156
PATROLOGIAE CURSUS COMPLETUS
SIVE BIBLIOTHECA UNIVERSALIS, INTEGRA, UNIFORMIS, COMMODA, OECONOMICA, OMNIUM SS. PATRUM, DOCTORUM SCRIPTORUMQUE ECCLESIASTICORUM QUI AB AEVO APOSTOLICO AD INNOCENTII III TEMPORA FLORUERUNT; RECUSIO CHRONOLOGICA OMNIUM QUAE EXSTITERE MONUMENTORUM CATHOLICAE TRADITIONIS PER DUODECIM PRIORA ECCLESIAE SAECULA, JUXTA EDITIONES ACCURATISSIMAS, INTER SE CUMQUE NONNULLIS CODICIBUS MANUSCRIPTIS COLLATAS, PERQUAM DILIGENTER CASTIGATA; DISSERTATIONIBUS, COMMENTARIIS LECTIONIBUSQUE VARIANTIBUS CONTINENTER ILLUSTRATA; OMNIBUS OPERIBUS POST AMPLISSIMAS EDITIONES QUAE TRIBUS NOVISSIMIS SAECULIS DEBENTUR ABSOLUTAS DETECTIS, AUCTA; INDICIBUS PARTICULARIBUS ANALYTICIS, SINGULOS SIVE TOMOS, SIVE AUCTORES ALICUJUS MOMENTI SUBSEQUENTIBUS, DONATA; CAPITULIS INTRA IPSUM TEXTUM RITE DISPOSITIS, NECNON ET TITULIS SINGULARUM PAGINARUM MARGINEM SUPERIOREM DISTINGUENTIBUS SUBJECTAMQUE MATERIAM SIGNIFICANTIBUS, ADORNATA; OPERIBUS CUM DUBIIS TUM APOCRYPHIS, ALIQUA VERO AUCTORITATE IN ORDINE AD TRADITIONEM ECCLESIASTICAM POLLENTIBUS, AMPLIFICATA; DUOBUS INDICIBUS GENERALIBUS LOCUPLETATA: ALTERO SCILICET RERUM, QUO CONSULTO, QUIDQUID UNUSQUISQUE PATRUM IN QUODLIBET THEMA SCRIPSERIT UNO INTUITU CONSPICIATUR; ALTERO SCRIPTURAE SACRAE, EX QUO LECTORI COMPERIRE SIT OBVIUM QUINAM PATRES ET IN QUIBUS OPERUM SUORUM LOCIS SINGULOS SINGULORUM LIBRORUM SCRIPTURAE TEXTUS COMMENTATI SINT. EDITIO ACCURATISSIMA, CAETERISQUE OMNIBUS FACILE ANTEPONENDA, SI PERPENDANTUR: CHARACTERUM NITIDITAS CHARTAE QUALITAS, INTEGRITAS TEXTUS, PERFECTIO CORRECTIONIS, OPERUM RECUSORUM TUM VARIETAS TUM NUMERUS, FORMA VOLUMINUM PERQUAM COMMODA SIBIQUE IN TOTO OPERIS DECURSU CONSTANTER SIMILIS, PRETII EXIGUITAS, PRAESERTIMQUE ISTA COLLECTIO, UNA, METHODICA ET CHRONOLOGICA, SEXCENTORUM FRAGMENTORUM OPUSCULORUMQUE HACTENUS HIC ILLIC SPARSORUM, PRIMUM AUTEM IN NOSTRA BIBLIOTHECA, EX OPERIBUS AD OMNES AETATES, LOCOS, LINGUAS FORMASQUE PERTINENTIBUS, COADUNATORUM.
SERIES SECUNDA,
IN QUA PRODEUNT PATRES, DOCTORES SCRIPTORESQUE ECCLESIAE LATINAE A GREGORIO MAGNO AD INNOCENTIUM III. Accurante J.-P. Migne, BIBLIOTHECAE CLERI UNIVERSAE, SIVE CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTIAE ECCLESIASTICAE RAMOS EDITORE. PATROLOGIA BINA EDITIONE TYPIS MANDATA EST, ALIA NEMPE LATINA, ALIA GRAECO-LATINA. VENEUNT MILLE FRANCIS DUCENTA VOLUMINA EDITIONIS LATINAE; OCTINGENTIS ET MILLE TRECENTA GRAECO-LATINAE.—MERE LATINA UNIVERSOS AUCTORES TUM OCCIDENTALES, TUM ORIENTALES EQUIDEM AMPLECTITUR; HI AUTEM, IN EA, SOLA VERSIONE LATINA DONANTUR
PATROLOGIAE TOMUS CLVI.
TOMUS UNICUS.
1853
SAECULUM XII VENERABILIS
ABBATIS S. MARIAE DE NOVIGENTO
OPERA OMNIA
JUXTA EDITIONEM DOMNI LUCAE D'ACHERY AD PRELUM REVOCATA ET CURA QUA PAR ERAT EMENDATA. ACCURANTE J.-P. MIGNE, BIBLIOTHECAE CLERI UNIVERSAE, SIVE CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTIAE ECCLESIASTICAE RAMOS EDITORE.
TOMUS UNICUS.
VENIT 7 FRANCIS GALLICIS.
1853
Liber quo ordine sermo fieri debeat
Col.
21
Moralia in Genesin.
31
Tropologiae in Osee, Amos et Jeremiam.
337
De Incarnatione.
489
De buccella Judae data et de veritate Dominici corporis.
527
De laude sanctae Mariae.
537
De virginitate.
579
De pignoribus sanctorum.
607
Gesta Dei per Francos
675
De vita sua.
837
Domni Lucae d'Achery notae.
1017
Praefatio
Prodeunt nunc primum in lucem una cum appendice ad librum tertium De Vita ipsius, nimirum Hermanni monachi libri tres, De miraculis S. Mariae, sive De reparatione Laudunensis ecclesiae; De Gestis Bartholomaei episcopi; ac De origine et incremento Praemonstratensis ordinis. Item Notae et observationes vetustis monumentis refertae ad quosdam V. Guiberti libros.—His accedunt additamenta in quibus Vitae S. Geremari, B. Simonis comitis Crespeiensis, et S. Salabergae abbatissae; nec non Hugonis Rothomagensis archiepiscopi libri tres Dogmatum Christianae fidei contra haereticos sui temporis; et Roberti de Monte Accessiones atque Appendix germana ad Sigibertum.
Omnia studio et opera domni Lucae d'Achery, monachi Benedictini congregationis S. Mauri. (Lutetiae Parisiorum, sumptibus Joannis Billaine, via Jacobaea, sub signo S. Augustini, MDCLI.)
Prolegomena
Quo tandem animo, protopraeses amplissime, Guibertus hic noster orbem denuo lustrare gestiat, non satis mihi compertum minime diffitebor. Jam per multa temporum curricula in bibliothecae tranquilla statione positus dormierat inter mortuos liber Guibertus; quis suscitavit eum? Certe quidem non odit lucem qui summo labore et cura permaxima tot pestiferas aevi sui errorum haereseonque tenebras e mentibus hominum et coram et scriptis propulsare, atque divini verbi ac theologicae veritatis praeconibus facem praeterre non destitit: ut coaevis verbo, sic et posteris nunc scripto, novo quasi exortu affulgeat sapientissimus abbas; memor sapientissimi regis effati, imo Sapientiae increatae: Sapientia abscondita, et thesaurus invisus, quae utilitas in utrisque [Col. 0009] Eccli. XLI, 17. ? Attamen meminit doctus iste Scriba, qui profert de thesauro suo nova et vetera [Col. 0009] Matth. XIII. , quod veritas odium pariat, quod et omni saeculo non desint qui maledicunt diei [Col. 0009] Job III, 8. , quique fugientes lucem, privata ne arguantur opera, aliorum insultant operibus. Quo pacto itaque tam diuturnae quieti valedicere non timet? Quare nedum lucentem, sed arguentem audet hisce temporibus aperire veritatem? Quantum capio, protopraeses illustrissime, idem quo usus est dum in vivis ageret, nunc etiam adhibere consilium ducit opportunum. Dum etenim operi cuipiam extremam manum imposuisset, velletque uris facere publici, nihil habuit antiquius quam ut procerum animos sibi devinciret, patronosque omni fide majores suae compararet doctrinae, quae (licet SS. Patrum scriptis omnino consentiens, quod altis haerentes radicibus errores, mores perversos ac nefarios usus impeteret) passa esset periculum, ni prodeuntem sublimior tutata fuisset auctoritas. Quid ergo mirum si nostra hac ipsa tempestate nonnisi cujusdam vindicis acerrimi sapientissimique fretus auspiciis in publicum prodire detrectat? Verum enimvero quem [Col. 0011] amabo strenuiorem te sapientioremque desideret solertissimus abbas? Neque porro in hac gravissimorum temporum procella, ubi anxiferas Amplitudinis Tuae curas advertit, quibus non modo reciprocati juris controversias clientumque res geris, sed universi quoque regni prospicis saluti, suspensus haeret tuis sistere se liminibus; neque lasso negotium facessere veretur; si quidem quo pollet ingenii lumine te novit omni et animi et virium contentione superiorem evasisse: scivit tantorum negotiorum mole recreari, nunquam vero deprimi invictissimum MOLE.
Nactus igitur heroem clarissimum, virum Themidis in throno residentem, atque adeo praesidentem; cum ingenii sui fetu multiplici liberius redit ad vitam tua tutela sibi superstes Guibertus; et sibi suisque operibus, te supremo Judice lucem reddita magnopere gratulatur. Qua in re profecto baud est Guibertus vulgari prudentia praeditus, qui sub hujus aequissimi praesidis infulis solummodo se tutum existimat, in cujus patrocinio, si viveret, versaretur; imo singulari sapientia illustratus, qui ob quorumdam livorem de causa (nam
Vides igitur, princeps senatus oculatissime, cur in tuum, quin et justitiae sinum, se recipiat abbas Novigentinus. Vides cur se tibi unice sistat, cur in purpura tua decus ambiat, cur auctoritatem in tua sapientia quaerat, cur tuum nomen in operum suorum fronte deposcat. Rursus cum suo cultu orbi universo reviviscere conatur, et rescindere sepulturam suam, tenebras [Col. 0011] Tertul. De resurrect. carn., c. 12. . Quidni se ad solem orbis Gallici illico convertat? Solem dixero, qui tot augustae senatorum coronae sidera oculat [Col. 0011] Trebel. in Claud.; Plin. lib. XXXIV ; quem tot etiam purpurati Patres demirantur:
Sin vero (quamvis plene suis in scriptis causam peroraverit suam) sciolorum censuram pertimescat, in quibus plurimum malitiae, sapientiae parum [Col. 0011] S. Bernardus. ; ecquid mirum si te appellet scientiarum omnium officinam, intellectus humani finem, perfectionem et terminum [Col. 0011] Averroes, De Arist. III de anima. , et quod res postulat, judicem reos severissime punientem?
Haec ad votivum munus Guiberto plus satis esse videbantur, protopraeses amplissime, licet illum causae permultae moverint aeque graves. Movit imprimis tua in Deum religio singularis, mira justitia, coelestis temperantia. Religio, qua Deo obstrictus, religatus, ipsum intima mente veneraris, sequeris; et qua, utpote primus supremae curiae praeses, ipsi cultum tanquam primo rerum omnium principio, excelso animo haudquaquam desinis exhibere. Justitia, qua summum jus in teipsum exercens, summo Judici te tuaque omnia refers. Temperantia, qua summo rerum Domino, dominium, quo sub rege polles, demittis, parum est, submittis.
Quamobrem non mihi, non Guiberto, sed virtutibus tuis debes quod abbas se tibi devoveat, qui te Deo totum devovisti; debes quod supplex Nongentinus ad justitiae tuae oracula recurrat, qui justi Judicis auctoritati omnia debere, vicesque gerere profiteris; debes quod mortuus iterum per te reviviscat; qui animum tuum vitae et necis auctori Deo jampridem consecrasti.
Movit tua in regem et patriam pietas eximia, quam religionem secundae majestatis appellavit Tertullianus [Col. 0011] Apologet., c. 35. : ut verum sit quod nihil hacce tua pietate praecellentius dici aut excogitari queat; ipsa est enim qua rerum labantem statum inter tot necis discrimina erexisti, succolasti, roborasti; ipsa est qua inflexibili humero tantam rerum sustinens molem, immotum Galliae regnum reddidisti, utpote constantissime suffultum hujus tuae pietatis partu triplici, fide nimirum, constantia prudentiaque velut solidissimis columnis. Inde fit ut non tuam duntaxat, sed immortalis memoriae Ludovici Justi prudentiam demiretur: hanc, te cum summum senatus principem elegerit; illam, cum cuncta solerter egeris. Te rex in dicundo [Col. 0013] jure quantus es effecit; tu in regem natumque ejus optimum Ludovicum feliciter regnantem, exsulato feroci discrimine, potestatem refudisti. Sicque per te qui nequaquam esse desierat, quodammodo tutius rex fuit, quando, metropoli Franciae suo conciliata principi, a quo minime exciderat, throno melius asseri visus est.
At aliunde si Guibertum foveas, si fulgeat in ortu suo, te jubente, quia noster est, non magis qua sis in abbatem istum benevolentia, quam incredibilem erga me universosque congregationis S. Mauri Benedictinos humanitatem declarabis. Et vero quam liquido jam dudum declaraveris, non est quem fugiat. Accepimus, praeses humanissime, quae fuerint familiae nostrae per Galliam initia, inspicimus quae sint incrementa, suspicimus utrumque beneficium congregationi nostrae ab Amplitudine Tua studiis assiduis impensum: utrumque ex tua benignitate velut ex fonte uberrimo scaturire, perennare, nobis gratulantur benevoli nec invidi negant. Tu namque cum procuratoris regii munere fungereris, cura nascentem excepisti; inde ubi ad summum justitiae tribunal tua te virtus extulit, ne tum quidem curatoris pro ea partes exuisti; ast majori auctoritate suffulciens, adolescentem juvisti praesidio, obfirmasti opera, jure protexisti.
Insuper placere sibi mirifice venerandam veterum scriptorum doctrinam pro sua erga omnes urbanitate mihi significavit Amplitudo Tua; dum enim epistolam S. Barnabae a Menardo nostro elucidatam, tuo dicatam nomini, obtulissem, scrutandis bibliothecis, antiquioris aevi doctoribus e pulvere excitandis, ac suo restituendis nitori, tua praeluxit, quae mihi summa est, auctoritas. Proinde placebit et opella, quam in edendis observationibus quantulamcunque collocavi; non quod Guiberto lucem afferre queam, verum quod nimium splendorem, qui debiles forsan oculos perstringeret, moderari utcunque nitor. Placebit, inquam utpote in tuo Benedictino congregationis S. Mauri solo sata nataque, ad te pleno ac solido jure refunditur; nimirum fundi dominum sequuntur fructus. Placebit tandem non quia edidi, sed quia judicasti, imperasti. Tibi enim dedit Deus summum rerum judicium, mihi obsequii gloria relicta est [Col. 0013] Tacit. lib. VI, post initium. . Relicta est et cunctis congregationis nostrae alumnis, quod omnium votis defert ac profitetur
F. LUCAS D'ACHERY.
Ad lectorem
[Col. 0013A] Cum multa quae hic praefari oporteret, in observationibus attexui, non est quod prolixo te proloquio, Lector erudite, distineam. Haec pauca te duntaxat praemonebo. Saepe et multum apud me dubius et anceps fui, num studium et operam in edendis Venerabilis Guiberti de Novigento Operibus collocarem, necne, erant enim et prae manibus vetustiora; adfuere interim viri doctrina, sapientia et pietate clarissimi, quibuscum de antiquis auctoribus tenebris hactenus obvolutis confabulando, incidissem in praefatum abbatem, magni Anselmi discipulum; deque illius recondita litteratura, doctrina, verborum venustate et eloquentia, nec semel sermones ultro citroque habuissemus, me saepiuscule compellarunt et aliqui sunt obtestati, quatenus Benedictini Operum [Col. 0013B] prelo committendorum, provinciam ego Benedictinus susciperem. Quorum suasionibus impulsus ad opus actutum me libenter accinxi, pervolvi schedulas diligentissime, curiosos antiquitatum exploratores conveni, omnes bibliothecarum (ad quas patuit aditus) forulos pluteosque partim ipse perlustravi, partim perlustrandos curavi; et quidquid menti, quod rem hanc illustrare posset, occurrit, conquisivi
Ac primo quidem libellum, Quomodo sermo fieri debeat:
[Col. 0014A] Commentarios, seu Moralium Geneseoslib. X, suppeditavit Bibliotheca Regia.
Tropologiarum in Osee, Amos et Lamentationes Jeremiae, apographum perantiquum (monasterii quondam Valcellensis cong. Cisterciensis in dioecesi Cameracensi) a decennio germanus meus Eustachius d'Achery.
Tractatum de Incarnatione contra Judaeos;
Lib. de laude B. Mariae;
Opusculum de virginitate, e codice ms. collegii Parisiensis S. J. indicio R. P. Jacobi Sirmondi exprompsi.
Epistolam de buccella Judae data primum in bibliotheca V. C. Joannis Bigot in Rothomag. vectigal. curia senatoris, exscribi curavi; deinde ad bina [Col. 0014B] mss., alterum Bibliothecae Regiae, collegii Parisiens. S. J. alterum, contuli.
De pignoribus sanctorum libros tres mutuavit Bibliotheca Regia.
Caeterum praefatos ejusdem bibliothecae, velut et collegii Parisiensis codices (si conjecturis indulgere liceat) juris olim exstitisse Novigentini coenobii, atque adeo Guiberti (quippe ferunt ipsius aetatem) initium cujusque voluminis praemonstrat.
Historiam Jerosolymitanam, sive Gesta Dei per Francos, primus evulgavit Jacobus Bongarsius una [Col. 0015A] cum aliis ejusdem historiae scriptoribus an. 1611, cui collectioni titulum fecit, ab Guiberto mutuatum, Gesta Dei per Francos. Nos vero in hac editione repetita libros in capita digessimus. Sancti Remigii Remens. codex, manu peroptima exaratus, suppetias eorum quae in fine libri noni, alio ab auctore editi, desiderabantur, ivit. Usi quoque sumus altero Corbeiae antiquae ms., quo plerisque in locis naevos qui librarii forsan vitio, sive typographorum oscitantia, irreptarant, abstersimus. Versus ordinatim poetico more disposuimus; adornavimus oras diversis passim adnotationibus.
Postremo abbatis nostri Librorum de vita sua apographum tantummodo invenire fas fuit, graphice quidem ac recentiori manu scriptum, sed mendis [Col. 0015B] scatens quampluribus, inversa verba, sententiae interdum aut mutatae aut prorsus sublatae, ut nonnulla penitius inspicienti mihi fuerint vix non divinanda; caetera vero quae me praeteriere verba, eorum loco puncta supplevi, seu margini ascripsi quaedam alia. Audiveram sane et multoties repetitum agnoveram, autographum ad nostra tempora inter Ecclesiae Laudunensis vetustos codices asservatum, ac postmodum antiquae rei perito viro D. Dey, Doctori Parisiensi (qui pridem obiit), collatum; quas autem in manus posthac devolutum fuerit, omnem movi lapidem quatenus comperire valerem, sed frustra.
Et cum Guibertus tertio libro De vita sua potissimum referat qui cives Laudunenses immanissimorum [Col. 0015C] grassatorum more bacchati fuerint, dum non sexui, non ordini, non aetati ulli parcerent, caede ac sanguine complentes omnia; qui pastorem suum nece affecerint quam acerbissima; qui episcopale templum incenderint, et alia id genus crudelitatum patraverint, Libros tres Hermanni monachi de miraculis S. Mariae Laudunensis instar appendicis adjiciendos censui peropportunum; utpote qui prolixam non modo continent reparatae et urbis et ecclesiae Laudunensis historiam, verum etiam coaetaneum Guiberto scriptorem agnoscunt.
Praeter superius enumeratos Guiberti fetus, edidisse et Capitularem libellum de diversis evangeliorum et propheticorum voluminum sententiis, notat ipsemet lib. I De vita sua, cap. 16. Ast alicubi haud [Col. 0015D] dubie in pulvere et situ latere nunc usque dierum; vel potius dixerim ab ipso parente suppressum, quod minime perpolitum, his ex verbis indidem subodorari libet: Cui (libello) huc usque finem dare differo, quia his explicitis quae in praesentiarum teneo, in similibus exerceri aliquoties, Deo suggerente, delibero. Etenim ubicunque libellum delitescere suspicabar, nisu inutili perquisivi.
Observationibus et notis quaedam auctoris opuscula, non tam mea sponte, quam nutu eorum et auctoritate, quibus votiva obedientia obstrictus non obtemperare mihi religio est, illustravi. In iis porro quid praestiterim, paucis id absolvam.
[Col. 0016A] Prae manibus esse ubi advertissem plurima antiquitatis monumenta, mediae et auctoris nostri aetatis maxime (auctores enim nondum editos saepius, alios perraro ad testimonium cito), mentem induxi data occasione identidem ea internectere, ea de re nimirum, ut ejuscemodi mercium appetentibus, aliquousque, dum majora parant nostri, facerem satis. In iis animo proposui nihil non discussum, nihil non fidei optimae eventilare. Scio nihilosecius ego, et probe teneo, neminem esse tam felicem, qui non subjectus sit errori, et hoc non dementis esse proprium, sed hominis. Itaque, Lector benevole, aequanimitatis tuae erit si quae errata, leniter et amice castiges; si quae chartarum, diplomatum, aliorumve similium displiceant, quaeso illa ne facessant negotium: ecquis [Col. 0016B] enim hominum votis omnium respondere quibit?
Quoniam haud ad solitam magnitudinem volumen excrescere animadverteram, quaedam ad illustrandos Guiberti libros De vita sua observationibus additamenta subjunxi; nempe, Vitam S. Geremari abbatis, ex monasterio Conchensi; Vitam B. Simonis comitis Crespeiensis, quae ex codice ms. Coenobii Ursicampi ad me transmissa est: Vitam S. Salabergae S. Joannis Laudunensis proto-antistitae, cujus quidem era texemplar, sed adeo mendosum, uti spem ejus evulgandae prorsus abjecissem, ni praesto adfuisset noster D. Placidus Bertheau, eamque ipsam ope codicis ms. Ursicampensis mendis prope innumeris [Col. 0016C] velut in marginibus cernere est, correxisset, emendasset. Quod meum fuerit consilium illas publicam in lucem Vitas emittendi, habes paginis 596, 602, 652 [Col. 0015] Numeri crassiores textui nostro inserti paginas editionis Acherianae repraesentant. EDIT. PATR. .
Deinde, insigne Hugonis Rothomagensis opusculum, tribus libellis distinctum, contra haereticos sui temporis. Istud cum blatis ac tineis rixans huc usque, e codice ms. S. Martini Parisiensis exscripsimus, ac publici facimus juris. Hugonis elogia et epistolas videbis pag. 687 et seq.
Praeterea, Roberti de Torinneio (Torigny), vulgo de Monte abbatis, (hoc est monasterii S. Michaelis de Monte Tumba, sive in Periculo maris ) vocitati, Accessiones, et Appendix Germana ad Sigebertum, nec non Tractatus de immutationibus monachorum, de abbatibus [Col. 0016D] et abbatiis Northmannorum, et aedificatoribus earum. Appendicis duplici ditatus sum exemplari, primigenio altero S. Michaelis de Monte (quod infra pag. 715 praenotavi), altero Gemeticensis asceterii: nonnulla ex parte posterius priori contractius, quae vero in Montensi non exstabant charactere Italico, atque asterisco, notatiunculaque margini adjecta demonstratur. Verum pretium operae est, Lector, animadvertas, puta initio codicis ms. nec non in prologi, atque in ipsius Appendicis, qua de agitur, titulo praenotatum, quod ad annum 1184 Appendicem Robertus protraxerit; qui tamen ad an. 1182 duntaxat illo Appendicis prologo concinnasse profitetur: [Col. 0017A] unde subdubitari datur vel Robertum posteaquam prologum confecisset, fuisse ultra progressum; sive alium quempiam duorum annorum seriem una et continuationem texuisse.
Quid me tandem causae moverit ad isthaec evulganda quaeris? nosces anteloquio inibi praefixo, pag. 715.
Caeterum qui mihi fuerunt auxilio, eorum nomina, praeter laudatos in hocce proloquio, suis locis non omisi; tum ut fidem liberarem, tum maxime uti alienos labores, beneficia, grato animo commemorarem. At sunt haudquaquam praetereundi, imprimis VV. CC. Puteani fratres, multiplici eruditione celebres; quotquot opus fuere codices et Regiae et [Col. 0018A] suae Bibliothecae ipsi solita comitate, proque innato non vulgari erga litteratos affectu, commodarunt. Franciscus Duchesne, rei historicae non ignarus, inter alia Historiam canonici Laudunensis, propria parentis Andreae Duchesne manu exaratam, ultro concessit. Et noster Philippus de Romagny, serio et sine ambitione doctus, qui multum operae ac laboris insumpsit, qua describendis diversis in hoc volumine contentis operibus, qua denique locis divinae Scripturae adnotandis.
Atque haec de auctoris Operibus et Additamentis. Tu, Lector, vale, et juvantem, aut certe volentem, ama.
Synopsis Vitae Guiberti
[Col. 0017B] Guibertus, ex oppido Belvacensi oriundus, splendore natalium posthabito, monachale collobium in Flaviacensi, sive S. Geremari coenobio, dioecesis itidem Belvacensis, induit; ubi apprime cum pietate, tum litteris est excultus; sed et se potissimum a S. Anselmo Cantuariensi, tunc Beccensis asceterii priore (qui Guibertum amoris erga saepius invisebat) instructum qua ratione intelligendae aperiendaeque forent divinae paginae, gloriatur lib. I De vita sua.
Guiberti religionis, prudentiae, doctrinae fama longe lateque pervulgata, tandem a monachis B. MARIAE de Novigento, in territorio Laudunensi sito, [Col. 0018B] prope Couciacum, anno Dominicae Incarnationis 1104 eligitur in abbatem: quo in munere per annos viginti, tam elucubrandis variis operibus, quam saluti animarum suis concionibus (quidquid sacrae Scripturae est interpretatus, in gratiam concionatorum id egisse declarat) nec non confutandis haereticis et coram et scriptis invigilans, allaboransque, praeclare, sapienter prudenterque sese gessit. Pie admodum in Dei Matrem affectum fuisse passim praedicant sua scripta. Naturae concessit anno reparatae salutis 1124.
Testimonia de Guiberto
Praeerat siquidem illi monasterio ( Novigentino ) domnus Wibertus abbas, qui sapientia et innocentia sua nos sibi valde conglutinavit. Et post pauca: Idem enim abbas religioso quo pollebat consilio, etc.
Haec et alia quamplurima ad tam immane scelus pertinentia memoratus abbas ( Guibertus ) qui his diebus praesens aderat, plena fide et veritate conscripsit, etc. Videsis in observationibus pag. 652.
Hic ( Galdricus ) dum aliquando a dedicatione ecclesiae redisset, etc., dicentes vulgariter quod abbas Wibertus poetice sic exposuit, etc.
Guibertus in Moralibus super Genesim, etc.
Guibertus, abbas monasterii B. Mariae Novigenti, quod situm est sub castro Codiciaco, in pago Laudunensi: [Col. 0018C] ipse tituto operis et fine praefationis. Vixit illa ipsa aetate cujus Historiae partem describit; et scripsit Balduino, fratre Godefridi regnante: lib. II, cap. 12, et lib. VII, cap. 21. Boemundo marito Constantiae regis Francorum filiae: extremo lib. I. Biennio, post Manassis Remorum Archiepiscopi mortem: extremo lib. VI. Finem scriptioni imposuit mortuo jam Boemundo: lib. ult., cap. 38. Anno post Gervasii egregii militis martyrium: lib. eod., cap. 40. Interpretem se profitetur alienae historiae: lib. II, cap. 10 et 13. Et ipsa epistola ad Lysiardum, et quae eam sequitur praefatione: quod ipsum in eodem argumento factum Roberto monacho, et Baldrico: supra. Supplevit, ut et illi, quae deerant, ex eorum qui viderant relatione: lib. II, cap. 3, lib. III, cap. 13, et lib. VII, cap. 24, et ult., etc. Scribendi rationem suboscuram secutus est, rudium et impolite dictorum fugitans, ut ipse loquitur, princ. lib. V. Operosam verborum elegantiam vocat, fine epistolae [Col. 0018D] ad Lysiardum.
Nobili loco natum inde apparet, quod lib. IV, cap. ult., hominem narrat militarem, equestri officio insignem, parentum suorum beneficia tenuisse, iisque hominium debuisse. Et lib. V, cap. 15, Guillelmi et Alberici fratrum ex municipio agnomen exprimere prohibetur pudori ipsorum parcens, generis eorum amica sibi consanguinitate devictus. Exprimit autem quod ille supprimit nomen Baldricus, et Guillelmum [Col. 0019A] de Grantemaisnil nominat; pag. 114, 28, Non enim eorum, inquit, parcere debemus infamiae, qui suae, nimis formidolosi, non pepercerunt famae. Graecis etiam notus: Annae Comnenae, Alexiade, est γελίελμος ὁ σραντεμανη . Tyrius lib. VI, cap. 5. Virum inclytum dicit, de Apulia, qui sororem Boemundi habebat uxorem. Gallici interpretes plenius: Magnum virum in Normannia natum, qui in Apulia multa loca tenebat. De quibus plura in indicibus, si absolvere Deus dederit. Fulcherii Carnotens. historiam non lectam ex auditu carpit. lib. ult. cap. 29, 30, 31, 38 et 39. Fine operis excusat si quid minus a se diligenter sit explicatum, quod et alia professione detineatur, et non visa timidius descripserit. Sed alia scripsisse testatur ipse initio lib. V, et epistola ad Lisiardum. Expositiones Geneseos, et alia opuscula tractatoria commemorat.
Titulum quem operi suo Guibertus, caetera vere Scholasticus, nos huic Collectioni imposuimus: Gesta Dei per Francos; quo excogitari aliud, nec [Col. 0019B] aptius potest, nec verius. Ut Deum in coelis dicimus, non quod non et alibi, qui ubique; ita haec Gesta Dei vocamus, non quod non alia omnia, maxima, minima, moveat, regat et moderetur Deus: Sed quod his tam manifestus hac praesens interfuisse videatur, quam coelum ac sidera insidet, etc.
Per Francos autem gesta dicimus, quoniam cum in regno Francorum captum expeditionis hujus consilium; et principum militumque longe maxima pars a regno Francorum isset, Francorum ita seu virtus seu numerus excelluit, etc.
Sed Guibertus Historiam incipit a successibus in Oriente orientis Mahometicae perfidiae, et auxilio [Col. 0020A] Christianorum Occidentis principum, per epistolam Constantinopolitani imperatoris ad Robertum Flandriae comitem, petito: quod concilium Claromontanum praecessit: et deducit ad Balduini I regnum, etc.
Guibertus abbas monasterii B. Mariae Novigenti, quod situm est prope castrum Codiciacum seu Cociacum in pago Laudunensi; vixit illa ipsa aetate cujus historiae partem descripsit, etc. Refert eadem quae Bongarsius ubi supra, sed contractius.
Guibertus abbas de Novigento, pag. 129. Nominat se Dei Genitricis ministrum ac servum; pag. 1. Regere coepit anno 1104, quo decessor ejus Godefridus in Ambianensem episcopum consecratus est, pag. 29. Aequalis Radulpho Remensi et Bartholomaeo [Col. 0020B] Laudunensi episcopis, quos constat aliunde ad ecclesiasticae dignitatis apicem conscendisse an. 1114. Significat se scribere Ludovico VI, Philippi I filio rege, qui an. 1138 Kalend. Aug. decessit.
Guibertus, nobilis Gallus, abbas monasterii B. Mariae Novigenti, quod in Laudunensi pago sub Couciaco situm est, an. 1110 claruit, ac reliquit opus quod inscripsit Gesta Dei per Francos, etc. Praeterea autem ait commentatum se esse in Genesim, sed simpliciore quam hic utatur stylo, etc.
Moralia in Genesin
[Col. 0019C] 1 Patri et domino sanctae Laudunensis Ecclesiae episcopo BARTHOLOMAEO, GUIBERTUS id fieri quod praetendit in nomine.
Dum cujus nomini praesens opusculum dedicare debeam, quaquaversum considero nusquam convenientius quam tibi coaptari posse conjicio. Cui enim genus ex omnimoda constat vetustate, non sine sanguinum regiorum contiguitate clarissimum, cui nomen ubique loci ex ingenita dignoscitur liberalitate, cui cum pontificii sacramento gloriam Deus purissimi contulit coelibatus, et non sine humilitate profunda copiosae devotionis instinctum, illi plane cui pro tanta sui familiaritate indulta me fateor prorsus obnoxium, decrevi apponere, si quid exercere potuero dignum, ut ex ejus magnanimitate [Col. 0019D] praemineat, quod ex mea aliquos tentitudine minus juvat. Indidit tanto Deus capiti duos oculos sideribus clariores, dum a dextris habes Anselmum, totius Latini orbis magisterio praedicatum, cujus tam sincera est in Scripturarum ac fidei assertione severitas, [Col. 0020C] ut plures veros suis probetur documentis fecisse Catholicos, quam instituisse potuerit erroneus quispiam temporis hujus haereticos: altrinsecus Radulphum, cujus ingenii ac doctrinae sicut a praefato fratre non discrepavit alacritas, ita totius eum bonae habitudinis aemulatur honestas. Si igitur indigno dignanter actore auctor es, hos precor post te potissimum schedae hujus instituas despectores, quorum judiciis tanto animo securiore subsidam, quanto eos comperi partem claudicaturos in neutram.
Fuere qui objecerint quare ad litteram Exameron facta, librive sequentia primo non dixerim; quibus esset attendendum quia beato Augustino aut dissona aut paria texere insani capitis notam verens jure [Col. 0020D] supersederim. Et quomodo assequerer tantae majestatis historiam, cum doctoris praedicti quae dicuntur explanationes, imo opiniones, raro intelligam? Ad mores ergo me contuli, in quorum ratiocinatione tanto tutius fuit licitum diversari, quanto ab exemplari [Col. 0021A] interno contemplationis subtilitas haec eliciens, sine perfidiae aut falsitatis incursu potuit commentari.
Porro sub allegoricis sensibus non pauca pariter addidisem, nisi modum operis praetergredi timuissem. Plane petente quodam amico meo primum [Col. 0022A] exinde libellum edideram, quod sibi fieri ad sermonis materiam faciendi ille poposcerat, unde et laciniosiori quam caetera oratione tractavi et pauca qualiter fieri debeat sermo praetexui; reliqua autem ex eorum quae coeperam experientia sola spe divina praesumpsi.
[Col. 0021B] Valde illi periculosum est a doctrina cessare cui officium pertinet praedicandi; sicut enim damnabile est exempla pravitatis ostendere, ita etiam damnationi proximum esse constat eum qui peccantes non vult docendo sanare.
Sunt autem super hac re diversae hominum quorumdam intentiones. Aliqui enim id facere nolunt victi superbia, alii fastidio, alii invidia. Respuunt, inquam, praedicare prae superbia, et quod multi ambienter facere gestiunt, et pro sola jactantia; hoc isti ne sermocinatores vocentur, quod infame genus hominum esse solet, quia pro suo ventre loquuntur, unde a Gregorio Nazianzeno (Apolog. orat. 1) : ventriloqui appellantur, ex typo nimio dedignantur.
Inter quos si comparatio fiat, multo utilior invenitur [Col. 0021C] qui sibi soli noxius jactanter praedicat, et aliis quibus instruantur documenta ministrat, quam is qui quod intelligit utiliter tumide celat, nec sibi bonus est, nec alios juvat.
Invidia quidam dupliciter a sacra praedicatione retrahuntur, quia aliorum bonis moribus invidentes, unde meliorentur dicere nolunt, Scripturarum etiam scientiam quam habent, se habere dissimulant, nec disserere eas avidis et intelligibilibus auditoribus curant, verentes ne sua doctrina in tantum proficiant, ut sibi discendo coaequari valeant, aut forte praecedant.
Est et tertius invidiae modus, quo dum aliis bene praedicationi insistentibus invidere quispiam incipit, ardentius ad loquendum se accendit, Scripturarum [Col. 0021D] obscuritates enucleat, alia quaelibet et minus usitata exponit, gravesque sententias depingere composito sermone contendit, non ut ad bene agendum audientes aedificet, sed ut gloriolae cupidus scire super alios suum demonstret. Sed licet bona male dispenset, et seipsum alios quaerendo perdat, tamen quocunque pacto Christus annuntietur gaudendum est (Philip. I, 18) , et nemo sane de fidei verbo tranctans rejiciendus, quia in multis utilis est mercenarius.
Sunt etiam qui bona loqui fastidiunt, quorum dum ab omni pia actione manus cessat, non est mirum si a sanctae locutionis studio lingua torpescat. Qui enim nil boni proponit agere, unde, quaeso, diu valeat in [Col. 0022B] animo bona versare? Attamen sunt qui bene ac continenter vivunt, sed quia pastoralem non habent in Ecclesia locum, aestimant se non debere fratribus sanctae praedicationis verbum; quod valde absurdum est: si enim per subjugale mutum, id est per asinam, juxta illud beati Petri (II Petr. II, 16) , Deus corripi voluit prophetae insipientiam, quam multum et pene absque comparatione dignior est humana natura ad docendum et dandam coaequalibus disciplinam?
Loquamur itaque quicunque sacrae paginae notitiam adepti sumus, sicut ex Deo, hoc est Deum totius nostri tractatus habentes originem, et coram Deo nulli praeter Deo soli ex nostris sermonis contextione placere quaerentes. Si enim quidquid ad [Col. 0022C] exhortationem pertinet animarum, non aliud debet sonare quam Deum, vel aliunde quam ex ipso quasi ex proprio suo fonte prodire, quid sacrilegii facit qui de divinis rebus in quibus Dei sola quaerenda laus est, suam praesumit quarere? Si furtum inter humana negotia probrosissimum est, quid criminis esse putamus sua subtrahere Deo et sibi arrogare?
Fugiamus etiam connumerari duobus illis pessimis et inordinatissimis, ut sic dicam, ordinibus, quos in Ecclesia non habemus ut fratres, sed toleramus ut hostes, quorum alter est male facientium, alter vero bene facere nolentium. Hi designantur per duos Judae filios, Her et Onan, quorum primus nequam in conspectu Domini, et ab ipso percussus, vitam iniquorum qui a Deo pro sceleribus puniuntur, designat; [Col. 0022D] secundus, qui semen fratris nomine suscitare noluit, et divinitus interimi meruit, eos qui verbi Dei semine in cordibus fidelium ad honorem Christi fructum boni operis procreare respuunt, significat, qui non minus damnationi succumbunt quam hi qui mala ipsa efficiunt.
Nam si, juxta beatum Ambrosium (De offic. lib. I, cap. 36) , qui non repellit a socio injuriam si potest, tanto est in vitio quam ille qui fecit, quid obstat dicere quod similem prorsus reatum incurrat qui peccantem attendit, et corrigere recusat? Juxta Apostolum sane non solum qui faciunt, sed et qui facientibus consentiunt, digni morte dicuntur (Rom. I, 32) .
[Col. 0023A] Licet ergo non sit episcopus, aut abbas, seu qualibet potestate praemineat, agat tamen juxta beatum Augustinum pro persona 3 quam portat. Christianus est; si Christiane vivere vult, sicut in se, ita quoque in aliis Christianum nomen clarificet.
In Deuteronomio etiam ita legitur (XXIII, 3) : Moabites et Ammanites [Ammonites] non intrabunt in Ecclesiam Domini etiam post decimam generationem usque in aeternum. Et de singulis causas subjiciens, de Moabite quidem ait, quia Israelitis cum pane et aqua egressis ex Aegypto non occurrerit; de Ammanite vero, quia Balaam hariolum ad maledicendum eisdem conduxerit (Ibid. V, 4) .
Quid per Moabitem et Ammanitem, nisi supra memoratum duplex hominum genus, scilicet prodesse [Col. 0023B] nolentium, et male agentium? Ubi enim dicitur quia eum pane et aqua non occurrerit, culpatur, quia prodesse noluerit. Ubi autem dicitur quia Balaam adversus Israel conduxerit, arguitur quia nocuerit. Hi non intrant in Ecclesiam Dei, quia corpori Christi, quod est Ecclesia, nunquam sociantur, non solum qui in malis operibus exercentur, sed etiam qui spiritualibus epulis ac poculis alios pascere pigritantur.
Absit enim ut in tanto corpore, non dico membra mortua, sed saltem minima ungula inutilis aut otiosa habeatur. Licet autem decimam generationem attigerint, id est in baptismo Trinitatis fidem se habituros spoponderint; et septiformis Spiritus sub pontificali dextera munus acceperint, certum est [Col. 0023C] quod pro animi nequitia in Domini corpore esse non possint. Denarius numerus ex tribus et septem constat, et ideo Trinitatem cum septem charismatibus signat. Quamvis ergo ecclesiastica sacramenta cum vere fidelibus accipiant, extra fidelium tamen chorum pro sua inutilitate uti mortua membra jacent. Qui quidem Israelitis non nocerent nisi Balaam mercede conducerent, quia fratribus molesti non essent nisi primum diabolo seipsos darent, et cum ipso postmodum facti unanimes contra bonos bella miscerent.
In quo plane notandum est quia quidquid mysticum in Ecclesia fit, non minus reprobis quam electis secundum dispensationem commune sit; et Baptismus, [Col. 0023D] et Eucharistia, et Spiritus datio non melius, quantum ad utilitatem suscipientium, administratur a probis quam datur a reprobis. Etsi enim Spiritus sanctus effugere dicatur fictum (Sap. I, 5) , notandum tamen quod interponitur disciplinae. Effugit autem quantum ad suam ipsorum salutem qui vivunt indigne, adest vero quantum per ipsos omni miseria squalentes, aliis largissima ministrat suae dona gratiae. Canalis aquas accipit, sed ad hoc solum ut alias transmittat; et hi non dissimiliter habent alteri, sed non habent sibi. Spiritum vero disciplinae non habent, quia in labore hominum non sunt, et cum hominibus flagellari non merentur (Psal. LXXII, 5) ; et cum extra disciplinam sint, secundum Apostolum (Hebr. XII, 8) adulteri, et non filii sunt.
[Col. 0024A] Ipse est Spiritus qui, cum sit bonus, docet nos bonitatem; in bono scilicet ac simplici nos affectu constituit, et sic nos deinde disciplinam docet, ut non fatigemur, cum a Deo arguimur, quia cum ab ipso judicamur, correptio est, ut non cum mundo damnemur; et per hoc multa jam scientia et discretio acquiritur, ut sciamus temporales glorias aeternos subsequi luctus, et flagella momentanea bonis compensari perennibus. Spiritum disciplinae non habuerunt Herodes et Antiochus, qui spirituali eos in aliquo amore inter flagella tetigerit, aut de Deo eos aliquid (quia a discendo disciplina dicitur) discere fecerit, sed duplici contritione hic et in futuro conterendos in sua obstinatione dimisit.
Haec per excessum diximus, ut discrepantiam [Col. 0024B] inter bonos et malos in solo tantum animi habitu monstraremus. Is habitus nihil est aliud quam bona voluntas, et pius affectus, simplexque conscientia, qua nihil felicius esse Christiani docuere auctores (AMBROS. in psal. XXVIII, v. 1, et lib. II, Off. c. 1) . In hoc, si volumus, a perversis dividimur, hac specialiter re ab eorum sorte discernimur. Haec est illa vestis nuptialis, qua qui non induitur, a sacrae mensae consortio emittitur.
Caeterum alia omnia quae exterius exhibentur, sicut boni ita et mali dant et accipiunt; iisdem sacramentis imbuuntur et imbuunt, eadem miracula faciunt. Simus igitur sanctae Ecclesiae membra, non mortua, sed congruum Dominico corpori officium reddentia, ut sicut in sacrosanctis mysteriis exterius [Col. 0024C] peragendis sumus bonis consimiles, simus etiam introrsum, affectu et effectu totius pietatis aequales. Sit liber noster ex quo nostrae procedat textus orationis, pura conscientia, ne dum lingua aliis bona annuntiat, peccati memoria nos intus mordeat, quae locutionis impetum occulta confusione praepediat. Sermonem praecedat oratio, ut animus fervens amore divino ardenter, quae de Deo sentit, enuntiet, ut sicut apud se intrinsecus ardet, sic auditorum corda inflammet. Sermo namque tepide languideque prolatus, cum nec ipsi qui profert, placeat, mire mirum esset si cuiquam placeret; et ab eliso et jacente dictus alios erigere posset, cum procul dubio experti simus hujusmodi verbum non [Col. 0024D] animos audientium sedare solere, sed opprimere fastidio, et ad iram graviter irritare. Cum itaque rationis acumen minus in nobis vigere sentimus, 4 et loquela nostra obtunditur, et quod dici debeat non abundat, et mens in arcto posita defectum patitur, ut aestimo ad nullius utilitatem ex tunc sermo porrigitur.
Nam si quando verbi copia exuberat, et ad cordis placitum lingua progreditur, longus nimie fieri sermo non debet, quanto minus cum nec memoria suppetit dicendorum, et locutio praepeditur, et animus torpet. Apud beatum Ambrosium (De officiis, lib. I, c. 22) legitur quia sermo taediosus iram excitat; et cum eadem saepius replicantur, vel ultra modum diversa dicendo tenduntur, fieri inde solet ut taedio [Col. 0025A] victis omnia pariter, prima, media et ultima auferantur, et quae prodesse pauca poterant, nimia et indiscrete effusa, in fastidium et pene quodammodo in odium vertantur
Nam sicut victualia sobrie sumpta ad corporis nutrimentum in corpore permanent, immoderate vero vorata in detrimentum vergunt, et vomitum provocant; et qui semine legitimo et parce modesteque edito conjugi miscetur, prolem creat, qui vero semine fluit, nihil utile efficit, sed carnem foedat: ita qui nimie verbum profert, et id quod auditorum cordibus insitum erat, et proficere poterat, aufert. Cum ergo et grandis animi fervor praedicanti adest, et multiplex tractandorum materia memoriae non deest, facundiae quoque possibilitas et ornatus necessitati [Col. 0025B] superest, penset eorum qui tacite audiunt imbecillas vires, meliusque fore ut pauca et grate suscipiantur, quam innumera ex quibus nulla retineantur, finemque facere non differat, ut rursum cum sermonem facturus est, alacres eos non fastidiosos inveniat.
Praeterea et aliud intimandum est, ut scilicet dum illitteratis levia et plana praedicat, litteratis etiam quae sibi conveniant sublimiora aliqua intermiscere studeat, et dum his quae capacitati suae placeant propinat, ita explicet, et ut ita dicam quadam circumlocutionis mola conterendo exponat, et quod durum ac difficile etiam doctis prius videbatur, ita lucidum et apertum reddat, ut idiotis ac simplicibus perspicuum quod dicitur esse queat. Sicut enim [Col. 0025C] puerulis lactis alimentum familiare est et valde necessarium, ut sine lacte non posse vivere credatur infantes, nec soli tamen eo utantur infantes, sed infractis panum crustis etiam quibuslibet grandaevis praestet cibum, sic plerumque cum vulgo simplex doctrina proponitur, et aliquid tamen propter intelligibiliores, ubi eorum exerceantur ingenia, ibidem interseritur, ita pascere consuevit hebetes, ut etiam solidioris additamento victus, id est interjecta ponderosiori sententia delectare soleat sapientes. Solent etenim in tractatibus evangeliorum sententiae de Veteri Testamento adhibitae auditores reddere magis intentos, quia dum quidpiam eorum auditui novum insonat, animos quasi ex quadam voluptuosa sonoritate innovat. Hoc his contingere solet qui Scripturae [Col. 0025D] secreta libenter inquirunt et semper discere quaerunt. Placere etiam nonnullis comperimus simplices historias, et veterum gesta sermoni inducere, et his omnibus quasi ex diversis picturam coloribus adornare.
Dicendum etiam nobis est quis tractatus doctori praecipue habendus sit. Quatuor sunt regulae Scripturarum, quibus quasi quibusdam rotis volvitur omnis sacra pagina: hoc est historia, quae res gestas loquitur; allegoria, in qua ex alio aliud intelligitur; tropologia, id est moralis locutio, in qua de moribus componendis ordinandisque tractatur; anagoge, spiritualis scilicet intellectus, per quem de summis et coelestibus tractaturi ad superiora ducimur. [Col. 0026A] Verbi gratia Hierusalem, secundum historiam, civitas est quaedam; secundum allegoriam, sanctam Ecclesiam significans; secundum tropologiam, id est moralitatem, anima fidelis cujuslibet qui ad visionem pacis aeternae anhelat; secundum anagogen, coelestium civium vitam, qui Deum deorum facie revelata in Sion vident, signat. Ex his igitur quatuor modis, licet omnis fieri possit, aut certe ex singulis, tamen si quid utilius ad curam interioris hominis pensetur, magis commoda ac intelligibilis in tractando moralitas esse videtur.
Allegoria sane dum in propheticis apostolicisque libris disquiritur, pene nihil aliud quam fidem aedificat; quia scilicet, dum multifariam multisque modis olim Deum loquentem in prophetis attente legimus, [Col. 0026B] Christiani temporis sacramenta indubie praenuntiata ibidem comperimus. Dei vero gratia jam fides omnium cordibus innotuit, quam etsi inculcare saepius ac retractare auditoribus oportuit, non minus tamen, imo multo crebrius ea quae mores eorum instituere possint, dicere convenit. Facilius enim et securius de virtutum natura disserimus quam de fidei sacramentis de quibus valde moderate aliquibus loquendum est, disputamus. Error namque minus intelligentibus ex nimis profunda praedicatione generari potest; ex morali autem institutione maxime solet acquiri discretionis utilitas.
Quamvis itaque allegoricus sensus, si aliquando sermoni admisceatur, plurimum esse soleat gratiosus, et si dicuntur, et vere aliquoties dici debent [Col. 0026C] aliqua quae ad fidem et intelligentiam Scripturae sacrae nos imbuant, tamen tota verbi nostri vigiliantia de 5 motibus interioris hominis, id est cogitationibus habeatur, quarum passio tam omnibus communis est, ut tractatus hujusmodi nulli, ut arbitror, possit esse obscurus, praesertim cum unusquisque intra seipsum quasi in libro scriptum attendat quidquid de diversis tentationibus praedicatoris lingua retractat.
Non magis autem de origine aut custodia virtutum, quam de concatenatione et fuga vitiorum fieri admonitio debet; ubi doctor quae sint naturalia et quae extra naturam vitia, quae etiam ex aliis generentur, et quam perniciosa ex seipsis et ex eis quae ab ipsis propagantur, sint, dum diligenter ac distincte [Col. 0026D] docet, fructum immodicae utilitatis exhibet. Cum enim Scripturarum abdita simplicibus ac idiotis exponuntur, cito suis elabuntur memoriis, quia qui assueti sunt solis rebus corporeis, mirum non est si in spiritualibus, quae non vident, cum etiam in corporalibus, quae sentiri a se ac videri possunt, non habent vires recordationis. Sunt sane aliqui ita animales ut vix aliqua nisi materialia et quae bestiis etiam sunt conspicua comprehendant, et motus etiam nec non et vitia corporum ac animorum suorum, quae indesinenter in semetipsis patiuntur, omnino nesciant, donec ab aliis audiant, quae cum audierint utinam firma relectione contineant.
Dixi sane verumque dixi non minus prodesse aliquoties, [Col. 0027A] si fiat tractatus de natura vitiorum, quam si fiat de natura virtutum. Si enim vitium non cognovero, quomodo sinceritatem virtutis amabo? Et vitium quomodo fugiam, nisi bonum, sanum et integrum aliquid, cujus adipiscendi ac fruendi gratia ipsum vitium fugiendum sit, sciam? Sunt olera, sunt et cicutae: unum utile est, alterum mortiferum; si ergo sit aliquis qui olera quidem libenter comedat, sed inter olera et cicutas distantiam nesciens, cicutas sicut olera comedendas credat, quid sibi prodest aliquandiu usum oleribus fuisse, si postmodum per ignaviam suam cicutas comedendo contigerit sibi amentiam et mortem incurrere?
Debet itaque uniuscujusque vitii origo diligenter discuti, ut dum quid sit vitium aperte cognoscitur, [Col. 0027B] contrarium ejus, quod est virtus, quasi granum distinctum a palea evidentius agnoscatur; et tanto studiosius vita, quod est virtus, ametur, quanto cautius vitium, quod est mors, evitatur. Nulla enim praedicatio salubrior mihi videtur quam illa quae hominem sibimet ostendat, et foras extra se sparsum in interiori suo, hoc est in mente, restituat atque eum coarguens quodammodo depictum ante faciem suam statuat.
Sed forte quis interrogat quomodo haec scire valeat, de quibus secundum interiorem hominem tractare debeat; cui respondeo quod, exceptis beati Gregorii Moralibus et libro illo qui De institutis et collationibus Patrum a quodam Cassiano, qui et [Col. 0027C] Joannes dicitur, scriptus est, quorum lectio utilitatis immensae studiosis lectoribus fructum praestat, caeterisque sanctis auctoribus qui de hujusmodi nos instruunt, illud praecipue omnibus sui custodiam habentibus et contra vitia resistentibus valere ad cognitionem discretionemque vitiorum existimo, ut sollicite contra cogitatuum et actuum suorum fluxa desideria se accingant; in quibus si fideliter certant, nihil est ubi tantum de morum qualitatibus discere queant. Qui enim per solas voluminum quorumlibet lectiones exterius institui de his quaerit, tanto citius obliviscitur, quanto per experientiam ea quae legit aut audit intra seipsum non relegit. Experientia autem nihil menti humanae utilius est, quia in sua conflictatione dum instanter perseverat animus, et aliquoties [Col. 0027D] de victoriae suae felicitate laetatur; dum quoque rursus animi mutato statu contra cordis aut carnis suae tentamenta lassatur, et qui contra pravos appetitus cor impenetrabile se habere gaudebat, jam emollito rigore illo vitiorum aestus se posse tolerare diffidit, dum inter spem et metum mens nutabunda vacillat, Deo occasiones subministrante resurgit; et de lacu illo instabili, in quo caeca et quasi ebria ferebatur, ad soliditatem tandem cogitationis diu circumacta revertitur.
Occasiones autem resurgendi, dum in lucta tentationis aut in torpore mentis positi sumus, Deus nobis administrat, cum aut rationi nostrae spiritum compunctionis suggerit, scilicet pensare nos faciens miseriam nostrae voluntatis, aut. Deo ipso dispensante, [Col. 0028A] cum laudari ab aliquo nos audimus, aut sermonem exhortationis ad alios facere cogimur, ac per haec ad nosmetipsos videndos qui simus, ubi jaceamus, reducti ingemiscimus; seu certe cum per alterius sermonem facientis vivum eloquium, sive per divinae paginae lectionem a languore animi excitamur, seu quibuscunque aliis modis innumerabilibus et omnino insperatis ad bene agendum revocamur.
Confitendum igitur est Domino, his maxime qui descendunt mare, id est humiliantur tempestate tentationis, sed tamen sunt in navibus, hoc est in directione piae intentionis, quia, etsi fluctuant, tamen non merguntur, facientes operationem in aquis multis (Psal. CVI, 23) , id est inter collisiones atque concursus [Col. 0028B] quos carnales ac spirituales impetus adversum se acerrimos faciunt, in hoc bonae operationi 6 inserviunt, quod nec studium repugnandi deserunt, nec malis oppressi foveam desperationis incidunt, sed rationis intuitu in Deum, qui potens est eruere, sese projiciunt: isti opera Domini et mirabilia ejus in profundo (Ibid. V, 24) , id est in dejectione animi, in obscuro fluctuationis, in timore peccandi viderunt, id est experti sunt. Magnifice enim tentati magnificentius sunt erepti, gratias magnificentissimas debent.
Cum ergo haec evadentes pericula secum pensant, quid de bono statu in quo erant positi; aut per nimiam securitatem, qua se sine magno timore et [Col. 0028C] cautela posse putant integram religionem tenere; aut per ineptam laetitiam, qua de suis bonis et bonorum perseverantia plus justo laetantur; aut per contemptum, quo aliis quasi infra se longe pro sua torpida vita jacentibus indignantur; aut in tentationem, aut in desidiam et torporem delabi meruerint, et nunc succumbendo, nunc superando passionum, id est desideriorum suorum fornacem evaserunt, multa mira valdeque utilia sunt, quae in istis rebus sibi contrariis comprehendi ab eo qui tolerat possunt, quae etiam intelligibilem animum vehementer etiam sine litteris atque libro instruunt.
His ac similibus quilibet docendi habens officium, subtiliter si velit institui, in seipso primum potest, et postmodum quod bellorum internorum experientia [Col. 0028D] docuit, multo copiosius quam dici a nobis valet, secundum quod sibi eventuum suorum commoda et incommoda memoriter tenenda impresserunt, erudire salubriter et alios potest. Potest quilibet iners, et qui militiam nunquam exercere vel coeperit, quia bellantes viderit, vel bella narrari audierit, de bellis multa dicere, sed longe dissimiliter ille bella rememorat, qui in bello pugnavit et impugnatus est, qui militaria fecit et passus est.
Sic fit et in spiritualibus, dum aliquos, quae in libris legerint vel ab aliis audierint, audimus satis facunde eloqui; sed longe altera auctoritate de congressu spirituali ille tractat, et quasi digito quod dicit ostentat, cui testis eorum quae ore pronuntiat conscientia astat. Et quidem valde proficit litteratis, [Col. 0029A] si ea etiam quae ipsi norunt eloquenter sibi dicantur; sed si minus accurrate, fastidium et contemptum eis pariunt: unde cum litteratis atque illitteratis pariter positis commonitorium facimus, aliqua minus usitata, attamen intelligibilia, utrique parti proferre debemus, unde eorum taedia qui ea quae dicimus satis sciunt, removere possimus. Quod fit cum sancti Evangelii lectiones exponendo, quippiam aliter quam usitatae expositiones habent, moraliter inducimus, et quasi quodammodo de veteri maceria superliniendo novam reddimus.
Sunt plane quaedam evangeliorum capitula, solummodo a Patribus allegorice tractata, et ad Judaeorum gentiumque personam exposita, quae tamen si aliquis perspicax et Scripturarum studiosus secundum [Col. 0029B] aliarum regulas interpretationum scrutari velit, vix aut nunquam alicubi intellectus deerit, sed quocunque legentis spiritus et voluntas ierit, illuc pariter et rota, id est Scriptura sacra, praesto aderit: sed tamen, licet eis qui valenter sacrae paginae scientiam habent, summopere hoc genus exercitii valeat, praesumendum nulli est, nisi ad plenum variis modis locutionum, sub una eademque re, diversitatibus significationum longo usu didicerit allegorias solere componi.
Praesumendum, inquam, nulli nisi litteris sagaciter imbuto, et sub eisdem, ut dixi, rebus ac nominibus multiplicia sentire prorsus instructo: verbi gratia, petra, fundamentum, aqua et coelum, herba et lignum, sol et luna, et innumera alia, cum multa [Col. 0029C] in Scripturis significent, attendendum est ei qui in aliqua sententia obscura exercetur, cum aliquod talium nominum occurrerit, quot modis in Scriptura accipi soleat, ut puta, aurum divinitatem, aurum sapientiam, aurum vitae claritatem significat; et, consideratis omnibus, quod magis viderit congruere loco illi quem retractat, securus apponat. Ita paulatim in dies sumpta fiducia, cum per significantiarum cognitiones viderit sibi sanctam Scripturam arridere, jam ad majora progrediens, quae quondam se nunquam attentaturum praesumere posset, spe etiam semper meliorum provocatus aggreditur, ad quae penetranda testimoniis sacri eloquii catervatim sibi occurrentibus non minimum confortatur. Duobus [Col. 0029D] autem hoc fieri solet, exemplo scilicet atque ratione: exemplo Scripturarum, ut dixi, praecedentium; et ratione, videlicet cum exempla minus adsunt, et per considerationem naturae illius rei de qua agitur, aliquid allegoriae vel moralitati conveniens invenitur, sicut de lapidibus gemmariis, de avibus, de bestiis, de quibus quidquid figurate dicitur, non nisi propter naturarum significantiam profertur; in quibus etiamsi nulla pagina aliquoties attestetur, per naturae tamen inspectionem licenter conjicitur.
Gregorius Nazianzenus, vir mirabiliter eruditus, in quodam suo libro testatur se id habuisse consuetudinis, ut quidquid videret, ad instructionem animi allegorizare studeret. Quod acumine rationis si facere assuescat aliquis, non modo in voluminibus [Col. 0030A] divinis, sed etiam pene in his omnibus 7 quae subjacent oculis, comparationes satis idoneas in exemplum et significantias utiles illarum quas ex usu assiduo nihili pendimus rerum uberrime invenit, quae tanto utilius cogitantur quo benevolentia illis ampliore dicuntur, tantoque sunt gratiosiora quanto minus auditoribus usitata.
Possent et de his quae ratione adinveniuntur plurima tractari, sed vereor ne, si de hac re loqui inciperem, verba supra modum extenderem, et nescio si ea tam lucide possem explicare ut cuperem.
Proficere praeterea praecipue audientibus solet ejus qui loquitur sincera et absque ulla laudis cupiditate intentio, ubi sola eorum qui auscultant in [Col. 0030B] divinis rebus eruditio quaeri intelligitur et salus, ubi peculiaris gloriae de grandi eloquentia non avertit eos, nec potest notari typus. Nihil enim magis offendere consuevit auditorem, quam quod causa pecuniae aut ostentationis scit suum seu aestimat disputare praedicatorem.
Irritat qui talis agnoscitur, non praedicat, quia quo dicta sua venustiore ornare conatur eloquio, tanto acriore astantium pectora ad contemptum (proh dolor!) etiam eorum quae bene ab eo dicuntur, et maxime sui ipsius vexat fastidio; quae tamen quovis fastu enuntiarentur, supplici deberent uti divina excipi animo.
Haec qualiter tractare debeas, vir amantissime, juxta inopiam meam dixi, nunc deinceps de quibus [Col. 0030C] aliquando sumere possis loquendi materiam, Deo aspirante, fari exordiar.
Omni homini in confusione vitiorum submerso satis quidem utile est supplicia inferni quam sint horrenda edicere, et cum illo ineffabili suo horrore quam sint infinita narrare. Sicut enim in coelesti regno positis nihil beatitudinis deerit, sic e contrario in aeternum damnatis nihil miseriae, nihil quod ad poenam pertineat deesse poterit. Et cum sine ullo vel momentaneo remedio crucientur, illud praecipue et incomprehensibiliter cruciat animos perditorum, quod nec saltem post mille millia annorum spem habent tormentorum evadendorum, sed mortem immortalem passuros se sciunt in saecula [Col. 0030D] saeculorum. Spes enim et sane aliquoties falsa refovet mentes in adversis constitutas, sed ibi nec vera, nec falsa erit, quae eos consolari possit. Sed hominem animalem, id est bestialiter viventem, cujus sensus in his quae corporaliter videt toti inhaerent, quia non capit quae Dei sunt, ita terrenae voluptatis consuetudo excaecat, ut nihil eum, quod de futuro saeculo sibi dicatur, deterrere queat, et si aliquando deterreat, quia quod dicitur adhuc non sentit, cito a mente excidat.
Objicienda ergo ei sunt quae in praesentiarum inter male faciendum et pro male faciendo tormenta anxietatum ac timorum patitur, et quod nihil inde nisi laborem et dolorem turpissimum consequatur. Verbi gratia, furto quis assuetus est, cupiditate [Col. 0031A] itaque cujuslibet rei victus, non dico a timore nocturno, unde ego satis exstimescerem, sed ne a membrorum quidem amissione, vel ab ipso exterritus suspendio, quod se non evasurum scit, si deprehendatur, vadit furatum: timet sane, et truci tremore concutitur, sed vi cupiditatis evincitur. Convictus itaque talis furcis appenditur.
Dicam et de incestu, sed verbo nobilis illius Boetii commodius dicam: «Quid ait, de voluptatibus loquar, quarum quidem appetentia plena anxietatis est, satietas vero poenitentiae? (BOET. De consol. Philos., lib. III, prosa 7.) Quid hoc verius dicto? Torquetur in concupiscentia flagitii positus, aestuat cogitans qualiter pravum affectum ad nequiorem ducat effectum; et dum cognosci quod agit timet, [Col. 0031B] diro et intolerabili cruciatu uritur; et dum aestus sui impatiens expedire se nititur, velit, nolit, usu proprio superatur. Dum fervet desideriis, queritur adversum se graviter de bello quod tolerat, et se miserrimum clamat, ita ut seipsum fastidiat et vivere taedeat. Et expleto quod cupiit, quae torturae, qui gemitus, quam sera poenitentia tunc infelicem hominem sequitur!»
De quo sine dubio dixerim quia si tantum veracis tristitiae et fructuosae poenitudinis post perpetrationem peccati haberet, quantum post effectum libidinis aut alicujus criminis, et in ipsa etiam excogitatione, antequam perpetret, primum angustiae, quomodo scilicet efficiat, dehinc moeroris quo ex satietate peccati ad horam, donec scilicet solitus [Col. 0031C] fervor redeat, fastidium consuevit pati, maximum et omni acceptione dignum Deo fructum suae contritionis offerret. Sed verum est prorsus quia filii saeculi prudentiores et, ut sic dicam, vivaciores sunt filiis lucis in generatione sua (Luc. XVI, 8) . Dicitur enim apostolis, vel Judam non videtis quomodo non dormit, non quod melior foret Judae vigilia apostolorum somno, sed quod illius in malo sagacitas apostolis adesse deberet in bono. Et Paulus humanum dicens (Rom. VI, 19) , propter infirmitatem carnis nostrae, sicut nostra exhibuimus membra servire iniquitati, si non amplius, sic saltem exhibere nos vult ad serviendum sanctitati.
Noverat acrimoniam et sagacitatem humanae [Col. 0032A] mentis ad malum, qui si tantumdem bonorum studiosi essent, magnae laudis titulo digni forent. Objiciatur ergo talibus sub quibus aculeis et tortionibus miseras transigant voluptates; objiciatur turpis opinio 8 qua sola seu apertis sive non apertis reatibus infelicium sordidatur honestas. Si itaque mala futura, quia non ante oculos aut a lateribus ea habent, adhuc timere non dignantur, timeant saltem pro tantilla voluptate tam rabidis cruciatibus agitari, de quibus nihil sibi contingat nisi honestatis periculum perditionemque lucrari: quae, inquam, voluptas ad apis similitudinem, ut praefatus auctor ait (BOET. ubi sup., metro 7), mel in ore, id est in suggestu ipsius delectatiunculae, gerit, sed aculeum in cauda, quia postmodum quidquid dulcedinis [Col. 0032B] infimae hausit, saevae suspicionis acerbitate exsolvit.
Dicit sanctus Gregorius (Moral. in Job, lib. XII, cap. 21) , quia nihil simplici mente felicius. Contra quod quidam ait quia mens male conscia propriis semper agitatur stimulis, dum malefacere gestiendo, aut malefacta timendo, intestinis creberrime crematur incendiis. Si igitur consulit aeternae perditioni, vel [ pro et] praesenti consulat verecundiae; et conversus ad cor discat resistere consuetudinibus pravis, sollicite videlicet inquirens quid distet inter carnem et spiritum, imo quid sit caro et spiritus. Frustra enim miles armis instruitur, nisi animum acrem habeat quo hostibus reluctetur. Et quid prodest virtutes carnalibus adversas lasciviis agnoscere, [Col. 0032C] si ratio iners et torpida ad impugnandas eas non velit assurgere?
Sumamus itaque quiddam veracis historiae in exemplum, cujus dum secreta discutimus, plurimae institutionis nobis instrumenta aperimus. Nec nos res novas moliri in hoc quisquam existimet, sciens quia, si secundum poetam,
[Col. 0031] EXPLICIT PROOEMIUM.
VERS. 1. In principio creavit Deus coelum et terram. in principio conversionis nostrae intra nosmetipsos in duo quaedam sibi valde contraria dividimur, quae in nullo bene vivente pacem vel momentaneam [Col. 0032C] inter se, ut puto reperiri, possunt habere. Sunt autem caro, et spiritus. Caro autem hoc in loco, et saepe alias cum pro vitiis carnis ponitur, in malo accipitur. Homo namque a Deo ita conditus est immunis ab omni superfluo et inordinato animi et carnis [Col. 0033A] suae motu, cum tanta harum duarum partium concordia creatus est, ut nil in se prorsus molestiae pateretur, donec divinum imperium, serpenti obtemperans, transgrederetur: quo pacto illico contrariam dominio mentis sensit carnem. Et justum quidem fuit, ut quandiu ipse Deo obedienter subjiceretur, nullam repugnantiam sui adversus se pateretur, nec minus justum fuit quod cum Deo subjici nollet, nec seipsum sub suo jure haberet. Unde et cum de vetito comedissent, ambo sibi dicuntur perizomata (Gen. III, 7) , id est circumcinctoria texuisse, quia vicelicet hi, qui prius nihil concupiscendo viderant, jam aequo judicio turpiter stimulari in alterutrum sentiebant.
Ex tunc ergo in nobis concupiscentialis inobedientia [Col. 0033B] regnat, quae etiam nolentes ad motus nos indecoros invitat. In his igitur qui chaos vitiorum devitantes, principia conversionis benevolendo fecerunt, Deus coelum et terram creat, quia Spiritum, id est rationem, et terram, id est carnalem affectum, quae prius confuso in corde fidelium commista ferebantur, ordine discernit et suscitat, et coelum quidem superius statuens, cujusdam ei principatus dignitatem tribuit, de cujus nutu terra cum suis omnibus sperare debeat. Sicut enim de coelo lumen infunditur et ex discursu nubium ubique terrarum pluviae ministrantur, ex quatuor quoque ventis coeli terra perflatur, ita de ratione, quae summa nostri pars est, intelligentiae, rectae intentionis discretionisque claritas [Col. 0033C] procedit, in ea Patrum antiquorum coelestes enubilantur, servantur et aliis tradendae sententiae, ex quibus cum compluti, et alii fuerint, sui etiam corporis terram, id est omnes sensuum suorum partes, hac spiritualis scientiae plenitudine ad bonis operibus fructificandum irrigat, et quatuor spiritualibus, principalibusque virtutibus, prudentia scilicet, justitia, fortitudine, temperantia quidquid vitiosi est humoris, quasi cujusdam aurae potentis impulsu abstergit et siccat. Sicut enim, si bene attendas, terra nihil pene est, nisi de coelo quidquid boni gignit accipiat, ita corpus nostrum omni sterilitate boni et miseria peccati squalidum remanet, nisi ratione regatur. Ratio vero nihil aliud est quam intellectus, ex quo Dei et angelorum similes efficimur, quo ea [Col. 0033D] quae Dei sunt sapimus, quo etiam solo in vita hac a bestiis differimus, hoc animalitatem nostram, id est carnalitatem, quam cum bestiis habemus communem, regere et ordinare debemus.
Habemus igitur coelum in nobis, quo in coelestia suspiremus; habemus econtrario terram, qua ad appetenda infima pecorum more demergimur. Haec sibi, secundum Apostolum, invicem adversantur, ut quae bona cupimus facere, saepius non possimus (Gal. V, 17) . Cum itaque ad Deum convertimur, rationem, quae sub affectu carnali quasi ancilla ordine praepostero, et valde perverso jacebat, erigimus, et contra eum, qui servili audacia dominae suae insurrexerat, perpetuum certamen exercere proponimus. Tunc ergo primum in nobis coelum ac terra creatur, [Col. 0034A] cum duorum istorum intelligentia et ordinata secundum justitiam differentia in animo haberi incipit. Sed ipsam terram qualiter explicet sequentia videamus.
VERS. 2.— Terra autem erat inanis et vacua. Terram, ut dixi, vel corpus nostrum, seu affectum 10 carnalem debemus istic accipere. Carnalis vero affectus inanis vere dicitur, quia nihil solidum, stabile, vel constans, quantum ad se pertinet, habet; sed, sicut caro subtractis ossibus tota concidit, per se stare non valens, ita pars nostri inferior, scilicet animalitas, nisi adsit ratio quae regat, nil ponderosum, nil utile, sed totum vanum, turpe et incommodum agere novit. Quae inanitas praecipue ad interiorem pertinet hominem, ad deterioris videlicet affectus [Col. 0034B] ipsius partem, cum longe a Deo cogitatio ejus et cura versatur, et aut otiosum prorsus est, aut noxium quod meditatur. Cum ergo sit in vagabundo cordis appetitu inanitas, et a divino, ut ita dicam, semine miseranda sterilitas, restat ut sequatur necessario in operum bonorum exhibitione vacuitas, quia valde mirum esset, si vitalem succum arbor a radicibus perdidisset, et arefacta introrsum folia fructusque produceret. Terra ergo primo inanis interius, et vacua ab utilitate exterius. Qui de terra est, ait, de terra habet esse, et ideo habet de terra loqui (Joan. III, 31) , quia si conderet homo quid a se habeat, nil prorsus invenit, nisi quod absente Dei gratia asinum juvat. Quid enim est homo, non dico [Col. 0034C] sine ratione, sed sine Deo, qui clarificat rationem, nisi pecus? Ratio namque nisi amori divino adjuncta, versutia potius saecularis et diabolica dicenda est quam ad aliquid boni valens prudentia. Haec cum, Deo inspirante, legem juxta Apostolum spiritualem scit et amplectitur, carnalem tamen affectum patitur, vanitati subjecta non volens (I Cor. VII, 15) ; unde et quod operatur non intelligit, id est non approbat, non diligit. Per spiritum enim, id est rationem, quae cum Deo sentit, et ex Deo, et cum Deo videt, attendit bonum quod fieri convenit, desiderat facere, sed caro renititur, et venundatur, id est alienatus homo a potestate sui per consuetudinem peccandi, quod non vellet per spiritum facit per affectum, et ex eo quod invitus facit, ex hoc [Col. 0034D] ipso legi Dei quoniam bona est, consentit.
Et, ut probetur magis haec terrae inanitas, addit ibidem Apostolus. Nam cum dixisset: Nunc autem non operor ego illud, sed quod habitat in me peccatum (Rom. VII, 17) , id est non ex mea rationali voluntate procedit, ut malum faciam, sed ex necessitate pravae consuetudinis, adjecit: Scio enim quia non habitat in me, hoc est in carne mea, bonum (Ibid. 18) . Omnis enim creatura sine Deo, in quantum ad verum esse pertinet, nihil est, et, si expers sit summi boni, per se nunquam bona est. Omnis autem natura quia a Deo fit, bona est; diabolus enim, secundum hoc, bonus est, sed ex suo pessimus est. Unde verum est quia terra, quantum ex se habet, inanis est, nulla utilia cogitans; vacua est, nihil idoneum [Col. 0035A] usui fructificans. Inanis ergo interius, et vacua exterius.
Dicunt auctores nostri quod in veteri translatione non dicitur inanis et vacua (Gen. I, 2) , sed invisibilis et composita. Quod optime moralitati consonat. Mens enim hominis in peccati profunditate constituti, cum per consuetudinem peccandi ad reprobum sensum pervenit, ita amore vitiorum quibus assuetus est, praegravatur, ut omnino seipsum attendere nesciat, et in qua corporis dehonestatione et animae perditione jaceat prorsus non videat. Talis est enim reprobus sensus, ut in tantum mentes periturorum excaecet ut, cum sint in fetore miseriaque et omnium se videntium despectu ac horrore positi, beatos se solos et vere ab aliis honorandos pro sua prosperitate [Col. 0035B] et bonis proventibus, quibus super alios felices fore se gloriantur, aestimare audeant. Hi sunt de quibus Salomon ait: Laetantur, cum male fecerint, et exsultant in rebus pessimis (Prov. II, 14) . Quod maxime sensus reprobi proprium est.
Antequam itaque Deus inter coelum, ut supra diximus, distinguat et terram, terra erat invisibilis, quia antequam in corde cujuspiam criminosi discretionis gratiam daret, affectus carnalis quam sordidus, quam exsecrabilis esset, non Deo, quem nil latet, sed sibi ipsi, qui patitur, penitus invisibilis est; quia sicut ebrius quod patitur nescit, ita vitiis plenus quid sit honestum, quid non honestum discernere nequit. Sicut namque vivus et mortuus, si aliquo in loco sint positi, vivus quidem mortuum videre potest, [Col. 0035C] sed mortuus vivum non potest; ita homo quispiam, cujus rationaliter animus viget, vitia quam detestabilia videre potest; qui vero in profundum malorum jam venit, et jam contemnit atque desperat, quid sit virtus, quid modestia, quid bona caetera non considerat; furor enim est illis, scilicet peccatoribus, secundum similitudinem serpentis, sicut aspidis surdae et obturantis aures suas (Psal. LVII, 5) . Furor est reprobus sensus, qui in amentiam versos irrationabiliter et, ut ita dicam, porcine vivere miseros cogit. Qui secundum similitudinem serpentis, videlicet aspidis, est, quia sicut aspis, cum praesenserit incantatorem, alteram aurium terrae affigit, alteram vero cauda obdurat, ne incantantis carmen obaudiat; sic isti cum verba sacri eloquii, aut cujuslibet [Col. 0035D] praedicatoris audiunt, quae de contemptu voluptatum proferunt, mox ad memoriam pristina sua delectamenta reducunt, quibus quasi cauda aurem cordis obducunt, et praesentia quibus fervent et inhiant pariter attendunt, quibus totum suum intellectum in terrena deprimentes, contra Deum se vocantem obstruunt.
11 Hi terra invisibilis sunt, quia seipsos in qua peste sunt pensare non norunt: repleti namque iniquitatum obscurati sunt terrae domibus (Psal. LXXIII, 20) , id est proni ad proprias libidines, nil scire nisi quod carni dulce sit quaerunt, et ad divina videnda oculos animi perdiderunt. Et quia nondum nec seipsos aspicere praevalent, jure terra quae invisibilis [Col. 0036A] praemittitur, incomposita subinfertur. Nisi enim intuitum suae internae considerationis aliquis amittat, nunquam ad exteriora mala, et incomposita, et inordinata opera procedit. Sicut namque caecus ea quae corpori suo adhaerent, vestes scilicet suas et caetera disponere nitide ac decenter, et sordes appositas evitare nescit, ita is qui mentis per vitia caecitatem incurrit, actus turpes et indignos, quorum studio flagrat, interius moderari penitus nequit. Legitur apud Salomonem: Homo apostata, vir inutilis graditur ore perverso (Prov. VI, 12) . Nisi enim introrsum a Deo apostatasset, ad incongruos ac reprobos gestus exterioris hominis non venisset. Caveatur igitur primum caecitatis occasio, ne forte superveniat obscenorum operum effusio.
[Col. 0036B] Sed unde haec prodeant, vigilanter sermo divinus intimat. Et tenebrae erant super faciem abyssi. Potest ad litteram dupliciter ita dici: Et tenebrae erant super faciem abyssi, id est super profunditatem aquarum quae proprie vocatur abyssus; vel super faciem abyssi, id est plusquam in abysso. Abyssus allegorice mens humana dicitur, quae quantae sit quamque incomprehensibilis profunditatis, omnis homo novit, cui inscrutabilem altitudinem, instabilitatem fluctus, perturbationem sui cordis experiri contigit. Evenit enim etiam in bonorum cordibus, cum caro adversus spiritum, et spiritus adversus carnem confligit (Gal. V, 17) , ut in tanta densitate cogitationis sit animus, ut ipse vix in seipso deprehendere possit, in quo sit statu, utrum sequatur impetum carnis, [Col. 0036C] an impetum spiritus.
Legat qui vult plenius id nosse beati Augustini tractatum super abyssus abyssum invocat (Psal. XLI, 8) . Et in cordibus iniquorum quod putamus est barathrum, quae tenebrarum immensitas, si mentibus electorum tanta inest obscuritas? Si super humum populi Dei juxta prophetam ascendunt spinae curarum saecularium, et vepres desideriorum carnalium, quanto magis super domum gaudii civitatis exsultantis? (Isai. XXIII, 13.) Quod est dicere: si hi, qui nil aliud in hoc mundo charius habent quam suam a Domino flere peregrinationem, flere saeculi praesentis aerumnam, molestias et tumultus, nebulasque animorum patiuntur, quanto gravius illi qui totis praecordiis flagitia sitiunt, avaritia anhelant, libidinibus [Col. 0036D] sordent, invidia tabescunt, superbia turgent? Ex his itaque tenebris illa, de qua supra tractavimus, invisibilitas et incompositio oriuntur. Sed sunt quidam, qui licet Babyloniam hanc, id est mentis confusionem per scelera multa inciderint, tamen quiddam rationis residuum, quasi ex grandi igne scintillam retinent, ex qua miseriae illius pavendam nimium voraginem, in qua demersi sunt, considerare valent. Et cum sint aliqui prorsus exstincti, qui, ut dicitur in psalmo: Dormiunt in sepulcris (Psal. LXXXVII, 5) , id est prava consuetudine sunt depressi, quorum Deus non est memor amplius (Psal. LXXXVII, 6) , quos profecto ad propriae revocando lumen cognitionis nunquam revisit; sunt tamen hi [Col. 0037A] quos praediximus, oculo etsi multum turbato, non tamen penitus excaecato, qui caput de abysso elevantes clamare, soleant: De profundis clamavi ad te (Psal. CXXIX, 1) , et caetera. His convenit quod sequitur.
Et Spiritus Dei ferebatur super aquas. Aquae in sacra pagina aliquoties voluptates carnis significant. Unde et in Evangelio spiritus de homine exiens per loca inaquosa ire dicitur (Luc. XI, 24) . In diluvio igitur aquarum multarum (Psal. XXXI, 6) , id est in fluxu multorum carnalium desideriorum constitutis mentibus Dei Spiritus superfertur, quia adhuc igniculo discretionis vivente considerat infelix animus quas patitur miserias; et sicut de rege Babylonis legitur, quia coram Sedechia rege Juda filios ejus occiderit [Col. 0037B] (Jer. LII, 10) , ita, dum quisque attendit a diabolo per vitiorum immissionem opera sua bona interfici et destrui, cum quanto rugitu haec aspiciat dici non potest, quia se videt omnino perire, dolet malletque mori, et tamen contra insitas medullis concupiscentias et consuetudines non valet ullo modo resistere. Sub persona horum multa in suis lamentationibus Jeremias propheta deplorat. Sunt qui ollis carnium delectantur in Aegypto, et exerceri sponte sua operibus luti et lateris; sed sunt rursus alii qui coacti ac moerentes ab exactoribus urgentur ad sordida et fragilia opera, quae signantur per lutum et laterem, et Pharaoni, id est diabolo, famulantur inviti, qui clamant cum Psalmista ad Deum: Miserere mei, Domine, [Col. 0037C] quoniam inveteravi inter omnes inimicos meos (Psal. VI, 7) . Quorum Deus interiorem gemitum audiens educit vinctos (Psal. LXVII, 7) funibus criminum, ad hoc ut sint in fortitudine pravis suis motibus resistendi; similiter eos qui exasperant (Ibid.) ad hoc erigit, ut cum David audire debeant: Inveni viros secundum cor meum (Act. XIII, 22) , quorum perire facit memoriam iniquitatis cum sonitu blasphemiarum, quibus adversus Deum solebant perstrepere, qui vertit impios, et jam non sunt impii, et habitantibus in sepulcris oblivionis exclamat: Lazare, veni foras (Joan. XI, 42) . Id est pestilentem illam peccati temulentiam digerens 12 aestu acerrimo poenitentiae edormisce, et qui quasi mortuus, excors et elinguis in barathro vitiorum jacebas occlusus [Col. 0037D] veni, id est accede ad eum qui te vocat interius per peccati deplorationem; ut foras, id est in aperto jam prodeas per bonorum operum exhibitionem. Ipse namque videt afflictionem populi sui, et descendit, id est compatitur ad miserendum eis, et dicit eis:
VERS. 3.— Fiat lux, et facta est lux. Quid ergo dicimus debere intelligi per lucem, nisi illud primum bonum, quod his qui convertuntur ad cor (Psal. LXXXIV, 9) datur. Quid est autem primum bonum, nisi timor Dei, qui dicitur initium sapientiae? (Psal. CX, 9) . Sapientiam vero lucem appellari non uno, sed multis Scripturarum locis advertimus. Quod si ipsa lux est, et initium ejus timor Dei est, timor profecto, quia pars ejus est, idem quod totum est, [Col. 0038A] lux scilicet est. Sapiens enim: Proposui, inquit, pro luce habere illam (Sap. VII, 10) . Et alter: Miserere nostri, ait, Deus omnium, et respice nos, et ostende nobis lucem miserationum tuarum (Eccli. XXXVI, 1) . Et exponens quam lucem adjecit: Et, id est, immitte timorem tuum super gentes, quae non exquisierunt te (Ibid., 2) , id est super vitia nostra, quae non permittunt a nobis exquiri te. Ut cognoscant (Ibid.) , id est ut cognoscere nos faciant, cum evicta ac depressa, te opitulante, fuerint a nobis, quia non est Deus, nisi tu? (Ibid.) Sed videndum est, cum superius dixerimus, eos qui vitiis opprimuntur, timore suae perditionis urgeri, unde iste timor sit melior qui a nobis appellatur lux.
Sunt qui timent, ne in suis deprehendantur flagitiis, [Col. 0038B] qui timor magis ad male agendum incitat, quam retrahit. Sicut enim poeta de talibus ait:
[Col. 0038D] Qui igitur primo sine fructu de suo torpore dolebat, de quo se excutere non poterat, quia sine luce gratia coelestis erat, jam dolet, nec dolor vacuus est, quia unctio sancti Spiritus, quae eum docet de omnibus et roborat, adest. Antiqui quando exercebantur ad palaestram, ungi consueverant, ideo videlicet ut per nuda, et ex unctione madefacta corpora labentibus ejus, qui colluctabatur, manibus minus teneri luctator posset. Nudi autem, id est a saecularium rerum amore praepediti [ f., expediti] et uncti, id est divinae dilectionis dulci suavitate delibuti, diabolo duellum indicere jubemur, cujus tanto minor est fragiliorque in pugnando constantia, quanto fervidior in corde poenitentis invenitur compunctionis gratia.
[Col. 0039A] VERS. 4.—Facta autem luce, Vidit Deus quod esset bona. Quid est vidit Deus, nisi quia videri fecit? Dicitur et de Centurione: Audiens Jesus miratus est (Luc. VII, 9) . Unde miratus est, per quem omne mirum creatum est, praeter quem nihil mirum est, nisi quod mirum voluit nobis ostendere, quod ad commune exemplum a fideli homine dictum est. Vidit ergo lucem quod esset bona, id est videri fecit, quam bonum esset, timori et amori mentem mancipare divino. In deliciis et voluptatibus educati quid sit miseria nesciunt, et in squaloribus ac spurcitia enutriti, quid sint deliciae ac felicitas nesciunt. Quid boni habeat sanitas, languor ostendit, ait quidam; cognoscimus quid habuimus, postquam habere desinimus. Cum igitur post innumera flagitia [Col. 0039B] ad Deum revertimur, et vitia in virtutes commutamus, tunc primum animadvertimus, in quo pestilentiae barathro jacuimus, et quo vehementius de perpetrato facinore erubescimus, tanto copiosius ad priorem vitam boni operis novitate contegendam aestuamus. Et non modo timor est, ne deprehendamur in vitiis, sed etiam si impune peccare liceret, amore justitiae semel praegustatae jam peccare nolumus, quae ad praesens in tantum nos remunerat, ut etiam metu jam perditionis abjecto securitatem gloriae consequendae tribuat. Sequitur:
Et divisit inter lucem, et tenebras [al., Et divisit lucem a tenebris ]. Quid est divisit nisi discretionem habere inter vitia virtutesque docuit? Quanto enim arctius in virtutum custodia persistimus, tanto [Col. 0039C] perspicacius his contraria quaelibet cognoscimus, 13 Sed alia est quaedam valde notanda discretio, qua scilicet acute et indesinenter attendere debemus, quid ex nobis, et quid ex Deo habeamus (II Cor. III, 5) . Quod mirabili arte pietas nobis divina saepe insinuat. Nam in nostrae conversionis initio tantam lacrymarum ubertatem, tantam orationis nobis Deus plerumque largitur instantiam, ut jam humanam nobis videamur transgredi naturam, et imitari contemplando angelicam. Quod cum aliquandiu nobiscum agitur, de nostro profectu supra quam justum est gaudere intra nos praesumimus. Sed Deus nostram mira dispensatione retundit superbiam, et nos qui erraveramus in solitudine, id est sine Deo irrationabiliter, et bestialiter vixeramus, [Col. 0039D] ad viam quaerendae civitatis, cujus artifex est Deus (Hebr. XI, 10) , postquam sua gratia reducit dicens: Non habetis [al., juxta Vulg. habemus] hic manentem civitatem, futuram inquirite [inquirimus] (Hebr. XIII, 14) . Et aliquid supernae dulcedinis praegustare facit, subtrahere solet gratiae ubertatem, et esurire, et sitire interiori siti ac fame, et in malis permittit tabescere, sed totum eruditioni nostrae, ut ostendat nobis quod ipse ait: Quia sine me nihil potestis facere? (Joan. XV, 5.) Et tamen non nos derelinquens usquequaque (Psal. CXVIII, 8) , cum ad se quaerendum, sicut sponsa in Canticis per noctes dilectum quaerere dicitur in lectulo (Cant. III, 1) , intentos et vigilantes viderit, animas tandem inanes [Col. 0040A] et esurientes bonis exsatiat, et vincula tentationum, quae Deo ad horam secedente ingruere solent, sui Spiritus redeuntis igne dissolvit. Quid illud, quod anima nostra omnem sacrae lectionis escam, de qua vires compunctionis hauriebat, ita aliquando abominatur, ut usque ad portas mortis (Psal. CVI, 18) , id est vitia per quae itur ad mortem appropinquare videatur. Sed ille qui tentat nos, non ut perdat, neque ut sciat, sed ut scire nos faciat si diligimus eum, mittit verbum, id est saporem verbi sui in nos, et sanat, eripitque de interitu (Psal. CVI, 20) . Haec Deus in nobis agit, ut bona ex ipso, mala ex nobis nos habere noverimus, et sic inter lucem et tenebras dividimus.
VERS. 5.— Appellavitque lucem diem: et tenebras [Col. 0040B] noctem. Est quaedam summa lux, quae illuminat omnem hominem (Joan. I, 9) , rationem scilicet cuique dando. Appellat itaque, id est eligit lucem, cujusque scilicet hominis rationem, eam faciendo diem. Quomodo diem? Dies, ut ait quidam, est sol super terram, sol sub terra nox est. Ratio igitur nostra si velit esse lux, sicut esse debet, solem sibi praeponat, id est terrena desideria amore et exemplo Christi deprimat, ut dies etiam dici queat; nox enim iniqui non essent, nisi Christum atque rationem suam infimis cupiditatibus supponerent. Appellare sicut vocare accipi in Scripturis bifarie potest. In bono: Vocavi ex nomine Beseleel (Exod. XXXI, 2) . In malo: Vocavit famem super terram (Psal. CIV, 21) , et affatim alias. Vocat tenebras noctem, quando [Col. 0040C] eos, qui praepostere vivunt, et voluntarie peccant, tradit in noctem, id est in reprobum sensum (Rom. I, 28) . Vocat autem in quantum venire permittit, ut est: Et ne nos inducas in tentationem. Rectus vero vitae modus est, ut carnis motus subjiciantur rationi, at ipsa ratio primum subdatur Deo.
Et factus [al., juxta Vulg. Factumque] est vespere, et mane dies unus. Quid est vespere nisi adversitas, quid mane nisi prosperitas? Exitus, inquit, matutini in vesperam, et vespere in matutinum delectabis [al., juxta Vulg., Exitus matutini et vespere delectabis ] (Psal. LXIV, 8) ; id est delectabiles facies, quia diligentibus Deum Spiritus omnia cooperatur in bonum, sive scilicet in adversis, sive in prosperis. Vespere [Col. 0040D] igitur et mane fit dies unus, quia sancti sive malis premantur, sive honoribus cumulentur, idem sunt, et semper in eis perseverat idem splendor divinus.
Potest et aliter dici. Factum est vespere et mane dies unus. Vesperum habemus in praesenti, quia, etsi bene vivere contendimus, nihil tamen perfectae claritatis habemus: ex parte enim cognoscimus, et ex parte prophetamus (I Cor. XIII, 9) ; in quibusdam enim et humana ignorantia, et tentationum violentia caligamus, in aliquibus vero et divina cognitione, et usu experientiae quasi quodam lumine suffundimur. Vespere ergo nunc habemus, mane in futuro, unde licet incongrue ad litteram, ad sensum tamen optime primo vespere, dehinc mane ponitur, quia [Col. 0041A] per exercitium corporis, quod corruptibile aggravat animam (Sap. IX, 15) , pervenimus ad matutinam supernae intelligentiae claritatem. Dicitur namque Deo: Dies super dies regis adjicies? (Psal. LX, 7.) Dies modo nobis in hujus saeculi vespere sunt, in quibus Deo servimus, sed his superadjiciuntur alii, quibus jam indefectibili luce innovati ipsi nostro regi Deo famulemur, et hi tamen unus dies sunt, quia unum efficiunt, uni videlicet obsequium Deo reddunt.
Potest rursus idem dies unus timor intelligi, qui quidem, ut supra diximus, initium sapientiae (Eccli. I, 16) cum sit, et ex amore constet, in adversis ac prosperis idem nos semper illustrat, et primus quo ad sapientiam perveniatur gradus esse dignoscitur. [Col. 0041B] Unus autem idem dicitur quia primus est.
VERS. 6.— Dixit quoque Deus: Fiat firmamentum in medio aquarum, et dividat aquas ab aquis. Aquae multoties in sacris litteris scientias significant, ut est: Sitientes, venite ad aquas (Isai. LV, 1) ; hoc in bono; et: Aquae furtivae dulciores sunt (Prov. IX, 17) ; hoc in malo. Geminam enim esse scientiam satis liquet, alteram divinam, saecularem alteram. Saecularem quidem definit apostolus Jacobus terrenam (Jac. III, 15) , id est terrenis inhiantem, animalem, id est ea sola, quae bruta animalia 14 appetunt, exquirentem. Diabolicam (Ibid.) vero dicit, quia ad hoc solum vacat, hoc triumphum, hocque gloriam deputat, ut alios decipere valeat, ex aliorum damnis sua lucra efficiat, ex pauperum lacrymis [Col. 0041C] opes congerat, ad ultionem sui caute alteri malum infligat, et, quod pejus est, gratis mala perpetrat, et se audacter perpetrare exsultat. Haec sapientiae nomine in Scripturis valde abusive appellatur, sicut lex, sicut judicium, quae cum bona semper esse debeant, aliquando tamen dicuntur lex mala, judicium pravum. Sapientia autem quae desursum est (Jac. III, 17) , primo, ut idem ait, pudica est (Ibid.) , quia ex sua pulchritudine nulli praeter Deo soli placere amore adulterino desiderat, cui vitio tota sapientia, imo ut rectius appellem astutia, vel versutia humana commilitat. Deinde pacifica (Ibid.) , quia non verborum strepitui vel litibus instat; sed, se tranquille regens, aliorum sibi benevole corda conglutinat. Modesta (Ibid.) est etiam, quae nihil nos indiscrete [Col. 0041D] facere sinat. Suadibilis (Ibid.) quoque dicitur, ut obstinationem penitus fugiat, et facile rationi obtemperans nulla credenda discredat, quae tantae potentiae est, ut absque ea nemo quidquam virtutis efficiat.
Duobus autem modis accipimus sapientiam. Sapientiam Dei dicimus Christum (I Cor. I, 24) , qui per quemdam ait sapientem: Ego ex ore altissimi prodivi (Eccli. XXIV, 5) . Sapientiam etiam rationabilitatem ac intellectualitatem a Deo in angelis et hominibus creatam, quae dicit: Ab initio et ante saecula creata sum (Ibid., 14) . Hanc in nobis illa ex ore Dei prodiens sapientia creat, quae nostro adjuncta animo vires ad veritatem cognoscendum, et honesta [Col. 0042A] gerendum subministrat, et in nostra faciens infirmitate virtutem, quidquid in nobis fragile ac vetus est, solidat et confirmat. Huic, inquam, annexa mens nostra sumpto ex ea adipe interiori, et exteriori pinguedine fit ratio. Ratio autem ab eo quod est ratum, id est, firmum dicitur, quia nil eo firmius, quod cum ratione fit. Ratio vero, nisi supernae illi sapientiae innixa, tota versipellis, noxia ac perversa est, nec etiam ratio dici potest. Firmamentum itaque fit, quoties divinae prudentiae se adjungit, quia ex ipsa vires sumit, quibus superiores aquas sitiendo sustineat, et inferiores sub dominio rationis deponat. Superius namque spiritualis scientiae mysteria non tam localiter, quam, ut sic dicam, mentaliter habemus, ad quae bibenda, imo totis sugenda [Col. 0042B] desideriis inhiare debemus, quae coelesti nos institutione informent, mores aedificent, vitia sedent, augeant exercitia, fastidiis obstent, invitent praemiis, supplicia suggerant, et contemplationis acumine in omnis veritatis educant altitudinem. Superius, inquam, non per localitatem, sed per dignitatem. Unde Apostolus: Quae sursum sunt quaerite et sapite (Coloss. III, 1) . Subterhabemus vitae saecularis astutiam, quae bona corporis exquirere, animae negligere, fraudes jurgiaque amare, et quidquid saluti contrarium est appetere praedicat ac tenere. Horum duum media ratio currit, quae a superiori armata contra inferius tam fideliter ei quod sibi praeest, et a quo sufficientiam constantiae accipit, adhaerere contendit, quantum sub sui juris [Col. 0042C] arbitrio animalitatem, id est corpus suum, et ea quae prudentia carnis, quae ab Apostolo mors (Rom. VIII, 6) dicitur, a se exigit, habere subdita cupit.
Per hoc itaque firmamentum aquae supercoelestes, id est, ut ita dicam, superrationales et inferiores, ad infima videlicet nos devolventes dividuntur, quia ex Dei amore firmatum nostrae mentis ingenium, et superno intellectui se subjiciendo aspirat, ut decet, et indignis affectibus se praefert, ut dominum auctoritate qua debet. Talis ejus esse debet vigor atque integritas, ut quidquid ad divinam sapientiam attinet in verbo, aut opere pro nulla spe commodi alicujus temporalis ab eo fiat, et si aliquid, etiam pro corporis sola necessitate, aut etiam non necessitate, [Col. 0042D] sed prava voluntate fit, id se inepte ac fallaciter pro divini obsequii studio facere caecus sui ipsius arbiter non credat. Ita mihi inter aquas firmamentum consistere debere ac posse videtur; sed idem firmamentum a Deo vocatur coelum. In coelo mysteria multa clauduntur, quod menti non immerito nostrae assimilatur, ubi quidquid animae saluti, remedio atque consolationi aptum est, quasi in thesauro usque ad tempus opportunum, quo res exhiberi illud exigat, custoditur, quod plenius supradiximus, cum de coelo ac terra ageremus.
VERS. 8.— Factum est ergo vespere, et mane dies secundus. Primordia nostra secundum beatum Gregorium mista sunt malis; et licet mane nos illuminet [Col. 0043A] piae erga Deum devotionis, creberrime tamen involvit obscuritas pristinae, imo naturalis, consuetudinis. Obtenebrascit animus ex vitio terrenae molis, ne superbiamus ex gratia, Deo id dispensante pro nobis, sed rursus irradiatur ardore compunctionis, ne defluat in barathrum desperationis aut criminis. Sicque, dum alternatim ascendendo usque ad coelos et descendendo usque ad abyssos, manu superna remigante deducimur, fit ut per haec discrimina ad hoc, ut simus sine discrimine et timore etiam discriminis, ad vitam scilicet caelibem veniamus. Et is dies secundus est, quia a timore, qui primus gradus est, pietas secundus est. Pietas autem ad Dei cultum pertinet, ut est illud Apostoli: Sobrie, 15 et juste, et pie vivamus (Tit. II, 1) . Quod [Col. 0043B] sic exponitur: Sobrie in nobis, juste ad proximum, pie ad Deum. Unde et impii proprie dicuntur alieni a fide. Quae vero major pietas, quis ex nobis ad Deum major affectus esse potest, quam totam mentis intentionem in divinae sapientiae sinum reclinare, et nos in hujus mundi negotiis, in quibus se quidam plurimum valere et sapere gloriantur, imbecilles et fatuos facere? Is post Dei timorem idoneus et competens valde gradus est.
Sed quaestio gravis hic oritur, cur cum pridie et reliquls sequentibus diebus dicatur: Vidit Deus quod esset bonum, hodie praetermittatur. Sed scimus quod de diabolo dicitur quia in veritate non stetit; qui quandiu summae veritati inhaesit, in quantum illi conjunctus est, veritas et ipse fuit. Qui enim [Col. 0043C] adhaeret Domino, unus est Spiritus (I Cor. VI, 17) . Et de eo in Job scribitur: Habitent in tabernaculo ejus, scilicet impii socii ejus, qui non est (Job. XVIII, 15) . Quis est qui non est nisi diabolus, qui in quantum a vero esse decidit, jam esse etiam destitit. Quomodo enim est, qui tam infeliciter est, imo qui aeternaliter in morte sine morte est. Quod idem et de nobis sentimus, quia a Dei visione in primis parentibus lapsi sumus, de veritate in vanitatem devenimus, et veraciter esse perdidimus, nisi quod Dei sola gratia nostro tamen sudore durissimo ac conflictu restitui credimus. Hinc dum ad glutiendam salivam capitis nostri, ad praegustandam videlicet sapientiam Conditoris nostri magnis suspiriis elaboramus, nosmetipsos [Col. 0043D] nobis valde contrarios positos experimur, et in salutis opere neminem viciniorem, infestioremque hostem quam nos patimur. Conqueritur inde Psalmista: Quantas ostendisti mihi tribulationes, multas et malas (Psal. LXX, 22) . Et alibi sub spe futuri boni laetatur: Pro diebus, quibus humiliatus est, annis quibus vidit (Psal. LXXXIX, 17) , id est expertus est mala. Cum ergo dies mali sint (Ephes. V, 16) , et mundus in maligno positus (I Joan. V, 19) , et hunc conflictum inferiorum aquarum, in quibus est superbia adversus superiores, quibus constat humilitas et sanctitas in valle lacrymarum, in lacu miseriae, saeculo scilicet praesenti toleremus, prophetica apostolicaque lingua hoc non vitam ac patriam, sed exsilium mortemque denuntiet, quomodo [Col. 0044A] videat, id est videri faciat Deus bonum, quod vitari et credi a nobis vult deceptorium malum. Apostolus clamat: Miser ergo homo, quis me liberabit de corpore mortis hujus? (Rom. VII, 24) et nos tortiones quas ferimus, pugnae carnis in spiritum, et spiritus in carnem (Gal. V, 17) bonum putaremus? Et si bona utcunque agimus, quia in fluctu, et peccati periculo semper sumus, ut illa Noe columba, quia hic requiem non habemus, ad Noe, id est Christum, qui requiescere nos faciat, suspiremus. Et recte die secundo quia bonum sit non videmus, quia postquam primi diei in paradiso habiti, in protoplasto perditi gloriam amisimus, istuc devoluti dolores, non bona reperimus. Quod satis apte signat in Sabbato paschali post Alleluia tractus qui cantari [Col. 0044B] solet, qui laborem saeculi hujus post laetitiam paradisi nos incurrisse docet.
VERS. 9— Dixit vero Deus: Congregentur aquae quae sub coelo sunt in locum unum, et appareat arida. Aquae, quae sub coelo, sunt saecularis versutia, quae in solis negotiis forensibus et ad decipiendum maxime callet, et sub jugo tamen intelligentiae nostrae restringitur. Hae congregantur in locum unum, quia totae Deo, qui locus noster est, in quo vivimus, movemur et sumus (Act. XVII, 28) , velint nolint, sollicitudines nostrae, quae vagae et instabiles antea diffluebant, servire coguntur. Loca Dei, imo locus fideles quique in Scripturis dici solent, sed multo magis proprie Deus, extra quem nec nos, nec aliquid est, locus noster vocatur. Qui quia quos [Col. 0044C] excipit sibi vivificat, unus recte dicitur. Tota autem nostra, quam de saeculo possidemus, prudentia, tunc plene ad Deum convertitur, cum ad agendas ecclesiarum causas, et extrinsecas curas, quas litterati viri minus scire solent, zelo et amore deserviendi his qui contemplationi inserviunt, quo liberius Deo vacent, saeculares quique accinguntur. Hi non ad decipiendos pauperes suo jam utuntur ingenio, sed aurum et argentum quod de Aegypto extulerunt, ad exstruendum Dei tabernaculum in solitudine, id est, extra turbas vitiorum devota mente expendunt. Hi sunt cilicia domus Dei, qui saecularium curarum pulveres tolerant, ut hyacinthus, et purpura sanctarum mentium nihil exterioris inquietudinis [Col. 0044D] ferant, sed suo indesinenter proposito instent. Et appareat arida, inquit; per hoc namque quod conscientia pridem fluida ad Deum constringitur, terra cordis nostri a cogitationum superfluarum ingurgitatione siccata jam ferendis boni operis frugibus apparet apta.
VERS. 10.— Et vocavit Deus aridam terram, congregationes aquarum vero appellavit maria. Terra ab humore carnalis petulantiae avaritiaeque levigata, apta quidem cultui ac fructui est divino, sed congregationes aquarum sub jure rationis non se voluntarie cohibentes, amarissimos tentationum fluctus in nobis exsuscitant. Unde et maria vocabulo valde congruo appellantur. Maria enim amaritudo interpretatur. Inde atrocium irarum, libidinum et aliorum [Col. 0045A] motuum tempestates, quae dum animi imperio coercentur, quasi freti cujusdam fervor subbulliens prosilire nituntur. Sed Dei pietas hujus pugnae exercitia non irremunerata relinquens, videt, id est videri facit a nobis, quam bona salubriaque sunt quae agimus, et ex eorum consideratione ad meliora gerendum, ipso aspirante, excandescit animus. Unde suo invisibili nutu dicit, id est prosperum effectum bonis affectibus tribuit.
VERS. 11.— Germinet, inquit, terra herbam virentem et facientem semen. Terra germinat herbam, cum cor cujusque fidelis ab omni lascivia mundi sudum, verbi Dei semine conversationis initia emittit. Quae herba virens est, quia succo spei aeternae vivit. Quidquid enim pro favore humano fit, marcidum [Col. 0045B] ac sterile est.
Et facientem, inquit, semen. Semen facit quisquis id religiosi propositi, quod aggreditur, opere efficaci exsequitur. Aut certe herba virens, semen facit cum quisque id boni quod agere apud se inchoat, aliis etiam ex benevolentia ut se aemulentur praedicare non cessat.
Et lignum pomiferum faciens fructum juxta genus suum. Quid per lignum pomiferum, nisi arduum vitae institutum de piis initiis ad sanctiora progressum. Sed quid agit sanctitas, si de sua aliis nulla est probitate utilitas? Per hoc enim quod in teneritudine exordii nostri bona, quae gustare coepimus, libenter aliis propinamus, fit pia Dei largitate, ut proinde ad meliora provehi mereamur; unde dicitur: [Col. 0045C] Fructum faciens juxta genus suum, id est Deo lucrifaciens proximum. Genus nostrum natura humana est. Juxta genus ergo nostrum fructificamus, cum ejus, quae in nobis est donationis, docendo et orando participes et proximos facimus. Dicitur enim in Job: Et visitans speciem tuam non peccabis (Job V, 24) ; quod idem est ac si dicat: Facies fructum juxta genus tuum. Sequitur:
Cujus semen in semetipso sit super terram. Semen nostrum opera nostra, quae pro fructu coelestis bravii hic jacimus, sunt. Quod semen in nobismetipsis habere jubemur, ne bona gerendo cum adulatorum fabulis ungimur, quasi palea exterius inventa favoris vento rapiamur. Sit itaque virtus nostra [Col. 0045D] granum, non exeat cordis horreum. Sed non ita interius fructus noster contegatur, ut ad exemplum proximi non prodatur: Sit super terram, id est, veniat ad corporalis operis evidentiam. Potest enim et bonum fieri, et laus oblata contemni. Quae sequuntur praecedentium repetitio sunt.
VERS. 13.— Et factum est vespere, et mane dies tertius. Quid tertius iste dies nisi scientia, quae post timorem pietatemque ad sapientiam tendentibus tertius gradus est? Nihil enim spirituali scientiae magis competit quam saeculi astutiam reprimere, et cum bene egerit, alios ad sanctitatis studium provocare. Scientia enim, juxta beatum Gregorium, pertinet ad doctrinam, sapientia vero ad vitam, cui satis vespere et mane convenit, quia rarus omnino [Col. 0046A] est, qui intelligentiae lumen ubique Scripturarum habere queat: habent namque sacra eloquia corpus, et quasi vesperam in integumento litterae, habent animam et quasi mane in splendore moralitatis ac allegoriae.
VERS. 14.— Dixit quoque Deus: Fiant luminaria in firmamento coeli, et dividam diem ac noctem. Duo ista luminaria Christum et Ecclesiam interpretari satis idoneum est, secundum illud: Dies diei eructat verbum (Psal. XVIII, 2) , etc. Christum quidem propositum exemplo et imitationi fortium dicimus; Ecclesiam vero in suis mediocribus membris juniorum minusque potentium exemplar positam non absurde sentimus. Tolerabilius sane oculis infirmis est lucernam sub laterna attendere, quam solis [Col. 0046B] jubar in suae spherae virtute videre. Solem namque in potestate diei tradit Deus, cum viris intellectualitate praeditis contemplationis dona largitur. Videmus sane quosdam in utroque sexu virginitate professa, mundanorum rerum possessionibus pauperiem Christi praeponere, Deo vacare. Porro sunt aliqui, qui nec mundum deserere, nec caelibes vivere, neque ad plenum Deo vacare possunt. Unde et lunam ac stellas in potestate noctis dat. Dat enim nobis qui summa praesumere non audemus, nec Noe, id est rectores, nec Daniel, id est caelibes, imitari possumus, ut Job bene operantem, misericordiae studentem sectemur, et qui ad reclinatorium aureum, id est ad beatam requiem per ascensum purpureum, scilicet per martyrium pervenire non [Col. 0046C] speramus, per media saltem propter filias Hierusalem charitate constrata attingere valeamus. Qui igitur Agnum illuminantem a montibus aeternis quocunque ierit sequi (Apoc. XIV, 5) non audet, montes ab eo illuminatos attendat, et si non in omnibus, vel in aliquo eos ut membrum Ecclesiae censeri debeat, prosequi contendat. Post haec autem cum fiunt, videlicet cum hi ardua perfectaque eligunt, illi leviora proponunt, dies noxque dividitur, quia in studiis quae quisque appetit, vitae qualitas declaratur.
Ut sint in signa, et tempora, et dies, et annos, et illuminent terram. Signa et tempora quod dicitur, nil amplius valet quam si diceret, ut sint in signa temporum, ut est illud: Pateris libabat et auro, hoc [Col. 0046D] est, aureis pateris. Christus et Ecclesia signa sunt temporum, quia quidquid egere vel agitur, aliud videtur in re, aliud portenditur. Christus, et qui sunt ejus in praesenti dum vivunt, 17 mundi tolerant opprobria ac aerumnas, et si ab his qui saeculi pascuntur gloria requiratur, cur ista ferant, quia, inquiunt, tempus nostrum nondum advenit, tempus autem vestrum semper est paratum (Joan. VII, 6) . Tempus glorificationis sanctorum impraesentiarum non est, quia non habent hic manentem civitatem (Hebr. XIII, 14) , sed locum, quo ipsi qui aurum esse delegere conflentur, et ubi pressuris contundantur, ut in templum Regis sine securi et malleo exstruantur (III Reg. VI, 7) . Tempus vero perversorum, dum [Col. 0047A] hic agunt, semper in promptu est, quia nec deest unde transitorie honorari possunt, si fortuna arriserit, nec honoribus ipsi desunt. In malo autem et in bono nomen temporis poni solet, et vulgo etiam dici quibusque quibus sunt mala proventura felicibus. Vos habebitis, inquiunt, tempus vestrum; unde in psalmo: Et erit tempus eorum in saecula (Psal. LXXX, 16) . Hic gloriae, illic habituri sunt tempus miseriae. Tempus autem post finem saeculi hujus non est, juxta illud in Apocalysi: Et tempus ultra non erit (Apoc. LX, 16) . Sed tempus et saeculum unimode solet poni pro eo quod est vita. Unde apostolus: Ambulastis aliquando secundum saeculum mundi hujus (Ephes. II, 2) . In psalmo etiam dicitur: Posuisti saeculum nostrum in illuminatione vultus tui [Col. 0047B] (Psal. LXXXIX, 8) , id est vitam nostram. Usualiter etiam de aliquo dicimus: Malum saeculum ducit ille. Per hoc igitur quod Christus in diebus carnis suae probra potius appetiit quam honores, et Ecclesia adhuc sponte paupertatem tolerat et labores, signum est quod in his temporalibus bonis noluit defigere mentes, sed ad futura se extendunt, quae retro sunt obliviscentes (Philip. III, 13) , quorum et fieri utpote aeternorum delectantur et conantur haeredes.
Et dies, et annos. Dies sunt singulae quaeque virtutes quae per manifestationem spiritus dantur ad utilitatem, non modo genera linguarum, vel interpretatio sermonum, sed, quod salubrius est, patientia, benignitas, misericordia, charitas, et [Col. 0047C] castitas. Qui harum quamlibet attigit, diem habet; qui vero omnium perfectionem habuerit, quod in apostolicis viris fuisse non discredimus, quandiu etiam praesens durabit saeculum, etsi raros admodum tales; tamen aliquos non defuturos speramus: aut ipse est annus, vel potius habet annum. Sicut namque ex multis diebus annus, ita ex multiplici virtutum lumine vir quilibet dignoscitur constare perfectus. Concinit huic sensui quod filia Job dies vocatur, et Job ipse plenus dierum obisse perhibetur.
VERS. 16.— Fecitque Deus duo luminaria magna: luminare majus, ut praeesset diei, et luminare minus ut praeesset nocti, et stellas. Facit itaque Deus luminare majus, quod illuminat minus, quia [Col. 0047D] Verbum caro factum sui cognitione illustrat Ecclesiam, et Ecclesia sui exemplo et doctrina illuminat terram, id est, terrenorum terram amantium conscientiam. Et stellas.
VERS. 17 et 18.— Et posuit eas in firmamento coeli, ut praeessent diei ac nocti. Firmamento coeli, id est virtuti animi debent impressa non solum Christus, sed et Ecclesiae universalis concordia, in qua sunt alteri alterorum membra; nec solum attendenda universalitatis sanctitas, sed et singulorum, qui per stellas figurantur pervidenda simplicitas. Quae praesunt diei ac nocti, quia et ad virtutum custodia nos muniunt, et de cautela vitiorum, doctrinae ac operationis ipsorum consideratione nos [Col. 0048A] instruunt. Non enim sumus noctis neque tenebrarum, sed diei ac luminis (I Thess. V, 5) .
VERS. 19.— Et factum est vespere et mane dies quartus. In eo quod praemittitur et saepe dicitur: Vidit Deus quod esset bonum, licet plura dixerimus, id praecipue notare debemus, quod dum suorum in nobis munerum Deus incrementa largitur, et a nobis econtra quantos nos de quam nullis fecerit aspicitur, maxima in mentibus nostris humilitatis summa generatur. Videt Deus quod bonum sit, quando quid fuimus et quid simus, nos humiliter attendere facit. Et ex ipsa coepti boni consideratione animum nostrum ad meliora succendit. Unde cum Apostolo nos cogit dicere: Gratia Dei sum id quod sum (I Cor. XV, 10) . Dies quartus, gratiarum [Col. 0048B] spiritualium scilicet fortitudo gradus est quartus. Quid enim magis animum roborat, unde amplius fortitudo nutritur quam cum ipsum Deum electosque ejus attendimus prospera despicere, mundi adversa nusquam formidare? Quod si extra disciplinam sumus, et cum hominibus flagellari nolumus, adulteri et non filii sumus. Fortitudo igitur vespere et mane in adversis et jocundis tantis pullulet de exemplis, et mentium nostrarum vigori per haec fortiter excitato fastidii omnis cedat obscuritas.
Potest et per luminare majus ratio, per luminare minus voluntas, per terram carnalis affectus intelligi. Sicut enim a sole luna illustratur, et a luna terra, sic voluntas nostra prorsus comparabilis [Col. 0048C] lunae, quia nunquam in eodem statu permanet, et saepe deficit, nisi a ratione forti moderamine regatur, ad consensum carnalis appetitus, qui semper sordibus inhiat, creberrime deducitur. Sed quia sicut a patre filius a parasitarum societate restringitur, ita illa spiritui parere compellitur, fit inde ut ipsum carnis motum et ipsa compellat quatenus sibi famuletur. Haec itaque ordinata modo quo diximus, scilicet voluntate facta appendice rationis, et carnali affectu posito sub imperio justae voluntatis, necesse est ut haec cum stellis, id est cum omnium nostrarum claritate 18 virtutum affigantur firmamento coeli, ei videlicet, cujus Verbo, imo per quem Verbum ipsi facti et firmati sunt coeli, et quorum virtus est Spiritu ejus oris [Col. 0048D] (Psal. XXXII, 6) .
VERS. 20.— Dixit quoque Deus: Producant aquae reptile animae viventis et volatile super terram, sub firmamento coeli. Quid per reptile, nisi subtilis alacritas animorum ad intelligendas et penetrandas obscuritates divinorum librorum? Aqua autem divinae scientiae copia est: Extendens, inquit, coelum ut pellem, qui tegis aquis (Psal. CIII, 3) , et caetera; et illud in bono intelligi potest: Pisces maris qui perambulant semitas maris (Psal. VIII, 9) . Producunt aquae reptilia, cum sacrae Scripturae usu suo corda nostra reddunt ad reperiendum acutissima, et ad exolvendum celerrima, in quibus quasi procreamur, et in earum naturam convertimur in [Col. 0049A] tantum, ut sine his vivere, nil praeter has gratum cogitare possimus. Quid enim indignius, quid molestius animae viventi, ut secundum textum loquar, et de mortuis quos saecularia pascunt taceam, quam a divina lectione vacare, et diem sine studii fructu transigere? Sunt igitur reptilia viventia, qui huic sanctae scientiae quasi undae purissimae sua immergunt pectora. Scientia autem est de moribus, et de his quae in usibus aguntur humanis qualiter fieri debeant honeste tractare, et eadem proximos edocere.
Volatile vero super terram eos qui sapientiae student et contemplationis excellentia terrenis omnibus supereminent intelligimus. Sapientiam autem definimus in cognitione aeternorum, in intelligentia [Col. 0049B] Dei; contemplationem vero bifariam dicimus, dum scilicet argute intendimus inter vera et falsa, virtutes ac vitia, utilia et inutilia, et in speculatione divinae majestatis et civium supernorum gloriae. Hi qui istis, contemplationi videlicet ac sapientiae, dant operam, sicut illi quos praelibavimus, qui scientiam affectant, ex aquis, id est, Scripturis originem sumunt, quia his innutriti discunt qualiter se in spiritualium sensuum inquisitionibus exercere debeant. Sed licet se super terrena penna sanctae cogitationis efferant, sub firmamento tamen necesse est ut se deprimant. Firmamentum hoc in loco potest intelligi virtus angelica, quae aliis ruentibus in beatitudinis sede perpetua firmitate consistit. Qui cum semper videant faciem Patris, juxta Evangelii [Col. 0049C] dictum (Matth. XVIII, 10) , tamen quia creatura sunt, Creatoris sui majestatem comprehendere nullatenus possunt. Et cum ne modicum quidem peccandi affectum, vel carnis pondus habentes, quo aggraventur a Deo contuendo, ipsum aliquatenus videre, sed nunquam pervidere sinantur. Quid homo peccator, quid corruptibili mole depressus ibi videat, ubi ex parte spiritualis etiam natura caligat? Ipsa enim cum ad Dei comparationem corporea sit, quia circumscribi potest, quod Deus non potest, quia non est idipsum quod Deus, non valet comprehendere quod est Deus. Pensemus itaque, et si sit aliquis adeo sanctus, qui per speculum et aenigma scintillet in illud supremum lumen, quam infra illam [Col. 0049D] dignitatem angelicam jaceat, cujus natura, quamvis purissima, tamen creata, in Deum minus videat. Sub firmamento igitur volemus, quia etsi de divinis tractemus, quia longe ab eorum perspicacitate distemus, in omni contemplatione nostra pensemus, nec nos ad eorum comparationem, imo aequalitatem, in hac vita pervenire posse praesumamus.
Possumus et per firmamentum humilitatem Salvatoris, quae immortalis et impassibilis ex resurrectione, et quasi firma jam facta est, intelligere, sub qua multo probabilius est et tutius imaginando animum intendere, et ad eam pii aestu desiderii suspirare, quam illuc oculus et lippiens dirigatur, ubi aliquid de Deo inconveniens cogitetur, et unde intentio spiritualibus minus assueta, dum se ad [Col. 0050A] nimis ardua praesumptive erigit, ad phantasticam cogitationem devolvatur. Etenim non imaginationis grossitie, sed spirituali prorsus acie Deus videtur. Deus namque Spiritus est. Verbum ergo carnem factum contemplemur, per quam amando a terrenis elevemur.
VERS. 21.— Creavit Deus cete grandia, et omnem animam viventem atque motabilem, quam produxerant aquae juxta species suas, et volatile secundum genus suum. Quid cete grandia, nisi doctores clarissimi, quorum capacissima plus omnibus miramur ingenia? Quid Augustinus, quid Hieronymus, quid denique Gregorius nisi monstra suo et nostro saeculo fuere ingentia? a quibus, ut breviter dicam, non dico tot et tanta inveniri et teneri, sed, quod [Col. 0050B] mirabilius est, tam innumera potuere conscribi quae vix media possint a nobis non dico capi, sed vel simpliciter legi? Quis gloriosi Origenis dicta in quinque librorum millibus relegat? Quis Areopagitae Dionysii mysteria digne intelligat? Sed haec divina spectacula lectoris animo rectius pensanda omittimus, quam pauca, imo nulla, quantum ad id quod se res habet proferamus. Facit Deus hujusmodi insignia, sed et animam viventem, id est eos qui ex fide vivunt, qui et si non operantur, fides tamen eis, juxta Apostolum, reputatur ad justitiam (Rom. IV, 22) : facit et motabilem, eos scilicet qui non solum ad credendum vivere, sed ad bene agendum motus alacres dare noverunt. Sunt 19 namque qui fidei solius sacramento salventur, [Col. 0050C] ut infantes, quibus aliorum succurrit credulitas, et hi quos Christianismum excipere mortis urget necessitas; sunt et alii quos ad recte vivendi studium instigat pura voluntas, et aeterni praemii cupiditas. Illi igitur viventes, isti motabiles. Sed omnes ex aquis oriundi sunt, quia ex sacrae Scripturae praedicationibus, et affectum bene cogitandi concipiunt, et ad effectum, quae bene conceperant, ducunt. Habent et reptilia haec species suas, et volatilia genus suum, quia quique et bene credentes, et juste viventes, et subtiliter contemplantes varia possident pro suo modo gratiarum charismata, quae diversa in una intentione faciunt proposita.
[Col. 0050D] VERS. 22.— Benedixitque eis Deus dicens: Crescite et multiplicamini, et replete aquas maris, avesque multiplicentur super terram. Ac si Deus attendens exercitia nostra, quibus de bonis meritis ad potiora merenda inardescimus, patenter dicat: Crescite intelligentia, et alter alterum sacris eloquiis imbuendo propagamini, et aquas maris, id est plenitudinem Scripturarum, allegoricis et moralibus commentando replete sensibus, et hi quos penna speculationis sublevat, et in discretione spirituum, et contemplatione mysteriorum coelestium spiritualis amoris flagrantia sint super terram, id est, terrenae cupiditatis illecebris abstrahantur. Maris autem aquae sacra pagina non inconcinne confertur, quia ipsa est quae Joannis in Apocalypsi amaricat ventrem [Col. 0051A] (Apoc. X, 10) , et accendit eo magis bibentis sitim, quo amplius bibitur; unde et sitientibus ut ad aquas veniant ab Isaia clamatur (Isai. LV, 1) . Videt etiam Deus quod sit bonum, quia ex delectatione acceptorum munerum intuitum nostrum provocat ad appetitum meliorum.
VERS. 23.— Et factum est vespere et mane dies quintus. Et divinae gratiae gradus quintus, consilium. Et cui negotio magis est conveniens consilium, quam sacrae paginae quaestionibus disquirendis? Nusquam enim periculosius erratur, quam si a regulis et sensibus Patrum veterum recedatur. Teneatur ergo eorum usquequaque sententia, qui de sacri eloquii obscuris qualiter essent inquirenda scripserunt, et ab eis a quibus quaeritur, eodem [Col. 0051B] Spiritus fervore quaeratur, quo ab illis qui eam reperere quaesita cognoscitur. In omni nostra causa quasi laterales habeamus, qui nos suis tueantur consiliis, ne certam jaculemur sententiam in rebus dubiis, ne, cum intelligentia non suppetit, auctores arguere velimus quasi nimiae obscuritatis aut rusticitatis, quod horrendi est criminis. In quibus scilicet tractatibus etsi vesper aliquando patimur defectionis, aut caliginis, crebra instantia meditandi, et aestu amoris divini comitante, mane poterimus adipisci intelligibilis lucis. Vix enim in vapido animi statu summum aliquid quis attingit, aut nusquam, quod expertus sum ex meipso, qui, quod tepidus non posse ab aliquo credidi, animatior solito facile irrupi.
[Col. 0051C] VERS. 24.— Dixit quoque Deus: Producat terra animam viventem in genere suo, jumenta, et reptilia, et bestias terrae secundum species suas. Terra multis in locis, et specialiter mens cujusque fidelis, et generaliter omnis Ecclesia dicitur, ob fertilitatem scilicet, cultibilitatemque, quia divini praecepti ligonibus colitur, et bonorum actuum ferax dignoscitur. Ecclesia quidem animam viventem, Deo jubente, producit, quia Salomon ille verus etsi sexaginta sint reginae, tamen octoginta habet concubinas, et adolescentularum non est numerus (Cant. VI, 7) . In populo enim Dei, etsi non omnes sua dimittunt, si virgines esse non possunt, mediocrem tamen Deus suis statuit locum, ex quo si recte vivatur, salus [Col. 0051D] optata obtineatur. Ideo in domo Patris mansiones multae sunt (Joan. XIV, 2) , ideo stella a stella differt in claritate (I Cor. XV, 41) , quia in hac peregrinationis valle diversi valde inter nos sunt ordines vitae. Sunt enim animae quaedam, scintillam quidem etsi non ardoris ad agiliter operandum, saltem ad bene volendum habentes eleemosynas libenter impendunt, ecclesiasticis officiis pie intersunt, et alia mediocria bona devote facientes, a capitalium se malorum sorde juxta posse continent. Vivunt ergo quantum ad Dei amorem vel fidem attinet. Jumenta autem sunt in quantum bonae consolationis aut humanitatis cuilibet opem ferunt.
Sed notandum quod dicitur in genere suo, quia habemus donationes secundum gratiam differentes [Col. 0052A] (Rom. XII, 6) , alius sic, alius vero sic, quas multoties et vario modo locis pluribus retexit Apostolus. Unde et dicit quia, etsi membra nostra diversum in corpore officium habent (Ibid., 4) , tamen officiorum concordia et vicario suffragio unitatem servant. Quod ibi dicit membra, hic dicitur genus vel genera. Ministeriis autem apta animalia jumenta vocantur, quae non incongrue quorumdam saecularium vitam signant, qui, etsi in quibusdam terrenis acclines sint negotiis, a propria tamen valde libertate frenantur, quantum aliorum misericordiis inservire conantur. Quem sensum juvat, quod talia a terra plurimum suspenduntur.
Habet etiam Ecclesia reptilia, quia quosdam in se continet qui ita mundanis curis ac voluptatibus [Col. 0052B] injacent, ut nullo virtutis intervallo a temporalibus distent. Attamen vivunt, et hoc sola fide, qua opitulante cum pedem 20 non habeant operis, labuntur super terram industria intelligentiae vivacis; sciunt se prava agere, transitoriis inhiare, spe tamen in seipsis misericordiae consequendae ingemiscentes, saltus super ea quibus inhaerent consueverunt dare. Tradunt auctores quod reptilia, quae in hoc loco serpentes intelligimus, vitalem animam principaliter in capite habeant, ita ut si, toto reliquo abscisso corpore, quibusdam saltem palmi mensura juxta caput de corpore ipso resederit, ex ipsa quae capiti manet vivacitate mori non possint. Cui valde simillimum est quod nostrae fidei documenta tenent, quia peccator cuicunque errori implicitus, [Col. 0052C] etiamsi in ipso mortis momento ingemiscens poenituerit, salvandorum jam moriens parti pertinebit; sic enim scribitur: Peccator quacunque hora ingemuerit, salvus erit (Ezech. XXXIII, 12) ; fide enim salvi fiunt, sicut Apostolus ait: Ei vero qui non operatur, credenti autem in eum, qui justificat impium, reputatur fides ejus ad justitiam (Rom. IV, 45) . Ipsi corpus, id est opera non habent, at vero capite, id est fide viventes, ex ipsa unica, unde semper vivant, operantur sibi. Cui astipulatur quod serpentes pro tuendo solo capite totum corpus periculis objicere solent. Sic isti contemptis temporalibus quae possident plerumque timore Dei, aliquando mortium suarum articulis, seu quibuslibet periculis caput, id [Col. 0052D] est Christum, vel Christi fidem sibi salvant, monachum faciendo, seu alias bene vivendo.
Per bestias terrae quidam intra Ecclesiam figurantur ferali animo et crudelitate insignes, qui, licet per potentatum saecularem quem gerunt multa mala perpetrent, tamen ad cor redeuntes saepius de Dei judicio valde extimescunt, et plurima beneficia proinde impendunt. Quae si humiliter agunt, nec de bono opere securitatem peccandi accipiunt, etsi a mundiali cura prorsus expediri non possunt, aut metuunt, dicere non audeo quod hujusmodi desperandi sint. Quis Nabuchodonosor nequior, cui a propheta dicitur: Redime misericordiis pauperum peccata tua? (Dan. IV, 24.) Et si idololatrae et gentili praedicare poenitentiam Daniel non neglexit, et [Col. 0053A] Ninives populo non solum infinitis sceleribus obruto, sed et veri Dei prorsus ignaro idem alius propheta praedicat; ubi satis mirandum est, quod his qui fidei scientiam non habebant poenitentia nuntiatur: et si, inquam, his, quanto magis proderit Christianis? Et quis desperet de fidelibus, si spes tanta datur et impiis? Hos in Ecclesia Deus quemque secundum propriae vitae gradum instituit, ut nobis insinuet quia, si ad summum ejus discipulatum, id est imitationem, facultas niti non est, sciamus saltem quia minus potentibus medius locus sit. Ipse enim qui dixit, cum virginitatem sub eunuchorum nomine laudaret: Qui potest capere capiat (Matth. XIX, 12) , idem dixit: Si vis perfectus esse, vade, vende quae habes (Ibid. 21) , et caetera; non dixit: [Col. 0053B] Nisi vendideris, non intrabis in regnum coelorum. Quod namque dixit: Qui non renuntiat omnibus quae possidet, non potest meus esse discipulus (Luc. XIV, 33) ; idem est ac si deceret: Non potest me perfecte imitari, a quo constiterit terrenas divitias affectari. Qui enim se discipulum cujuspiam profiteri constituit, eo facit intuitu, quod in eo unde magistrum habere vult, cupit eidem conformari; et cum magister aliquis sit, et multos circumquaque eundo doceat, non tamen vocari consueverunt discipuli, nisi qui ejus lateri specialiter obambulant, discendi solummodo causa.
Habet ergo aqua quae producit ex sapientiae scientiaeque salutaris plenitudine volatilia, hoc est viros eminentes speculationis ala, habet terra, id est [Col. 0053C] Christi humanitas simplicium animos quasi jumenta, reptilia, et bestias, qui, si in lumine verbi oculum figere nequeunt, Christum tamen pro peccatoribus incarnatum redimendis, fidei ac spei contuitu constanter attendunt. Cum enim diei verbum eructare pertineat, nox nocti scientiam consequenter indicat (Psal. XVIII, 2) , habet Ecclesia hos in se viventium status, qui pecora jure ad eorum comparationem, qui rationaliter se agunt, dici meruerunt; vel etiam respectu pietatis ita dicuntur, quia hominum id est recte sapienterque viventium usibus quasi domestica animalia famulantur. Nil enim est quod non in animantibus, et rebus etiam inanimatis in aliquo hominibus utile sit. Sub qua specie dum montes [Col. 0053D] Deus de suis superioribus irrigat, per eosdem potum bestiis et onagris administrat, et ex eisdem fenum rursus herbamque hominum servituti convectat (Psal. CXLVI, 8) . Qui enim montes in quibus fena creantur ob fastum vocati sunt, iidem ibidem bestiae ob ferocitatem dicti sunt.
Habet quoque fidelis anima etiam quae ad summos vitae emerserit gradus, imo patitur in se hos acerbissime motus. Insunt namque non modo nobis, qui vix initia conversionis habemus, sed sanctis ac intelligentissimis, Paulo scilicet apostolo, suique similibus jumenta, id est oneriferae hujus nostrae mortalitatis hebetudines, quibus interioris hominis obtunditur, et crebro gravatur alacritas, dum videt aliam legem in membris suis repugnantem legi [Col. 0054A] rationis, propter quae innumera, quae magis sentiri, quam ab aliquo dici possunt, exclamat tota spiritualis Ecclesiae multitudo: Miser ego homo, quis me liberabit de corpore mortis hujus? (Rom. VII, 24.) Insunt et reptilia, infimae et prorsus carnales 21 quae nos inclinare solent cupiditates, quibus ventre repimus, id est affectu inhaeremus terrenis voluptatibus, et titillationum frequentia lubrici ac molles instar colubri attenuato animi rigore efficimur. Dum enim virtutum fastigia attigisse nos credimus, ne nos gratiae ubertas elevet, propitio Dei judicio stimulus carnis ab angelo Satanae nobis qui nos colaphizet immittitur (II Cor. XII, 7) , et sic dum de supercoelesti cogitatione ad plusquam terrena, ut sic dicam, meditanda delabimur, quid de nobis sine [Col. 0054B] opere Dei simus in nobis ipsis advertimus.
Nec desunt bestiae, bestiales videlicet mores, insolentiae, irae et rancores, quae, etsi sanctos viros usque ad perpetem impellere non possunt discordiam, magnas tamen ad tempus in eorum cordibus generant turbas, et, dum vetant interioris ferociam murmuris prodire in verbum, ardentissimos intra se aestus cogitationum sibi invicem obijcientium, et cum grandi strepitu convicia referentium patiuntur. Vitia autem pariter vix aut nunquam quempiam tentant, sed vicissim nos pulsant: sopito scilicet voluptatis incentivo defurit ira; ira ad tempus quiescente effervet luxuria; his rursus quasi edomitis subrepit inanis gloria, sive superbia.
Haec autem tria, quae praemisimus sub specie jumentorum, [Col. 0054C] reptilium, ac bestiarum, et in psalmo satis congrue sub figura alia denotantur: Holocausta, inquit, medullata offerimus tibi cum incenso arietum, offeram tibi boves cum hircis (Psal. LXV, 15) : Holocausta offerimus, cum quidquid ex nobis sumus, in Dei amore consumimus; medullata eadem sunt, cum sine charitatis interiori pinguedine virtutum nostrarum ossa non sunt: aridus est enim ramus bonae actionis, si non habet succum divinae ac mutuae charitatis; cum incenso, id est incensione, consumptione videlicet totius cervicositatis, quae supra per bestias, hic per arietem designatam scimus; holocausta offerre debemus, quia, si diabolus rex est super omnes filios superbiae (Job. XLI, 25) , et [Col. 0054D] filius tanti monstri, servusque diaboli Deo munera defert, quid ipsi Deo videri poterit ingratius, turpius, indignius? Sic tamen dico, donec in ipsa mortis profunditate jacere deliberat. Offerimus boves, cum omne pondus, et circumstans nos peccatum, quod nos aggravat, et animales hebetesque nos in his quae Dei sunt, reddit, fervore, acumine rationis, et spirituali vivacitate mutamus, et mutando quantum patitur natura consumimus. Hi per jumenta designantur superius. Hircos in Dei placatione incendimus, cum in carne nostra et intimis animae affectibus petulantiae fluxa dispergimus, quae, vel potius qui hirci, scilicet sunt figurate reptilia quae protulimus, quae tota secundum cujusque animalis naturam dicta sunt, quia aries superbum ac bellicosum [Col. 0055A] est animal; bos vero ponderosum et hebes; unde dicitur de stulto apud Salomonem: Sequuntur eam quasi bos ductus ad victimam (Prov. VII, 22) ; hircus autem petulcum et lascivum; unde Ovidius de Galatea:
Haec itaque hisque similia cum ab eis qui supra expositos virtutum dies habent, magnae autoritatis calce premuntur, dum sive in dexteram declinare nesciunt, aut sinistram, id est, dum neque virtutum proventibus extolli, quod est dextera, nec vitiorum impulsibus destitui norunt, quod est sinistra. Deus qui nostris aggratulatur profectibus, augmenta semper exaggerat gratiarum, et illud tandem in nobis perficit, ad quod omnis noster agon et desiderium tendit. Quidquid enim boni arripimus, non ob aliud [Col. 0055B] plane agimus, imo agere debemus, nisi, ut divinae imaginis quam amisimus conformitati reparemur. Deus igitur quos ut bene agere vellent gratiae dono praevenit, et gratiam suis piis studiis subsequentes ad perficienda quae voluerant, juvit, ad summa jam suae similitudinis consortia evehit, dicens, ut ita dicam:
VERS. 26.— Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram. Imago et similitudo, cum ab aliquibus idem esse credatur, plurimum aliquando inter se distant. Imago proprie dicitur quod pingitur vel sculpitur causa alicujus memoriam repraesentandi, etsi non simile illi pro quo fingitur sit. Similitudo autem indifferenter in cunctis quae sibi similia quovis modo sint, dicitur, etsi altera alterorum [Col. 0055C] causa facta non sint. Possem dici imago patris mei, etsi sibi specie non convenirem, quia pater meus causa ut essem mihi fuit. Unde et hoc modo imago pariter et similitudo de re una dici queunt, si propter eamdem et facta sint similiaque sint. Virgilius tamen inducens Andromacham de Ascanio loquentem ait (Aeneid, III, 489) :
Et praesit, inquit, piscibus maris, et volatilibus coeli, et bestiis, universaeque terrae, et omni reptili quod movetur in terra. Cum bene de se merentes Deus ad sui, qui nihil aliud quam virtus est, conformitatem [Col. 0056D] elevat, ad hoc utique fit, ut illustratione superna, qua quisque accepit subtilitatem ingenii, in Scripturis moderari discat, quod pisces maris significant; et volatilibus coeli praeesse noverit, id est contemplationis acumen cautissime librare in divina sciens, nihil imaginarium, nil sensuale de Deo senserit, et cum post magnitudinem revelationum, tentationum acerbitas, quod pene semper consuevit accidere, subsecuta fuerit, bestiae irarum, superbiarum, terrenorumque motuum, id est cupiditatum, reptiliaque libidinum, rationalis memor imperii servitium mox imponat corpori, et suae vindicans libertatis dignitatem super haec exerceat potestatis. Mare Scripturam intellige, quae sapientiae sale salsa ad sitim [Col. 0057A] spiritualem nos provocat, et commotionis magnae strepitum in cordibus poenitentium concitat, mentesque amaricat, ubi inter minarum moles timidus peccator ac si inter fletus exaestuat. Piscis autem hujus maris ingenium naturale, quod ejus abdita investigat.
VERS. 27.— Creavit ergo Deus hominem: ad imaginem Dei creavit illum, masculum et feminam creavit eos. Recte primo dicitur homo singulariter creatus, postmodum masculus et femina creati, quia ante praevaricationem idem in se, et nusquam diversus homo erat, uni suo Conditori vacabat, nil a se, nil a Deo extraneum cogitabat; postquam autem, contempto auctoris jugo, sui juris esse voluit, et Dei visione, qua crebro reficiebatur, caruit, et seipsum [Col. 0057B] non habuit, quia nunquam postea plene suis motibus dominari, etsi voluit, potuit; quia etsi spiritum, quod est masculus, ad fortiter sentiendum aut agendum penitus non perdidit; Eva tamen, rebelle et indomitum animal, nunquam voluntati spiritus voluntarie acquiescit, sed semper virtutis studio dura resistit. Eva autem est caro nostra, quae suggerente diabolo lenocinatur rationi, et inflectit ad consensum appetitus inhonesti. Adam enim, ut ait Apostolus, seductus non est, sed Eva, unde et virum seduxit (I Tim. II, 14) . Primo in homine quaedam fuit identitas, sed ex peccati poena accidit demum diversitas, ut in duo divideretur humanitas.
VERS. 28.— Et benedixit eis: Crescite, ait, et multiplicamini, et replete terram. Tunc crescimus [Col. 0057C] et multiplicamur, cum replemus terram, id est, cum boni operis exhibitione exteriorem nostrum hominem nusquam vacare permittimus. Aut certe crescimus, cum ex incremento sanctae actionis spe meliore ad superna porrigimur. Multiplicamur autem, cum virtutum numerositate fulcimur. Et ita repletur terra, cum sensuum nostrorum universitas secundum quod cuique competit ad pia occupatur exercitia. 23 Et subjicite eam. Subjicimus terram, cum nostrae ditioni obtemperare compellimus Evam, ut non ordine praepostero ancilla, id est, caro rationem praecedat dominam. Et dominamini piscibus maris et volatilibus coeli, et universis animantibus quae moventur super terram. Pisces dici item possunt [Col. 0057D] astutiae saeculares, quibus hominum ingenia callent ad vestigandas semitas maris, id est negotia saeculi. Volucres etiam accipi queunt elatae superborum cogitationes, quibus tanto quisque sublimius evolat, quanto vanis inflatus eventibus de se gloriosiora cogitat. Animantia vero quid sunt nisi animositates, quarum millia infinita cordibus solent humanis obrepere? Cui consonat quod animus, unde animositas est, Graecam habens etymologiam, a nomine quod est ventus derivatur. Et quid animositates, quas tot tamque varias ineptasque patimur, nisi ventositates congruentissime dici debent, quae quidem inania nos appetere faciendo usque ad crepitum nos inflant, et nihil nisi peccatum explicant? Haec moventur super terram, hoc in est terra; super enim [Col. 0058A] crebro ponitur in veteri pagina pro in, ut est: Si memor fui tui super stratum meum (Psal. LXII, 7) , hoc est in stratu meo. Moventur animantia in terra, quando ad illicitos motus fatuae cogitationes illiciunt corpora nostra. Super terram, id est, carnem nostram praecedere sane possunt, et in his quae sibi sunt contigua, quasi quidam latrones praedas agere, sed regem imperiosum, rationem videlicet, absit ut ullatenus queant subigere.
VERS. 29.— Ecce dedi vobis omnem herbam afferentem semen super terram, et universa ligna quae habent in semetipsis sementem generis sui, ut sint vobis in escam, et cunctis animantibus terrae, omnique volucri coeli, et universis quae moventur in terra, in quibus est anima vivens, ut habeant ad vescendum. [Col. 0058B] Primo ad litteram interjaciendum quod omnino ante diluvium illi primo tempori esus carnium in usu non fuit. Significative autem licet, secundum quod diximus in tractatu diei tertii, possint haec intelligi, et juxta ea quae in aliis exposita sunt diebus, quae ad vescendum illi qui jam nova creatura est data dicuntur, id est ad imitandum intellectualia illa quae ibi describuntur, quorum exemplis tanquam pabulo debeat sustentari, tamen et aliter forsitan, si elaboremus, exponere poterimus. Herba, quia brevis et ad manum contigua est, quaelibet corporalia bona possumus accipere, ut est jejunare, hospitio inducere, eleemosinam dare, nescios erudire, et caetera quae humanitas habet egentibus exhibere; quae quidem satis bona sunt, sed tamen sine adminiculo [Col. 0058C] aliquarum spiritualium virtutum nulla. Possunt enim et bono et malo animo fieri, et ideo, si bene, id est non amore laudis, aut per invidiam, ut scilicet alterius obnubiletur bonum, ista ac similia fiant, valde utilia sunt. Sed tamen semen afferre debent, quae victum boni exempli spirituali creaturae praebent. Semen herba etiam moriente solet esse residuum, unde reparetur genus. Quid herba, nisi bonum opus; quid herbae semen, nisi boni operis praemium, cujus intuitu et alii ad bene gerendum praecipue provocantur. Potest bonum opus aliquando videri, sed in Dei oculis praemio caret, quia agentis intentio etsi non pro laude, seu per invidiam, ut diximus, est, tamen bona quae agit non desiderio [Col. 0058D] aeterni muneris exercet, sed ut a Deo sibi praesentis saeculi prosperitas uberius cumuletur. Unde dicitur: Oratio ejus fiat in peccatum (Psal. CVIII, 6) , id est pro solis temporalibus oret. Et ibi: Confitebitur tibi, cum benefeceris ei (Psal. XLVIII, 19) . Et Judaeis carnalibus nihil in lege nisi temporale promittitur. Haec herba ut semen habeat, mutetur intentio, qua tenus ex eo alii suscitentur; solent enim intentiones aliquorum judicio Dei justo aut apertis flagitiis, aut apostasia qualibet patescere etiam in praesenti, et ideo fructus inde nullus est. Nam vix adhibentur exemplo, quorum finis reprobus est.
Per ligna pomifera spirituales, quae non nisi bono animo fiunt, signantur virtutes; nec malis communes esse queunt, ut sunt charitas, humilitas, patientia, [Col. 0059A] et aliae, quae et magnum in se robur habent constantiae, et gloriam excellentiae, et utilitatem fructus de imitatione. Et quaeque tamen harum sementem infra se habeat, ut non pro externis rebus, sed pro salute sui aeterna, bonum ipsum quod agitur fiat. Volucribus ergo, id est eminentia sanctitatis praeditis, et animantibus quibusque, scilicet ex fide viventibus, qui motus habent bonae actionis, in terra, id est, in exhibitione corporea dantur ad vescendum, ad mores videlicet, animumque suum piis exemplis talium roborandum.
Potest et per herbam, quae res levis est, activa vita signari, quae omni Dei populo patet; per ligna vero summa vitae contemplativae, in qua pauci litteratorum, illiteratorum vero nescio an quis mentis [Col. 0059B] pedem affigere possit. Hoc in Deuteronomio intelligitur per id quod prohibetur, ne quis, vel in arbore sive terra posita ova seu pullos capiens, in nido matrem his incubantem pariter rapiat (Deut. XXII, 6) , ut longo mereantur vivere tempore. Et est sententia: Nostra mens cum aut ova bonae cogitationis et propositi fovet, aut bonae sed tenerae adhuc operationis pullos usque ad congruum perfectionis robur nutrit; si quis 24 experiendo pervideat, et piam voluntatem, et opus religiosum tenere imitando potest, sed matrem, id est conscientiam operantis a bono coepto dimovere, aut dehortari non debet, si aeternum feliciter vivere volet. Per terram autem actualis, per arborem vero vita contemplationis, quod istic per herbam et arborem diximus figurari.
[Col. 0059C] VERS. 31.— Et vidit Deus cuncta quae fecerat, et erant valde bona. Videt, ut diximus supra, et saepius est, videre nos facit. Videre autem nostrum sicut ipsius Dei approbare est, quia dum summam virtutis attingimus, ita in naturam vertitur boni amor, ut, si etiam impune peccare liceret, nunquam animus a recti tenore gradum deflecteret. Videmus ergo bona quae Deus indidit nobis, id est intelligimus. Unde et sextus dies occurrit, et pariter e regione sexta gratia Spiritus intellectus illuxit. Cum Deus suae hominem imagini configuratum, ut inter pisces et volatilia, rursumque reptilia discreturus intellectualem quamdam cathedram haberet, jura judicii possidere jussisset, quatenus quibus transitorie uti, quibusve aeternaliter frui deberet, sciret; et quae in se rapere, [Col. 0059D] quibus se informare, quae sibi subigere quibusve dominari oporteret, agnosceret. Quid eminentius post dignitatem spiritualem dare ei potuit, nisi ut angelorum quodammodo suppares faceret? Si enim dicimus quod in hoc bestiis praeeminemus quod loqui possumus, respondeo quidem ex parte verum fore, sed si advertimus, profecto invenimus quia vix nobis aliquid invicem disertius loquendo intimamus, quam illae secundum suum modum gestu ac vocibus. Non ergo haec differentia magne laudanda est, sed illa summopere, qua per intelligentiam Dei et bonorum angelis concordamus. Haec est quae ab Apostolo appellatur discretio spirituum, qua videlicet intellectuali palato sapimus (I Cor. XII, 10) quid a Deo [Col. 0060A] nobis supervenit, quid spiritus malignus suggerit, quid carnis petulantia ex se naturaliter parit. Operi itaque diei hujus nil omnino aptius competit, quando homo praeficitur disponendis creaturis, quam quod lumen pariter adest clarissimum discretionis.
VERS. 1.— Igitur perfecti sunt coeli et terra, et omnis ornatus eorum. Coeli perficiuntur, quando mentes fidelium totis rationis viribus divinae sapientiae applicantur. Terra perficitur, cum, totis sopitis perversis motibus, rationis voluntati caro subjicitur. Sed quis in carne mortali positus haec ad perfectum expleat? Nemo Paulo melior, qui videt aliam legem in membris suis repugnantem legi mentis (Rom. VII, 23) , qui sequitur si comprehendat, qui a se non arbitratur comprehendisse (Phil. III, 12) . Et quis [Col. 0060B] adeo socors Pauli perfectioni deroget? Ipse enim nihil sibi conscius est, sed non in hoc justificatus est (I Cor. IV, 4) . Perfectos autem dicimus sanctos viros, in quantum patitur corporalis infirmitas, in qua quandiu sunt, fieri non potest ut ad eam animi, carnisque possint attingere pacem, quam aut habent angeli, aut habituri sunt post resurrectionem sancti. Ornatus autem eorum est quidquid ad virtutem animi aut honestatem corporis, aut per horum opera dierum innuitur, aut alias legendo reperitur.
VERS. 2.— Complevitque Deus die septimo opus suum quod fecerat, et requievit die septimo ab omni opere quod patrarat. Quando nos quidpiam operamur, ipsa die qua perficimus, ipsa potius quam sequenti [Col. 0060C] nos complesse opus dicimus. Et quid significat quod Deus non sexta, sed septima die opera explicat, nisi quod vitae praesentis sancta quae per nos efficit exercitia, non in hoc tempore, quae sexta dicitur aetas, sed in septima, in qua sabbatismus animarum populo Dei restat, cum praemium reddiderit, tunc terminat? Nam quandiu in hoc degimus saeculo, a bene agendo requiem non possumus habere, nec debemus. In septima autem mundi aetate a labore laxamur, quia juxta illud Job: In septima non tanget nos malum (Job. V, 19) ; ubi mensis, id est perfectio beatitudinis, erit perfecti laboris mense, et Sabbatum aeternae requiei nobis, qui requievimus a perverso opere. In hac ergo vita tempus est agonizandi, illic nobis restat aeternitas coronandi. Vanum enim [Col. 0060D] nobis debet videri ante illud mane ultimum, quo Dei misericordiam cum Psalmista sumus audituri, quo Deus illuminabit abscondita cordium (Psal. CXLII, 3) , in securitatem aliquam de bona nostra actione surgere, id est, erigi; sed postquam in hac convalle lacrymarum, quae locus est auro Arabiae, id est humilibus electis, in quo conflentur, et juxta Danielem dealbentur (Dan. XI, 35) , sederimus, in humilitate scilicet nos depresserimus, tunc surgendum, id est ad gloriam aspirandum nobis est, qui in his quadraginta annis desertum Idumeae inhabitando, de quo clamat David: Deus, Deus meus, ad te de luce vigilo (Psal. LXII, 2) ; solo spiritualis mannae pabulo, Scripturis scilicet sacris delectamur, et panem tamen [Col. 0061A] doloris manducamus (Psal. CXXVI, 2) , quia totus noster lectus in nostra infirmitate versatur; et panis ille pro quo reprobi, juxta Jeremiam, Pretiosa quaeque dederunt (Thren. I, 11) , pro temporali videlicet voluptate insumenda suam ipsorum salutem vel animas vendiderunt, in vita nostra fit nobis abominabilis, heu nobis conclamantes, quia incolatus noster [Col. 0062A] prolongatus est (Psal. CXIX, 20) , phrenesin gaudium saeculare putantes, et coronae causam pressuras atque dolores. Ad hanc igitur 25 septimam diem, id est, perfectissimam lucem cum pervenerimus, in supremo gradu, qui est sapientiae, pedem animi locabimus, quia irradiati sine fine, et ullius interpolatione spiritualis vesperi Deum sapiemus. Amen
[Col. 0061] Explicit liber primus Moralium.
[Col. 0061B] Superiori commento postquam Deus coelum terramque discreverat, quid diebus quibusque fecerit, coelo terraque procedere tractatum est. Sequitur ergo mystica narratio dicens:
VERS. 4. Istae generationes coeli et terrae, quando creatae sunt in die quo fecit Deus coelum et terram. In die, inquit, id est in illa mentis illustratione, per quam de obscuritate confusionis vitiorum coelum, quod est ratio, a terra, carnali scilicet suscitatur affectu, ista quae septem diebus, septem utique sancti Spiritus charismatibus agi possunt, in interiori homine generari incipiunt. Quando creatae sunt, id est quando horum bonorum semina per conceptum bonae voluntatis menti renovandae injecta sunt.
[Col. 0061C] VERS. 5.— Et omne virgultum agri antequam oriretur in terra, et omnem herbam regionis antequam germinaret. Facit Deus virgultum, id est fortia virtutum opera, antequam oriantur in terra, id est, antequam exhibeantur per manifesta corporis exercitia, quando ad bene agendum in terra inspiratur fidelis anima, sed tamen, praepediente adhuc veteris hominis affectu vel usu, non praevalet animus ad opera. Fiunt ergo prius in proposito. Inde dicit Apostolus: Velle mihi adjacet, perficere non invenio (Rom. VII, 18) . Facit et omnem regionis herbam, antequam germinet, quando minora et infirmiora bona Deo animante concipimus, quae tamen ut cupimus patrare nequimus. Potest et per herbam viror desiderii superni accipi, in quo per pios actus vivitur [Col. 0061D] hic spe, donec in regione vivorum germina proferat integrae visionis in re. Per virgultum etiam contemplativa vel spiritualia studia sentire possumus, ob robur scilicet sui ac altitudinem, quae nunc a nobis grandi labore coluntur, antequam in illa quam mites possidebunt terra, aeterna videlicet et incorruptibili stabilitate sponte nunquam desitura oriantur. Non enim pluerat Dominus Deus super terram. Cum primum nobis pia voluntas immittitur, non tanta nostrae rationis gratiae, id est pluviae spiritualis ubertas infunditur, ut terreni affectus duritia in nobis ad boni efficaciam usquequaque [Col. 0062B] solvatur. Initia enim nostra mista sunt malis. Unde recte subditur: Et homo non erat qui operaretur eam. Quia enim differt Deus infusionis plenitudinem, fragilitas operum designat non esse hominem, qui corpus non subjugat et excolit per rationis auctoritatem. Non est enim dignus hominis nomine, qui vivere non didicit integra ratione.
VERS. 6.— Sed fons egrediebatur de terra, irrigans universam superficiem terrae. Mira subtilitate cuique pensandum est an vere bona sunt quae bona habere se aestimat. Nam si pro saeculi honestate quid fiat, quod Dei respectu non fit bonum quis dicat? Merito Deus non pluerat, et homo qui terram operaretur non erat, quia fons humanae calliditatis ex ima intentione scatens, exterioris hominis habitum, universam [Col. 0062C] scilicet superficiem terrae rigabat. Haec est saecularis honestas, qua dum quique quasi prudenter se contegunt sub colore magnae religionis, nihil agunt. Unde dicitur: Filii Agar qui exquirunt scientiam quae de terra est (Baruch. III, 23) . Huic sensui optime capitulum evangelicum (Joan. II, 6) de sex hydriis moraliter coaptatur. Quia namque de terra fons erat, non interius, sed superficiem terrae rigabat. Sunt sane bona plurima quae discernuntur, quia Dei sunt intentione sola, ut sunt pietas, largitas, castilas et caetera multa.
VERS. 7.— Formavit igitur Dominus Deus hominem de limo terrae, et inspiravit in faciem ejus spiraculum vitae. Cum ergo humana scientia exterius se bonis componendo moribus sine Dei contuitu nihil [Col. 0062D] efficiat, pius Auctor gratuito formaturus totum hominem, terram nostri 26 pectoris unda gratiae necesse est ut infusa emolliat; tali enim limo nec aliter homo, qui Dei fert imaginem, vere constat: sed huic illa inesse facies debet, quam sibi Dominus contuendo lavare praecipit, et quam sibi Sponsus ostendi postulat. Ostende, aiens, faciem tuam, quia facies tua decora (Cant. II, 14) . Cui spiraculum vitae adhibetur, ut spiritu suo deficiat, qua paupertate beatus fiat, et eo repleatur, qui se in terram rectam deducat, os emundandae per confessionem conscientiae aperiat, ut spiritum disciplinae, [Col. 0063A] qui fictum refugit, excipiat, os denique ad bona docendum dilatare studeat, ut id coelestis anhelitus placite illapsus adimpleat. Inspirando namque trahimus et emittimus spiritum. Unde dicitur: Os meum aperui, et attraxi spiritum (Psal. CXVIII, 13) . Et factus est homo in animam viventem. Sicut corpus sine anima vivere non praevalet, sic anima, si Deo inhabitare careat, deteriori pessumdata morte jacet; facto igitur limo, et dato in facie ejus spiraculo totus jam vividus constat homo. Sinceritas enim faciei illius, qua Deum cognoscimus, quaque a Deo cognoscimur, quo contra minus sinceris quibusdam clamantibus, Domine, aperi, dicitur, nescio vos (Matth. XXV, 12) ; ubi pallorem defectionis habeat quae penes se vitalis spiritus arrhas portat.
[Col. 0063B] VERS. 8.— Plantaverat autem Dominus Deus paradisum voluptatis ab initio, in quo posuit hominem quem formaverat. Paradisus voluptatis, serenitas est sanctae conversationis, in qua cum virtutum undique surculi provehuntur, et spei immarcessibilis gramina vernant, surgit inde aquilo et temperies accedit australis. Paradisus enim Graece, Latine dicitur hortus. Si autem secura mens quam turpis culpa non mordet, juxta Salomonem (Prov. XV, 15) , quasi juge convivium est, nam male conscia sibi propriis semper agitatur stimulis: quid simplicis animi testimonio gloriosius, amoenius? Sed is paradisus habetur a principio. A quo, nisi ab ipso primae nostrae conditionis exemplo? Pensemus in quanta mentis requie, antequam peccaret homo, constitit; [Col. 0063C] et sciamus hunc esse paradisum intellectualem, terreno meliorem, quo nos Deus poni, si velimus, cupit.
VERS. 9.— Produxitque Deus de humo omne lignum pulchrum visu, et ad vescendum suave. In soliditate itaque illa homini constituto producitur omne lignum, fortitudo et eminentia quorumque rectorum operum. Pulchrum visu, dum lux lucet nostra coram hominibus, ut videant (Matth. V, 16) , id est instruantur ad vescendum suave, dum per operum imitationem Dei glorificatione pascuntur; fructu enim tuo vescitur quisquis ad bene agendum tui consideratione confortatur. Sed suave quomodo est, cum arcta sit via quae ducit ad vitam (Matth. VII, 14) , et omnis [Col. 0063D] disciplina in praesenti sit moeroris? (Hebr. XII, 11.) Revera imperfectis ac rudibus arcta, sed fructum pacatissimum justitiae postea reddet exercitatis in ea. Jugum enim meum suave est (Matth. XI, 30) , et caetera. At de qua humo haec prodeant intendamus. Ab humo dicitur humilis. Humilitas ergo humus habeatur, et satis constat quod haec, quae praetulimus, sine hac virtute fieri non posse credantur. Superbis nempe Deus resistit, humilibus dat gratiam (Jac. IV, 6) . Ideo justus ut lignum quod plantatur secus decursus aquarum; impii ut pulvis, quem projicit ventus a facie terrae (Psal I, 3, 4) .
Lignum etiam vitae in medio paradisi. Lignum vitae sapientia est, sapientia autem tripliciter dicitur: sapientia hujus mundi, quae et astutia est; sapientia [Col. 0064A] creatrix, quae est Dei Filius. Haec duo breviter perstringit Apostolus. Non enim, ait, cognovit mundus in sapientia Dei (I Cor. I, 21) ; per sapientiam subaudis mundi Deum. Sapientia rursus vocatur in angelis ac sanctis hominibus divinitus illustrata ratio. Haec est quae loquitur: In Jerusalem potestas mea (Eccli. XXIV, 15) , et caetera. Haec robore, fructu et umbra suis vitae ministrat alimentum, si tamen in medio consistat paradisi, ut non eam a regia sede, qua circumstantem disponit exercitum, carnalis tyrannice extrudat affectus, sed media internis currens uti medulla ossibus succos vitales attribuat.
Lignum quoque scientiae boni et mali. Haec est voluntas nostra. Voluntas autem est motus animi cogente nullo ad aliquid efficiendum vel appetendum. [Col. 0064B] Si enim cogitur quis, voluntate non ducitur; diabolus vero neminem suggestione compellit, sed potius quod desideretur obtendit, et sine molestia aut vi spontaneam mentem trahit. Sola ergo secundum hunc modum voluntate, non necessitate peccamus, et liberos nos servituti addicimus. Voluntas itaque cum ad bonum et ad malum circumferri valeat, hic et in sequentibus in malo accipitur: scientia enim, id est experientia boni et mali, permaxime in malo praestat. Aliud est namque scire quia fornicatio peccatum est, aliud experiri per opera qualitatem ejus. Porro in experientia mali multo magis bonum quam sit bonum quod habebatur, agnoscitur, quam in boni observantia ulla malum cogitatione sciatur. Quid namque boni sit sospitas, melius discitur languore [Col. 0064C] magistro. Lignum est cujus robur stoliditas, fructus infectio, et umbra caecitas. Voluntate igitur abuti, tangere est scientiae lignum boni et mali.
VERS. 10.— Et fluvius egrediebatur de loco voluptatis ad irrigandum paradisum. Fluvius iste sacri eloquii copiosa scientia, rerumque moralium alta cognitio 27 est: qui paradisum irrigat, quia per quotidianas institutionum doctrinas vires ad bene agendum piis animis subministrat; si enim sapientiae studio attinet de Deo et coelestibus agere, et statum vitae praetervolare commune quantum hominis est, scientiae proprium est ea quae inter nos actitantur justa moderatione disponere; vitia virtutesque [Col. 0064D] discernere, fideliterque eadem quibusque disserere. Unde subditur: qui dividitur inde in quatuor capita. Voluptatis nostrae quidam locus non localis Deus est, quem quidem generaliter omnia, sed illi tanto specialius, quanto spiritualius incolunt, qui solum in ipso delectantur, ex hoc ipso fluminis impetus egreditur, qui nequitias spirituales praecipitat, et dividitur in quatuor capita, quae sunt principales quatuor virtutes, e quibus caeterae omnes sumunt exordia.
VERS. 11.— Nomen uni Phison: ipse est qui circuit omnem terram Evilath. Phison interpretatur os pupillae. Ore autem loquimur, pupilla videmus. Per quod intelligitur prudentia, quae et ipsa dicitur quod porro videat. Vera autem prudentia est, qua subtiliter [Col. 0065A] quaeque conjicimus, ad quos possint devenire proventus, unde nasus Ecclesiae turri comparatur (Cant. VII, 4) , dum imminens malum providendo declinatur, et virtutis studium sui merito successus amatur. Cujus fertilitas tunc penitus approbatur, cum quod bene prospicimus, et aliis insinuare satagimus, ut pupillae officium, et oris agamus. Evilath interpretatur dolens vel parturiens. Dolet qui praesentis saeculi aerumnas et exsilium aegre fert, qui cum pauper fuerit, et coram Deo effuderit precem, dicit: Percussus sum ut fenum (Psal. CI, 5) , et sequentia. Parturit qui, licet stellis coronetur duodecim, lunamque sub pedibus habeat, ac sole amiciatur (Apoc. XII, 1) , cruciatus tamen ait: Quod operor non intelligo (Rom. VII, 15) , id est non approbo. [Col. 0065B] Video enim aliam legem in membris meis (Ibid., 23) , et caetera. Et alibi: Omnis creatura ingemiscit, et parturit usque adhuc (Rom. VIII, 22) , scilicet bona opera cum dolore operatur. Circuit autem Phison, id est munit, non pulverem, quem projicit superbiae ventus a facie terrae, id est Christi, sed terram, stabiles scilicet ac solidos, qui dolent se non habere hic manentem civitatem, et clamant parturientes puerum qui rapiatur ad Deum et ad ejus thronum. In hac terra, hoc clausa munimine, nascitur sanctarum animarum aurum, et hoc optimum; quia si bona est sancta rusticitas, quam dignior est docta sanctitas? Sic enim dicitur: ubi nascitur aurum (Gen. II, 11) .
VERS. 12.— Et aurum terrae illius optimum est. [Col. 0065C] Maximum est enim non sibi soli, sed omnibus studere prodesse. In auro enim et splendor est, et pretium; pretium ergo ex religione, splendorem habent in eruditione. Ibi invenitur bdellium, et lapis onychinus. Bdellium secundum quosdam arbor est aromatica, colore nigro, magnitudine olivae, folio rubi, fructu caprifici similis. Sunt aliqui Physon, id est providi, sunt Evilath inter obstacula bene agendo validi, sunt terra perseveranter immoti, quorum aromata piae fluunt opinionis, et licet sint elatae palmarum, nigrae tamen quasi corvus, vel studio humilitatis, vel memoria veteris conversationis, eos exquirere nituntur, qui charitatis ac misericordiae, quod signatur oliva, actibus eminent, et cum Paulo [Col. 0065D] apostolo ad eam quam consecuti sunt gratiam, folio rubi, id est verbo Dominicae passionis, quae pro peccatoribus facta est, et alios provocant. Lapis autem onyx ab unguis similitudine sic dicitur; unguem autem meum attendo, ea parte qua surgit, arcuato quodam primum albore suffundi, in medio cernens mistum candore ruborem, superius ubi carnem excedit sinceriter elucere. Primus candor noster ex baptismo est, qui tamen arcu divinae Scripturae divinique judicii quasi jugo restringitur, sed postmodum rubore miscetur, passionum scilicet evincendarum incursione turbatur, donec carnis carcere exemptus libera coeli luce fruatur, fructu vero caprifici est similis, qui ubi permaturuit ater est, quia cum sancti viri ad perfectum charitatis attigerint, [Col. 0066A] et vitia mortificant, vitamque, si suppetat occasio, sanguinis effusione consummant: fusus namque nigrescere solet sanguis.
VERS. 13.— Et nomen secundo fluvio [al., fluvii secundi] Gehon: ipse est qui circuit omnem terram Aethiopiae. Gehon interpretatur pectus, vel praeruptum; per pectus potest accipi fortitudo, quae nullis quae providerit prudentia terretur, aut cedit adversis. Quod enim brachiis non possumus, pectoribus aut impingere, aut trahere solemus. Unde et quibusdam animalibus major inibi vis est; et archiepiscopis sub hoc typo pallium isthic insidet, ut alios praecedendo fortiter trahant. Praeruptum autem non abs re dicitur, quia si fortis in adversa fore desideras, prius opus est ut quae tibi prae oculis temporaliter [Col. 0066B] blandiuntur abrumpas. Per Aethiopiam vero, quae nigros habet populos, contraria figurantur, uti prospera candidis et nunc et apud veteres signabantur. Circuit ergo Gehon illam, quia ambit et ampla sub sementis auctoritate constringit, quidquid exterius molestiae ingruit, quidquid Aethiopicae terrenitatis incurrit, copiosi fluento consilii circumgyrat et abluit.
VERS. 14. Et nomen fluminis tertii Tygris: ipse vadit contra Assyrios. Tygris interpretatur sagitta. Per 28 sagittam temperantia non inconcinna ratione accipitur, temperantia autem contra voluptates carnis emittitur. Arcus namque, quod est stoliditas corporis, interiori virtute curvatus, contra nebulas concupiscentiae sagittam temperantiae si dirigat, [Col. 0066C] quatenus videat quod feriat, penna virtutum non careat, interius intentionis directione praemineat, subtilis ingenii acumine quasi quodam ferro temperanda dividat, ne, dum sane providet, saniusque tolerat, minus sane fisus de se nimium actus suos discernendo componat. Nam est inepta abscidenda voluptas, non penitus subtrahenda necessitas, nec quis dum se valere existimat, aliorum mentes contemnat invalidas. Haec nos temperantia, quae et discretio quasi arcum sagitta praevolare debet, ne quid superveniat quod nos inconsultos offendat. Istud Dei flumen repletum aquis non circuit Assyrios, sed ut hostes vadit in ipsos. Recte enim Physon Evilath, Gehon Aethiopiam circumire dicitur, cum [Col. 0066D] ille muniat, alter juri subjiciat nostro, et circumcludat adversa, et specialiter voluptas ad unguem oppugnetur exclusa. Dicitur enim: Fugite fornicationem (I Cor. VI, 18) , quod est dicere, Fugite lapsus opportunitatem; medullitus enim injacet nobis hoc vitium, ideo cautius insequendum; hoc est namque Assur, quod aula interpretatur. Aula, quia regum aut potentum domus est, voluptas saeculi intelligitur, nec immerito; in aulis enim totius obscenitatis videmus esse gurgustia. Unde est: Qui mollibus vestiuntur, in domibus regum sunt (Matt. XI, 8) , id est qui fluxa amplectuntur, domestici daemonum sunt. Hi sunt Assyrii, id est aulici, quorum non minus persequenda sunt exempla quam ipsa in nobis vitia. Vitia etenim, quae pudor saepe reprimit, [Col. 0067A] exemplum nequam acrius exsuscitat et nutrit. Fluvius vero quartus ipse est Euphrates. Qui et interpretatur. In frugiter quo intelligitur justitia, qua Deus super omne diligitur, et proximo sua regula non negatur. Haec est fomes, haec est frugi tribus praelibatis, aliisque quibusque virtutibus, et spiritualibus, uti succus et medulla arboribus. Definitur autem, quia habitus est animi communi utilitate servata suam cuique tribuens dignitatem. Ubi perfectum quiddam insonat, sic erga quemque se habere frugaliter, ut generalis non deseratur utilitas. Quod non aliud est, nisi ut quisque sic honoretur, ut est, utque meretur, ne unius vel paucorum aspernatione seu cultu omnibus scandalum generetur. Euphrates igitur frugem vitae fert, quia justus in justitia sua, [Col. 0067B] quam operatus est, vivet.
VERS. 15.— Tulit ergo Dominus Deus hominem, et posuit eum in paradiso voluptatis, ut operaretur, et custodiret illum. Tollit Deus hominem, cum eum suae propriae adimit voluntati. Ponit in paradiso voluptatis, cum suam inspirans facere voluntatem insinuat, quia se nosse vivere, sibi servire regnare sit. Operamur vero paradisum, cum bonorum studiis operum regno coelorum vim facimus, cum quaerimus ipsum, et justitiam ejus custodimus, cum inani gloriae inter bene agendum aditum obstruimus.
VERS. 16.— Praecepitque ei Deus dicens: Ex omni ligno paradisi comede: de ligno autem scientiae boni et mali ne comedas. Ex omni ligno paradisi [Col. 0067C] comedimus, quando vitam omni refertam virtute transigimus. Ligno scientiae boni et mali non vescimur, cum voluntate nostra in experientiam peccati, qua bonum quod habebamus plenius agnoscitur, non abutimur. Sed de his superius ac satis dictum est.
VERS. 17.— In quacumque enim die ex eo comederis, morte morieris. Comedimus, cum pravae delectationis etiam sine actu extrinseco saporem excipere consentimus; sed quia virtus peccati mors, id est delectatio esse dignoscitur, morte morimur, cum a statu piae intentionis divini desiderii exclusione dejicimur. Sed quare in die cum nox peccatum sit, dies aliquoties pro qualibet prosperitate assumitur, [Col. 0067D] ut est: In hac die quae ad pacem tibi (Luc. XIX, 42) . Et peccare volenti, cum prospere facultas arridet, dies quidam in obscurum rediturus elucet. Solet et per diem intelligentia, sicut et per noctem ignorantia, accipi. Quidam vero quantitatem cujusque criminis ad plenum intelligentes peccant, de quibus est: Descendunt in infernum viventes (Psal. CXIII, 17) . Aliqui id metiri nesciunt, caecique ruunt, de quibus dicitur: Sicut oves in inferno positi sunt (Psal. XLVIII, 15) . Tantumdem itaque quis moritur, quantum quod admittit intellexisse probatur.
VERS. 18.— Dixit quoque Dominus Deus: non est bonum esse hominem solum; faciamus ei adjutorium simile sui. Hominem, qui suae motibus carnis rationis imperio praesit, nec pecualiter evagatur, hic [Col. 0068A] sentimus. Inde super psalmum, canticum Moysi hominis Dei. Cum spiritus, et homines boni, et mali Dei sint. Homo hic ob sui integritatem ponitur, ob quod et Dei esse dicitur. Illic etiam: In die illa nutriet homo vaccam boum (Isai. VII, 21) : Sed ista hominis puritas si jugiter, aut etiam aliquandiu ei insit, summum ejus periculum esse potest, teste Paulo, cui datur stimulus (I Cor. XII, 7) , ne revelationibus extollatur. Etsi enim coelum sancti vocantur, silentium tamen in coelo vix media hora conceditur. Solus ergo homo foret, si hanc silentii quietem haberet. Non est autem bonum, ne pariat sibi arrogantiae typum. Denique fit a Deo sibi adjutorium similis sibi, dum fragilis originaliter ipse, non naturalium etiam fragilitatum immersione continua, ex [Col. 0068B] peccati poena ad sui notitiam revocatur. Cum sit enim passibili corpore ne 29 de mentis aliquo statu superbiat, patitur molestias passionis in mente; unde commonitorium circa se habet, quod se adjuvet sibi per fragilitatem simile. Porro Deus id facit, cum fieri justo judicio permittit.
VERS. 19.— Formatis igitur Dominus de humo cunctis animantibus terrae et universis volatilibus coeli, adduxit ea ad Adam, ut videret quid vocaret ea. De humo Dominus volatilia coeli ac animantia terrae format, dum contemplationis, et actualis vitae bona per humilitatem tentationum, nostrique cognitionem ad supercoeleste exemplar expressius nobis instaurat, suique et angelici habitus imaginem [Col. 0068C] format. Adducit autem ad Adam, cum haec disponenda et curanda nostrae imperio rationis addicit. Ut videret, Adam scilicet ipse, id est discerneret, quid vocaret ea, id est quibus quasque virtutes qualitatum distributionibus insigniret. Omne enim quod vocavit Adam, animae viventis, ipsum est nomen ejus. Nomina quibusque substantiis ex earumdem qualitate, et etiam aliis non substantiatis rebus imponi solent. Nomen vero pro opinione vel aestimatione saepe ponitur, ut est: Nomen bonum melius est quam divitiae multae (Prov. XXII, 1) . Vocat itaque Adam animas viventes, id est vitalia virtutum studia subtili ad intelligendum indagatione disterminat. Sunt autem animae quae non vivunt, quia sunt opera exterius vitae nomen habentia, [Col. 0068D] sed introrsum per cenodoxiam mortua. Ita namque nos moderni de virtutum scientia cogitamus, uti ab his qui veri fuere Adam patribus accepimus. Sed quam subtiliter ipsum, quod est Adam nomen, hic inducatur attendendum. Adam secundum quod in sequentibus legitur, vir et mulier a Deo vocati sunt, et interpretatur homo. Qui adhaeret Domino, juxta Apostolum, unus spiritus est (I Cor. VI, 17) , et animalitas nostra plene subnixa intellectui, revera jam excocta fragilitatis mollitie homo est. Recte igitur, postquam in nostra facere Deus incipit infirmitate virtutem, postquam volatilia coeli, id est spirituales gratias, ac animantia terrae, scilicet eas, quibus humana illustratur actio honestatis sanctae, scientias atque bestias terrae suis Adam [Col. 0069A] appellaverit nominibus, id est calliditates, vel ferocias daemonum, seu vitiorum variis conjicere noverit disquisitionibus; tunc, inquam, recte primo inducitur Adam, scientia videlicet ac opere noster iste perfectus. Sed in his gratiarum collationibus non est adjutor, qui suae sibi humanitatis humilitatem prae oculis statuat, sed virtutum hinc et inde ad votum exuberante copia mens sibi pene plusquam humana videtur. Ne itaque haec se statio depellat in lapsum, dat ei providentia divina similem, cujus titillatione frequenti suam commemoretur attendere conditionem. Inde dicitur: Adae vero non inveniebatur adjutor similis ejus. Et deinceps:
VERS. 21, 22.— Immisit ergo Dominus soporem in Adam, et tulit unam de costis ejus, et aedificavit [Col. 0069B] costam in mulierem. Sopor Adae immittitur, quando ingens, Deo ordinante, calor defervescere, ac tepere aliquantisper permittitur. Ubi costa lateri ejus adimitur, cum dispensativae tentationis ingruens, quasi quidam improvisus latro, virtutem aliquam, de cujus firmitate fidebat, evellit. Deus autem facit eo visu, quo fieri sinit; a latere minus cavemus, quia minus ibi videmus, et ideo costam illud boni de damno cujus minus sibi timet, accipimus. Solemus etiam et latera eos qui nos adjuvant vel muniunt appellare, ut est: Latera Aquilonis (Psal. XLVII, 3) ; et: Sedebo in lateribus Aquilonis (Isai. XIV, 13) , in psalmo scilicet, ac Isaia. Illud ergo magis hostis impetit, quo magis nos muniri conspicit, et in quo minus nos circumspectos attendit. [Col. 0069C] Unde sub optimo improvidae mentis typo percutitur in carcere Petri latus ab angelo. Obdormiente ergo Adam, id est in nimia securitate constituto costa eripitur, quia incautus a virtute deseritur. Sed notandum quod additur: Replevit carnem pro ea. Per carnem, quae mollis est, intelligatur remissio; solet namque hostis noster, cum quidpiam arduum coeperimus, quasi ratiocinando suggerere: si huic, quod aggressus es, proposito tam intense incubueris, taedio sane, vel imbecillitate victus ad hoc subsistere non poteris. Sic igitur modum operi tuo pone, ut, [per] intervalla pio ludo ac remissioni indulgens, ad id post tempus libentius alacriusque valeas redire. Cui sensui concinit quod dicitur, pro ea. Quasi enim [Col. 0069D] pro quodam conservandae religionis suffragio haec dicere se simulat. Dum itaque grate venenata suscipitur ratio, quasi pro remedio fastidii non respuitur ruinae causa remissio. Sic virtutis locum supplere dignoscitur caro. Denique aedificatur costa, quam tulerat Dominus de Adam, in mulierem, quia ex occasione virtutis ad tempus amissae nascitur in animo moles tentationis immensae; parumque putatur quidquid utilitatis pridem de habitu virtutis sensum est, quia internae debilitatis impulsus, jam ultra vires totius rationis est: aedificat itaque, id est aedificari permitiit ex costa Deus mulierem; quia ex bono nostro diabolus tentandi nanciscendo materiam, quasi ex fundamentis imaginationum educens ad exteriora verborum, demumque ad summam [Col. 0070A] operum, cujusdam foede teneritudinis fabricam in animo fluctuantis erigit: Deus qui non patitur nos tentari supra id quod possumus (I Cor. X, 13) , hanc ad nos adducit, quia sub jure nostro per redivivam rationis potentiam, 30 omnem mentis fluxum quasi servum refugam redigit. At de ipsa revocata jam cautior Adam noster quid sentiat, audiamus.
VER. 23.— Hoc nunc os, inquit, ex ossibus meis, et caro de carne mea: haec vocabitur virago, quae [al., juxta Vulg., quoniam] de viro sumpta est. Quod est dicere, hoc quod de muliebri inconstantia ad regulam regressum. Nunc os, id est, virtutis robur ex ossibus quod est ex virtutum societate recepit; et, id est etiam caro de carne mea est, [Col. 0070B] quia, concupiscentiae fluxu animi fortitudinem in carnalem habitum transferente, de carne peccati quae aggravat animam (Sap. IX, 15) , caro, id est debilitas, ac mollities pravi appetitus, qui nos tentat, exorta est, et quod fuit pridem ossis firmitas, improviso cordis motu fit carnalis affectus infirmitas. Inde jure est vocanda virago, quia de viro, id est intellectu vires, unde constanter agat, fragilitas nostra accipit, et tamen feminina segnitie statum virilem, nisi circumspiciatur, evertit. A meliori ergo parte virago vocetur, ut non rationis viribus feminee abutatur, sed licet aliquoties ex virtutis occasione nascatur, non vir praepostere ipsam, sed ipsa eum irrefragabiliter subjecta sequatur.
VERS. 24.— Propter hoc relinquet homo patrem [Col. 0070C] suum et matrem suam, et adhaerebit uxori suae, et erunt duo in carne una. Propter hoc, inquit, relinquet is, qui a bestiali semotus est vita patrem diabolum, matrem que concupiscentiam, et adhaerebit uxori, id est, voluntati suae rationabiliter regendae, et erunt duo, intellectus videlicet ac voluntas, in carne una, id est in affectu uno: affectus etenim noster quia in eodem statu nunquam saecularibus inhians figitur, mox ut Deo vacare incipit, velit nolit ad unum sistitur. Sunt itaque duo in carne una, cum praefata duo quasi regni sedem sibi ponunt in tertio, et ad idem duo gradiuntur concorditer affectione locata.
VERS. 25.— Erat autem uterque nudus, Adam [Col. 0070D] scilicet et uxor ejus, et non erubescebant. Voluntas cum in sanctis viris spiritui est concors, cum ipso spiritu a rebus forinsecis sese exspoliat a tunicis cupiditatum, maximeque ab ipsa intentione laudis exonerat. Sed cum haec contemnunt, et nihil in mundo videri gestiunt, saepe eos vilissimi quique despiciunt. At vero non erubescunt, quia quanto verius se pauperes factos gaudent, tanto si proinde vilipendantur etiam abs quolibet improbo acceptius habent.
VERS. 1.— Sed et serpens erat callidior cunctis animantibus terrae, quae fecerat Deus. Quod ita continuandum est; abrupte enim positum videtur illud, sed nudi erant, et non solum pro sua nuditate [Col. 0071A] spernebantur exterius, sed etiam serpens, qui spiritu ac voluntate in bono commanentibus per terrena fugax elabitur, carnalis scilicet affectus callidius duo illa circumvenire consuevit, quam aliae passiones motuum terrenorum, quae per animantia terrae signantur, facere per se queant. Quanto namque vicinior atque interior, tanto ad irrependum fallendumque efficacior. Iste est qui serpit in membris ut repugnent legi mentis, cum velle adjaceat illi (Rom. VII, 18) , et condelectetur legi Dei secundum interiorem hominem (Ibid., 22) , sed isto obnitente perficere non inveniat; sed multi voluntatem et affectum quidquam discrepare non putant; audiant ergo psalmum: Concupivit anima mea desiderare justificationes tuas (Psal. CXVIII, 20) ; quod est ac si dicat: [Col. 0071B] Vellet anima mea affectare justificationes tuas; cum enim Apostolus diceret: Voluntas mihi adjacet, et adderet, perficere non invenio (Rom. VII, 18) , idem est ac si poneret, affectum non invenio, serpit enim hac illac. Vult infirmus comedere, sed non afficitur; afficitur sobrius nimis comedere, sed non vult: idem in multis probare facile est. Voluntas itaque, quasi filia matri, quanto rationi est propinquior, tanto pedissequa, id est affectu dignior. Haec licet lubrica et magis labilis materno tenetur imperio, illa publicae obscenitatis victima crebris [ forte crebrius hanc quam juniorem seductibiliorem comperit, et ideo matris] hanc quam juniorem, et ideo seductibiliorem comperit, matris ratiocinantis divellere conatur a tergo. Et ideo primum hic [Col. 0071C] aggreditur mulierem, ipsam scilicet voluntatem.
VERS. 2.— Cur, inquit, praecepit vobis Deus ne comederetis de omni ligno paradisi? Consuetudo est personarum penitus obscurarum ut procaciter et tumide quaelibet summa discutiant. Unde et Deum primus omnium creatorum serpens iste nominat, et Deo quod nunquam dixit, imputat. Non enim hominibus omne paradisi lignum vetuit Deus, sed unum tantummodo, quod totum mira rabie dictum ita exprimitur: Cur, inquit, Deus, cum sit Deus, et divinitatis dignitate nec velit peccare nec possit, nobis terrenis, et corpore et animo passibilibus, tot praecepta mortali importabilia naturae invexit? Dum enim experientiam nobis mali ademit, simul omnia vitae ligna, virtutes scilicet, quibus uteremur, abstulit. [Col. 0071D] Si enim quid sit malum nesciero, bonum quod huic adversatur quomodo 31 amabo? Per experientiam sane morbi custoditur avidius integritas sanitatis. Malum ergo jubere nescire, bonumque facere, idem est ac si quis videns ac in tuto constitutus caecum jubeat a sagittis cavere. Hanc carnalis ratiocinationem affectus sequitur satis tepida responsio voluntatis, qua sibi solam mali consensionem, id est tactum, comestionem, id est actum, quia saporem ingerit rei sensae, perhibet interdictam.
VERS. 3.— Praecepit, inquit, nobis Dominus ne comederemus et ne tangeremus illud. Sane ubi a tactu et ab esu morticinorum lex prohibet, a mortuorum profecto operum favore ac effectu nos arcet; [Col. 0072A] sed hanc typicae muliebritatis mollitiem ille subreptor inferens unda adhuc fortiore mollivit.
VERS. 4, 5.— Nequaquam, inquit, moriemini. Scit enim Deus quia in quacunque die comederitis, aperientur oculi vestri, et eritis sicut dii, scientes bonum et malum. Cum, inquit, cujuscunque experientiae causa, quae duntaxat cautelae, et industriae capessendae sit, labem culpae admiseritis; hoc enim quacunque die significat, quia plurimum quoquo modo indeptae prudentiae nos lumen insigniat, discretionum vestrarum aperientur obtutus ad deinceps praecavendum, ut dii demum ex boni per contractionem malorum integra scientia existentes, nequaquam morte aeterna, quae antonomastice mors dicitur, Dei amissione moriamini, cum memores in [Col. 0072B] peccando malignitatis expertae ulterius jam non peccare velitis, et nec etiam quadam divina in vobis transfusa potestate possitis.
VERS. 6, 7.— Vidit igitur mulier quod bonum esset lignum ad vescendum, et pulchrum oculis aspectuque delectabile, tulitque de fructu illius, et comedit, deditque viro suo, qui comedit. Et aperti sunt oculi amborum. Sed ne praeterisse videar, scit, inquam, Deus, id est, approbat, quia in quacunque die, id est, in cujuscunque intelligentiae nanciscendae, non solius vitii gratia vitium subieritis, vos nihil mortale merituros, sed perspicaciores ad cautelam futuros. Affectus suggestionem lente susceptam delectatio approbat voluntatis, quia vidit, id est desideravit, imo concupivit mulier, stolidae voluptatis, quod ex [Col. 0072C] consensu cogitando induruerat lignum, bonum, id est, jam miserae palato mentis saporum ad perpetrandum, exterioribus oculis pulchrum, delectabile juxta imaginationis aspectum, tulitque, id est audaciam sumpsit, diuturnis delectationum caloribus enutritum fructum exsecutionis faucibus operis degustare. Post peccati enim actum sapit diu in memoria quod fuerit delibatum, et dentibus extrinsecae administrationis teritur, unde pereunti animae pudibunda saturitas invehatur. Mulier prior comedit, quia prima voluntas suggerenti affectui ad consensum nequitiae se inflectit, atque viro propinat idem, dum ejusdem venenosae dulcedinis facit sedula instigatione participem rationem. Aperiuntur amborum oculi, dum cognoscunt unde lapsi sint, [Col. 0072D] quoque devenerint; aperiuntur etiam, dum illud cujus notitiam vix, ut sic dicam, somniando attigerant, velint jam nolint quod semel gratanter ebiberint, prae oculis scriptum atque expressum portant, et pejori multo quam prius, et inviti aliquoties ruminatione retractant, et justo judicio fit ut se hinc volentes expedire non queant, qui sponte cecidere, cum stare facile poterant. Cumque cognovissent se esse nudos, consuerunt folia ficus, et fecerunt sibi perizomata. Se jam nudos esse comperiunt, quia justitiae operibus se fraudatos et coelesti protectione cognoscunt, et expositos se maligni spiritus vento conspiciunt. Folia ficus consuunt, quia ad conlectionem nequitiae verba religiosa praetexunt, sed [Col. 0073A] quia ficus folia non sunt uti plerarumque rotunda, sed aperturis hiantibus anfractuosa, et quasi linguas habentia, et aspera, possumus per asperitatem continentiam veterem, quas specie tenus post lapsum servat, accipere; per folii tenuitatem hypocrisis subtilitatem, quae tamen gravia contegere vitia usquequaque nequeunt, quia ipsa linguas habent, nam
VERS. 8.— Cumque deambularet Dominus in paradiso ad auram post meridiem abscondit se Adam, et uxor ejus a facie Domini Dei in medio ligni paradisi, cum audissent vocem ejus. Vox Domini deambulantis [Col. 0073B] in paradiso est increpatio, vel memoria praeteritae justitiae jam non stantis; nil enim aliud justitia in nobis quam Deus est, post perpetrationem peccati in mente, quia ipsa de se queritur ratio lapsa, ad auram scilicet post meridiem, aestu tentationis per effectum suum jam defervescente, et spiritu hominis secundum Dei sensum pro sui defectu singula cordis loca lustrante, sed non est creditus cum Deo sentiens spiritus ejus (Psal. LXXVII, 8) . Abscondit, enim, se Adam, et uxor ejus in medio ligni paradisi. Lignum paradisi affectus est animi, cujus medio absconditur, quisquis in ejus prava consuetudine, ne ad Dei respiret notitiam, libertate undique egrediendi negata sepelitur; hunc enim vocat Apostolus, peccatum (Rom., VII, 17) , quia non [Col. 0073C] invenit in carne sua bonum. Sed non Adam totus homo ille qui quondam, sed Adam quod interpretatur terrenus, vel terra rubra terrena, videlicet sapiens, et corporis addictus passionibus, et uxor ejus, id est voluntas 32 , quae olim sibi juncta individuo Dei gratia agglutinante complexu, nunc adeo disparata tanto animi diabolo mediante discessu, quanto viro suo non jam supernae rationi, sed terrenae astutiae in temporalium amore bonorum arctiori copulata consensu, divinae voci post terga monenti obaudiunt, sed obduratione qua diximus se mentis abscondunt. Quod si accipimus ligni positum pro lignorum, sicut coenomyam et ranam pro ranis, et coenomyis sacrae litterae ponunt (Psal. LXXVII, 45) , profecto in medio [Col. 0073D] lignorum paradisi nudus se celat, quisquis male agens sanctorum virorum societate se palliat. Unde ipsis a quibusdam dicitur: Date nobis de oleo vestro, quia lampades nostrae exstinguntur (Matth. XXV, 8) , id est quia ex nostro opere obtenebrascimus, vestrae nobis familiaritatis impendite gratiam, ut si non ex nostra, saltem ex vestra luce fulgeamus.
VERS. 9, 10.— Vocavitque Dominus Deus Adam, et dixit ei: Adam, ubi es? Qui ait: Vocem tuam, Domine, audivi in paradiso, et timui eo quod nudus essem, et abscondi me. Vocat Dominus Adam, cum rationem cujuspiam post casum interius conveniens provocat ad poenitentiam. Ubi es? inquit, locum quo jaceas attende, qui non alius quam superbia est, qui olim humilis stare didiceras? Vocem tuam, [Col. 0074A] ait, Domine, audivi in paradiso. Audio quid jubeas, pia scilicet studia repetere, paradisi virtutum antiquarum damna deflere, sed vereor austeritatem poenitentiae, et hanc nuditatis penuriam novis operum vestibus operire, et ideo interim per exterioris subornationem habitus pudorem meum decrevi abscondere.
VERS. 11.— Quis enim indicavit tibi quod nudus esses, nisi quod de ligno, de quo tibi praeceperam ne comederes, comedisti? Quod est Deum homini dicere: Quomodo scis te mea protectione desertum, nisi quod te nosti per tui me excessus offendisse reatum? Reus enim etiam absentem, et ignarum Dominum timere solet; sed spiritui cum Deo sentienti quid humana pertinacia referat, audiendum.
[Col. 0074B] VERS. 12.— Mulier, quam dedisti mihi sociam, dedit mihi de ligno, et comedi. Fragilis, inquit, nutabilisque voluntas, quam rationi indidisti humanae haec monuit, haec intulit. Tu qui tot intoleranda homini praecepisti, providere debueras, ut statum voluntatis inflexibilem haberet ad passiones, quae menti ingruerent, respuendas.
VERS. 13, 14.— Et dixit Deus ad mulierem: Quare hoc fecisti? Convenitur eodem auctore voluntas, sed humanitus in affectum derivat offensas. Tu, inquit, o Deus, cur tam labilem dedisti voluntati affectum, qui non solum non adjuvat a bono devios, sed etiam illicit; et exorbitare facit divina conversatione perfectos? Quomodo frenatur ab improbo, qui non plene cohiberi praevalet etiam ab integre [Col. 0074C] probo? Quod totum est: Serpens decepit me. Verum querimonias in se inepte fusas Deus intellectu correcto ad respectum causationemque non sui, sed pravae affectionis intorquet. Dicit ergo Deus rationis instinctu per terrena serpenti. Quia fecisti hoc maledictus es inter cuncta animantia, et bestias terrae. Quia, inquit, fidelium seductioni incubas, exsecrationi esse debes inter vitalia virtutum studia, quae signantur per animantia et bestias terrae, ferocitas carnis, scilicet vitia. Tu bona enim dissipas, tu crimina instigas. Super pectus tuum gradieris. In pectore cor habemus, et in corde rationem. Affectus itaque super pectus ambulat, quando sibi imperium rationis usurpat. Unde quid faciat dextra, jubetur nescire sinistra (Matth. VI, 3) . Super pectus etiam [Col. 0074D] vadit, dum appetitum quasi naturaliter ad ima deprimit. Aliter benedictio in sacro eloquio, sicut pro multiplicatione ponitur, ita maledictio pro defectione. Inter omnia igitur animantia, vitia utique carnis mansuetiora, ut sunt in cibo, potu, somnoque excessus, et bestias, crudelia scilicet, et horrenda, affectus iste, qui origo eorum est, habeat aeternae defectionis exitium. Terram comedes cunctis diebus vitae tuae: id est in omni prosperitatis, quae per diem signatur, specie terrenis pasceris, qua praecipue contra vitam fidelium vivis. Qui terram manducat, quantumcunque comederit, plus sibi comedendum quam potuerit comedere restat, sic his qui cupiunt quantumcunque obtineant cupienda restabunt.
[Col. 0075A] VERS. 15.— Inimicitias ponam inter te et mulierem, et semen tuum et semen illius. Hoc fit quoties voluntas nostra divinae innititur rationi, et tunc appetitus carnis apud ipsam respectum non invenit, quia semen sancti quo fecundatur Spiritus, diabolicae suggestioni prorsus infensum, infinitam inter utrumque discrepantiam facit. Ipsa conteret caput tuum. Caput, id est initium pravi appetitus fuit, communi utilitate relicta, videlicet Deo, quaedam sibi propria velle. Unde Dominus eum, qui ad se venit, non ejecturum foras perhibens, causas addit, quia non venerit facere voluntatem suam (Joan. VI, 37, 38) . Recta voluntas hoc caput atterit, quando, in quantum praevalet, nil sibi turpiter proprium relinquit; dum enim a primo homine privatum [Col. 0075B] quiddam petitur: a paradisi sereno demittitur, sequaces secundi Adae totos se Dei placito contradentes in coelis admittuntur. Et tu insidiaberis calcaneo ejus. Calcaneum, quae est finalis pars corporis, intentionem accipimus, quae omnium actionum est finis. Dum igitur Dei voluntati nostram postponimus, dum clandestina 33 et aperta vitia abdicamus, in bonorum nostrorum intentione tendiculas praecipue ponit quae gerimus, ut quos flagitio irretiri non valet, saltem affectualis improbitas popularis favoris aliqua respectione commaculet. At jam ipsa voluntas quid de se etiam sentire debeat, divinitus ratione magistra exaudiat; dicitur illi:
VERS. 16.— Multiplicabo aerumnas tuas, et conceptus [Col. 0075C] tuos. Multiplices aerumnas patitur qui bonum quod fieri debere videt et facere volet, vanitati subjectus velit nolit, quod desiderat efficere, mortali obscessus conditione non valet. Unde unus: Miser ego homo, quis me liberabit de corpore mortis hujus? (Rom. VII, 24.) Melius id experiendo dicitur, quam dicendo. Conceptus multiplicantur, sed in dolore filii pariuntur, quando ipsa tantilla bona sine magna cogitationum concertatione non proponimus, et destituta carnis impulsibus cum labore reponimus, sed etsi cum aliqua delectatiuncula spirituali incipimus, quis edicat, quo dolore et clamore parimus? Sed haec si partui primumque conceptui sufficere cupit, sub viri potestate, id est rationis, utpote disciplinae indigens, necesse est, ut sit, cujus damno juvenilis quaedam [Col. 0075D] lascivia voluntatum cohiberi possit: verum ne mentis ipsa principalitas, quae obniti debuit cupiditatis excessibus, immunis abiret, Adam sub figura ejus arguitur.
VERS. 17, 18.— Quia, inquit, audisti vocem uxoris tuae: id est, quia qui subjici tibi debuerat pravus tuo cordi appetitus intinniit, et jura mea peccati admissione praeteriit, terra in opere tuo maledicitur quia mentis tuae stabilitas, quae Dei agricultura est juxta Apostolum (I Cor. III, 9) , a bene operandi studio defectui nutabilitatique subjecta praepeditur. Terra enim, quia caeteris solidius elementum est, pro stabilitate ponitur. In laboribus comedes eam cunctis diebus vitae tuae. Terram cum labore comedimus, cum animo a sua mobilitate ad horam restricto, [Col. 0076A] Dei aliquantula inspiratione ad aliquid luminis sentiendum solidamur. Nam sicut eo statu pascimur, sic peregrinantes ex hoc deficimus, quia siliquis utendo, nobis non nisi pondus ingerimus, sed cum labore id agimus, quia cum Job (cap. III, 24) , antequam comedamus, suspiramus, et hoc cunctis vitae nostrae diebus, id est quoties vitam nostram unicam Christum intelligimus; per dies enim intelligentiam signari supra diximus. Illum autem intelligimus, cum illi singulariter interno sapore inhiamus. Cum labore, inquam, comedes; nil enim sine labore restat mortalibus etiam in terrenis; quia spinas et tribulos germinabit tibi. Tu menti propriae cultum impendes, sed illa inter colendum originario et actuali corrupta tabo spinas avaritiae tribulosque [Col. 0076B] libidinum feracius germinabit. Sicut namque densioribus horrent aculeis tribuli quam spinae, ita animi plurimorum luxuria frequentius stimulantur, imo naturalius, quam cupiditate, et comedes herbas terrae, quia molles et lascivas cogitationes et desideria carnis tuae patieris gratanter excipere, ipsis quasi pabulo te fovere.
VERS. 19.— In sudore vultus tui vesceris pane tuo. Percutis poros ab internis sudor emanat. Vultus autem a voluntate dicitur, quia in vultu potissimum voluntas cogitantis apparet. In sudore itaque vultus panem comedimus, quando ab animae occultis omni voluntatum exhausta mollitie, et inde lota, qua Deum videamus facie, qui de coelo descendit, vescimur [Col. 0076C] intrinsecus pane. Donec revertaris in terram, de qua sumptus es. Pani illi vescendo intendimus, dum in terram, stabilitatem scilicet ac impassibilitatem illam supercoelestem, redeamus, de qua dolo diaboli ad luendas miserias sumpti sumus. Potest panis et alio accipi pro perfectionis modo. Pulvis triticeus, qui farina dicitur, aqua conspergitur, multo versatu ad duritiam massa deducitur, admoto dehinc igni sudus ad integrum panis efficitur: ita nos quondam ad omnem daemonis flatum cessibiles ut pulvis eramus, divini Spiritus unda infusi sumus, sed quia primordia nostra tenera ac fluida sunt, crebris tentationum revolutionibus induruimus, demum trituris passionum ad purum corda excoquentibus digni esu fidelium, id est exemplo tandem efficimur. Cum sudore [Col. 0076D] ergo ad hunc pertingimus panem. Pulvis es enim, et in pulverem reverteris. Cum mobiles naturaliter in morem pulveris simus, si ad hunc consummationis panem, vel terram substantiae redire satagimus, necesse est ut in pulverem revertamur, id est peccatores nos confiteamur. Auferes, ait Psalmus, spiritum eorum, et in pulverem suum revertentur (Psal. CIII, 29) . Suda ergo facta ab omnis vitii humore nostra voluntate, quasi sudore vultus ad hujus panis gustum vel existentiam deducimur; ad aquosa enim loca septemplex spiritus ingreditur.
VERS. 20.— Et vocavit Adam nomen uxoris suae Eva, eo quod esset mater omnium viventium. Ad hunc itaque statum correptis moribus, jam noster Adam nomen uxoris Evam, id est certa discretione, vitam, [Col. 0077A] voluntatem scilicet justae rationi subjectam, et boni fructu operis jam ex ipsa subjectione fecundam; sine bona enim voluntate nulla bona quae gerimus habent vitam. Ipsa namque nostris vitalibus studiis exordium ministrat, et, ut ita dixerim, animam. Eva interpretatur vita, quae si bene geritur a ratione, Deo siquidem primum ratione subnixa spiritus vitae est cunctis actibus sequentibus ipsa.
34 VERS. 21.— Fecit quoque Dominus Deus Adae et uxori ejus tunicas pelliceas, et induit eos. Dum igitur ordinem quem praetulimus in interioris hominis habitu, quaeque sectantur per vehemens sanctitatis exercitium, non solum prioris gratiae recipit gradum, sed etiam indumentum meretur pelliceum, id est in passibilem peccati memoriam, et post lapsum: [Col. 0077B] facta sane peccati experientia nil magis molestare animum solet, quam ejus memoria. Sed si haec sine desiderii passione contigerit, non solum non officit, sed etiam ad compunctionem nimis cautelamque proficit. In tunica pellicea corium cum vellere esse consuevit. In corio itaque memoria mortui operis, in vellere insensibili virtus intelligitur impassibilitatis, quibus pro merito perseverantiae intellectus munitur cum secunda voluntate.
VERS. 22.— Et ait: Ecce Adam quasi unus ex nobis factus est, sciens bonum et malum.—Qui adhaeret Domino unus spiritus est, juxta Apostolum (I Cor. VI, 17) . Licet igitur non nos debeamus sinere delabi in malum, tamen de quo quomodo lapsis si constanter poenituerimus, dicit Deus, ecce Adam [Col. 0077C] quasi, id est, revera unus ex his qui mihi specialiter inhaerent ac uniuntur, factus est, qui ad veram boni cognitionem per experientiam mali attigit; ut quodammodo nec velit, quantum in homine est, peccare, nec possit. Solemus enim de re quam multum nolumus, dicere: Non possum hoc facere. Et abundant exempla satis fortiores aliquos fuisse post casum quam ante fuerint. (VERS. 23.) — Ne forte ergo sumat de ligno vitae et vivat in aeternum, emisit eum Dominus de paradiso voluptatis, ut operaretur terram, de qua sumptus est. Lignum vitae hic in malo positum accipimus stultitiam saecularis memoriae, qua temporaliter aliqui celebrari volentes, scriptis digna agere desiderant, militia, poesi et caeteris artibus sese nobilitant, per [Col. 0077D] quae diu memoriis mortalium vivant. Hoc religiosis quibusque surrepit, ut eleemosynis, novitate beneficiorum, exstructione ecclesiarum sibi famas in posterum struant. Ne ergo hoc praesumant stoliditatis genus, quod per lignum non incongrue designatur, emittit Deus eos de illa praecipua ac voluptuosa florulentia mentis, quae nullius peccati patitur morsum, ut pristini contagii se jugiter compungente memoria, operum acri exercitio bonorum terram, id est impassibilem illum repetat statum, de quo sumptus est, a diabolo scilicet detractus.
VERS. 24.— Ejecitque Adam, et collocavit ante paradisum voluptatis Cherubim, et flammeum gladium atque versatilem ad custodiendam viam ligni vitae. [Col. 0078A] Ejecto itaque Adam ab illa innocentis sinceritate animi, ante paradisum, id est conscientiae considerationem, Cherubim collocatur, quod vermiculala pictura, vel quasi plures, vel multitudo scientiae interpretatur. Vermiculus et natura rubet, et quaelibet rubricat. Pictura vero signum est, non veritas. Per vermiculum itaque, qui est colore sanguineo, peccatum figurari potest, quo infecti sumus, et alios infecimus. Cui Propheta concinit: Si fuerint peccata vestra rubra quasi vermiculus, velut lana alba erunt (Isa. I, 18) . Per picturam peccatorum repraesentationem, quae memoriter, non veraciter nobis inesse debet, quod totum est malorum quae egimus imaginationes, imo recordationes per humilitatis respectum nobis debere semper inesse. Et quasi de pluribus, [Col. 0078B] imo quasi plures non tamen revera nos putemus; de his videlicet, qui multiplicati sunt super numerum, ut sic speremus, quatenus sine timore non simus. Ideo ponitur pictura, ideo quasi ut neutrum sine altero sit, ut timendo speremus, et sperando timeamus. Unde jam merito haec sequitur multitudo scientiae, id est discretionis, ut nos per virtutes a vitiis disparemus. Quod ita connectitur: criminum quae commisimus semper memores, quibusque alios corrupimus, timere debemus ne non ad numerum electorum, quod est quasi plures, pertineamus, et idcirco ad discernendos a malis nos actibus invigilare debemus; unde et flammeum gladium atque versatilem teneamus. Gladius cum recte ad [Col. 0078C] feriendum tenetur, utrinque acumen habet in ferientem, et in eum qui feritur, per quod accipitur cura nostri ac proximi, ut cum aliena curare satagimus, nostra mordaciter feriamus. Sed in omni nostra actione obstinaciam fugiamus, quia versatilis esse debet gladius, flexibilis scilicet si ratio poscat et remissus. Flammeus vero, ut haec quae erga nos, et proximum gerimus, sincerus regat affectus: omnibus sane elementis purior ignis sua natura dignoscitur, cum ergo qui fuerimus olim sollicite attenderimus, cum de futuro an electi simus non minus praecaverimus; cum denique in nostrorum temperantia operum multitudinem scientiae obtinuerimus, cum curam non minus nobis quam proximis impendimus, et hoc conscientia pura exhibuerimus, [Col. 0078D] cum, inquam, ista ante paradisum mentis nostrae constituerimus, omnem aditum ad viam ligni vitae, id est ad cogitationem saecularis famae, qua in hominum memoriis superstitiose vivere delectemur, obstruemus.
VERS. 1, 2.— Et cognovit Adam Evam uxorem suam, quae concepit, et peperit Cain dicens: Possedi hominem per Deum. Rursumque peperit fratrem ejus Abel; fuitque Abel pastor ovium, et Cain agricola. Si Apostolus ubi dicit: Absorpta est mors in victoria (I Cor. XV, 54) , carnale desiderium mortem appellat, cur non Eva, quae dicitur vita, bona voluntas vocetur? Cui Adam bene cognitae, id est inhianter amatae, quia amor ipse, ut ait quidam, notitia est, semen Dei [Col. 0079A] verbi quo bene agere concipiat, suggerit ut pariat Cain, id est, possessionem; possessio autem rationalis nostrae voluntatis exterior homo noster est, cui regendo ac colendo praeposita est, unde et sequitur: Possedi, inquit, hominem, non meis viribus, sed per Deum. Quo ad arbitrium animi edomito non humano nisu, sed Dei auxilio; linguam enim nullus hominum domare potest (Jac. III, 8) , et si partem nequit, quomodo totum potest: gignitur Abel, qui dicitur luctus, vel vanitas, quia jam tunc emarescere incipit vita praesens, quae vanitas tota est menti, quae a Dei gaudio abest. Dicitur etiam Abel vapor, vel miserabilis; Abel namque interioris hominis dicimus virtutem sicut Cain exteriorem accipimus hominem. Ipse enim interior luget se vanitati subjectum, ipse [Col. 0079B] licet corporali miseria coerceatur, vaporem virtutum multiplicem emittit ad Deum. Virgula enim fumi est ex aromatibus, celerius sane subest cuilibet, et exercere jejunia, vigilias, rerum distributiones, patientiam, humilitatem, charitatem intrinsecus obtinere. Illa namque favor humanus plerumque sublevat; haec vero teste Deo solummodo acta graviora sunt. Et ideo Cain ante Abel non incongrue nascitur. Diligenter, ait Salomon, exerce agrum tuum, ut postea aedifices domum tuam (Prov. XXIV, 27) . Abel pastor est ovium, quia auctor ac nutritor est homo interior charitatis ac simplicitatis operum, quod in qualitatibus perspicue elucet ovium; mite enim ovis est animal, et fertile vellerum. Cain est agricola, quod evidenter significat corporis exercitia. Corporalis [Col. 0079C] autem exercitatio, juxta Apostolum, ad modicum utilis est (I Tim. IV, 8) .
VERS. 3, 4, 5.— Factum est autem post dies multos, ut Cain offerret de fructibus terrae munera Domino. Abel autem de primogenitis gregis sui, et de adipibus eorum; et respexit Dominus ad Abel, et ad munera ejus. Ad Cain vero, et ad munera ejus non respexit. Post dies multos, id est post illos aeternos dies indefatigato animi aestu eundo, quos horum brevium dierum contemptu recte prosequimur, qui tanquam custodia in nocte habentur, de fructibus terrae, id est carnem terendo exterius efficimus bonis; sacrificia Deo laudis offerimus, sed haec extrinsecus facta, et humano favore infecta ut assolet non respicit, quia cor offerentis ea qua consuevit Deus gratia [Col. 0079D] non tangit, nec bonorum quorumque judicio sicuti nec ipsi Deo gratum fidit. Illumina, inquit, faciem tuam super servum tuum (Psal. CXVIII, 135) . Hilarem scilicet affectum super ea quae operor te habere ostende, ut videantur, et glorificeris. Solent etiam putari inepte facta, quae Deo non placent, ab idiotis hominibus. Abel de primogenitis gregis sui offert, quando primaevis virtutibus interior homo redolet. Primus enim homo sine omni maceratione carnali plenus spiritualium bonorum a Deo est conditus, unde licet ob carnis postmodum culpam restringendam necessarius fuerit labor corporeus, tamen si patientia, humilitas, simplicitas illi postponatur, totum praeposterum mox habetur, et vulgi laude surripitur. In grege autem ovium mansuetudo, innocentia, [Col. 0080A] et pietas pro largitione velleris accipitur. Haec sunt primogenita, quae Dei imaginem humanae principaliter menti insculpunt; haec cum offeruntur, quasi suae propria similitudinis a Deo agnita respiciuntur; sed primo respicitur Abel, post munera ejus, quia prius a Deo pensatur agentis intentio, post ejus actus. At animus noster, cui magis ad efficiendum in promptu sunt corporea quam spiritualia, quia et viciniora sunt laudi, dum meliora ac probabiliora Deo, ac bonis quibuslibet; sed tamen difficiliora sibi interiora attendit quam exteriora: irascitur, carnali scilicet voluntate turbatur, et vultus ejus concidit, quia voluntas bona interna gerendi, exterioris aurae appetitu obruitur: sibi namque commodiora putat, quia ad tempus et ad oculum [Col. 0080B] placent.
VERS. , .— Quare, inquit, Dominus, rationaliter scilicet nobis suggerendo, iratus es, id est quasi de spiritualium impossibilitate ad furorem desperationis permoveris: et quare concidit facies tua? id est in habitu mentis ut quid destitueris? Nonne si bene egeris, in occulto videlicet, recipies in futuro, etiamsi nulla laus humana tua opera subsequatur in hoc saeculo: Sin autem male, statim in foribus peccatum aderit, hoc est si intentionem opinionis causa perverteris, statim in ipsa animi prima suggestione peccati opportunitas diabolo administrante apparebit: sed ne diabolum illatae violentiae te excusando coarguas, sub te erit appetitus ipsius peccati, et tuo suberit arbitrio dominari illius. Verum ratio [Col. 0080C] divinitus non illustrata quia inanis est Cain, id est corporale nostrum studium ad sacrilegium cenodoxiae contrahit Abel, quidquid utique introrsum spiritualis pinguedinis est; sacrificium 36 enim Abel de adipibus, id est de interna gratia constat, ut nil in hominis opere lateat, nisi quod carnis oculis placere ut laudetur queat. (VERS. 8.) — Egrediamur ergo ait Cain, foras. Quia durum nimis est tantis totque spiritualibus adipiscendis, quae ad plenum nemo assequitur, insistere, saltem his aliquantisper omissis ea extrinsecus exerceamus, quae interim nostro honori et commodo valeant prodesse. Cumque essent in agro, id est in exteriori exercitio, cordis intuitu, jam ab interna consideratione deducto, consuetudine favoris, animi rigore mollito, a superficie forensium [Col. 0080D] operum quasi Abel a Cain opprimitur tota simplicitas internorum. Cumque Deus de intestina morte rationis voce conqueritur, humana respondet nequitia, (VERS. 9.) — Nescio? Quia de quibus non curamus, nescire nos, cum revera sciamus, respondere solemus. (VERS. 10.) — Nunquid custos fratris mei sum ego? Id est nunquid haec quae nemo observare sufficit, ego solus spiritualia prorsus custodire proposui? Haec homicida animus, et carnalis gloriae molae obrutus refert. At contra ratio licet sibi cum Deo sentienti nequaquam credatur, de apostasiae immensitate conqueritur. Pensa, ait, quam criminose egeris. Nam vox sanguinis fratris tui clamat ad me de terra. Vox verbum praeire solet, ut umbra veritatem. Vocem ergo accipiamus dolorem illum, qui de peccato [Col. 0081A] in cujuspiam corde exoritur, quem tamen nulla poenitentiae efficacia quasi verbi veritas subsequitur. Vox enim haec apud Deum potius est irritationis quam pacis. Quae clamat de terra, quia de rationis, quae sibi firmiter admodum terrae insita est, scientia hujusque fructibus feracissime pascimur, videt quam prava committat. Ratio namque etsi ad nequam intorqueatur affectum, non tamen penitus quo bona et mala discernat amittit oculum, sed scienti bonum, et non facienti peccatum est illi (Jac. IV, 17) . Clamat vero, quia Dei auribus horribile insonat, quod divina et sancta opera extrinsecus ostentat, et se diaboli delubrum scienter interius dedicat. Clamor est enim ubi tota impuritas sine redargutione scienterque et ex industria peragitur. Haec est vox sanguinis [Col. 0081B] fratris, scilicet ex eadem olim voluntate progeniti, interni videlicet boni: sanguis autem peccatum est. Vox ergo sanguinis clamat, cum, peccati querimonia per mentis arrogantiam despecta, Dei patientiam acriter inquietat.
VERS. 11.— Nunc ergo maledictus eris super terram, quae aperuit os suum, et suscepit sanguinem fratris tui de manu tua. Ergo innitens terrenis, et in sola superficie per hypocrisim factis operibus maledictus eris, id est cognito tuae vanitatis figmento exsecrationi habeberis. Quae terra de manu tua sanguinem ore aperto suscipit, quia terrenus affectus, cupiditatis propriae capacitate laxata, de manu, id est de forastici operis gloria gavisus mortem interioris hominis, id est sanguinem inhianter suscipit. [Col. 0081C] (VERS. 12.) — Cum operatus fueris eam, id est cum corpus jejunio, vigiliis, aliaque [ forte, aliisque] attriveris; Non dabit fructus suos, terrenae scilicet quam postulas laudis, quia vabus super terram eris. Quod est ad omnes tentationum impulsus etiam in evidentia operum tuorum instabilis de vitio sane in vitium delaberis. Profugus etiam eris, dum, tetrae conscientiae exigente reatu, ad omnem nutum timori subjacebis: fuga namque animi timor est; solet quoque qui fugit praecedere eum qui subsequitur, seque fugat: insecutor noster diabolus est, qui nos tripliciter insectatur, dum aut nos tentat, aut illecebras opportunitatum nostris cupiditatibus administrat, aut praemia perpetratis iniquitatibus subscribendo connumerat. Accusatur autem plerumque [Col. 0081D] fallaciter impulsionis, quia praecedit prava cogitantis adinventio diaboli instantiam impellentis, unde cuidam dicitur: Mittam te sicut pilam in terram latam (Isa. XXII, 18) , quia pila cum jacitur, plus currit aliquoties quam velit is a quo mittitur, et alibi: Fugit stultus nemine persequente (Prov. XXVIII, 1) ; et rursus: Abierunt absque fortitudine ante faciem subsequentis (Thren. I, 6) . Hoc igitur modo quilibet hypocrita profugit, dum tentanti cedit, aut tentantem praevenit. Ista, dum mens ratiocinando quasi Deo in se loquente simul praevidet, aut pedetentim experiendo persentit, quia unctionem Spiritus non accipit, inter se ac Deum parietem desperationis obtendit.
[Col. 0082A] VERS. 13.— Major est iniquitas mea, quam ut veniam merear. Tanta est, inquit, contexio vitiorum ut expediri a me nequeat ulla congestione bonorum. (VERS. 14.) — Ecce ejicis me hodie a facie terrae, et a facie tua abscondar, et ero vagus et profugus in terra. Frustra nempe niterer; ejicis enim me a facie terrae, id est a cognitione mei, fraudando me videlicet gratia tua, ut in reprobum lapsus sensum terram, id est peccatorem me diffitear; peccanti enim dictum est: Terra es et in terram ibis (Gen. III, 19) , peccata scilicet mea non videam, et hoc hodie, id est quandiu intelligentia discretionis fruor. Quod est dicere: Cum me excaecando alienum a te, et a me ipso facias, injustum valde videri potest, quod cum adhuc de meis indoleam erratibus, facis ut etiam a facie [Col. 0082B] tua abscondar, id est a videnda gloria tua tanquam impius in futuro tollar, vagum et profugum me efficiendo in terra, labilem per vitia, ac totius boni refugam me fieri permittens per evidentia opera. Omnis igitur qui invenerit me, occidet me. Ille me invenit, qui esse meum, id est vitam vestigando reperit, et occidit, si criminum meorum quantitate perterritus spem veniae mihi 37 adimit. Sed notandum qualiter in Deum suas homo intorqueat nequitias. Tu, ait, ejicis, me a facie terrae, id est tu curam mei mihi aufers, et hoc ut a facie tua abscondar, quod est a tui visione secludar, et ideo ab hominibus jam desperatissimus dicar.
VERS. 15.— Nequaquam, ait Dominus, ita fiet, sed quicunque occiderit Cain septuplum punietur. Non [Col. 0082C] qui te occiderit, sed qui Cain occiderit. Inquantum nempe tui possessio es, inquantum te castigas, et in servitium corpus redigis, quia qua intentione id facias nesciens, te hypocrisis culpa damnaverit, septuplum punietur, exterioris et interioris scilicet operis tui peremptione reus habebitur. Septenarius quippe numerus in quatuor et tria dividitur. Quatuor elementis corpus, tribus principalibus motibus intellectu, memoria, voluntate anima constat. Qui ergo hominem, licet hypocritam, licet vitiosum, quem tamen neque certo hypocritam, nec revera vitiosum comperit, praejudicio damnat. corporalium ac spiritualium ejus bonorum, etiamsi nulla sint, quantum sua interest, sese homicidio obligat; idem [Col. 0082D] sane veraciter bono cuilibet facile irrogaret, qui illi incognito indiscrete convitium infert. Posuitque Dominus Cain signum, ut non eum interficeret omnis qui invenisset eum. Ponit Dominus signum in Cain, dum neque hominum signatas interim, id est contectas patitur esse nequitias, ut a nemine digna morte aeterna eorum in hoc saeculo aliquoties judicari possit iniquitas. Si enim abrupte judicaremus, dignum vita multoties morti addiceremus.
VERS. 16.— Egressusque Cain a facie Domini habitavit profugus in terra ad orientalem plagam Eden. Quia itaque in sua Cain ad tempus latet conscientia, securus egreditur a facie Domini, id est favores per humanos sparsus non aestimat mala, quae occulte agit, Deum habere in notitiam, aut haec dissimulare [Col. 0083A] scientem pieque ignoscere, habitans in terra profugus, figens scilicet in terrenis animum, nec illam quaerens civitatem, cujus opifex est Deus (Hebr. XI, 10) , haerens infimis, sed ubique vitiorum diffugiens, quo seminat affectus, versatur circa orientalem plagam Eden, quod interpretatur deliciarum. Non igitur in oriente, ut de orientalibus esset, inter quos magnus erat Job, et veri Orientis lumine lustraretur, sed ad orientalem plagam, id est ad simulationem intentionis eorum, quorum conversatio in coelis est (Philip. III, 10) , et quibus vivere Christus est (Philip. I, 21) . Deliciae autem sanctorum sunt sacra eloquia, in quibus se potissimum delectari, seque ea tractare libenter ostentant, et inde hypocritae spiritualibus se Scripturae dictis, quasi [Col. 0083B] quadam orientali luce clarificant. In his deliciis in Cantico amoris sponsa charissima vocatur (Cant. VII, 6) . Unde idem cum terrena prorsus et opera totius obscuritatis affectent, de videndo Deo et contemplatione coelestium subtiliter eloquendo, ac si cujusdam voluptuosae claritudinis gloria circumfusi intima sua palliare solent, et verbo praeferre libet quod mentibus atris nequaquam sapiendo patet.
VERS. 17.— Cognovit autem Cain uxorem suam, quae concepit, et peperit Henoch. Licet ad orientalem deliciarum partem Cain habitare videatur, habet tamen uxorem, illam scilicet quae ad coenam Dei [Col. 0084A] vocatos sui occasione devocare solet. Uxorem, ait, duxi; et ideo non possum venire (Luc. XIV, 20) : Uxor autem haec est voluptas qua in transitoria possessione et laude convolvitur, licet alia simulet, et sinceriora affectare videatur. Unde et paulo subter ejusdem Cain generatione contexta Noema mulier extrema attexitur, quae voluptas interpretatur, in qua finalis reproborum intentio denotatur. Hanc cognoscit quisquis pro dulcedine praesentium postponit beatitudinem futurorum, hanc cognoscit, misere utique experitur, qui si semper durare possit, nunquam aliud saeculum se velle fatetur. Inde concipit, et parit Henoch, id est, dedicationem, quia tantus, et tam pestilens mundi amor mentis in nobis efficit obstinationem; facimus enim dedicationem, cum ad [Col. 0084B] saeculi oblectamenta perseveranter amanda animi ostendimus obfirmationem. Et aedificavit civitatem; et vocavit nomen ejus ex nomine filii sui Henoch. Civitas aedificatur, cum sibi similium homini cuilibet nequam conventiculum aggregatur. Ex nomine filii vocat, cum ad eamdem pessimi propositi destinationem impoenitens sequacium cor provocat. Multa super his et quibusdam quae sequuntur dicerem, nisi beatum Augustinum et Patrum aliquos inde tractasse scirem. Hic autem et alias evitavi Hebraeorum nominum congeriem.
EXPLICIT LIBER SECUNDUS MORALIUM.
38 VERS. 31.— Noe cum quingentorum esset annorum, genuit Sem, Cham, et Japheth. Noe fuit filius Lamech. Lamech disciplina dicitur; Noe requies. Ex disciplina ergo requies oritur, quae etsi in praesenti moeroris est, pacatissimum tamen fructum justitiae reddet exercitatis in ea (Hebr. XII, 11) . Intellectualis enim iste Lamech sic de Noe cum eum generat ait: Iste consolabitur nos ab operibus, et laboribus manuum nostrarum in terra, cui maledixit Dominus (Gen. V, 29) . Nam cum per exercitium certaminis devenitur etiam in hoc saeculo ad requiem aliquantulae impassibilitatis, tunc revera Noe, quem complexu disciplinae genuimus, consolatur nos a [Col. 0083D] perpessis laboribus, dum, non aerem verberantes, ad aliquid imperii, vel quietis pertigimus, et exuberantia gratiae terrae maledictis, id est defectionibus corporeis superexcrevimus. Sed gradus quosdam habet haec requies. Dicitur autem Lamech, quando per ch scribitur, Hebraice percussum, vel percutientem sonare; disciplinam vero tantum, cum pro elemento [Col. 0084C] ponitur, et scribitur finaliter per d. Percussus autem rationalis est animus, qui in Job et psalmis sagittas sibi infixas passibilitatum queritur, et tentationum jaculis penetratur (Job VI, 4; Psal. XXXVII, 3) . Isdem quoque percutit, cum ingruentibus fortiter earum molestiis repugnando resistit. Noe autem, quod est requies, gignit, cum ad victoriae tranquillitatem pervenit. Habet, inquam, requies ista gradus; prius nempe exterius ab opere pravo quiescimus demum, sed valde difficilius tamen a perversa cogitatione cessamus. Unde quingentorum annorum Noe perhibetur. Per quinarium numerum exterioritas ob quinque sensus accipitur, per centenarium perfectio figuratur, quod est exterioris beneficii plenitudine a nequam studiis cessare. Anni [Col. 0084D] autem divinorum lumina, et hilaritates officiorum sunt, quibus iste mentis status, qui in Canticis floridus dicitur Ecclesiae lectus, impletur (Cant. I. 15) .
In hoc itaque Sabbato gignitur Sem, Cham, et Japheth. Sem interpretatur nominatus; in quo intelligitur fides, ubi nomen quod benedicetur super [Col. 0085A] terram, et in quo solo oporteat nos salvos fieri accipimus (Act. IV, 12) . Hoc ex usuris et iniquitate redemptorum honorabile nomen coram ipso (Psal. LXXI, 14) : Si enim hi qui in Christo sunt resurgent primi (I Thess. IV, 15) , ob dignitatem videlicet nominis Christiani, ut quid ambiguum habeatur, quod et ipsi quoddam potentius praemium in coelis obtineant ex participio insignes tanti nominis? Unde in baptismo nomen quisque fidelis accipit, in quo ad exsequenda Christi signa spiritualis militiae professione subscribit. Sed qui sic de ignominia Babylonis fugiens nominatur, sibi Cham opus est foedere germanitatis addatur, qui calidus interpretatur ubi spes non inconcinne notatur. Si enim calor ab ignis natura trahitur, et ignis originaliter ad superna [Col. 0085B] progreditur, per calorem ergo jure spes accipitur, quae fervore charitatis ad Deum inhianter intenditur. Cui Japheth adjungitur, qui latitudo dicitur, per quod evidenter charitas intelligitur, quae non minus per inimicos quam per amicos spatiatur. Haec itaque tria, quae latitudo, longitudo, sublimitas ab Apostolo memorantur (Ephes. III, 12) , a nobis cum veri Noe esse coeperimus, id est cum boni exhibitione actus ab inutili conquieverimus; feriari enim a malo, nec tamen bonum aggredi, ipsum malum est, tunc vere prodeunt, quia nec absque bono opere, fides stat, nec sine fide spes, nec sine utroque charitas praestat.
VERS. 1, 2.— Cumque coepissent homines multiplicari [Col. 0085C] super terram, et filios procreassent, videntes filii Dei filias hominum, quod essent pulchrae, acceperunt sibi uxores ex omnibus quas elegerant. Virtutum igitur succrescente studio homines non modo multiplicantur in terra, sed super terram, quia densissima in animam humanorum motuum feruntur examina, nec talia, quae facile rationis deprimantur potentia, sed quae terram, id est mentis firmitatem subjugare possint ad vitia. 39 Virtus namque non probatur, nisi hoste vicino. Sed iidem homines filias procreant, cum fragilium mollitiem cogitationum internis aspectibus frequenter objectant. Filii Dei has vident, cum intellectualium excellentia sensuum ad suggestionum illationem quasi ad meretriciam, [Col. 0085D] lenocinantium speciem contemplationis declinat aciem. Quid namque sunt imaginationum delectationes, nisi quaedam pulchrae, quae nos illiciunt, facies? Has filias rex Pharao fovere vult, cum jubet interfici mares (Exod. I, 17) . Ex omnibus his, quas eligunt filii Dei sibi sortiuntur uxores, quia, juxta quod conspersioni aut libidini propriae adjacet, rationales motus appositas animo petulanter agglutinant voluptates, de quibus infamis prodeat, obscena scilicet opera, proles; aliis enim avaritia, aliis superbia, plerisque luxuria ad manum magis est.
VERS. 3.— Dixitque Deus: Nonpermanebit spiritus meus in homine in aeternum, quia caro est. Requiem nostram vitiorum turbante congressu, quam nos gladio, et arcu, id est discretione, et providentia [Col. 0086A] nostra obtinuisse putabamus, experientia mediatrice loquitur nobis introrsum Deus, non permansurum videlicet spiritum suum in homine in aeternum, id est vim rationis in humano corde non perseveraturam, nec enim expedire, quia caro est, id est fragilis, et de suo statu sibi pariens ex ingenita mutabilitate ruinam. Superbit enim si probe quidquam sibi egisse videatur, sicut pauper si subito ad inelaboratas pervenerit opes. Necessaria ergo est spiritus ista desertio, si tamen non sit omnino, juxta quod David non se derelinqui usquequaque rogat in psalmo (Psal. CXVIII, 8) . Eruntque dies illius centum viginti annorum. Per centenarium supra diximus plenitudinem figurari, per vicenarium numerum duplicitas designatur, ut est: Si [Col. 0086B] possit cum decem millibus occurrere ei qui cum viginti millibus venit ad se (Luc. XIV, 31) . Et in Apocalypsi: Vigies millies, dena millia (Apoc. IX, 16) . Duplicitas autem non hypocrisis hic a me accipitur, sed illa violenta impuritas, quae per necessitatem peccandi ex malorum irruentium admistione contrahitur, secundum quam non habitura est in futuro Ecclesia maculam, aut rugam (Ephes. V, 27) , non quod in praesenti rugam hypocrisis habeat, haec enim fit penitus extorris ab ipsa, sed quod nunc occupatione tentationum et carnis, contractior, minusque libera videatur ad Deum. Centum ergo ad integritatem bonae voluntatis, viginti habemus ad eam, quam praetulimus, impuritatem actionis, dum juxta Apostolum, quod nolumus malum hoc agimus, [Col. 0086C] vel viginti etiam ob transgressionem divinae legis, dum operamur, quod non approbamus, repugnante lege membrorum legi mentis (Rom. VII, 19-23) . Et aliter: Octies quindeni centum viginti complent. Per octonarium, temporalitas, per quinarium corporalitas, per denarium, spiritualitas accipitur. Quandiu igitur temporaliter vivimus, spirituale studium nostrum forinseca sensualitate deprimitur, quasi denarius quinario superatur, quatenus quid sit dies, id est virtus humana ab homine agnoscatur; quae altitudo diei ob brevitatem gloriae in psalmo vocatur (Psal. LV, 4) .
VERS. 4.— Gigantes autem erant super terram in diebus illis. In his virtutum exercitiis, quas per dies [Col. 0086D] intelligimus, gigantes, id est superbi motus animi, in mirabilibus super se ambulantes, super terram erant, quia in superficie corporis bona exhibentur, quae menti inaniter elatae typos de laudum suarum gratulationibus inferant. Postquam enim ingressi sunt filii Dei ad filias hominum, illaeque genuerunt; isti sunt potentes a saeculo viri famosi. Filii Dei ingrediuntur ad filias hominum, cum nostri intellectuales motus, quos Job vocat robustos fortitudine (Job XXXVI, 19) , qui a Deo in nobis generantur, se immergunt ad experiendos fluxus carnalium desideriorum. Sed isti sunt potentes a saeculo, quia postquam spurcitiae totius illapsi fuerint barathro, potissimum in eorum cordibus regnat saecularis devotio, ut nulli videantur desperatiores in mundo quam hi [Col. 0087A] qui aliquando visi sunt vixisse Deo. Tanto enim deterioribus vitiis se inserunt, quanto de arctiore proposito ad saeculi luxus avidius proruerunt; isti sunt viri famosi, quia humanam excedentes, diabolicamque imitantes nequitiam, et de crimine sumentes audaciam, unde et gigantes dicuntur, postquam lapsi in reprobum sensum fuerint, pravae opinionis pejus quam alii nequam fetore vulgantur.
VERS. 5, 6, 7.— Videns autem Deus quod multa malitia hominum esset in terra, et cuncta cogitatio cordis eorum intenta esset ad malum omni tempore, poenituit eum, quod fecisset hominem in terra. In hac desperatissima Babylone constitutis videt Deus, id est videre eos facit, quam nequiter carnalium effectibus operum instent exterius, quamque jugiter [Col. 0087B] proponant nequiora interius. Videt itaque, id est discernit, demumque poenitet Deus. Si enim poenitentia bonum est, et idipsum bonum non a nobis, sed ex Deo est. Ergo non ab re dicitur: Poenituit eum, cum non nisi nos poeniteat, quod fecisset hominem super terram; eum qui resipuit poenituit, quia interius suum cum exteriori, quod est totus homo, dum his quae superficie tenus videntur rebus applicuit, de exteriori ad interius, id est ad spiritum reversus ingemuit. Et tactus dolore cordis intrinsecus, praecavensque in futurum, Delebo, inquit, hominem, quem creavi a facie terrae ab homine usque ad volucres coeli [al., ad animantia], a reptili 40 usque ad animantem [al., volucres coeli ]. Tangi dolore, in futurum praecavere, et alia non Dei passiones, sed [Col. 0087C] Dei in nobis sunt actiones. Qui itaque poenituit, intrinsecus tangitur dolore cordis, ut non momentaneus vel ad oculum sit dolor compunctionis, sed penetret medullas animae, abdita scilicet intentionis, et futuras praecaveat obligationes, ne verbum iteret orationis. Si enim fleat quis, nec quod flevit corrigat, se potius ludere quam dolere intrinsecus monstrat. Hominem pro carnalitate poni usus Scripturae est. Delet ergo hominem, qui per imaginationes sibi insculptum carnalem affectum, quasi charaxatas tabulas obliterans deplet, quem creavit, id est quem ad robur explendarum passionum de carnis motibus excitavit. Creas enim, ut dicitur Graece, caro est, unde creare derivatur, et artocreae et creagrae vocantur. Sed hic, a facie terrae, id est [Col. 0087D] ab intentione, et amore terrenorum abolendus est, ab homine, ab his scilicet animae motibus, quae sunt quasi rationem habentia, ut sunt honestas, et modestia non pro Deo sed saeculariter habita, usque ad animantem, usque ad exstirpandam videlicet cupiditatem, quae ad terram quidem inclinatur, sed causa necessitatum excusatur, et quasi suspenditur, a reptili flagitiorum coeni fetoribus immersorum usque ad volucres coeli, id est hypocrisis fastus, qui vanitate feruntur, pessumdandos, in qua omnium exstinctione comprobatur, quod sequitur: Poenitet enim me fecisse eos.
VERS. 8.— Noe vero invenit gratiam coram Deo. His itaque malis cessantibus, coepta mentis requies, [Col. 0088A] a pristinis semota tumultibus, spirituali coram Domino, hoc est in intimis, ubi solus Deus videt, serenitate perfunditur. Ubi enim requiescit Spiritus Dei, nisi super quietum, cujus mens vitiorum strepitu non obsurduit, et humilem, qui de eorum victoria non superbit? (Isa. LXVI, 2.)
VERS. 9, 10, 11.— Hae generationes Noe: Noe vir justus, atque perfectus fuit in generationibus suis. Et genuit tres filios, Sem, Cham et Japheth. Generationes nostrae sunt cogitationes, intentiones, et opera, et si qua sunt quae intro oriuntur. In his justus est, qui sic secundum scientiam humanitus ad se, et ad proximum gerenda disponit, ut eorum, quae ad Deum dignoscendum observandumque attinent, meminerit, quibus sapientiae habitus congruit. Perfectus [Col. 0088B] est, qui etsi universa complere non possit ad integrum, cor tamen benevolendo ad ea capessenda habet plenum, nullaque ex parte mutilatum; cum Deo ambulat, qui ab his quae irradiata divinitus ratio agenda suggerit, nullo modo discordat; tunc demum tres filios generat, cum liber a forensi labore Deo per fidem, spem, charitatemque vacat. Corrupta est autem terra coram Deo, et repleta est iniquitate.
VERS. 12, 13.— Cumque vidisset Deus corruptam terram; omnis quippe caro corruperat viam super terram, dixit ad Noe: Finis universae carnis venit coram me; repleta est terra iniquitate a facie eorum; et ego disperdam eos cum terra. Ab homine usque ad animantem, a reptili usque ad volucres coeli terra [Col. 0088C] est corrupta, id est a propria stabilitate distracta mens ad voragines totius nequitiae prostituta delabitur. Omnis enim caro corruperat viam suam, quia mollities carnalis appetitus dissiparat infeceratque illam ad cujus debet dirigi regulam, et quae vera recte eundi via est, scilicet rationem, et hoc super terram, id est non solum intra mentis abdita, sed et usque ad evidentia, quae per corpus, terram scilicet nostram, administrantur pravitatis exempla. Cum ergo haec Deus vidisset, id est videnda in quibus versaretur mala caeco peccatori proposuisset, per internae aspirationis monitum illi suggerit quid facto opus esset, si Noe intellectualis fieri vellet; finis enim universae carnis venit coram me, consummatio utique omnigenae corporis voluptatis fit, si veniatur [Col. 0088D] coram me, hoc est in placito meo. Quod namque mihi animo sedet, hoc coram me, et prae oculis habere volo. Quo contra: Quoniam, inquit, pones eos dorsum (Psal. XX, 13) . Cum itaque ad Dei placitum venitur, quidquid carnis luxus expostulat extemplo respuitur. A facie eorum, animantium scilicet, hominum atque reptilium, id est intentione cupiditatum, atque libidinum, facie enim et intendimus, atque intendimur. Repletur terra iniquitate, quia dum homo interior desideriis turpibus innititur homo exterior terra videlicet operibus nefariis efficiendis indifferenter exponitur. Disperdit autem eos cum terra, dum mansorem, scilicet animam, et corpus, terrenam procul dubio mansionem, quantum [Col. 0089A] sua utrorumque interest, a terrenis negotiis eliminat.
VERS. 14.— Fac tibi arcam de lignis laevigatis, mansiunculas in arca facies et bitumine linies intrinsecus et extrinsecus. Arca dicitur ab arcendo, sicut et arx arcis. Facimus igitur arcam, cum talem paramus conscientiam, quae a se impuros appetitus arceat, et piae voluntatis operisve mysterium sub fidei signo retineat. Sed haec de lignis laevigatis instruitur, cum virtutibus terrenae laudis amore, carnalisque affectionis mole exutis conscientia suffulcitur. Mansiunculas in arca facimus, cum quarumque sanctarum professionum proposita instituimus, cum namque in adversa praestruimus patientiam, 41 ad libidines sanctimoniam, sicque quibusque [Col. 0089B] suam profecto invenimus intra nos ad singula, quae nos foveat fugientes, domum factam. Notandum vero quod et mansiunculae a manendo, et diminutive dicuntur. In mansione ergo certa stabilisque perseverantia, in diminutione humilitas accipitur, in quibus ad omne ingruens periculum constant discreta profugia. Bitumine linitur intrinsecus, et extrinsecus, quia charitatis gratia etsi exterius beneficia proximis impertitur, non tamen introrsum ipso charismate sanctorum animus exinanitur; beneficentia quippe, juxta Apostolum, exterius, interius quantum ad unanimitatem attinet (Hebr. XIII, 16) , uti communione non obliviscuntur, alterutrum namque sine altero, aut parum, aut nihil est. Bitumen autem tenacis admodum naturae est, [Col. 0089C] et inter aquas indissolubile; obsequium enim parit et contrahit sibi amicos, et charitas cum terribilem faciat sanctorum mentem, ut ordinatam castrorum aciem, nullo vitiorum impulsu, vel fluxu irrumpitur, quia vero et bitumen ex limo est, humilitatis gratia figuratur, qua omnia bene acta condiuntur.
VERS. 15.— Trecentorum cubitorum erit longitudo arcae, quinquaginta cubitorum latitudo, triginta cubitorum altitudo illius. Per ternarium Trinitas; per centenarium integritas; per cubitum operis firmitas; per longitudinem intelligitur intentionis prolixitas. Non ergo male agendo de Dei misericordia speremus, sed firmis integrisque operibus innixam ad Deum, qui Trinitas est, intentionem animi porrigamus. [Col. 0089D] Possunt etiam per trecentos cubitos tres illi praecipui perfectique processus accipi, quos Dominus dicit: Petite, quaerite, pulsate (Matth. VII, 7) ; petite, scilicet orando; quaerite, legendo; pulsate, operando. Quae dum continuo effectu exsequimur, spes profecto nostra ad eum pro quo id agitur juste intenditur. Quinquagenarius numerus, septem septies ductis, unoque addito cum constet, per se tamen requiem signare consuevit, ut est Jubilaeus, ut etiam quod quinquageni ad esum septem panum dispertiuntur. Per latitudinem autem contemplationem accipimus, qua in Dei visione quantulacunque spatiamur. «Angusta est enim omnis creatura videnti Creatorem (GREGOR. Dial. lib. II, c. 35) .» Sed si ad hanc attingere cupimus, a pravo opus est [Col. 0090A] opere quiescamus, et septem, id est corpus, et animam nostram septiformi gratiae subigamus; corpus enim, ut alias diximus, quatuor elementis, anima tribus principalibus motibus constat, quae faciunt septem. Cum igitur nos intus, et extra spirituali gratiae addixerimus, tunc demum ad illum unum toto amore contuendum magna cordis amplitudine, Deum scilicet veniemus. Postquam itaque in Dei cognitione laboraverimus, necessarium est, ut etiam triginta altitudinis cubitos in nostri consideratione metiamur; sexies quini triginta fiunt. Per senarium vero numerum, perfectio accipitur, quia Deus sex diebus sua perfecit opera; et hoc ipso homo signari potest, qui die factus est sexta: per quinarium intelligitur forense ingenium ob notitiam quinque sensuum; [Col. 0090B] continetur autem ter in trigenario denarius. Quod totum est nos debere exterioris hominis nostri scientiam ad contuitum primae nostrae originis, ac dignitatis convertere, et cogitationem, locutionem operationemque divinae legis praeceptis, quae decem dicuntur, instituere. Altitudo ergo haec summa nostrae conditionis est, cui crebro debemus intendere, quam perfecta a Deo facta sit.
VERS. 16.— Fenestram in arca facies, et in cubito consummabis summitatem ejus. Fenestra in domos admitti et excludi solet lumen; per quod potest discretio non absurde intelligi, qua et malum ratiocinando repellimus, bonumque digna electione recipimus. Hac non solum tenebras, sed et lumen, cum [Col. 0090C] officit, arcemus, quia cum ex memoria bonorum quae egimus inepta laetitia, seu fiducia nobis innascitur, peccatorum veterum ad animum mentio quasi quaedam umbra merito revocatur. Pone, ait Isaias, quasi noctem umbram tuam (Isa. XVI, 3) . Creat etiam super omnem locum montis Sion nubem per diem Deus, in cubito summitas horum omnium consummatur, quia in requie sempiterna summitas, id est finis elaboratae perfectaeque conscientiae sperari jubetur; a cubito enim accubitare dicimus. Unde in Canticis reclinatorium aureum (Cant. III, 10) , et in Evangelio: Faciet illos discumbere dicitur (Luc. XII, 37) ; ibi enim perficiendum sine labore est, quod hic exercetur; in Hierusalem enim votum reddetur. Ostium autem arcae pones ex latere deorsum, coenacula [Col. 0090D] et tristega facies in ea. Ostium arcae os nostrum debemus accipere, quo panduntur secreta conscientiae; ostium namque ab ostendendo dicitur, unde jubetur non poni sub modio lumen (Matth. V, 15) , ut qui ingrediuntur, qui scilicet confabulando ad nostri notitiam admittuntur, videant, id est doceantur unde est: Non omnem hominem inducas in domum tuam (Eccli. XI, 31) , quod est non omnibus prodas mentem tuam. Hoc ostium ex latere ponimus, dum contra subripientes fallacias cauti undecunque prospicimus, quae tacere, quae loqui debeamus; deorsum quoque ponimus, dum aut nimis alta scrutari refugimus, aut quae dicenda sunt, congrua mentis et linguae humilitate proferimus; coenacula facimus, 42 dum tota nostra desideria a terrena [Col. 0091A] delectatione suspendimus. Tristega vero a tribus videntur dici statibus; status autem nostri tres revera sunt. Primus in visione corporea; secundus imaginationum memoria; tertius intellectuali prudentia. Et habent proprias trinitates etiam, quas prosequi longum est, horum singula, quorum qualitatibus quisque diligenter pensatis, duo prima pro sui utilitate postponat, et cum Paulo apostolo ad tertium coelum, intellectuale scilicet mysterium sese proripiat (II Cor. XII, 2) . Dicitur enim a plurimis in tertia homines habitasse camera, nec id injuria; nam et visiones, et imaginationes corporum cum bestiis habemus communia, sed cum Deo et angelis participamur rationis gloria. Dicitur quoque prima statio fuisse stercoraria, quo fimus scilicet inibi [Col. 0091B] degentium animalium et hominum exponebatur; secunda apothecaria, quo victui utrisque apta servabantur; tertia mansionaria, quo soli homines versabantur. Primus etiam noster status in vocatione confessio peccati est; secundus, in justificatione exsecutio vitalium operum est; tertius in glorificatione, quando soli electi in regno erimus, est.
VERS. 17.— Ecce ego adducam diluvii aquas super terram, ut interficiam omnem carnem, in qua spiritus vitae est subter coelum; universa quae in terra sunt consumentur. Aquae diluvii coelestis est scientia sacramenti, qua diluuntur super terram, id est in corpore nostro cujuslibet obscena peccati. Effundam, inquit, super vos aquam mundam, et mundabimini (Ezech. XXXVI, 25) . Haec aqua, id est sapientia adducitur [Col. 0091C] super terram, quando spiritualis dignitas tenore justitiae exsuperat carnem; omnis caro, in qua spiritus vitae est subter coelum interficitur, cum membra nostra, quae sunt super terram, et adhuc vivunt vigentque in nobis, mortificantur (Col. III, 5) , ut dicere possimus cum Paulo apostolo: Vivo autem jam non ego; vivit vero in me Christus (Gal. II, 20) . Hactenus autem ea mortificantur, non ut prorsus interimantur, quatenus in nullo regnare feruntur. Subter coelum autem spiritus vivit, cum licet pressus rationis imperio, quae coelum ob divina, quae continet, mysteria vocatur, tentationis nos flatus impellit. Per hunc itaque saporem sapientiae universa quae in terra sunt consumuntur, dum mundialis fervor affectus superni amoris unda restinguitur, [Col. 0091D] in quantum carni spiritus praevalere permittitur.
VERS. 18.— Ponamque foedus meum tecum, et ingredieris arcam, tu, et filii tui, uxor tua, et uxores filiorum tuorum tecum. Foedus suum nobiscum ponit, cum exstincta oblectatione saeculi docet interius nos gustare, et videre, quia adhaerere bonum est sibi (Psal. LXXII, 28) ; per foederis hujus vim in quorumdam fit sanctorum cordibus tanta constantia ut, si nulla essent inferni supplicia, nunquam tamen accepta desistere vellent justitia. Ingreditur Noe noster, et filii ejus arcam, dum libera a vitiorum inquietudine mens cum suarum prole virtutum interiori contenta testimonio intra conscientiae abdita se abscondit; cui miro concinit modo quod Maria cum [Col. 0092A] duobus discipulis ad monumentum mane venisse describitur (Joan. XX, 1-3) : uxor nostra voluntas est, quae annexa fideliter rationi pietatis operibus fecundatur; uxores filiorum sunt illae, quae singularum quarumque professionum destinationibus subjacent voluntates. Una est Ecclesia, licet multae dicantur ob situm; ita plurimae sunt dictae voluntates, licet una sit ob differentiam, quas volumus rerum; distinctae autem ponuntur per se Noe, et filii, scilicet uxor, et uxores filiorum, quia subtili omnino astu discernenda sunt spiritus noster, ac ejus opera, tunc demum voluntas ejus principalis ad Deum, promiscuarumque voluntatum examina; sunt enim in quibus confunduntur omnia; haec omnia igitur, voluntates, videlicet exsecutionum ac exsecutiones [Col. 0092B] voluntatum, intra mentem jam placidam reconduntur, quae non inaniter foras spargitur, sed intrinsecus in Domino gloriatur.
VERS. 19.— Et ex cunctis animantibus universae carnis bina induces in arcam, ut vivant tecum masculini sexus, et feminini. Ex quibuslibet cupiditatum generibus, ex quacunque fragili affectualitate nascentibus bina in arcam inducimus, in quibus est femina et masculus, cum fluxos et quasi femineos carnis motus ex necessitate peccandi, velimus plerumque nolimus, animo admovemus, sed tamen illico juri illos masculi mancipemus, rationis videlicet, cujus vi ad regulam constringantur, ut vivere nobiscum, id est ut vitii virus non infundere, sed ad vitam pertinentia, et sentire nobiscum et agere cogantur. [Col. 0092C] Sic enim Adam et Eva connectitur.
VERS. 20.— De volucribus, juxta genus suum, id est de superbiae motibus, quocunque modo, aut saeculariter, aut sub typo religionis superbiatur, de jumentis in genere suo, de cupiditatibus scilicet quacunque concupiscatur in causa, et ex omni reptili terrae secundum genus suum, id est ex omni flagitii genere, quo per carnis peccatur desideria; bina de omnibus ingrediuntur nobiscum, ut possint vivere, luxui profecto quaelibet apta, et culpae cum intra nos cogitando admissa fuerint, jugo statim deprimuntur virilis animi, ut ad vitam nobis valeant, dum bene utimur, tentatione prodesse. Haec tria peccandi genera 43 etiam Joannes apostolus memorat, ac si universorum criminum materiam, omne [Col. 0092D] quod in mundo est asserens, aut concupiscentiam carnis, aut concupiscentiam oculorum, aut superbiam vitae (I Joan. II, 16) .
VERS. 21, 22.— Tolles igitur tecum ex omnibus escis quae mandi possunt, et comportabis apud te, et erunt tam tibi quam illis in cibum. Ex omnibus escis quae mandi possunt apud nos comportamus, cum multifariam multisque modis a Patribus dicta et facta ad exemplum vitae institutionemque conferimus, quibus ac si pabulo nos fovemur, et illa quae nos urgent pravitatis incentiva compescimus, et haec veluti pascimus, dum horum suggestioni vitalia sanctorum dicta factave rependimus. Fecit ergo Noe omnia quae praeceperat illi Deus.
VERS. 1.— Dixitque ad eum Dominus: Ingredere tu, et omnis domus tua in arcam; te enim vidi justum coram me in generatione hac. Postquam multo sudore thesaurum effoderimus, juxta illud Job, sepulcrum nos invenire gaudemus (Job III, 22) , quia cum corpora omnimodo cruciatui ob Dei servitium exposuerimus, nil majus a Deo in hoc saeculo nos obtinere posse putamus quam ut ad aliquam mentis impassibilitatem pertingamus, ut scilicet quae Deus fieri jubet, cum expleverimus, intra mentis requiem a forensi pugna liberi cum omni nostro spirituali peculio abscondamur. In hac enim spiritualium generatione filiorum, qua et mulierem salvari dicit Apostolus (I Tim. II, 15) , non sola corporis maceratione [Col. 0093B] videt, id est approbat Deus justitiam nostram.
VERS. 2.— Ex omnibus animantibus mundis tolle septena et septena, masculum et feminam; de animantibus vero non mundis, duo et duo, masculum et feminam. Septena et septena quatuordecim faciunt; septem autem pro spirituali gratia, aut pro toto, interiori scilicet et exteriori, homine poni solet; opera ergo nostra subdito corpore, et anima divino spiritui per Decalogi observantiam, evangelica attingunt fastigia, et animalia fiunt munda, sed tamen necesse est ut sint masculus et femina, quatenus, in quantum animantia et femininae mollitiei sunt ad ambienda temporalia, adsit praesto quasi quaedam rationis auctoritas, quae reprimat masculina. [Col. 0093C] Bona itaque nostra quolibet modo acta, vix integra puritate nitent; et quid mirum, si immunda animantia multo magis hoc masculi regimine egent? quae duo sunt, quia quae in hoc mundo cupimus ab unitate Dei, et hominum nos dividunt, aut duo et duo, id est quatuor, quia temporalium amore desideria nostra carnalia animantia non munda defluunt, nisi ea ad lineam munditiae, scilicet Deum intelligentiae frena reflectunt.
VERS. 3.— Sed et de volatilibus coeli septena et septena, masculum et feminam, ut salvetur semen super faciem universae terrae. Si per animantia actualis vitae bona, per immunda vero motus illiciti, sed salubriter ratione correcti; per volatilia coeli non incongrue contemplativa signatur excellentia; [Col. 0093D] quae per gratiam evicta corporis lascivia Deo degustando libratur super aethera. At qua de causa haec intellectuali dominio submittantur, additur, ut salvetur semen super faciem omnis terrae, quia nisi ille imperet, voluntas, quae semen et origo est boni operis, illico deperiens nullum probabilem profert fructum in superficie terrae, id est exterioris hominis; seminis ergo salus ex imperio rationis.
VERS. 4.— Adhuc enim et post dies septem, ego pluam super terram quadraginta diebus et quadraginta noctibus, et delebo omnem substantiam quam feci a facie terrae. Septenarius pro plenitudine accipitur; quadragenarius, quia ex quatuor et decem conficitur, temporalem excursum, qui quatuor diversitatibus [Col. 0094A] constat, quo anima sub Dei lege se exercet, significat; ipsa enim ob decem principalia mandata Decalogus appellatur. Post praelibatas itaque virtutum dationes, adhuc se Deus post septem dies, id est post spiritualium plenitudinem gratiarum, quadraginta diebus et noctibus spondet pluiturum super terram, in hac scilicet vita, qua Dei praeceptis obeditur inter adversa et prospera, quae diebus ac noctibus figurantur, nostri carnalis affectus divina infusione se molliturum duritiam; et in ipso delet omnem substantiam, quam fecit, de superficie terrae, dum animae voluntatem carnalibus desideriis, quasi quibusdam accidentibus substantem, in quantum fluida, et talium capax est, a facie terrae, a cogitatione videlicet mentis jam solidae [Col. 0094B] obliterat. Hanc autem substantiam fecit, quia malo nostro merito fieri permisit.
VERS. 5, 6, 7.— Fecit ergo Noe omnia quaecunque mandaverat ei Deus. Postquam praesens saeculum ita viluerit, ut sicut tenebrae ejus, ita et lumen ejus (Psal. CXXXVIII, 11) sit, tunc Noe noster plene attingere incipit quae Deus mandavit; quadraginta enim diebus et noctibus pluit. Eratque sexcentorum annorum, quando diluvii aquae inundaverunt super terram. Concinit statibus nostris sacra historia, dum quos tentationum aestus post quingentos annos Noe iste passus sit enumerat, et quibus floruerit bonis jam non minus introrsum quam videtur extrinsecus integra requie perfectus, quod significat sexcentesimus notat; etsi enim quiescimus aliquando a [Col. 0094C] pravo opere, bella tamen 44 gravia toleramus in mente; sed perfectus qui senario, et centenario satis astruitur plenus virtutum, quae annorum collectione monstrantur; diluvii illustratur aquis, quia in malevolam animam non introibit sapientia; nec habitat in corpore subdito peccatis (Sap. I, 4) ; ait enim: Concupisti sapientiam (Eccli. I, 33) , id est contemplationis excellentiam? Serva mandata; bestia namque tangens montem obrui jubetur (Exod. XIX, 13) ; ut ergo justificetur adhuc justus, aqua infunditur lustrationis, ut aliquatenus altitudinem divinae attingat visionis, et subsidat spiritui terra carnalis affectionis. Et ingressus est Noe, et filii ejus, uxor ejus, et uxores filiorum ejus cum eo in arcam propter aquas diluvii. Si filios, id est bona [Col. 0094D] opera procreamus, videndum nobis est ut uxores habeamus, id est voluntate bene agendi non careamus, ne cum multum seminaverimus, parum inferamus, hoc est cum pro Deo plurimum laboraverimus, parum mercedis obtineamus, quia non ex amore, sed serviliter timendo id egimus. Et volendo ergo operantes, et operando volentes intra conscientiam nos tegamus, ubi a strepitu inutili quiescamus, et aquis sapientiae potemus, quibus et diluamur.
VERS. 8, 9, 10.— De animantibus quoque mundis et immundis, et de volucribus et ex omni quod movetur super terram, duo, et duo ingressa sunt ad Noe in arcam, masculus et femina, sicut praeceperat Dominus [Col. 0095A] Noe. Cumque transissent septem dies, inundaverunt aquae diluvii super terram. Haec superius tota tractata sunt, excepto eo quod dicitur, ex omni quod movetur super terram; quod in malo sic accipitur, ut motus nostri carnales, qui super terram, id est rationis statum progredi volunt, intelligantur, de quibus est: Caro concupiscit adversus spiritum, et spiritus adversus carnem, ut non quaecunque vultis illa faciatis (Gal. V, 17) ; aut in bono, ut spiritualis alacritas nostra accipiatur, qua super terram, id est animalitatem nostram promovemur, quae, in quantum coram Deo, minus plena sentiuntur, ad lineam correcta intelligentiae penes Deum recondita intra arcam servantur cordis; et sic post indultam plenariam divinorum gratiam munerum [Col. 0095B] venitur ad gloriam contemplationum.
VERS. 11, 12.— Anno sexcentesimo vitae, Noe, mense secundo, septimo decimo die mensis, rupti sunt omnes fontes abyssi magnae, et cataractae coeli apertae sunt, et factae sunt pluviae super terram, quadraginta diebus et quadraginta noctibus. Tres isthic gradus sed non sine re positi sunt, dies, mensis et annus; a die ergo incipiamus. Denarius ad praecepta, septenarius, quia septem saeculum diebus volvitur, attinet ad temporalia. Septimum decimum diem habemus, cum desiderabilia super aurum Dei habentes mandata (Psal. XVIII, 11) , saeculi omnia per haec transcendimus, et bonae voluntatis die ad meliora contendimus. Mensis primus professio est evidens religionis; secundus, assecutio est, internaeque [Col. 0095C] habitu praetenditur virtutis; senarius, ut diximus, ad hominem; die enim sexta homo factus est; centenarius, qui transit in dexteram, pertinet ad contemplationem. Nisi enim transgrediamur hominem, non pertingimus ad divinae speculationis subtilitatem. De die igitur ad mensem, de mense venitur ad annum, quia post conversionis initium promovemur ad incrementa virtutum, ex quarum rursus collectione aggredimur finem omnium Deum contuendum. Ad quod cum devenire contigerit, magnae fontes rumpuntur abyssi, quia recessus conversationis humanae ad liquidum aperiuntur per donum scientiae, et homo sibi pridem incognitus, dum vim discretionis accipit, quasi fontem de abysso [Col. 0095D] altissima multiplicem invenit, dum naturas passionum et humanorum morum abdita discernere prudenter et perspicere novit; abyssus enim, juxta Psalmum, abyssum invocat (Psal. XLI, 8) , et Scriptura saepe cor hominis ita significat. Fons itaque illi abyssi magnae rumpitur, cui sui ipsius notitia per intelligentiam aperitur. Cataractae, id est fenestrae coeli illi patent, cui ad capiendum spiritualis gratiae lumen oculorum intellectualium acumina vigent. Ex his fontibus, id est scientiae originibus, et coeli cataractis, lucifluis scilicet internae sapientiae rimis; super terram fit infusio pluviarum, supernarum scilicet ubertas gratiarum, quibus a denario legis Evangelii quaternarium attingentes, dies prosperitatum [Col. 0096A] tenebras aestimamus, lucemque arbitramur adversitatum noctes.
VERS. 13, 14, 15, 16.— In articulo diei illius ingressus est Noe, usque ad id ubi dicit, sicut praeceperat ei Deus. In articulo diei illius, id est in subtili custodia bonae voluntatis expertae ac nutritae antiquitus, Noe quietis cultor internae, cum tribus principalibus ingreditur virtutibus conscientiam, cum sua et filiorum uxoribus, id est cum suo et omnium suorum operum proficiendi appetitu; filius enim sine uxore est, cujus studium ad meliora intentum et cupidum non est. Animalia, jumenta et volatilia, uti in primo tractatu, et in isto expositum est. Et inclusit eum Dominus de foris, id est circumscribit nos Scripturarum ubique dictis, ne pro aliquibus [Col. 0096B] forsitan probe gestis feramur extra nos vento cujuspiam vanitatis; de foris autem, quia ab eorum omnium, quae oculis materialiter subjacent, concupiscentia nos arcet.
VERS. 17, 18.— Factumque est diluvium quadraginta diebus, 45 et quadraginta noctibus super terram, et multiplicatae sunt aquae, et elevaverunt arcam in sublime a terra; vehementer inundaverunt, et omnia repleverunt in superficie terrae. Cum in tantum mens nostra sapientiae fluentis alluitur, ut a nobis compleatur:
Quod saepe diximus innui per quadraginta dies et noctes; multiplicantur inferiores ac superiores, [Col. 0096C] quibus scimus et sapimus, aquae; et ex sui ipsius notitia ad videnda divina progressam, quasi duabus alis, timore videlicet sui, et amore Dei, ad aeterna quaerenda omni posthabita terrenitate suspendunt animam; et in tantum usu cogitationis, et dilectionis exuberant, ut quidquid loquimur, quidquid denique in superficie terrae, id est sensualitatis efficimus, nil aliud quam illum vitalem spiritualis prudentiae succum, cujus amore fragramus redoleat.
VERS. 19.— Porro arca ferebatur super aquas. Et aquae praevaluerunt nimis super terram: opertique sunt omnes montes excelsi sub universo coelo. Aquis superfertur arca, dum mens, pro fundamento sapientiae innitens, ad instinctum ejus quasi ad normam dirigit opera sua; et aquae praevalent super [Col. 0096D] terram, quia ad nutum suae inspirationis matrem operum quasi discipulam regunt, et constringunt sibi conscientiam. Opertique sunt omnes montes excelsi sub universo coelo, quia cum in illud lumen luminum, Deumque virtutum aliquantisper scintillare permittimur, quidquid in virtutibus celsitudinis habere nos putabamus, contuitu tantae gloriae, quasi lucerna in sole illico operitur; et quid dico de visione majestatis, cum dicat sub universo coelo? sub coelo montes operiuntur, cum ea, quae sub Deo, qui coelum est, sunt, considerantur; et ex eorum prospectu quidquid sumus, vel esse possumus vile videtur. Quis enim, ut de aliis taceam, ex contuitu perminimi angelorum sibi ipsi non sordeat? Sed [Col. 0097A] notandum quod cum dicitur, sub coelo, additur universo; aliquas enim Dei similitudines licet habere dicamur, in tantum tamen ipsum universum coelum eminet a comparatione creaturae, ut in his iisdem rebus, super quibus [ f., quibus super] imaginem quasi ferimus ejus, proprietatum ejusdem consideratione non modo nil habere, sed omnino nil esse credamur.
VERS. 20.— Quindecim cubitis altior fuit aqua super montes quos operuerat. Quindecim ex septem, et octo constant; septenarius ad spiritualitatem, id est sapientiam; octonarius ad temporalitatem, id est scientiam, quae tempori necessaria est, referatur. Quidquid itaque subtilitati et discretionis, ac intelligentiae humanitus elaborasse videbamur, contemplationis [Col. 0097B] gratiam Deo infundente penitus opprimitur; et nec scientiam in administrandis temporalibus, nec sapientiam in coelestibus dignoscendis habuisse nos comperimus. Quindecim cubitis aqua superexcellit montibus, quae sciendo, sapiendoque exerceri possunt virtutibus, cubito porrectae ad Deum intentionis eminet majestas speculationis: brachio enim, cui inhaeret cubitus, et operamur, idemque ad metiendum intendimus.
VERS. 21, 22, 23, 24.— Consumptaque est omnis caro, quae movebatur super terram, volucrum, animantium, bestiarum omniumque reptilium quae reptant super terram; universi homines; et cuncta, in quibus spiraculum vitae est in terra, mortua sunt. Et delevit omnem substantiam, quae erat super terram, [Col. 0097C] ab homine usque ad pecus, tam reptile quam volucres coeli; et deleta sunt de terra. Deo interna nostra suae visionis radiis illustrante, caro, quae super terram movetur, id est carnales motus, qui terrae, rationis scilicet stabilitatem fluctuare cogebant, consumuntur, volucrum superbiae, animantium cupiditatis, bestiarum ferociae et furoris, reptilium libidinis, scilicet quae nostris furtim cordibus irrepunt, homines, id est illa quae pro sola saeculi honestate quasi rationabiliter gerebantur, et omnia quae spiramen terreni desiderii intra nos proferre conantur, et omnis prava voluntas, quae quasi fundamentum ineptis cogitationibus substat, et rationi, quae ob firmitatem terra dicitur, indigne superstat, [Col. 0097D] ab his quae rationabiliter quasi defenduntur, usque ad ea quae tam peculia sunt, ut defendi non possint, tam coeno repens luxuries, quam hypocrisis coelos petentis rabies, a subito aquae coelestis illapsu amittunt suas, nostras videlicet pectora sedes, non quod prorsus deficiant, sed quod ad tempus Deo nos invisente quiescant. Remansit autem solus Noe, et qui cum eo erant in arca. Obtinueruntque aquae diluvii terras centum quinquaginta diebus. His ita exstinctis, beata quadam solitudine cum suarum centuriis virtutum Noe noster jam placidus remanet. Aperuit enim dilecto pessulum (Cant. V. 6) ; coenatque cum ipso (Apoc. III, 20) . Aquae diluvii terras obtinent, cum membra nostra, quae sunt super terram (Col. III, 5) , vel ipsas nostrorum sensuum partes [Col. 0098A] sapientiae regimina possident: per centenarium perfectionem; per quinquagenarium diximus figurari requiem. Ad centum quinquaginta itaque pervenit dies cum cuilibet supernis imbuto respectibus perfecta licet ad modicum, tribuitur animi requies; ter etiam quinquaginta, centum quinquaginta sunt, nec vere unquam quiescimus, donec ad Trinitatis visionem veniamus, 46 quam dum in praesenti aliquantisper saeculo delibamus, sine quadam licet perfunctoria cordis requie, id attingere omnino nequimus.
VERS. 1, 2.— Recordatus autem Deus Noe, cunctorumque animantium, et omnium jumentorum quae erant cum eo in arca, adduxit spiritum super terram, [Col. 0098B] et imminutae sunt aquae. Et clausi sunt fontes abyssi, et cataractae coeli, et prohibitae sunt pluviae de coelo. Diximus, cum non est bonum esse hominem solum exponeremus, quia non parvum animae constet, esse periculum, si ad votum suum quietis, et contemplationis potiatur excellentia. Recordatur ergo Deus nostri, cum dispensative nobis subtrahit gratiam muneris, revera si aliquandiu nobiscum perseveraret nocituri. Animantium ac jumentorum meminit, cum spiritualium bonorum animae nostrae insitorum et quae corporaliter exhibemus beneficiorum, ad salubrem humilitatis memoriam nobis efficaciam subtrahit; jumenta exteriora, et quasi grossiora opera dicimus, nam jumenta pro corporibus poni [Col. 0098C] solent, ut est: Jumenta eorum in morte conclusit (Psal. LXXVII, 50) : animantia autem, quia ab anima dicuntur, interiora bona, ut est charitas, et caetera. Adducit Deus spiritum, tentationis scilicet motum, sed dum terra, caro videlicet, aut mens nostra, insperato flatu quatitur, cataractae, id est subtilis divinae majestatis intuitus aquis superni illapsus imminutis obcluditur, quibus de immensitate illa coeli, de quo dicitur: A summo coelo egressio ejus (Psal. XVIII, 7) , parum quid attingebatur, quin etiam magnae fons obturatur abyssi, dum ipsa in nobis deficit consideratio, et notitia nostri, et turbata quies animi nec se valet capere, neque mysteria Dei, nam passionum incursu avertitur divini placiditas stillicidii.
VERS. 3.— Reversae sunt aquae ae terra euntes et redeuntes, et coeperunt minui post centum quinquaginta dies. Aquae de terra revertuntur, cum de corde non jam coelestia, sed terrena versanti intellectualium origines cogitationum sublatae ad statum veterem revolvuntur, sicut enim glacies, cum diversis ex causis congelascit et liquatur, semper tamen aqua est naturaliter, sic cogitatio nostra, licet contemplatio ex accidenti vocetur, semper cogitatio est. Aquae igitur ad se de terra, id est ob terreni immersionem affectus revertuntur, dum quae contemplativae fuerant cogitationes relabuntur ad id quod humanitus esse solent; sed, ad solitum mortalitatis usum relapsae; et per ingruentia tentamenta in deterius semper euntes, redeunt, quia ad memoriam [Col. 0099A] persensae semel dulcedinis speculationisque dum sapor reducitur, saepius ingemiscunt, unde cuidam dicitur: Memor esto unde excideris (Apoc. II, 5) , et post centum quinquaginta dies minui incipiunt, quia nisi aut indulta ad horam silentia contemplationis transierint, aut perfectio quietis ex incursu molestiae alicujus exciderit, ubi se immergat, quae nostram imminuat prudentiam, tentatio reperire non poterit.
VERS. 4.— Requievitque arca mense septimo, vicesima et septima die mensis super montes Armeniae. Dum aquae post dispensativam amissionem redivivae nobis spiritum recogitationis, ac castigationis infundunt, mensis septimus agitur, quia divinarum memoria illustrationum, in quibus quondam sabbatizavimus, [Col. 0099B] interimque dum recordamur, aliquantisper sabbatizamus, ad cor revocatur: mensis namque dierum collectio est, et septimus sabbatum est; sed si mensis septimus bonum quid insonat, vicesima et septima dies mensis quidquid boni praecinuimus turbat; per viginti enim duplicitas, per septimam identidem requies, per diem bona voluntas exprimitur; suppetit ergo bona ad sabbatizandum voluntas, dum quam sit bonum securam habere conscientiam recolimus, sed cum ad appetitum carnis respicimus, hoc illico dupliciter non sincere velle probamur; Vult enim, ait Salomon, et non vult piger (Prov. XIII, 4) , dum bonum exsequi vellet, si sine ulla carnis continentia fieri posset, cum secundum hoc eum nolle penitus constet. Super montes [Col. 0099C] autem Armeniae arca requiescit, quia in sanctorum exemplis, qui vere pro excellentia et stabilitate montes dicuntur, et maxime in illorum qui post lapsum aliquid sanctitatis attigerunt, talium torpidorum conscientia se reflectit. In alia translatione super montes Ararat legitur; Ararat enim Hebraice Armenia vocatur, et hoc ipsum mons vulsus interpretatur; mons autem vulsus sanctitas est destituta. Cum itaque tentatur cujuspiam religiosi animus, occurrunt menti montium vulsiones, sanctorum scilicet lapsus, qui tamen ad hoc, ut montes vocarentur, redire studuerunt reparatis viribus; in his arca immoratur, quia horum casus, et postmodum resurrectiones quasi ad imitandum possibilia cogitare delectatur.
[Col. 0099D] VERS. 5.— At vero aquae ibant, et decrescebant usque ad decimum mensem. Aquae eunt et decrescunt, dum spiritualis a nobis prudentiae cogitatus recedunt, sed quia spiritus vadens (Psal. LXXVII, 39) quidem per se sumus, sed per se non rediens (Ibid.) , ad decimum mensem intendendo deficiunt. Mensis decimus, licet minus usitata haec interpretatio habeatur, humanae conditionis 47 ordo non absurde accipitur, qui novem creatis angelorum ordinibus decimus est creatus; cum ergo illecebrae animum carnales urgent, non modo eos, qui per Adae praevaricationem facta necessitate peccandi grave quidpiam commiserunt, in exemplum admittendae pravitatis adhibet, sed ipsos principes generis nostri [Col. 0100A] Adam et Evam, qui Dei fruebantur alloquio, et nulla suae carnis incentiva patiebantur, attendunt quam facile ruerint, et haec damna excusatione digna pro naturali fragilitate praetendunt. Si illi, inquit, hoc, aut illud egerint, ego homuntio quo robore resisterem? Dum ergo mensem, id est numerum quasi dierum claritatem in decimo illo peccatore, Adam scilicet, considerant, sub tantis auctoribus se posse peccare, cum et ipsi peccaverint, excusabiliter putant. Decimo enim mense, prima die mensis apparuerunt cacumina montium. In ipse namque primo statu, quem decimum diximus mensem, prima die, id est in ipso felicitatis introitu, apparuerunt cacumina montium, id est superbi fastus illorum generis nostri principum; solent sane [Col. 0100B] aliqui sic dicere: Si illi in superbia ac avaritia, quae naturalia non sunt vitia deliquerunt, nos qui in cibo, ac potu, corporis voluptate, quae originaliter medullis nostris insita sunt, peccamus, quid mirum facimus? cacumina igitur montium sic attendunt, dum illorum vitiis se defendunt.
VERS. 6, 7.— Cumque transissent quadraginta dies, aperiens Noe fenestram arcae dimisit corvum. Qui egrediebatur, et non revertebatur, donec siccarentur aquae super terram. Quadraginta dies transeunt, dum intelligentia, quam ex Decalogi Evangeliique observantia habentes claruimus, superveniente nequitiae nocte privamur. Et tunc Noe fenestram arcae aperit, cum animus sensualitatem corporis pessima libertate ad haustum cujuslibet voluptatis quasi [Col. 0100C] fenestras expandit. Corvum dimittit, cum appetitum ad quaelibet turpia effrenem ire sinit. Iste egreditur, id est extraria concupiscendo vagatur, et non revertitur, donec aquae siccentur id est nunquam si sibi liceat rationis jura colligitur, donec quidquid pietatis ac gratiae constat interius qui humor in nobis est divinus omnino exsiccetur in terra, hoc est in mentibus.
VERS. 8, 9.— Emisit quoque columbam post eum videre si jam cessassent aquae super faciem terrae. Quae cum non invenisset ubi requiesceret pes ejus, reversa est ad Noe in arcam. Licet carnalis affectus facile huc illucque labatur, ratio tamen gemebunda prosequitur et pensat, licet male implicita obniti non valeat, per quae affectio sua vitiorum volutabra [Col. 0100D] distrahatur, et quantum cordis facies ab interna teneritudine quasi sine pluviis terra obduretur. Sed cum adhuc religionis fervente memoria, et pudoris humani obsistente repagulo, pes columbae, id est affectus rationis peccandi opportunitatem, locum videlicet, quo requiescat non invenit intra conscientiae arcam, quasi concupiscentiae poenitens se recipit, unde sequitur: Aquae enim erant super universam terram. Extenditque manum; et apprehensam intulit in arcam. Spiritualis pondus prudentiae solet reprimere diutius ineptos motus animae. Aquae ergo adhuc imminent terrae, quae vetant sui reverentia hominem ad illicita exire. Extendit manum, exerit fortitudinem operum, et rationem [Col. 0101A] quadam animi novitate correctam intrudit, ut sola interna curet, in arcam, hoc est seipsam. Dum enim mentem pudet aliquoties evagationis suae, instituit irata sibi arctioris propositum vitae, hoc est quod dicit eum columbam apprehendisse.
VERS. 10, 11.— Exspectatis autem ultra septem aliis diebus, rursum dimisit columbam ex arca. At illa venit ad eum ad vesperam, portans ramum olivae virentibus foliis in ore suo. Intellexit ergo Noe, quod cessassent aquae super terram. Pudor humanus non est exstinctio criminis, sed dilatio. Etsi enim animositas ad horam videtur contrahi, intentio tamen praestolatur, imo ultra se providet opportunitates peccandi. Septem diebus praesens saeculum defluxit, [Col. 0101B] quibus intelligere possumus fluxum mentis; septem dies exspectantur; defectui scilicet, et alii quam illi quadraginta, quibus mores legaliter, et Novo et Veteri instruuntur, quia remissioris conscientiae, cum memoria coelestium intepuit, tempora providentur, ut ad patranda flagitia nullus Dei timor refragetur. Columba itaque, id est ratio, quae revera sine felle nequitiae est, si ratio est, ab arca emittitur, cum irrationabiliter in affectum cordis transitur. Prima emissio delectatio est, secunda consensus tertia peccati effectus. Quandiu enim mens in cogitatione fluctuat, pravos suos motus, aut Dei metu, aut humano pudore quadam rationis reductione reverberat, donec imaginationum illecta blanditiis cedat. Redit ergo, non ut errata corrigat, [Col. 0101C] sed ad vesperam, ut Dei calore, ac luce sponte deficiat, et ramum olivae in ore suo referat, id est sententiam divinae misericordiae cogitationis superficie, hoc est ore, non intentionis voto promittat, quod poenitentibus plusquam nonaginta novem justis Deus aggaudeat (Luc. XV, 7) . Cujus rami virent folia, quia cordis aspectibus haec verba videntur superna pinguedine vivida, ubi lapsis si redeant major quam justis promittitur gratia; et quod quosdam permittat Deus cadere, ut gloriosius 48 exemplo multorum faciat resurgere; redit igitur a dispersione sua, ut haec animo cum fuerit consulta respondeat; et sub spe veniae ad flagitia inflectat; intelligit ergo miser animus spirituales in se aruisse aquas, et tamen consilio, quod malum non dubitat, [Col. 0101D] aures impendit infectas.
VERS. 12.— Exspectavit nihilominus septem alios dies, et emisit columbam, quae non est ultra reversa ad eum. Dies septem superiores ad defectionem mentis retulimus. Nec absurdum rursus est, si per hos septem tempus ipsum, id est temporis opportunitatem, quo conceptum facinus peragitur, intelligamus. Et hoc igitur, et illud Noe exspectat, dum aut defluere se introrsum male patiens tolerat, nec obniti tentat, aut commodum tempus ad ea quae concupiit exsequenda considerat. Sed columba corvum secuta non redit, quia ducem praepostere ratio adhibens sibi affectum, postquam in sceleris ruit effectum, ad illa jam amanda, quibus semel libens [Col. 0102A] imbuta est, per se non reditura amplius cor depressit immersum.
VERS. 13, 14.— Igitur sexcentesimo primo anno in primo mense, prima die mensis imminutae sunt aquae super terram. Per annum, qui universitas quaedam temporis est, communis saecularium conversatio intelligitur; per mensem status, et habitus vitae cujusque hominis exprimitur. Prima dies illa, quae potissimum in mundo regnat intentio, voluptas scilicet corporis accipitur. Cum ergo a sexcentesimo, a perfecti videlicet operis proposito, in peccatum quis labitur, primum demigrat in annum, id est ad pristinae conversationis ac cohabitationis ritum, quem primitus habuit, quo licite peccare licuit, postremoque primum decidit in mensem, [Col. 0102B] priorem scilicet, unde quondam exierat, vivendi habitum et morem, contingitque diem, ut intendat carnis, non Dei facere voluntatem, et imminuuntur aquae super terram, quia quo amplius insolentiae carnis excrescunt, tanto minus animalis jam factus homo capit ea, quae Dei sunt; non tamen omnino aquae, etsi imminuuntur, cessant, quia socordiam iniqua gerentis per spiritus impetum aliquoties increpant. Et aperiens Noe tectum arcae, aspexit, viditque quod exsiccata est superficies terrae. Mense secundo, septima et vicesima die mensis arefacta est terra. Noe tectum arcae aperit, cum quilibet per evidens pravitatis opus quid nequitiae intus gerat ostendit; aspicit, videtque quod exsiccata sit superficies terrae, dum videndum spectandumque praebet [Col. 0102C] aperte quod nil divinae dulcedinis resederit non modo in intentione, sed in ipsa, quae rationis est superficies cogitatione. Si vero mensis est primus, prioris nostrae in saeculo vitae modus, mensis secundus habeatur, postquam per apostasiam ad id regressi fuerimus, cordis impoenitentia, et obduratio; septima referatur ad gratiam; vicesima ad hypocrisis duplicitatem; dies quoque ad industriam. Nam cum obstinationis hebetudinem inciderimus, et cum Deo inimica nos agere noverimus, ex industria tamen secundum ejus nos gratiam vivere sub hypocrisis integumento simulaverimus, tunc reprobum sensum nos incurrisse sciamus; et dum spurcitias pio habitu subornamus, nullo nostri ad poenitentiam pudore provocati, nec inferius, nec superius [Col. 0102D] irriguum jam habemus; arefacta est enim terra penitus; sed si miretur quis nos diem, mensem, et annum sub mali typo posuisse, agnoscat diem pro noxia in Scripturis saepius aut scientia, vel prosperitate poni, et si dies ponitur, collectio talium, vel etiam summa dierum, quod est mensis, et annus, quare non itidem ponatur? Suppeterent de his exempla quam plurima.
VERS. 15, 16, 17, 18, 19.— Locutus est autem Deus ad Noe dicens: Egredere de arca, tu et uxor tua, filii tui, et uxores filiorum tuorum tecum. Cuncta animantia quae sunt apud te ex omni carne, tam in volatilibus quam in bestiis, et universis reptilibus quae reptant super terram, educ tecum, et ingredimini super [Col. 0103A] terram: crescite, et multiplicamini super eam. Qui educit vinctos in fortitudine, eosque qui exasperant, qui habitant in sepulcris (Psal. LVII, 7) , quocunque modo peccemus piis semper exundat visceribus, lapsum igitur desperatumque jam interna allocutione cor visitat, et ut ad se redeat incitat ac si ei dicat: Qui in peccati apud te lates conscientia, egredere confessione facta viamque tuam mihi revela; quae enim arguuntur, manifestantur ab his, qui fiunt lumina (Ephes. V, 13) . Tu, inquit, et uxor tua, non illa quae arcam intrantibus adest voluntas bona, sed concupiscentia, quae ex ingestu, fecundata diaboli peperit tibi peccata. Tu, inquit, et uxor tua, id est de scena vitiorum teipsum primo elimina, demum de ea, cui subjacuisti confitere concupiscentia. [Col. 0103B] Multi namque sua facile fatentur mala, sed ipsi non exeunt a consuetudine prava. Sic filios, id est opera nequam prode, ut nil in te residere patiaris de iterandorum eorumdem operum delectatione. Tu, inquit, et uxor, filii, ac uxores; accedenti enim ad confessionis auroram, veteris concupiscentiae se nubilum ingerit, et operis cujusque noxii consuetudo, ac si quaedam importuna jugalis adjungit Cuncta animantia, id est cupiditatum desideria, quae penes te latent ex quolibet affectionis modo progenita, tam in superbiae saecularis quam 49 inanis religionis volatili quadam extollentia, et irae furorisque bestialis saevitia, necnon luxuria, quae praepostere cum subesse debeat super corda, est reptilis. Educ tecum, ut confessio non fiat peccatorum sine [Col. 0103C] correctione nostrum, nec nostrum correctio, nisi praevenitur confessione malorum. Et ingredimini super terram, tu videlicet, tuaque studia jam prorsus in justitiam commutata. Postquam vos foeda exueritis conscientia, necesse est ut ingrediamini ad interiora, quae projeceratis, ut scriptum est, in vita vestra, ut sola de internis gaudiis sit vobis cura, ad hoc scilicet, ut constabiliamini jam super terram, pro fundamento habeatis rationem, ut non circumferamini per aliquam tentationem (Ephes. IV, 14) . Crescite ergo super hanc radicati in contemplationis, quam amisistis reparantes vos altitudinem, et multiplicamini ad proximum per charitatis amplitudinem; emittuntur igitur ab arca animantia, [Col. 0103D] id est concupiscibilitates, quibus animamur ad noxia, anima enim naturaliter concupiscibilis est, et jumenta sensualitates videlicet, quae motus animae quodam incentu ad malum adjuvant, et cogitationes, quae quasi angues indifferenter lubricae per intima reptant, et caetera, ut supra exposita constant.
VERS. 20, 21, 22.— Aedificavit autem Noe altare Domino, et tollens de cunctis pecoribus et volucribus mundis obtulit holocausta super altare: Odoratusque est Dominus odorem suavitatis. Altare illud nil congruentius mihi esse videtur quam humilitas: sicut enim nisi in altari hostia nulla valet, sic Deo virtus, nisi cum humilitate nulla placet; hanc aedificamus, cum a fundamento intentionis ad parietes [Col. 0104A] cogitationis pervenitur, et ad exhibitionem operis, quasi ad summam culminis; non autem cuncta pecora, sed de cunctis tulit pecoribus; pecora mihi videntur posse intelligi activa opera nostra quae in dilectione fraterna exercemus, quae quidem, non ut deberemus tota peragimus, sed tamen de omnimodo genere pietatis assumimus, quia desiderium si facultas suppeteret illa, ut jussa sunt explendi, omnia habemus. Per volucres quidquid spiritualis subtilitatis est in dispiciendis divinis, humanisque rebus exprimitur. Et haec sunt munda, dum quidem illa sine favoris humani peraguntur aura; haec vero inquiruntur sine erroris macula. Nec mirum, si munda, quia holocausta, igne scilicet sincerae orationis ac compunctionis excocta; in fervore enim [Col. 0104B] spiritus plene discernimus an pura sint, an recta, quae agimus; ibi ergo ea incendimus, id est probabilia reddimus; unde et Dominus dicitur odoratus, quia a Domino nobis est discretionis, ac providentiae virtus; odores namque nare discernimus, resque porro positas olfactu praesentimus, unde et apud Terentium, quidam olfecisse dicitur, quod conjiciendo praeviderat. Ex odoratu igitur utraque praefata virtus accipitur, quod Dominus dicitur fecisse, quia idem in nobis facit ipse, nempe cum per elationem ac securitatem in vitium lapsi, jam ad Deum redituri, humilitatis in nobis altare erigimus, et quidquid durum, quidquid male humidum in mentibus est timoris igne cremamus, quis edicat quid discretionis, prudentiae, ac sanctae suavitatis [Col. 0104C] ex virtutum suavitate intro haurimus? ibi enim gustatur quam suavis est Dominus (Psal. XXXIII, 9) . Et ait ad eum: Nequaquam ultra maledicam terrae propter homines; sensus enim et humani cogitatio cordis in malum prona sunt ab adolescentia sua. Non igitur ultra percutiam omnem animantem, sicut feci. Cunctis diebus terrae sementis, et messis, frigus et aestus, aestas et hiems, nox et dies non requiescent. Maledictionem pro defectu poni solere diximus, et constat, ac si diceret: Nequaquam maledicam, deficere profecto ulterius non permittam terram, id est statum humani cordis, propter homines, propter quorumlibet utique exempla sanctorum, qui homines, rationabiliter scilicet sese regentes vocantur, [Col. 0104D] ut est; respiciet homines, et dicet: peccavi (Job XXXIII, 17) . Dum enim super montes Ararat arca requiescit, per corvum suggestoriae evagationis columba emittitur in delectationis excursum, operisque consensum. Deo itaque nobiscum aspiratorie loquente, post lapsum sentimus quadam interna calliditate de ruinae experimento similem ulterius nos fortiter jam posse cavere defectum; ex alterius namque, quamvis David, quamvis Salomonis casu facere suum esse dignoscimus ex damni summa dementiae extremum; est quaedam pueritia nuper ad conversionem venientium, quos in suis Deus primordiis a bellis temperat vitiorum, ut filios quondam Israel, cum ex Aegypto exissent, noluit eis illico incutere molestias praeliorum, pueriles enim [Col. 0105A] erant secundum hunc typum animi eorum. At, cum ad aliquod virtutis robur venerimus et tentationum caloribus vexari coeperimus, adolescentiae spiritualis tempus ingredimur; unde dicitur: Fili, accedens ad servitutem Dei, sta in justitia et timore, et praepara animam tuam ad tentationem (Eccl. II, 1) . Cavemus ergo defectum, et defectionis exemplum, quia cum colluctatione, quae nos impugnat vitiorum insurgentem ex virtute quasi ex adolescentia deprimimus typum, dum sensum exteriorem et cogitationum imaginationem semper nisi ratione frenentur prona sentimus ad malum; dumque propriae 50 metu fragilitatis anima suspecta tenetur, nunquam ad id detrimenti deducitur, ut animantia omnia, vitalia scilicet studia, in se penitus perimantur. Cunctis [Col. 0105B] itaque diebus terrae, id est omnimoda intelligentia terrenitatis ac infirmitatis nostrae, dum scilicet eam diligenter attenderimus, sementis, id est nostrae conversionis initia, et messis, quod est summa perfectionis, aliquam a tentationum nunquam requiem inveniuntur habere molestia, sive in frigore torporis, et negligentiae desidamus, seu ab aquis nivium, juxta illud Job, ad aestum (Job XXIV, 19) , id est ad calorem religionis nimium veniamus, vel mentis aliquantula instar aestatis serenitate pollentes, vel nubilosa animi aegritudine ad modum hiemis caecutientes, aut nocte adversitatum pressi, aut die prosperitatis effusi quocunque statu vixerimus, sine maligna, dum spiritus hos regit artus, titillatione esse non possumus, ut nunquam de peccati immunitate [Col. 0105C] gaudentes, iterare peccata velimus.
VERS. 1, 2, 3.— Benedixitque Deus Noe et filiis ejus, dicens: Crescite, et multiplicamini, et replete terram, et terror vester, ac tremor sit super cuncta animantia terrae, et super omnes volucres coeli cum universis, quae moventur in terra. Omnes pisces maris manui vestrae traditi sunt. Et omne quod movetur et vivit erit vobis in cibum. Ad obtinendam internam requiem Noe id est spiritui nostro, et filiis, operibus videlicet ejus, benedictionis, id est exuberantiae consilium datur, crescite, ait, spe, sed ne id inaniter faciatis, multiplicamini bono prius opere, et replete terram, [Col. 0105D] spiritualibus scilicet officiis occupate sensualitatem vestram, et terror vester, ac tremor sit super cuncta animalia terrae, id est super vitia, quae ex animalitate nascuntur, non quod ipsa substantiata sint, ut terreri ac tremere queant, sed quod ad spiritus auctoritatem vitiosa terreri conscientia usque ad tremorem debeat corporis, et super omnes volucres coeli, id est super omnem daemonum superbiam, cum universis, quae foede ac carnaliter moventur in corpore vestro. Omnes pisces, qui perambulant semitas maris (Psal. VIII, 9) , omnis scilicet ingenii sagacitas, quae discernat quasque mentis versutias, manui, id est operi vestro quasi quidam adminicularii adjuncti sunt, qui quae agenda sint suggerunt; et omne quod pii operis habet motum, et ex fide [Col. 0106A] vivit, vobis proponitur imitandum. Quasi olera virentia tradidi vobis omnia.
VERS. 4, 5, 6, 7.— Excepto, quod carnem cum sanguine non comedetis. Sanguinem enim animarum vestrarum requiram de manu cunctarum bestiarum, et de manu hominis. De manu viri et fratris ejus requiram animam hominis. Quicunque effuderit humanum sanguinem, fundetur sanguis illius. Ad imaginem quippe Dei factus est homo. Olera virentia, id est cruda apud nos esui apta non sunt; quasi olera ergo virentia praedicta omnia a Deo nobis traduntur, cum non pro saeculari honestate, ac scientia peraguntur, nec humanae delectationis aqua, et ambitionis igne cocta solvuntur, sed pro sola internae spei viriditate tenentur. Sic igitur allegorice [Col. 0106B] accipiatur. Carnem autem cum sanguine non comedimus, si carnalis cujuslibet culpam ad instituendae exemplum vitae non assumimus; sanguis enim peccatum est; non, inquam, debetis imitari perversa, cum de manu cunctarum bestiarum, id est de opere cunctorum daemonum, qui ad peccandum vos impulere, constet a me exigi supplicia, et de homine qui ea perpetravit exigitur poena; sanguis animarum mors est ipsarum; mors autem earum assensus delectationum. De manu viri id est pastoris, cui virilis inesse debet animus ad restringendam femineam in subditis mollitiem, unde et annulum quia sponsam habet gerit episcopus, quaeritur anima hominis, ut cui praeesse inpraesentiarum consensit, illi [Col. 0106C] tam in corporis quam in animae, tanquam cum eo inde acturus, necessitatibus non desit; de manu fratris anima quaeritur, si ea quae proximo debetur juxta nos posito homini a nobis cura non impenditur; si enim negligentia nostra pereat, a nobis jure requiritur; sanguinem humanum effundit, qui aliquem in conceptu peccati fluctuantem suasionibus ad perpetrationem cogit; fit autem id non solum suadendo, sed et exempla praebendo: penset ergo seductor quam Deo supplicii debeat ultionem, qui Dei in homine destruxit imaginem.
Aliter: sanguinem humanum effundit, qui alterius latens vitium detrahendo detegit; qui itaque utrumlibet egerit, sanguinem proprium fundendum noverit, quia qui vel alium seduxerit, vel crimen [Col. 0106D] cujuspiam emiserit, idipsum infligendo patitur, quod alteri inflixit, nec id injuria, nam dignus est discriminis, qui judicium sibi divinae usurpat et honorem invide infamat imaginis, quique naevum eidem irrogat corruptionis; ad imaginem namque Dei factus est homo. Vos autem ab his extorres pestibus, crescite piis operibus, multiplicamini intellectibus, ingredimini ad Dei oculos, ne mulceamini vulgi favoribus super terram. 51 id est Christum constabilimini funditus, et implete eam, ipsum scilicet sanctis pascite actibus, qui esurit salutem vestram.
VERS. 8, 9, 10, 11.— Haec quoque dixit Deus ad Noe, et ad filios ejus cum eo: Ecce ego statuam pactum [Col. 0107A] meum vobiscum, et cum semine vestro post vos, et ad omnem animam viventem, quae est vobiscum tam in volucribus quam in jumentis, et pecudibus terrae cunctis, quae egressa sunt de arca, et universis bestiis terrae. Statuam pactum meum vobiscum, et nequaquam ultra interficietur aquis diluvii, neque erit deinceps diluvium dissipans terram. Cum talibus, inquit, officiis vos applicueritis, ecce, nec mora, statuam pactum meum vobiscum, peculiari vos mihi in amore astringam, et post vos, id est postquam corporea morte defeceritis, cum semine, bono videlicet opere, vestro pactum beatae perennitatis stabiliam; unde psalmus: Et filii eorum usque in saeculum sedebunt super sedem tuam (Psal. CXXXI, 12) , habemus filios opera, filios filiorum operum praemia. Noe itaque, [Col. 0107B] id est spiritus noster foedus divinum suscipit, dum se arctius divinae voluntati subjungit, cum operibus nostris post nos pactum stabilit, cum per remunerationis gratiam ea sibi placuisse in futuro ostendit. Ad omnem animam viventem, volucres scilicet, jumenta, et pecudes, et bestias pactum initur, dum per arcae egressionem, peccati videlicet confessionem; Lazaro enim dicitur: Veni foras (Joan. XI, 43) , ea, quae fuerant superba, cupida et lasciva, atque crudelia ad regulam modestiae ducta, fiunt utilia; boni namque corruptio fit vitia [ f., vitium]. Et haec per confessionem lota fiunt iterum virtus, et superna concipiunt pacta quae quidem praeteriti lapsus semper animum deprimente memoria permanent indivulsa, ut non interficiatur omnis caro [Col. 0107C] diluvii aqua, id est non tanta habeatur contemplationis excellentia, quae universa ad plenum subruat carnis certamina, quatenus, dum crebris perurgetur motibus, semper seipsa humilior confugiat sub Dei misericordiae alas mens devota; diluvium enim dissipans terram est, virtus speculationis humilitatis respectum in mente destruens. Ne magnitudo sane revelationum extolleret Paulum, datur sibi stimulus (II Cor. XII, 7) .
VERS. 12, 13, 14, 15.— Hoc signum foederis, quod do inter me et vos, et ad omnem animam viventem quae est vobiscum in generationes sempiternas. Arcum meum ponam in nubibus; et erit signum inter me, et inter terram. Cumque obduxero nubibus coelum, [Col. 0107D] apparebit arcus meus in nubibus: et recordabor foederis mei vobiscum, et cum omni anima, quae carnem vegetat; et non erunt ultra aquae diluvii ad delendam universam carnem. Arcus colore rubeo, simulque viridi constare dignoscitur. Arcus sacra Scriptura est, de qua sagittas suas ardentibus efficit Deus (Psal. VII, 14) . Per colorem igneum timor, qui nos discruciat, per virorem accipitur spes, quae pascuae supercoelesti inhiat; quae duo cum indesinenter nostra occupaverint corda ex arcu Dei procedentia, fit signum foederis in nubibus, id est indicium divini amoris in cogitationibus, quo bene inter nos, ac Deum conveniamus, proficiendo in virtutum generationes, quae nos ad beatas evehant sempiternitates; cum enim sic timetur, ut tamen [Col. 0108A] non desperetur locus, ubi superbia, seu ignavia concrescat, non in animo reperitur. Dum itaque coelum, mens videlicet, nubibus, id est cogitationum nebulis obducitur, arcus iste per quem corda charitate vulnerentur, quasi lucifer in tenebris apparescens inducitur.
VERS. 16, 17.— Et recordabor, inquit, faederis mei vobiscum, id est recordari vos faciam sponsionis vestrae, qua mihi vos pro vestrorum venia peccatorum, et praemio vitae aeternae servituros obtulistis. Hoc foedus initum est etiam cum omni anima, non quam caro portat, sed quae carnalitatem regit, et cum paralytico grabatum bajulat, et dum spes timoris providentia temperatur, si qua supernae aspirationis exuberantia aliquando suppetat, non [Col. 0108B] valebit intantum ut tumor inde nascatur, quia carnalium memoria operum ab animo, Deo dispensante, nequaquam deletur; eritque arcus in nubibus, quia cor nostrum sacri eloquii est locus, et videbo eum, id est continua meditatione versantibus exponam illud clare videndum, et recordabor foederis, id est recordari faciam spiritualis eos, qua mihi annectantur, dulcedinis, foederis dico sempiterni, quod interim dum vivimus nos Deumque constringat, sed in futuro specialiter uniat. Hoc pactum ad universam carnem, id est humanitatem, quae est super terram, id est quae supergreditur seipsam.
VERS. 18.— Erant igitur filii Noe, qui egressi sunt de arca, Sem, Cham, et Japheth. Porro Cham ipse [Col. 0108C] est pater Chanaan. Tres isti sunt filii Noe, et ab his disseminatum est omne hominum genus super universam terram. Ex nostro spiritu spiritualiter fides, spes, charitas procreantur, ut supra sub personis trium filiorum dissertum est. Hi egrediuntur de arca, quando de putenti per confessionem egredi nos compellunt conscientia; talia dicta in Scripturis abundant, ut est: Possedit agrum de mercede iniquitatis (Act. I, 18) , id est possideri fecit. Porro Cham ipse est pater et auctor Chanaan, qui interpretatur motus eorum. Dum enim multotiens quam sit ardua nostri exsecutio propositi consideramus, et necessariam coeptorum bonorum perseverantiam attendimus, ex desidia, et desperatione laboris fit 52 motus, ac mutatio eorum, scilicet operum: nam [Col. 0108D] fides cum exercetur per officia charitatis, et spes delectari nititur invisibilibus bonis, ab ipsorum contuitu, operis victa fastidio visibilibus, quae magis in promptu sunt, amovetur illecebris. Cham itaque pater est Chanaan, quia spes proprio defectu, non quod bona aeterna discredat, sed quod ea consequi prae laboris mole diffidat, potissimum mentis studia movet, ac mutat; Chanaan enim dicitur mutatus. Ab his tribus, nostris spiritualibus filiis omne hominum genus, id est omnis species rationabilitatis super terram humanae conditionis infunditur.
VERS. 20, 21, 22.— Coepitque Noe vir agricola exercere terram, et plantavit vineam. Bibensque vinum inebriatus est, et nudatus jacuit in tabernaculo suo. [Col. 0109A] Quod cum vidisset Cham, pater Chanaan, verenda scilicet patris sui esse nudata, nuntiavit duobus fratribus suis foras. Spiritus noster requiei amator internae vir agricola est, cum vires ingenii ad exquirendas sacrae paginae agri, videlicet spiritualis, fruges exerit; terram exercet, cum corpori per exactiones laborum imminet; vineam plantat, cum corporalem per se attendens exercitationem ad modicum utilem, pietatem, spiritualia scilicet bona in Dei dilectione fundat, unde palmites internae virtutis effundat: bibit vinum, cum degustat coeleste desiderium. Hoc, juxta Zachariam, germinat virgines vinum (Zach. IX, 17) . Inebriatur, cum terrena oblivicens ad superna sola cogitanda gaudia extenditur; sed cum ad coelestia sapienda porrigitur, quae sit [Col. 0109B] miseria humanae mortalitatis tunc primo magisque cognoscitur; in tabernaculo ergo se nudat, qui stola impassibilitatis, ac immortalitatis spoliatum se etiam in ipso corpore, quod tabernaculum usitate in Scriptura dicitur, pensat, juxta Paulum, enim quandiu in hoc sumus tabernaculo ingemiscimus gravati (II Cor. 5, 4) , aut ex ipso gustu gloriae, quam sit virtutis egena mens cogitat. At dum saepe et fragilitas inter labores corporis et gravia ad expiandum peccata occurrunt menti, spesque minor ob sui in hac parte remissionem frater appellatur, verenda animi patris scilicet sui contemplanda praetendit, et difficultatem, imo impossibilitatem poenitentiae contuitu verendorum, id est peccatorum, objiciens fidei, et charitati quarum ratio aliquoties extra nos evagatur, [Col. 0109C] quasi duobus foras positis fratribus nuntiat, et ut a proposito desinant, quasi subsannans patris qui proposuit ignaviam cogat.
VERS. 23.— At vero Sem et Japheth pallium imposuerunt humeris, et incedentes retrorsum operuerunt verenda patris sui; faciesque eorum aversae erant, et patris sui virilia non viderunt Sem, et Japheth pallium imponunt humeris, quando fides et charitas sui ratione reviviscentes nimietatem verecundiae, quae mater est desperationis, dissimulantes non prorsus rejiciunt, sed se ponunt a tergo mentis. Unde dicitur: Incedentes retro, quia etsi pudorem in quantum nimius est rejiciunt, tamen per memoriam praeteritae vitae retro incedunt; non enim abolenda est peccati verecundia, sed temperanda; facies [Col. 0109D] autem avertuntur, quando de desperatione tentati, ad anteriora, spem scilicet aeternorum, quae poenitenti promittuntur, intellectuales oculi diriguntur; operta igitur patris virilia non indiscreto pudore videnda operiunt, cum fides, et charitas correpta jam sibi spe suis utentes viribus, fructibus poenitentiae dignis contegunt. Sed notandum quod hic pater Chanaan solum modo vocetur Cham, ubi suggerit pravae motionis culpam.
VERS. 24, 25, 26, 27.— Evigilans autem Noe ex vino, cum didicisset quae fecerat filius suus minor, ait: Maledictus Chanaan, servus servorum erit fratribus suis; benedictus Dominus Deus Sem, sit Chanaan servus ejus. Dilatet Deus Japheth, et inhabitet [Col. 0110A] in tabernaculis Sem, sit Chanaan servus ejus. Ex vino, id est ex gratiae dono Noe evigilat, cum animus comperto suggestionis dolo contra ejus tentamenta restiturus se suscitat. Minor autem filius recte dicitur, quia fides in aliquo difficile labitur; haec vero perexcusationes impossibilitatum citissime congelascit, et per ipsam pariter charitas, nisi adsit ratio, refrigescit; congelascit, inquam, haec enim est ovum evangelicum, quod materno charitatis calore fovetur, unde et Cham calidus dicitur, cui virus scorpii adversatur. Maledictum pro defectu solere poni saepe numero jam diximus; Chanaan ergo deficiat, id est motus instabilitatis absistat; servi fratrum sunt ratio, voluntas, et affectus, quae fidei, spei, et charitati obediunt, vel quaecunque [Col. 0110B] interius, vel exterius bona opera fiunt. His quidam militibus succenturiatus aiebat: Dico huic: vade in exhibendum actuale officium, et vadit; et alii: Veni ad spiritualitatis studium, et venit; et servo, id est affectui vago: Fac hoc, et facit (Matth. VIII, 9) . Articulus iste, quod est hoc, de re, quae praesens est, solet dici. Fac igitur hoc, id est, ea age quibus tibi, id est, animae tuae praesens sis, et quia articulus demonstrativus est, hoc, ea age, inquit, quae tibi a ratione agenda non extra te, sed intra teipsum monstrantur. Si igitur servi sunt hi, quis dignius erit horum servus quam Cahanan, id est mutabilitas atque motus, ut non imperet, aut in ullo resistat, sed ad coronam serviat virtutibus.
53 VERS. 26.— Benedictus Deus Sem; in fide [Col. 0110C] utique, quae per Sem accipitur, Dei benedictio, id est augmentum divinae cognitionis emineat, et subjiciatur ei pravae mutabilitatis motus. (VERS. 27.) Dilatet Deus Japhet, id est si charitas amicos attingit, usque ad ipsos etiam inimicos se Deo dilatante propaget; tabernacula militantium ac peregrinantium proprie sunt: fides vero cum sit sperandarum interim substantia rerum, cum ad illas res ventum fuerit, prorsus deficiet. Militat itaque, et peregrinatur Sem, fides scilicet in praesenti, sed iners ejus militia judicatur, si charitatis contubernio privetur. Si ergo volumus non mori fidem, habitet Japhet in tabernaculis Sem, ornemus scilicet dilectionis opere credulitatem, et subsit nobis spei nunquam labefactandae motus.
[Col. 0110D] VERS. 29.— Vixit autem Noe post diluvium trecentis quinquaginta annis; et facti sunt omnes dies vitae ejus nongentorum quinquaginta annorum, et mortuus est. Per annos conversatio sancta exprimitur, quae ex virtutum, quasi ex dierum collectione conficitur; per trecentos fidei, spei, et charitatis, de quibus modo egimus, perfectio accipitur; per quinquaginta requies, in qua per harum exercitia virtutum ac si quadam jubilaei remissione a nequam studiis cessatur; et fiunt tamen omnia quae gerimus, quacunque religionis luce fulgeamus, imperfecte a nobis, quod per nongentos annos, qui denarium minus habent, intelligitur, quia in conspectu Dei omnis vivens non justificabitur (Psal. CXLII, 2) , [Col. 0111A] licet numano judicio videatur. Hinc est forsitan quod auctor, nescio quis, in versu offertorii novies repetit, ut videam bona, denarium illum quarens summum, bonum perfectum, qui datur laborantibus [Col. 0112A] in vinea; quod etiam hic intelligitur per quinquaginta non jam in tempore, sed requies sempiterna, et mortuus est, quantum ad mundi hujus vitia.
EXPLICIT LIBER TERTIUS.
VERS. 1.— Locutus est Dominus ad Abram, dicens: Egredere de terra tua, et de cognatione tua, et de domo patris tui, et veni in terram, quam monstravero tibi, benedicam tibi, et magnificabo nomen tuum. Patri excelso, quod interpretatur Abram, id est spiritui paterna mentem auctoritate recturo, et a terrena vilitate levando, inspiratoria Deus locutione haec suggerit: Egredere de terra tua, id est excutere de terrenitate tua, vel qui apud te in peccato submersus es, exi confitendo de peccatrice conscientia, et de cognatione imaginationum, cogitationum, carnaliumque luxuum, quae ex eadem exoritur terra; et de domo patris tui, de ipsa scilicet exteriori conversatione mundi, quam possidebat pater [Col. 0111C] quondam noster diabolus praesidens atrio suo in modum fortis armati; non enim cohiberi potest mobilitas intimi hominis, nisi extra fugiatur cohabitatio mundi. Veni ergo in terram quam monstravero tibi, in eam videlicet corporis ac animi soliditatem quam tibi insinuabo aut per internam suggestionem, aut per sacrae Paginae lectionem, faciamque te in gentem magnam, virtutum videlicet numerositate te instruam, ubi gratiae spiritualis multiplicitate benedicaris, et nomine, id est eximia opinione ad coelestis Patris laudem magnificaberis.
VERS. 3.— Benedicam benedicentes tibi, multiplicabo utique hos, qui praedicado, exempla praebendo, tuis adminiculantur augmentis, et cognationes terrae, [Col. 0111D] non illius de qua juberis exire, sed a me tibi intellectualiter demonstrandae spirituales cordis progenies non tantum famae vulgaritate, sed in te benedicentur, in tui scilicet interni habitus, ac operis veritate. Est autem cognatio ipsa virtutum ex sese prodeuntium quadam concatenatione facta gradatio. Maledicam maledicentibus tibi, inquit, ea profecto quae damnum tibi defectionis incutiunt vitia carnis tuae redigam in defectum.
VERS. 4.— Egressus est itaque Abram, sicut praeceperat ci Dominus; et ivit cum eo Loth. Cum egrediente, ut expositum est, Abram it Loth, quia rationis [Col. 0112B] auctoritatem justum est ut sequatur carnalis affectus, qui saepius in nobis 54 declinat a recto, naturalis vitii consuetudine vinctus: Loth enim interpretatur declinans, vel vinctus. Septuaginta quinque annorum erat Abram, cum egrederetur de Aran. Aran interpretatur res cum arca. Per arcam cupiditatis capacitas notatur, per rem ea quae concupisci possunt figurantur: quidam dum convertuntur, res quidem abdicant, sed habendi appetitum, id est arcam non abnegant: De Aran ergo exit quisquis cupiditatem, et quaecunque possunt concupisci respuit. Septuaginta quinque cum egreditur annorum est, dum per septenarium gratiae Decalogum legis implens, quinque corporis sensibus integra virtutum quasi annorum collectione praeest.
[Col. 0112C] VERS. 5.— Tulitque Sarai uxorem suam, et Loth filium fratris sui, universamque substantiam quam possederant, et animas quas fecerant in Aran; et egressi sunt, ut irent in terram Chanaan. Sarai dicitur princeps mea, et significat voluntatem, quae in morem conjugis unita Abram, id est marito spiritui, et Loth filio fratris sui, affectui utique, qui ex corporali semine, cui quaedam cum anima naturalis germanitas inest, gignitur, recto ordine cum ita constiterit ducitur: cum his itaque Abram noster tollit universam substantiam, quam pariter possederant, dum omnia quae intellectui nostro terrestria jure substant, in potestate habemus, nec ab eis regi nos serviliter patimur, sed nos ea quasi paralyticus grabatum regimus (Joan. V, 9) . Unde Job: Quia [Col. 0112D] inquit, non sunt in manu eorum bona sua, consilium impiorum longe sit a me (Job XXI, 16) . Quod enim ratio damnando possederit, profecto et voluntatis, et affectus statim imperio suberit. In Aran fiunt animae, dum vitalia ac spiritualia bona peraguntur perfecta mundi abrenuntiatione. Egrediuntur ad terram Chanaan, dum morum quam professi sunt adipiscuntur solidam mutationem; Chanaan enim dicitur mutatus.
VERS. 6.— Cumque venissent in eam, pertransiit Abram terram usque ad locum Sichen et usque ad convallem illustrem. Attingentes igitur conversionis [Col. 0113A] efficaciam, pertransit spiritus noster terrenae habitationis, quae se aggravat, molem, et venit ad locum Sichen, id est obedientiae perseverantis stabilitatem; Sichen enim interpretatur humerus, et humero quoque portamus, per quod obedientiam recte accipimus, cujus imperio humiliter ferendo curvamur: locum autem animi immobilitatem dicimus; sed si obedimus, ad convallem illustrem, id est humilitatis nobilitatem necesse est veniamus, ut non coactitium praelatis, et etiam minoribus, sed ambientes spontaneum servitium impendamus.
VERS. 7.— Chananaeus autem tunc erat in terra. Apparuitque Dominus Abram, et dixit ei: Semini tuo dabo terram hanc. Qui aedificavit ibi altare Domino, qui apparuerat ei. Quo itaque Deo et saeculo illustriores [Col. 0113B] sumus, tanto humiliores esse debemus. Sed Chananaeus est in terra, quia spiritus cenodoxiae et ineptae typus verecundiae desaeviunt in affectione terrena. Chananaeus enim dicitur negotiator, quod est inanis gloriae venalitas, quae maxime bonis actibus se ingerit, cum etiam quilibet ex ipsa sua humilitate superbit. Dicitur quoque Chananaeus erubescens, pudor scilicet humanus ad viliora imperia sese menti incutiens. Hi tunc erant in terra, dum in nostris praecordialibus bonis ferverent sub conscientia. Apparet ergo Dominus Abram, cum se excelsum, sed humilia tamen respicere evidenti illustratione edocet rationem, et ad talibus resistendum de suis viribus diffidentem spe confortat victoriae [Col. 0113C] dicens: semini tuo, id est operis tui merito, si persistas, subjiciam terreni affectus quam fateris motionem. Ibi denique altare aedificamus, cum specie ista superandi spem quoque non in laude inani, sed praemio coelesti caeterarum materie virtutum adjecta construimus. Nullum enim nostrum est bonum, si non sit spei divinae innixum, sicut sine altario sacrificium.
VERS. 8.— Et inde transgrediens ad montem, qui erat contra Bethel, tetendit ad tabernaculum suum, ab occidente habens Bethel, et ab oriente Hai. Bethel dicitur domus Dei. De loco altaris ad montem promovemur, cum non solum de vitiorum victoria non desperamus, sed etiam quarumque virtutum excellentiam appetimus. Is mons versus orientem domus [Col. 0113D] Dei situs est, quia quidquid virtutis habemus, ad Christi conformitatem inhiat, Christi visione irradiari hic, et in futuro desiderat, qui est verus Oriens domus Dei, id est minister luminis mentibus fidelium, in quibus est habitatio Dei: tabernaculum isthic tendimus, cum ad Deo militandum appetitum spiritus provehimus. Ab occidente Bethel habemus, cum defectui nostro, qui aliquoties subrepit, vel etiam desperationi, domus Dei super coelestis decorem, vel praeteritae actionis puritatem opponimus: ab Oriente vero habemus Hai, vel etiam secundum aliam translationem Gai, cum virtutum, quasi ex nimii gloria luminis lasciviente successu, quaestionem animo de inferni, vel peccatorum quorumlibet [Col. 0114A] quae in nobis fuerunt, aut esse possunt, confusione inducimus; Hai namque quaestio, Gai dicitur confusio: quod totum est: In die bonorum ne immemor sis malorum, et in die malorum ne immemor sis bonorum (Eccl. XI, 27) . Aedificat etiam hic Abram altare, dum inter victorias circumspectus 55 ad Deum suae mentis hospitio invocandum, spiritus noster firma jam post spei tenorem radicatur charitate. Haec enim sunt altaria tua, Domine virtutum, in quibus turtur nidum reperit, passerque domum (Psal. LXXXIII, 4) ; unde et subjungitur.
VERS. 9.— Perrexitque Abram vadens, et ultra progrediens ad meridiem. Ad meridiem pergimus cum ad plenarium devotionis fervorem obtinendum contendimus; vadimus, cum animi propositum [Col. 0114B] opere exercemus; ultra vero progredimur, cum ad majora gerenda exardescimus pii desiderii ambitu, quam facere praepediente fragilitate sinamus.
VERS. 10.— Facta est autem fames in terra; descenditque Abram in Aegyptum, ut peregrinaretur ibi. Post tantam gratiae exuberantiam necesse est ut tentatio subsequatur, ne in superbiam gloriae nimietas delabatur; fit ergo fames in terra, cum fit in mente divini saporis inopia; descendit in Aegyptum, cum spiritu noster tribulationis se coangustantis humiliter inspicit detrimentum; Aegyptus namque dicitur tribulatio coangustans; ibi peregrinatur, cum in fervore tentationis, juxta apostolum qui ad probationem fit (I Petr. IV, 12) , mens a se paulisper [Col. 0114C] alienata vagatur; nec id injuria; praevaluerat enim fames in terra, id est, dominabatur divini egestas consilii in conscientia.
VERS. 11, 12, 13.— Cumque prope esset ut ingrederetur Aegyptum, dixit Sarai uxori suae: Novi quod pulchra sis mulier, et cum viderint te Aegyptii dicturi sunt: Uxor illius est; et interficient me, et te reservabunt. Dic ergo, obsecro te, quod soror mea sis, ut bene sit mihi propter te, et vivat anima mea ob gratiam tui. Postquam igitur ad mentis caliginem, quod Aegyptus, quae dicitur tenebrae, sonat, pervenerimus, in ipso adhuc tentationis incerto Sarai, nostrae scilicet voluntati adhuc ab imperio non divulsae mariti rationis, dicimus: Certum est quod bona cupias, et habitu honestatis quasi quadam [Col. 0114D] specie benevolendo non careas, licet opere exsequi nequeas, sed si Aegyptii, carnales videlicet, qui te contenebrant, motus, aciem tibi suae impugnationis, quia eis contraria voles, intenderint, uxorem te meam, id est rationis meae amore te ductam aestimantes, mihi spiritui acrius insistent, tentationibus obruent, et te sibi, ut jam non nisi carnalia velis, contrahent; non itaque resistere tot malorum impulsibus valeo; cedam ergo, unde et sororem te meam ut dicas obsecro, id est eadem sentias quae et ego, ut obruta auctoritate mariti idem sapiant voluntas carnalis et ratio, ut bene sit mihi quantum ad tempestates animi, quas suggestioni consentiens evasero, et vivat anima mea, id est, sentiat vita mea [Col. 0115A] quid dulcedinis habeat saeculo inservire secundum placitum arbitrii sui.
VERS. 14, 15.— Cum itaque ingressus esset Abram Aegyptum, viderunt Aegyptii mulierem, quod esset pulchra nimis. Et nuntiaverunt principes Pharaoni; et laudaverunt eam apud illum, et sublata est mulier in domum Pharaonis. Ingredimur Aegyptum, cum bonae intentionis amisso lumine obscuritatem incidimus mentium: Aegyptii mulierem quod pulchra sit vident, cum corporales motus, qui aliquoties etiam sine cogitatione naturaliter et sponte citantur, piae voluntatis pulchritudini invident, et sollicitando urgent; etsi enim plerumque erramus, omnino tamen nos errare dolemus, quia, juxta Apostolum: Quod [Col. 0115B] nolumus malum, hoc agimus (Rom. VII, 19) . Principes Pharaoni nuntiant, cum hi quibus dicitur: Tollite portas, principes, vestras (Psal. XXIII, 7) , sensus exteriores nostri affectui carnali de residuo pii desiderii conquesti intimant; per Pharaonem enim carnalis recte affectus accipitur, qui dissipans, vel discooperiens eum, haud dubium quin spiritum destruens interius, et detegens veste virtutum, interpretatur; illam autem laudant, cum sagacitatem ingenii, et habitum corporis ad saeculi captanda commoda adulatorie suggerendo praedicant. In domum Pharaonis mulier transfertur, cum mollis jam enervisque voluntas perseveranter actura cum affectu carnali inducitur; per domum enim diuturnitas intelligitur mansionis.
[Col. 0115C] VERS. 16.— Abram vero bene usus est propter illam; fueruntque ei oves et boves, asini et servi, et famulae, et asinae et cameli. Oves fatuitatem, boves nequitiae ponderositatem, asini petulantiam, servi proterviam, famulae seductibilem et ad oculos solum humanos timidam conscientiam, asinae cogitationem continua pollutione fecundam, cameli pravum ac distortum appetitum, et ad motum totius perversitatis acclinem; camelus namque a curvitate Graeca derivatione vocatur. Bene autem exterius, non interius Pharao Abram utitur, dum non veris sed imaginariis, id est temporalibus bonis, pro voluntate corrupta ratio ab affectu delinitur.
VERS. 17, 18, 19.— Flagellavit autem Dominus Pharaonem plagis maximis, et domum ejus, propter [Col. 0115D] Sarai uxorem Abram. Vocavitque Pharao Abram, et dixit ei: Quidnam est quod fecisti mihi? quare non indicasti quod uxor tua esset? Nunc igitur ecce conjux tua, accipe eam, et vade. Pharaonem Dominus flagellat, dum quandoque a suarum effectu libidinum torpentem affectum praesentium futurorumque malorum Deus consideratione exterritat: ejus percutit domum, dum temporalis timore ultionis, vel aeterni judicii, perseverandi in malo 56 quem proposuerat destruit appetitum; et hoc fit propter uxorem Abram Sarai scilicet donec voluntas quasi conjugi proprio reddatur rationi: vocat Pharao Abram, quando affectus jam humilis sibi applicat rationem. Cur, inquit, o intellectualis censura judicii, voluntatis [Col. 0116A] non cohibuisti lasciviam, et tibi jure subditam sivisti tam leviter distrahi a te per ineptae meae affectionis fraudulentiam? Pacatis itaque meae irritationis cunctis incursibus accipe eam, id est, forti continentia a modo tibi restringe connexam, sed tamen postmodum quantocius vade, id est, in melius proficere stude, declina a malo, et deinde impiger facito bonum (Psal. XXXVI, 27) .
VERS. 20.— Praecepitque Pharao super Abram viris, et deduxerunt eum et uxorem ejus, et omnia quae habebat. — (CAP. XIII. VERS. 1.) Ascenditque Abram ex Egypto, ipse et uxor ejus, et omnia quae habebat, et Loth cum eo ad australem plagam. Pharao super Abram viris praecipit, cum Dei timore compunctus carnalis appetitus virilibus rationis [Col. 0116B] sensibus auctoritatem propriae opitulationis adjungit; deducunt eum, et uxorem, et quae habet, cum ad expediendam intellectualitatem, subjungendamque intellectui voluntatem, et residuam animae bonitatem, quidquid est virium sibi animus exhibet: ascendit Abram cum suis, uxore, et Loth ex Aegypto, cum spiritus noster emigrat a mundi hujus desiderio, et voluntate ac affectu suo a pristina declinatione correcto ad australem concedit partem, ad spiritualis scilicet vitae fervorem. Surge, inquit, aquilo, et veni, auster (Can. IV, 16) .
VERS. 2.— Erat autem dives valde in possessione argenti et auri. Postquam a peccati torpore ad ardentioris studii instituta consurgimus, argento scientiae ditamur, quia discretionem spirituum, [Col. 0116C] vitiorumque naturas, humanae etiam conversationis varios status tanto altius cognoscimus, quanto et haec aliquando passi, jam nunc Deo juvante nos evasisse gaudemus; auro sapientiae locupletamur, cum jam Dei contemplatione satiamur, et virtutum seu quorumlibet mysteriorum intelligentia perlustramur. Potest et sapientia ad religionis excellentiam, scientia vero accipi secundum ecclesiastici documenti sagacitatem.
VERS. 3, 4.— Reversusque est per iter, quo venerat, a meridie in Bethel, usque ad locum ubi prius fixerat tabernaculum inter Bethel et Hai: in loco altaris quod fecerat prius, et invocavit ibi nomen Domini. A meridie in Bethel venimus, cum a calore bene operantis fidei ad solum domus Dei, quod est Bethel, [Col. 0116D] decorem diligendum, exquirendumque attingimus: domus autem Dei, aut mens nostra, aut illa intelligitur, in qua multae esse mansiones perhibentur (Joan. XIV, 2) . Porro per idem iter quo venimus, de Aegypto revertimur, cum per eadem virtutum exercitia, a quibus defluximus in culpam, regredimur in gratiam, scilicet usque ad locum ubi fixeramus tabernaculum, id est usque ad sincerae humilitatis stabilitatem, quae sanctarum mentium in praesenti locus est, sicut pravarum superbia, ubi spiritualem nos acturos, dum spiritus hos regit artus, spopondimus militiam, in loco altaris, quod inter Bethel et Hai prius fecimus, in fide videlicet Christi totum hoc agentes, in quo quasi fundamento spem [Col. 0117A] bonorum nostrorum praemii fixe locavimus, sine qua tanquam altari non offerimus. Hinc Bethel, id est supercoelestis domus Dei, contemplatione gaudentes, illinc gaudia Hai, id est tartareae confusionis, intuitu moderantes, sicque nobis nomen Domini, quod est Jesus, id est Salvator, invocantes.
VERS. 5, 6, 7.— Sed et Loth, qui erat cum Abram, fuerunt greges ovium, et armenta, et tabernacula. Nec poterat eos capere terra, ut habitarent simul. Erat quippe substantia eorum multa, et non quibant habitare communiter. Unde et facta est rixa inter pastores gregum Abram et Loth. Loth, id est affectui nostro, quandiu rationi quasi Abram inhaeret, greges sunt ovium, numerositas videlicet simplicium ad se, et beneficarum ad alios cogitationum; non enim [Col. 0117B] modo sibi, sed et aliis vellera ferunt oves; sunt armenta, fortia scilicet virtutum opera; adsunt denique tabernacula, dum sciens hic se non habere manentem civitatem (Hebr. XIII, 14) , cogitat in hoc saeculo se versari ac si in quadam castrorum militia; sunt namque militantium vel peregrinantium tabernacula; non potest tamen eos terra capere, ut simul habitent, quia terrenitas, quae aggravat animam (Sap. IX, 15) , non patitur intellectualitati irrefragabiliter ac individue quandiu in hac carne agimus appetitum consentire carnalem: Caro enim concupiscit adversus spiritum, et spiritus adversus carnem (Gal. V, 17) . Nam substantia, id est motuum, qui menti ure substant, infimorum discrepantia, [Col. 0117C] non fert corpus et spiritum semper in Dei placito sentire communia; hinc ergo fit indesinens inter pastores utrorumque gregum rixa, dum et cogitatio rationabilis per virtutis pasci cupit studia, aut per sacrae paginae dicta; carnalis vero temporali saginatur gloria: pascunt rationales motus lacrymae corporales quaeque joculatoria; multa igitur inter utrosque discordia: Fuerunt, inquit, mihi lacrymae meae panes (Psal. XLI, 4) .
VERS. 8, 9.— Eo autem tempore Chananaeus, et Pherezaeus habitabant in terra illa. Dicit ergo Abram ad Loth: Ne, quaeso, sit jurgium inter me et te, 57 inter pastores meos, et tuos; fratres enim sumus. Ecce universa terra coram te: si tu ad sinistram ieris, ego [Col. 0117D] dexteram tenebo; si tu dexteram elegeris, ego ad sinistram pergam. Eo tempore quo pastorum intra nos, coelestium scilicet atque terrestrium jurgia conseruntur, Chananaeus atque Pherezaeus in nostra terrena affectione versantur. Chananaeus interpretatur reversus est, Pherezaeus superans, vel disseminatus: dum enim neque noster appetitus post momentaneam pacem quasi ad solita bella revertitur, cogitatum, delectationumque semina animae insperguntur, quibus ipsa multoties superatur, loquatur itaque Abram ad Loth, ne, inquit, ratio ad affectum tam contraria exercere ac monere studeas honestati, cum ex una prodeuntes mente quodammodo nos vinciat germanae ad invicem pietas conditionis; et ubi tanta naturae est unitas, sibi alterutrum [Col. 0118A] invidere, subversionis dolos obtendere, quae dementiae extremitas? Ecce universa terra coram te est, id est universae terrenitatis appetitus in promptu est; si tu sinistrorsum per flagitiorum convexa processeris; virtutum modestiam, quod est dextra, ut dici solet, rostro et unguibus me defensuram noveris? quod si de ipsa dexterae, scilicet virtutis custodia, per elationis impetum me tentare delegeris? ego ad sinistram peccatorum a me olim commissorum intuitu cordis pergens, conceptos reflabo tumores aculeo discretionis.
VERS. 10.— Elevatis itaque Loth oculis vidit omnem circa se regionem Jordanis, quae universa irrigabatur, antequam subverteret Deus Sodomam et Gomorrham, sicut paradisus Domini et sicut Aegyptus [Col. 0118B] venientibus in Segor. Loth oculos erigit, cum carnalis appetitus ex ipsa rerum mundialium cupida consideratione superbit; videt non Jordanem, id est descensum eorum, scilicet iniquorum, quo per amorem visibilium in invisibilem labuntur interitum, sed omnem quae circa est regionem, id est ipsius peccati circumstantiam, saeculi scilicet hujus jucunditatem; descensus sane peccatum est, regio circa descensum, gloria temporalis. Haec universa irrigatur uti paradisus Dei, quia fallax animi cupiditas ad utendum bonis transitoriis sine ullo criminis incursu confingit sibi inesse gratiam honestatis, et his, quae quasi quaedam sunt paradisus ob nimiam sui speciem Dei manu consita, licite mentem, [Col. 0118C] et usum debere attribui; haec honestatis fiducia fons ille est, qui in initio hujus libri legitur totam terrae superficiem irrigasse; porro regionem irrigamus. utpote paradisum Dei, quia mundum nos posse religiose, continenterque tenere pollicemur, utpote tam pulchre satum verbo Dei; sed is qui paradisus a nobis falso jactatur, processu temporis fit Aegyptus, id est tenebrae et obduratio cerdis, non aliis tamen quam venientibus in Segor. per animi scilicet fluxum delabentibus in lasciviam; Segor enim dicitur vitula, vel meridiana; in quibus intelligitur pravus animi aestus, atque petulantia; dumque de bono, quod non est, confidimus, in vera, quae nobis insunt, mala corruimus.
[Col. 0118D] VERS. 11, 12, 13.— Elegitque sibi Loth regionem circa Jordanem, et recessit ab oriente; divisique sunt alterutrum a fratre suo. Abram vero habitavit in terra Chanaan. Loth moratus est in oppidis quae erant juxta Jordanem, et habitavit in Sodomis. Homines autem Sodomitae pessimi erant coram Domino nimis. Hae totae igitur, quas praelibavimus, mentis fatuae praesumptiones fiunt antequam Deus in nobis Gomorrham, id est populi seditionem, quod non est aliud quam vitiorum turbulentiam subvertat, et Sodomam, caecitatem, videlicet de vitiis orientem; hac namque utraque subversa mox mundi nobis displicent universa. Recedit Loth ab oriente, cum post aliquantulae pacis quietem, quam in primordio conversionis aliquoties experimur, Deo bella permittente [Col. 0119A] salubriter nobis insurgere, affectus noster resilit ab ea, cui prius assenserat, rationis luce; regionem Jordanis eligit, quia per continuos appetituum motus gloriam qua destituatur attendit; adversus alterutrum dividuntur, dum contraria spiritui semper a carne quaeruntur. Abram habitat in terra Chanaan, dum ratio cum Deo sentiens semper affectat morum quam professa est mutationem: Chanaan enim mutatus dicitur: Loth moratur in oppidis circa Jordanem, quia dum confidit in virtute suae honestatis, quasi quibusdam fictilibus oppidis paulatim defluente propositi simulacro, ad hoc venit, ut habitet in Sodomis, in conformitate videlicet vitae saecularis: Sodoma plane dicitur similitudo eorum, id est malorum, et pessimus coram [Col. 0119B] Domino, id est in interiori homine habitus ipsorum, licet coram hominibus aestimetur aliqua probitas eorum.
VERS. 14.— Dixitque Dominus ad Abram, postquam divisus est ab eo Loth: Leva oculos tuos, et vide a loco in quo nunc es, ad aquilonem et ad meridiem, ad orientem et ad occidentem; omnem terram quam conspicis tibi dabo, et semini tuo in sempiternum, faciamque semen tuum sicut pulverem terrae. Spiritui nostro vitiorum lenocinio resistenti, spem meliora merendi intima Deus allocutione attribuit. Leva, inquit, oculos, ab inferiorum utique concupiscentia specierum intentiones cogitationum dimove, et vide, a loco, id est a statu animi in quo [Col. 0119C] nunc agis, aquilonem tentationum, 58 quae torpidam reddunt mentem; meridiem spiritualis gratiae, quae fidei parit in nobis per opera digna calorem; orientem divinae contemplationis, quae radios subtilium intellectuum recessibus tuae suggerat mentis, et occidentem activae procurationis, quae sicut ortum oriens, ita occubitum suscipiat solis, finem scilicet, perfectionemque charitatis, quae a divino amore initium accipit exercendae ad hominem pietatis. Postquam itaque aquilonem obtinueris, tria sequentia mox habebis, et pariter omnem terram, id est terrenitatem, qua suspectus ne in eam incurras teneris, (Vers. 15) tibi dabo, imo semini tuo, id est quod tibi vitia subdam non tuae naturae ascribas privilegio, sed gratiae meae, et bonae actionis, quam [Col. 0119D] per gratiam meam assecutus es, merito, quod est semini tuo; opera enim bona semina sunt nostra, unde est: Et semen servorum ejus possidebit eam (Psal. LXVIII, 37.)
VERS. 16, 17.— Faciamque semen tuum sicut pulverem terrae. Pulvis cum sit de terra, sine damno terrae a terra tollitur; bona nostra opera cum sint ad omnem ventum mobilia tentationis, sine aliquo Christi, qui terra nostra est, a quo pascimur, et sustinemur damno, vel commodo et adhaeremus illi, et deficimus ab ipso. Hoc ergo semen sicut pulverem facit, cum levitatem nostri totius boni nobis indicat, nisi humore spirituali respergatur, et quia non pro se, sed pro nobis ipsis laborare jubemur: juxta [Col. 0120A] Evangelium sane dicere praecipimur, cum bona fecerimus: Servi inutiles sumus, quod debuimus facere, fecimus (Luc. XVII, 10) ; hoc semen aliquis, etsi pulverem numerat, numerare non praevalet, quia etsi instabilitatem quam patitur plene metitur, tamen odio, vel amore apud Deum propter eadem opera ignorat omnino an dignus habeatur (Eccl. XI, 1) , dum nescit quanti ab ipso pensentur; surge ergo ab omni inertia, terram conscientiae, et corporis tui circumspiciendo, ac deprimendo perambula, secundum longitudinem perseverantiae, et latitudinem charitatis, et sic, Deo dante, quae vitii quondam erat, fiet nostri ad integrum hic, et in futuro juris.
VERS. 18.— Movens igitur Abram tabernaculum venit, et habitavit in convalle Mambre, quod est in [Col. 0120B] Ebron; aedificavitque ibi altare Domino. Movet tabernaculum, cum spiritus noster in procinctu vitiorum positus, ad destinatae Dei militiae se promovet exercitium; habitat deinde in convalle Mambre, id est in humilitatis se deprimit vilitate, per quam refloreat ingenii perspicacitate, et exin bonarum et malarum rerum divisione. Mambre enim divisiones et perspicua sonat; nec immerito: Nam superbis Deus resistit, humilibus gratiam dat (Jac. IV, 6) , et super humilem, ac quietum spiritus pausat (Isa. LXVI, 2) ; sed haec convallis divisionum est in Ebron, quod participatio moeroris, aut augmentum sempiternum dicitur; nil enim eorum quae praetulimus obtineri potest, nisi omnis terreni gaudii repulsione, et augmenti sempiterni desiderio in [Col. 0120C] regni Dei, et justitiae ejus quaesitione. Dicitur etiam Ebron visio sempiterna, in quo intelligitur divina contemplatio, hic quidem incipiens, sed in futuro perficienda, ubi mentis nostrae altare spiritualibus victimis plenum constabilitur, coeuntibus omnium sanctarum artium partibus in modum aedificii ad intelligentiam usque divinitatis porrigitur.
VERS. 1, 2, 3.— Factum est in tempore illo, ut Amraphel rex Sennaar, et Arioch rex Ponti, et Chodorlahomor rex Elamitarum, et Thadal rex Gentium, inirent bella adversum Bara regem Sodomorum, et contra Ersa regem Gomorrhae, et contra Sennaab [Col. 0120D] regem Adamae, et Semeher regem Seboin, et contra regem Balae; ipsa est Segor. Omnes hi convenerunt in vallem silvestrem, quae nunc est mare salis. Per hos quatuor, qui adversus quinque bellum inierunt reges quatuor principalia mala, delectatio scilicet, consensus, ac operatio, nec non etiam consuetudo a nobis accipitur, quae adversus exteriorem appetitum, qui recte signatur per quinarium, magna congressionis mole luctantur, et hoc illo fit tempore, quo Loth in oppida declinavit Sodomae: per quinarium, inquam, ea, quae sensualitati adjacent, figurantur; appetitus namque noster, cum sit naturaliter bonorum appetens factus, corruptibiliter interiorum negligens exteriora quaerit; ab his itaque praedictis regibus ab usu reficiendae necessitatis [Col. 0121A] compellitur ad libidines explendae superfluae voluptatis. Quinarius etiam ex quaternario constat, et monade, quasi quodam superiori praeside, unde et affectus noster temporalium gloriae, quae quaternario figurantur, praestare principali majestate debet. Est igitur primus Amraphel, qui interpretatur dixit ut caderet, quod praecipue ad delectationem, quasi ad casus deliberationem attinet. Secundus, Arioch, qui dicitur ebrius, vel ad solitudinem redigens, in quo accipitur consensus dementia, consilii expers, atque Deo cultore repulso solum sibi hominem relinquens: tertius denique est Chodorlahomor, qui et ipso nomine quasi decorum manipulum sonat; manipulus fructus est operis, fructus autem pravi operis ipsa voluptatum suavitas est. Non ergo decorus, [Col. 0121B] sed quasi decorus manipulus est, quia non vera species, sed fallax, et imaginaria dulcedo in talibus operationibus est. Porro quartus, rex gentium est, quia reprobus sensus ex 59 criminum consuetudine est, et sicut rex exercitum, ita ipse sibi contrahit omnium flagitiorum coetum, quasi agmen multarum gentium.
Ineunt isti bellum adversus nostrum carnalem affectum, ac si flammae admoveant ventum, sub suo eum imperio attrahentes: primus itaque nostrae defectionis motus quasi quidam rex non regens, sed deprimens in Sodoma est; Sodoma vero muta dicitur: muta est mens nostra, cum nil dignum ratione respondet ad delectationis ludibria. Gomorrha seditio populi, in quo intra mentis urbem cogitationum [Col. 0121C] nequam effrenatio tumultuosa notatur. Adama interpretatur cruores; sanguis autem tunc cruor solum usu Latino dicitur, cum a corpore decurrere videtur: cruores ergo sunt peccata, quae in opus pravum ex interna seditione procedunt. Seboim capra, vel damula, vel statio ejus in mari, in quo intelligitur ipse noster affectus, qui cum mutus ex Sodoma, seditiosus ex Gomorrha, fuerit denique transgressor ex Adama, jam quasi capra, quae arduorum est appetens, spe inani sublevatur ad supera, dehinc in morem damulae, quae pavidum est animal, ne habita perdat, timore descendit ad infera; sicque statio ejus fit in mari, dum nunquam a recto animi statu indesinentium impulsu motuum [Col. 0121D] desinit fluctuare. Sequitur igitur jam Bale, quae interpretatur absorbuit, vel praecipitavit; nam his anima ad vitae destitutionem praecipitata miseriis, quodam oblivionis absorbetur barathro, ut jam vix meminisse velit, in quo sit posita tempestatum salo. Super his itaque omnibus reges sunt, dum carnis motus cogitationum agmina sibi contrahunt, Reges quatuor adversus quinque se erigunt, dum praedictae defectiones animi alias in affectu nostro remissiones, et nequitias, aut etiam easdem ipsas exaggerant, et accendunt. Unde sequitur: Quia omnes hi convenerunt in vallem silvestrem, id est omnis negligentiae examina coierunt in mentem humilem; sed ab excellentia sanctitatis dejectam, et silvatico quodam horrore peccati, multimoda [Col. 0122A] obscuritate, et incuria obtectam; inde fit mare salis, id est ex hoc innascitur animae repulsa Dei sapientia, prudentia carnis: sal enim quia hoc loco maris dicitur, astutia accipitur; mare non incongrue sicut saeculum, ita et caro dicitur, quae semper aestuat desideriis; prudentia autem carnis, quae ab Apostolo mors vocatur (Rom. VIII, 6) , in solis voluptatibus exercendis ac exquirendis gloriatur.
VERS. 4.— Duodecim annis servierunt Chodorlahomor, et tertio decimo anno recesserunt ab eo. Per Chodorlahomor, quem diximus quasi decorum manipulum appellari, voluptatem, quae fructus totius nequitiae, et quasi quidam decor est, intelligimus figurari; tria vero quater duodecim faciunt; duodecim [Col. 0122B] itaque annis illi servimus, cum trinitatem mentis, rationem scilicet, voluntatem, ac memoriam voluptati, quae in regnis vitiorum praeeminet, quasi sub quaternario temporalitatis hujus addicimus. Duodecim etiam annis illi servimus, cum mentis, ut diximus, trinitatem, et corporis quantitatem eidem quadam annuali perfectione subjicimus; sed tertio decimo ab eo recedimus, cum Deum, qui unitas est, praesidem ac rectorem nobis in corpore ac anima instituimus.
VERS. 5, 6, 7.— Igitur anno quarto decimo venit Chodorlahomor, et reges, qui cum eo erant, percusseruntque Raphaim in Astaroth, Carnaim, et Zuzim cum eis, Emim in Save Cariathaim, et Chorraeos in [Col. 0122C] montibus Seir, usque ad campestria Pharan, quae est in solitudine, et percusserunt omnem regionem Amalecitarum, et Amorrhaeum, qui habitabat in Asasonthamar. Reversique sunt ad fontem Misphat, ipsa est Cades. Postquam in convalli Mambre Abram figit tabernaculum, dederamus regi nequissimo voluptati repudium; haec enim praecellit in regibus, quia nil voluptate cordibus hominum dominatur tenacius. At animi rursus, ut assolet, tepescente statu, et denarium divinae legis quaternario temporalitatis supponente, memoria voluptatis, delectationis, consensus, consuetudinisque pristinae accincta suffragiis, percutit Raphaim in Astaroth, id est imbelli sua teneritudine, qua nullis motibus obstat, excitat et commovet gigantes, quod interpretatur [Col. 0122D] Raphaim, id est superbos daemones, ad faciendam lapsurae menti explorationem: Astaroth sane, faciunt exploratores, dicitur. Percussio autem ista non interemptio est, sed securae ac nimium de se fidentis animae concitatio; solent enim vasa percuti, ut muscae, vel apes inibi quiete considentes suscitentur, unde et percussum dicitur latus Petri in carcere. Post explorationem ergo infirmae mentis, quae ad omnem memoriam ad vitia concalescit, percutitur, id est movetur Carnaim, quod est cornua, in quibus signatur repugnandi contra memoriae suggestionem confidentia: solent nempe secure aliqui in cogitatu delectari, de suis fisi viribus, quod pravo possint operi reluctari.
Percutiuntur ergo cornua, dum ad delectationis [Col. 0123A] venenum dulciter hauriendum fallax permittitur ad effectum sceleris repugnantia: cornibus enim se defendunt animalia; sed Zuzim, qui et Zomzommim alias dicuntur, cum eis pariter excitantur; vitiosa 60 enim cum sit nostra natura, vitiorum semina in se portat, et haec ipsa, donec excitet vis tentationis, se pati ignorat: Zomzommim autem dictio integra, Zuzim vero per concisionem est dicta; Zomzommim itaque dicitur, quae est haec aqua, vel praeparati in acie. Dum namque cornua, id est fortitudinem repugnandi contra prava opera mens fallaciter erigit, et primae delectationis mollitiem leviter ducit, repente concrescentibus cogitatuum corporaliumque motuum ventis, quasi quaedam glaciei duritia admoto igne resolvitur, et dicere apud [Col. 0123B] se jam relapsus ab illo tanto robore cogitur, quae est haec aqua, id est unde mihi ex insperato tot tamque fluxa desideria? Cum proprios enim motus sub suo habere se putaret jure, subito attendit contra se praeparatos in acie. Emim etiam in Sabe commoventur, dum horrenda quaelibet non modo naturalia mala a captiva mente jam proponuntur; Sabe captiva interpretatur, vel vepres; vepres autem desideriorum, quae nos lacerant, carnalium multiplicitas sunt; in emendatioribus non Sabe, sed Save, vel etiam Savhe habetur, quod digne vel elevatio interpretatur, sonans utique, quod digne hos incursus propter elationem suam anima patiatur; non solum vero in vepribus, id est in corporeis motibus sed etiam in Cariathaim, quod est in civitate silvarum, [Col. 0123C] quo signatur inculta, et obsessa pravitatibus mens, horribilitas nequitiarum excitatur: Chorraei etiam in montibus Seir isto certamine irritantur, quia sensus exteriores, quos Chorraei significant, in altitudines superbiae de exuberantiis perpetratarum libidinum gloriose extolluntur; Chorraei nempe de foraminibus interpretantur, et corpus nostrum sensibus suis, uti quibusdam aperturis foraminum, rerum forensium tactibus permeatur.
Seir vero hircus dicitur, in quo fetor luxuriae accipitur; usque ad campestria Pharan quae est in solitudine, ab iisdem regibus itur, quia ipsa tumoris eorum rabies, qua de suis malefactis gloriantur, sub rediviva flagitiorum quorumlibet ferocitate, reflexa [Col. 0123D] consternitur in campi morem, et quidquid divinae memoriae in mente resederat, redit in solitudinis horrorem; in solitudine plane est, quisquis sine Deo habitatore est; Pharan vero interpretatur ferocitas eorum, haud dubium quin vitiorum, quae mentium munitiones campestri, quadam infirmitate compellant. Revertuntur ad fontem Masphat, quod est contemplationis, ex quo haurimus rorem totius divinae et humanae rationis; fons enim noster, ad quem recurrimus, et ex quo sensualitatem nostram ad carnalia deficientem, quasi fatiscentes agros perfundimus ratio est; Masphat autem contemplationem, vel judicium sonat; ratio enim judicat omnia, quia spiritus est, et a nemine judicatur. Postquam igitur exterioris hominis per quaelibet improbitatum [Col. 0124A] genera membra corruperint, rationem, quae sola superstes plerumque miseriam suam videt, et ingemit, exstinguere appetunt, ne ipsa mala pensando doleat quae sibi insunt. Occisis namque filiis, Sedechiae oculi eruuntur; ipsa quoque ratio est Cades: Cades vero sancta vel mutata interpretatur: quae enim sancta fuerat, carnali appetitui resistendo, et a Loth divortium faciendo, verae perspicuitatis, id est contemplationis adempto sibi lumine commutata, regum pessimorum, qui post criminum revolutionem ad hanc redeunt obsidendam, substituit ad tempus arbitrio. Percutiunt omnem terram Amalecitarum, quia affectum, voluntatem, intellectum, sensualitatemque Dei inimicorum juxta Psalmistam terram lingentium (Psal. LXXI, 9) non solum ad cupienda, sed etiam adulationibus ad lambenda saeculi hujus commoda irritant, et accendunt. Amalech etenim populus lingens dicitur eos significans, qui quod vi nequeunt, hypocrisi, linguaeque blandimento praeripiunt.
Percutitur etiam Amorrhaeus, qui habitabat in Asasonthamar, id est excitatur inanis gloria Deum absque dubio amaricans, quia perseveranter obtinere se simulat vitiorum quorumque praesidia, indesinenti potiundo victoria. Amorrhaeus dicitur amaricans; Asasonthamar autem urbs palmarum, in palmis quoque victoriae figurantur; honorem itaque Deo debitum de peccati victoria, cum sibi fallaciter mens arrogat, quadam idololatriae ac sacrilegii [Col. 0124C] profanitate Deum amaricat, et dum aliquibus vitiis, a quibus ad horam minus impetitur, carere se simulat, de urbica quadam munitione sui, et victoria glorians peccati, quasi rex sese inhabitat: non enim omnia nos pariter vitia pulsant, sed cum nos malo capitali constringimur, ab aliis interim feriati, ipsorum quasi victores esse videmur, quibus tamen, cum causa redierit, prompta mox voluntate subjicimur. Haec igitur tota, etsi non simul animo ejus, qui tentatur se ingerunt, tamen pedetentim per tentationis moras, delectando, consentiendo, agendo, visitando erumpere consueverunt. Quinque ergo reges egrediuntur, et dirigunt contra quatuor aciem in valle silvestri, dum affectus noster, qui aeternis debet intendere, quaternitatis, id est temporalitatis [Col. 0124D] suae motibus constipatus, delectari cogitando, ac videndo ista vult quidem, sed contra actum ipsius peccati quasi ad resistendum praeparat rationis aciem, 61 dum sibi etiam ipsi nomine necessitatis levigat rerum corporalium delectationem, quas tamen diligit non tam ad usum quam ad libidinem; quatuor vero adversus quinque consurgunt, dum id quod sub specie Dei creaturae religiose videbatur amari, spurcissime hominem ostenditur delectari, unde contingat in pravitatis consensum labi, et ab affectu in consuetudinem volvi, sicque paulatim affectum cum his a quibus regitur animi torporibus, praedictis malorum suborientium gradibus inclinari.
VERS. 10.— Vallis autem silvestris habebat puteos [Col. 0125A] multos bituminis. Vallis non est aliud quam ad ima demersio mentis, silvestris, incuria cogitationis, quae in profundo cum ruerit criminum, bitumen inextricabilis inveniet obligationis; qui enim facit peccatum, servus est peccati (Joan. VIII, 34) ; spiritus namque vadens per se, sed per se non rediens sumus: ex nobis habemus cadere, et ex solo Deo resurgere. Itaque rex Sodomorum et rex Gomorrhae terga verterunt; cecideruntque ibi; et qui remanserant ad montem. Rex Sodomorum et rex Gomorrhae terga vertunt, cum conscientia ad peccati suggestionem imbellis, et muta, et quadam populari nequam carnalitatis suae motuum seditione plena, quasi una duobus acta regibus provincia, aversa rationalitatis quam proposuerat acie, pessimae patientiae [Col. 0125B] terga vertit, et clamantibus vitiis: Incurvare ut transeamus, totius rigorem inflectit rectitudinis, et incidunt puteos bituminis. Qui vero remanent ad montem fugiunt, quia dum cogitationes nostrae lapsus sui discrimen aspiciunt, ab his in quibus labi deinceps possunt, priori casu correctae ad virtutis desideria profugiunt.
VERS. 11, 12.— Tulerunt omnem substantiam Sodomae et Gomorrhae, et universa quae ad cibum pertinent, et abierunt: necnon et Loth, et substantiam ejus, filium fratris Abram, qui habitabat in Sodomis. Ab anima pecualiter silenti, hoc enim Sodoma sonat, et secundum Gomorrhae sensum constitutae in turbulentia peccati substantia tollitur, cum post [Col. 0125C] ruinam fundamentum etiam bonae voluntatis, et affectus poenitendi adimitur. Universa quae ad cibum pertinent auferuntur, quando totius sacrae Scripturae consilia, quibus reficimur, a mente tolluntur: postquam haec fecerint, abeunt, quia sibi subdita prorsus infelici anima, ut pote obedientem daemones impugnare desistunt. Unde autem Sodomae restet poenitudinis gerendae substantia, cum Loth, id est affectus noster a bonis declinando distractus non habeat, cui bonae voluntati innitatur, quae sibi in modum naviculae substet, in quo ipse subsidat. Unde sub cujuspiam voce lapsi dicitur: Infixus sum in limo profundi, et non est substantia (Psal. LXVIII, 3) : frater vero, cujus filius Loth est, corpus nostrum est, quod spiritui nostro, [Col. 0125D] scilicet Abram, mira germanitate connexum, carnalem in anima imprimendo a foris generat affectum, qui versatur in Sodomis, quia perseverat si sibi liceat in negligentiis.
VERS. 13.— Et ecce unus qui evaserat nuntiavit Abram Hebraeo, qui habitabat in convalle Mambre Amorrhaei, fratris Eschol, et fratris Aner; hi enim pepigerant foedus cum Abram. Unus qui evadit Abram Hebraeo nuntiat, quia memoria perpetrati facinoris, quae sola interim non potuit, rationi se cum mordaci acerbitate ingerens, et sua conscientia malefacta proponens, suadet ut transeat, id est Hebraei, qui interpretatur transiens a vitiis, recedendo nomen impleat, qui quondam in convalle Mambre, id est humilitate discretionis matre commorari [Col. 0126A] solebat, quae convallis Mambre Amorrhaei est, fratris Eschol, et fratris Aner, quia humilitas, quae nos inter bonum malumque perspicaciter dividere facit, amaricationis et poenitentiae ut jam sit necesse est, qui poenitudinis motus igneam quamdam animi puritatem naturali germanitate sibi contrahit, unde et altera quasi necessitudine mox fratris, id est affectus corporalis lucerna fiat. Amorrhaeus enim amaricans, Escholignis omnis, Aner lucerna dicitur: ab amaritudine profecto poenitentiae pervenitur ad integrum fervorem puritatemque animae, quae obtinetur appetitui restricto sub ducatu rationis luciferae; cum his namque sanctae statibus mentis pepigeramus foedus in initio quondam conversionis, dum profiteremur tenorem [Col. 0126B] religionis inter aquas baptismatis, ibi lampada accepimus, et mysterium candidae vestis.
VERS. 14, 15, 16.— Quod cum audisset Abram, captum videlicet Loth fratrem suum, numeravit expeditos vernaculos trecentos decem et octo, et persecutus est eos usque Dan. Et divisis sociis irruit super eos nocte, percussit eos et persecutus est usque Soba [al., Hoba], quae est ad laevam Damasci, et usque Fenicem. Reduxitque omnem substantiam, et Loth fratrem suum cum substantia illius, mulieres quoque, et populum. Audit Abram captum Loth fratrem, cum spiritus noster multis malorum illecebris irretitus captivam intelligit trahi in voragines colluvionum affectionem: per trecentos ob ternarium, atque centenarium perfectum accipimus Trinitatis amorem: [Col. 0126C] per denarium Dei mandatorum custodiam: per octonarium de beatae resurrectionis remuneratione, quae nos ad bene agendum roborat, spem; his ergo adminiculantibus quasi indigenis animae nostrae vernaculis, ab omni vitiorum debito expeditis, persequimur ea quibus quondam obnoxii fuimus peccata, usque Dan, id est judicium, usque ad dignum scilicet 62 poenitentiae, quo peccata ulciscimur fructum; Si enim nosmetipsos dijudicaremus, Apostolus ait, non utique judicaremur (I Cor. XI, 13) : dividimus socios, et irruimus super eos nocte, cum bona quae agimus sicut recte offerimus, ita recte dividimus; haec enim quasi commanipulares habemus, et super ea quae nos oppresserunt [Col. 0126D] vitia per confessionem peccati opprimenda, quasi per agnitionem noctis nostrae irruimus: ea percutimus, cum regnandi eis in nobis vires debilitando adimimus, et usque Soba persequimur, cum in ipsis bonis actionibus spem laudis transitoriae nobis resecamus; Soba etenim secta dicitur a secando. Nemo sane a malis abstinet, nisi ipsius etiam abstinentiae typum, cum emerserit, resecet; haec est scilicet Soba ad laevam Damasci, quia etsi favoribus sanctorum vita ab aliquibus tollitur, sunt tamen plures quibus est oculus sanguinis, id est intentio peccati, et pios quosque ad laevam habent, id est adversitatibus urgent: Damascus autem oculus sanguinis dicitur; secta itaque sit a cupiditate favoris. Nam cum laudari viri sancti incipiunt, [Col. 0127A] nequam homines exinde ad invidiam exardescunt: fiat quoque resectio erga hos ab omni subreptione rancoris. Soba etiam interpretatur mandatum; ad laevam ergo Damasci est Soba, quando principale charitatis mandatum extenditur usque ad diligendos eos qui irrogant adversa, huc usque enim persequenda sunt vitia: usque Phoenicem deinceps agenda sunt, id est usque ad passionum omnium, quae ex carnis corruptione nascuntur, subactionem. Per Phoenicem, quae rubros gignit populos et a rubore nomen accepit, corporis intelligimus desideria, quae ex sanguine oriuntur; unde et color ille sanguineus, qui vermiculus dicitur, Phoenicium a plerisque vocatur: ita Loth reducitur, id est affectus noster cum spirituali substantia, necnon et [Col. 0127B] populus cogitationum, et mulieres desideriorum fluidorum ad rationis imperium rediguntur.
VERS. 17.— Egressus est autem rex Sodomorum in occursum ejus, postquam reversus est a caede Chodorlahomor et regum qui cum eo erant in valle Save, quae est vallis Regis. Postquam Chodorlahomor, id est voluptatis motum cum suis complicibus, qui ex carne spirituque prodeunt, evicerimus, cum de bello reversi fuerimus ad nostrae examinationis portam, occurrit rex Sodomorum, id est pecuale quoddam silentium, suggestio scilicet securitatis pro victoria vitiorum; suadet enim ut sileat a jejuniis, vigiliis, et animi custodia remissius jam quasi victor agat, id est ut iterum pecualiter muta contra peccati jurgium conscientia [Col. 0127C] nostra vivat; Sodoma namque pecus silens dicitur; et hoc totum facit, ut in dejectione mentis, quod per vallem signatur nos detineat, quae vallis regis est, quae videlicet pessima, ac putens mentis humilitas rectori diabolo specialiter addicta est. Potest per vallem Save, quod est elevatio, superbia accipi, quae cum in seipsa destituatur, regis est, quia diabolus filiis superbiae principatur.
VERS. 18, 19, 20.— At vero rex Salem Melchisedech proferens panem et vinum, erat enim sacerdos Dei altissimi, benedixit ei, et ait: Benedictus Abram Deo excelso, qui creavit coelum et terram; et benedictus Deus excelsus, quo protegente hostes in manibus tuis sunt; et dedit ei decimas ex omnibus. Melchisedech ipse est noster intellectus, qui quia nos juste [Col. 0127D] regit, appellatur interpretando rex justus, juxta quod Samaritanae dicitur: Voca virum tuum (Joan. IV, 16) ; sed quia tepidum nil Deo placet, additur Salem, quod est perfecta et consummata, ut cum sit rex justitiae ipsi studeat inhaerere perfecte. Is Sodomorum rege remissa; et languida suadente, profert panem divini eloquii cor hominis confirmantem, et vinum spiritualis gratiae a mundiali negotio perpetua oblivione nos debrians; tale est enim [Col. 0128A] sacerdotium intellectus, ut quidquid sine eo profertur sit frivolum; profert vero panem et vinum per exhibitionem piorum operum; benedicit Abram, prosperos scilicet effectus suo ipsius merito sibi ipsi obtinet gratiam: per Melchisedech enim venitur ad Abram, licet in unum coeant, quia per regnum justitiae venitur ad excellentiam vitae: Proficiat, inquit, rationalitas divinae celsitudini contuendae, quae creavit in ipsa coelum contemplativae sapientiae, et terram actualis scientiae, et multiplex potentiae Dei sublimitas laudetur, qui vitia, quae rationi hostiliter praeerant, juri ipsius defringenda resubdidit: haec non tam verbo quam realiter dicta sunt. Dat Abram decimas Melchisedech ex omnibus, cum ipse intellectus sibi ipsi [Col. 0128B] plenitudinem remunerationis acquirit, in nullo tepide agendo ex his quae superavit omnibus, nec mirum sit cuique nos idem per Melchisedech quod per Abram voluisse accipere, cum innumera talia reperiantur in Scripturis, praesertim cum etymologia nominum arrideat loco, et Sodomae regi praemisso, quod in Apocalypsi similiter agi constat per angelos, idem uno in loco significantes, quo contra eadem diversum signant, ut est: Regnabunt, inquit, sancti cum Christo mille annis. Et sub alio statim sensu: Postquam, ait, consummati fuerint mille anni, solvetur Satanas (Apoc. XX, 6) .
VERS. 21, 22, 23.— Dixit autem rex Sodomorum ad Abraham: Da mihi animas, caetera tolle tibi. Qui respondit ei: Levo, ait, manum meam, opera [Col. 0128C] mea referens ad Deum non pro temporalibus, sed propter ipsum excelse attingendum, qui coelum rationalitatis terramque affectualitatis meae interius aspirata possidet, quod a filo subtegminis, 63 opera ne effluant solidata constringimus: (VERS. 24.) Ne, inquit, dicas: Ego ditavi Abram, ne scilicet ex aliqua hypocrisis admissione, qua potissimum vitiatur intentio, induxisse te mihi gaudeas spiritus opulentiam, id est de peccati victoria superbiam: excipiuntur quae juvenes comedunt, quia extra mercedis spem esse timendum est cuique, quod titillationes praesumptionis, aut laetitiae de bono proventu subripientis, sibi aliquoties latenter abripiunt: juventus sane pro superbia et fatuitate poni solet: Aner autem, et Eschol, et [Col. 0128D] Mambre, qui nobiscum veniunt, partes habent, quia inter bona, quae ex Deo accepimus, ex parte nostra quaedam improba admiscemus; partem ergo nostri accipiunt, cum piae nostrae mentes sua in se additamenta puniunt. Cum bona ex Deo sint, partes humanae admistionis igne, et lumine divino lustrati accipimus, id est forti continentia corripimus; quidquid enim ex parte nostra est, peccatum est.
EXPLICIT LIBER QUARTUS
[Col. 0129A] Scio quosdam non aequis oculis ea quae dictamus attendere, et de rerum novarum molitionibus coargutos, ad vitium quae pie gerimus intorquendo, nos etsi latenter tamen mordacibus susurris impetere. Novum plane est quod cudimus, in nullo dissoni a veteribus, aut fide, aut sensibus, quia secundum novi mandati charitatem agimus, et si ab aliquibus rodimur, cum his quos veteres et antiquos vocitant, aequanimiter rodi nos patimur. Idem profecto suis toleravere temporibus, unde et nos scientes juxta Apostolum (II Cor. I, 6) eamdem passionum tolerantiam ei, quae in mundo est, nostrae fraternitati fieri, ex Deo tutiores coepta prosequimur.
VERS. 1.— Factus est sermo Domini ad Abram [Col. 0129B] per visionem dicens: Noli timere, Abram, ego protector tuus sum, et merces tua magna nimis. Postquam paterne internam familiam, cogitationes scilicet suas, non timore servili religiosus quisque regere coeperit, excelsus jure dicitur, qui ad bene agendum non terreno damno, aut commodo, aut etiam gehenna, sed coelesti praemio ducitur: isti ergo postquam temporalia, quae quatuor signantur regibus, contra quinque nostros sensus alios videlicet reges bellantia percusserit, et decimas, id est victoriae perfectionem regi pacis Melchisedech, non sibi attribuerit, huic, inquam, Patri vere excelso, per visionem, id est corde vigilanti, sed corpore a curis forensibus consopito inspirat Deus; Abram enim dicitur pater excelsus. Noli timere, inquit, quia tuus [Col. 0129C] in omni ero tentatione protector, ne labaris, et magna merces in praemii largitione reponitur tibi.— (VERS. 2.) Dixitque Abram: Domine Deus, quid dabis mihi? Quid praemii mihi polliceris, qui causas praemiorum, bona scilicet opera negas mihi? Sancti viri quo magis se attendunt, eo se in suis actibus vilipendunt. Ego vadam absque liberis, id est nulla herili stabilitate mens mea consistit, sed servili evagatione discurrit, nec ad libertatem justitiae seu regni liberos procreat, sed ad jugum diaboli ac saeculi opera, quae sunt filii, servitura propagat.
VERS. 3.— Filius procuratoris mei iste Damascus Eliezer haeres meus erit, vernaculus meus: mihi autem semen non dedisti. Procurator dicitur, quod porro curet, id est exterius, cum Domino attineat grandia [Col. 0129D] quaeque curare interius, appetitus ergo carnis, qui exteriora procurat et filius ejus opus ejus est, qui [Col. 0130A] haereditatem nostram, praemia scilicet quae meremur, asportat: illius opes assumptae per filium procuratoris, id est per opera appetitus fuerant, cui dictum est: Recepisti bona in vita tua (Luc. XVI, 25) ; Damascus namque sanguinem bibens vel sanguinis oculus dicitur. Iste est quem Dominus sinistram vocat (Matth. VI, 3) , a quo cavere jubetur dextera, qui bibit iniquitatem, id est sanguinem, quasi aquam, et oculum, id est intentionem, habet ad peccata proclivem: Eliezer autem Deus meus adjutor, non quod Damascus in adjutorio Altissimi commoretur, ut in anima salvetur, sed quod 64 Deum adjutorem in solis sibi corporalibus deprecetur, unde est: Oratio ejus fiat in peccatum (Psal. CVIII) , id est oret pro temporalibus solum. Et: Confitebitur tibi, cum benefeceris [Col. 0130B] ei (Psal. XLVIII, 19) . Vernaculus quippe est, non domum expetens manentem, sed quantulamcunque temporaliter mercedem, nec Dominum, sed Domini munusculum amat; mihi autem non dedisti semen, quia, carnali meo appetitu terram lambente, dignam aeterna mercede in me non reperio actionem.
VERS. 4, 5.— Non erit, inquit Dominus, hic haeres tuus, sed qui egredietur de utero tuo ipsum habebis haeredem. Eduxitque eum foras et ait illi: Suscipe coelum et numera stellas, si potes. Sic erit semen tuum. Per uterum secretiorem nostri interioris hominis partem, rationalitatem debemus accipere, quam provocat David: Omnia, ait, interiora mea, benedicite Domino (Psal. CII, 1) ; et alibi: In vita [Col. 0130C] sua projecit intima sua (Eccli. X, 10) . Qui ergo non de sensualitate vaga, sed de interiori ac superiori nostra essentia intellectualiter emittitur actus, is est haeres noster, si volumus, quia ad ipsum qui origo ipsius est, quodammodo boni, si caste fiat, spectat retributio boni; is enim fructus post mortem restat: educit nos Deus foras, cum speculando facit nos carnis excedere angustias: suscipimus coelum, cum etsi non pervidemus, aliquantisper tamen scintillamus in Deum: stellas attendimus, cum in ipso positas innumerabilium sanctorum retributiones pensamus. Coelum autem vocari Deum creber in psalmis usus est, ut est: Coelum coeli Domino (Psal. CXII, 16) . In hoc itaque nostra fixa sunt praemia, quae etsi a nobis procul inde jacentibus putantur, forsitan minima, [Col. 0130D] uti parvissima creduntur, cum maxima sint sidera, nec numerari, nec comprehendi valent quam sint [Col. 0131A] praecipua: sic erit semen tuum, id est: Etsi videas ad plenum quantum labores, videre nullo modo poteris in praesenti quid in futuro recipies. Et ut certo haec teneas, recole quia— (VERS. 7) ego Dominus, qui eduxi te de Ur Chaldaeorum, ut darem tibi terram istam, et possideres eam. Ur ignis, Chaldei quasi ubera, quasi feri, quasi daemones. De igne igitur, id est aestu libidinum, quibus rex Babylonis nostrum contra se decoquebat rigorem, primum quasi ubera suggestionis, demum feritatem delectationis, ad ultimum quasi, id est vere daemonicam rabiem operis et consuetudinis inferens, nos Deus eruit, et terram, terrenam scilicet voluntatem nobis excolendam evangelico aratro injunxit, et ut cum mitibus in futuro impassibilem eam possideremus sperare etiam [Col. 0131B] jussit.
VERS. 8.— At ille: Domine Deus, unae scire possum quod possessurus sim eam? Hoc est: Unde spem nunc habere queam quod cum mitibus possideam in futuro terram?— (VERS. 9, 10.) Et Dominus: Sume, inquit, mihi vaccam triennem, et capram trimam, et arietem annorum trium, turturem quoque et columbam. Qui tollens universa, haec divisit per medium, et utrasque partes altrinsecus, et contra se posuit: aves autem non divisit. Per vaccam, quae grave est animal, sensualitas, quae aggravata nunquam aut vix levatur ab imis; per capram, quae arduorum est appetens et perspicax atque calidae naturae, quod secundum physicam sapientibus attinet intellectualitas; [Col. 0131C] per arietem, qui cervicosum est animal, imaginatio carnalis accipitur, quia cornibus superbiae spiritui reluctatur; potest et per arietem ratio, quae dux est et praevia nostri, per vaccam voluntas, quae inter rationem posita et appetitum carnis, nisi ratione frenetur, seductibilis admodum vaccae est: per capram obscenum animal appetitus nequam; haec et in bonum et in malum ferri queunt, quia et ratio spiritualis contra humanam dividitur, et appetitus ac voluntas boni contra mala feruntur. Quid autem inter voluntatem et affectum distet, in tractatu secundo diximus. Trium autem annorum esse jubentur, ut Trinitatis amore imbuantur, aut oratione atque operatione, et tertia, quae duo ista instruat, lectione perfecte firmentur. Per turturem, [Col. 0131D] qui egregius magis est, Dei dilectio, quae contemplativos facit. Per columbam, quae gregaria est, dilectio proximi, quae et activos nutrit. Natura igitur nostra, peccandi necessitate corrupta, adversum se necessario in tribus praedictis dividitur, virtutes vero hae et in se naturaliter eaedem sunt, et nos etiam uniunt; caro enim concupiscit in spiritum, et spiritus in carnem (Galat. V, 17) : Spiritus autem Dei, qui amor est, et in se indisjunctus est nosque sibi subjungit.
VERS. 11.— Descenderuntque volucres super cadavera, et abigebat eas Abram. Daemones qui, quia in alta superbiendo feruntur, volucres vocantur, consternantur super mortificatione nostra, quae nunquam [Col. 0132A] melius fit quam divisione illa, nec tamen irritare desinunt, sed Abram abigente diffugiunt. Sed notandum in praemissis verbis quod dicitur, sume mihi. Qui in suis sive externis seu internis motibus laxus et fluidus est, hos opus est sumat, id est correctos potestate contineat, sed non pro favore vulgi, at Deo, id est ad honorem Dei. (VERS. 12.) Cumque sol occumberet, sopor irruit super Abram, et horror magnus et tenebrosus invasit eum. Sol occumbit, cum justitiae fervor in corde sanctorum ad tempus, Deo dispensante, tepescit: sopor super cos irruit, cum inopinata repente segnities animi oculos a sui ipsius providentia aliquantisper occludit: 65 horror magnus et tenebrosus invadit, cum comes inertiae tentationis insolentia statum cordis concutit, [Col. 0132B] et quadam caligine consilii pene lumen exstinguit, quia quorsum divertere debeat non invenit, et dicitur ei:
VERS. 13, 14.— Scito praenoscens, quod peregrinum futurum sit semen tuum in terra non sua, et subjicient eos servituti quadringentis annis. Verumtamen gentem cui servituri sunt ego judicabo, et post haec egredientur cum magna substantia. Scintilla igitur rationis coelitus illustratae suggerit, quod bona sua opera extraneum quid, et valde peregrinum passura sint in colluctationum molestiis, dum accedenti ad Deo serviendum cor ad tentationem parandum est (Eccl. II, 1) , et eorum in futuro differri mercedem; porta enim ferrea duxit Petrum ad civitatem (Act. XII, 10) : in terra itaque non sua ferant, ut [Col. 0132C] in terra sua duplicia possideant. Subjicimur hic servituti, dum corpori nostro velimus nolimus sumus tributarii, et constringimur necessitate peccandi, affligimur quadringentis annis, omni excursu scilicet praesentis temporis, quod constat quatuor quaternitatibus nobis; quatuor enim venti, quatuor climata, quatuor elementa, quatuor etiam motus, de quibus saepe agimus, insunt homini: attamen gentem, cujus jugo deprimimur, id est vitia, Deus judicat, dum potenti ea in nobis ratione discernit et temperat: sed dum aequanimiter aliquandiu patimur, cum magnis patientiae copiis quasi aurum de camino ad coronam egredimur.
VERS. 15, 16.— Tu autem ibis ad patres tuos in [Col. 0132D] pace, sepultus in senectute bona. Generatione autem quarta revertentur huc: necdum enim completae sunt iniquitates Amorrhaeorum usque ad praesens tempus. At antequam egrediamur, ad patres nostros imus, dum eorum quorum miramur exempla praeisse, conferimus nos merito, et in pace vitiorum jam statuti, et praesumptione juvenili deposita, nostram humiliter vetustatem confessi sepelimur, a saecularium scilicet turbidine negotiorum intra mentis antra recondimur. Egredimur corporis morte ad praemia, sed huc, id est ad terram, quae promittitur possidenda, revertimur generatione quarta, quod est resurrectione ultima; primo namque generamur ex carne, secundo ex baptismate, tertio transitu ad requiem animae, quarto corporis resurrectione: sed [Col. 0133A] si animabus primam stolam jam habentibus differtur altera, patienter sustineant, scientes nondum completas Amorrhaeorum, id est amaricantium suis nequitiis Deum iniquitates, et hi bonis, quorum numerus exspectatur, ita necessarii sunt, ut ignis auro, et purgatis ad plenum per ipsos justis sistentur puniendi judicio.
VERS. 18, 19, 20, 21.— In die illo pepigit Dominus cum Abram foedus, dicens: Semini tuo dabo terram hanc a fluvio Aegypti usque ad fluvium magnum Euphratem, Cinaeos, et Cenezaeos, Cedmonaeos, Hethaeos, et Pherezaeos, Raphaim quoque et Amorrhaeos, et Chananaeos, Gergesaeos, et Jebusaeos. Cum sol igitur divinae, ut diximus, compunctioni ad horam abesset, apparet clibanus fumans, id est aestus [Col. 0133B] interior tentationis aciem mentis obnubilans, et lampas ignis transiens, divinae videlicet rationis radius, sed transeunter illustrans, et divisionem inter lucem et tenebras subtiliter docens, et ad tempus deserendo quod ex se sit homo salubriter intimans; in hoc die, in hac scilicet lampadis luce foedus Deus nobiscum paciscitur, dum ex sui perseverantia amoris spem nobis in conflictu victoriae aspirando pollicetur: semini nostro, non nobis utique sterilibus daturum hanc terram, hos profecto quos patimur terrenos motus, id est propter bona nostra opera senos nobis subditurum, a fluvio Aegypti, quod est scientia, qua res Aegyptias, saeculares videlicet, discutere novimus, incipient, et ad fluvium magnum Euphratem, sapientiam scilicet, qua divina contemplamur [Col. 0133C] inducens, qui interpretatur crescens, nam de speculatione proficit in rem: motus autem decem inseruntur, per hunc numerum summam universalem figurando vitiorum. Cum ei dicuntur possidentes ad caput malorum avaritiam pertinet, Cenezaei, Zelotypi, et hoc ad filiam ejus invidiam: Cedmon, antiqua tristitia; haec enim duo sunt quae antiquum in primis parentibus nobis inflixere moerorem; invidentia nempe diaboli per avaritiam ruerunt: Hethaei stupentes; sequitur enim haec reprobi sensus stoliditas: Pherezaei, superantes, vel disseminati, scilicet turpes ubique jam motus, et illiciti: Raphaim, gigantes; haec est superbia, cum de criminum quasi prosperis eventibus crescit peccatoribus audacia: Amorrhaei amaricantes, nam talibus amaricatur [Col. 0133D] Deus; Chananaei, erubescentes, vel negotiatores; nam his imbuti erubescunt de poenitentia cogitare, utpote quibus in exercendis vitiis diabolus dignoscitur otia negare; negotium enim dicitur, quia neget otium: Gergesaei, colonum ejicientes, seipsos sane primum, et ideo alios ab inhabitatione superna ad quam vocati sunt ejicientes: Jebusaei ergo ad ultimum dicuntur calcati, in illo videlicet lacu, qui calcabitur juxta Apocalypsim (Apoc. XIV, 20) extra civitatem, ubi passuri sunt aeternae damnationis pressuram.
VERS. 1, 2.— Igitur Sarai uxor Abram non genuerat liberos, sed habens ancillam Aegyptiam, nomine [Col. 0134A] Agar, dixit marito sub: Ecce conclusit me Dominus, ne parerem, ingredere ad ancillam meam, si forte ex illa suscipiam liberos. Duas esse in homine voluntates, unam carnalem, spiritualem 66 alteram, experto novimus. Sarai autem dicitur princeps mea, et voluntas nostra, si reginae innitatur rationi, princeps ejus efficitur; haec ergo juncta Abram, id est spiritui, et coelesti fecundata semine, dignos libertate, utpote quos veritas liberavit, liberos procreat; sed animo in fervore tentationum a dulcedine superni peregrinante affectus, torpida jam voluntas dum videt ad votum sibi divina non suppetere, quodammodo sic loquitur rationi suae: Deus, inquit, munus gratiae ad bene agendum mihi subtraxit, et dum ad spiritualia non praevaleam, quae ratio [Col. 0134B] est ut a saeculari etiam honesta aliqua actione cessare debeam: si itaque interna non potes, quia non vult Deus, saltem utile aliquid exterius administra, unde juvetur proximus, ne a fructu inveniaris omnino vacuus. Haec est Aegyptia ancilla, saecularis utique cura, quae Agar dicitur, id est advena, quae non in sanctis mentibus indigena est, sed adventitia, procaciter se ingerens, non grate suscepta.
VERS. 3.— Cumque illi acquiesceret deprecanti, tulit Agar Aegyptiam ancillam post annos decem quam habitare coeperant in terra Chanaan, et dedit eam viro suo uxorem. Qui ingressus est ad eam: at illa concepisse se videns, despexit dominam suam. Multi cum ea quae praetulimus sibi dicunt gratantius se divinis officiis instituros inter agendas saeculi res [Col. 0134C] sibi ipsis promittunt: post decem ergo annos accipitur Agar, quia, transgresso divinae legis imperio, postquam in terra Chanaan, in soliditate videlicet morum mutationis conversari devoverant, totae rationis vires in ingressu ancillae, id est in experientia mundialis concupiscentiae sese debilitant; Chanaan enim mutatum sonat, et terram, quia stabile elementum est, pro soliditate poni constat: quasi uxor ergo asciscitur, dum menti tenaciter agglutinatur, ast ubi aliqua cupiditate fetatur, quia utrumque fieri non potest, et Deo servire, et saeculo incumbere, voluntas spiritualis a carnali primo contemnitur.
VERS. 5, 6.— Inique, ait Sarai ad Abram, agis [Col. 0134D] contra me: Ego dedi ancillam meam in sinum tuum, quae videns quod conceperit, despectui me habet: judicet Dominus inter me et te. Cui Abram: Ecce, ait, ancilla tua, utere ea ut libet. Affligente igitur eam Sarai fugam iniit. Ac si pia voluntas proprii meticulosa lapsus rationi inferat, iniquitatis coargui debes, quae ancillam, quae meo suberat imperio, quasi quemdam intra sinum sub te ambiendam cohibendamque susceperis, ut sic curaret forastica, quatenus intro non mindereris, et modo ab ea contemptui me haberi non sine probro tuo pateris. Judicet Dominus, id est discernat, quod est, discernere te faciat, quod mihi potius quam illi te inhaerere convenerat. Et ratio si tua, ut asseris, ancilla erat, eam mihi ingerere non debueras; ancillatui [Col. 0135A] ergo eam tuo subjice, et si rationis uti libet imperio, ipsa uti ancilla utere: affligit itaque eam Sarai, quae dicitur ideo princeps mea quia principium sumit omnis vigor rationis ab ipsa, quia crebris restrictionibus, et timoris Dei objectu coangustat, sed illa fugam init, quia sub auctoritate magistrae tam potentis timendo a petulantia se contrahit.
VERS. 7, 8, 9.— Cumque invenisset illam angelus Domini juxta fontem aquae in solitudine, quae est in deserto in via Sur, dixit ad illam: Agar, ancilla Sarai, unde venis, et quo vadis? A facie Sarai dominae meae ego fugio. Revertere, ait, ad dominam tuam, et humiliare sub manu ipsius. Angelus Domini, aut divina inspiratio [Col. 0135B] est, aut divini monitio eloquii, quae nos inveniunt, cum nos in nostra nequitia, cum non quaeruntur a nobis, deprehendunt. Juxta fontem autem aquae sumus, dum illi, in quo sunt omnes thesauri sapientiae ac scientiae, inhaerere appetimus; qui fons in solitudine reperitur, quia divinae profunditas intelligentiae, non nisi ab his qui de evagatione forastica redierint ad cor, attingitur: sed solitudo in deserto habetur, quia, nonnisi cupiditatibus saeculi ad plenum desertis, haec mentis quies et unitas perfecte sentitur; et hoc in via Sur: Sur interpretatur nigredo, vel angustia, vel fortitudo: per nigredinem cognitio peccati, comae enim sponsae nigrae quasi corvus (Cant. V, 11) ; per angustiam commissorum poenitudo, et deinde contra adversorum [Col. 0135C] molestias sequitur fortitudo. Dicit ergo Agar, quae jam hic interpretaris conversa, et Sarai jam nosceris principis ancilla, attende quantum differat inter id unde venis, saecularem scilicet excursum, et illud ad quod modo tendis, divini praesidii confugium: a facie, inquit, id est a consideratione spiritualis voluntatis mihi praesidentis, et divina mihi judicia opponentis pertimesco. Revertere, ait, ad illam, id est a qua immaturo adhuc timore diffugis, ad ejus exsequenda et amanda praecepta convertere, et operibus ejus in nullo suggruniens humiliter quasi manui ejus subdita pare.
VERS. 10, 11, 12.— Multiplicans, inquit, multiplicabo semen tuum, et non numerabitur prae multitudine. [Col. 0135D] Concepisti, et paries filium: vocabisque nomen ejus Ismael, eo quod audierit Dominus afflictionem tuam. Hic erit ferus homo, manus ejus contra omnes, et manus omnium contra eum; et e regione cunctorum fratrum suorum figet tabernacula. Si aerumnae, et conceptus juxta quod Evae dictum est, tibi me permittente multiplicantur, ne extimescas, quia accedentibus ad Deum innumerabiles tentationum motus, quae sunt semina carnis, exsurgunt: concepisti ego spem quarumlibet cupiditatum, sed tibi per confessionem est pariendum, nomenque filii hujus, id est discretio boni primi hujus, quod est poenitentia, Ismael, id est auditio Dei vocatur, eo 67 quod audierit, id est audiri fecerit, quod non est aliud quam intelligi afflictionem tuam, supernae scilicet indignationis [Col. 0136A] incussum tibi a spirituali voluntate terrorem. Hic, inquit, primus conversionis tuae status, homo quidem erit propter assiduos carnalium tentationum impulsus, sed ferus propter viriles earumdem non feminea lentitudine, sed regia quadam auctoritate repulsus, manus ejus, potentia utique contra omnes animi, vel carnis assultus, et omnium rursus eorum in eumdem dirigetur incursus; et tabernacula, id est quemdam militiae devotionem e regione fratrum suorum, motuum videlicet animalium ex eodem mentis gradu, qui vocatur appetitus secum progenitorum; ex hoc enim et bene et male appetimus: figet, scilicet fixa indictione proponet, ut sicut desiderium corporis militat adversus spiritum, sic spiritus super equitare contendit idipsum.
[Col. 0136B] VERS. 13, 14.— Vocavit autem Agar nomen Domini, qui loquebatur ad eam: Tu Deus, qui vidisti me. Profecto hic vidi posteriora videntis me. Propterea appellavit puteum illum: Puteum viventis, et videntis me. Ipse est inter Cades et Barad. Nomen Dei vocare est, secundum id quod introrsum discretionem nobis dando loquitur, de ejus benignitate qua nos videt, quia profecto nostrum in quo eramus errorem nobis insinuat, congrua gratiarum actione aestimare: anteriora Dei, visio gloriae ejus est: In reliquiis enim tuis, ait psalmus, praeparabis vultus eorum (Psal. XX, 13) : posteriora, aeterna damnatio; percussit namque inimicos suos in posteriora (Psal. LXXVII, 66) . Hic ergo, id est in nostri cognitione, videmus, scilicet intelligimus, quam triste est quempiam poni dorsum, amittere utique Dei vultum, cum tam malum sit vivere quemlibet absque Dei et sui ipsius respectu secundum pravum animum suum. Puteus autem est profunda vitae nostrae, et instantis et praeteritae consideratio, de qua saepissime hauritur dulcissimae compunctionis inundatio: hunc igitur appellamus, quod est animadvertendo discernimus quamdam vitalis intellectus originem, quo et nos ipsos cognoscimus, eumque a quo cognoscimur; haec est enim vita aeterna, ut cognoscant te, inquit (Joan. XVII, 3) . Cades interpretatur mutata, vel sancta; Barad benedictio; dum namque hinc ad morum veterum mutationem per quam attingamus [Col. 0136D] sanctitatem exercemur, et illinc ad consequendam regni superni benedictionem porrigimur, quasi in quodam meditullio positi hac illacque distrahimur, et neutrum adhuc perfecte apprehendimus: ex hoc autem puteo vires sumimus, unde ad utrumque tendamus: dicitur etiam Barad verius translatum, grando: quod innuit conscientiae concussionem, quia mens hinc quidem per mutationem, sanctitatemque quasi defenditur, sed per frequentem peccatorum, et humanitatis incursionem accusata, ac si quodam hinc inde cogitationum juxta Apostolum accusantium, aut etiam defendentium (Rom. II, 15) grandine molestatur.
VERS. 16.— Octoginta et sex annorum erat Abram, quando peperit ei Agar Ismaelem. Octonarius ex [Col. 0137A] quaternariis constans refertur ad temporalia, quorum patimur in nostris initiis appetitum: senarius ad bonorum operum quae agere desideramus profectum; etsi enim bene exterius agere videmur, tamen plerumque graviter intro cupiditatum stimulis compungimur. Ismaelem tunc parimus, quando audiente, id est intelligere nos faciente ineptiam nostram Deo, ad confessionem peccati perducimus fluxum carnalis affectus.
Quae sequuntur a multis etiam tropologice sunt tractata doctoribus, et sunt quae per se satis eluceant, sparsim ergo minus patentia usque ad eum locum, ubi, Apparuit Abrahae Dominus in convalle [Col. 0137B] Mambre, sunt discutienda succinctius.
VERS. 1.— Nonaginta novem annorum esse coeperat, cum ei nomen Deus immutat, quia ad centenarium divinae contemplationis, qui transfertur in dexteram, necdum homo interior pervenerat, qui cum pater excelsus, quod est Abram, propter quasdam extrinsecas continentias, quas attigerat, sibi videretur. Ambula coram me, et esto perfectus, ei dicitur, ut non tam coram hominibus quam in interiori, quod est coram Deo proficere, et perfici studeas. Cadit ad haec Abram in faciem, quia qui se meriti putabat habere celsitudinem, de interna illico indignitate reprehensus suam erubescit foeditatem, quod est in Scripturis cadere in faciem. (VERS. 4.) Ego, inquit, sum, id est, essentialiter immutabilis, et inde pactum meum [Col. 0137C] tecum, si fortis et substantivus contra intima vitia sis: non ergo te frustra jam glorieris excelsum, sed patrem multarum procul dubio gentium scias te constitutum, ut paterna dispensatione regere noveris intestinae insolentiae populum. Ponam te in gentibus, quia quo magis proveheris, tanto majores patieris strepitus, sed ad hos deprimendos reges, id est motus potentes rationis, qui haec contineant ex te egredientur. Ero Deus seminis tui post te, provisor scilicet tui operis et remunerator, cum temporaliter esse desieris.
VERS. 12.— Infans octo dierum circumcidetur in vobis. Ille sane qui ex quatuor elementis constans, corpus proprium superaverit, et temporalia haec [Col. 0137D] totidem disterminata nominibus virtutum, ac si dierum luce mutaverit, is, inquam, a pravarum admistionum incursibus usquequaque purgabitur. Nota discretionem Apostoli (Philipp. III, 2) inter 68 concisionem, et circumcisionem, nec illud excedat feminas Pharaonem jussisse servari, et masculos interfici, hic de feminis taceri, masculos circumcidi: et qui non fuerit de stirpe nostra jubetur circumcidi, quia sunt virtutes, ut ita dicam, plusquam naturales, ut sunt virginitas et voluntaria mendicitas, quarum prima adeo excellit, ut in carne praeter carnem vivere ut vere angelica dicta sit: horum in superfluis praeputia circumquaque caeduntur; Justitiae enim nostrae quasi pannus menstruatae in conspectu tuo, dicit Isaias (Isa. LXIV, 6) . In carne [Col. 0138A] autem nostra hoc foedus aeternum est, quia in carnali nostro affectu, qui superius terra peregrinationis, et Chanaan, quod a statu recto per eum evagamur, et mutabilitati subjicimur, appellatur: tenor continentiae, qua Deo connectimur, necesse observetur.
VERS. 14.— Masculus, cujus caro circumcisa non fuerit, peribit anima illa de populo suo. Quod est dicere: Fortis animus, nec feminea mollitie degener, qui carnales affectus non absciderit, ex nimia suborientium vulgaritate desideriorum, et propria animalitate peribit. Sarai autem, id est voluntatem spiritui ac si marito annexam conjugem, non vocabis specialiter extrinseci tui actus, quo excelsus tibi videris, et quem pro saeculi honestate exerces, [Col. 0138B] principem meam, sed generaliter et absolute principem, totius scilicet piae actionis magis tamen interioris quam exterioris ducem; proprie enim sibi principatur, quisquis bona non pro Deo, sed proaliquo suo honore operans se cohibere videtur. Ex hoc spiritus et voluntatis conjugio Isaac, spes videlicet superni gaudii nascitur, cui coelestis multiplicationis illapsu benedicitur.— (VERS. 17.) Ridet in corde suo Abraham, et in faciem cadit, quia quo magis spiritualiter imbuitur, eo magis de interna sua eruditione gratulatur, et gratulans humiliatur: Putasne, inquit, centenario nascetur filius, et Sara nonagenaria pariet? Quod est recto ordine dicere: An sperabile mihi esse poterit quod voluntas, etsi [Col. 0138C] adhuc in nonagenario posita, denarium perfectionis minus habet: velle enim sibi adjacet, perficere autem non invenit (Rom. VII) , ad effectum desiderii ac si ad partum perveniat, et spiritus qui summam jam contemplationis attigit.
VERS. 18.— Utinam Ismael vivat coram te. Sed quid de virtutum excellentia loquor qui Ismaelem, id est affectum carnalem sibimetipsi non Deo obedire volentem, mori inter vitia adhuc vereor.— (VERS. 19.) Sara, ait Deus, pariet tibi filium, et constituam pactum meum illi in foedus aeternum. Non solum non morietur Ismael concupiscentiis assentiendo, sed Sara, voluntas scilicet ipsa interius exteriusque jam principans, ex puritate conscientiae spei gaudiosae fructum concipiet, ex quo amoris [Col. 0138D] aeterni soliditatem mens ipsa suscipiet.— (VERS. 20.) Super Ismael quoque, quem tu tentationum molibus obrui trepidas, exaudieris: duodecim duces generabit, fidem scilicet Trinitatis cum evangelici sermonis custodia ducatui suo interiori efficacia procreabit; quatuor enim ter, et tria quater duodecim faciunt: et fides in ternario, mortua est sine operibus, id est sine evangeliorum, seu quatuor virtutum principalium quaternario: duodecim duces generat, si apostolicam doctrinam affectus praecordialiter concipit et affectat.— (VERS. 21.) Pactum meum erit ad Isaac, quem pariet tibi Sara tempore isto in anno altero. Ad Isaac pactum stabilitur, cum spei nostrae ad amoris incentivum aeterna Deus praemia pollicetur: [Col. 0139A] quem Sara tempore isto in anno altero parit, dum voluntas hac ipsa animi temperie, cum scilicet Deus secum rationis illustratione loquitur, et in anno, non modo isto, ubi adhuc decertatur cum vitiis per plenitudinem luminosae actionis, sed in altero, ubi neque strepitibus consopitis perficitur annualis solemnitas sperandarum aeternae beatitudinum contemplationis, spem prosequitur usque ad exhibitionem et efficientiam digni et idonei operis; non enim est dicenda spes, si hanc ulla non commendat vivae exsecutionis res.
VERS. 22.—Finito sermone ascendit Deus ad Abraham, cum interdum sese dispensatorie subtrahendo ostendit humano spiritui nequaquam suo subesse arbitrio divinae aspirationis gratiam, sed de [Col. 0139B] supernis a Patre luminum hanc petendam.— (VERS. 24, 25.) Nonaginta ergo annorum et novem Abraham circumciditur, dum ad dexteram divinae visionis, et gloriae etiam in praesenti praegustandam quae praelibatio quaedam futuri denarii est, oculus spiritus expurgatur. Centenarius namque, ut dictum est, transit in dexteram, quam hic assequimur aliquando speculante beatitudinis nostrae Deum summam. Ismael quatuordecim annorum circumcisus dicitur, quia carnalis affectus per decalogi observantiam, et Evangeliorum custodiam ad puritatis virtutem adducitur.
VERS. 26, 27. In ipso die mares omnes domus ejus circumciduntur, quia in eadem quae haec [Col. 0139C] Deus menti ratiocinando loquitur aspiratione, quidquid virtutis interius est, quas palmes, qui fert fructum, ut magis afferat, sedula eget emundatione; alienigenae, et hi qui non sunt de nostra stirpe, eadem exponuntur sententia, quod praemisimus supra, de reliquis tractabimus infra.
VERS. 1, 2.— Apparuit autem Dominus Abraham in convalle Mambre sedenti in ostio tabernaculi sui, in ipso fervore diei. Cumque elevasset oculos, apparuerunt ei tres viri stantes prope eum. Postquam Abraham, id est pater videns populum, discernens scilicet turbas cogitationum, Ismael, id est sibi non Deo obedientem, circumcidit affectum. Ismael enim dicitur obediens sibi, et vernaculos ingenita sibi naturaliter [Col. 0139D] bona, et emptitios, labore quolibet acquiquisita, et alienigenas, vitia 69 undecunque contigua, illa examinans, ista prorsus abscidens, apparet ei Dominus in convalli Manbre. Convallis humilitas est: Manbre divisiones, vel perspicua sonat; in humilitate enim constituti perspicaciter dividimus, id est discernimus, et quid sumus et quid agere debeamus. Tabernaculum autem est obsequium, quo Deo militamus: in quo ostium est, quia ibi spes ex hoc egrediendi ad requiem est: in hoc sedemus, quia in hac spe perseveranter quiescimus, nam dormitur inter medios cleros (Psal. LXVII, 14) , et sedere perseverare est, ut illud: In cathedra pestilentiae non sedit (Psal. I, 1) : in ipso fervore diei, hoc est in eodem quo circumcisio praedicta acta est mentis [Col. 0140A] spirituali intellectu. Elevat oculos, cum ad intellectualia sola contuenda erigit cordis obtutus ab omni infima imaginatione seclusos. Tres viri sibi apparent stantes, cum sensualitas, imaginatio ac intellectualitas ad momentum dum mens tenditur in divina subsistunt, et propter nos, id est juxta nos, ab externa evagatione cessande, dum Deus ab humili mente persentitur, se deprimunt.
VERS. 3, 4.— Quos cum vidisset, cucurrit in occursum eorum de ostio tabernaculi sui, et adoravit in terra. Et dixit: Domine, si inveni gratiam in oculis tuis, ne transeas servum tuum: sed afferam pauxillum aquae, et laventur pedes vestri, et requiescite sub arbore. Cum animales habitus nostros supervenienti gratiae substare conspicimus, in occursum eorum [Col. 0140B] currimus, dum studium nostri liberi arbitrii ad excipiendum quod influit praeparamus, et hoc de ostio, de spe scilicet, qua in superna mens inhiat tabernaculi, id est militiae nostrae habemus: adorat ergo in terra, humiliatur conditionis vilitate cognita. Si, inquit, oculorum spiritualium scilicet donorum tuorum gratia me dignaris, ne momentanee ut aliquos soles me attingas, sed sic adesto ut immoreris, meque aliquandiu consoleris, afferam pauxillum aquae, id est elaborabo quippiam compunctioni aptum, et gratiae, ut vobis, o sensualitas, imaginatio ac intellectualitas, pedes laventur, mobilitatis videlicet vestrae, qua per terrena labimini peccata, mundentur, a quo discursu saltem dum modo suppetit sub arbore quiescite, id est sub Spiritus sancti, quae ab [Col. 0140C] aestu vitiorum vos protegat, vosque alat, respirate virtute.
VERS. 5.— Ponam buccellam panis, et confortate cor vestrum, postea transibitis; idcirco enim declinastis ad servum vestrum: Fac, inquiunt, ut locutus es. Buccellam panis ponimus, cum sacrae Scripturae aliquid, unde reddatur fervidior, animo ruminandum offerimus, ut inde vivacius fortiori facta ratione Deo vacemus. Postea transibitis, id est, cum cordis voto satisfeceritis, ad tempus ut assolet subtrahere oblata poteritis, ideo namque ad servum ves rum, Deo rigorem vestrum inflectente, declinastis: servi autem nostrorum omnium motuum sumus, quibus tam sedulo observandis inservimus: assentiunt igitur [Col. 0140D] divinae rationi.
VERS. 6, 7.— Festinavit Abraham in tabernaculum ad Saram: dixitque ei: Accelera, tria sata similae commisce, et fac subcinericios panes. Ipse vero ad armentum cucurrit, et tulit inde vitulum tenerrimum et optimum, deditque puero. Qui festinavit, et coxit illum. Cum ergo opportunitas, et habitudo animi ad Deo supplicandum arrident, festinet Abraham, quem pater videns populum interpretari diximus, quia paterna pietate ac legitima potestate populo videt, id est providet; festinet, inquam, spiritualis iste Abraham in tabernaculum ad Saram, quae jam hic interpretatur virtus, ascita utique sibi voluntate bona sine qua quidquid agimus non est virtus, divinam aggrediatur militiam, dicatque ei secundum [Col. 0141A] rerum efficientiam. Sata, inquit, similae tria, purum videlicet exteriorem hominem, puram interioris memoriam, subtilitatem contemplationis denique puram, ad unam Dei placiti intentionem commisce, et fac panes, nitidos scilicet vivendi institue mores, quos tamen ignis veteris, sed exstincti cinere, quod est peccati, in te quondam regnantis memoria, contra insurgentem superbiae typum preme. Armenta Dei sunt, virtutum quarumque fortium proposita: armenta autem dicuntur ab armis, quia inde antiquitus arma, loricae, galeae fiebant et scuta: ad hoc armentum spiritualis quisque Abraham devotionis celeritate concurrit, et vitulum novum scilicet, attamen intentionis gravitate maturum, abjecta saeculari vetustate, atque obstinatione tenerrimum, et sine [Col. 0141B] voluntaria carnalitatis ac negligentiae admissione optimum arripit principalis cujuslibet virtutis institutum; sancti enim licet cunctis videantur florere virtutibus, gratiis tamen quibusdam innituntur specialibus; divisiones enim gratiarum sunt, prout cuique impertitur spiritus (I Cor. XII, 4) . Hunc damus puero, quando illius novi hominis Christi bonum nostrum examinandum ac si ad veram regulam mancipamus exemplo: qui festinanter coquit, cum quidquid nobis ex nobis accidit duritiae spiritus sui flamma velocius mollit.
VERS. 8, 9, 10.— Tulit quoque butyrum et lac, et vitulum quem coxerat, et posuit coram eis. Ipse vero stabat juxta eos sub arbore. Cumque comedissent, dixerunt ad eum: Ubi est Sara uxor tua? Ecce, ait, [Col. 0141C] in tabernaculo est. Cui dixit: Revertens 70 veniam ad te tempore isto vita comite, et habebit filium Sara uxor tua. Quo audito Sara risit post ostium tabernaculi. Butyrum tollimus cum beneficia charitatis aliis impendenda aggredimur: lac sumimus, cum innocenter in nobis ipsis vivimus; sunt enim qui sibi innoxie vivunt, sed aliis nihil pietatis impendunt: butyrum autem non solum esui suave est, sed et alia impinguat, unde et obsequium charitatis significat; idem in propheta sentimus, ubi legitur: Butyrum et mel comedet (Isa. VII, 15) , et caetera. Cum igitur boni sumus in nobis, et bonitatem impendimus proximis, tunc recte vitulum sanctae cujuspiam professionis, coctum igne puritatis inferimus: coram eis, [Col. 0141D] ingenio scilicet, memoria et sensibus nostris, ut haec sibi inviscerando ac si cibum reficiantur ex his: comedunt ergo, et tanto acrius de sui status humilitate queruntur: Ubi est, aiunt, Sara uxor tua? ac si diceretur: Si tu modo Deum tibi inclaruisse aliquatenus sentire coepisti, pensa ubi Sara consistat, id est quaenam insit firmitas tuae nuper illuminatae voluntati; quo enim altius reficimur, eo arctius quidnam simus contuemur. Ecce, ait, in tabernaculo est, quia se contra vitiorum examina militare, conscientiae proficere incipientis responsum est; ipsa namque infert, ipsa refert: Cui dixit.
Notandum est quod cum superius dictum sit quia comederunt et dixerunt: Ubi est Sara? nunc dicitur quia singulariter dixit: ubi intelligatur nos non absurde [Col. 0142A] moraliter aliud accepisse Dominum apparentem, aliud tres viros stantes.
Dixit ergo Dominus: prima Dei apparitio homini in conversione. Qui tamen a nobis non nos deserens usquequaque digreditur, dum per experientiam nostri, peccatique victoriam nos erudit, tuncque ad nos gloria opulentiore revertitur: ne itaque de suo imbecilli statu interior homo quaeratur, si vita comes fuerit, id est si in vitae proposito perseveraverit, et tempus idem, id est temperies ut sic dicam eadem, habitudoque animi perstiterit; in fervore enim diei Dominus ea locuturus apparuit, postquam inter tentationes conversationis unitatem tenuerit: Sarae filius datur, quia voluntati jam non novitiae, sed viriliter militari quadam audacia contra vitia desudanti [Col. 0142B] spes non ut prius timida, sed delectabilis, et certitudine plena, ratione coelitus illustrata promittitur. Sara ad haec risit, quia voluntas nostra etsi ad bona nitatur, ex propriae tamen infirmitatis consideratione quasi subsannans quae a spe sibi sunt destinata diffidit, unde et post ostium tabernaculi dicitur risisse, ut intelligatur sui laboris diffidentia ab spe paululum decidisse: filios autem nostros, spes nostras ob posteritatem scilicet solemus vocare. Sara itaque filium non habet, quandiu animus passionum nebulis obscuratus quanto inferius timet, minus superius amans, minus etiam sperat, in seipso adhuc fluctuabundus haeret: at Domino post tentationum nos invisente triumphum, cum plena hilaritas cordi infunditur, suscipit profecto Sara filium.
[Col. 0142C] VERS. 11, 12.— Erant autem ambo senes, provectaeque aetatis, et desierant Sarae muliebria. Quae risit occulte dicens: Postquam consenui, et dominus meus vetulus est, voluptati operam dabo? Ac si voluntas diceret: Ego inveteravi inter omnes inimicos meos in terra aliena (Psal. VI, 8; Baruch. III, 11) , et vir meus spiritualis, scilicet intellectus, non jam sapit nisi veteri homini congrua, incassum contemplationis divinae acquirendae voluptati a me impenderetur opera, cui prima deest compunctionis gratia: muliebria autem menstrua sunt, quae cum fieri mulieribus desinunt, parere desistunt. Quid ergo per menstrua nisi internarum animae sordium per confessionem vacuefactio? Cum namque voluntas nec [Col. 0142D] perfecta sibi inesse conspicit in confitendis reatibus conversionis initia, postquam juxta propriae considerationis humilitatem senectutis typicae intra conscientiam provehitur inertia, non habet ex se, nec circa se invenit, unde sibi nascitura praesumere possit ejus, quae per intimam a Deo aspirationem promittitur, sincerae, et intrepidae spei gaudia: qui enim nihil meretur, si praemia sperare jubetur, nisi respiciat ad gratiam, non tam de promisso gaudet, quam quia non meruit irrideri veretur.
Sed Dominus ad Abraham loquitur dicens:— (VERS. 13, 14.) Quare risit Sara uxor tua, dicens, Num vere paritura sum anus? Nunquid Deo est quidquam difficile? Juxta condictum revertar ad te hoc eodem tempore vita comite, et habebit Sara filium. [Col. 0143A] Ac si Deus aperte diceret: Si de tua infirma homo voluntate dubitas, cui cum nec velle ad bene agendum adjaceat, perficere non dico, sed nec incipere invenias, Dei omnipotentiam cur desperando subsannas, cum prae oculis tot ejus in omni peccatorum genere misericordias habeas? Vita quam tibi inspirando contradidi, sit perseverantissima in omnis boni operis exhibitione comes, et sic in hoc eodem tempore, hoc scilicet ipso interioris tui hominis fervore perdures, ut semper horum subsidio motus carnalis voluntatis studeas rationi subjugare rebelles, et tunc ad remunerandos me ad te revertente triumphos, clarissimae tibi spei oriatur proles: prius exerce medicinam, qua febribus careas, post tibi virtutum suggeram dapes, quibus ab infirmitate, quae [Col. 0143B] febribus contracta est revalescas: si feceris 71 pro salute tui quod condixi, quod et factu facile est, incrementa de quibus desperare videris tibi subministrare difficile mihi non est. Victa convenienti ratione voluntas, se quasi non desperasse dissimulat, et jam ad meliora gerendum pollicitationum majestate succensa, erubescit cogitando replicare quae senserat, quam tamen verus testis ut ad poenitentiam ipsius ineptae desperationis provocet, intellectus improperator accusat: unde dicenti:— (VERS. 15.) Non risi, risisti, inquit.
VERS. 16.— Cumque surrexissent inde viri, direxerunt oculos suos contra Sodomam, et Abraham simul gradiebatur deducens eos. Cum non nisi ab humilibus et divino timore contractis sensibus, et quodammodo [Col. 0143C] sedentibus, superni convivii dulcedo gustetur, recte surrexisse dicuntur, cum ad externa studia sollicito animi rigore tenduntur. Contra Sodomam autem oculos dirigunt, cum ad similitudinem ac conformitatem carnalium motuum, vel hominum, intentiones figunt; Sodoma namque similitudo eorum, aut caecitas, aut pecus silens interpretatur; post conformitatem sane vitii, aut saecularium, incurrimus caecitatem cordium, et distracta sensualitate cum imaginationibus in luxum, venitur ad pecuale silentium, dum nulla rationis congressio fit contra carnis assultum, sed perniciosa pace tenetur ad cujuspiam peccati dominium; sileat enim, usu sacrae paginae teritur pro quiescere, et non resistere, ut est: Sileat [Col. 0143D] omnis terra a facie Domini (Habac. II, 20) . Abraham autem hos deducens simul graditur, dum ratio visu, et cogitatu phantastico perpulsa ad proclivia facinorum ducitur, scit errorem suum, nec prae infirmitate renititur, hoc fieri solet, scire scilicet suos, ac ingemiscere lapsus, antequam caecitas omnimoda innascatur mentibus.
VERS. 17.— Dixitque Dominus: Num celare potero Abraham quae gesturus sum? Unde et Dominus non se posse celare Abraham quod gesturus est profitetur, cum in gentem magnam, ac robustissimam futurus sit (Gen. XII, 2) , quia ipsi nostro spiritui per vitia violenter acto, quaedam plerumque infunditur suae futurae ruinae ac resurrectionis providentia, et dum se videt spargi per crimina, spem tamen [Col. 0144A] introgerit, Deo praestante, ad pristina bene agendi se rediturum exercitia. Propter Abraham enim adducit Dominus quae locutus est omnia, dum propter interiorem animi de sua quam attendit, nec evincere sufficit pravitate rugitum, quasi Israeli in Aegyptia servitute clamanti, victoriae aliquando subministrat auxilium. Suscitat enim viduae Dominus filium, matris miseratus affectum (III Reg. XVII, 22) .
VERS. 20, 21.— Dixit itaque Dominus: Clamor Sodomorum et Gomorrhaeorum multiplicatus est, et peccatum eorum aggravatum est nimis. Descendam, et videbo utrum clamorem qui venit ad me opere compleverint, an non est ita, ut sciam. Gomorrha populi seditio, vel timor dicitur; in mente namque eversa populi, carnalium utique tumultuum seditio, et ex [Col. 0144B] pravae conscientiae objectu timor non Dei, sed hominum suspicio versatur. Ex Sodoma ergo et Gomorrha, cordis scilicet caecitate, ac flagitiorum seditione clamor oboritur, cum pudore depulso quidquid nequam et impudicum est intra animum, aut etiam exterius exercetur; is multipliciter aggravatur, dum diuturnitate consuetudinis induratur. Deus vero ad Abraham haec loquitur, cum ab ipso nostri nobis peccati immanitas intimatur. Inde et descendit, id est ex superbiae nostrae fastu descendere nos facit, et videt, nostra nos scilicet desideria an opere ad plenum expleverimus, videre nos facit; ipsa namque clamor sunt in auribus Dei, ut sciam, inquit, ut scire profecto faciam, in quam destitutionem misera mens ruerit, quid appetierit, quid appetitum quoque peregerit.
[Col. 0144C] VERS. 22.— Converteruntque se inde, et abierunt Sodomam; Abraham vero adhuc stabat coram Domino. Dum exterior homo noster jam cogitatione perversa saeculo conformari desiderat, inde, id est ex sui ipsius necesse est humili prius consideratione, quam Deo ad Abraham nostrum loquente concepit, ab ipsoque Deo se convertat, ut bestiali vitae, id est Sodomae intendendo caecutiat. Sed adhuc Abraham coram Domino stat, quia intellectus divinitus sentiens intra seipsum in quae mala properet gemebundus pensat; iste Domino appropinquat, cum secundum Scripturas, status quosque mentis examinans, de singulis discutere apud se nititur, quid Deus sentiat.— (VERS. 23) . Nunquid perdes, inquit, justum cum [Col. 0144D] impio? Ac si diceret: Nunquid etsi ex carnis imbecillitate in vitium labor, ego spiritus qui condelector legi Dei, et secundum interiorem hominem vivere gratius habeo, ne videam, aut videns exsequi cupiam quod justum est, etiam caecitate damnabor?— (VERS. 24.) Si fuerint quinquaginta justi in civitate peribunt simul? Per quinquagenarium numerum poenitentia accipitur, quod ex psalmo quinquagesimo aperte probatur; quinquaginta ergo justi sunt in civitate, cum digni poenitentiae motus versantur in mente.— (VERS. 26.) Si invenero, inquit, quinquaginta justos in medio civitatis, dimittam omni loco propter eos. In medio civitatis justi inveniuntur, cum compunctionis motus in ipso cordis meditullio non ad horam, aut ex latere, ut assolet, sed perseveranter [Col. 0145A] et cum integro vitia corrigendi voto nascuntur; omni autem loco dimittitur, cum menti a sua dispersione collectae, et 72 omnino jam factae locali indulgetur, ne in deteriora labatur.
VERS. 27, 28.— Loquar, ait, ad Dominum cum sim pulvis, et cinis. Quod si quinquaginta justis quinque minus fuerint inventi? Non, ait Dominus, delebo, si invenero quadraginta quinque. Ad Dominum loquimur, cum de nostra pravitate apud ipsum orando conquerimur; pulverem nos fatemur, cum aut nos peccatores, aut ad omnem tentationis statum instabiles nos esse cognoscimus; peccanti enim dictum est: Pulvis es (Gen. III, 19) . Cinis vero ignis absumpti indicium est, quod significat praeteritorum peccatorum memoriam, quae sicut cinis ignem, sic [Col. 0145B] fovet et refricat vitii cujusque calorem. Cinis itaque sumus, quoties pristina nostra mala voluptuosa recordatione nutrimus; sed non delemur, si quinquaginta justis quinque minus habentes invenimur, quia etsi perpetratorum nos poenitet, et imbecillitas interioris hominis ad integrum restringere quinque carnis sensus non valet, tamen divina clementia tantillum poenitendi appetitum non renuet, nec residuum bonae introrsum voluntatis delet, cum mens minus quam convenit sensualitatem non audacia, sed infirmitate coercet. Quadraginta autem quinque in nobis reperiuntur, cum per gratiam Evangelii, quae quaternario signatur, et ductu Decalogi, qui denario accipitur, sensualitas interior, id est imaginatio plene regitur; nisi enim sensus hi corporis arctius multo [Col. 0145C] animae inessent, nunquam eorum, quae audivimus, tetigimus, olfecimus, tantae se ei memoriter delectationes immergerent.
VERS. 29.— Sin autem quadraginta inventi fuerint, quid facies? Ait: Non percutiam propter quadraginta. In quadragenario sumus, cum aut corpus nostrum quatuor subsistens elementis denario legis addicimus, aut quia denarius ex septem et tribus constat, septenarius vero ex quatuor et tribus, corpus nostrum quaternario figuratum, animamque ternario per quatuor Evangeliorum custodiam, aut quatuor principalium virtutum observantiam ad Trinitatis inducimus notitiam, quam nil aliud dicimus, nisi corpore, et anima Deo observandi diligentiam. Notandi autem sunt per numeros statuum gradus, in [Col. 0145D] quibus a poenitentia continentiae proficit virtus, nec pia intentio perversi actus merito exigente concutitur.— (VERS. 30.) Quid, inquit, si inveneris ibi triginta? Non, ait, interficiam propter triginta. Trigenarius ex sexties quinis constat. Senarius autem, quia sex diebus sua Deus opera peregerit, pro perfectione accipitur; quinarius vero non solum ad exteriores et intrinsecos sensus, sed etiam ad opera ipsa refertur; quinquepartita enim est corporearum rerum divisio, in personam scilicet, quae quippiam agit, materiam unde agit, motum per quem facit, occasionem quare facit, effectum quod facit. Cum ergo ad perfectum sensualitatem, imaginationem, operumque ordinem, prout humanitati suppetit, producimus, in trigenario [Col. 0146A] pedem animi ponimus; non igitur in hoc statu interfectioni, sed salvationi locus est.— (VERS. 31.) Sequitur vicenarius numerus in quo adhuc non perit civitas; vicenarius ex septenariis duobus, et senario constat; per unum ergo septenarium temporalia, quae septem volvuntur diebus, per alterum nostrum corpus, et anima; per senarium spiritualis creaturae accipitur gratia, cui quasi magistrae subjicimur restringendi nos, et quaeque mundi concupiscibilia; homo enim factus est die sexta: sub qua cum nos, et exteriora nostra posuerimus, ad regulam primam charitatis videlicet unitatem pervenimus, in qua perire non possumus.
VERS. 32.— Obsecro, inquit, ne irascaris, Domine, si loquar adhuc semel. Quid si inventi fuerint [Col. 0146B] ibi decem? Animadverti debet, quod semel se ad Dominum loqui coepisse commemorat. Semel in Scripturis pro eo quod est incommutabiliter positum reperimus; incommutabiliter igitur ad Dominum loqui incipit quisquis vitae perfectioris institutum precibus, et studio operum perseveranter a Deo expetit. Denarius ergo ad extremum ponitur, qui in vinea laborantibus promittitur (Matth. XX, 2) ; haec est illa universalis perfectio, aeterna scilicet, cui in futuro videndae nunc insudatur, Dei visio, quae est omnis plenaria felicitatis origo, sicut denarius quaedam numeri constat certa perfectio, et sine quo aliorum qui sequuntur, non fit numerorum ulla collectio.— (VERS. 33.) Abiit Dominus, postquam cessavit loqui ad Abraham, et ille reversus est in locum suum. Post hanc ergo conscientiae [Col. 0146C] illustrationem, qua quae agenda nobis sunt in diversis vitae statibus, quasi Deo per attactum rationis nos alloquente vigilanter attendimus: Abit Dominus, quia ostenso vitae tramite relinquit nobis liberi arbitrii munus, et quasi secedens ad tempus experiendo nos permittit agere quae volumus; praesidente itaque Deo menti nostrae supra nos sumus, recedente autem dispensative ipso, ad locum nostrum revertimur, quia ad eam animi torpidam habitudinem relabimur illico, quam ex pura humanitate habemus, si enim perpendamus quid ex nobis simus, mendacium verbi, et operis solummodo in nobis advertimus.
73 VERS. 1, 2.— Veneruntque duo angeli Sodomam vespere, sedente Lot in foribus civitatis. Qui cum [Col. 0146D] vidisset eos, surrexit et ivit obviam eis, adoravitque pronus in terram, et dixit: Obsecro, domini, declinate in domum pueri vestri, et manete ibi: lavate pedes vestros, et mane proficiscemini in viam vestram. Per duos angelos sensualitas et imaginatio accipitur, quae recte angeli, id est nuntii dicuntur, quia sensus exterior cogitationum nuntiat visioni, quae foris senserit, rursusque imaginalitas refert intellectualitati, quae sibi sensualitas forastica impresserit, haec duo veniunt Sodomam, cum curarum mundanarum irruunt caecitatem, et vespere, divinae scilicet spei deficiente calore. Lot autem in foribus civitatis sedet, quia animus noster a linea justitiae jam declinans, et delectationum retibus vinctus, flammasque [Col. 0147A] avari desiderii spirans, ad ingressus suggestionum segnis, et languidus torpet; adversus haec enim standum est, id est decertandum; cum enim dixisset Apostolus: State in fide, consequenter stationem illam exposuit dicens: Viriliter agite (I Cor. XVI, 13) . Ille itaque qui prius Abraham propter a Deo illustratae discretionis intelligentiam dictus est, postquam ad locum suum revertitur, Lot dicitur, qui juxta quod supra expositum est, declinans, vel vinctus, vel utinam iuterpretatur, in quo utinam illud apte notatur, quod legitur: In desideriis est omnis otiosus (Prov. XXI, 25) ; utinam enim optantis est verbum: sedere etiam judicantis est. Sedet igitur Lot in foribus civitatis, dum humano ratio a recto licet declinans, et vinculo concupiscentiae tracta [Col. 0147B] secundum saeculi honestatem, propriae examinat introitum delectationis; dum enim sensus nostros, ac cogitationes in pecuale videmus labi silentium, nec in Dei auribus vitalem cujuslibet bonae actionis edere sonum, pudorem plerumque verentes humanum, restringimus petulantiae nostrae fluxum, surgimus, id est, erigimus desidem ad haec reprimenda animum, et adoramus in terram proni, superbientem scilicet, ne pereffluat, in consideratione propriae conditionis humiliamus affectum. Obsecro, inquit, domini, declinate in domum pueri vestri, id est, intra conscientiae secretum a forinseca vos evagatione restringite, vobisque rationis servitium adhiberi permittite; ibique manete, sub ea scilicet vos perseveranti instantia cohibete, pedes vestros lavate, sordes [Col. 0147C] malitiae, quas affectando terrena contraxistis, poenitendo diluite; mane in viam vestram proficiscemini, radio utique divinae charitatis vestris sensibus infulgente, Christum, qui via ad se tendentibus est, desiderii sancti passibus aggrediemini. Qui dixerunt: Minime, sed in platea manebimus.
VERS. 3.— Compulit illos oppido, ut diverterent ad eum; ingressisque domum illius fecit convivium, coxit azyma, et comederunt. In platea manere gestiunt, quia arctam et angustam viam, qua ad vitam tenditur, sensuum cogitationumque nostrarum volubilitates refugiunt; lata ergo ad manendum diligunt, dum patere nugis quibuslibet portas mentis corporisque non metuunt, et vas omne sine operculo immundum esse secundum legem, suggerenti rationi non [Col. 0147D] assentiunt. Oppido autem impellimur, cum timendo humanitus ne pedetentim tepescendo labamur prae oculis hominum in aliquod grave flagitium, carnis frenamus impulsum, aut divini etiam judicii nobis opponendo metum, sicque tandem a publico incuriae divertimus in rationis asylum; sed his conscientiae munimine sese foventibus, orationis, lectionis, contemplationis convivium suggeritur, expurgato malitiae fermento, azyma sinceritatis et veritatis (I Cor. V, 7) sancti ad purum spiritus igne coquuntur, et hac refectionis voluptate intrinsecus, et extrinsecus sensualitas vagabunda tenetur.
VERS. 4, 5.— Prius autem quam irent cubitum, viri civitatis vallaverunt domum ejus a puero usque [Col. 0148A] ad senem omnis populus simul. Vocaveruntque Lot, et dixerunt ei: Ubi sunt viri, qui introierunt ad te nocte? Educ eos huc, ut cognoscamus eos. Imus cubitum, quando in nobis quiescere incipit strepitus negotiorum forensium; prius autem quam ab his consopiatur animus, viri civitatis, feroces videlicet motus corporis domum vallant, id est scientiam coangustant; per senes possumus intelligere originalia, per pueros actualia quae super addimus, et adinvenimus etiam mala; verbi gratia cum libido naturaliter nobis insit, ut de caeteris taceam, novitates quotidie libidinum, et praeter solidam coeundi regulam commentatas miramur, et mirando dolemus. Ex senibus pueri in dies oriuntur, quia ex ingenita corruptione novus inuesinenter vitii fetor [Col. 0148B] egreditur; sunt quoque pueri quaedam non naturalia crimina, sine quibus et ex parte fuisse traduntur ante diluvium tempora, ut sunt avaritia, cenodoxia, cultuumque externorum superbia, longo autem post tempore reperta, imo producta, acriore nunc fervent insania; senes vero gastrimargia, ira, tristitia, luxuria. Hi itaque cum omni cogitatuum carnalium populo Lot evocant, quia delectationum praeteritarum dulcedines, et earum rerum, quae impraesentiarum tenentur, amores rationi objectant, et ad bona exteriora haurienda compellant. Ubi sunt, inquiunt, viri qui introierunt ad te nocte, tenera scilicet illa quondam interior exteriorque sensualitas tua, quam nunc sub virili robore constrinxeris, attende in quo statu sit, an in eo perseverare tibi [Col. 0148C] possibile sit, qui ad te noctu, id est improvise introierunt, quod totum est ab exterioribus quae sibi pertinent rebus curandis, ad spiritualia quae sui officii non sunt, nec ferri possunt 74, se intruserunt: Educ eos huc, exerens sensus ad exsequendum ordinem usumque temporalium cui fruendo facti sunt ut cognoscamus eos, ut nostri profecto notitiam jugi eis experientia voluptatis addamus.
VERS. 6, 7, 8.— Egressus ad eos Lot post tergum accludens ostium ait: Nolite, fratres mei, malum hoc facere. Habeo duas filias, quae nondum cognoverunt virum, educam eas ad vos, et abutimini eis, sicut placuerit vobis, dummodo viris istis nihil faciatis mali, quia ingressi sunt sub umbra culminis mei. Lot ad eos ingreditur, dum ad discutiendam [Col. 0148D] a quibus interpellatur vitiorum qualitatem vis rationis exeritur; post tergum ostium accludit, dum mentis aditum his quae retro sunt, temporalibus scilicet anteriora petens, id est aeterna, obstruit, et in ipsa discussione peccati ne voluptas furtive subripiat, sese munit; fratres autem nostri ipsi sunt motus corporei, ex eadem qua et virtutes prodeunt mente progeniti; eadem enim terra quae segetem generat, spinas, et tribulos pariter procreat: Nolite, ait, hoc malum facere, ad evidens videlicet me flagitium provocare. Duae filiae mihi videntur posse accipi duo quaedam, quae magnam in bonis mentibus teneritudinem pariunt, habendi cupiditas, et opinionis amor, id est cenodoxia, vix enim aliquis in [Col. 0149A] profectu positus tentatione quidpiam habendi caret, vix justus cenodoxiae impulsu vacuus est, etiam quo justior est; haec ergo sunt, quae rationis robur effeminant, unde et filiae sunt, quae non cognoscunt virum, quia non experiuntur rationis dominium; dicitur enim cuidam: Voca virum tuum (Joan. IV, 16) , id est intellectum; sunt namque innumeri, qui corporalia, et quae vulgo probrosa sunt vitia magis vereri solent, ut sunt gulositas ac extraordinaria luxuries, quam spiritualia, ut avaritia et superbia sunt, exhorrent. Haec itaque educuntur, dum ab illa adhuc divina nimis sapiente, et terrenis inhiante ratione voluntati daemonicae prostituuntur, quibus per eadem crimina abutitur. Hoc se facturum spondet, dum viris, id est sensibus sese viriliter agentibus [Col. 0149B] nihil fiat mali, id est scandali, quia ingressi sunt sub umbra culminis mei, ab aestu scilicet carnalium appetituum, ad me rationem se contulerunt sancti Spiritus ibi protectionem habituri, qui tegmen capiti meo est in die belli.
VERS. 9.— At illi dixerunt: Recede illuc; et rursus: Ingressus es, inquiunt, ut advena, nunquid ut judices? Te ergo magis quam hoc affligemus; vimque faciebant Lot vehementissime. Quod est totum ac si carnis appetitus sub specie vitiorum diceret ironice rationi: Recede ergo a bonorum temporalium usu, quibus licite inhaerere poteras, ad intellectualitatis summam in qua perseverare non queas, ubi et corporis sensus ridicule nimis a suo officio abstinens occultare te putas? Ratio homini fateor data est, [Col. 0149C] quae sine ullis externae rei cupiditatibus Deo vacare debeat. Et haec vernacula, et ut sic dicam indigena homini est; tu autem adventitia in conscientiae aditum, quasi ancilla, dominatum imitans fallaciter ingrederis, quae vitia spiritualia prosequeris, et corporalia pro solo pudore humano refugis, pensa quo animi robore sedem adversus nos judicii tenere poteris; non ergo tam adversum tuos sensus machinas tentationis erigimus, quam contra reflandos tui tumoris novos fastus; inde igitur Lot isti typico internae tempestatis turbo congeritur.
VERS. 10, 11.— Jam prope erat, ut infringerent fores. Et ecce miserunt manum viri, et introduxerunt ad se Lot; clauseruntque ostium: et eos, qui erant foris, percusserunt caecitate a minimo usque ad [Col. 0149D] maximum, ita ut ostium invenire non possent. Fores infringuntur, cum praecepta Dei, aut virtus animi, qua Deus admittitur, hostisque excluditur, in nobis diabolo pulsante laeduntur; sed manum viri mittunt, et Lot ad se introducunt, cum sensualitas utraque rejecta naturali mollitie fortitudinem virilem exerit, et manu divini auxilii rationem sibi astringens interiora petit, et ostium, fenestras scilicet corporis, qua mors subintrat, obstruit, sicque temporalia cuncta quae nos irritant a minimis ad maxima utpote contemnendo destituit, et caeca nullo, videlicet quod abs quolibet probo concupisci debeat, prosperitatis lumine fulgere ostendit; quae cum fuerint judicata omni cordis respectu ad tempus [Col. 0150A] scilicet tentationis indigna, jam eis adulantibus ostium, qui subripiant non est in conscientia.
VERS. 12, 13.— Dixerunt autem ad Lot: Habes hic tuorum quempiam? generum, aut filios, aut filias? omnes qui tui sunt educ de urbe hac. Delebimus enim locum istum, eo quod increverit clamor eorum coram Domino, qui misit nos, ut perdamus illos. Dum ergo sensus nostri ejus, quae prae oculis est, terrenae gloriae seduci blanditiis timent, ipsa sua passione rationem docent, succidendos a se universos mundi affectus, generos, pravos scilicet homines, qui filias, id est infirma adhuc, et necdum plene ad Deum prona desideria nostra suis exemplis, monitis, aut familiaritate ad terrena prosternunt, filios etiam, spem videlicet nostram in futurum transferendam, [Col. 0150B] aut saecularem potentiam, aut fortia mundi opera, unde Job dicit mortem elegisse ossa sua (Job VII, 15) , quae masculorum solent signari persona, omnes eliminari monentur a conscientia; vident enim impossibile concupiscentiarum ignem interius enutrire, et admotas ab igne voluptatum paleas non abripi; exstinguatur cupiditas, nec nocebit peccandi opportunitas. Omnes de urbe educimus, qui nostri sunt, cum a carnis desideriis rationalitatis insignia separamus, quasi a paleis granum: Exeamus, Apostolus ait, ad Jesum extra castra (Hebr. XI, 34) : sensus autem locum delent, cum mundanarum rerum imaginationes, exterasque visiones, quantum possunt, a se abolent 75: locus noster hic mundus est, in quo conflatur juxta Job aurum (Job XXVIII, 1) , [Col. 0150C] vallis lacrymarum locus quem posuit Deus. Missi sunt, ut perdant eum, quia creati, vel missi, a corporali scilicet voluptate emissi sunt, ut exterminent in seipsis mundi appetitum; pravi enim desiderii ululatus inde surgit ad Deum.
VERS. 14.— Egressus itaque Lot locutus est ad generos suos, qui accepturi erant filias ejus, et dixit: Surgite, et egredimini de loco isto, quia Dominus delebit civitatem istam; et visus est eis quasi ludens loqui. Generi possunt altius intelligi: diximus duas filias, avaritiam, et cenodoxiam, quia cum aliqui proficere in alicujus boni operis exhibitione coeperint, ad ambitionem honoris, aut pecuniae, seu humani favoris aspirant: hae itaque filiae fluxae mentis fluidi sunt conceptus, harum vero mariti, imo constupratores [Col. 0150D] concupitae rei sunt, vel externae laudis obtentus; obtentis enim quae cupimus, quasi in quadam libidinis expletione jocundamur: generi ergo filias accepturi, fructus sunt cupiditatis et gloriae inanis, qui exspectantur venturi. Hos a Sodoma dehortamur, cum nil in saeculo sperare, et ab ejus similitudine deformari monemus; surgere vero, torporem repellere, egredi, mores exuere dicimus, quia sic delebit in affectu nostro mundi amorem Dominus: videtur tamen eis quasi ludens loqui, quia discretio rationis non ad plenum a Deo illuminatae, nil serium, nil stabile, aut certum carnis valet motibus suadere; non enim tangitur spiritus unguine. Lot autem ad eos haec locuturus egreditur, [Col. 0151A] quia spiritus carnis illecebras etsi non operis, tamen cogitationis praevolatione ista tractando transgreditur.
VERS. 15.— Cumque esset mane, cogebant eum angeli dicentes: Surge, et tolle uxorem tuam, et duas filias quas habes, ne et tu pariter pereas in scelere civitatis. Quandiu turbam animi tentando patimur, nox est nobis, et moramur in Sodomis, in quadam scilicet caecitate mentis. At Deo cordis irradiante sinum fit mane, et pristinae illico nos pudet cogitationis; ab ipsis enim jam cogimur angelis, sensibus utique nostris, qui pridem cogebantur imperio Lot, id est rationis; coguntur namque ab angelis, cum rationi jus ipsa suae nuntiat necessitatis, non posse sensus cohiberi a concupiscentia in Sodomis, in cohabitatione videlicet saecularis conversationis; [Col. 0151B] non enim potest quisquam non aestuare in flammis: Surge ergo, inquiunt, tu praevia ratio, id est ad vitiis resistendum erigere, uxorem, id est voluntatem tuam, quae non hactenus jugo mariti, quod est intellectus, teneri se patiebatur, sed adulterinis passim amoribus distrahebatur, tolle, eam utique quae te male tulerat, uti paralytico dicitur (Luc. V, 24) , tollere jam, hoc est regere disce, et pariter duas filias, ut profecto jam non terrena in Sodomis, sed coelestia in divinis cupias, et puritati potius quam inani foris gloriae studeas ne et tu pariter cum pecore silenti pereas.
VERS. 16, 17.— Dissimulante illo apprehenderunt manum ejus, et manum uxoris, ac duarum filiarum ejus, eo quod parceret illi Dominus. Posueruntque [Col. 0151C] extra civitatem [al., ibi locuti sunt ad eum], ubi locutus est ad eum Dominus. Salva animam tuam, noli respicere post tergum, nec stes in omni circa regione, sed in monte salvum te fac. Dissimulamus, cum bona quae et sensuum ac imaginationum molestia nostro spiritui fieri convenire nuntiat, differimus: apprehendunt manus ejus, uxoris, ac filiarum, cum cogitationis, sensualitatisque dubia de se infirmitas auxilio rationis, bonae voluntatis, piae ad sancta opera aviditatis, cum spe gloriae non inanitatis, sed aeternitatis fortiter innituntur, sicque extra civitatem ponuntur, sicque a mundi desideriis alienantur. Salva, inquit Dominus rationi, quid facto opus sit insinuans, animam tuam, noli respicere post tergum, id est ne repetas ea, quibus intulisti [ f., indulsisti], [Col. 0151D] contemnendo dorsum, nec sis vitiorum, quae abdicasti, materiei contiguus, verbi gratia, noli esse affinis mulieribus, propter quod relabaris in pejus, sed in montem, in quantamcunque scilicet virtutis excellentiam altius eniti potes emigra, ne ex mali confinio tibi oboriatur occasio saluti contraria.
VERS. 18, 19, 20, 21.— Non possum, inquit, Domine, salvari in monte, ne forte apprehendat me malum, et moriar. Est civitas hic juxta, ad quam possum fugere, parva, et salvabor in ea, nunquid non modica est, et vivet anima mea? Ecce, ait Dominus, etiam in hoc suscepi preces tuas, ut non subvertam urbem, pro qua locutus es? Non possum salvari in monte, in nimis arduo sanctitatis opere, ne apprehendat me elationis, aut [Col. 0152A] apostasiae malum, nedum onus super me levare molior, retroactus inveniam casum: est civitas hic juxta, humilis poenitentiae firmitas in promptu arbitrii est sita, quae cum sit parva, non captui meo nimis austera, ibi salubria captabo perfugia: nunquid non modica est? Ac si diceret: si ex superbia primae perditionis origo processit, nonne per humilitatis depressionem ac modestiam salvari licebit? Vivat, inquit, anima mea, perseveret in statu alicujus boni operis vita mea. Suscepi, ait Dominus, etiam in hoc preces tuas, ut tam ardua vitae instituta refugiens, modica, id est mediocria consecteris, licet justum videretur, si Deus districte judicare disponeret, ut qui bona quae potest agere dissimulat, illa etiam quae agit perdere debeat; merito namque [Col. 0152B] ipsa poenitendi affectio in homine subverteretur, qui in aliis quibus potest virtutibus non exercetur: cum ergo statui nostro Deus licet tepido condescendit, aperte innuit quia cum gratiam compunctionis nobis impendit, id parvum quod 76 gerimus non respuit, sic urbem quam eligimus quamvis parvam non subvertit.
VERS. 22.— Festina, et salvare ibi. Id est si modica eligis, in his saltem exsequendis sedulus, et alacer esto, festine procurans in quo salveris. Non potero facere quidquam, donec ingrediaris illuc. Quandiu enim vitiis acquiescere, bestialiter silere dulce habemus in Sodomis, non potest Deus quidquam operari virtutis in nobis, nam ut filiis Zebedaei dicitur: sedere ad dextram, vel sinistram (Matth. XX, 23) , non est suum dare superbientibus nobis; prius [Col. 0152C] enim secundum quod alias dicit: daemonia ejicit, et sic demum sanitates perficit, quod nequaquam nisi ejectis daemonibus fieri possit; non enim adest auditio, nisi primo surditas excludatur: ingrediamur igitur sanctae modicitatis asylum, ut abdicata obstinatione peccati, valeat Deus, qui nil injustum facere praevalet, medicinam nobis adhibere virtutum; injustum namque esset, si diabolo hominem possidenti Deus pariter cohabitaret; impotens ergo ad hoc prorsus Deus est. Idcirco vocatum est nomen urbis illius Segor: sol egressus super terram et Lot ingressus Segor. Segor interpretatur meridiana, vel parva: parva ob humilitatem, meridiana propter in aestu vitiorum obumbrationem; virtus enim Altissimi, quae nobis obumbrat, non nisi super humilem, [Col. 0152D] et quietum illabitur, quo nomine spiritualis ista munitio ad quam confugimus, merito insignitur.— (VERS. 23.) Sol, fervor scilicet tentationis ex insita corpori corruptibilitate egreditur super terram, id est ad ipsam corporalium motuum velimus nolimus efficientiam, sed Lot, ratio videlicet nostra, subit quasi quoddam umbraculum Segor, id est humilitatem.
VERS. 24, 25, 26.— Igitur Dominus pluit super Sodomam et Gomorrham sulphur et ignem a Domino de coelo: et subvertit civitates has, et omnem circa regionem universos habitatores urbium, et cuncta terrae virentia. Respiciensque uxor ejus post se, versa est in statuam salis. Pluit Dominus super Sodomam et Gomorrham, cum per instillationem supernae monitionis [Col. 0153A] fetorem, qui signatur in sulphure, et cruciatum qui in igne, caecitati, et seditioni vitiorum demonstrat nobis inesse. Bonum quantum in nobis est, quasi Deus nos habitans est: Dominus ergo, id est bonitas in nobis degens, a Domino haurit, quod nobis de coelo, ratione scilicet divinitus tacta ad subvertendos daemones habitatores urbium, sensuum utique nostrorum pluit: omnem circa regionem, mundi affinitatem, et cuncta terrae virentia, terrenae spei quaelibet delectabilia, hac Deus infusione cognitionis exstinguit, quantum puteant quantumque crucient criminum curae, patenter ostendit. Post se autem uxor Lot respicit, cum bona voluntas pridem medullitus innixa rationi ad ea quae spreverat, saeculi oblectamenta appetenda tepescit: post se [Col. 0153B] respicit, cum a coepto statu deficiens infra se quippiam concupiscit: sed vertitur in statuam salis, cum hanc apostasiae hebetudinem animadvertens in se redarguit sapientia salutaris; nam suam ad plenum stoliditatem, quam statua signat, dignoscere, pars maxima est scientiae, quae notatur in sale.
VERS. 27, 28.— Abraham consurgens mane, ubi steterat prius cum Domino, intuitus est Sodomam et Gomorrham, et universam terram regionis illius; viditque ascendentem favillam de terra quasi fornacis fumum. Abraham mane consurgit, cum Deo se illustrante ad altiora mens contemplanda se subrigit, in eumdem regressa statum, in quo de mentium situ bonarum per numerorum gradus altercabatur [Col. 0153C] ad Dominum, unde et nomen jam mens ipsa recipit Abraham patris videntis populum, quae nunc usque Loth dicta est, ex quo ab integritate vincta coeperat declinare: stat autem cum Domino, quando per animi rectitudinem non dissentit ab ipso: intuetur Sodomam et Gomorrham, atque regionis terram, cum flagitiorum turbulentiam, et sensus reprobi caecitatem, eorumque circumstantem materiam divinitus irradiata dispicit, videtque ascendentem de terra favillam, ab intimis sane conscientiae exsurgentem poenitentiae compunctionem sibi necessariam solum jam intelligit, quasi, id est revera fornacis fumum, scilicet ardoris, et cruciatus interni signum. Tange, ait, montes, et fumigabunt (Psal. CXLIII, 5) , id est cordis dolorem per lacrymas evaporabunt.— (VERS. 29.) Cum ergo subverteret Deus civitates regionis illius, id est cum vitia diaboli in homine habitantis munimenta subrueret, recordatur Abrahae, rationem profecto facit suae dignitatis meminisse, et Loth ipsam utique humanitus lapsam, ne in reprobum evertatur sensum per vitia quibus subjacuit, dignatur liberare.
VERS. 30.— Ascenditque Loth de Segor, duae quoque filiae ejus cum eo; timuerat enim manere in Segor, et mansit in spelunca ipse, et duae filiae ejus cum eo. Lot ascendit de Segor, cum humani timore pudoris ne scilicet palam lapsus probro pateat humanus intellectus in minoris vitae proposito permanere veretur, et ad excellentius conversationis [Col. 0154A] institutum quasi ad montem promovetur: quae indigna, quam praetulimus, intentio, ex duarum filiarum, quas exposuimus, cohabitatione funesta notatur: praedictis itaque ex causis in tepido quasi timens persistere vivendi modo, hoc est in Segor, transit in montem, ibi tamen in spelunca victurus, qui ferarum et latronum est locus, quia cui tales comitiam praebent filiae, crudeles nunquam deserit appetitus.— (VERS. 31.) Dicit ergo major ad minorem: Pater noster senex est, et nullus virorum remansit in terra, qui possit ingredi ad nos juxta morem universae terrae. 77 Major cenodoxia omnino recte accipitur, quae cum bona operetur, id non agit, ut Deus glorificetur, sed quasi quadam idololatria, ac sacrilegio, ut homo praepostere honoretur; loquitur ergo cenodoxia [Col. 0154B] ad cupiditatem, dum quod violenter rapi non potest, suggerit acquiri posse per sanctitatis simulationem. Pater noster, animus scilicet, qui malo suo tales genitrice carnali affectione genuit, senex, inquit, est, ad vetera et temporalia pronus est, et nullus virorum intellectualium plane motuum, qui affectualem in nobis mollitiem regant, remansit in terra, in fructifera quondam, et cultibili conscientia, qui possit ingredi ad nos, irrumpere avidi cordis ad nos evertendos obstinationem, juxta morem universae terrae, id est in quantum, vel juxta quod necesse esset reparari morem scilicet pristinum universae conscientiae: posset sane ratio ingredi ad remordendam cujuslibet mentem, sed non facile ad innovandum vivendi morem.— (VERS. 32.) Veni, inquit, [Col. 0154C] heus, tu cupiditas, quia vim inferre ad ea quae cupis obtinenda non praevales, age dum clam meis utere officiis. Inebriemus eum vino, id est, impleamus animum jucunditatis temporalis gaudio, dormiamusque cum eo, totius scilicet oblivionis et negligentiae ejus opprimamus providentiam somno, ut servare possimus semen ex patre nostro, ut fructum utique cujuspiam temporalis commodi exigamus, vel delectationem alicujus peccati crebra in modum feminis propagatione iterandam eliciamus ex animo talium fetuum affectibus inclinato.
VERS. 33.— Dederunt itaque patri suo bibere vinum nocte illa. Nox ista affectus conceptae nequitiae est. Ingreditur major, dormitque cum patre, cum [Col. 0154D] inanis gloria toto rationis assensu sibi contracto sui penitus oblita abutitur mente: unde dicitur quia non sensit, reatum videlicet suum aegre ferendo, quando accubuit, cum scilicet cor ad nequitiam inflexit, et quando surrexit, id est cum in audaciam de criminis se perpetratione erexit. Impellit etiam major, quod est cenodoxia, juniorem procul dubio cupiditatem, ut cum patre dormiat: quia postquam per hypocrisim infelix quispiam prosperari se viderit, ad apertae jam cupiditatis rabiem effrenari dissimulata simulatione incipit, et caeco pectore ab ea se involvi permittit. Secunda nox est ex inolita peccandi voluntate reprobi sensus obstinatio; ex imagine namque fictae sanctitatis, citissime devenitur ad apertae opprobrium perversitatis, quia vinum [Col. 0155A] arridentis sibi insimulando gloriae temporalis praecipitat animam ad furorem publicae temeritatis, ut concubantes filias non sentiat, nec surgentes, spurcitias procul dubio nulla discretione doleat sese foedantes, nec animos reprimat de eadem sua pollutione laetantes. Concipiunt ergo filiae Lot ex patre, cum spem ingenita nobis vitia pravitatem quamlibet admittendi fovent susceptam ex animo jam labante.
Major parit filium, cum cenodoxia ad deteriorem male coepta perducit effectum, vocatque Moab, quod est ex patre, non modo ex suo patre, sed absolute ex patre, id est diabolo totius iniquitatis auctore, qui praecipue periit, hominemque fefellit typo inanis gloriae: dicitur etiam Moab exlex, quia hypocrita cum legaliter agere videatur, a divina vivit [Col. 0155B] in semetipso alienus lege, et tanto nequius, quo [Col. 0156A] quantum ad humana spectat judicia, nulla damnari potest interim lege. Minor, quae est cupiditas, generat Ammon, id est populi mei filium, illius videlicet, de quo dicitur: Obliviscere populum tuum (Psal. XLIV, 11) , in quo utique concrevisti vitiorum tumultum. In filiis autem spem maxime propagationis habemus; propagatrix vero totius malignitatis quasi infiniti populi avaritia est, utpote quae radix omnium malorum est (I Tim. VI, 10) ; sed quomodo avaritia, vel cenodoxia generat seipsam, absurdum videtur, si matres et filii pro eodem ponantur; haec ergo ratio est: Filiae quae masculos gignunt, tenerae sunt primo mentis nutabundae affectiones, quae audacissimos magnae praesumptionis actus emittunt, et populos imitatorum exemplorum auctoritate sibi congerunt, sicut illae Moabitas et Ammonitas egerunt.
[Col. 0155] EXPLICIT LIBER QUINTUS.
[Col. 0155C] 78 Fastidium laboris mei levat, quod a benevolis ac litteratis studium meum probari considero; nec minus suffragatur, quod intentionem ejus universae, si fieri posset, Christianitatis lucrum scio. Praeterea sive prosit, seu videatur inutile, aliquid me citra fidem ac morum honestatem dixisse aestimans, ex Dei auxilio prosequi coepta destinabo.
VERS. 1, 2.— Profectus inde Abraham in terram australem, habitavit inter Cades, et Sur, et peregrinatus est in Geraris. Dixitque de Sara uxore sua: Soror mea est. Misit ergo Abimelech, rex Gerarae, et tulit eam. Superbas mentes tanto intima sua, juxta quod legitur, in vita sua certum est projicere, quanto eas constat per exteriorum volubilitates [Col. 0155D] effluere. De convalli itaque Mambre, de humilitatis profecto depressione, in qua discretionis utpote intra se degens fruebatur lumine Abraham noster, jam sui oblitus numinis egreditur, et ad australem, cupiditatum solibus decoquendus, excedit terram, ut terram sapiat, et illic avaritiae, ac libidinum aquis infusus, easdem iterum sitiat, juxta quod Samaritanae Dominus enuntiat. Inter Cades et Sur habitat, dum hinc cogitatio intellectum, quasi quaedam tinea eum a statu pio dimovens vastat, illinc memoria praeteritae qua exhibuit contra vitia fortitudinis coangustat; Cades enim commotio tineae, Sur fortitudo, vel angustia dicitur; potest et per austrum tepor animi accipi, ex quo ingens consurgere solet fervor ad studia saeculi. Unde in Job: Considerate, inquit, semitas Theman, itinera Saba (Job VI, 19) . Peregrinatur denique Abraham in [Col. 0156C] Geraris, cum a coelesti torpens desiderio spiritus noster evagatur motibus superbis; Gerara nempe dicitur Latine colonum ejiciens, in quo praecipue superbia notatur, per quam et angelica et humana natura a propria regione demittitur; subjugalis ergo illa Sara, voluntas scilicet rationi rite addicta in sororem admittitur, dum in parilitatem pestiferam contempto dominio evocatur; nec mirum, si respuitur a voluntate dominium, cum suum ipsa ratio deficiens abjurarit imperium. Abimelech interpretatur pater meus rex, rex autem Gerarae. Qui ergo rex, ipse pater hominem a Deo ejicientis superbiae, diabolus scilicet, qui et pater mendacii appellatur (Joan. VIII, 44) , meus autem, ad eos qui sibi superbia mendacioque pessima filiatione conveniunt, refertur.
[Col. 0156D] Mittit ergo Abimelech, et tollit eam, cum post aliquantulae religionis studium suggerit diabolus humanae voluntati quasi jam sibi debitae praelationis affectum; unde notari convenit inter captiones utrasque distantiam, qua spiritualis nostra voluntas instar Sarae primum a Pharaone in conversionis initio distrahitur ad pristinae saecularitatis Aegyptum, et postmodum ab Abimelech rege Gerarae non tam superatur quam ad horam agitata pulsatur, unde et ab hoc intacta perhibetur, de superiore tacetur; veteris namque consuetudinis nuper relictae memoria nos atrociter irritat ad vitia, sed ecclesiastica utilitate provectis, quasi aliorum causa profectus adipiscendi pastoratus quodammodo ex latere se nobis ingerunt desideria, multa itaque inter utraque distantia. Sara denique tollitur, cum ad [Col. 0157A] hujusmodi ambitionem cum favore rationis voluntatis intentio transportatur.
VERS. 3, 4.— Venit autem Deus ad Abimelech per somnium nocte, et ait ei: En morieris propter mulierem quam tulisti; habet enim virum. Abimelech vero non tetigerat eam. Per somnium Deus ad Abimelech venit, cum mentem a corruptibilium, forasticarumque rerum cura abstinemus, et sola invisibilium cogitatione tenemur, in quo tractatu, Deo praesente, quid sit Gerara, quid rex, quid paternitas illa, videtur. Fit vero nocte, dum in ipsa qua clarificari desiderat luce, obscuritas intellectualiter pervidetur superbiae. Morieris, inquit, propter mulierem quam tulisti, mortis profecto supplicio addici mereberis, nisi a concepti fastus parturitione [Col. 0157B] desieris, cum voluntatem rationis juri ex debito subjectam tibi o superba vanitas tuleris meretricia prostitutione ludendam; sed Sara a rege non tangitur, cum voluntas superbi appetitus effectum non experitur; finis enim 79 notionis tactus est; nam a rege tanguntur, qui honorum culmina quae ambiunt quoquomodo assequuntur.
VERS. 5.— Et ait: Domine, num gentem ignorantem et justam interficies? Nonne ipse dixit: Soror mea est, et ipsa ait: Frater meus est? Divino timore attacta nostra cervicositas, in seipsam refracta colligitur; colligitur, inquam, dum de mundi sapientia, quae non nisi laudem quaerit aut commodum, quaque extra se spargebatur, ad felicis confessionem ignorantiae quam consequitur justitia restringitur. Cum, [Col. 0157C] inquit, Domine, quidquid tumide sapiebam te aspirante reflaverim, et juxta Apostolum stultum me fieri propter Deum velim (I Cor. IV, 10) , ut hujus ignorantiae cultu, quae tamen saecularium rerum est, esse particeps supernae sapientiae quod justitiae summa est, possim; cum, inquam, haec fecerim, nunquid ignorans hoc modo, sic denique justus, interfici a te, qui justitia es, meruerim? Nam si deliquerim, non diffiteor culpam, ex animi confusione mihi accidit, ubi nec intellectus praeerat, nec voluntas parebat, sed potius rationi ipsa non modo indigna quadam germanitate parem se fecerat, sed etiam ratio eidem praepostere nimis obnoxia erat. In simplicitate cordis mei, et munditia manuum mearum feci hoc. Simplicitas pro fatuitate poni solet, etsi, inquit, in hebetudine [Col. 0157D] cordis, id est rationis, incurri errorem, tamen mundam te servante manum habui, ne in nequam excurrerem operationem.
VERS. 6, 7.— Dixitque ad eum Dominus: Et ego scio quod simplici corde feceris, et ideo custodivi te, ne peccares in me, et non dimisi, ut tangeres eam. Nunc igitur redde uxorem viro suo, quia propheta est, et orabit pro te, et vives. Si autem nolueris reddere, scito quod morte morieris, tu et omnia quae tua sunt. Quia, inquit, carnis infirmitate, et humana fatuitate peccasti, custodivi te, ne in opus excederes; superbia enim peccantibus et scienter puteus ruinae patet, sed marito intellectui voluntatis vagae subde cervicem, quia propheta est, id est providendi internae [Col. 0158A] et externae utilitati princeps est, et cum a carnali liber affectu ad sibi prospiciendum ingenium exacuerit, quidquid aget, quidquid meditabitur, oratione dignum, et vitali praemio erit; quod si distuleris, in obstinationis et impoenitentiae insensibilitatem, quod est mors animae, rues, et si quid tibi boni resedit, pariter amittes.
VERS. 8.— Statimque de nocte consurgens Abimelech, vocavit omnes servos suos, et locutus est universa verba haec in auribus eorum; timueruntque omnes viri valde. Abimelech de nocte consurgit, cum superbiae motus, qui ex patre revera diabolo est, de concepta avaritiae obscuritate se elevat, quae mentes prudentium excaecat, servos suos, id est cogitationes, quae in suggerendis sibi vanitatibus deserviunt, ad rationabiliter [Col. 0158B] sapere convocat, et quae sibi Deus inspirando innotuerit, intellectualiter narrat, ut divinum eis timorem incutiat.
VERS. 9.— Vocavit autem Abraham, et dixit ei: Quid fecisti nobis? Quid peccavimus in te, quia induxisti super me et super regnum meum peccatum grande? Quae non debuisti facere, fecisti nobis? Abraham vocat, cum totas intelligentiae sibi illustrandae vires acuminat: Pensa, ait, quid egeris, cum ad te pertineat animales corporalesque turbas ob ingenitam tibi ingenii vivacitatem restringere, non nos motibus his humanitus excedentes tam in te peccavimus, quam tu in nos, qui tui auctoritate arbitrii debueras rexisse nos, ac si diceret: Si me, motum scilicet superbiae ad horam admittere non debueras, regnum quare [Col. 0158C] ejus damnationis admittebas? Ex hoc ergo grande tibi peccatum incubuit, non tam quia me, sed quia regnum superbi consilii diuturnitate susceperas.
VERS. 10.— Quid, inquit, vidisti ut hoc faceres, id est quam hujus tui pravi assensus rationem affers.— (VERS. 11, 12.) Cogitavi, ait Abraham, mecum dicens: Forte non est timor Dei in loco isto, et interficient me propter uxorem meam. Alias autem et vere soror mea est, filia patris mei, et non filia matris meae, et duxi eam uxorem. Locus timorem Dei non habens, cor nostrum est tepiditate marcidum, quod regere non audet, nec defendere voluntatis conjugium, dum interfici se timet impetu tentationum, et tamen ait: Eam quodammodo sororem non diffiteor, dum ex diaboli patris propagatione quasi Belial, quod [Col. 0158D] est absque jugo, liberam voluntatem abire patior, sed non filia matris meae aeternae sapientiae est, ex qua suscepi uxorem, cujus utique originalia documenta tradunt me hanc non ut parem, aut dominam, sed habere maritali severitate debere ut conjugem.— (VERS. 13.) Postquam autem eduxit me Deus de domo patris mei, dixi ad eam: Hanc facies mecum misericordiam, in omni loco ad quem ingrediemur, dices quod frater tuus sim. De domo patris nostri educimur, quando de conscientia, quae patri diabolo conformabatur, per confessionem egredimur; dicimus vero nostrae voluntati ut nobiscum faciat misericordiam, cum quasi ratiocinando sibi suggerimus ut non nimis arduam arripiat vivendi regulam, unde ad locum [Col. 0159A] dicitur ingredi, quia cum propositum tenuis alicujus vitae mens languida coeperit aggredi, sine ullo meliorandi desiderio, ac si localiter intra idipsum vult contineri, et inde turpiter nolenti proficere contingit saepe relabi: misericordiam itaque praebet, cum 80 remissae rationi voluntas favet.
VERS. 14, 15.— Tulit igitur Abimelech oves et boves, servos et ancillas, et dedit Abraham: reddiditque ei Saram uxorem suam, et ait: Terra coram vobis est: ubicunque tibi placuerit habita. Abimelech tollit, cum rationi tollenti diabolus superbiae incentor, vel ipsa superbia non contradicit, unde est: Et vinctis ejus non aperuit carcerem (Isa. XIV, 17) , quod est, clausit. Ratio autem oves tollit, cum ab intentione adipiscendi honoris impendendae beneficia charitatis quae [Col. 0159B] operit multitudinem peccatorum (Jac. V, 20) , quod per lanigeros congrue designatur greges, funditus abstrahit: boves vero exercitium praedicationis, servos et ancillas fortes dicimus et infirmas, et ad saeculum pronas sollicitudines cogitationis, aliud namque violentia possumus, aliud fragili adulationi inserviendo tractamus: haec Abrahae dat, cum habere volentem spiritum jam non impugnat; uxorem reddit, cum ab ipsius voluntatis irritatione quiescit: terra, inquit, est coram vobis, id est conscientiae libertas vestris suppetit arbitriis, in quo tibi placuerit sanctitatis proposito conversare, et habita.
VERS. 16, 17, 18.— Sarae autem dixit: Ecce dedi mille argenteos fratri tuo, hoc sit tibi in velamen oculorum ad omnes qui tecum sunt, et quocunque perrexeris, [Col. 0159C] memento te esse deprehensam. Orante autem Abraham, sanavit Deus Abimelech, et uxorem, et ancillas ejus, et pepererunt. Concluserat enim Deus omnem vulvam domus Abimelech propter Saram uxorem Abraham. Abimelech Sarae dixit, cum a suo impetu cessans, quae subjecta sunt per effectus evidentiam videre permisit: Heus tu, inquit, voluntas, mille argenteos fratri tuo dedi, id est ab omni cupiditatis suggestione quiescens, totius terrenae facultatis abjiciendae copiam non abnui tibi germanitus juncto intellectui, quae abrenuntiatio non tam modo rerum, quam cupiditatum in munimen erit tibi oculorum, intentionum scilicet tuarum, ut non graventur pituita curarum, ut omnes qui tecum sunt, rationales utique tui motus, seu virtutum studia, quae nobis ac si [Col. 0159D] quidam familiares adsunt, hoc immunitatis contegantur asylo, ad quaecunque pietatis proposita appetendo processeris, et licet in multam sanctitatis eminentiam aliquando perveneris, tamen a mea regione, quam semel expertus es, te a modo dirimens superbiae te voragines semper irruisse memineris. Mille argenteos pro plenitudine totius terrenae substantiae accipimus, ut est, Vir affert pro fructu ejus mille argenteos (Cant. VIII, 11) : Abimelech dat, cum non disturbat. Porro Abraham pro Abimelech orat, eumque Dominus cum uxore et ancillis sanat, cum spiritus noster pro incursu quem subiit superbiae, Deo supplicat, cujus motum cum sua quae sibi foede ac infructuose substernebatur concupiscentia, et ancillari ac sordida [Col. 0160A] petulantia Deus sanat, cum appetitus et lascivias animales ad potius in se delectandum convocat, et pariunt, dum amorem bene agendi concipiunt; quandiu namque voluntas per desideria adulterina distrahitur, vulva domus, id est conscientiae aditus ad divini seminis vim tenendam obstruitur.
VERS. 1, 2, 3, 4, 5.— Visitavit autem Deus Saram, sicut promiserat, et implevit quae locutus est. Concepitque, et peperit filium in senectute sua, tempore quo praedixerat ei Deus. Vocavitque Abraham nomen filii sui, quem genuit ei Sara, Isaac, et circumcidit eum octavo die, cum centum esset annorum; hac quippe aetate patris natus est Isaac. Tandem igitur post haec voluntatem victis undecunque vitiorum impulsibus [Col. 0160B] Deus visitat, qui vincenti se daturum edere de ligno vitae spoponderat (Apoc. II, 7) . Conceptum spirituali desiderio filium parit, cum certam spem ex nimio mentis fervore resumit. Filios namque ob posteritatem, et nostri cum senuerimus sustentationem, spes nostras vocare solemus. Hanc certam sine ullo jam peccati scrupulo spem beatus expertus erat Antonius, qui ait: «Ego jam non timeo Deum, sed amo:» et hunc parit in senectute, id est exhausta omni juvenili praesumptione, et circumsita dierum, id est virtutum multimoda luce, et quo Deus praedixerat tempore, eadem scilicet qua spem perfectionis obtinendae assumpserat Dei contemplatione. Is ab Abraham, ab ipso videlicet rationali contuitu vocatur, id est discretive intelligitur Isaac, quod est risus et [Col. 0160C] gaudium, quod per spei donum hic jam intelligitur in pignore, ex quo nobis astruitur nos idem longe tamen ineffabilius accepturos in re. Hunc denique circumcidimus octava die, quia intellectualiter colligimus nos ad integrum passibilitatum miseriis exuendos solummodo in resurrectione. Centum annorum id agimus, cum de sinistra praesentis saeculi expediti praevolare studemus ad amorem spemque futuri, quod est in dexteram transpositio numeri. Hac aetate Abraham intellectualis nascitur materia gaudii spiritualis, aetas vero nil aliud quam provectio est sanctitatis.
VERS. 6, 7.— Risum, inquit Sarai, mihi fecit Deus: quicunque audierit, corridebit mihi. Rursumque ait: Quis auditurum crederet Abraham, quod Sara lactaret [Col. 0160D] filium, quem peperit ei jam seni? 81 Jure, ait, ita vocaverim, cum in hac Aegypto moeroris, et angustiae loco, aeterni me gaudii jam Deus fecerit habitus praegustare futuros. Quicunque audierit, idem videlicet palato cordis sapuerit, meis utique gaudiis non inanibus ipsum nequaquam aggaudere pigebit. Quis, ait, opinari posset rationem illam in peccati olim ludibrio prostitutam, tam coelestia sapere potuisse, et voluntatem, quae sensualitatis uberibus solita erat menti ministrare libidinis cujusque venenum, jam Scripturae candoribus ac si lacte purissimo conceptae spei educare desiderium, quod jam spiritui suo ab omni terrenae conceptu levitatis effeto protulit pia sola, sola sancta volendo.
[Col. 0161A] VERS. 8.— Crevit itaque puer, et ablactatus est: fecitque Abraham grande convivium in die ablactationis ejus. Duo virosa sunt ubera, quibus pravitas nostri nutritur affectus, sensualitas corporalium visioni acclinis, et ipsius imaginatio visionis, multo deterior aperta rei visione praesentis; sunt et duo alia, quibus interioris hominis usque ad solidum promoventur initia, aut duo scilicet Testamenta, aut geminae dilectionis praecepta, quorum usu dum spiritualis Isaac pia coalescit infantia, usque ad ipsum panem angelorum quam dulcis est sapiendum provehitur, sublata primaevae teneritudinis inertia. Dies autem ablactationis ipsa est divinae illustratio contemplationis, ubi fit illud ineffabile convivium non jam simplicitate lactis, sed apparatu sempiternae [Col. 0161B] soliditatis; coenat enim Dominus nobiscum tunc, nosque cum illo.
VERS. 9, 10, 11.— Cumque vidisset Sara filium Agar Aegyptiae ludentem cum Isaac, dixit ad Abraham: Ejice ancillam et filium ejus; non enim erit haeres filius ancillae cum filio meo Isaac. Dure accepit hoc Abraham pro filio suo. Temporibus nostrae spiritualis infantiae quandiu opus lacte habemus, Agar Aegyptia nobis, id est affectio mundana obversatur, quae filium habet, quia spe aliqua mundiali non caret: spem autem per filios accipi saepe diximus. Is cum Isaac ludit, quia spiritualis nostri desiderii gloriam ad ludicra inaniaque deflectit. Sed sanctae libertas voluntatis nolens spiritus gaudium annullari, affectionem saeculi cum spe sua rationis auctoritate, [Col. 0161C] quod est Abraham, jubet excludi. Dure tamen ratio accipit, quia etsi velle sibi adjacet, abjicere quod genuit levitatis facultatem non invenit; spe enim etsi falsa plerumque trahitur: sed filius ancillae jure projicitur, quia coelestis regni, in quantum spes ancillaris descivit ab ejus amore, mercede minuitur. Hunc ergo crucifigi juxta Apostolum mundo oportet (Gal. VI, 14) , sed primitus ipse mundus crucifigatur eidem.
VERS. 12, 13.— Non enim, inquit Deus, tibi asperum videatur super puero, et super ancilla tua. Omnia quae tibi dixerit Sara, audi vocem ejus, quia in Isaac vocabitur tibi semen. Sed et filium ancillae faciam in gentem magnam, quia semen tuum est. Etsi ait affectionis catena protraheris, et vana spe afficeris, [Col. 0161D] ne acide feras haec tota rescindere, vim spiritualis ut te monuerit exsequere voluntatis, sciens ex aeternitatis desiderio fructum indefectibilis laetitiae ex Isaac scilicet non aliunde vocari. Filius vero ancillae licet rudis adhuc aspiret in extera, postquam semen tuum fuerit, id est fructui sempiterno idoneum se exhibuerit, et carnalia seminare velle destiterit in magnam cogitando, loquendo, agendo studiorum proborum gentem erit. Notandum autem quod semen, et fructus esse solet spes quaeque propagandi fructus.
VERS. 14.— Surrexit itaque Abraham mane, et tollens panem, et utrem aquae imposuit scapulae ejus; tradiditque puerum, et dimisit eam. Quae cum abisset [Col. 0162A] errabat in solitudine Bersabee. Surgit Abraham mane, cum spiritus noster ex divina luce ad cohibendos animi fluxus erigitur a proprio torpore: Panem, et aquae utrem scapulae ejus imponit, cum divinae charitatis pabulo et scientiae salutaris temperamento, mens mundanae affectionis rigorem quasi jugo deprimit. Uter pro temperantia non absurde ponitur, unde et Deus quasi in utre statuisse dicitur baptismatis aquas, cujus gratiam pro suscipientium causis et fundit, et retinet; aqua scientiam, panis charitatem affatim signare solet. Puerum tradit, eamque dimittit, dum cum totis affectibus nequam spes etiam quasque repellit. Porro recedens a nobis in solitudine errat, quia in mente jam unica, et a negotiis secreta jam appetitus carnalis nutat, sedem [Col. 0162B] scilicet cordis non habens in quo localiter requiescat. Unde per loca inaquosa, per fortes animi in quaque virtute status ambulare expulsus ab homine spiritus dicitur (Luc. XI, 24) . Bersabee autem puteus saturitatis interpretatur; nam puteus, id est cupiditatum profunditas postquam ad saturitatem fastidii pervenerit, idque mens exhorruerit, tunc apud se jam solitaria fieri, Deoque vacare poterit.
VERS. 15, 16.— Cumque consumpta esset aqua in utre, abjecit puerum subter unam arborem, quae ibi erat. Et abiit, seditque e regione procul, quantum potest arcus jacere. Consumitur aqua in utre, cum attenuatur vis scientiae, et discretionis in mente; solet namque quidam motus quasi desperationis, et [Col. 0162C] ex eadem desperatione defectus suboriri in animo, postquam cum spe sua repelli coepit saecularis affectio, Agar videlicet cum filio: attendit nempe difficultatem coelestium sequendorum, et veretur graviter penuriam terrenorum. Abjecit ergo 82 puerum subter unam arborem, cum spem ponit innitendo super potentis alicujus personam, imo, ut sequamur historiam, abjecit, per apostasiam primae bonae voluntatis scilicet, ac si furibunda, et a Deo deficiens, homini cuiquam sese quasi melius juvanda supponit. Arbor singulariter personam signat, unde in Apocalypsi a quatuor angelis obsistitur, ne ventus in aliquam arborem flare debeat (Apoc. VII, 3) : congrue ergo dicitur de arbore, quia ibi erat, ea enim quae juxta sunt et praesentialiter teneri, moxque [Col. 0162D] negotio nostro queunt adniti, magis solent quam aeterna diligi. Abit itaque a boni coepto propositi, sedet e regione procul, dum in exspectatione temporalis quaestus flectitur status conscientiae; fit vero procul quantum potest arcus jacere, quia etsi fluxa sedeat, et cupida inspiciat, tamen et ex ratione ad Dei timorem se reprimens, ab ipso suo quo trahitur appetitu se abstinet, quantum ipsius rationis, quae est signata per arcum, quia ad certum ac si sagittam id quod sentit emittat, potest exprimendo determinare sententia.
VERS. 17.— Dixit enim: Non videbo morientem puerum, et sedens contra levavit vocem suam, et flevit. Exaudivit autem Dominus vocem pueri: vocavitque [Col. 0163A] angelus Domini Agar de coelo. Moritur puer, cum saecularibus intenta prorsus a Deo interimitur spes; non vult itaque videre morientem puerum, cum carnalis affectio divini timoris non inscia, non patitur contemptis coelestibus se omnimoda spe ad sui perniciem ambire mundum. Vox carnalis est appetitus, desiderium mundialis quaestus; hanc ergo suam vocem elevat, cum a temporali ad aeternum affectum cupiditate exaltat; sed sedet contra, quia etsi secundum hominem inflecti quadam indigna se sessione videt ad infima, ubi pugnaciter stare decuerat, ex rationis tamen voto exclamat contra. Flet autem, cum interioris fluxus aquas, per animi juges a se emittit angustias. Notandum vero quod non vocem matris, sed pueri Deus dicitur exaudisse, quia non [Col. 0163B] appetitum, qui ex carne movetur, sed spem, quae paupertati spiritus intenta, et a praesentis saeculi gaudio jam destituenda est, exaudire Deus gratantissime consuevit. Oratio namque pauperis, cum anxiatus [al., anxius] fuerit, et coram Deo effuderit precem suam juxta psalmi titulum (Psal. CI) , ad Deum quasi clamor pervenit (Ibid., 2) . Unde angelus Domini de coelo Agar vocat, quia sermo divinus bona quaeque nuntians de sacrae Scripturae excellenti mysterio ad ea quae aguntur intra nos consonans, de nostro statu interrogat. Hoc coelum extenditur sicut pellis (Psal. CIII, 3) .
Quid agis, inquit, Agar? Noli timere. Ac si dicat: Pensa Deum spem suam in se ponentibus adjutorem [Col. 0163C] fore, et ideo penuriae cujuspiam motu noli ab eo deficere; quod igitur agis insiste: Exaudivit enim Dominus vocem pueri de loco in quo est. Exauditur, cum nostrae desiderium voluntatis spem de profundis attollere cupientis, de situ bonae intentionis, quae locus noster est, et esse debet, in quo dum constiterimus, ad verum esse tendimus, a Deo benigne accipitur.— (VERS. 18.) Surge, ait, tolle puerum, et manum illius, quia in gentem magnam faciam eum. Surge ab haesitationis diffidentia, tolle spem ab imis ad supera, sit in ipsa supernae spei manu, id est virtute continentiae perseverantia, quia talibus officiis in sanctarum operationum propagines est dilatanda.
[Col. 0163D] VERS. 19, 20, 21.— Aperuitque oculos ejus Deus. Quae videns puteum aquae, abiit, et implevit utrem, deditque puero bibere; et fuit cum eo; qui crevit, et moratus est in solitudine, factusque juvenis sagittarius. Habitavit in deserto Pharan, et accepit illi mater sua uxorem de terra Aegypti. Ad videndum puteum aquae Deus ejus oculos aperit, cum ad eum persentiscendum sapiendumque qui fons est aquae vivae et origo sapientiae ac scientiae, Christum scilicet, qui nil aliud quam quod mitis est et humilis corde a se nos discere voluit, mentis velamen detegit; ambitu itaque votorum hunc adiens implet utrem, reparat videlicet vires scientiae intra animum jam utique temperantem. Potat puerum, affectualitate enim ad Deum versa, spei nostrae desideriis [Col. 0164A] aestuanti idem impenditur gratiae donum; fuitque cum eo, quia cum ad pietatis amorem solum vergit affectio, individua spei mox comitatur devotio, quod enim te consequi posse desperas miror si diu concupiscere queas, et spes crescit a transitoriis ad aeterna, et moratur in solitudine, dum removet a se ad Deo soli se porrigendam strepitus conscientiae. Porro inde fit juvenis sagittarius cum talium experientia casuum ad spiritus discernendos efficitur intellectus spei nostrae subtilis et disertus. Lignum namque corporis, dum chorda rationis inflectitur, vis inde spiritualitatis acuitur, et quasi ad certum sententiae sagitta dirigitur, attamen licet solitudinis jam quietem appetat, aliquoties in deserto Pharan habitat, horrorem utique ferocitatis vitiorum molestum [Col. 0164B] valde tolerat; mater enim sua concupiscentia, quae se quondam in peccatis genuit, uxorem illi de terra Aegypti accepit, carnem scilicet cujus lenocinio molliatur animi rigor, quae ob terrenitatis propriae pondus omni tribulatione coangustatur admovit. Admovet sane, quia indesinentibus stimulis ad malum urget. Pharan autem interpretatur ferocitas eorum, Aegyptus, tribulatio coangustans.
83 VERS. 22, 23.— Eodem tempore dixit Abimelech, et Phicol princeps exercitus ejus ad Abraham: Deus tecum est in universis quae agis. Jura ergo mihi per Dominum, ne noceas mihi, et posteris meis, stirpique meae, sed juxta misericordiam quam fecit tibi, facies mihi, et terrae in qua versatus es advena. Gloria [Col. 0164C] victoriae semper est affinis superbiae, et cum opinionis aura discurrerit, impetit animum vis cenodoxiae; eodem ergo tempore, ipso videlicet statu victricis animae, quo se audacter adversus praelibata mala extulit, loquitur Abimelech, et Phicol, superbia scilicet, ac cenodoxia spirituali suggestione ad Abraham. Deus, inquiunt, sive prospera, sive adversa tibi irruant, in bonum tibi cooperatur, nec ullius vitii impulsu scias tibi posse perniciosum aut desperabile discrimen accidere, quem in tot mentis incursibus contigit divinitus victoriam meruisse. Jura ergo per Dominum, quod est dicere: Quoniam tantam Dei erga te experiris clementiam, securus opinionis tuae, quae per omnium ora volitat, excipe gloriam, utpote qui certo nosse possis, quod non sine Dei voluntate [Col. 0164D] lauderis, unde per Dominum, id est per eam qua Deo inniteris fiduciam, mihi, inquit Abimelech, quod est superbia, pollicere, quod nec mihi noceas, in tuis me operibus destruendo, nec posteris, laudem scilicet, quae opera sequitur, abjiciendo, nec stirpi meae, intentionem, quae radix est operum, exstinguendo. Abimelech interpretatur patris mei regnum, quod est superbia, cui regnat diabolus, unde est, et ipse est rex super omnes filios superbiae (Job XLI, 25) . Phicol dicitur os omnium, in quo accipitur inanis gloria, quae se omnium quaerit celebrare per ora. Gloria etiam diffiniri solet, frequens de aliquo fama cum laude. Abimelech nobiscum misericorditer facit, cum temporalis exuberantiam gloriae suggerit; idem sibi impendimus, cum ingestioni honorum [Col. 0165A] prava delectatione favemus. Porro terrae miseremur in qua versati sumus advenae, cum corpori nostro curam indulgemus, in qua exhibenda temporibus olim nostrae abstinentiae non domestici, sed quasi extranei, et advenae fuimus. Abraham itaque, intellectualitas videlicet nostra, his quam simpliciter suggestis flectitur, et secundum ease acturum pollicetur.
VERS. 24, 25, 26.— Ego, ait, jurabo: increpuit tamen Abimelech propter puteum aquae, quem vi abstulerant servi illius. Nescivi, inquit Abimelech, quis fecerit hanc rem? sed et tu non indicasti mihi, et ego non audivi praeter hodie. Puteus aquae profunditas est discretionis ac intelligentiae: hunc servi regis auferunt cum prava superbiae opera, quae ipsi quasi regi deserviunt, caecitatem nobis reprobi sensus immittunt; [Col. 0165B] sed cogitatio superba cum haec suae suggestioni ac si increpando opponimus, se nescire quis fecerit hoc respondet, quia non suo reatui ascribi patitur, sed nec illis argumentis sibi probari posse testatur, quod mentis perspicacitas per se obducatur. Praeter hodie non audisse se dicit, quia nil se sapere, nil intelligere nisi hodie, id est lumen falsa testificatione divinae in suis operibus glorificationis, et servandae honestatis, cum vere superbiat, et inaniter glorietur, perhibet. Hodie audit, quia quidquid sibi inest simpliciter totum ac lucide intelligere se ac facere sine ulla reprobi sensus scientia, quae ullis indiciis coargui possit, asserit.
VERS. 27, 28.— Tulit itaque Abraham oves et boves, et dedit Abimelech, percusseruntque ambo foedus. [Col. 0165C] Et statuit Abraham septem agnas gregis seorsum. Abraham oves et boves Abimelech dat, cum intellectus noster admisso in se superbiae regno simplicitatem animi, et charitatis beneficium, quod totum ob mitem naturam, et velleris impensionem in ovibus accipitur, et praedicationis laborem, quod in bobus notatur, ipsi videlicet consumendum superbiae prodit potius quam commodat. Faedus ambo percutiunt, dum mundi arridente gloria ratio et superbia irrefragabiliter consentiunt. Notandum quod Abimelech et Phicol, cum duo sint vitia, ita tamen sibi sunt annexa ut nunquam a cenodoxia possit dimoveri superbia, illud quam maxime quod Phicol princeps exercitus Abimelech dicitur. Cenodoxia namque totas superbiae vires in se habere dignoscitur, dum [Col. 0165D] tanto rabidius per sanctitatis simulationem elevari nititur, quanto visibus hominum humilius conversatur: plus sane sibi contrahit iniquae valetudinis qui ficte, quam qui superbit aperte. Per septem autem agnas intelligimus universales Spiritus sancti gratias; has seorsum statuimus, cum effluente alias animo has inter superbiendum et vane gloriandum conservare discernendo censemus. Sed quid haec agnarum sibi velit distinctio miratur Abimelech, quia constat superbiae typum indigne semper ferre bonae intentionis consortium.
VERS. 29, 30, 31, 32.— Quid sibi, inquit, volunt hae agnae, quas stare fecisti seorsum? At ille: Septem, ait, agnas accipies de manu mea, ut sint in testimonium [Col. 0166A] mihi, quia ego fodi puteum istum. Idcirco vecutus est locus ille Bersabee, quia ibi uterque juravit. Et inierunt foedus pro puteo juramenti. Ac si diceret: Sanctae et spiritualis meae intentionis propositum quandiu tuis deservire placebit nugis de manu mea, id est de me a spontanea deliberatione non extorquebis, sed quasi depositum alieni juris conservandum non consumendum accipies, solemus 84 enim scienter quaedam in nos mala admittere, et tamen non deserere intentionem voluntatis bonae, ut sit, inquit, in testimonium mihi ipsa pietatis affectio, quia quondam mihi discretionis ac scientiae fontem carnalium ruderum quasi cujusdam obsoleti lacus comparaverim repurgio. Puteus ergo juramenti quod est Bersabee locus ille dicitur, quia ibi uterque juravit, [Col. 0166B] dum et aliqua mala intra mentis sinum ex industria recipiuntur; et tamen ne in reprobum ruere cogant sensum, ex aliqua parte respuuntur, spondente conscientiae vitio se nullatenus extra regulam progressurum, conscientia respondente aditum sui gloriae temporalis occursui utpote honestae rei non negandum, tamen citra omnem infamis culpae reatum. Sed attendendum esset quia modicum fermenti totam massam corrumpit (Gal. V. 9) : solemus enim aspicere aliquos in quibus et quaedam mala patent, et bona tamen aliqua retinent, nec cogitamus quia aliud est infirmitate aut ignorantia illos delinquere, aliud nos superba deliberatione peccare, aliud etiam naturalibus vitiis laedi, aliud non naturalibus, quod est superbia et cenodoxia, sponte addici. In malevolam [Col. 0166C] animam non introibit sapientia (Sap. I, 4) , cum tamen peccatori per ipsam sapientiam inspiratur poenitentia.
Bersabee itaque vocatur locus, dum in hac nefaria Dei, et diaboli intra unam animam participatione, misera ratio figere nititur, quod fieri non potest, quasi localem statum: sed non est participatio luci ad tenebras, diffugit plane lux tenebras peccati. Ineunt foedus pro puteo juramenti, dum quidam qui nec carere vitiis volunt et tamen ad flagitia non pro Dei metu, sed pro saeculi potius infamia devenire metuunt, hos status intra se nunquam staturos stabiliunt, ut puteus non obruatur scientiae, pro quo irrita mox futura et mens et vitium sibimet juramenta dedere. (EX VERS. 33.) Sed surgit Abimelech, et [Col. 0166D] Phicol princeps militiae ejus, et revertuntur in terram Philisthinorum, quia peccati initium semel admissum semper seipso potentius surgit animi jam captivi usurpans imperium, et ad terrenitatem nos cogit reverti Philisthinorum, id est potione cadentium, eorum scilicet qui vino gloriae mundialis debriati a recto deviantes sensu, in funesta malorum discrimina cadunt.
VERS. 33.— Abraham autem plantavit in Bersabee nemus, et vocavit ibi nomen Dei aeterni, et fuit colonus terrae Philisthinorum multis diebus. Plantat Abraham nemus, cum jam ad saeculi tractus animus voluptatem, incultas, inextricabili errore perplexas, et caecas cogitationes fixa jam deliberatione gignit: [Col. 0167A] vocat tamen ibi nomen Dei, quia saepius ad cor rediens apud Deum conqueritur de ruina, cui jam nunc invitus subjacet sui: unde pulchre additur aeterni; quia etsi ex suae granditate nequitiae difficilis sua sibi videtur laxatio, aeternum tamen reminiscitur Deum, qui antiquitus mira in talibus egit, et nostris per talia temporibus non desinit. Unde est: Jesus Christus heri et hodie, ipse et in saecula (Hebr. XIII, 8) hujusmodi vinctos solvere poterit: talium vox est: De profundis clamavi ad te, Domine (Psal. CXXIX, 1) , et reliqua. Fit colonus terrae Philisthinorum multis diebus, quo enim multiplicior divinae ad se dignoscendum illustrationis sibi increverit intellectus, eo gravior aperitur menti tristitia de diuturnitate sui inter vitia incolatus. Inveteravi, ait quidam, [Col. 0167B] inter omnes inimicos meos (Psal. VI, 8) . Et: Incolatus meus prolongatus est (Psal. CXIX, 5) . Ego, ait alter, vir videns paupertatem meam (Thren. III, 1) .
VERS. 1, 2.— Quae postquam gesta sunt, tentavit Deus Abraham, et dixit ad eum: Abraham. Adsum, inquit. Tolle, ait, unigenitum filium tuum, quem diligis, Isaac, et vade in terram visionis, atque offer eum ibi in holocaustum super unum montium quem monstravero tibi. Ex hoc gestorum ordine venitur ad hoc quod tentat Deus Abraham. Notissimum est hoc in loco tentationem non aliud quam probationem intelligi; itaque tentat, cum inter haec omnia probando spiritum nostrum erudit, et examinat. Dicitur quodam in loco, quia septies cadit justus, et resurgit [Col. 0167C] (Prov. XXIV, 16) ; quod juxta Hieronymum sic accipitur, justos videlicet diversis tentationum pulsibus cadere, sed tamen per affectum bonae intentionis ad poenitentiae statum semper resurgere, et ideo justitiae nomen non amittere, quia non desistunt peccata munire, per quae eruditi discunt postmodum fortiter stare. Unde nemo miretur in his opusculis dum moralitatum interna disquirimus, quod praemissam virtutum quarumcunque gloriam, vitiorum adversa subnectimus, arridente opinioni nostrae ipsius materia textus. Non, inquam, miretur quis, sed ita agi praesentis vitae penset aerumnam, ut nil pene sit virtutis in homine, quod non aliqua aliquando peccati labefactatione laedatur. Tentans ergo cum Deus ex nomine vocat Abraham. Ac si diceret: Si ad probationis [Col. 0167D] meritum ex tua cupis impactione proficere, pater multarum gentium, id est pastor cogitationum multarum, quae sunt origines operum, necesse est primum studeas eminere.
Adsum, inquit, id est non mihi deero in tuorum exsecutione dictorum. Tolle, ait, spem quam unico 85 affectu te prosequi decet ab infimis inhaesuram Isaac, id est risibus aeternis, et vade passibus desideriorum in terram, solidam scilicet certitudinem visionis, divinae utique speculationis. Visiones, licet per corporum soleant fieri imagines, tamen in prophetico actu, quamvis per corporeas forsitan imo revera ostenderentur similitudines, tamen, quantum ad eos a quibus videbatur spectat, ipsae imagines quae [Col. 0168A] aliis erant, ipsis ad plenum per imagines significata intelligentibus apertae contemplationes erant. Unde est: Tunc locutus es in visione sanctis tuis (Psal. LXXXVIII, 20) . In hac autem visione quod est intelligentia contemplationis terram firmae cujusdam cognitionis invenimus, quia unde tepidi dubitamus, ad hujus accedentes calorem certi illico reddimur. Filium holocaustum offerimus, cum spem a saeculari scoria igne desiderii coelestis ad purum excoquentes, Deo soli votis, et actibus exquirendo nitidam exhibemus. Mons qui nobis unus, id est singularis a Deo monstratur, humilitas accipitur, sine qua et terra visionis exinanitur, et holocausti devotio tota cassatur; nec absurde mons intelligitur humilitas, cum qui se humiliat [Col. 0168B] eum exaltandum Veritas perhibeat (Matth. XVIII, 4) . Hunc nobis montem indicat, cum specialiter super hoc apostolis imperat: Discite a me quia mitis sum et humilis corde (Matth. XI, 29) . Quisque igitur rite immolat spem quae bono surgit opere in excellentia humilitatis quasi fundamento stabiliat.
VERS. 3.— Igitur Abraham, de nocte consurgens, stravit asinum suum, ducens secum duos juvenes, et Isaac filium suum. Cumque concidisset ligna in holocaustum, abiit ad locum quem praeceperat ei Deus. Abraham de nocte consurgit, cum cogitationum perplexitate, obscuritate ac incuria, quae per nemus superius signata sunt, spiritus noster se sagaciter eruit. Asinum sternit, cum corporis lasciviam, quod si sibi liceat asinum viveret, contigua semper castigatione [Col. 0168C] restringit. Duos juvenes cum Isaac filio secum duxit, cum voluntatem et affectum sibi ratio conjungit, quibus duobus nisi rationis gravitate frenentur, levius in homine nil existit, unde jure nomine juvenum Scriptura eos exprimit; spem quoque, id est Isaac eodem pariter voto secum trahit. Ligna concidimus in holocaustum, cum Scripturarum exempla excerpimus, quibus acrius animi desiderium inflammemus. Ad locum quem Deus praecepit abimus, cum in dies proficiendo humilitatis culmen attingimus.
VERS. 4, 5.— Die autem tertio, elevatis oculis vidit locum procul; dixitque ad pueros suos: Exspectate hic cum asino; ego et puer, illuc usque properantes, postquam adoraverimus, revertemur ad vos. Primus [Col. 0168D] dies eorum qui revertuntur ad cor, bene operandi voluntas est; secundus certi destinatio propositi, sub qua professione videlicet vivat, solent namque talibus quaedam ambages occurrere, aut eremi, seu reclusionis, sive monachatus, vel peregrinationis abripiendae. Tertius dies, ubi ad certum proposuerint, destinata effectui mancipare; hac tertia die divina praecipue gratia solet conversorum animis illucere; hac enim fiunt nuptiae in Cana Galileae, ubi transeunt mire moraliter in vinum aquae (Joan. II, 9) . In hac, inquam, cum pietas desiderii in fructum operationis dignae proruperit, ab imis ad supera contuenda liberi jam saeculi pituita elevantur cordium oculi, locusque procul videtur, quia sapore [Col. 0169A] quodam intimo post fluctus, et instabilitates praesentes aerumnae, firmissima illa statio, quod est Deus, qui universalis quidem, sed specialis sibi cohaerentium locus est, et fide primo videtur, id est creditur, dehinc contemplando cognoscitur; procul aspicitur, quia longe est, ab eo quod Deus est, quidquid de eo humana cogitatione sentitur; pueri quibus loquitur Abraham, sensualitas ac imaginatio nostra sunt, quae et pueriliter se agunt, et sapiunt, et corporalium vix unquam consideratione recedunt, unde et cum asino exspectare illi jussi sunt; hi enim prae nimio sui pondere ad alacritatem nunquam contemplationis accedunt. Ratio vero naturali quadam penna sublimium potens cum puero, spei videlicet sanctae jugi incremento illuc properat, dum [Col. 0169B] bona coelestia quae intelligit sperando desiderat. Nam progressus animi ipsum est desiderium, spes etiam ipsa dicitur, quasi est pes, qua promovemur ad Deum; signatur sane recte per puerum, quia sicut puerum per nutrimentorum curam speramus crescere, sic spem per bona opera nemo est qui nesciat ad perfectam procedere securitatem gloriae consequendae. Postquam adoraverimus revertimur ad vos, id est ubi divinae cognitionis, quidpiam attingentes, ex summa ejus incomprehensibilitate quidquid sumus in nobis humiliter contraxerimus, ad humana rursum sapienda et tractanda redibimus.
VERS. 6.— Tulit quoque ligna holocausti, et imposuit super Isaac filium suum; ipse vero portabat [Col. 0169C] in manibus ignem et gladium: Ligna holocausti tollimus, cum sanctae Scripturae dicta, quibus ac si veri ignis fomento devotionis nostrae flammas augeamus, gratanter 86 excipimus. Isaac filio nostro ea imponimus, cum spei nostrae ad superna gaudia instigandae, de coelesti felicitate sacri eloquii verba quasi oleum flammis ingerimus. Abraham in manibus ignem portat, cum ratio nostra fervorem interni desiderii sui per exhibitionem piorum operum prudenter ostentat. Portat gladium, dum discretionis regulam non excedit ipsa administratione virtutum; si enim recte offeras, et recte non dividas, peccasti.
VERS. 7, 8.— Cumque duo pergerent simul, dixit Isaac patri suo: Pater mi? At ille respondit: Quid [Col. 0169D] vis, fili mi? Ecce, inquit, ignis, et ligna, ubi est victima holocausti? Deus, ait, providebit sibi victimam holocausti, fili mi? Duo simul pergunt, cum indivisibiliter et rationabile speramus, et sperabile ratiocinamur; haecque unum expetentia idem gerunt. Pater autem spei non absurde intellectus dicitur, quia unde spes prodeat ex ratione colligitur, et ubere charitatis admoto ab spiritus natura progreditur; spes intellectum compellat, dum carnalibus desideriis mota ad coelestium desperationem patrocinium ejus sibi advocat; intellectus ipsam filium nominat, dum sibi quadam naturali unione cohaerere debere rectitudinis statum docendo determinat. Ecce, inquit, ignis, et ligna, ac si diceret: Ecce fervor bene [Col. 0170A] agendi mihi injacet, et Scripturarum promissio confluentibus hinc inde testimoniis si perseveravero grandis elucet, tot corporalium desideriorum irruente gelu, ubi reperiri poterit omnimoda illa consumptio mundialis affectus, ubi calor qui incendat sancti Spiritus. Victima mens ipsa est, quae tunc est holocausti, cum nil relinquit inconsumptum vitii; sed cum ratio relevat spem, et spes crebro consulit, et inter consulendum suscitare nititur rationem, utraque necesse est referantur ad Deum victimarum provisorem. Ex libero namque arbitrio nostro et plantamus, et plantata rigamus, sed nihil est quod inter nos agimus, nisi ex gratia incrementum det Deus (I Cor. III, 6) .
VERS. 9.— Pergebant ergo pariter, veneruntque ad [Col. 0170B] locum quem ostenderat ei Deus, in quo aedificavit altare, et desuper ligna composuit. Pariter pergunt, cum eadem intentione coelestia, Deumque ambiunt, dum nec spiritus sine rationabili spe est, nec spes sine spirituali rectitudine est. Ad locum venimus, quem ostendit Deus, cum in Dei visione ad momentum quasi loco a nostra fluctuatione subsistimus, quod tamen non nisi praevia ipsius illustratione attingimus. In quo altare aedificamus, super quod ligna componimus, dum conscientiae devotionem caeterarum coetu virtutum adminiculante erigimus, sacrique eloquii undecumque dicta excerpimus, et cordis altari magis magisque incendendo congerimus. Cumque colligasset Isaac filium suum, posuit eum super struem lignorum. (VERS. 10.) Extenditque [Col. 0170C] manum, et arripuit gladium, ut immolaret filium suum. Isaac colligamus, cum spem in coelestibus gaudiis positam soli Deo fixa charitate astringimus. In altari super struem lignorum ponimus, cum piae voluntatis, et Scripturarum auctoritatis, omni altari sacratius, fundamentum ipsi substernimus; unde enim melius roboretur quam ut mentis puritati et divinae veritati innitamur? Extendere dicimus extra tendere. Extendit ergo manum, quisquis superna aspiratione delectatus ultra vires proprias conatur in contemplationis exercitium. Arripimus gladium, ut immolemus filium, dum tanta constantia animi divinum amplectimur verbum ut praesentis mundi nos omnino quod fieri non potest interimere velimus ad usum. Etsi enim dicitur: Vacate, et videte [Col. 0170D] quoniam ego sum (Psal. XLV, 11) , discernenda sunt sola utique noxia, a quibus vacare debemus; secundum namque passiones peccatorum, quae in ipsis mortificanda sunt membra super terram, non ad utilium et naturalium negotiorum curam. Hanc ille Joannes abba parvulus, qui vivere conatus est, ut angelus extenderat manum, dum omnino exuere voluit vitae humanae; immolasset plane filium, si inflexibiliter Deo soli speculando spei intendisset intuitum; spes namque funditus eximi a mundo potest, sed spei nostrae contemplatio semper intendi non potest; secundum hoc sane revertuntur animalia, cum incedunt.
VERS. 11, 12.— Et ecce angelus Domini de coelo [Col. 0171A] clamavit dicens: Abraham, Abraham? Qui respondit: Adsum. Ne extendas, ait, manum tuam super puerum, neque facias illi quidquam. Nunc cognovi quod timeas Deum, et non peperceris filio tuo unigenito propter me. Angelus Domini de coelo clamat, cum vox sacri eloquii bona nobis nuntians de Scripturae mysterio ac si de coelo insonat. Scriptura sacra coelum appellatur ob secreta divina, quae operit, ut est: Qui operit coelum nubibus, et parat terrae pluviam (Psal. CXLVI, 8) . Abraham bis hic vocatur, cum paulo superius semel nominetur; quod non ab re creditur, illic namque per tentationem semel vocatur, ut a concepta superbia convertatur; hic vero geminatur, ut non modo sancta anima a suo torpore conversa credatur, sed ex 87 multo etiam pietatis [Col. 0171B] cultu ad justificationis gloriam pervenisse monstretur, unde et vocanti respondet: Adsum, ut sanctae paginae dictis debitae obedientiae impendere se prodat officium. Ne extendas manum tuam super puerum, id est ne citra virium possibilitatem imbecillium, quae notantur per puerum, tuae contemplationis exeras conatum. Neque facias illi quidquam; cum manum super extendimus, aliquid illi scilicet puero facimus, id est aliquid ex nobis, et ex virtute nostra addere humanae nostrae infirmitati credimus, cum sine Deo nil facere praeter vitium valeamus. Manum ergo ne extenderis, onus videlicet, juxta dictum sapientis: Super te ne levaveris (Deut. XII, 18) , unde mox superbe aliquid tibi cum nil ex te facias agere videaris. Nunc cognovi, quod est, cognitum [Col. 0171C] tibi feci, quia timeas Deum, dum parcere filio unigenito nolueris, dum scilicet de spe saeculari nil intra te residere protuleris, sed ipsam spem unigenitam feceris, dum nulli alii praeter Deo soli eam intendere volueris; parcimus enim spei nostrae, cum aliquid mundanum humanitus in ea patimur remanere.
VERS. 13, 14.— Levavit Abraham oculos, viditque arietem inter vepres haerentem cornibus Quem assumens obtulit holocaustum pro filio. Apellavitque nomen loci illius, Dominus videt. Unde usque hodie dicitur: In monte Dominus videbit. Levat Abraham oculos, cum ad Scripturae intonantis monita a propriae proposito nimietatis erigit spiritus noster sui intellectus acumina. Arietem denique inter vepres haerentem cornibus [Col. 0171D] videt, cum sacro suggerente eloquio superbiae cervicositatem inter vepres cupiditatum occulte in animo suborientium affectatae potentiae cornibus detentam subtiliter intelligit. Solet namque nimium subtiliter contemplari volentibus, quasi post tergum, ubi sibi minus attendunt, subripere superbia, quae ita cupiditati honorum, aut laudis, ac si veprium stimulis implexa potentiae desideriove luti cornibus pendet, cornibus enim potentia signari solet, ut vix Abraham intellectualis haec distinguat, nisi respiciat ad seipsum et oculos levet, quid sibi videlicet irrepat, ex ipsa cui contemplandae inhiat Dei contemplatione penset. Contemplatio autem, ut saepe diximus, non solum in divina visione accipitur, sed etiam in consideratione spiritualium rerum, et omni discussione [Col. 0172A] veritatis, in qua cum animus sibi praeminere videtur multa pro suae scientiae quasi reverentia, superbia et praelationis affectandae cogitatione plerumque mordetur. Hunc ergo arietem tumoris et jactantiae pro filio mactare debemus, dum non spei nostrae intuitum, quantum ad activam attinet vitam exstingui permittimus, sed vitium superbiae cum sua ambitione omnimoda ambustione consumimus. Sic enim a Deo intelligentiam sperare debemus speculativae, ut intentionem non diverberemus activae. Sane occideretur filius, si spes nostra solis coelestibus rebus intenta deficeret ab actualis vitae negotiis utilibus. Nam hunc locum, id est cordis statum Dominus videt; id est approbat, cum quidquid suboritur elationis, mactat, et inde his qui divinae cognitionis hodie habent [Col. 0172B] certa discretione constat, quod in monte Dominus videat, quia in summo humilitatis constitutos futuri saeculi gloria exaltat. Videt suos per juge hic adjutorium approbando, videbit aeterno decore coronando. Unde est: Iterum autem videbo vos, et gaudebit cor vestrum, et gaudium vestrum nemo tollet a vobis (Joan. XVI, 22) .
VERS. 15, 16, 17.— Vocavit autem angelus Domini Abraham secundo de coelo dicens: Per memetipsum juravi, dicit Dominus, quia fecisti rem hanc, et non pepercisti filio tuo unigenito: benedicam tibi, et multiplicabo semen tuum sicut stellas coeli, et velut arenam quae est in littore maris. Post primam angeli de coelo vocationem, quae facta est post tentationem, in qua post conversionis ingressum evocati per divina [Col. 0172C] eloquia processimus ad justificationem, secundo iisdem coelestibus Scripturae monitis excitamur ad glorificationis spem. Per semetipsum Deus jurat, cum per veritatis tenorem jus in nobis rectitudinemque firmat. Ego, ait, sum via et veritas (Joan. XIV, 6) ; veritatem autem tenet quisquis a peccati fallacia se continet; omne bonum in summo bono esse habet, peccati vero nulla est essentia, quia sine Deo factum est nihil, id est peccatum, et homines cum peccant fiunt nihil quantum ad esse verum. Quia ergo in nullo pepercisti carnali tuae voluntati, ut spe boni mundialis eam gaudere permitteres, sed uni Deo eam unicornis more juxta psalmum, intendisti (Psal. XCI, 11) , quia rem, id est utilitatem non corporis, [Col. 0172D] sed spiritus ad gignendum unius irreflexae spei fructum, quod signatur per unigenitum, fecisti; benedicam tibi, id est proveham te omnimodae virtutis effectu, et multiplicabo semen tuum, merita videlicet operum tuorum, quae hic juxta Psalmistam, seminantur in lacrymis, praemio cumulabo centuplici (Psal. CXXV, 5) , ut qui super pauca fidelis fueris. supra multa constituaris (Matth. XXV, 21, 23) .
Per stellas coeli, virtutes animae accipimus, quae in aeterna beatitudine sicut a coelo nunquam dividuntur stellae, sic nec separari poterunt a sanctorum mente. Per arenam 88 maris littoream, corporis intelligimus impassibilitatem, quae erit post resurrectionem, quando jam securitatis littore constituti, a salo motuum liberi, sicut de arena salem fieri cognovimus, [Col. 0173A] ita totam carnis gravitudinem, et corruptibilitatem sapientia nos inhabitante condiendam credimus. Possidebit semen tuum portas inimicorum suorum. (VERS. 18.) Et benedicentur in semine tuo omnes gentes terrae, quia obedisti voci meae. Possidet semen portas inimicorum, cum virtutes sub se obtinent vitia, quae sunt portae, per quas intratur ad consortium diabolorum, antonomastice, inimicorum. Omnes gentes benedicuntur in semine, cum bona nostra in praecipuo omnium seminum augentur charitate. Ipsa enim operit multitudinem peccatorum (Jac. V, 20) , et dicitur perfectionis vinculum (Col. III, 14) .
VERS. 19.— Reversus est Abraham ad pueros suos; abieruntque Bersabee simul, et habitavit ibi. [Col. 0173B] Post subtilitatem divinae speculationis, fragili quadam necessitate relabimur ad usum humanae voluntatis, et affectualitatis, quae nobis pueritiam incutiunt levitatis. Bersabee puteus septimus dicitur. Abimus ad puteum septimum, cum ad consuetudinem revolvimur interiorum exteriorumque sensuum, de qua voragine cum crebro exhauriamus undas suborientium cupiditatum, nunquam tamen quandiu creatura subjicitur vanitati nolens (Rom. VIII, 20) , exhauritur ad purum. Septenarius enim ex quatuor, quae corpus signant, et tribus, quae animam, constat, per quae sub additamento putei interioris exteriorisque accipitur sensualitatis incomprehensibilis instar abyssi profunditas. Hic habitamus, dum et in profundis concupiscentiarum diversamur, et tamen quasi [Col. 0173C] Domini in domo serviles strepitus dominando deprimimus. Habitare autem saepe in Scripturis pro eo quod est dominari, ponitur, nec ab re quia habitare ab eo verbo, quod est habere, detortitium frequentativum est; his autem quae habemus dominari nos dicimus; sic ergo Bersabee puteo, videlicet septimo notissimorum carnis et animi sensuum, habitando dominamur, ut eorum evagationem cohibendo aliquantisper fluxa desideria quasi aquas ex infimis exportemus.
VERS. 1, 2.— Vixit autem Sara centum viginti septem annos. Et mortua est in civitate Arbee, quae est Hebron in terra Chanaan. Per Saram, quae princeps interpretatur, voluntas superius a me intellecta [Col. 0173D] dignoscitur, eo quod rationis imbuta consilio, totius bonae principium inveniatur esse actionis. Per centum viginti septem annos perfectio scientiae ac operationis exprimitur. In centenario namque perfectio, in vicenario, ubi Decalogi species geminatur, doctrina et exsecutio divinae legis exprimitur; quae rei utriusque perfectio ad septenarium, qui spiritualium est figura charismatum deducitur, quia centum viginti credentibus (Act. I, 15) , sancti Spiritus gratia illapsa cognoscitur; requiescit enim super humilem, et trementem sermones Dei (Isa. LXVI, 2) ; hos itaque qui sciunt et faciunt Spiritus inhabitat, fictumque devitat. Secundum quod itaque his innuitur numeris vivit Sara, quia taliter se habens recte principatur [Col. 0174A] voluntas nostra. Sed postquam ad Bersabee revertitur, puerisque conjungitur, in civitatem Arbee moritura devolvitur. Civitas anima est, Arbee dicitur quatuor. Ex animalitate autem, ex infima scilicet nostri parte, quatuor passionum miserias toleramus, id est metuere, cupere, gaudere, dolere. Quibus dum saeculariter occupamur, a divini omnino cultus cura distrahimur. Hebron vero, quae et Chebron, incantator interpretatur; haec nempe funesta quaternitas incantatoris gerit officium, dum prosequi persuadet animam cujuslibet horum desiderii cogitatuum. Quae omnia in terra Chanaan fiunt, quia in terrena mente continuae inquietudinis negotium excitando, perpetuae damnationis parari humilitati non metuunt. Chanaan sane negotiator, vel paratus [Col. 0174B] humilitati dicitur. Venitque Abraham ut plangeret et fleret eam. Venit Abraham, cum ratio nostra a dispersione sua regreditur ad sui ipsius curam; flet, cum fluxus interioris mollitiem quasi aquas ab intentionum oculis emittit; plangit, cum in exteriori habitudine ac si in voce exhibet cordis anxietatem, qua sincere intrinsecus poenitet. Multos enim hoc agere palam pudet.
VERS. 3, 4.— Cumque surrexisset ab officio funeris, locutus est ad filios Heth dicens: Advena sum et peregrinus apud vos, date mihi jus sepulcri vobiscum, ut sepeliam mortuum meum. Surgimus ab officio funeris cum erigimur in spem veniae post exhibitionem poenitudinis. Heth interpretatur formido, vel stupor. Ad filios Heth loquimur, dum cum nostris cogitationibus, [Col. 0174C] quae veluti quidam fetus mentis nostrae sunt, postquam divina formidine non solum tanguntur introrsum, sed etiam dum terra Chanaan esse verentur, id est externae, et inutili humilitati parari refugiunt, usque ad stuporem corporis hoc timore feruntur, de nostrae salutis interna commoditate tractamus. 89 Advena, inquit, sum apud vos. Advenae sumus, qui nuperrime ad cor redimus. Peregrini sumus, qui necdum intra conscientiae sinum consedimus. Peregrinus autem a peragrando dicitur. Jus sepulcri ab eis nobis exigimus, cum debitam requiem intra nos ipsos ab ipsarum cogitationum naturali turbulentia conquirimus. Qui thesaurum effodiunt, juxta Job, gaudent, cum invenerint sepulcrum (Job. III, 21, 22) . Et juxta hunc typum, Maria foris [Col. 0174D] plorat ad monumentum (Joan. XX, 11) . Sepelimus mortuum, cum nil in hoc mundo sperantem, jamque crucifixum intra moenia rationis recondimus animum.
VERS. 5, 6.— Responderuntque filii Heth: Audi nos, Domine? Princeps Dei es apud nos, in electis sepulcris nostris sepeli mortuum tuum, nullusque te prohibere poterit, quin in monumento ejus sepelias mortuum tuum. Filii Heth Abrahae respondent, cum cogitationes timidae consilio rationis aggaudent. Audi, inquiunt, nos, Domine, id est intellectualiter nos discerne. Principatus enim Dei vices in nostris interioribus agis, unde et in Apocalysi cum Deo in throno, id est judiciaria potestate, vincendo sedere [Col. 0175A] permitteris (Apoc. III, 21) , dum utilia noxiaque dividis. Electa sepulcra, quibus sepelimus mortuum activae est et contemplativae vitae secretum, licet quaeque alia virtus sepulcrum dici possit, qua se quisque a vitiorum tumultibus abscondit. Si, inquiunt, cum Deo sentiens principari legitime inter nos volueris, nullus te prohibere poterit motus carnis, quia sopitis cogitationum pestibus, necessario jam non erit perversi molestia actus, quae praepediat in monumento mortuum ponere, id est intra memoriam ad incitamentum poenitentiae, non ad refricationem malitiae peccati licentiam coercere. Monumentum autem a monendo, quasi monimentum dicitur. Peccatum vero mortuum dicimus, a cujus perpetratione deficimus.
[Col. 0175B] VERS. 7, 8, 9.— Surrexit Abraham, et adoravit populum terrae, filios videlicet Heth, dixitque ad eos: Si placet animae vestrae, ut sepeliam mortuum meum, audite me, et intercedite apud Ephron filium Seor, ut det mihi speluncam duplicem, quam habet in extrema parte agri sui. Do ei pecuniam dignam, tradat [al., pecunia digna tradat ] mihi eam coram vobis in possessionem sepulchri. Abraham surgit, cum de cogitationum assensu in spem arripiendae sanctitatis intellectus se erigit. Adorat populum terrae, cum devotione humili excipit obedientiam cogitationis jam solidae. Si, inquit, placet animae vestrae, id est huic piae animositati vestrae, qua desiderium sanctae conversationis aspirastis, ut a pressuris forensibus foveam animum, audite me, ad [Col. 0175C] meum obtemperate imperium, et intercedite apud Ephron, id est agite cum affectu vestro, qui tanquam pulvis inutilis superbiae vento a facie terrae projicitur, quatenus det mihi speluncam duplicem, permittat scilicet obtinere sensualitatis, et imaginationis geminam caveam ferali quadam aviditate rebus corporeis inhiantem, nullius spiritualis scientiae capacem. Ephron autem interpretatur pulvis inutilis, in quo affectus instabilis. Is est in extrema parte agri, in his utique quae extrinsecus adjacent corpori. Ager autem corpus est excolendum cultro ingenii. Do ei pecuniam dignam, vinum scilicet illud, quod in Canticis dicitur, dulce dilecti labiis ad ruminandum, et gutturi ejus saporum (Cant. VII, 9) , scientiam utique Scripturarum omni diligentia, et meditatione dignam ei administro. Huic spretis saecularibus curis, multiplicibus interiorum negotiorum impensionibus augmentandae, et huc illucque non continendo, sed erogando dilatandae, intendere opportunum semper est et salubre affectui nostro. Coram vobis eam mihi tradat in possessionem sepulcri, videlicet cum sacrae paginae pecuniam a me curandam pertractandamque susceperit, ut interioribus lucris studeat, cum ab exterioribus vacare coeperit, ipse appetitus quondam carnalis mihi eam tradat, mihi scilicet habere volenti speluncam duplicem nullatenus contradicat, coram vobis assentiente utique universo motu cogitationis, in possessionem sepulcri, ut liceat in tuto conservare [Col. 0176A] intra septa conscientiae statum animi jam saeculo crucifixi.
VERS. 10, 11.— Habitabat autem Ephron in medio filiorum Heth. Responditque Ephron ad Abraham, cunctis audientibus, qui ingrediebantur portam civitatis ejus dicens: Nequaquam ita fiat, Domine mi, sed magis ausculta quod loquor: Agrum tradam tibi, et speluncam quae in eo est, praesentibus filiis populi mei, sepeli mortuum tuum. Inter filios Heth Ephron habitat, cum cogitationibus metu divino conterritis, affectus noster qui non ab re pulvis dicitur inutilis, quasi quodam spirituali humore, ipsa eadem formidine ad earum sententiam se stringit et solidat. Cogitationes autem filios posse dici ex sapientis verbo colligimus, qui vipereis cogitationes [Col. 0176B] stultorum generationibus comparat, mentem, ait, comedunt, matrem suam. In medio vero Ephron habitat, quia rationi innitens noster affectus iisdem cogitationibus ac si dux aliquis militibus utiliter jam se munit, et constipat. Ephron Abrahae respondit, cum affectus rationis monita gratanter accepit. Qui ingrediuntur portam civitatis audiunt, cum universi animales nostri impetus, qui timorem Dei, qui porta ad Deum, et ad 90 cordis civitatem redeuntibus est, experiuntur, proposito religionis obediunt. Nequaquam, ait, Domine, scientiae operosius mihi commendandae Scripturarum insistas, quia si nullus esset, qui me moneret, sermo divinus, nullo modo tamen tepidus reperiri possem erga Dei voluntates exsequendas. Talia cogitamus, cum ad [Col. 0176C] tempus spirituali desiderio affectualiter inflammamur. Unde additur: Ausculta quod loquor, quia multo ampliora proponit aliquoties, dum ad horam novitia fervet affectio, quam velit aggredi spiritus hujus nimiae alacritatis moderator. Agrum, inquit, corporis tuo irrefragabiliter juri subjiciam, sensualitatis, ac imaginalitatis geminam capacitatem, speluncam utique duplicem attribuam praesentibus filiis, id est cogitationibus, non jam ab interiori sua oberrando cura remotis, sed ad pium officium astantibus et devotis.
VERS. 12, 13, 14, 15.— Adoravit Abraham coram populo terrae, et locutus est ad Ephron circumstante plebe: Quaeso ut audias me; dabo pecuniam pro [Col. 0176D] agro, suscipe eam, et sic sepeliam mortuum meum in eo. Respondit Ephron: Domine mi, audi. Terra quam postulas quadringentis argenti siclis valet; istud est pretium inter me, et te, sed quantum est hoc? Sepeli mortuum tuum. Abraham coram populo terrae adorat, cum cogitationum turba a sua dispersione reversa, et ad unum coacta, et quodammodo sibi ipsi coram facta, penes Deum ratio sese humiliat. Unde et populus terrae dicitur, cum cogitatuum nostrorum mobilitas ad modum terrae aliquandiu stabilitur, et haec plebs circumstat, dum Abraham Ephron loquitur, quia cogitatio in suae fervore devotionis constituta circumest, dum sua intima undique provide munit, nec se a rationis oraculo dividit, stat quoque, dum ad quoslibet vitiorum assultus spiritui [Col. 0177A] obedire et certare parata consistit. Est enim, quasi proprium stare certantis. Quaeso, ait, ne tuo moderno calori nimium fidas, precor, audias, id est discere ne renuas, velox ad audiendum existas, sine Scripturae documento nil posse te facere credas, hanc ergo pro agro excipias, ut non in agresti, ac sterili corporis cultu, sed de spiritualis pecuniae gratuleris provectu. Siclus, juxta quod legitur, viginti obolos habet; obolus vero a similitudine obeli dicitur, quod est sagitta; siclus ergo viginti obolos continens, sacra pagina est, quae Decalogum scientiae, et denarium, id est perfectionem nobis proponit operationis bonae, quibus quasi sagittis vitia feriuntur animae, hisque rursum mens tangitur vulneranda charitate. Vicenarius enim bis denarium habet. [Col. 0177B] Quia autem quadringenti quatercentum continent, et quatuor Evangelia mundo abrenuntiare, quod perfectum est, edocent, qui plenariae scientiae, et actionis integrae denarios, id est perfectiones habent ex Scripturae legalis documento, perfectionis centenarium assequuntur ex quatuor Evangeliorum dictis, seipsos abnegando. Adolescenti namque, qui legem a primaevo custodierat, dicitur a Domino, ut si velit perfectus esse, quae possidet vendat (Matth. XIX, 21) . Decalogum exterioris observantiae attenderat, et ideo intellectualis Decalogi eum sagitta non vulnerat.
Valet ergo terra corporis nostri quadringentis siclis, quia nil stabile, constans, aut validum in se [Col. 0177C] habet, nisi sanctarum Scripturarum a vitiorum jure redimatur impendiis; hoc inter rationem, et affectum est pretium, quia quoties carnalium lascivia prorumpit affectuum, et corporis indebite usurpat ad libidines agrum, nil spiritus noster convenientius quod appetitui carnis opponat habet ad manum, quam Scripturae documentum. Sed quantum est hoc? Ac si diceret: Licet aliqua quantitas tibi videatur adversus corporis impetum Scripturarum testimoniis abundare, appetitu tamen ad rationis tuae arbitrium complacato, nil magnum est. Sepeli ergo mortuum, bonis utique operibus tege corpus corruptivum, ne per vitae remissionem prodeat in fetorem criminum. (VERS. 16.) Audit hoc Abraham, cum sentientis cum Deo affectualitatis suae grate [Col. 0177D] excipit benevolentiam. Appendit pecuniam, quam Ephron postulaverat, audientibus filiis Heth; quia proponit intellectus affectui Scripturae divinae justitiam, qua suam dirigere vitam debeat, et quam per obedientiam filiorum Heth, cogitatuum videlicet nostrorum divino timore tactorum, sequi deliberat. Et haec moneta publica est, et probata, quia nulli nisi insano in dubium veniunt sacrae paginae instituta. Judicia enim Domini vera justificata in semetipsa (Psal XVIII, 10) . Moneta quaedam est, lex divina, ubi mensura, numero, et pondere omnia Deus instituit, numerum quidem consiliorum universitatis, mensuram omnium per singula, et per omnia singulorum contemperabilitatis, pondus, quod a pendendo dicitur ad contemplationem illius quae finis [Col. 0178A] est omnium veritatis. Ad hanc tota Lex pendet, et prophetae (Matth. XXII, 40) ; publica autem est, quia rudibus, et quasi publicis ingeniis naturaliter sinceritas justitiae cognoscibilis esse potest, probata vero, quia sine externis argumentis elucet, ac praeminet per seipsam ipsa Scripturae sacrae puritas.
VERS. 17, 18, 19.— Confirmatusque est ager quondam Ephronis, in quo erat spelunca duplex respiciens Manre, tam ipse quam spelunca, et omnes arbores ejus 91 in cunctis terminis per circuitum, Abrahae in possessionem videntibus filiis Heth, et cunctis qui intrabant portam civitatis. Atque ita sepe livit Abraham Saram uxorem suam in spelunca agri duplici, qui respiciebat Manre. Haec est Hebron in terra Chanaan. Ager quondam Ephronis, corpus [Col. 0178B] scilicet olim subditum appetitui carnis, in quo duplex spelunca sensualitatis ac imaginalitatis fervet ad insidias avaritiae, ac rapacitatis, Abrahae confirmatur in possessionem, dum quod in conversionis initio non sine molestia observabatur, transit in delectationem per irremissae devotionis jugitatem. Porro per speluncam sensus et imagines non inconcinne accepimus, quia uti leo, atque latro in spelaeis latere didicit, ita affectus corporeis rebus inhians, intra et extra praefata duo illa ac si quasdam concavitates obsidet. Non enim alia quam corporalia norunt; hinc ille egreditur, ut concupiscat, per haec ad illum corporalis libido ingreditur, ut suggerat. Postquam corporis fragilitas animi [Col. 0178C] virtute firmatur, Manre quod interpretatur divisiones, vel perspicua, respicit, quia postquam mens a vitiorum se fluxu restringit, perspicuitatem divisionis, id est discretionis attingit; ipse ergo ager, et spelunca, ut praemisimus, interno vigore firmantur, sed et arbores in cunctis terminis, universae scilicet cogitationes fructum pii operis, et folia sanctae locutionis emittentes, in omni sua intentione, quae quasi quaedam finalitatis provisio in cunctis quae agimus dignoscitur esse, solidantur.
Filii Heth vident, cum talibus negotiis cogitationum motus ulli non invident; cuncti etiam qui portam civitatis intrant, omnes utique rationales, imaginales, sensuales quoque impetus, qui per portam divini timoris (initium enim sapientiae est) et [Col. 0178D] peccatorum confessionis, ad civitatem Dei se colligunt, his commerciis favent. Unde dicitur: Populus ejus, et oves, introite portas ejus in confessione (Psal. XCIX, 4) : sepelit itaque Abraham uxorem in spelunca agri, qui respicit Manre, cum auctore intellectu sensualitas, ac imaginalitas corporalis ad discretionis virtutem tendens, et sub agro spiritualis exercitii se continens, a visibilium delectatione rerum se cohibens, ipsam etiam interioris hominis voluntatem fovet, ac veluti intra duo septa munit. Haec est Hebron in terra Chanaan: Hebron interpretatur augmentum sempiternum, vel visio sempiterna dicitur, Chanaan vero mutationem sonat; Manre ergo, id est discretionis perspicuitas ad hoc ut fiat visio sempiterna, et augeatur semper, attingit, cum subtilitas [Col. 0179A] dignoscendorum spirituum ad contemplationem usque Dei proficit, quae quidem hic incipit, sed ab aenigmate et speculo ad sempiternitatis augmentum, quod complebitur, cum facie ad faciem videre coeperimus (I Cor. XIII, 12) , surgit. Et hoc in terra Chanaan fit, ubi vera mutatio aeternae stabilitatis, terrae videlicet viventium nil jam inesse nobis mutabile sinit.
VERS. 20.— Et confirmatus est, inquit, ager [Col. 0180A] corporis, diuturna jam contra passiones vigilantia sub dominio Abrahae, scilicet rationis, et antrum conscientiae contra imperium justitiae nullatenus murmurantis, ut possideatur jure monumenti, ut jugiter scilicet mentis memoriam moneant professionis, quam de propriae fecerit mortificatione carnis, et recommemorent propositi sui: monumentum nempe et mortuum tegit, et a monendo vocabulum sumpsit.
EXPLICIT LIBER SEXTUS.
[Col. 0179B] 92 Septimum in Genesi aggrediens, Deo aspirante, tractatum, sancti Spiritus mihi deprecor adesse praesentiam, hoc deinde humiliter meum expostulando lectorem ut, si qua minus quam competit dilucide posita, aut Scripturarum exemplis minus quam vellet fulcita, aut nimia brevitate contracta perviderit, indulgeat meae misericorditer novitati, qui potius in hoc meo primo opusculo quidnam agere possem experiri volui, et meae solius utilitatis causa cudere ista proposui, imo non cudere, sed ad memoriae mihi reparationem, cum ea relegero, summatim tangere cupii. Plane multa testimoniis roborare potui, sed morae impatiens nolui. Septiformi igitur Spiritu accingamur ad caetera.
[Col. 0179C] VERS. 1, 2, 3, 4.— Erat autem Abraham senex, dierumque multorum, et Dominus in cunctis benedixerat ei. Dixitque ad servum seniorem domus suae, qui praeerat omnibus quae habebat: Pone manum tuam subter femur meum, ut adjurem te, per Deum coeli et terrae, ut non accipias uxorem filio meo de filiabus Chananaeorum, inter quos habito; sed ad terram, et ad cognationem meam proficiscaris, et inde accipias uxorem filio meo Isaac. Sepulta eo quo adnotavimus modo Sara, intellectualis noster Abraham morum gravitate senescit, multarumque virtutum diebus albescit, et ei omnem benedictionem, spiritualium videlicet charismatum provectionem, Dominus infundit. Si ergo per Abraham ex ejus conjectura [Col. 0179D] nominis intellectus accipitur, quid per seniorem domus, qui praeest suis omnibus, melius quam bene agendi appetitus exprimitur, qui postquam rationis maturitati sedula servitute connectitur, quasi praevius, et magister eorum, quae pie gerimus invenitur. Per femur Abrahae, propagationem intelligimus spiritualis intelligentiae, quae divinis lectionibus, et diutina conversationis experientia dilatatur in mente. Manum, inquit, tuam femori meo suppone, id est virtutem bonae tuae aviditatis, qua sanctis actibus [Col. 0180B] inhias, sub intelligentia ingenii mei deprime, quia vim tuae operationis ab origine debes rationalis exspectare scientiae, ut nulla tibi subripiat praesumptio alacritatis vanae; femur sane fons quodammodo propaginis esse dignoscitur, per quod ipsa intelligentiae sedes non indigne veritas a nobis accipitur, inde ergo adjuratur appetitus noster per Deum coeli et terrae, quia per humilem qua veritati summae inflectitur depressionem ad jus rectitudinemque statuit, per ejus cognitionem, qui intellectum dat parvulis (Psal. CXVIII, 130) , qui est Deus coeli, intellectualitatis nostrae, sua scilicet eam illustratione clarifians, et per ipsum coelum pluvias voluntarias sacrae institutionis terrae, ipsi pio videlicet appetitui administrans, adjurat ne accipiat uxorem filio suo de [Col. 0180C] filiabus Chananaeorum, inter quos habitat, hoc est ne voluntatem fluxam secundum desideria saecularium aeternae damnationis, humilitati parandorum, spei semel in coelesti gaudio fixae, ac si filio Isaac admisceat, ut de filiabus Hierusalem ad Chananitidas oculos reflectat. Habet filius uxorem, quando spes coelestium a terrenis elevat voluntatem, ut quod sperat non verbo, sed opere velit; filiam vero Chananitidem sibi adnectit, cum ad mollitiem, lasciviamque mundi superna alacritas se demittit. De cognatione Abrahae uxorem accepturi ad terram proficiscimur, cum ad impassibilitatem in quantum possibile est animi, quae vera stabilitas est (hoc enim terra significat), contendentes, spiritualiter ad conformitatem matris nostrae Hierusalem supercoelestis, [Col. 0180D] cum qua quondam homo noster exterior, dum recte vivit, germanitatem habet, conversari gestimus; unde sicut in coelo, ita et in terra fieri Dei voluntatem oramus (Matth. VI, 12) , ex ea cognatione uxorem accipimus, cum moti desiderio beate vivendi, piae voluntatis gratiam magis amplectimur.
VERS. 5, 6.— Respondit servus: Si noluerit mulier venire mecum in terram hanc, num reducere [Col. 0181A] debeo filium tuum ad locum de quo egressus es? Cave, inquit Abraham, ne quando reducas illuc filium meum. Loquitur Abraham ad servum, cum ratio de quibusque gerendis informat affectum. Respondet hoc loco servus Abrahae, cum ad haec quae spiritus suggerit peragenda, 93 objicit desideratos effectus, quos putat non posse suppetere voluntati suae; mulier enim tunc non vult venire secum in terram, cum mollis, et fluxa cogitatio magis eligit saecularitatum turbine circumferri quam consopito passionum fluctu ad terrae similitudinem stabiliri. Reducitur filius ad locum de quo egressus est, quando spes nostra propter aliquam tentationis auram de coelestibus desperando post se relabitur ad statum veterem desiderii saecularis, de qua olim egressa [Col. 0181B] tempore conversionis est. Quare autem per filium spem accipimus, praediximus, quia spem in ipsis et propaginis et solaminis ponimus, unde et vulgi usu spes eos vocamus. Unde psalmus: Et videas filios filiorum tuorum (Psal. CXXVII, 6) , id est fructus sperationum tuarum. Ne, inquit, ad antiquarum volutabra voluptatum spei meae aciem detorqueas, quia (VERS. 7) Dominus Deus coeli, qui tulit me de domo patris mei, et de terra nativitatis meae, qui locutus est mihi, et juravit dicens: Semini tuo dabo terram hanc, ipse mittet angelum suum coram te, et accipies inde uxorem filio meo. Ac si diceret: Deus qui me intellectuali luce aedificat, qui tulit me de conscientia peccati, quam inhabitabat auctoritas diaboli, dum ei conformarer, ac si patri, sive de [Col. 0181C] conversatione mundiali; dicitur enim atrium suum custodire princeps mundi (Luc. XI, 21) , et de terrenitate in qua, et ad quam sumus ex eodem diabolo patre nati, qui spei collatione introrsum locutus est mihi, et juravit, id est in Christianitatis me jure constituit interna sponsione pollicens semini, id est bonae tuae actionis merito, quod in spe frugis aeternae seminaveris, terrenitatis hujus scilicet corporis tui pondus submittam, ut spiritualis alacritatis experiatur gratiam, Deus, inquit, qui et haec fecit, et facturum se promisit, ipse angelum divini sui eloquii, qui quae agenda sunt nuntiet, coram te mittet, id est praevium tibi faciet, et inde, ex ejus videlicet documento videbis quam debeas eligere corporis, an [Col. 0181D] animi voluntatem, spei utique tuae ac si filio admiscendam. (VERS. 8.) Sin autem mulier sequi te noluerit, non teneberis juramento, id est, si seductibilis, et lasciva cogitatio secundum appetitum justitiae quam habes corrigi renuerit, jus regulamque veritatis excedens, non ultra teneberis, sed effrenis vagusque per vitia quaeque laberis. Filium tantum meum ne reducas illuc. Quod est dicere: Et si habenis divinae legis teneri refugis, spem saltem ne penitus de coelo devolvas, et saeculari labyrintho immergas.
VERS. 9— Posuit ergo servus manum sub femore Abraham domini sui, et juravit illi super sermone hoc. Servus manum sub femore domini ponit, cum pietatis affectus veritatis praesidio, quae locus totius [Col. 0182A] divini est seminis, fortitudinem suae bonae operationis debita servitute subjungit; super sermone hoc jurat, cum secundum intellectus sententiam affectus nostri infirmitas sese dirigit, et innormat. (VERS. 10.) Tulitque decem camelos de gregibus domini sui, et abiit ex omnibus bonis ejus portans secum. Profectusque perrexit Mesopotamiam ad urbem Nachor. Per camelum qui ruminat, sed ungulam non dividit, et ab incurvitate sua, sicut caminus, et camera nomen accepit, vita quidem ex magna parte divinae legis praeminens observantia intelligitur, sed tamen ob indiscretionem suam, quia necdum plene inter vitia virtutisque dividit a perfectione distans, et ob hoc sese congrua humilitate propriae indignitatis consideratione inclinans. Per decem itaque camelos, [Col. 0182B] divinae legis, cujus summa Decalogus est, amor et retractatio crebra accipitur, quae dum avido mentis ore gustatur, fideli ejus ruminatione animi robur erigitur, et carnis desiderium tenuatur, et dum ad unguem se ut desiderat perfici carnis objectu non posse considerat, ex sua mox quod actu non praevalet humilitate reformat. Greges Domini, de quibus decem assumimus, caeterorum multitudines mandatorum sunt, de quibus perfectiora accipimus, cum Dei, et proximi charitatem, in quibus tota lex pendet et prophetae, tenendam eligimus. Unde et ex omnibus Domini sui bonis portans dicitur abisse, quia cui dilectionis virtus inest; in quantum sibi adest, in tantum etsi non omnia adsunt, de bonis omnibus portat, cum charitatis officio, quae universitatis [Col. 0182C] bonorum materia est, corporis voluntatem subjugat. Abit, cum in meliora gerendi semper appetitum se extendit. Mesopotamia graece, media inter flumina; Hebraice, elevata vocatio interpretatur. Vocatur primo ad fidem, elevatur vero vocatio per mundi abrenuntiationem, ubi, inter fluctus tempestatum mentis et saeculi, necesse est commorari spiritu pauperem; per hanc Mesopotamiam ad urbem Nachor, quod interpretatur requies luminis, pergimus, quando ad perfectionem charitatis per passiones proficimus, quae lumen juxta, Joannem apostolum est (I Joan. II, 10) , qua vere quiescimus, vel ad civitatem supernam, ubi lumen in lumine verius quiescentes videamus.
[Col. 0182D] VERS. 11, 12.— Cumque camelos fecisset accumbere extra oppidum juxta puteum aquae vespere, eo tempore, quo solent mulieres egredi ad hauriendam aquam dixit: Domine Deus, etc. Oppidum mundus est, cui fortis armatus principatur et regnat (Luc. II, 21) . Unde dicitur apostolis: Ite in castellum quod contra vos est (Matth. XXI, 2) , et merito contra, quia in mundo pressuram habebitis (Joan. XVI, 33) . Extra oppidum camelos facimus accumbere, cum bona nostra opera, quibus divinae legi 94 congruimus, a mundi carnali pariter et spirituali consortio separamus, dum vitia ejus et laudes refugimus. Juxta puteum aquae vespere accumbimus, cum defervescentibus in nobis vitiorum caloribus ac si quodam meridie ad fontem aquae vivae, de quo qui [Col. 0183A] biberit, non sitiet ultra (Joan. VI, 35) , Christum scilicet bonis nostris operibus per sanctae spei exspectationem requiem invenimus. Nam de aqua oppidi qui bibit, sitiet iterum. Dum superbit impius, incenditur pauper (Psal. IX, 23) : dum mulieres egrediuntur ad hauriendam aquam, dum fragilia instar mulierum corda de prava sua, et occulta conceptione ad apertas exeunt malitias, ut hauriant non Christi, sed oppidi aquas, id est impleant in malis, non in bonis desideria sua, eo, inquam, tempore, quo largito sibi poenitendi spatio abutuntur in superbia, student sancti quique extra oppidum sua facere opera.
VERS. 12.— Domine, ait, domini mei Abraham, occurre, obsecro, mihi, hodie, et fac misericordiam [Col. 0183B] cum domino meo Abraham. Quod est dicere, Domine, qui meae dominaris rationi, quam mihi, te praeside, desidero hodie inhabitatione utique tuae lucis, qui dies ubique praesens, et semper es, opitulationis tuae mihi praebe occursum, et eam quae mihi praeest non merito, sed misericordia clarifica rationem. (VERS. 13.) Ecce sto propter fontem aquae, et filiae habitatorum civitatis hujus egredientur ad hauriendam aquam. Stat propter fontem, quando noster affectus haustu fontis aeterni roboratus certat jam viriliter contra diaboli et carnis impugnationem. Cameli accumbunt, et servus stat, quia virtutis studia in spe sui praemii requiescunt, quamvis pius appetitus pro religionis defensione pugnando se exerceat; stando enim quisque certat; habitatores civitatis, motus [Col. 0183C] sunt nostri rationales, ad quos regimen pertinet mentis. Hi filias habent, quando ipsi motus, vel virtutes ex suo prospero eventu vanarum cogitationum lascivias generant. De civitate egrediuntur istae ad hauriendam aquam, de interiori scilicet animi cura, excedunt ad horam ad affectanda laudis temporariae gaudia.
VERS. 14.— Igitur puella, cui dixero: Inclina hydriam ut bibam, et illa responderit: Bibe, quin et camelis tuis dabo potum, ipsa est quam praeparasti servo tuo Isaac, et per hoc intelligam quod feceris misericordiam cum Domino meo Isaac. Per puellam puritas, et nitor novae conscientiae; huic ut inclinet hydriam ad bibendum dicimus, cum rationabiliter [Col. 0183D] ad humiliandam saeculi cupiditatum in seipsa superbiam provocamus, ut eam bibamus, id est ex toto in nobis consumamus. Hoc modo Israelitae vitulum comminutum biberunt, et draco datur esca populis Aethiopum (Psal. LXXIII, 14) . Respondet illa: Bibe, cum rationi bene suggerenti hilaris obedit benevolentia ad se castigandam conscientiae. Camelis potum pollicetur, cum virtutibus ex propriae evagatione cupiditatis instaurat robur. Cum, inquit, tali modo mihi mens munditiae amica arriserit, sciam procul dubio, et perpendam non meo exercitio, sed gratiae tuae dono hanc praeparari in me voluntatem, quae associari mereatur Isaac, risui scilicet sempiterno, qui nunc ridet in spe, sed tamen servit tuis, Domine, officiis militando.
[Col. 0184A] VERS. 15, 16.— Necdum intra se verba compleverat, et ecce egrediebatur Rebecca filia Bathuel filii Melchae, uxoris Nachor, fratris Abraham; habens hydriam in scapula: puella decora nimis, virgogue pulcherrima et incognita viro. Verba absolute aliquoties inania quaelibet vocare solemus, quae nil aliud quam sonum habent; unde est: «Verba dat omnis amor (Ov.).» Antequam verba compleamus, ecce Rebecca egreditur, quia priusquam nubila nugarum ad plenum a corde excludamus, repente ex nimio repulsionis labore, oboriente fastidio Rebecca, id est patientia (sic enim interpretatur) excedere deficiendo nititur. Beatus enim qui suffert tentationem (Jac. I, 12) : Bathuel virgo Dei dicitur, in quo incorruptae fidei status exprimitur, de quo Rebecca gignitur, [Col. 0184B] quia dum credimus his, quae ex fide sola tenentur, patientia inter mala praesentia pro spe aeternorum in nobis procreatur. Unde Bathuel filius Melchae, id est reginae, vel regnaturae dicitur, quia quod nunc in fide inter tentamenta persistitur, ex perfecta surgit gloria, quam credimus, supercoelestis Hierusalem matris nostrae, jam ex parte regnantis, et post judicii diem ad integrum regnaturae. Melcha est uxor Nachor fratris Abraham, quia illa quae jam regnat sponsa est ejus, qui verum lumen est, in quo requiescunt, quicunque vera pace quiescunt; et ipse Nachor frater est Abrahae, quia lumen quod illuminat mundum, dum caro fit, frater factus est omnium qui, per fidem, nomen et opera imitantur Abrahae. Hydriam in scapula portat, quia [Col. 0184C] pondus cupiditatum, quod talentum plumbi in Zacharia significat (Zach. V, 7) , quae se violenter ingerunt aegre tolerat; hydria cupiditatem, aqua significat voluptatem; gravatur ergo per voluptatum cupiditatem, decora in affectu, sine corruptione favoris, pulcherrima in effectu, incognita viro, quae scilicet audaciae diaboli patere velit in nullo. Dicimus autem non quod haec omnia jam sit, sed quod ad hoc esse contendit, sicut Ecclesiam sine ruga et macula dicit Apostolus (Ephes. V, 27) .
VERS. 17, 18.— Descenderat autem ad fontem, et impleverat hydriam, ac revertebatur. Occurritque ei servus, et ait: Pauxillum mihi praebe ad sorbendum aquae de hydria tua. Quae respondit: Bibe, 95 domine [Col. 0184D] mi, celeriterque deposuit hydriam super ulnam suam, et dedit ei potum. Ad fontem descendit conscientia, cum a coelesti desiderio deflectitur ad saeculi hujus fluxa. Implet hydriam, cum de infima ejus gloria satiare nititur avaritiam. Post quae revertitur, quia qualibet expleta libidine aliquoties animus admissi poenitens ad se reducitur. Redeunti servus occurrit, cum resipiscenti conscientiae virtutis appetitus alludit. Pauxillum aquae ad sorbendum postulat, quoties intellectualis affectus cupiditatum fluentis sinum mentis deplere desiderat. Celeriter ergo obtemperans hydriam super ulnam deponit, cum sibi scapulam iniqua patientia ad ima curvari carnalitatum mole respuit, sed debitae fortitudinis brachio voluptatum lasciviam regendam suscipit, et rationis ore consumendam [Col. 0185A] exponit. (VERS. 19, 20) Cumque ille bibisset, adjecit: Quin et camelis tuis hauriam aquam, donec cuncti bibant. Effundensque hydriam in canalibus, recurrit ad puteum, ut hauriret aquam, et haustam omnibus camelis dedit. Mens tacta divinitus non solum in una qualibet re concupiscentiam vi rationalitatis consumi gaudet, sed et omnibus camelis, id est humilibus virtutum studiis datura et refocillationis locum, aquas omnis molliciei noxiae se haurire spondet. Virtus enim non habet quo maneat, nisi vitii humorem spiritus ignis sudum reddat. Aquam itaque in canalibus effundimus, cum superfluitatem saecularitatis per humilitatem cogitationum exinanimus. Canalis enim ob concavitatem suam humilitatem mentis significat, unde dicitur in Canticis: [Col. 0185B] Comae ejus sicut purpura regis vincta canalibus (Cant. VII, 6) . Ad puteum vero recurrimus, ut aquam hauriamus, haustamque camelis demus, cum ad considerandam totius nostrae concupiscentiae massam aciem animi reducimus, ut a nostris eam sinibus extrudamus, et virtutum quarumque examina libidinum consumptione pascamus.
VERS. 21, 22.— Ille autem contemplabatur eam tacitus, scire volens, utrum prosperum fecisset Dominus iter suum, an non. Postquam ergo biberunt cameli, protulit vir inaures aureas appendentes siclos duos, et armillas totidem pondo siclorum decem. Virginem taciti contemplamur, cum a strepitu forastico mentibus consopitis, quam gloriosum sit a peccati morsu immunem habere conscientiam, intra nos ipsos perpendimus. [Col. 0185C] In cujus pulchritudinis delectatione auspicium quoddam accipimus, utrum prosperum desiderii nostri cursum faciat Dominus, quia dum divinarum speciei rerum soli quaerendae intendimus, ibi profecto ac si in libro legimus, quid boni, quidve mali exsequamur, quid nunc, quid in futuro sortituri sumus, ex aliqua parte praesagamur. Postquam igitur bibunt cameli, ubi scilicet a virtute humilitatis consumitur, quidquid intra nos est vitii profert virilis feminea jam exclusa mollitie intellectus geminam Deo et hominibus, quod per inaures signatur obedientiam, ut cum Deo obsequi nititur his qui sibi paterne praesunt, et fraterne adsunt, in auditu auris ornamentum obsequii non negetur. Non solum enim patribus, sed et omni humanae creaturae propter [Col. 0185D] Deum subdi debemus (I Petr. II, 13) . Obsequium vero, juxta poetam, parit amicos (TER. Andr. ), unde et totidem armillae puellae manibus adhibentur. Per armillas, quae manibus, quasi corona praeminent, fructus boni operis accipitur, quod est pax primo ad Deum, dehinc ad proximum; pax enim belli exacti pretium, pax summa laborum est: manus vero opera significat, quibus et Deo obsequimur, et proximo exempla praebemus. Praemium autem operum etiam in praesenti, quasi quidam ornans nos, ac muniens ambitus armillarum, amor noster ad Deum, Deique ad nos rursusque ex pio nascens opere proximi ad nos, et noster ad proximum. Inaures appendunt siclos duos, quia vera obedientia [Col. 0186A] absque humilitate et patientia exhiberi non potest. Aureae sunt, cum pro solo Deo imperia obedientiae fiunt. Armillae pondo siclorum decem sunt, cum corpus nostrum quatuor subsistens elementis, et anima tribus, intellectu scilicet, memoria, voluntate, principalibus donis pendent, ac prona sunt ad unius desiderium Trinitatis; pondus namque ac pondo a pendendo dicuntur, et quod pendet ad aliquid tendit, unde et amantes pendere feruntur.
VERS. 23, 24, 25.— Dixitque ad eam: Cujus es filia? Est in domo patris tui locus ad manendum? Quae respondit: Filia Bathuelis sum, filii Nachor, quem peperit ei Melcha. Palearum quoque et feni plurimum est apud nos, et locus spatiosus ad manendum. Dum conversationis nostrae rigorem ferventer attendimus, [Col. 0186B] ipsam conversionis, vel etiam intentionis nostrae originem causamque solerter plerumque discutimus. Cujus ergo sit filia tam nitens conscientia, Deo scilicet, an diabolo propagante, sit edita disquirimus, cum ne bona ut assolet prava intentione coeperimus, caute prospicimus. Domus diaboli hic mundus dicitur. Porro hic domus patris, videlicet Dei, non aliud est quam mens ipsa quae spiritualiter ipso inhabitante dirigitur. Et sicut apud diabolum dispergimor, ita ad curam interioris hominis apud Deum vere Patrem intra nos ipsos ac si domestici localiter commanemus. Locus autem fidelium charitas est, non horaria, sed, ut ita dicam, mansionaria, unde et Spiritus sanctus die Pentecostes illabitur manentibus in eodem loco. Filia, inquit, Bathuelis 96 [Col. 0186C] sum: Bathuel virgo Dei dicitur: virgo autem nil convenientius accipitur quam veritas, quae quia ex Deo est, nil ea purius est; mens itaque pia Bathuelis est filia, quia ex castitate veritatis edita, nulla recipit, nisi sinceritatis monita. Omnis enim qui est ex veritate, audit vocem meam (Joan. XVIII, 37) . Bathuel Melchae est filius, quia veritas non nisi per rationem in nobis exoritur, quae Melcha, id est regina jure dicitur, quia divinitus illustrata nostris rectissime sensibus principatur, unde et peperisse hunc Nachor dicitur, qui requies luminis appellatur, quia quidquid verae cognitionis intra nos per Melchan, rationem scilicet, gignitur, ad auctorem profecto Deum, in quo vero lumine a negotio, id est peccato, perambulante in tenebris (Psal. IX, 8) insipientiae [Col. 0186D] suaviter quiescimus, refertur. Per paleas quod a grano decutitur, ea quae in nobis superfluunt, culpas scilicet intelligimus. Per fenum humanitatis fragilitas accipitur; paleas ergo, et feni plurimum habet quisquis et culparum et propriae carnis jugi consideratione non caret. Sed et locus spatiosus ad manendum in domo est, quia etsi corporis pondus patimur, et circumstans nos peccatum, latum tamen penes nos conservamus charitatis mandatum, quod etiam complectitur inimicum, quodque operit multitudinem peccatorum, unde dicitur: Statuisti in loco spatioso pedes meos (Psal. XXX, 9) . Ad manendum vero est, scilicet ad perseverandum, ut non verbo et lingua, sed opere diligamus et veritate (I Joan. III, 18) , id est certa status nostri immutabilitate. Quod enim mutatur, non est in veritate.
VERS. 26, 27.— Inclinavit se homo, et adoravit Deum, dicens: Benedictus Dominus Deus domini mei Abraham, qui non abstulit misericordiam et veritatem suam a domino meo, et recto itinere me perduxit in domum fratris domini mei. Quoties affectui nostro sentimus bene agendi ad votum respondere voluntatem, humiliare debemus ad Deum nostrae humanitatis rigorem, eumque benedicere, intellectualitatis nostrae praesidem, qui misericorditer suam cum operibus attribuit nobis fidem, et promissa complendo largitione praemii in fine exhibebit veritatem, et documentorum suorum tramite perducet in supercoelestem domum Christi Jesu, qui frater est omnium, [Col. 0187B] rationabiliter et secundum mores fidelis Abrahae viventium. Dominus autem dicitur, quia affectui ratio dominatur, et Christus frater hujus domini vocatur, quia his potissimum, qui suis pravis motibus praesunt tota germanitate connectitur.
VERS. 28, 29, 30.— Cucurrit itaque puella, et nuntiavit in domum matris suae omnia quae audierat. Habebat autem Rebecca fratrem, nomine Laban, qui festinus egressus est ad hominem, ubi erat fons. Cumque vidisset inaures et armillas in manibus sororis suae et audisset cuncta verba referentis: Haec locutus est mihi homo, venit ad virum, qui stabat juxta camelos, et prope fontem aquae. Matris domus ipsa rationis est quae nos protegit virtus. Ad hanc currens puella [Col. 0187C] nuntiat quae audiit, dum conscientiae puritas in cunctis suis affectibus ad rationis examen tota sedulitate recurrit, seseque illa judicante disponit. Rebecca dicitur patientia, Laban vero candor interpretatur. Patiens ergo conscientia candori aeterno germane conjungitur; nisi enim spes eam supernae claritatis attolleret, inter pressuras illico tolerantia feminee lassaretur. Is festine egreditur ad hominem, ubi erat fons, quia contuitus sollicitae cogitationis exprimit, intellectualiter coram nostris humanis affectibus, qui saeculi imminent cupiditatibus, quae sit gloria lucis illius, cui nullus valet obesse defectus. Laban namque ad hominem egressio, nil aliud est quam adversus humanitatis motum ratiocinantis spiritus de sententia supernae claritatis expressio. [Col. 0187D] Videt inaures et armillas in manibus sororis suae, cum videndum proponit animae patienti et geminae obeditionis, Deo scilicet et homini, debitae exercitium, et geminae operationis fructum, quae divino itidem honori, et fraternae exhiberi debet aedificationi, et ex hoc perpendere monet quae corona debeatur tot laborum dispendia sustinenti. Inaures obedientiam significare testis est Job revalescenti inauris data (Job XLII, 11) . Audit verba puellae referentis, cum intelligenter obaudire facit animam boni sui apparatum appetitus afferentem ad emerendam coelestis gloriae lucem. Venit Laban ad virum, qui stat juxta camelos prope fontem, cum accedit coeleste desiderium ad affectum jam viriliter decertantem, [Col. 0188A] ob humilium virtutum defensionem, contra mundi fluxum, id est puteum imminentem. Reprehendit me quidam fontem in mala significatione accepisse, sed meminerit fontem in malo accipi ubi et unde loquitur Dominus Samaritanae. Cameli qualiter intelligendi sunt, superius diximus.
VERS. 31, 32, 33.— Ingredere, benedicte Domini, cur foris stas? Praeparavi domum et locum camelis. Et introduxit eum in hospitium, ac destravit camelos, deditque paleas, ac fenum, et aquam ad lavandos pedes camelorum et virorum qui venerant cum eo. Et appositus est in conspectu ejus panis. Affectus noster a Domino benedicitur, cum ad religionis augmentum intenditur. Is ingredi monetur, cum a forastico strepitu ad mentis quietem secedere per interni [Col. 0188B] gaudii candorem trahitur. Intellectualis enim iste Laban domum, ac locum camelis praeparat, cum et a conscientiae domo 97 peccatum eliminat, et totius virtutis consistorium, bonam scilicet voluntatem in eadem domo locat; inducit in hospitium, cum hujus peregrinationis tempore pietatis opera non desinit intra mentis celare secretum, propter transitoriae laudis incursum. Cameli destrantur, cum quaelibet sanctitatis integumenta, quibus sessuro in nobis Deo fideliter cingebamur humili a nobis aestimatione solvuntur, et ad futurae beatitudinis emerendum candorem nulla putantur. Vel etiam eos Laban destravit, cum coelestis amor ab omni peccati et inanium cogitatuum pondere virtutum studia sublevavit. Dat paleas, et fenum eis, cum et reprobationis [Col. 0188C] miseriam, et divinae electionis gloriam piis proponit exercitiis, ut sic de spe electionis laetetur cor suum, quatenus de casu reprobationis extimeat nomen divinum. Paleas reprobos, fenum dici electos, exempla dabimus. Paleas uret igni enexstinguibili, in Evangelio (Luc. III, 17) ; et Behemoth fenum ut bos comedit, in Job (Job XL, 10) . Inde ergo aquae pedibus camelorum lavandis suggeruntur, quia de spe, et timore irriguum superius et irriguum inferius (Jos. V, 19) expiandis virtutum nostrarum superfluis affectibus ingeritur coelitus. Sed et camelos istos viri regunt, quia intellectuales nostri motus, quos robustos fortitudine Job appellat (Job XXXVI, 19) , virtutum in nobis acta dirigunt. Panis itaque sic illi apponitur, quia divinae solius contemplationis affectui [Col. 0188D] nostro, jam tunc a negotiis consopito, delectatio inesse dignoscitur; unde et in conspectu ejus panis appositus dicitur. Et notandum quod prius camelorum ac virorum pedes lavantur, postmodum panis apponitur, quia nisi compunctionis gratia mens, et virtus a superfluis suis tota lavetur, nunquam divina speculatione reficitur, quae non nisi a mundicordibus praegustatur. Antequam comedam, suspiro, ait quidam (Job III, 24) ; sed pane hoc sibi apposito se comesurum servus negat, donec suos sermones exsolvat, quia ad illum qui angelos pascit edendum panem se sufficere non posse deputat, nisi conceptae devotionis affectum appetitus noster effectu piae operationis absolvat. Hos panes, imo propter unitatem [Col. 0189A] Trinitatis hunc panem amicus, de via rediens, ab amico improbe postulat (Luc. XI, 6) .
Annuit Laban, ut loquatur, quia coeleste desiderium nos praecipue juvat, ut quod probe conceptum est, efficiatur. Verba autem pro rebus in sacra pagina, maxime veteri, solere poni, nulli dubium est. (VERS. 34, 35.) Servus, inquit, sum Abrahae et Dominus benedixit domino meo valde, in quantum scilicet sum affectualitas me subjicio rationi, cujus dominio ubertatem Deus tribuit provectionis, magnificatusque est ad summam pertingendo virtutis, oves habens beneficientiae ad proximum et in seipsa simplicitatis, boves, maturitatem morum et gratiam praedicationis, argentum scientiae et eloquii, aurum sapientiae aut sacrae religionis, servos corporalis contumaciae [Col. 0189B] legitimo suo addicens imperio, ancillas, interioris lasciviae castitatis severitate reprimens, camelos ponderositatis, ad inertiae, et asinos stoliditatis ac ineptiae, ad acumen divinae subtilitatis elimans. Quae sequuntur usque ad eum locum, ubi dicit: Si facitis misericordiam, et veritatem cum domino meo, indicate mihi, satis superius tractata patent, nec replicanda sunt, cum tot discutienda restent. Est tamen quod, etsi videatur esse dissertum, aliquem movere possit, scilicet quod dicitur: Veni hodie ad fontem aquae. Si enim fons aquae, juxta quod hoc loco pene ubique sensimus, in cupiditatis typo accipitur, contrarium videtur, quod additur hodie, sed hodie, id est per illuminationem gratiae, ad fontem, puteum scilicet illum caecae concupiscentiae [Col. 0189C] venimus, dum, Deo illustrante, voraginem confusionis ejus agnoscimus, unde et stare, id est vigilanter decertare positus juxta puteum perhibetur servus. Etsi quia in bonam partem fontis nomen accipi solet intelligere diverse velimus, hodie ad fontem venimus, quia non nisi per diem divinae cognitionis, sapientiae et vitae fontem attingimus. Ipse enim Deus per seipsum quaerendus est, Ego namque, ait, sum via (Joan. XIV, 6) . Ad Bathuel ergo et Laban, ad gratiam videlicet Dei, qua nil castius, nil integrius est, ex qua candor coelestis desiderii nobis innascitur, utrum misericordiam et veritatem Domino nostro faciant dicitur. Ex gratia misericordiam peccatorum veniae accipimus; ex veritate, quod desideria nostra suspirant, supercoelestis candoris [Col. 0189D] promissa recipimus. In quantum ergo et vim in nobis gratiae, et superni desiderii fervere sentimus, de futura nostra misericordia et veritate agi nobiscum sciamus.
VERS. 49, 50.— Sin aliud placet, et hoc dicite, ut vadam ad dexteram, sive ad sinistram. Responderunt Laban et Bathuel: A Domino egressus est sermo; non possumus extra placitum ejus quidquam aliud tecum loqui. Quod est dicere: Si peccatis emerentibus non veniam, et beatitudinis promissae impletionem, quod est gratia et veritas, impendere mihi Deo per vos operante non libet, et hoc divinitus inspirando innotescite, ut aut ad dexteram tendens potiori studio virtutis exercear, 98 aut sinistrae me credens, de [Col. 0190A] praeteritis meis lapsibus poenitendo compungar; habemus enim sinistram de contritione peccati, et dexteram de provectu boni. Ad haec gratia Dei cum eo quod genuit coelesti desiderio, Bathuel scilicet Laban intellectualiter inferunt. A Domino egressus est sermo, ex occulti utique censura judicii, quasi sagitta ex pharetra per evidentis tuae aspirationis munus Dei emicuit sententia, ex qua potes colligere quod ea qua interius per nos doceris unctio, ad certitudinem tuae futurae provectionis imo perfectionis tibi habenda sit quasi pro quodam coelesti oraculo. Non enim aliud tibi suggerere per incertum possumus quam quod velit ipse, cum simus indubitanter ab ipso.
VERS. 51, 52, 53.— En Rebecca coram te est, [Col. 0190B] tolle eam, et proficiscere, et sit uxor filii domini tui, sicut locutus est Dominus. Quod cum audisset puer Abraham, adoravit in terra Dominum. Prolatisque vasis argenteis et aureis, et vestibus, dedit ea Rebeccae pro munere, fratribusque ejus, et matri munera obtulit. Si, inquiunt, dexteram virtutis eligis, ecce Rebeccam, id est patientiam prae oculis mentis tibi habendam cognosce, ad tentationem enim praeparare, et per tribulationes regnum Dei intrare te necesse est (Act. XIV, 21) . Si ergo vis proficisci, bonis utique actibus promoveri, tolle ab infima intentione, sublevans eam, ne pro praesenti procul dubio retributione ferendam putes esse molestiam, sed filio Domini tui annecte eam, spei videlicet divinae ex intellectu magistro progenitae, a quo inter aerumnas [Col. 0190C] partuum osculum supernae consolationis accipiat. Dominus haec loquitur, dum ubique persecutionem patientibus coelestia sola sperare monet. Audit haec, id est intelligit affectus rationi deserviens, et in terra, hoc est in soliditate humilitatis sine qua patientia non est, Deum excelsum tanto vicinius quanto humilius orat. Vasa argentea capacitas sunt sacri eloquii, et scientiae. Aurea fecunditas, ne scientia inflet, charitatis; vestes sanctitatis opera, quibus mortificanda tegimus super terram membra. Proferimus ista, cum proximis reddimus utilia. Rebeccae pro munere ea damus, cum laboranti exinde patientiae aliquid consolationis interim facimus. Fratribus, animi plane virtutibus desudanti spiritui viriliter adnitentibus, et matri charitati, quae amat [Col. 0190D] quod tolerat, eodem modo munera solatii offerimus. (VERS. 54.) Initoque convivio vescentes pariter, ac bibentes manserunt ibi. Affectus noster postquam conceptum humanitus timorem, patientiam, ac humilitatem reflavit amando, convivium cum praefatis omnibus init, dum quod in initio conversionis aegre tulerat, hoc, id est adversa mundi sola virtutis dulcedine tractus amplectitur et desiderat. Vescimur ergo, cum quidquid noxie durum se menti obtulerit, dente rationis atterimus, et in usum traducentes spiritualiter roboramur. Bibimus, cum poculum gratiae septiformis hauriendo eadem comesta condimus. Pariter manemus, cum a religione proposita, et ab his quae praemisimus nullo modo [Col. 0191A] dirimi patimur. Ibi, quia locale verbum est, bonae voluntatis statum significat, sine qua his cohabitare quis nequeat.
VERS. 55, 56.— Surgens autem mane locutus est puer: Dimitte me, ut vadam ad dominum meum. Responderunt fratres ejus, et mater: Maneat puella saltem decem diebus apud nos, et postea proficiscetur. Nolite, ait, me retinere, quia direxit dominus viam meam. Puer mane surgit, cum debita sedulitate a mentis infantia in virile robur virtutis affectus efficax se proripit. Mane pro sedulitate poni testis est psalmus: Mane oratio mea praeveniet te (Psal. LXXXVII, 14) . Et: Castigatio mea in matutinis (Psal. LXXII, 14) . Dimittite, ait, ut vadam ad dominum, id est vestrae infusionis ubertate meas dilatate angustias, [Col. 0191B] ut dominatrici omnium rationi conjungar. Sed matris charitatis, caeterorumque bonorum respondet effectus, vel decem diebus apud se manere puellam, per universitatem utique hujus temporis, quod septem diebus agitur, trium quae praecipue molestant cum usu virtutum exercendam patientiam cogitationis scilicet, locutionis, et operis, ut cum haec religionis jure defregerit, proficiscitur ad Isaac, gaudii aeterni jubilum. Denarius autem ex septem et tribus constat. Quare, ait, a vestra parcitate cohibeor, qui jam futurae directionis meae gloriam speculando praegusto?
VERS. 57, 58, 59, 60.— Vocemus, inquiunt, puellam, et quaeramus ipsius voluntatem. Cumque vocata venisset, sciscitati sunt, dicentes: Vis ire cum homine [Col. 0191C] isto? Quae ait: Vadam. Dimiserunt eam, et nutricem ejus, servumque Abraham, et comites ejus, imprecantes prospera sorori suae, atque dicentes: Soror nostra es, crescas in mille millia, et possideat semen tuum portas inimicorum suorum. Vocamus puellam, cum matris et fratrum, secundum quod dictum est, aspirati consilio nostram an perseverare velit in sanctitatis studio disquirimus conscientiam. Vocata advenit, cum rationis concionantis judicio tota assistit. Desideriis igitur coelestibus et Dei gratiae, et charitatis affectui plene respondens fratri, scilicet Laban, Bathueli, et matri, servum, 99 id est pietatis sequitur appetitum, et in amplitudine contemplationis dilatanda laxatur, cum nutrice sua, videlicet providentia, quae ne quid nimis fiat procurare [Col. 0191D] debeat, et ab excessu arceat; servumque Abrahae, appetitum utique intellectui undecunque subactum cum spirituali virtutum comitia libere progredi gaudent, imprecantes, quod est imprecari facientes sibi ipsi animam, studium meliora gerendi, sibi jam germane conjunctam. Soror nostra es. Ac si dicerent: Ex divini communione germinis habes esse virtus nobiscum; patientia enim nisi pro Deo stoliditas est, nobilitaberis fecunditate virtutum. Crescas in mille millia, promovearis scilicet perfectione omnimoda; hoc enim ista numerositas sonat, et semen bona procul dubio opera tua possideant, id est subjugent portas inimicorum suorum, vitia profecto per quae intratur ad consortia diabolorum, qui etiam vulgo, antonomastice notantur nomine inimicorum; [Col. 0192A] haec ipsa vitia et in psalmis et Evangelio, portae mortis (Psal. CVI, 18) et portae vocantur inferorum (Matth. XVI, 18) .
VERS. 61.— Igitur Rebecca, et puellae ejus ascensis camelis secutae sunt virum. Qui festinus revertebatur ad dominum suum. Rebecca puellas habet comites, quia patientiae nec humilis verecundia, neque simplicis temperantiae desunt cogitationes. Ascendunt camelos, et sequuntur virum, cum humilium fastigio virtutum pariter innituntur, et appetitum coelestis boni quasi ducem virumque, quo semper fecundentur, sequuntur. Is festine ad dominum regreditur, quia ex natura virtutis, ac si ignis ad excelsa, ad eum a quo datur insatiabili appetitus amore convertitur.
[Col. 0192B] VERS. 62, 63.— Eo tempore Isaac deambulabat per viam quae ducit ad puteum, cujus nomen Viventis et Videntis. Habitabat enim in terra australi: et egressus fuerat ad meditandum in agro inclinata jam die. Cumque levasset oculos suos, vidit camelos venientes procul. Hac animi tempestate votis ubique ferventibus Isaac per viam deambulat quae ducit ad puteum, dum spes superni gaudii per eum qui via ad se euntibus est, gradiendo proficit ad ejus ipsius cognitionem, qui et ipse puteus, id est profunditas, est sapientiae totius et scientiae thesaurorum, cujus est nomen Viventis, et cum sua et generalis omnium sit vita, nomen habet etiam Videntis, seipsum scilicet qui est vita videre et alios facientis. In australi namque terra, id est in spiritualis fervoris ac soliditatis gratia, habitabat, [Col. 0192C] auster enim calidus est ventus, quem sponsus in Canticis ad perflanda aromata sua sollicitat (Cant. IV, 16) . Sed post spiritualis excellentiam sensus ad meditandum in agro fuerat egressus, dum ad disceptationem passionum corporis, quod agri more nobis excolendum est, necessario sublimitas deducitur intellectus. Egreditur in agro ad meditandum, vel juxta quaedam exemplaria, ad metandum, cum de thalamo internae speculationis, ad meditationem cogitur mens supernis imbuta gaudiis curae actualis, aut ad praefigendum, sibi metas corporeae restrictionis compellit animum subitae molestia tentationis. Quod fit inclinata jam die, id est subtracta paulisper divinae contemplationis luce. Sed Isaac levat oculos, videtque [Col. 0192D] procul camelos, dum rursus a propriae sensu fragilitatis ad divinae celsitudinem suscitatur visionis, ubi redivivae contemplatur jam regredi robur virtutis. Camelos autem, virtutes dicimus, et quia ruminant, et quia a curvitate, id est humilitate vocantur, et si ungulam quidem non findunt, discretionis tamen signum ex gibbi sui partitione praeferunt.
VERS. 64, 65, 66.— Rebecca quoque, conspecto Isaac descendit de camelo, et ait ad puerum: Quis est ille homo, qui venit per agrum in occursum nobis? Ipse est, inquit, dominus meus. At illa tollens cito pallium operuit se. Servus autem cuncta quae gesserat, narravit Isaac. Rebecca conspiciens Isaac, descendit de camelo, dum patientia visione intima perpendens super coelestia, omne in se ipsa virtutis fastigium [Col. 0193A] propria aestimatione deponit non esse condignas passiones hujus temporis ad futuram judicans gloriam, quae revelabitur in nobis (Rom. VIII, 18) ; proprium itaque admirando compellat affectum. Quis est, inquit, tantae humanitatis in Deo motus? quam profundo mentis intuitu attendendus, qui per agrum, id est spirituale exercitium nobis ad se tendentibus gratuito occurrit semper auxilio! Solet autem etiam secundum ipsam deitatem humanus dici Deus, spiritus quoque humanus et stabilis appellari, verbis nostris necessario ad divina traductis. Per hominem ergo humanitas, id est pietas. Apparuit, inquit, benignitas, et humanitas salvatoris (Tit. III, 4) . Hic est, ait, affectus, dominus meus, hunc utique non immerito praeelegi dominatui, tantopere pium, qui [Col. 0193B] et suam nos agriculturam efficit, et nobis resistentibus atque superbe aversis precaturus ut redeamus occurrit. Ad haec Rebecca cito pallium tollit, et se operit, quia patientia licet sibi pro Deo multa pati videatur, verecundiae ornatum sumit, dum quae agit nulla aestimat, et de praeteritis erubescit, unde et insigniter hac ipsa humilitate ante Dei oculos se operit. Potest et per pallium quod inferius dilatatur et superius angustatur, actualis et contemplativa vita accipi, quarum altera ad curam proximi lata est, altera ad Dei visionem acuitur. Narrat affectus 100 noster quae gessit Isaac, cum quidquid agendo, vel contemplando efficere videtur ad emerendam coelestis gaudii gratiam reportat.
VERS. 67.— Qui introduxit eam in tabernaculum [Col. 0193C] Sarae matris suae, et accepit uxorem, et in tantum dilexit ut dolorem qui ex morte matris acciderat temperaret. Isaac Rebeccam in matris tabernaculum inducit, cum coelestis gaudii desiderium patientiam intra piae voluntatis ambitum, quae totius boni mater est, sibi commilitaturam, et a se sanctis operibus fecundandam suscipit, et in tantum pro Deo jam se pati laetatur, ut dolor poenitentiae, qui ex defectu olim ejusdem bonae voluntatis acciderat, nimii processu amoris certa spe veniae jam penitus leniretur.
VERS. 1.— Abraham vero aliam duxit uxorem, nomine Cethuram. Cethura dicitur thimiama offerens, vel copulata. Postquam Sara, voluntas scilicet, quae [Col. 0193D] princeps Abrahae, id est rationis est, non quod rationi principetur, sed quod ex ejus consortio principium totius probitatis sit, postquam, inquam, haec saeculo occidit, fit Cethura, dum ita toto desiderii ardore crematur, ut vita hominis, Deo per internum individui amoris foedus copulata, ad Deum omni odore sanctitatis confecta feratur (VERS. 5.) Dat Abraham cuncta quae possidet Isaac, quia quidquid intellectus in spirituali substantia foeneratur, totum ad coelestis laetitiae lucra multiplicanda confertur. (VERS. 6.) Filiis concubinarum largitur munera, dum operibus rationabiliter quidem coeptis, sed minus legitima humanae affectionis admistione perfectis, non aeterna, sed temporariae prosperitatis ascribit praemia. Et separavit, inquit, eos ab Isaac filio suo, [Col. 0194A] dum adhuc ipse viveret, ad plagam orientalem. Dum vivimus enim ad orientalem plagam, separare ab Isaac filio eos debemus, quia subtiliter discernendum nobis est, dum veri Orientis vitali luce perfundimur, ne opera humanitus facta ad intentionem mercedis supernae permiscere audeamus. Filios concubinarum, opera affectualitatum corporalium, Isaac filium, spem coelestis gaudii dicimus. Ordo autem est: Dum viveret ad orientalem plagam, separavit eos.
VERS. 7, 8.— Fuerunt autem anni vitae ejus centum septuaginta quinque annorum. Et deficiens mortuus est in senectute bona, provectaeque aetatis, et plenus dierum. Per quinarium exterior homo noster, ob quinque suos sensus accipitur. Septuagenarius septenarium et denarium evidentius praefert in septenario, [Col. 0194B] qui numerus spiritualis est, et ex quatuor tribusque constat, spiritus noster intelligi potest, qui quatuor principalibus virtutibus, et ratione, voluntate affectuque praeminet, et solus septiformi gratiae capessendae idoneus est; hunc septenarium denario adjicimus, dum animum sacrae documento legis imbuimus. Inde ergo ad centenarium qui transit, in dexteram ferimur, id est ad contemplationem Dei, quae initium perennis jam beatitudinis est, conscendimus. Hunc usque centenarium Abraham intellectualis vivere quoque pacto saeculo potuit, sed in hoc constitutus deficiens cupiditatibus earum negotiis obiit, cum plenus dierum, sacrarum scilicet luce multiplici scientiarum, et provectae aetatis, promotus sane altis gradibus sanctitatis in senectute, non qua [Col. 0194C] inveteraverit inter inimicos in terra aliena (Psal. VI, 8; Baruch. III, 11) , sed qua permaturuit religiosae conversationis diuturnitate bona.
VERS. 9.— Congregatusque est ad populum suum, et sepelierunt eum Isaac et Ismael, filii sui in spelunca duplici, quae sita est in agro Ephron, etc. Isaac, et Ismael, filii Abraham, sepeliunt in spelunca duplici, cum et spes coelestis gaudii, et affectus jam Deo obediens non sibi quietis internae rationem gratia contegunt, ut nec spelunca sensualitatis, nec etiam ipsius, quae molestior esse solet, imaginalitatis spiritum Deo intentum prodant, sed eidem servire a negotiis curarum parcendo, fovendo consentiant; caetera superius tractata quaerantur. Sed antequam [Col. 0194D] sepeliat, ad populum suum congregatus ordinate satis dicitur, nisi enim a sua dispersione intellectus ad sibi uniendam cogitationum quasi vulgi multitudinem sese collegerit, nunquam sepulcrum illud quietem mentis attingit. (VERS. 11.) Et post obitum illius benedixit Dominus Isaac filio ejus, qui habitabat juxta puteum Viventis et Videntis Benedicit Dominus Isaac filio post obitum Abrahae, dum spei nostrae spiritualis laetitiae exuberantiam multiplicat, postquam intellectus noster ex toto deficit in appetitu mundialis gloriae. Juxta puteum Viventis et Videntis habitat, cum interioris hominis gloriatio eum in quo est totius boni origo, et unde haurimus totius spiritualitatis ac vitalitatis undas, observando omni diligentia confrequentat. Illi enim rei assidere solemus, [Col. 0195A] quam custodire, quaque frui cupimus; sic ergo iuxta puteum habitat.
VERS. 17, 18.— Anni vitae Ismael centum triginta septem. Deficiens mortuus est, et appositus ad populum suum. Habitavit autem ab Hevila usque Sur, quae respicit Aegyptum introeuntibus Assyrios; 101 coram cunctis fratribus suis obiit. Per septenarium temporalitas accipitur, quae septem diebus evolvitur. Tricenarius ad Trinitatis pertinet dilectionem, per piorum operum exsecutionem, sexies quini triginta complent. Sex diebus fecit opera sua Deus, sexta etiam creavit hominem. Operum ergo senarius innuit perfectionem, quae quinarii exteriorum sensuum cohibeat inaequitatem. Centenarius vero insinuat, quia dexter est, Dei contemplationem. Quidquid itaque temporalitatis nobis [Col. 0195B] inest, affectus noster verus Ismael expendat in Dei, non verbo, sed opere integro, dilectionem, si vult perfectum facere hominem, et Dei attingere visionis beatitudinem. Is numerus est annorum plenitudo, scilicet clara virtutum. Unde congrue postmodum dicitur appositus ad populum suum, dum post tot claritudines sanctitatis derelictis habitatoribus Cedar, solum patriae revera jam suae supercoelestis populo, concivibus suis apponi nunc desiderat, in re postea apponendus. Habitavit autem ab Hevila usque Sur, id est dominatus est motibus suis a principio conversionis, in quo omnis creatura ingemiscendo parturit usque adhuc et dolet (Rom. VIII, 22) ; usque Sur, id est usque ad spiritualis fortitudinis contra omnia temperamenta robur. Quae tamen fortitudo [Col. 0195C] respicit Aegyptum, id esttribulationis coangustantis tenebras, introeuntibus carnis affectibus Assyrios, id est aulicos, scilicet, imitari volentibus quosque voluptati deditos. Aulas namque omnium esse novimus voluptatum volutabra. In domibus plane regum sunt qui mollibus induuntur (Luc. VII, 25) : Hevila interpretatur parturiens, vel dolens; Sur fortitudo; Aegyptus tribulatio coangustans, vel tenebrae. Habitare vero, pro eo quod est, dominari, in Scriptura ponitur. Dum plane fortia quaelibet agimus, et de mundi oblectatione quasi de aulae introitu tentamur, ad Aegyptum moeroris et tenebrarum, quod totum mundus est, attendere debemus. Assur autem dicitur aula. Coram cunctis fratribus obit, dum omnibus piis [Col. 0195D] animi motibus a sua evagatione reversis, sibique ad securandum praesentibus a forensi distractione atque negotio beate interit. Unde et superius primum defecisse, postmodum mortuus fuisse dicitur; nisi enim Ismael terrenae ex toto affectualitati deficiat, peccati effectibus quomodo mori ad integrum queat?
Quae sequuntur (VERS. 18-22) , alias jam dicta sunt, excepto quod quadraginta annorum Isaac duxit Rebeccam, per Decalogi videlicet impletionem, summam Evangelii, quod quaternario signatur attingens ad patientiae amplexus, quod est perfectionis fastigium devenit. Deprecatusque est Isaac Dominum pro uxore sua, eo quod esset sterilis; qui exaudivit eum, et dedit conceptum Rebeccae, sed collidebantur in utero ejus parvuli. Quae ait: Si sic mihi futurum [Col. 0196A] erat, quid necesse fuit concipere? Perrexitque ut consuleret Dominum. Postquam in conversionis primordio patientiae leges amplectimur, ipsam sterilem reperimus, quia etsi adversarios tolerat, his tamen benigne obsequi arduum nimis putat. Necesse ergo est ut precemur Dominum quo tribuat Rebeccae conceptum. Igitur exaudimur, et jam geminos fetus concepimus, scilicet, ut quos toleramus, sine scrupulo aliquo in gratiam admittamus, et cum amaverimus benefacere his etiam cum perseveraverint in malo, ac deservire curemus; sed colliduntur in utero parvuli, quia immensa est congressio intra conscientiam ista facere molientis animi. Dum enim videt obsequium ingrate ab inimico suscipi, mens ipsa cur talem diligat, indignatur sibi. Amare ergo, et non [Col. 0196B] amari, obsequium praebere, sed despici, utrumque graviter indignatur sibi, dum servitium non susceptum internum conturbat amorem, et amor ipse nimis aegre patitur officii impensionem. Quid, inquit, mihi proderit hujus bonae actionis concepisse affectum, qui ad tam tristem conscientiae vergit effectum? Sed petendum est intellectualitatis oraculum, ubi consulamus Dominum.
VERS. 23, 24, 25.— Duae enim gentes in utero tuo sunt, et duo populi ex ventre tuo dividentur, populusque populum superabit, et major serviet minori. Qui prior egressus est, rufus erat, et totus in morem pellis hispidus. Vocatumque est nomen ejus Esau. Protinus alter egrediens plantam fratris tenebat manu, et idcirco appellavit nomen ejus Jacob. Duae gentes [Col. 0196C] patienti animae in conscientiae utero sunt, carnis scilicet cogitatus, et spirituales rationis motus, et ex ventre, id est, humana fragilitate, duo genera appetituum sibi invicem infensorum, conditione corruptibilitatis unitatis statum praepediente consurgent, sed populus populum superat, majorque minori servit, dum animalitas quae primo in omni homine regnat; prius enim, juxta Apostolum, quod animale, demumque quod spirituale (I Cor. XV, 46) , spiritualitatis ut dignum est imperio subjugatur. Noli ergo, inquit, penes te turbari, si patientiae praemio vis coronari. Qui prior egreditur, rufus erat, quia is qui primitus in nobis apparet motus, ex passione desideriorum veniens, quasi ex carnis, et sanguinis [Col. 0196D] origine est, concupiscentialiter flammeus. Is enim color et ignis, et sanguinis speciem habet, unde et aestum concupiscentiae carnalis significat. In morem pellis est hispidus, dum asperitate influentium superfluarumve cogitationum 102 ac motuum semper est horridus. Per pellem vero memoriam possumus intelligere, quae animalis jam mortui repraesentatio est; memoria ergo nostra tot affluit incursibus suggestionum, quanta pellis quaelibet densitate pilorum. Esau dicitur acervus lapidum; carnalitas itaque nostra acervus lapidum vocatur, dum pondus, et duritia spiritualium, corporaliumque pestium indesinenter in illam congeritur, ut jam vix ad superna quaerenda levetur; sed protinus alter egreditur, qui plantam fratris manu teneat, dum [Col. 0197A] spiritualis subsequitur zelus, qui plantam, id est intentionem pravi desiderii, quae quasi quidam finis et cogitatus, et operis est, fortitudine rationis evertat. Jacob itaque, id est supplantatorem patientia hunc mater appellat, qui profecto quidquid mala praestolamur intentione subducat. Hoc est quod legitur, Caro concupiscit adversus spiritum, et spiritus adversus carnem (Gal. V, 17) . Tempus partus, quod superius nos praeterierat, quo gemini in utero reperiuntur, nil aliud convenientius aestimo quam ipsas tentationis molestias, quae quidem geminos edunt, dum primum carnaliter titillant, postmodum ad subversionem nequitiae spiritum quasi pugilem virtutis exsuscitant. Uterus autem, ipsa quo haec celebrantur conscientiae invisibilitas est.
[Col. 0197B] VERS. 26, 27, 28.— Sexagenarius erat Isaac, quando nati sunt ei parvuli. Quibus adultis factus est Esau vir gnarus venandi, et homo agricola. Jacob autem vir simplex habitabat in tabernaculis.
Isaac amabat Esau, eo quod de venationibus ejus vesceretur, et Rebecca diligebat Jacob. Nascuntur nobis parvuli, cum ad plenum in praeliis vitiorum exercitatae carnalia ac spiritualia quaeque patent discretioni nostrae. Isaac sexagenario nascuntur, cum spei nostrae per integra perfecti hominis opera, quod sexagenario signatur, supernis gaudiis jam intentae utiliter haec temperamenta ad probationis scilicet gloriam suboriuntur. Parvuli tunc adolent, cum tepor suggestionis ad calorem nimiae prorumpit invectionis: sed tamen si carnalitas fervet, spiritualis necesse [Col. 0197C] est impetus ut contra ardentius ardere nunquam cesset. Parvuli sane alter bonus, malus alter, et uterque, si velimus, bonus. Unde et Esau, vir licet gnarus venandi sit, homoque agricola, tamen ab Isaac diligitur, eo quod de ejus venationibus vesceretur; venator multo suo actu nil aliud quam carnem quaerit. Agricola, cum terram exerceat, frugem tamen exigit. Esau itaque, id est carnis affectus sola corporis desideria quaerit, sed tamen instar et ipse agricolae cum carnis terram multis agat laboribus, magnos rationi nostrae ad superna respectanti, et ad ista pugnanti magnae saturitatis ingerit gustus ex victoriarum proventibus. Jacob vir simplex domi habitat, quem Rebecca vel ipsa amat, dum animus simplicitati, id est unitati mentis uni vacare, unum [Col. 0197D] gaudens cogitare intendit, et domi habitans, conscientiae utique imperans, a patientia humanitus diligitur, quae quasi muliebriter de propria quiete laetatur, dum Jacob simpliciter stabilito, nullo turbine interius propulsatur, dum minus providet quaenam utilitas ex tentatione nascatur.
VERS. 29, 30, 31.— Coxit autem Jacob pulmentum; ad quem cum venisset Esau de agro lassus, ait: Da mihi de coctione hac rufa, quia oppido lassus sum. Quam ob causam vocatum est nomen ejus Edom. Vende mihi primogenita tua, inquit. Cui Esau: En morior; quid mihi proderunt primogenita? Jacob pulmentum coquit, dum spiritualis vigor scientiae aliquis, et divinae foco charitatis quidquid apud se [Col. 0198A] duritiae carnalis sentit emollit. Esau de agro lassus venit, cum in terrenis fatigata negotiis animalitas nostra ad conscientiam spiritualia disquirentem se colligit. Coctio vero est rufa, ipsa carnis, et sanguinis passionum coercitio fervida: rubor enim sanguineus, aut carnales aestus, aut peccatum significat. Da mihi, inquit, de coctione rufa, id est avara mihi excoque desideria, et in meis me cupiditatibus lassabundum, vel ipsa famis pestiferae depulsione exsatura; ob hoc namque Edom noster vocatur affectus, quia terrenis indesinenter angustatur passionibus. Edom nempe dicitur terrenus, vel sanguineus. Vende, ait, mihi primogenita, ne scilicet ulterius in meis aliquem moribus primatum privatae potestatis usurpa, sed regiae majestatis imperio cedens spiritualitatis te [Col. 0198B] sequi profitere vestigia. Quid mihi, inquit, carnalis affectus, prodit contra rationem prava moliri ac indigna dominia, cum nil mihi ex hoc acquiram, nisi mortis aeternae dispendia? (VERS. 33, 34.) Ait Jacob: Jura ergo mihi. Juravit Esau, et vendidit primogenita. Et sic accepto pane et lentis edulio comedit, et bibit et abiit, parvipendens quod primogenita vendiderit. Jurat Esau vendendo primogenita, dum ad jus rectitudinemque se confert carnis appetitus, accepto spiritualis libertatis pretio, subter rationis sese mancipando regimina. Panem ergo tunc accipit, et lentis edulium, cum post avaritiae famem pane charitatis reficitur, et passionum carnalium, quae lentis rubore signantur, consumptione saginatur. Comedit itaque, id est forti quidquid in se noxie durum est discretionis [Col. 0198C] atterit dente; bibit, poculo scilicet spiritualis gratiae; abit, virtute utique proficit, et primatum nequitiae spirituali servitio postponit.
VERS. 1, 2.— Orta autem fame super terram, post eam sterilitatem quae acciderat in diebus Abrahae, abiit ad Abimelech regem Palaestinorum in Gerara. Apparuitque ei Dominus, et ait: Ne descendas in Aegyptum. Fames super terram post sterilitatem diebus Abrahae factam oritur, cum divinae sapor dulcedinis ad deprimendam terrenitatis nostrae superbiam ex victoria intumescentis vitiorum menti subtrahitur, post illam sterilitatem, quam primum ante concussionem [Col. 0198D] conscientiae Abrahae, hoc est intellectui privatim infecundus factus est, insipidusque panis vitae. Prius enim a Dei verbi gustu ratio torpet, postmodum ex ipsa inedia graviter conscientia languet; diebus, id est intellectibus Abrahae, scilicet rationis hac nocte tabentibus. Isaac ad Abimelech regem in Gerara vadit, quia mens, superno quidem gaudio intenta, ad Patris sui regnum, quod est mundus, excedit, ubi dum gaudere nititur, diabolum qui pater mundi amatorum est, regem advenarum, scilicet peregrinationem hujus saeculi pro patria amantium, et per hoc ad se propinquantium reperit. Abimelech, patris mei regnum; Gerara dicitur advena appropinquans. Apparet ei Dominus, dum errorem animae oculis detegit intellectus. Ne descendat [Col. 0199A] in Aegyptum, ne defluas videlicet ad conformitatem saecularium, sed quiesce in terra, quam dixero tibi; (VERS. 3.) et peregrinare in ea. A labore et onere saecularis negotii in solido humilitatis te deprimens consopire, nec habeas hic manentem civitatem, sed futuram peregrinus inquire (Hebr. XIII) ; oneratos sane et laborantes voco ut quiescant, et discant quia mitis sum, et humilis corde (Matth. XI, 29) . Tibi enim et semini tuo dabo universas regiones has, bonae scilicet tuae merito voluntatis, et operi tuo quod in spem frugis aeternae hic seminas, dabo cunctos corporis tui sensus possidendos, et rationis jure premendos. Hae sunt enim, quae in Evangelio bene fenerantibus attribuuntur civitates (Luc. XIX, 17, 19) , et in psalmo latera domus appellantur [Col. 0199B] (Psal. CXXVII, 3) , universae videlicet corporis nostri partes.
VERS. 4.— Complens juramentum quod spopondi Abraham patri tuo. Et multiplicabo semen tuum sicut stellas coeli, id est perficiam quidquid illud est scientiae ac rectitudinis, quod certo certius inservit scientiae intellectualitatis, quae tibi patrocinatur, et opera tua vel certe internam gratiam, de qua velut e semine proserpunt eadem opera sicut, id est utpote, stellas, virtutes scilicet, quae et coelo mentis tuae infulgeant, et terrae, peccatoribus, videlicet quibusque lumen exempli proebeant. Daboque posteris tuis universas regiones has, hoc est impassibilitati, et incorruptibilitati tuae quae post id quod nunc est [Col. 0199C] in regeneratione tibi nascitura sunt, dabo omnes beate obtinendas carnis et animae distinctiones. Et benedicentur in semine tuo omnes gentes terrae, in spirituali scilicet, qua interius ungeris gratia, multiplicabuntur quasi ex vero semine omnes corporeae ad cultum pietatis actiones. (VERS. 5.) Eo quod obedierit Abraham, spiritus videlicet tuus, voci meae, id est suggestioni internae, et caeremonias legesque servaverit, per abstinentiam plane malorum, bonorum observantiam attigerit. Caeremoniae nempe a carendo quasi carimoniae dicuntur, quod illicitis ad Dei legum custodiam carere aequanimiter patiamur.
VERS. 6, 7, 8, 9.— Mansit itaque Isaac in Gerara. Qui cum interrogaretur a viris loci illius super uxore sua, respondit: Soror mea est. Timuerat [Col. 0199D] enim confiteri quod sua esset conjux, ne forte interficerent eum propter illius pulchritudinem. Cumque pertransissent dies plurimi, ibidemque moraretur, prospiciens Abimelech per fenestram, vidit eum jocantem cum Rebecca uxore sua. Et accersito ait: Perspicuum est quod uxor tua sit.—Cur mentitus es eam sororem tuam esse? Timui, inquit, ne morerer propter eam. Si Abimelech, patris mei regnum, diaboli videlicet, quod sunt omnes amatores mundi, unde et ipsum regnum Gerara, id est colonum ejiciens, dicitur, quia conformitas talium a cultu propriae mentis in negligentiae errorem hominem ejicit, Isaac ibi manet, dum in saecularis gaudii contuitu mens pridem coelesti intenta torpida jacet. A viris loci illius interrogatur super uxore cum a quibuslibet [Col. 0200A] virtutibus, vel ab ipsis rationis motibus, locum sibi intra eamdem conscientiam viriliter adhuc vindicantibus, discutitur super statu voluntatis suae, sed sororem suam esse respondet, dum non intellectuali judicio, ac si maritali imperio, sed pro liberae potestatis arbitrio voluntatem ipsam se agere effectu magis quam voce perhibet, dum tentationum molibus obrui veretur, si resistere pravae cuiquam licentiae paret: Sic mentis speciem aliquos inter molestias servare taedet. Ibidem moranti dies plurimi pertranseunt, cum cuiquam intepescenti multarum intelligentiarum ratiocinationes, et virtutum recordationes, ac si quaedam dierum se altera post alteram ingerunt claritates. Abimelech prospicit per fenestram, cum saecularis quilibet ad patris diaboli [Col. 0200B] attinens regnum, spiritualis cujuspiam statum rimatur per fenestram, id est per exteriorem sensuum habitudinem. Jocantem cum uxore sua Rebecca videt, cum voluntate ad jus uxorium rationi subjecta, non ad 104 saeculi lasciviam, sed inter adversa conjicit desideranter velle gaudere ad patientiam. Hunc talia molientem ille forsitan saecularis aggreditur, et de re divina propriae voluntatis infrenatione causatur: Si, inquit, rationabiliter tuis fluxis motibus principari decreveras, cur te quasi effrenem et liberum aperto operum tepore monstrabas? Timui, ait, ne molestiis impugnationum interimerer, si refragari cogitationum turbae conarer; humanum ergo habeatur timuisse, sed divinum jam sit vires contra vanitatem saeculi resumpsisse. [Col. 0200C] (VERS. 10.) Quare, ait Abimelech, imposuisti nobis? Potuit coire quispiam de populo cum uxore tua, et induxeras super nos grande peccatum. Sunt aliqui saeculares, et pene omnes, qui, cum viros religiosos aliquantisper quibuslibet titubare collegerint signis, dure admodum reprehendant. Tu, inquiunt, qui sanctitatis speculum nobis fore debueras, offendiculi materias bene volentibus quare imponebas, dum voluntati tuae, quam conjugis instar subesse decuerat, absque jugo abire sinens frena laxas, exemplo remissionis tuae eamdem qua voluntas tua impudica jam ruit lasciviae et erroris foveam, aliquis rudis et inscius praecipitari posset, et ex te tota peccati massa in nos rueret. Praecepitque omni populo: (VERS. II.) Qui tetigerit, inquit, hominis [Col. 0200D] istius uxorem, morte morietur. Postquam quasi ex amore justitiae correxisse justum peccator videbitur, idem ubique gentium, si poterit, divulgare sub eodem typo conabitur, ut ex hoc ejus nequitia pallietur. Ac si diceret: Vir iste apud vos pro sanctitatis simulacro celebratur, sed sciatis crimen maximum illum incurrere qui ejus malevolentiae confederabitur.
VERS. 12, 13, 14.— Sevit autem Isaac in illa terra, et invenit in ipso anno centuplum. Benedixitque ei Dominus. Et locupletatus est homo, et ibat proficiens atque succrescens, donec magnus vehementer effectus est. Habuit quoque possessionem ovium, et armentorum, et familiae plurimum. In illa sua terrenitate Isaac sevit, dum, de saeculari ad gaudium [Col. 0201A] coeleste anima resipiscens, boni operis semine humanitatis casum contegit. Annus cujuspiam boni perfectio intelligitur. Uti enim annus diebus, sic quaeque virtus cogitationum, locutionum, operumque piorum fulget adnisibus; in hac itaque virtutum plenitudine centuplum invenit, dum aeternae remunerationis summam jam mente praesaga exspectatam fideliter colligit. Benedicitur itaque, spirituali scilicet subtantia augmentatur, locupletatur, sed tamen, ut suae semper fragilitatis meminerit, homo dicitur. Proficiens ergo virtute, atque succrescens spe it, id est desiderio tenditur ad bravium vocationis supernae (Philip. III, 14) , donec infimas evincat cupiditates sanctitatis magnitudine. Habet possessionem ovium et armentorum, dum et actualium [Col. 0201B] et contemplativorum bonorum sine laudis humanae participatione obtinet multiplicitatem. Oves lanigerae et simplices cum sint, humilem beneficentiae signant actum. Armenta, fortia religionis opera, quae et contemplatores sublevant ad divina videnda viros, accipimus. Familia a famulando dicitur; familiae itaque habet plurimum, qui quantumcunque culmen attigerit virtutum, turbam tamen (licet, velint nolint, rationi famulentur) patitur cogitationum.
VERS. 15, 16, 17.— Ob hoc invidentes Palaestini, omnes puteos, quos foderant servi patris sui Abraham illo tempore obstruserunt, implentes humo in tantum ut ipse Abimelech diceret ad Isaac: Recede a nobis, quoniam potentior nostri factus es valde. Et ille discedens [Col. 0201C] ut veniret ad torrentem Gerarae, habitaretque ibi. Palaestini, qui et Philisthaei, qui potione, id est superfluo haustu superbiae cadentes, scilicet daemones intelliguntur, ob divinae nobis gratiae ubertatem invidentes, puteos capacitatis ac intelligentiae, quos memoria, voluntas, et affectus et caeteri interiores motus animae servi profecto rationis detractis inertiae ruderibus, paraverant, terrenae cogitationis humo obruunt, et foramen, quo aquarum viventium profunditas attingitur, subtilitatem scilicet ingenii curarum molibus obstruunt. In tantum livor daemonum excandescit, ut per Abimelech, iniquum videlicet quempiam ad diaboli patris malorum regnum pertinentem, religioso alicui aperte dicant: Recede [Col. 0201D] a nobis, quia potentior nostri factus es valde, id est, si excellentia vitae nos exsuperas, inter nos, qui saeculo adhuc deservimus, ne appareas, sed procul a nobis et egregie vive ut simulas. Torrens Gerarae, volubilitas, et impetus est humanae vitae, scilicet propinquantis advenae ad terminum peregrinationis suae. Quo ergo magis pius aliquis molestatur a cupidis mundialis gloriae, eo amplius concitatur ad considerationem labilitatis terrenae, et in hoc prospectu figit statum mentis suae.
VERS. 18, 19.— Rursumque fodit alios puteos, quos foderant servi patris sui Abraham, et quos olim illo mortuo obstruserant Philisthiim; appellavitque eos iisdem nominibus, quibus ante vocaverat. Foderuntque in torrente, et repererunt aquam vivam. [Col. 0202A] Abraham moritur, cum intellectus a Deo dirimitur; alii putei, quos obstrusos Isaac fodit, Dei cognitio scientiaque quarumque virtutum, e quibus vitalem sumimus undam, intelliguntur, qui per rationis defectum a daemonibus obice terrenitatis opplentur, sed ad superna gaudia animo respirante, spiritualibus studiis, qui rationi, 105 vero scilicet Abrahae, inserviunt, exhausti, discretionis sedulae cura deplentur; hos iisdem nominibus, quibus et ante pater appellat, dum in tantum sanctitatis apud Deum et homines opinione sese insigniens magnificat, quantum subtilitas ipsius rationis fieri debere dictat. In torrente autem fodimus, cum transibilitatem hujus temporalitatis discutimus, ibique aquam vivam invenimus, quia, mundi perpendendo excursum, fontem aquae salientis [Col. 0202B] in vitam aeternam (Joan. IV, 14) sufficere nobis ad gloriam contempto praesentium fluxu videmus.
VERS. 20, 21, 22.— Sed et ibi jurgium fuit pastorum Gerarae adversum pastores Isaac, dicentium: Nostra est aqua. Quamobrem nomen putei, ex eo quod acciderat, vocavit Calumniam. Foderunt et alium, et pro illo quoque rixati sunt, appellavitque eum Inimicitias. Profectus inde fodit alium puteum pro quo non contenderunt. Pastores Gerarae sensus accipimus carnis nostrae, qui nos sorbitiunculis saecularis pascunt lasciviae. Pastores Isaac, motus sunt contemplativi, qui defectiones spirituali alimento reficiunt animi. Carnalia ergo adversus spiritualia jurgant, dicunt quod nostra est aqua, dum suadetur ab his quod saecularis spirituali omnino praemineat scientia, [Col. 0202C] cujus in promptu est gloria. Nomenque putei ex eventu vocat Calumniam, dum ex ea intelligentia, quae ex torrente discusso colligitur, insignis contra pastores Gerarae calumnia interioris hominis nunquam desitura movetur. Alter, qui foditur puteus, sacrae praedicationis intelligitur virtus, quae, vires ex torrentis defossione et potu vitalis aquae sumens, tanto purius aliis propinat quanto fonti vicinius instat; pro hoc quoque rixantur, quia bene loquentibus propriae actionis infirmitas si aliqua sit illico objicitur.
Appellat hunc inimicitias, nec incongrue, quia, juxta poetam, hoc tempore «odium parit veritas (Ter. Andr. I, 41) .» Unde necesse est ut inde proficiscatur, id est, ad meliorem vitae statum promoveatur, [Col. 0202D] et puteum fodiat, egestis scilicet ab animo terrenis affectibus, non in superficie cogitationis, imaginationis, aut forasticae visionis, sed in intimo intelligibilitatis purissimum vivendi fontem requirat. Ordo enim nostrae actionis ex internae vena progreditur propositionis, unde exempla aliis profluunt eruditionis; prius ergo puteus doctrinae, postmodum foditur operationis justae, qui omnino jam caret contentione, quia tales praecipuam reverentiam solent habere, quibus nil homines possunt objicere; prius, inquam, Anima namque laborantis, juxta Salomonem, laborat sibi, quia compulit eum os suum (Prov. XVI, 26) . Propter officium sane praedicationis, ne praedicans reprobus inveniatur, extendi admodum solet exercitium [Col. 0203A] piae operationis. Et contra: Abscondit, inquit, piger manum suam sub ascella, nec ad os suum applicat eam (Prov. XIX, 24) . Unde et vocavit nomen illius Latitudo, dicens: Nunc dilatavit nos Dominus, et fecit crescere super terram. Si latitudo charitas appellatur, charitas profecto maxima est et in verbo pro salute proximi laborare, et vitam, ut verbo competat, sagaciter ordinare, ut et aliis valeat exemplo prodesse. Aliter: Solet nempe in Evangelio desudantibus Deus mira gratia quo amplius insistunt dilatare intellectum ad sacri eloquii dignoscenda ac eloquenter enubilanda mysteria. Non dicit: Dilatavit me Dominus, sed nos pluraliter, quia quidquid vel in doctrina, vel in virtutis studio propagationis vir quisque pius assequitur, hoc non [Col. 0203B] magis pro sua quam proximi utilitate a Deo sibi dari arbitratur. Facit nos Deus super terram crescere, cum aut super corporis desideria spiritu nos excellere, aut super terram, id est Christum, qui omnes alit fundatos, facit virtutibus eminere.
VERS. 23, 24.— Ascendit autem ex illo loco in Bersabee, ubi apparuit ei Dominus in ipsa nocte: Ego sum, inquit, Deus patris tui. Noli timere, quia tecum sum. Bersabee dicitur puteus saturitatis, vel puteus quintus. Puteus autem saturitatis plenitudo est contemplativae refectionis, et quintus est, quia quaternarium totius temporalitatis dignitate transcendit. Dicitur etiam a quibusdam quod verum est, non puteus quintus, sed septimus, et bene resonat, quia sapientia spiritualium donorum septimus gradus est, [Col. 0203C] ubi plenitudo vitae ac gloriae est, quia Deus sapientia est. Ex illo igitur loco, praedicta scilicet amplitudine charitatis, non nisi in quo recte statur ad Bersabee, id est haustum divinae visionis ascenditur. Ibi in ipsa speculi, et aenigmatis obscuritate monet nos Deus non debere timere, ipse qui Abraham, intellectum scilicet nostrum, sua jam implevit cognitione, nobis aderit in seminis, id est gratiae multiplicatione, ad se contuendum non in nubilo, sed aperte. (VERS. 25.) Itaque aedificavit ibi altare, et invocato ibi nomine Domini extendit tabernaculum, praecepitque servis suis ut foderent puteum. Altare ibi aedificamus, cum quanto magis Deum cognoscimus, tanto fortiorem bene agendi voluntatem [Col. 0203D] semper meliorem avidi, sine qua omnis virtus angusta est, constabiliendo, hinc inde collatis virtutibus ad Deum erigimus: unde et invocato Dei nomine dicitur extendisse tabernaculum, dum non ad sui ipsius opinionem, sed ad Dei solius laudem operum effectibus bonae exerit voluntatis appetitum ad Dei militiam exsequendum. Hoc enim signat tabernaculum, praecipit servis ut fodiant puteum, cum interioribus exterioribusque 106 suis indicit motibus, ut scrutentur, quanti valeat gustare praesentialiter, si tanti valet aenigmata speculari Deum.
VERS. 26, 27, 28.— Ad quem locum cum venissent de Geraris Abimelech, et Ocozath amici ejus, et Phicol dux militum, locutus est eis Isaac: Quid venistis ad me hominem quem odistis, et expulistis a vobis? [Col. 0204A] Vidimus, inquiunt, tecum esse Dominum. Geraris dicitur, cornupeta eorum, in quo intelligitur nocendi appetitus, haud dubium quin daemonum. Hinc ergo, ex impetu scilicet suae malevolentiae ad altare quod principalis locus est, veniunt Abimelech, qui dicitur pater meus rex, vel regnum patris mei, in quo accipitur superbia, cui potissimum diabolus imperat, utpote rex super omnes filios superbiae (Job XLI, 25) , et Ocozath, de quo nescimus qui fuerit, attamen complicem ejus non dubitamus, in quo non absurde intelligitur invidia, superbiae videlicet filia, unde et tenens, vel comprehendens interpretatur, quia cor, quod comprehenderit, sic teneat ut difficile renitescat. Hinc in alia translatione pronubus Abimelech dicitur, quia superbia gaudiis [Col. 0204B] luxuriante carnalibus, livor ejus intemperantiis quasi quidam pronuba, id est supplementum nequitiae comitatur; et Phicol dux militum, inanis gloria, totius perversitatis firmamentum, qui interpretatur os omnium, quia in laudis humanae praecipue delectetur aura; haec, inquam, tria, id est superbia, invidia, inanis gloria homini terrena respuenti et amanti coelestia, speciali insecutione se ingerunt, et tanto perniciosius quanto consulendi gratia sub amicorum nomine devotius. Respondet tamen Isaac, eosque praevenit, ac si diceret: Quis mihi conventus vobiscum, cum nil in vobis aliud quam lethale animae meae virus compererim, et sola vestra exsecrabilitas suo horrore ab ambitu [Col. 0204C] saeculi me expulerit? Vidimus tecum, inquiunt, ipsa operis evidentia Deum esse. Et cum spirituali praecellas, omni temporali es dignus honore, quod multos obtinere cernis indebite, cum tuae religionis favor diffundatur ubique. Attende ergo quod tibi prodesse cupimus, ne renuas impendere aures bene consulentibus, perpende quod tibi nunquam damno fuimus, nec tuas prosperitates imminuimus, imo multiplici laude pollentem nunc usque vigere permisimus. Foedus itaque nostrum ne respuas, cum Deo multiplicante te augeri sentias, si monitis acquiescas; haec aequipollenter dicta sensui eorum consonant.
VERS. 30, 31, 32, 33.— Fecit ergo eis convivium, et, post cibum et potum, surgentes mane juraverunt [Col. 0204D] sibi mutuo. Dimisitque eos pacifice Isaac in locum suum. Ecce autem venerunt in ipso die servi Isaac annuntiantes ei de puteo quem foderant, atque dicentes: Invenimus aquam. Unde appellavit eum, Abundantiam. Tribus illis convivium Isaac facit, cum ipsas vitiorum adulationes ratiocinationibus quibusdam auget, et nutrit. Post cibum et potum surgunt, cum post fercula temporalis gloriae, quae potibus irrigantur consilii rationis humanae, elevantur in spem ambitionis explendae. Mane sibi mutuo jurant, dum in ipso prosperitatis arrisu sese fidelis anima et vitium confoederant. Mane sive aurora, et etiam dies pro secundis rebus ponuntur, ut est in Job: Si subito apparuerit aurora, arbitrantur umbram mortis (Job XXIV, 17) . In locum suum eos [Col. 0205A] pacifice dimittit, dum per affectus vanitatem evagari ea sine ulla spiritus objurgatione permittit, sed in ipsa die, quae ad pacem sibi, piae cogitationis motus, qui rationi inserviunt, interiori homini suggerunt se invenisse aquam, se Dei aliquam gustasse notitiam. Unde et appellat Abundantiam, quia a temporalium appetitu se revocat ad divinae perpetuitatis exuberantiam. Et nomen urbi impositum est, Bersabee usque in praesentem diem. Urbs ista supercoelestis Ecclesiae frequentia est, quae vitae fonte nutritur, ubi lumen in lumine, et dies de die videtur (Psal. XXXV, 10) . Bersabee sibi nomen imponitur, quia excandescens avaritiae, vel cujuslibet vitii sitis in hoc saeculo per contemplationem hujus fontis aeterna saturitate exstinguitur, in futuro tota salvatorum [Col. 0205B] pars ejus sola infusione beata efficitur. Is enim puteus Dei scilicet notitia, pertingit usque in illam diem indefectivam praesentialiter videndam, quae una melior est in atriis suis, quam millia dierum (Psal. LXXXIII, 11) .
VERS. 34, 35.— Esau vero quadragenarius duxit uxores, Judith filiam Beeri Hethaei, et Basemath filiam Elon ejusdem loci; quae ambae offenderant animum Isaac et Rebeccae. Esau qui interpretatur frustra, inferiorem nostri partem, carnalem scilicet signat affectum, vanitati intentum. Qui quadragenarius, id est temporalitati quae quaternario signatur addictus, duxit uxores, lasciviae, mundialis cupiditatis; Judith laudans vel confitens; Beeri putei; Hethaeus dicitur stupens. Confessio, et laus, quae Deo [Col. 0205C] sola saeculi prosperitate refertur, filia est, fluxa videlicet, nil dignum virtute gerens, et filia puteorum, id est concupiscentiarum carnalium, quia ex gaudio obscurissimae delectationis emergit. Confitetur enim pro nullo aeternitatis amore, sed quia ad praesens benefeceris ei. Et talis confessio, dum quasi devotos se Deo arbitrantur, in reprobi sensus eos mittit stuporem, ut libere sibi videantur posse omnis vitii exercere fetorem. Basemath, in nominibus, sive delinquens, vel deposita interpretatur, in quo intelligitur superbia, quae valde gloriatur in 107 nominum celebrationibus. Nomen enim in Scriptura usitate pro fama ponitur. Quae dum sese inaniter extollendo delinquit, ad aeternae depositionis casum tendit. Elom autem dicitur regio campestris, vel [Col. 0205D] quercus. Regio latitudinem vitae saecularis innuit; campus incultibilitatem mentis ostendit. Quercus cujus fructus porcos pascit, operarios nequitiae quibus daemones aggratulantur portendit. Filia ergo talium superbia, ex malis pessima nata parentibus Esau, id est affectualitati jungitur, quae et ejusdem loci, id est pravae secundum errores amplitudinis, agrestis et inaccurati peccatoris, perversi et a daemonibus amati operis dicitur. Is affectus cum in saecularibus libere per ista diffluat in Isaac, id est in anima de supercoelesti gaudio cogitanti, rationem cum in talia se paulisper flectit, graviter irritat, et conantem resistere motibus Rebeccam, id est patientiam acerrime vexat.
VERS. 1, 2, 3.— Senuit autem Isaac, et caligaverunt oculi ejus, et videre non poterat. Vocavitque Esau filium suum majorem, et dixit ei: Fili mi. Adsum, inquit. Cui pater. Vides quod senuerim, et ignorem diem mortis meae. Sume arma tua, pharetram et arcum, et egredere foras. Isaac senectus, animae est a spirituali robore defectus. Oculi ejus caligant, cum ejus mentis aciem a Deo desideria prava reverberant. Postquam ergo ingenium ab interna visione cessat, in affectum cordis, juxta psalmum, illico necesse est transeat (Psal. LXXII, 7) , unde et majorem non dignitate, sed quadam temporalis usus primaevitate, filium ipsum, scilicet affectum advocat, Fili mi? Ac si dicat: Cum naturaliter [Col. 0206B] ex me prodeas, non est absurdum, si meis votis inservias. Vides quod ab amore superno defecerim, et diem, id est intelligentiam hujus a Deo mihi illatae defectionis ignorem. Sume ergo pharetram consilii, ubi sagittarum, id est sententiarum copiam congeras, et arcum callidae et insidiosae operationis, quo conceptas dolositates excludas, et his armatus egredere foras, interiorum utique negligens forenses exerce curas; secundum hoc peccatores, in Psalmis: Intenderunt arcum, paraverunt sagittas in pharetra (Psal. X, 2) , ut scilicet pravi motus directas perimant rationes. Cumque venatu aliquid apprehenderis; (VERS. 4) fac mihi inde pulmentum, sicut velle me nosti, et affer ut comedam, et benedicat tibi anima mea, antequam moriar. Venatum [Col. 0206C] vadens anima aliquid apprehendit, cum carnalia bona quaerens quidpiam sibi competens desiderii retibus astringit. Inde pulmentum facit, cum idem concupiscentiae igne coquens in voluptatis totum mollitiem trahit; quidquid enim aut laboriose, aut suaviter exercetur in saeculo, finem suae intentionis aliquam voluptatem habet. Affer, inquit, sicut velle me nosti, ut comedam, id est sicut humanum delectari conjicis quaque re affectum, sic mihi infer, unde meum nutrire debeam appetitum, ut anima mea tibi benedicat, antequam moriar, id est ut animalitas mea tibi multipliciter insistat augendo, priusquam superveniente aliqua poenitudine saeculari gloriae interimar.
[Col. 0206D] VERS. 5, 6.— Quod cum audisset Rebecca, et ille abisset in agrum, ut jussionem patris expleret, dixit Jacob filio suo. Ratione igitur ad mundanum deflexa affectum, patientia scilicet Rebecca, quam amissio jam praeteritorum exterret laborum, spiritualem revocat appetitum, qui in terrenum jam evagans quaestum, supplantet cupiditatis vitium. Intellexi, inquit, intellectum, qui tibi patrocinari debuerat, cum affectualitate agentem de carnalium commercio rerum, sed tuum ne respuas attribuere coelestium spei desiderium ac studium. (VERS. 7.) Perge ad gregem, affer mihi duos haedos optimos, ut faciam ex eis escas patri tuo, quibus libenter vescitur. Ad gregem pergimus, cum virtutum multiplicitati intendimus; duos haedos optimos offerimus, cum et nostra, et [Col. 0207A] eorum quos peccare fecimus mala poenitentia nimium Deo grata lugemus, eademque debita humilitate confitemur; haedus namque peccatorem significat. Nescio utrum alias in hoc opere dixerim, viderit prudens lector Isaianum illud a Domino dictum huic loco convenire: Si fuerint, inquit, peccata vestra ut coccinum, et rursum, ut vermiculus (Isai. I, 18) ; et quod nix ad coccinum, et ad vermiculum lana, sub optima horum duum significatione refertur. Inde facit Rebecca escas, quibus libenter pater vescitur, cum patiens jam tentationum suarum ex materia poenitentiae, et alias virtutes conficit, quibus quasi condimentis rationis sibi patrocinium mutat et illicit. (VERS. 10). Quas cum intuleris, inquit, benedicat tibi, antequam moriatur, id est cum vires ex virtute [Col. 0207B] receperit, antequam defectum cujuspiam lapsus reincidat, praeveniet te acquirendo divinae gratiam multiplicationis.
VERS. 11, 12, 13, 14.— Nosti quod Esau frater meus homo pilosus sit, et ego lenis. Si attrectaverit pater meus, et senserit, timeo ne putet sibi voluisse illudere, et inducat super me maledictionem pro benedictione. In me sit, ait, ista maledictio, fili mi, tantum audi vocem meam: Perge, affer quae dixi. Abiit, et attulit, deditque matri. Esau, inquit, id est carnalis affectus, tot aestuum corporalium setis cum sit horridus, et hispidus, qui 108 dicitur frater meus, quia ex eadem mente sumus, et ego, utpote divinae tranquillitati innixus, naturaliter lenis et placidus. Si intellectus, quem patrem prosequor, et cui bene [Col. 0207C] gerendorum cura incumbit, tot passionum suborientium asperitatem praesenserit, vereor ne ludibrio et levitati ascribat tam ardua voluisse appetere, et totum hoc mihi potius ad deteriorem vergat defectum, quam ad aliquem vitae profectam. Solet enim coepti boni desperatio in deterius semper relabi. Ego, ait patientia mater, maledictionis, defectus scilicet hujus, si quae sit, molestias fastidiumque feram, tantum perge pietatis studium aggrediendo, et affer quae deliqueris confitendo, imo confessionis oblatione purgando. Abiit proficiendo ab imis ad supera, attulit poenitentiae opera, quae conficienda aliarum condimento virtutum excipit mater, quae haec anxie parturit patientia.
[Col. 0207D] VERS. 15, 16, 17.— Paravit illa cibos, sicut noverat velle patrem illius. Et vestibus Esau valde bonis, quas apud se habebat domi, induit eum, pelliculasque haedorum circumdedit manibus, et colli nuda praetexit. Dedit pulmentum, et panes quos coxerat tradidit. Rebecca cibos ad patris velle parat, cum patientia secundum quod ab intellectu sibi est insitum per passionum tolerantiam virtutum refectiones componit, et ordinat; nulla est enim virtus, quam tentationum tolerantia non commendat. Vestes Esau valde bonas penes nos habemus domi, cum ornamenta pii appetitus nobis naturaliter quasi mentis domui insita, sine quo bona quaeque sunt nulla conservamus, et vacante totius carnalitatis exclusoque affectu, his vitii supplantatorem animum, [Col. 0208A] Jacob videlicet, circumdamus. Haedorum pelliculis obvolvit manus, cum perpetratorum malorum memoriis futurum a lapsu simili munit opus. Colli nuda protegit, cum verbi ac cogitationis propriae immunita jugi humilitatis, et erroris pristini recordatione defendit. Ea namque quae cogitamus per collum verba edimus, unde et pro utroque ponimus. Pulmentum dat, dum mentem ab omni sanguinis, id est peccati humore atque duritia igne desiderii spiritualis emollit et siccat. Consequenter postmodum panes tradit quos coxerat, cum infirmitatem conversionis ad soliditatem sanctae conversationis, per charitatis divinae ardorem quasi farinam, ad panis fortitudinem animo observandam proponit. Haec omnia patientia facit, dum inter murmur carnalium [Col. 0208B] motuum studio religionis insistit; his patrem illatis vocat, his enim virtutum operibus necesse est ut ratio paterne provideat. Quo obaudiente et affectum ac si in filios porrigente, dicit Jacob, spiritualis scilicet appetitus: (VERS. 19.) Ego sum Esau primogenitus tuus; feci sicut praecepisti mihi, id est, si quaeras quem me profitear, me affectualiter et secundum corporis sensus vixisse protestor, quae primaeva hominis vita est, carnalitatem non diffiteor meam, uti te docere cognosco. Surge ergo ad defensionem teneritudinis meae, sede ad exhibitionem discretionis judiciariae, et de venatione mea comede, de omnimoda scilicet carnalitatum consumptione reficere, ut ben dicat mihi anima tua, id est vita tua augmentum mihi spirituale attribuat. Anima [Col. 0208C] plane pro vita poni solet, ut est: Qui amat animam suam, perdet eam (Joan. XII, 25) . Vitam autem, vitae dicimus qualitatem.
VERS. 20.— Quomodo, inquit Isaac, invenire tam cito potuisti? voluntas, ait, Dei fuit, ut cito mihi occurreret quod volebam. Miratur aliquoties ipsa ratio tam subito spiritum ex tanta obduratione sibi compunctionis infundi, sed eadem per appetitum pietatis totum refert ad gratiam Dei. (VERS. 21, 23, 23.) Accede huc, ait, ut tangam te, fili mi, et probem utrum tu sis filius meus Esau, an non. Accessit ille ad patrem, et palpato eo dixit Isaac: Vos quidem vox Jacob est, sed manus manus sunt Esau. Et non cognovit eum, quia pilosae manus similitudinem fratris [Col. 0208D] majoris expresserant. Tangit Isaac accedentem Jacob, ut probet, si filius ejus Esau est, cum anima jam coelestibus gaudiis inhians, convenientem jam sibi piam affectionem certo experiri nititur, an de carnalitatis, cui olim vacavit, affectu, quod est Esau, vere poeniteat, id est si se Esau recognoscat. Tactus enim finis esse dignoscitur notionis; sicut autem ex patre filius, sic ex ratione vel humanitus seu divinitus inspirata, pius occasionem, ut ita apertius, juxta Augustinum dicam, essendi accipit, vel mundialis affectus, verbi gratia, ut ex virtute inanis gloria, vel vitium securitatis ac si ex manna vermis exoritur. Vera igitur supplantatoris confessione probata, vocem quidem Jacob asserit, sed Esau manus, quia etsi opera carnalitatis antiquae horret [Col. 0209A] ac improbat, vocem tamen poenitentis, imo justi inter supplantandum vitia se in principio accusantis laudat. In quantum ergo carnaliter vixit, jam non cognoscitur, id est non approbatur, quia pilosae manus, id est horridorum operum imaginationes affectum sibi mundialem velit nolit important. Majorem autem eum dici, pro eo quod in homine prima viget animalitas, intellige.
VERS. 24.— Tu es, inquit, filius meus Esau? Confiteris bestialem in animo meo te exercuisse affectum. Confiteor, inquit; at ille: (VERS. 25.) Offer [al., affer ] mihi de venatione tua cibos, fili mi, id est, si ergo te affectualiter errasse fateris, teque poenitet 109 carnalis quaestus desiderium, quod in cibos, in virtutis utique condimenta vertisti, ad me reficiendum [Col. 0209B] offer. Quos oblatos cum comedisset, obtulit ei etiam vinum. Oblatos comedit, cum quidquid carnalitatis sibi inerat, in usum virtutis vertit. Dat etiam vinum, cum haec omnia componit, et ordinat per spiritualis gratiae donum; hoc enim laetificat non modo homines, ut legitur (Psal. CIII, 15) , sed et ipsum Deum. (VERS. 26.) Quo hausto accedit, et oscalutur eum, quia mente per spiritum fecundata, Jacob accessu cogitationis, dum vere horrentium operum poenitet, ad Isaac osculum, ad superni scilicet gaudii gustum attingit. (VERS. 27.) Statimque ut sensit vestimentorum ejus fragrantiam, benedicens ait: Ecce odor filii mei sicut odor agri pleni, cui benedixit Dominus. Vestimentorum fragrantia sentitur, cum fidelis anima in appetitu suo piorum actuum [Col. 0209C] apparatus, et ipsius sancti propositi dulcedinem praescientiae nare experitur, et benedicens, ea scilicet omni sagacitate multiplicans, sicut odorem agri pleni odorem filii perhibet, quia sicut exculta disciplinariter [Col. 0210A] conscientia, virtutumque frugibus feraciter adimpleta coeleste quiddam redolet, ita ipse appetitus eodem sapore mox imbutus nil aliud fragrat, quam quod mens ipsa renidet. Deus vero ei benedicit, cui profectum inducit.
VERS. 28.— Det ibi Deus de rore coeli, ubertate videlicet spirituali, et de pinguedine terrae, affectus utique quae inferior tui pars est, ad excipiendum coeli rorem fortitudine, abundantiam frumenti scientiae, vini sapientiae, id est cognitionis divinae, quae mala nos oblivisci facit hujus vitae, et olei, charitatis fraternae, quae ne inflemur ponit modum scientiae, illi scilicet consecutae disciplinis forensibus prudentiae. (VERS. 29.) Serviant populi vitiorum tuae victoriae, Et adorent, id est pie, exterius sollicitent [Col. 0210B] ad divinitatis amorem spirituales illae, quae a trinitate sua dicuntur tribus, fides profecto, spes et charitas. Adorare autem, juxta orare dicimus; ad enim in compositis propinquitatem sonare solet. Nil vero magis, juxta, quam quod menti inest; juxta ergo orant, cum mentem submonent. Esto dominus fratrum tuorum, eorum videlicet, qui ex eadem mente generantur motuum: Et incurventur ante te filii matris tuae, fortia utique opera tua, quae ex charitate, quae te Deo peperit, sunt edita, humilientur in consideratione tua. Qui maledixerit tibi, sit maledictus, quaecunque in defectum tuum militant, in te deficient, scilicet vitia: Et qui benedixerit tibi, benedictionibus repleatur. Quae profecto profectui tuo adsunt, semper augescant, haud dubium, [Col. 0210C] quin virtutum studia. His ita Spiritu sancto prosperante tractatis, septimo super Genesim operi nostro finis accedat.
[Col. 0209] EXPLICIT LIBER SEPTIMUS
[Col. 0209C] Ex Danielis libro comperimus pertransituros plurimos, et multiplicem fore scientiam (Dan. XII, 4) . Quam multiplicitatem scientiae nullomodo nobis ascribentes, sed de fragmentis Dominicis qualiscunque cophini nostri modicitatem implentes, [Col. 0209D] non gravibus ingeniis, sed aequaevis et comparibus apponentes, per medios indignantium cuneos coepta prosequimur.
VERS. 30, 31.— Vix Isaac sermonem impleverat, et, egresso Jacob foras, venit Esau. Coctosque de venatione cibos intulit patri, dicens: Surge, pater mi, et comede, etc. Vix Isaac sermonem impleverat, vix utique ea quae cum pio superius agebantur affectu, effectui mandare coeperat, et egresso Jacob foras, [Col. 0210C] supplantata videlicet, ac eversa saeculari libidine ad apertam sanctorum operum exhibitionem, de intimo propositi procedente pio affectu, venit Esau, carnalis scilicet voluntas, quae dum fidelis anima bonam sibi collocat voluntatem exterius ad carnalia appetenda [Col. 0210D] latenter, dum illi spiritualia tractant, venabatur, victa pii desiderii devotione in eamdem sententiam convenit, et quae carnaliter quaesiverat, spiritus fervore excoquit, et in spiritualem redacta teneritudinem 110 animo justitiam esurienti objicit. Quae sequuntur superius acta sunt. (VERS. 32.) Quis, inquit, es tu? Duas esse in homine voluntates, corporalem unam, spiritualem alteram novimus, quarum prima sic in corde, spiritualibus intenta, abdita latet ut nisi occasio, quae prodat, suboriatur, [Col. 0211A] penitus exstincta putetur. Cum ergo vacanti coelestibus terrena voluntas se subito repraesentat, profecto ac si de incognito quis sit interrogat. Ego sum, inquit, ille tuus carnalis affectus, cui primogenito, id est naturali, ac originaliter tibi ingenito potissimum, inhaerere debueras. (VERS. 33.) Expavescit animus stupore vehementi, qui paulo ante supercoelestis sibi videbatur, nunc aliqua vili motus materia plusquam terrena meditatur, et qui cibos pridem coxerat, jam in carnis duritiam recrudescere non veretur. Quis sit itaque, quis fuerit, utrobique miratur. Ascenderat usque ad coelos, sed nunc descendit usque ad abyssos. Quis igitur ille est, qui dudum captam venationem attulit mihi? Ac si diceret: Si tu carnalem, ut vere es, tam aperte teipsum mihi ingeris, [Col. 0211B] quis aut unde fuit, qui nuper mihi incidit, ille spiritualis affectus, qui carnali, ut putabam, ad purum cupiditate excocta, omni pene me desiderio coelesti refecit? Huncque pro sui dignitate, et utilitate, et penes me multiplicandum duxi, et perpetuis, si potero, insuper ampliabo crementis, quod est: Benedixique ei, et erit benedictus.
VERS. 34.— Auditis Esau sermonibus patris, irrugiit clamore magno, et consternatus ait: Cum audit, id est intelligit animalis voluntas, et monita constantiamque rationis, bestiali motu intra conscientiam desaevit; rugire enim ferarum est, et tamen fortiter animi se habente sententia, furor ille intra seipsum ac si flamma consumitur, et quiescit. [Col. 0211C] Hinc est quod daemonium, a Domino eminandum, pene puerum interimit exeundo (Luc. IX, 42) . Versa itaque jam animalitas in religionem, et spiritui addicta, benedici etiam se, quod est, divinis excrescere muniis optat, et postulat. (VERS. 35, 36.) Venit, inquit, Isaac, germanus tuus fraudulenter, et accepit benedictionem tuam. Subjunxitque Esau: Juste vocatum est nomen ejus Jacob; supplantavit enim me in altera vice. Germanus fraudulenter venit, cum tempore conversionis pia voluntas affectionis fluxum multa ratiocinationum tergiversatione circumvenit. Benedictionem ejus accipit, cum desiderium terreni profectus in coelestis commodi lucra convertit. Benedictionem pro multiplicatione poni saepe diximus. Juste, ait, supplantator dicitur, qui [Col. 0211D] me et in principio conversionis evertit, et post tentationum insurgente procella, victoria totius perversitatis dejecit. Duo enim sunt gradus; Primus, conversionis, quod est exitus ex Aegypto; secundus, evincendae tentationis, quod sunt bella, antequam possideatur terra promissionis. De tertio non hic agitur. Primogenita mea ante tulit, et nunc secundo subripuit benedictionem meam. Quod est dicere: Me, cui principaliter competebat, imo naturaliter motibus gaudere corporis, a se primum removit; demum cum in hoc saeculo proficere aliquantisper vellem, quod satis licitum esset, spem mihi totius profectus mundialis ademit. Sed quia spirituali appetitui secundum spiritus virtutem propugnanti contraire non valeo, dic, ait, an mihi ad cor [Col. 0212A] tandem redeunti spem provectus spiritualis impendas.
VERS. 37.— Dominum, ait Isaac, tuum illum constitui, ut scilicet dominio piae voluntatis obedias, et omnes animi motus, qui ab unitate ejus dissentiunt, qui fratres dicuntur, quia ab eadem mente quoquomodo generantur, ei subjici debere decrevi. Frumento verbi Dei, et gratiae septiformis vino stabilivi eum; Et tibi ultra, fili mi, quid faciam? Quod totum est: Si justo appetitui divinis honorato muneribus obtemperare refugis, quam tibi specialiter afferre potero medicinam? (VERS. 38) An unam tantum benedictionem habes? Mihi obsecro ut benedicas. An ita, inquit, soli bonae voluntati curandae pronus es ut de his quae prave et humanitus affectas, [Col. 0212B] curam ferre recuses. Dic aliquid unde proficiam. (VERS. 39, 40.) Cumque ejulatu magno fleret, motus Isaac dixit: In pinguedine terrae, et in rore coeli desuper erit benedictio tua. Vives gladio, et fratri tuo servies: tempusque veniet, cum excutias et solvas jugum ejus de cervicibus tuis. Non jam feraliter rugit Esau, sed humane ejulat, et ex piae voluntatis instinctu suae vanitati ingemens, ipsi etiam spiritui motum pietatis, et devotionis incutit. In pinguedine, ait, terrae benedici poteris, id est si terram te, peccatorem scilicet confiteris, sopitis nequam affectibus rore coeli pinguesce, id est gratia et infusione intellectualitatis, quae tibi ac si coelum praeminere, lumen, ac pluvias documentorum praebere debet, ad boni operis frugem fecundare. Vives [Col. 0212C] gladio, vitam utique boni ac mali discretione conquires, fratri tuo, pio scilicet affectui, qui ex matre tecum ratione procedit, inservies, ad tempus tamen, nam postquam ad perfectum calorem dilectionis divinae perveneris, non jam bonae voluntati, aut ipsi etiam rationi subjicieris, sed in idipsum, quod bona voluntas est, aut ratio converteris, idem quod illa senties, idemque eris.
VERS. 41.— Oderat ergo semper Esau Jacob, pro benedictione qua benedixerat ei pater. Dixitque in corde suo: Venient dies luctus patris mei, ut occidam Jacob fratrem meum. Etsi ad horam pravus pio contemperatur affectui, si potest tamen inesse diuturna concordia; caro enim 111 concupiscit adversus spiritum [Col. 0212D] (Gal. V, 17) . In quantum ergo patri, id est rationi convenire cognoscit, Esau Jacob odit. Cor Esau, mala affectualitatis intentio est. Ut ergo fidelis intellectus Isaac, scilicet materiam luctus inveniat, per amorem temporalium sese posse interi mere pravus affectus bonam voluntatem putat. Dicit autem venturos dies, falsae scilicet prosperitatis claritates, quibus obruat Isaac gaudii, videlicet coelestis in anima jucunditates. (VERS. 42.) Nuntiata sunt haec Rebeccae. Quae mittens, et vocans filium suum Jacob, dixit ad eum: Ecce Esau frater tuus minatur ut occidat te. Nunc ergo, fili mi, audi vocem meam, et consurgens fuge ad Laban fratrem meum in Haran, habitabisque cum eo dies paucos, donec quiescat furor fratris tui, etc. Nuntiantur haec Rebeccae, [Col. 0213A] cum inter talium turbas jurgiorum desudanti fastidium incutitur patientiae. Quae tamen praeteritae sufferentiae damna verens, praemium coeleste pro legato mittit, et per hoc pium appetitum ad se contrahit, et contra immimentis ferocitatem carnalitatis munit. Obtempera, inquit, tolerantiae coelestia promittenti, et ab infimis consurgens desideriis, saecularia fuge, tendens videlicet ad candorem, imo ad candidatum Ecclesiae coelestis exercitum, qui sub patre Deo frater noster est, quem, dum advivis, sancte et electe agendo, quasi in Aran degendo imitari te decet, habitabisque cum eo, tuis ineptis utique dominaberis motibus ad exemplum ejus, quia hoc expetit paucitas dierum saeculi hujus, ut pravi furor comprimatur affectus, et gratia rationis debriatus, [Col. 0213B] prioris lasciviae qua fraudatus est obliviscatur. Laban autem candidus dicitur; Haran, electus, vel etiam irascens, forsitan innuens quod fieri non possis electus, nisi corporalibus illecebris semper inveniaris iratus. Irascimini, et nolite peccare (Psal. IV, 5) .
VERS. 45.— Postea mittam, et adducam te inde huc. Inde post sopitum Esau furorem Jacob adducitur, cum de victoria passionum, ac si de Haran, et gloriae coelestis contuitu, quod est de Laban, ad nostri considerationem, quales aliquando fuerimus, redimus. Mittit vero Rebecca, ut Jacob reducat, cum rationis nuntio praeeunte, patientia bonae voluntati ne quid magnum de se aestimet, ad se redeundum insinuat. Cur utroque orbabor filio in [Col. 0213C] una die? Cur, inquit, momentaneis, et quasi unius diei gaudiis, et fluxum appetitum brevibus illecebris expendam, et quod mihi superest bonae voluntatis interimam? (VERS. 46.) Taedet me vitae meae propter filias Heth, dicit ad Isaac Rebecca. Dum patientia, gaudiis coelestibus innixa, cum his ac si cum suo Isaac de vitiorum difficultate taedioque conqueritur. Filias fluida desideria, Heth, stuporem, reprobum scilicet sensum satis diximus. Si acceperit Jacob uxorem de stirpe hujus terrae, nolo vivere. Si pia voluntas desideriis terrenis inhaeserit, patentibus monstro indiciis me mortem aeternam eligere. Taedet autem et illam vitae suae, dum cultus pietatis quae vere vita est, molestia malorum irruentium ingruente patientiam incipit ex humana imbecillitate taedere.
VERS. 1, 2.— Vocavit itaque Isaac Jacob, et benedixit ei. Praecepitque ei dicens: Noli accipere conjugem de genere Chanaan; sed vade, et proficiscere in Mesopotamiam Syriae ad domum Bathuel fratrem matris tuae, et accipe tibi inde uxorem de filiabus Laban avunculi tui. Isaac Jacob advocat, cum coeleste suspirans gaudium bonam ad se voluntatem fidelis anima concitat. Benedicit ei, cum virtutem ejus nititur adaugere virtuti. Dictorum ejus is sensus est. Noli adhaerere illecebris voluptatum de genere Chanaan, id est negotiatorum, in quo procul dubio conformeris eis qui fidem ac bona opera pro carnalitate exsequenda expendunt, sed ad hoc proficere [Col. 0214A] stude, ut illis assimileris animabus, quae nitore puritatis non fluxu libidinis filiae sunt candoris aeterni, ad cujus germanitatem per tolerantias suspiro. Vade ergo in Mesopotamiam Syriae, elevatam scilicet ab imis cupiditatibus vocationem, quod est abrenuntiatio saeculi, aggredere, unde sublimis per contemplationem valeas eminere. Mesopotamia enim elevata vocatio, Syria sublimis dicitur. Dicitur etiam Graece Mesopotamia, quod sit media inter flumina, quod valde congruit animae laboranti inter tentationum discrimina, haec tamen nos evehunt ad Syriam, id est ad sublimia. In his sublimibus domus est Bathuel, scilicet virginis Dei, Ecclesiae sane super coelestis rugam, et maculam prorsus jam non habentis (Ephes. V, 27) , qua nil sincerius jam est. [Col. 0214B] Is Bathuel frater est matris nostrae, quia populus ille coelestis germana affinitate conjungitur Ecclesiae matri nostrae, quae est in terris.
VERS. 3, 4.— Multiplicet te, inquit Dominus, ut sis in turbas populorum, et det tibi benedictiones Abrahae, et semini tuo post te, ut possideas terram peregrinationis tuae, quam pollicitus est avo tuo. Quod est dicere: Tanta te Deus animi virtute consolidet ut sis, id est subsistas valide inter turbulentias vitiorum, et Abrahae, intellectui scilicet scientiae munus amplificet, et semini, id est merito tuo post obitum verae benedictionis dona repenset, ut possideas terram corporis, in quo peregrinatus es 112 resurgendo feliciter, quod pollicitus est per prophetas Christo, universalis matris Ecclesiae patri et [Col. 0214C] auctori, et inde, tuo filiorum videlicet ipsius Ecclesiae, avo. (VERS. 5.) Cumque dimisisset eum Isaac, profectus venit in Mesopotamiam, etc., quae superius tractata sufficere queunt. Dimittere tamen Isaac nil aliud est quam ex coelestis gaudii intentione bonae voluntatis effectum dirigere. (VERS. 6.) Videns autem Esau, quod benedixisset pater suus Jacob, et misisset in Mesopotamiam Syriae, ut inde uxorem duceret, et quod post benedictionem praecepisset ei, dicens: Non accipies de filiabus Chanaan. Hoc totum secundum quod superius disseruimus patet, a modo videamus. (VERS. 8.) Probans Esau quod non libenter aspiceret filias Chanaan pater suus, postquam utique carnalis affectus ex bonae voluntatis augmento, et exsecutione virtutis concussus, [Col. 0214D] adversus spiritum coelestibus inhiantem gravius excandescit, ea mundi desideria, quae ratio fortius horret crebrius objicit, (VERS. 9.) unde et ad Ismaelem it, ad saeculi profecto concupiscentias tendit, quibus non Deo, sed sibi quisque obedit. Ismael enim dicitur obediens sibi. Et exceptis his uxoribus, mundi utique curis ac necessitudinibus, quibus illi astringebatur, filiam Ismael, lasciviam voluptatis corporeae amplectitur. Sed notandum quod Ismael filius Abraham dicitur, quia ex magua rationis virtute ingens cupiditatis, aut cenodoxiae, nec non et carnalis aliquoties concupiscentiae, et etiam acrior exoritu motus, quasi quidam nequam ac degener filius; ipsa autem filia, voluntas videlicet fluxa, [Col. 0215A] Meleth [ al., Maheleth], quod interpretatur chorus, appellatur. Chorus vero licet in bono pro concordia poni soleat, hic tamen quia colludentium feminarum esse dignoscitur, pro illo interno praecordialis lasciviae concentu, qui nobis Sirenes usque in exitium dulces inducit, nosque lenocinando circumvallat, ponitur. Haec est soror Nabajoth, qui dicitur prophetans, quia carnalis concupiscentia quadam sibi germanitus adhaerente gaudet prophetia, qua senectutis tempore cum deferbuerit juventutis cura, spondet sibi poenitentiae et caelibatus studia.
VERS. 10, 11, 12, 13.— Igitur egressus Jacob de Bersabee pergebat Haran. Cumque venisset ad quemdam locum, et vellet in eo requiescere post solis occubitum, tulit de lapidibus, qui jacebant, et supponens [Col. 0215B] capiti suo, dormivit in eodem loco. Viditque scalam in somnis stantem super terram, et cacumen ejus tangens coelum, angelos quoque Dei ascendentes et descendentes per eam. Et Dominum innixum scalae. De Bersabee, id est puteo septimo, vel puteo saturitatis, de voragine procul dubio libidinum saeculi, quod septem diebus volvitur, quodque jam satutari, id est fastidio esse incipit coelestis gaudii obtentu, Jacob, bona scilicet voluntas egreditur, et tendit Haran, quod interpretatur res cum arca, ut videlicet et arcam conscientiae possideat, et quia arca ab arcendo dicitur, ab ea quidquid noxium est, arceat, in qua etiam res habeatur, id est veritas, quatenus solitum ac substantivum omne illud constet esse, quod intrinsecus continetur, et non per inania evagetur. [Col. 0215C] Quidam locus ad quem venit, ipse est, in quo generalitas totius creaturae, et praecipue totius benignitatis consistit ac subsistit, ad quem desiderio ac meritis cum quis accedit, non nisi post solis occubitum, sopito utique fervore corporalium aestuum in eo conquiescit, tunc tamen si primum de lapidibus, qui jacent, de sanctis scilicet qui in morem lapidum firmi sunt, et humiliter se habent, volvuntur enim, juxta Zachariam super terram (Zach. IX, 16) , ad exemplum sibi tollat, et capiti, id est menti pro fulcimento supponat, ut ita in loco, qui semper idem est, haud dubium quin Deo, a saeculari strepitu consopiri queat. In somnis itaque, dum videlicet ab amore praesentium animi intuitum claudit, scalam [Col. 0215D] humilitatis quae non vacillat, sed super terram, Christum plane humilem, qui nos fructu suo alit, solide stat, conspicit, quia omnis terrenis intentus quid sit humilitas nescit. Terram autem vocari Christum, testatur Apocalypsis; adjuvit, inquit, terra mulierem (Apoc. XII, 16) . In hac scala sunt plurimi gradus, non alii quam de visibilium contemptibilitate provectus. Cujus perfectae humilitatis cacumen coelum divinae contemplationis attingit, quia Deus quod parvulis revelat, sapientibus abscondit (Matth. XI, 25) . Nos vero si angelice vivimus, per hanc ad nostri cognitionem descendimus, per hanc ad Dei visionem ascendimus, et Dominus scalae isti innititur, quia principaliter virtus haec specialiterque ipsius auctoritate ac praecepto roboratur. [Col. 0216A] Discite, inquit, a me, non vigilias ac jejunia, sed quia mitis sum et humilis corde (Matth. XI, 29) . De gradibus autem ejus et moderni ac veteres subtilia multa loquuntur.
Ego sum, ait, Deus Abraham patris tui, utique rationis a qua paterne regeris, et Deus Isaac, qui tibi inspiro gaudium gloriae coelestis. Terram in qua dormis tibi dabo, et semini tuo, Christum in cujus conformitate a saeculi labore conquiescis, tibi et semini, id est imitatoribus tuis fovendum praebebo, eritque germen operis quasi pulvis, ab humore totius lasciviae carnalis sudum, non quem projiciat ventus, sed talis pulvis qui inhaereat terrae, id est stabilitati aeternae. Dilataberis ad dignoscendum 113 proprii defectus occidentem, ad praegustandum internae lucis [Col. 0216B] orientem, ad praecavendum desidiae ac torporis septentrionem, et ad sancti Spiritus hauriendum meridiem.
VERS. 14.— Et benedicentur in te, et in semine tuo cunctae tribus terrae, in tua fide, et fidei operibus, vel interna gratia, quae operum bonorum semen est, multiplicabuntur universae trinitates conscientiae, ingenium scilicet, voluntas ac memoria; vel initium, promotio, et finis tuus; fides etiam, spes, et charitas; vel cogitatio, locutio, ac operatio. (VERS. 15.) Et ero custos tuus, quocunque perrexeris, quocunque plane animum intenderis, custos ero tuae actionis; Et reducam te in terram hanc, si quando sane humanitus evageris, in hunc mentis statum, quo nunc es ad modum terrae solidum per [Col. 0216C] me reduceris: Nec dimittam nisi complevero universa quae dixi; tibi cooperari non desistam, donec praemii largitione futuri dicta compleam
(VERS. 16, 17.) — Cumque evigilasset Jacob de somno, ait: Vere Dominus est in loco isto, et ego nesciebam. Pavensque: Quam terribilis, inquit, est locus iste! non est hic aliud nisi domus Dei et porta coeli. Jacob de somno evigilat, cum animus a sua quiete paulisper exemptus, a divina dulcedine vacat, et tunc vere Dominum in loco esse clamat, cum in illa aliquantula stabilitate mentis quiddam inesse divinum, imo nonnisi divino illapsu fieri posse probat, sed haec dum habemus, quam sint summa ac divina nescimus, sed ubi pristino torpori addicimur, [Col. 0216D] profecto a Deo ea agi, et non a nobis experimur. Pavet autem et de loci terribilitate miratur, cum et de innovatione cogitatuum intra se, et de diaboli terrificatione cogitat, qua concutitur pro nostrae mentis localitate, id est stabili veritate. Terribilis enim inde scribitur, aeriis spiritibus, ut castrorum acies ordinata (Cant. VI, 3, 9) . Quae etiam mens non aliud esse dicitur quam domus Dei et porta coeli, quae et Deo inhabitante regitur, et ad spiritualia coelestiaque contuenda Deo reserante aperitur.
(VERS. 18, 19.) Surgens ergo mane tulit lapidem quem supposuerat capiti suo, et erexit in titulum, fundens oleum desuper. Appellavitque nomen urbis Bethel, quae prius Luza vocabatur. Mane surgit, cum ad divinum lumen se erigit. Lapidem quem capiti supposuerat [Col. 0217A] tollit, cum Christum singularem suorum firmitatem, quem pro fundamento cordi supposuerat, manu, hoc est operis imitatione apprehendit, huncque in titulum erigit, dum ad eum quasi ad propositum totius sanctitatis exemplar attendit. Oleum desuper fundit, cum excellentiorem, juxta Apostolum, viam charitatis ac misericordiae sectando ipsum Christum piis operibus ungit (I Cor. XII, 31) . Nomen urbis Bethel appellat, cum animam solertis muro custodiae munitam, divinae gloria habitationis insignitam, evidentibus indiciis probat. Bethel dicitur domus Dei: Luza vero, Boia, quam compedem dicimus, appellatur. Prius igitur quae domus Dei nunc est, Boia vocabatur, quia et in seipsa vitiorum miseria coangustabatur, et alios eadem illecebra compedire [Col. 0217B] nitebatur.
Vovet ergo dicens: (VERS. 20, 21.) Si fuerit Deus mecum, et custodierit in via qua ambulo, hoc est in actione proposita, qua promoveri ad meliora cupio, et dederit mihi panem qui de coelo descendit, ad vescendum, et vestem charitatis ac innocentiae ad induendum, reversusque fuero ad domum patris mei, supercoelestem, erit mihi Dominus in Deum. Is utique, cui sub aliquantulo timore coepi servire, erit mihi in Deum scilicet paterne diligendum, utpote meae universitatis auctorem. (VERS. 22.) Et lapis iste, Christus quem mihi proposui in signum, quem, dum capiti supposui, ipsum indui, domus Dei vocabitur, quia cum sit ipse inhabitans, ipse etiam inhabitatio est, quia ejus conformitas quam fecit in nobis inhabitabitur. [Col. 0217C] Cunctorumque quae dederis mihi, decimas offeram tibi, scilicet eorum quae fecero te favente bonorum perfectiones tibi attribuam. In perfectum [ f., imperfectum] novenarii mihi, decimum integritatis ascribam tibi.
VERS. 1, 2.— Profectus ergo Jacob venit ad terram orientalem, et vidit puteum in agro tresque greges ovium accubantes juxta eum. Nam ex illo adaquabantur pecora, et os ejus grandi lapide claudebatur. Proficiscitur, cum magnanimitate protenditur. Ad terram orientalem Jacob venit, cum ad soliditatem supernae illustrationis anima fidelis attingit. Terram hic et saepe alias pro firmitate ponimus, [Col. 0217D] quia solidum elementum est. Terra enim, juxta Ecclesiastem, in aeternum stat (Eccle. I, 4) . Videt puteum in agro, cum fontem prudentiae ac discretionis in spirituali attendit exercitio. Tres greges ovium juxta eum accubant, quia tres illi Ecclesiae ordines, qui in pagina veteri sub trium personis, Noe, Daniel et Job, et in nona sub agricolantium, molentium, et in lecto quiescentium typo signantur, a saeculi labore pausantes interdum, haustu salutifero ac contiguitate recreantur. Ex hoc adaquantur pecora; aqua enim sapientiae salutaris nostra mitescit hebetudo et pecualis inscitia. Sed os ejus grandi lapide clauditur, quia sapientiae ac scientiae a Deo nobis datae, et aditus et exitus ne quid indecens incedat aut excedat, 114 necesse est [Col. 0218A] maxima humilitatis gravitate cogitando ac loquendo servetur. Tales a Josue lapides ad os speluncae, in qua delituerant quinque reges, admoventur, ut fenestra sensuum corporis magna ut cuique competit ponderositate prematur.
VERS. 3.— Morisque erat ut, cunctis ovibus congregatis, revolverent lapidem, et, refectis gregibus, rursum super os putei ponerent. Oves consuetae congregantur, cum omnes animi simplices motus ad hauriendum rationis consilium congeruntur. Lapis ergo revolvitur, cum magnae auctoritatis manu ad referenda internis querimoniis responsa judicii censura aperitur. Sunt enim apud quos nulla lapis, proferendae scilicet sententiae pondus, difficultate discutitur, sed omni palea volubilius praecipitatur. [Col. 0218B] Rursum adaquatis gregibus, super os putei ponitur, cum mente aut sua aut alterius refecta per consilium, nulla de sui perspicuitate ingenii vanitate movetur, sed eadem gravitatis majestate deprimitur.
VERS. 4.— Dixitque ad pastores: Fratres, unde estis? Dixerunt: De Haran. Post visionem itaque putei, Jacob pastores unde sint interrogat, cum post intelligentiam discretionis animus, vitii supplantatator, spirituales qui se regunt motus, vel virtutes unde sint, id est ex qua emergant intentione disquirit, sed illi non de appetitu laudis aut desiderio quaestus quidquam insibilant, sed de Haran, id est ex devotione assequendae electionis se procedere tota affectus claritate respondent. Haran enim electum sonat.
[Col. 0218C] VERS. 5, 6, 7.— Nostis, ait, Laban filium Nachor? Aiunt: Novimus. Sanusne est, inquit? Valet, inquiunt. Et ecce Rachel filia ejus venit cum grege suo. Dixitque Jacob: Adhuc multum diei superest. Nostis, ait, experiendo coelestis vitae candorem, qui ex Deo gignitur, quem constat esse luminis requiem? Id quoque se didicisse pia affectione respondent Sanitas Laban, coelestis desiderii innuit integritatem. Valere itaque pastores perhibent, cum nulla nisi superna ab animo ambiri ipsarum virtutum testimonia clamant; sed in hoc ipso mentis statu ac vigore Rachel cum grege suo advenit, quia contemplationis divinae gloriosa illa et virginea puritas cum largo gratiarum caeterarum munere opportune influit. [Col. 0218D] Haec Laban filia dicitur, quia ex supernae claritatis amore progreditur. Rachel autem visum principium interpretatur, illud scilicet quod loquitur, ego principium, unde et loquor vobis (Joan. VIII, 25) . Adhuc, inquit, multum diei superest. Quod est dicere: Etsi aliquam divinae scintillam speculationis attingo, ipsa divinae excellentia lucis incomparabiliter praeeminet, quae nullo meo acumine penetrari valet. Vel aliter: Cum mens supra se aliquid sapere incipit divinum, attigisse se aestimat totius jam virtutis summum, sed intelligenter sibi infert, sibi multum diei, id est laboris in vinea agenti restare, nec tempus esse ut ad caulas reducantur greges, id est ut aeterna jam requie donentur imperfectae adhuc virtutes. Date ante votum ovibus, virtutibus scilicet [Col. 0219A] in magno tentationum aestu constitutis spiritualis infusionem gratiae providete, et interno rore vigentes ad pastum sacrae paginae eas ex potu alacres congerite. Si enim mens interius non infunditur, lectionis utilitas tota cassatur. Haec fidelis anima cogitationibus propriis loquitur, imo suis intellectibus quasi pastoribus. (VERS. 8.) Non possumus, inquiunt, donec omnia pecora congregentur, id est spiritualem eis impendere temperiem non possumus, donec cogitationum turbas a sua evagatione cohibeamus, et amoveamus lapidem, torporis et negligentiae duritiem, quae os putei, id est oculum internecat discretionis, et sic virtutum gregibus refrigerium impendamus aquae salutaris.
VERS. 9.— Adhuc loquebantur, et ecce Rachel [Col. 0219B] veniebat cum ovibus patris sui. Plerumque sane dum adhuc cum interioris hominis sensibus de instituenda vita agitur, repente virtus contemplationis cum tota animi simplicitate illabitur, quae tamen omnia a Patre luminum sibi dantur. Nam gregem totius piae cogitationis ac operationis spirituali succo ipsa alebat. (VERS. 10, 11.) Quam cum vidisset Jacob, et sciret consobrinam suam ovesque Laban avunculi, submovit lapidem quo puteus claudebatur, et, adaquato grege, osculatus est eam. Jacob eam videt, et consobrinam cognoscit, dum gloriam contemplationis intelligens, jus sibi penes cam naturalis propinquitatis attendit; ad Deum enim videndum fruendumque ab ipso se factum Deo perspicit. Videt Laban avunculi oves, dum eorum qui candorem [Col. 0219C] praeferunt, et qui vitae ac morum affinitate supercoelestis Ecclesiae matris suae fratres sunt, fidelis anima pie aemulatur virtutes, quae propter simplicitatem et utilitatem sunt oves. Amovet lapidem Jacob, quo puteus clauditur, cum discutit sagax spiritus pondus inertiae, quo veritatis cognitio obturatur. Adaquato itaque supernae unda dulcedinis cogitationum aut virtutum grege, eam oseulatur, dum Verbi aeterni et Spiritus sapientiae suavitati unicorditer astringitur. In osculo namque hoc, et os divini eloquii intimo sapore discernimus, et anhelitu gratiae septiformis imbuimur, et per hoc sapientiae salivis inungimur.
VERS. 12.— Elevataque voce flevit, et indicavit [Col. 0219D] ei quod frater esset patris ejus et filius Rebeccae. Vocem elevati, cum desiderium pietatis amplificat: 115 flet vero, dum animum ac si caput purgat ab omni humore vitii noxio, et per haec indicat se fratrem ejus, dum piis actibus innuit se Deo inhaerere germanitus; et quia est Rebeccae, id est patientiae, filius, scilicet ex ipsa ac si ex matre praecipua processit tantus affectus. At illa festinans nuntiavit patri suo. Contemplatio Jacob praesentiam patri festina nuntiat, cum animae obedire parantis instantiam per evidentis gratiae effectum Deo, a quo est omne donum perfectum (Jac. I, 17) , manifestam acceptamque sine spiritualis ulla dilatione augmenti insinuat. (VERS. 13.) Qui cum audisset Jacob filium sororis venisse, cucurrit obviam ei. Audire in sacra [Col. 0220A] pagina pro intelligere ponitur, ut est: Audi, filia, et vide (Psal. XLIV, 11) . Audit ergo, id est intelligit Laban, quod non est aliud quam intelligere facit animum nostrum, scilicet verum Jacob, qui supplantandis vitiis instat, ad se sui ipsius praesentiam sola Dei operatione factam, et currit ei obviam ipse Laban, quia coelestis gloriae desiderium sponte menti infert quasi quemdam occursum, gratiae supernae copiam. Complexusque eum, et in oscula ruens duxit in domum suam. Laban Jacob complectitur, cum devotio coelestis animo unice innectitur. In oscula ruit, cum, saeculi abdicatis amoribus, divinae quaerendae pulchritudini indivisibili foedere se astringit. Et vere ruit, dum se ei funditus infundit. In domum suam ducit, dum ad hoc usque quatenus cordis conversatio [Col. 0220B] in coelum transferatur provehit.
VERS. 14.— Auditis autem causis itineris, respondit: Os meum es, et caro mea. Audit causas itineris, cum nos facit coelestis splendor intelligere intentiones totius nostrae actionis, spiritualis videlicet nostrae qua ad Deum tendimus perfectionis, unde respondet effectu, non verbo, nostrae bonae voluntati. Os, inquit, meum es, id est eam intellectualitatis, quam habes fortitudinem ex me habes, et caro mea es, quia quod carnis fragilitatem ratione regis, sicut osse reguntur carnes, ex me utique potes; caro enim tandiu constat, quandiu continetur ab ossibus (VERS. 15.) Et postquam completi sunt dies mensis unius, dixit ei: Num quia frater meus es, gratis servies mihi? Dic quid mercedis accipies. [Col. 0220C] Dies mensis unius complentur, cum virtutum claritates perfectae meliora gerendi voluntatis quasi mensis integritate perficiuntur. Quia, inquit, affinitate bonae devotionis mihi annexus es, sine ulla tui spe augmenti mihi deservies? Dic ergo quid accipies. (VERS. 16, 17.) Habebat vero duas filias: Nomen majoris Lia; minor Rachel appellabatur. Sed Lia lippis erat oculis; Rachel decora facie, et venusto aspectu. Duas has filias secundum quod nostri dixere majores, accipimus actualem, quae valde inter saeculi molestias lippit, vitam; per Rachel contemplativam quae lota facie, et mundi cordis beatitudine Deo videndo perspicacem oculum intendit. Possumus et per Liam scientiam, quae earum duntaxat [Col. 0220D] rerum est, quae inter nos actitantur, accipere, verbi gratia, ut est de moribus humanis, et passionum quarumque naturis. Per Rachel sapientiam, quae praecipua Dei fulget cognitione, et veritatis, falsitatisque acutissima discretione. Scientiam autem, quia in imis exercetur, plurima constat involvi caligine. Lia, laboriosa; Rachel, ovis, vel videns principium dicitur, quae singula his, quae praemisimus, singulis bene conveniunt. Nam in ove simplicitas speculationi et sapientiae uni Deo intentae concinit; laboriositas et activae, et morali, cuilibetve scientiae congruit. Rachel etiam dilectionem Dei; Lia significare valet dilectionem proximi, has utraslibet dualitates, ac si duas filias Laban, id est candoris aeterni amor gignit. Major dicitur [Col. 0221A] Lia, quam necesse est primum exerceri, ut ad sequentis speciem veniatur.
VERS. 18, 19.— Rachel ergo diligens Jacob, serviam, inquit, tibi pro Rachel septem annis. Melius est, ait Laban, ut tibi eam dem, quam viro alteri. Rachel ergo Jacob diligit, cum speculationem, in qua pacatius vivitur, animus magis appetit: septem pro ea annis servit, dum universitatem corporis, quod quatuor elementis constat, et animae quae tribus, intellectu scilicet, memoria et voluntate praeeminet, pro interna emerenda visione impendit. Septem ergo annis servit, qui corporis, et animae, ut diximus, septenarium, annis, id est virtutum tanquam dierum plenitudinibus addicit. Melius est, inquit desiderii coelestis effectus, ut tibi divinae venustatem [Col. 0221B] contemplationis indulgeam, qui unitati tenendae incubas, quam viro alteri, id est quam alicui qui nunc ad saeculum, nunc ad Deum alternare consuevit. Mane ergo apud me, id est persevera in studio coelestis vitae. (VERS. 20.) Servivit igitur Jacob pro Rachel septem annis, et videbantur ei pauci dies prae amoris magnitudine, id est tota justitiae humanae claritas parva videtur et tenuis ei, qui diligenter cogitat, et intelligenter amat speciem supernae beatitudinis. (VERS. 21.) Dicit itaque Jacob ad Laban. Jacob ad Laban dictum, non aliud sentio quam penes aeternae gloriae candorem interni desiderii appetitum. Da mihi uxorem meam, quia tempus expletum est, ut ingrediar ad illam, id est concedatur mihi divinae speculationis cum facultate voluptas, quia [Col. 0221C] jam corporis et animae meae impensione explevi, ut in ejus admittar amplexus atque delicias.
VERS. 22, 23, 24.— Qui vocatis multis amicorum turbis ad convivium fecit nuptias. Et vespere filiam suam 116 Liam introduxit ad eum, dans ancillam filiae, Zelfam nomine. Amicorum turbae non aliud sunt quam utilium cogitatuum, locutionum, et actuum catervae, quae vera fidelitas, amicitiaque est animae. Hos vocat Laban ad convivium, facitque nuptias, cum aeterni candoris amor ea contrahit pariter ad supernae dulcedinis haustum, et divinae delectationis praebet amplexum. Sed vespere, id est attenuato animi splendore filia Lia ad eum introducitur, quia in activae vitae laborem mens quaelibet sancta relabitur, dum quies interna dissipatur. [Col. 0221D] Zelfa dicitur os ambulans. Habet itaque Lia ancillam eam, quae ambulans os dicitur, activa enim laudis humanae, quae per ora ancillariter adulantium proficit, et discurrit, obsequiis delinitur; patenter enim operatur. (VERS. 25, 26.) Ad quam cum ex more Jacob fuisset ingressus, facto mane vidit Liam; dixitque ad socerum suum: Nonne pro Rachel servivi tibi? Quare Liam imposuisti mihi? Non est, inquit Laban, in loco nostro consuetudinis, ut minores ante tradamus ad nuptias. Ex more Jacob ad sibi junctam ingreditur, cum fidelis anima ob considerandam propositi sui regulam ad cor discernendi causa revertitur. Sed mane divinae illustrationis facto, dum de proximorum cura conscientiae labor inductus [Col. 0222A] reperitur, adversus eam quam optabat quietis internae gratiam, ac si contra Laban conqueritur. Speciei, inquit, intimae quaerebam venustatem, cur tot negotiorum refluo in laborem? Non est, ait ratiocinatio lucis internae, consuetudinis apud eos qui localiter stabiliterque juxta jura nostra vivere deliberant, ut minores ante tradamus ad nuptias, id est ut virtutibus quispiam copuletur, donec vitiorum bella evincere conetur, quae minores ideo dicuntur, non quod sint dignitate juniores, sed quod post tentationum triumphos omni habeantur exercitio leviores, et sua quadam ineffabili novitate gratiores. Nil enim simplici mente dulcius. Eo igitur modo contemplatio minor est, quia laboribus curisve non interest, et de activo certamine ad contemplationis [Col. 0222B] requiem proficiendum est.
VERS. 27.— Imple hebdomadam dierum hujus copulae, et hanc quoque dabo tibi pro opere quo serviturus es mihi, septem annis aliis. Hebdomada dierum copulae impletur, cum plenaria bonorum operum exsecutione amori quis Conditoris astringitur, et tunc alia pro opere septem aliorum annorum, quo serviturus est, datur, cum speculatio quasi quoddam praemium intimae nostrae, qua a vitiis quiescimus, pacis additur. Septem anni priores in interiori exteriorique certamine sunt; postremi septem utrobique corpori scilicet et animae ex peccati victoria quieti et placidi sunt. Hinc etenim et inde per septenarium sabbatizatur, primo exterius in opere, postmodum interius in cogitatione. Verba [Col. 0222C] Laban nil aliud intelligas quam rationis illuminatae sententiam. (VERS. 28, 29.) Acquiescit ergo Jacob; sed Racheli Bala ancilla subjungitur. Bala vero inveterata interpretatur. Vetustas autem ista non mihi alia videtur, quam corporearum rerum phantasia, quae semper contemplationi spiritualium infensa sentitur. Contemplationis itaque novitas inveteratur, cum corruptibilium imaginibus incursatur, ancillariter tamen subjicitur. (VERS. 30.) Verum his Jacob potitus nuptiis, amorem sequentis, id est contemplativae, priori, id est activae praetulit.
VERS. 31.— Videns autem Deus, quod despiceret Liam, aperuit vulvam ejus, sorore sterili permanente. Videt Dominus (id est, videre nos facit) quod non [Col. 0222D] bene aestimemus de Lia, id est de actuali vita, dum quasi tutius putamus, nobis solis intendere, quam sub proximi cura desudare, aperitque vulvam ejus, id est ostendit utilitatem ac fructuositatem ejus, quia scilicet commune bonum privato debet praeponi, sorore permanente sterili, id est dum ex fecunditate actualitatis perpenditur unica utilitas sui, nec intendatur abs quolibet proximarum profectui. (VERS. 32.) Conceptum actualis generat filium, id est propositum exhibet generaliter pii operis exercitium, et vocat nomen ejus Ruben, aestimat videlicet apud se summam ejus operis quod penes Deum nominabile est, Ruben, id est vide in medio, quod est, non suo simplici providere, sed communi potius [Col. 0223A] bono. Ruben enim videte in medio dicitur, Medium autem pro communi ponitur. Vidit, inquit, Deus humilitatem meam, id est dum meam attendere me facit necessitatem, in qua saepe experior proximi humilitatem, cogor rependere eam, quam apud alios expertus sum benignitatem. Nunc amabit me vir meus. Intellectus ait, cui attinet interioris hominis ducatus, repulso laborum fastidio, in ipso dilectionis amore respirabit; et hoc faciet etiam nunc, id est in saeculo praesenti, cantando videlicet: Ecce quam bonum, et quam jucundum habitare fratres in unum! (Psal. CXXXII, 1)
VERS. 33.— Rursum concepit, et peperit filium, et ait: Quia audivit Dominus haberi me contemptui, dedit mihi etiam istum; vocavitque nomen ejus Simeon. [Col. 0223B] Concipit, cum interius proponit; cum exterius administrat, parit. Audit ponitur pro intelligit, unde Apostolus cum diceret: Animalis homo non percipit ea quae sunt Spiritus Dei (I Cor. II, 14) , addidit: Neque enim audit, id est intelligit. Audit autem Dominus, cum intelligere nos facit. Quia ergo, Deo inspirante, intelligimus haberi nos contemptui, si pro 117 sola redhibitione ejus proximo impendamus munus beneficii; dat Deus et istum filium nobis, cui est nomen Simeon, quod interpretatur audivit Dominus vel audiens tristitiam, quia in omni quod agimus, non humanus, sed divinus pensandus est auditus, nec quid referat homo, sed cogitandum est quid placeat Deo. Et auditus, id est sensus tristitiae, licet magna geramus, deesse non debet, quia [Col. 0223C] nescimus utrum amore an odio digni simus (Eccle. IX, 1) . Cor autem, juxta quod legitur, quod novit amaritudinem animae suae, in gaudio ejus non miscebitur alienus (Prov. XIV, 10) . (VERS. 34.) Concepit tertio, et genuit alium, dixitque: Nunc copulabitur mihi vir meus, eo quod genuerim ei tres filios, et idcirco appellavit nomen ejus Levi. Levi interpretatur additus. Post Ruben, ubi communiter omnium utilitati providetur, et Simeon, ubi Dei plusquam hominis auditus intenditur, recte additus tertio loco, qui Trinitatem significat, apponitur, quia quisque sola Dei intentione operans, electorum sorti, quod est, Dei visio, indubie additur. Tres tunc filios gignit, post bonam enim actionem, piamque actuum [Col. 0223D] intentionem, quasi post duos filios, tertium elaborando, proferimus bonae actionis mercedem, et jam intellectus verus, scilicet maritus, qui divino animam impregnat semine memor ejus quod se manet praemii, ad piam se vivacius ingerit actionem.
VERS. 35.— Quarto concepit, et peperit filium, et ait: Modo confitebor Domino, et ob hoc vocavit nomen ejus Judam, cessavitque parere. Cum ad gloriam aeternam venerimus, in quadro tunc positi, quod quarto signatur filio, id est inconcussa soliditate stabiliti, Judam, id est aeternam glorificationem et corde concipimus, et effectu infinito parimus. Judas enim vel confitens, vel glorificans dicitur. Modo, inquit, id est in hac aeternitate, quae per praesens tempus congrue designatur, confitebor, id est sacrificium [Col. 0224A] laudis immolabo Domino (Psal. XLIX, 14) . Cessat tunc parere, cum boni operis fructum ingemiscendo uti nunc, desinit agere.
VERS. 1.— Cernens autem Rachel quod infecunda esset, invidit sorori; aitque marito: Da mihi liberos, alioquin moriar. Rachel quod infecunda sit sorori invidet, dum mens contemplativorum efficaciam activorum intuens, et opera aliquoties aemulatur, et laudis profusionem miratur. Tu, inquit, o intellectus, speculatione gaudes, sed nullo praecipuo opere per hanc evidenter emines, unde nec opinionis indicio exempla sanctitatis praebes. (VERS. 2.) Num, inquit, ratio vices Dei penes te ago, qui privavit [Col. 0224B] te fructu ventris tui, id est qui tibi non indulsit solertiam corporalis exercitii, quae quantum ad auras famae attinet in modum ventris est fragilis, ut tibi mea cura conferat quod ipse Deus negat? Sunt enim quorum ingenia contemplationi conveniunt, sed corpora negotiis agendis non congruunt. Contemplatio igitur dum famae desiderio pulsatur. (VERS. 3) . Habeo, inquit, famulam Balam, ingredere ad eam, id est habeo saecularium rerum scientiam, quae licet sapientiae jugo subsideat, cui tu inhias, ingredere tamen immiscendo te ei, et condescende ad eam, quae mundi dicitur sapientia, ut pariat super genua mea, id est ut inflexa status rectitudine aliquos mihi fructus afferat temporalis laetitiae. Per Balam, quae vetustatem sonat, saecularia accipimus, [Col. 0224C] quae vetera in Scriptura appellantur (Col. 3, 9) (VERS. 4, 5) . Intellectu igitur in penetralia scientiae, et intentionis saecularis, et quasi ad ancillaria ingresso, concepit et peperit filium, proposuit scilicet, et exhibuit opus ineptum.
VERS 6.— Dicit ergo Rachel: Judicavit mihi Dominus, et exaudivit vocem meam, dans mihi filium, et idcirco appellavit nomen ejus Dan. Dictum Rachel, depravatum cujuspiam contemplatoris intellige sensum. Judicavit mihi Deus, id est favorem praestitit operi meo Deus, dum, sicut mereor, populariter laudor. Vocem exaudivit, dum desiderium quod habeo aliis proficiendi, opera mea ac si filios exemplando famamque subjungendo complevit. Dan ergo, id est [Col. 0224D] judicium, filius appellatur, quia secundum quod opera sua saeculari aestimatione laudantur, putat quod sic a Deo accepta uti ab hominibus ejus judicio approbentur, et per hominum ora Deus ipse loquatur. (VERS. 7, 8.) Rursumque Bala concipiens peperit alterum, pro quo ait Rachel: Comparavit me Deus cum sorore mea, et invalui. Notandum quod cuique pene partui conceptio praeponitur, quia perminimum est peccatum quod nulla deliberatione, solaque praecipitatione agitur; concipimus enim, cum disponimus. Bala alterum parit; et Nephthali a Rachel vocatur, cum sapientia mundi Dei sapientiam adulterine confundens, dilatari quaerit in laudibus, et comparari laudatis, haec omnia agens non vera affectione, sed nomine falso Rachel, id est contemplationis. [Col. 0225A] Nephthali namque dicitur, dilatavit me, vel comparavit me. Solent enim solitarie viventes ad publice praedicandum accedere, et exinde gloriolas exigere. Comparata itaque actualiter diffamatis invaluisse se dicit, dum quod valet, quodque potest efficaciter palam ostendit.
VERS. 9, 10, 11.— Sentiens Lia quod parere desisset, Zelfam ancillam suam marito tradidit. Qua post conceptum edente 118 fetum, dixit: Feliciter; vocavit quae nomen ejus Gad. Per utramque feminam demonstratur quod in utraque vita agitur. Actualis, id est Lia parere desinit, cum bona intentio, quae quasi conceptus vis est, in mente deficit, qua desistente Zelfa, id est inanis gloria adhibetur; ipsa enim os iens, ut supra dictum est, interpretatur, et [Col. 0225B] ingenuitas spiritus ancillari societate foedatur. Concepta nequitia opus emittit pravum, transitoriae videlicet prosperitatis eventum. Dicit ergo feliciter, cum honorum copia arriserit, sed non potest sinceriter, quia solam saeculi cariem quaerit. Gad autem fortuna dicitur, et fortuna quam semper dubia sit et instabilis a nullo nescitur. Qui ergo filio fortunae procreando et alendo instat, in salo interminabili fluctuat. (VERS. 12, 13.) Parit Zelfa alterum sub nomine Liae, et Aser vocat, cum humanae laudis intentio sub actualitatis tegmine effectum gloriae quasi filium assequitur, quod beatitudinis honore praedicat, in quo illud gloriae genus intelligitur, quae post mortem ad memoriam providetur, ut sunt aedificiorum insignia, pyramidum discrimina, nobilitas librorum, [Col. 0225C] et carmina, quae solent esse mortuorum monimenta, et haec sunt Aser, id est beatitudo apud insanos maxima. Aser sane beatus dicitur; unde et Lia non vera, sed imaginaria beatam se gaudet dici non a viris, sed mulieribus, quia levium et indiscretorum hominum animatur favoribus.
VERS. 14.— Egressus autem Ruben tempore messis triticeae in agrum reperit mandragoras, quas matri Liae detulit. Ruben ab eo quod videt in medio, id est communi providet bono vocatus, piae scilicet procurationis affectus, tempore messis triticeae in agrum egreditur, cum praevolatione mentis ad finem saeculi per conscientiae exercitationem rapitur. Messis enim triticea sanctorum ad coeleste horreum [Col. 0225D] collectionem significat (Matth. XIII, 39) . Unde et in Apocalypsi angelus hac maturescente falcem mittere suadetur (Apoc. XIV, 15) . Ager vero animus est, quem nunquam melius colimus, quam cum extremae nostrae sortis reminiscimur, in quem egredimur, cum a pravis expediti negotiis ad ejus curam revertimur. Ubi mandragoras Ruben, id est prudens sollicitudo reperit, et matri Liae defert, cum divinae inspirationis ab internis odorem contractum ad efficaciam sanctae actualitatis, quae totius pietatis genitrix est, transfert. Mandragora nempe pigmentaria herba est. Dicitque Rachel: Da mihi partem de mandragoris filii tui. Ac si rediviva jam vis contemplationis tactae divinitus actioni inferat. Quem pii operis recepisti instinctum, participa eum quem [Col. 0226A] habes devotionis affectum ad contemplandi exercitium. Illa respondit: (VERS. 15.) Parumne tibi videtur, quod praeripueris maritum mihi, nisi etiam et mandragoras filii mei tuleris? Quod est dicere: Intellectum, a quo maritali tenore regor, contemplandi egregieque vivendi gratia, dimovisti ab actuali officio. Quod mihi magis suppetit ac adjacet, hocque parum aestimas, nisi etiam hanc momentaneam superni odoratus visitationem, ad solius cogitationis exercitationem contrahas? Dormiat tecum, inquit, hac nocte pro mandragoris filii tui, id est conquiescat tecum in hac negotiorum turbulentia, quae activae est vitae infesta, tantum ut ad internae dulcedinis respirem, ad Deum quam dulcis est, gustandum fragrantias.
[Col. 0226B] VERS. 16.— Redeuntique ad vesperam de agro Jacob, egressa est in occursum ejus Lia. Ad me, inquit, intrabis, quia mercede conduxi te pro mandragoris filii mei. Ad vesperam redeunti de agro Jacob Lia in occursum egreditur, cum defervescente inanis gloriae aestu de exercitio interiori, spiritui vero vitiorum supplantatori ad Dei intentionem redeunti Lia, id est opportunitas sancti laboris occurrit, et introitum conscientiae patentem suggerit, quia odoramenta purae dilectionis quae pia sollicitudo actualitatis devotae proles sibi intulit, Racheli, id est contemplationi ut ad Deum usque videndum amor ipse redundet, actionalitatis dignae gratia praestitit. Dormivit cum ea nocte illa. (VERS. 17, 18.) Et exaudivit preces ejus Deus, concepitque, et peperit filium [Col. 0226C] quintum, dicens: Dedit mercedem Deus mihi, quia dedi ancillam meam viro meo. Appellavitque eum Isachar. Jacob cum Lia nocte dormit, cum spiritus noster in boni operis labore etiam inter obscuritates tentationum acquiescit; sic enim Deus preces suorum praecipue exaudit: concepit affectu, peperit opere filium, non quartum, id est per temporalia diffluentem; quatuor enim sunt tempora, sed quintum, id est animum singulari auctoritate haec omnia transcendentem. Quinarius namque ex quatuor, et monade ac si praeside constat. Is merces dicitur; sic enim Isachar interpretatur, ejus scilicet rei, quod ancillam totius spurcitiae fetus parientem, viro, id est intellectui coercendam subjecerit. Cum enim Deo [Col. 0226D] nos subdimus, tunc jam ac si ex debito nobis vitia subjicit Deus.
VERS. 19, 20.— Rursum Lia concipiens peperit sextum filium, et ait: Ditavit me Dominus dote bona etiam hac vice. Mecum erit maritus meus eo quod genuerim ei sex filios; et ideo appellavit eum Zabulon. Parit Lia sextum filium, cum integre ac perfecte assequitur operationis gradum. Sexta quippe die Deus perfecit opera sua (Gen. II, 2) . Ditatam se dicit dote bona, non solum in conversione cum ad Dei pervenit timorem, sed etiam praecipue cum 119 ad neque morte, neque vita separabilem effertur amorem. Cum ad homini, inquit, possibilem deveni perfectionem, id est postquam sextam edidi prolem, [Col. 0227A] jam necessario mihi copulabitur maritus intellectus, quia plene evacuavi quae sunt carnalis affectus. Zabulon dicitur fluxus noctis, vel habitaculum fortitudinis. Jam nunc itaque nobis impassibilibus viventibus fluit nox, id est ignorantiae saecularitatis adversitatum quae fit in mente defectus, et incipit esse habitaculum fortitudinis contra omnia pericula interior homo refectus. (VERS. 21.) Post quem peperit filiam nomine Dinam. Licet Dei habitaculum anima sit, licet contra incursus omnes fortiter obsit, Dinam opus est, feminam ad extremum semper pariat, ut scilicet post virtutes fragilitatem propriam sibi objiciat, ne intumescat. Dina vero interpretatur judicium istud, vel causa. Judicium sane istud, id est discretio habenda est, inter optima quaeque causa [Col. 0227B] videlicet subreptionis ineptae.
VERS. 22, 23, 24.— Rachelis quoque recordatus Dominus exaudivit eam, et aperuit vulvam ejus, quae concepit, et peperit filium. Abstulit, inquit, Deus opprobrium meum. Et vocavit nomen ejus Joseph. Rachelis Deus recordatur, cum ad sui ipsius notitiam contemplativi cujuspiam mens Deo aspirante reducitur. Exaudit, cum affectui effectum ingerere se ostendit. Vulvam aperit, cum semini divino per dilatationem charitatis in mente locum facit. Parit ergo filium, ex quo suum dicit ablatum opprobrium, quia, postquam ad divinae speculationis pertingit officium, id est desideratae spei exprimit tandem filium, ancillaris quod sibi incumbebat adulterii Deus repellit [Col. 0227C] opprobrium. Unde vocat nomen ejus Joseph, id est augmentum, quia hujus qua temporaliter adhuc et juxta posse Deum praegustamus speculationis initium, aeternae visionis praestolatur augmentum. Addat, inquit, mihi Deus filium, in speculo scilicet, et aenigmate videnti conferat, et adaugeat verae et apertae cognitionis fructum. (VERS. 25.) Nato autem Joseph, dixit Jacob socero suo: Dimitte me in patriam, et ad terram meam, etc. Postquam perpetuae visionis Dei augmentum per spem menti innascitur, Jacob, id est intellectus ad Laban, id est candorem aeternum, cui lux vera praesidet, loquitur, qui socer dicitur, quia duabus pater est filiabus, activae scilicet et contemplativae, quae ad formam supercoelestis candoris illius instituuntur in gremio terrestris [Col. 0227D] Ecclesiae. Dimitte me ut revertar in patriam et terram meam, id est liberum me, et absolutum corporeo compede accipe volentem reverti in patriam, de qua devolutus sum, et in terram ubi immobilitatis statum obtineam. (VERS. 26.) Da mihi uxores, et liberos meos, pro quibus servivi tibi, ut abeam, id est ne protrahas mihi actualem, qua die et nocte, juxta Apocalypsim, requiem non habeam Deum laudando (Apoc. XIV, 11) , et contemplativam nil aliud praeter Deum cogitando, et fructus operum in coelis vere reges, vere liberos, pro his enim non pro terrenis tuae servivi gloriae, ut abeam, et amplius non ero in aerumnis. Tu nosti servitutem, qua servivi tibi. Ac si dicat: Tu Hierusalem superna mater nostra, conscia tibi es quibus carnis, et mundi tentationibus [Col. 0228A] tuae claritati emerendae militaverim, cum haec et tu passa sis.
VERS. 27, 28.— Ait Laban ei: Inveniam gratiam in conspectu tuo: Experimento didici quod benedixerit mihi Deus propter te. Constitue mercedem tuam quam dem tibi. Laban ad Jacob loquitur, cum candidatus coelestium exercitus, intellectu interprete et ad ipsum etiam intellectum dicere videtur: Si tibi aliquantisper labor praesens protrahitur, magna cum ad usum beatitudinis meae veneris mea gratia apud interiorem oculum tuum invenietur: certum enim experientia fecit, quod Deus incrementum gloriae ac laetitiae spiritibus beatis conferat, quoties ad coeleste quis regnum glorificandus accedat. Nam dicit magnus Origenes (in cap. X Levit. hom 1. 7, ante med.) non [Col. 0228B] perfectam sanctos habere laetitiam, quandiu viderint fratrum suorum sub temporali tempestate moestitiam, unde constat suum vehementer augeri de consortium ereptione triumphum, et gloriam. Dic ergo, id est providendo perpende mercedem quam a me tibi dari poscis? Talia agimus cum sanctis spiritibus, quoties eorum patrocinia ad gloriae obtentum exquirimus, et hoc ab eis intellectualiter sapientes audimus. (VERS. 29.) Tu nosti, ait Jacob, qua molestia tibi animi carnisque servierim emerendae, et quanta, o beatorum societas, in manibus meis fuerit possessio tua, id est quanti habuerim possessionem tuam, quae Deus est, in exercitio manuum, id est operum meorum patuit. (VERS. 30.) Modicum habuisti antequam venirem ad te. Imminutus erat [Col. 0228C] supercoelestis numerus tuus, antequam humana natura consociaretur gloriae tuae; et nunc, o beate exercitus salvatorum, meo dives factus es collegio: benedixitque tibi, id est multiplicavit te Dominus ad introitum meum. Justum est igitur ut et ego aliquando domui meae provideam. Quod totum est: Vos certa felicitate gaudetis, idemque in miseria constitutis postulare debetis, quod et facitis; obtinete igitur mihi quod justum est, ut sicut vobis, dum advixistis, providistis, sic et ego domum Patris in qua mansiones multae sunt (Joan. XIV, 2) mihi provideam. Et domui certe providet, qui ut sit de quibus honestanda est domus studet.
120 VERS. 31, 32.— Quid dabo tibi? Nil volo ait Jacob, sed si feceris quod postulo, iterum pascam, et [Col. 0228D] custodiam pecora tua. Nil, ait ratio, a te, o sancta civitas, terreni emolumenti quaero, sed si gyraveris omnes greges tuos, id est si alio circumspectionis ambitu omnem virtutis utilitatem videre me obtentu tuo feceris, et separaveris omnes oves varias, et sparso vellere, in ipsis scilicet virtutibus vitii cujusque admistionem et operis, per favorum auras ac si velleris quo membra super terram teguntur sparsionem, discernere mihi impetraveris, quodcunque rufum fuerit passione desiderii vel cognitione peccati, hoc enim color iste significat; quodcunque maculosum incursione delicti, et varium subripiente hypocrisi, pro magno mihi munere patiar ascribi, nil sane mihi utilius quam cognitio mei. Dicitur enim: Judicium, et deinde justitiam in Jacob tu [Col. 0229A] fecisti (Psal. XCVIII, 4) . Si tu, inquam, o coelestis mater pia interpres, id mihi impetres, qui hactenus sub timore pavi coelesti pabulo quaeque interiori homini congrua, a modo iterum pascam, et custodiam, id est et alimoniam vitae procurabo, et vitalibus studiis sollicitudinem custodiae delegabo. In ovibus vero et capris mercedem suam dicit, dum in beneficiis actualibus, quae per oves signantur, quia fetu, fructu, et vellere prosunt, et in contemplativis, quae per capras, quia pascuntur in arduis, in praesenti mercedis initium credit. (VERS. 33.) Respondebit mihi cras justitia mea, quando placiti tempus advenerit coram te, id est concurret, et digna mercede conveniet ac consonabit mihi justitia, qua in principio mei accusator existam, cum Deo remunerante [Col. 0229B] in conspectu sanctorum vita mea placuisse probabitur.
VERS. 34.— Gratum, inquit, Laban, habeo quod petis. Nil enim gratius spiritibus beatis, quam quod aeternae gratia geritur salutis. Haec autem cum intellectualiter intra nos agimus, et nos dicimus, et quasi coelitus nobis responderi sentimus. (VERS. 35.) Et separavit in die illo capras, et oves, hircos et arietes, varios et maculosos, id est in illa qua haec cogitat, spirituali luce discernere fecit Jacob, id est, rationem, inter contemplativa et actualia, inter lascivos et animales motus, et arietes rationalitatum, quae nobis praebent ducatus, et in his omnibus pensare quid varietate hypocrisis, quid naturali foeditate peccatur. Cunctum autem gregem unicolorem, id est [Col. 0229C] albi et nigri velleris tradidit in manus filiorum suorum. (VERS. 36.) Et posuit spatium itineris inter se et generum dierum trium, qui pascebat reliquos greges ejus, id est omnem virtutum frequentiam, quae per innocentiam unicoloriter albet, tamen et nigredinem memoriae peccatorum non passibiliter, sed ad Deum, qui de his eruit ardentius praedicandum laudabiliter tenet, in manus filiorum, id est in potestate sanctorum, quibus certa jam Dei filiatio est, quia sibi jam glorificatis peccare nec libet, nec licet, custodiendum praebet, et ponit, id est aestimat differentiam inter proficientem intellectum hominis et coelestem senatum, et active et contemplative magistrum duarum uxorum genitorem spiritualium, integerrimam Dei cognitionem, in quo est Trinitatis [Col. 0229D] ac si trium dierum mysterium. Ipse intellectus reliquos pascit ejus greges, quia alterius modi minus scilicet perfectas in hoc saeculo nutrit virtutes.
VERS. 37.— Tollens ergo Jacob virgas populeas virides, et amygdalinas, et ex platanis, ex parte decorticavit eas; detractisque corticibus, in his quae exspoliata fuerant, candor apparuit. Illa vero quae integra fuerant, viridia permanserunt, atque in hunc modum color effectus est varius. Per amygdalum quae sola in tribus his fructifera est, intelligentiam accipimus, in qua est cuncta passionum carnis amaritudine, et humanitatis duritia, ac si cortice et testa Dei notitia nucleus. Per populum et platanum [Col. 0230A] imaginatio, et sensualitas innuitur, quibus dum media intelligentia dominatur, utraque per se solam infructuosa ejus vicino sapore conditur. Virgae virides rectitudines internae sunt charitatis succo madentes, horum trium ordinatos, et veluti ad regulam ductos mores, homo peccati subversor idem Jacob accipit, et ex parte superficiem corticis, id est extrariae visionis abscindit; et mox interioris gratiae candor apparet; et quia imaginationis sensualitas prorsus a vanitate visibilium exui non praevalet, in his quae exspoliari non possunt viror bonae intentionis permanet; perficere enim invenienti velle adjacet (Rom. VII, 18) , et sic efficitur color varius, dum incipit dividi adversus carnem spiritus. Ubi enim haec non est varietas, totus sibi complacet [Col. 0230B] homo vetus.
VERS. 38.— Posuitque eas in canalibus. Has ponit in canalibus ubi aqua effundebatur, dum quidquid rectum habet fundat quodammodo et stabilit in humilitate, ac depressis interioris exteriorisque hominis sensibus, ubi illabi solet gratiae supernae unda coelitus, scilicet ut cum venirent greges ad bibendum ante oculos haberent virgas, id est quoties accederent cogitationum, et caeterorum motuum turbae, ad spiritualitatis consilium, propositae directionis regulas haberent ante cordis intuitum, et ad earum conciperent studia et charismata meliora conspectum. Bonorum sane suorum contuitu accenditur ad potiora probus quis.
VERS. 39.— Factumque est ut in ipso calore coitus, [Col. 0230C] oves intuerentur virgas, et parerent maculosa, ac varia, et diverso colore respersa. Calor est 121 coitus cum torpida nostra animalitas, quae per oves figuratur, spiritui quasi maris fervori conjungitur. In hoc calore oves intuentur virgas, dum simplices ac hebetes cogitatus nostri rectae intelligentiae sollicite intendunt sententias, et pariunt diverso colore respersa; quo enim subtilius sua inspiciunt intima per divinam inspirationem, eo magis propriae instabilitatis, ac vanitatis veritati adversantis inveniunt varietatem. (VERS. 40.) Divisitque gregem Jacob, et posuit virgas ante oculos arietum. Arietes namque, id est intellectus cogitationum, tanquam gregum duces, dum mysticas oves impraegnare nituntur, opus est [Col. 0230D] ut a virgarum consideranda directione non avertantur. Erant autem alba quaeque et nigra Laban; caetera vero, Jacob, separatis inter se gregibus. Hoc paulo supradictum est, nec repetam.
VERS. 41.— Igitur quando primo tempore ascendebantur oves, ponebat Jacob virgas ante oculos arietum, etc. Prima ascensio, sicut prima resurrectio, est, cum spiritualitas animalitatem ad bonis operibus fetandum subjugat. In canalibus ergo sensuum demissorum, et quasi cavatorum, ubi fluant undae fidelium aquarum ponendae sunt virgae gubernationum, ante considerationem scilicet intellectuum. Nota verborum singulorum sonos, et concordias; humilitas in canalibus, in aqua spiritus sanctus, qui proprie se infundit humilibus ex quo procedit [Col. 0231A] virga, totius scilicet directionis ac justitiae vis, quod proponitur arietibus, id est intellectibus.
VERS. 42.— Quando vero serotina admissura erat, et conceptus extremus, non ponebat eas. Serotina admissura intelligitur, coelestis perceptio regni in ultimo, non sicut hic particulariter, sed plenarie omnes impleturus (Ephes. I, 23) , et omnia in omnibus futurus Deus in omnium corda admittitur. Ibi conceptus extremus, id est Dei laudandi indeficiens propositum cui nullius alterius rei succedit affectus, cum fuerit, sententias, quibus propriam dirigat mentem, ponere ibi homini opus non erit, qui regentem omnia Deum in se habebit; quae enim primi temporis sunt, Jacob sunt, id est ad supplantationem [Col. 0231B] peccati attinent; quae serotina, id est in mundi fine restantia secundum sinceritatem supernae claritatis candent, hoc est ad Laban pertinent.
VERS. 43.— Ditatusque est homo ultra modum, et habuit greges multos, ancillas, et servos, camelos et asinos. Ditatur homo ultra modum, cum nimia justitia vertitur in indiscretionis vitium. Unde et habet multos greges, quia ex nimia sui fiducia multas incidit animi divisiones. Ancillas et servos habet, motus scilicet ancillariter ac sordide petulantes, et serviliter proterveque contra spiritum rebelles, camelos quoque pondere cupiditatis, ac si gibbi ad terrena proclives, et asinos, stupidos videlicet inertia, et segnes.
[Col. 0231C] VERS. 1.— Postquam autem audivit verba filiorum Laban dicentium: Tulit Jacob omnia quae fuerunt patris nostri, et de illius facultate ditatus, factus est inclytus. Interior homo cum a recto deviat querelas cogitationum supernae claritatis filiatione gaudentium intelligit. Arrogavit, inquit, sibi omnia quae Deo patri coelesti attribuere debuerat, et de opulentia interiori quaesivit exterius famosus haberi. Inclytus ab eo formatur nomine, quod est clio, quod Graece dicitur fama.
VERS. 2.— Animadvertit Jacob faciem Laban, id est gratiam superni luminis, quod non esset erga se sicut heri et nudiustertius, id est eo modo quo cum praesentem gloriam quasi praetereuntia et difflua despiceret, sicut heri, quae res jam praeterita est. Nudius [Col. 0231D] ex nunc et die componitur. Non est erga se Laban ut nudiustertius, id est uti quando praesente corde suo divinae luci in contemplatione Trinitatis spatiabatur, (VERS. 3.) maxime dicente sibi per ora Scripturarum Domino: Revertere in terram, id est in eam mentis stabilitatem, qua patres tui coelici cives, quos imitari proposuisti, constitisse noscuntur, et ad generationem tuam, rectorum scilicet quae benedicetur; et haec te agente ero tecum.
VERS. 4, 5.— Misit et vocavit Rachel et Liam in agrum, ubi pascebat greges, dixitque: Video faciem patris vestri quod non sit erga me. Mittit desiderium vocatque per praemium contemplationis, et actionis usum, ut redeant in spiritualis exercitii agrum, [Col. 0232A] ubi deficientes fame interna pascat verus Jacob greges cogitationum. Intelligo, ait, serenitatis divinae dignationem a me averti. Deus autem patris mei fuit mecum et gratiae ejus dona recolo. (VERS. 6.) Et ipsae nostis quod totis viribus meis servierim patri vestro, ei scilicet qui utriusque auctor vitae est Deo. Haec me egisse certum teneo. (VERS. 7.) Sed pater vester circumvenit me, id est oblatae dulcedinis conversionis initio illexit me blanditiis, et mutavit mercedem meam decem vicibus, id est cum meruissem 122 jam diutino labore animi quietem, quinarium, qui in externis sensibus; itemque quinarium sensualitatis, qui etiam vivacius imaginaliter menti inest, quod utrumque pro decem vicibus intelligi potest, naturaliter quidem cum rationem impugnet, non in [Col. 0232B] pacem mihi sed in bella mutavit, sed non permisit eum Deus ut noceret mihi, id est cum sit essentialiter Deus propriumque Deo sit, ut sit pius, ipsa sua naturalis gratia non sivit eum, ut imminens tentationis praelium permitteret verti in exitium mei.
VERS. 8.— Si quando dixit: Variae erunt mercedes tuae; pariebant omnes varios fetus. Quando autem e contrario ait: Alba quaeque accipies pro mercede; omnes greges alba pepererunt. Quod est dicere, sua originalis clementia eum vere cohibuit a nocendo, quia si intellectualiter aliquando in meipso per meipsum dixit, ut varietatis meae instabilitati cognoscendae instarem, hocque mihi datum pro mercede putarem; sic mea vota complevit. Si quando virtutis alborem ipso dictante quaesivi, cogitationes et [Col. 0232C] motus interni eodem opitulante beata ac laeta studia conceperunt.
VERS. 9.— Tulit Deus substantiam patris vestri, et dedit mihi, id est a rationalitate sui cui quondam inserviebant, tulit intellectum, memoriam, ac voluntalem Deus, quae vere substantia patris vestri haud dubium quin ipsius Deus est; et dedit mihi ea probe et utiliter frui. (VERS. 10.) Postquam enim conceptus ovium tempus advenerat, levavi oculos meos, et vidi in somnis ascendentes mares super feminas, varios, et maculosos, et diversorum colorum, id est cum ad hoc jam proficerem, ut sterilitates ineptorum cogitatuum proponere quidpiam fructuose deberent, erexi ab infimis intentiones meas, et dormiendo forensibus [Col. 0232D] rensibus ac vigilando intrincesis, vidi, quod est intellexi, rationalitatum vires mollibus desideriis ac si mares feminis praesidentes, et varias carnalium miseriarum, spiritualiumque maculas indicantes.
VERS. 11.— Dixitque angelus Dei ad me, vel ratio scilicet, vel Scripturae sermo, in somnis, clauso sane a visibilibus obtutu cordis: Jacob? inquit: Ac si dicat: Nominis tui memento, et vitia supplantato. Et ille, Adsum, ait, id est curae interiori praesto sum. (VERS. 12.) Leva, inquit, oculos. Quod superius expositum est. Et est sensus: Quod interna visione quasi in somnis videram, hoc Scripturarum nuntio de levatione oculorum, et de marium ascensione didici, certumque teneam. Vidit enim omnia quae [Col. 0233A] fecit tibi Laban, id est intelligere te feci quae adversa tuleris propter claritatis aeternae gloriam. Laban fecisse dicitur, quorum causa fuit ut fierent. Non debes ergo lascessere pro quo tibi contigit tanta ferre. (VERS. 13.) Ego sum Deus Bethel, id est domus Dei, scilicet Deus qui te domum valeo facere meam, ubi unxisti lapidem, id est ubi per me inhabitatorem, qui oleum sum, id est charitas, leniorem mitioremque habuisti sub timore coepti propositi gravitudinem et asperitatem; et votum vovisti mihi, perseverandi scilicet intra ipsum disciplinae rigorem. Nunc ergo surge, quod est quandiu nunc, id est praesens tempus habes, et, juxta Apostolum quandiu, Hodie dicitur (Hebr. III, 13) , ab inertia excutere, de futuro enim incertus es; et egredere moribus de terrenitate [Col. 0233B] tua revertens in terram, veram scilicet soliditatem viventium regionem, quae nativitatis tuae est, id est originaliter tibi debetur.
VERS. 14.— Dicunt Rachel et Lia, cum quibus et totus vitae actus et intellectualiter iste tractatus: Nunquid habemus residui quidquam in facultatibus et haereditate domus patris nostri? Quod est: Nos, quibus decem vicibus mutavit mercedem, quibus tot difficultates injecit, quid residere spei sperare nobis poterimus in regno et gloria Dei? (VERS. 15.) Nonne quasi alienas reputat, quasi male agentes periculorum quaestionibus gravat? Vendit, dum tentationibus inseri permittens nostrae nos libertati subducit. Pretium ex venditione exigit, cum gratiarum actionem, et omne gaudium, cum in tentationes varias [Col. 0233C] inciderimus a nobis quaerit (Jac. I, 2) . Hoc pretium ipse comedit, quia eum permaxime patientia nostra pascit. (VERS. 16.) Sed tulit Deus opes patris nostri, et dedit nobis ac filiis nostris, id est a diaboli cultu tulit Deus naturaliter substantiae nostrae a se insitas bonitates, et fecit tam vitae nostrae in praesenti, quam filiis, id est fructui mercedis nostrae profuturas. Tulit autem Deus opes patris nostri, ita dictum est, ac si dicat opes suas, sicut est illud: Pluit Dominus a Domino, id est a seipso. In prophetis abundant talia. Fac itaque omnia quae praecepit tibi cum eum intelligas in omni etiam adversitate tibi cooperari.
VERS. 17, 18.— Surrexit igitur Jacob, et impositis [Col. 0233D] liberis et conjugibus suis super camelos, abiit. Tulitque omnem substantiam, et greges, et quidquid in Mesopotamia acquisierat, pergens ad Isaac patrem suum in terram Chanaan. Surgit cum se adversum se animus erigit. Conjuges et liberos camelis imponit, cum utramque vitam, et opera ex eis pro sola coelesti libertate procreata, 123 ponderositati carnis praeponit, hisque ac si jugo deprimit. Omnem substantiam, naturalia dona, greges, accipe cogitatuum frequentiam, quae in Mesopotamia, id est, in elevata vocatione, quod est superna dignatio. Cum ad conversionem venimus, conquisivimus; sicque ad patrem, in quo aeterni risus gaudia sunt, in terram veram, scilicet stabilitatem; Chanaan quod est mutationis pergimus, ubi vere a corruptibilitate immutabimur [Col. 0234A] (Psal. CI, 28) . Unde psalmus est: Pro his qui commutabuntur (Psal. XLIV, 1) .
VERS. 19, 20.— Eo tempore Laban ierat ad tondendas oves, et Rachel furata est idola patris sui. Noluitque Jacob confiteri socero suo quod fugeret. Eo tempore, id est ea animi temperie, qua ad Deum tenditur, Laban, quod est claritatis internae desiderium ierat, quod est, ire nos fecerat, ad tondendas oves, exspoliandas videlicet superfluitatibus cogitationes; sed incassum saepe nitimur eas abscidere, quia Rachel cum videndo omnium principio se putat inhaerere, furtim idola, id est formularum phantasmata pro ipso Deo sibi contrahit in mente, ad se enim relabitur ex humanitate. Non vult Jacob confiteri socero quod fugiat, quia homo etsi [Col. 0234B] videat quid cavere debeat, non vult tamen carnis amore retractus operum exhibitione fugam culpae exprimere, licet culpam animi rationalitate diffugiat. Socer vero Deus est, cujus filiabus actioni, et contemplationi jungimur, cui opere potissimum confitemur.
VERS. 21, 22.— Cumque abisset tam ipse, quam omnia, quae juris ejus erant, et amne transmisso pergeret contra acervum testimonii, sic enim interpretatur Galaad, nuntiatum est Laban die tertio quod fugeret Jacob. Postquam intellectus et omnia quae ei subjici debent pio desiderio jam eunt, et fluctus curarum saeculi transmittunt, ad acervum, qui infra per amorem proximi dilatatur, et sursum in Dei dilectione acuminatur, verus ipse Jacob pergit, [Col. 0234C] ibique mortem, qua nubila vallis hujus declinet, invenit. Die tertio, id est per Trinitatis, quae Deus est, intelligentiam nuntiamus candidato sanctorum exercitui fugae nostrae, qua peccata evitamus, notitiam. A sanctis enim spiritibus, tanto magis continentia nostra noscitur, quanto majore Dei cognitione illustramur.
VERS. 23.— Qui assumptis fratribus suis, id est spiritibus angelicis in nostrum auxilium precibus veri Laban ascitis sub Deo Patre fratribus suis, persecutus est eum septem diebus, id est totius vitae spatio, quae septem diebus volvitur, divinis prosequitur adminiculis, angelis ad eos venientibus, qui haereditatem capiunt salutis (Hebr. I, 14) ; vel persequitur [Col. 0234D] vitia Jacob impetratis ei muneribus gratiae septiformis, et in monte Galaad comprehendit, in excellentia scilicet proximi et Dei charitatis, quod speciale est testimonium nostrae Christianitatis, nos plene superni candoris delectatio apprehendit. Acervus autem, ut dixi, infra diffunditur, superius angustatur, in quo est et amor proximi, et contemplatio Dei. (VERS. 24.) Viditque in somnis sibi dicentem Deum: Cave ne quidquam aspere loquaris contra Jacob. Laban, id est candida illa civitas, jam in divina quiete consopita, videt, id est intelligit Deum sibi inspirantem non contra homines propriae naturae participes, qualibet asperitate debere moveri, sed suae anterioris fragilitatis memoria eis compati.
[Col. 0235A] VERS. 25.— Jamque Jacob extenderat in monte tabernaculum, cum ille consecutus eum fuisset cum fratribus suis. Tabernaculum Jacob extendit, cum exercitium divinae militiae fidelis quilibet amplificat, et producit. Ille consequitur cum fratribus suis, cum angelorum sane subsidio precum munit auxiliis. In eodem monte Galaad Laban fixit tentorium, quia in utriusque vitae studio et eminentia statuit olim dum carne adviveret; felix illa civitas, intentionis desiderium. Intentio nempe et tentorium a tendendo dicuntur.
VERS. 26, 27.— Et dixit ad Jacob: Quare ita egisti, ut clam me abigeres filias meas quasi captivas gladio? Cur ignorante me fugere voluisti, nec indicare mihi ut prosequerer te cum gaudio et canticis et [Col. 0235B] tympanis et cithara? Ac si dicat: Cum jam te videas constitutum in cacumine charitatis, unde inconsultis exemplis meis, quam regnare per malorum victoriam probas, quod est clam me, abigere elegisti a te diligentias vitae utriusque, quasi, id est revera, captivas gladio, id est abductas mortali desertionis et apostasiae peccato. Cur, inquam, coeptum propositum ignorante me, id est indiscusso, ut praedictum est, me, expavescere, quod animo fugere est, voluisti, nec indicare retractatis triumphorum meorum consiliis, ut mox per eadem concepto vigore gaudia comparationis meae tibi conferrem, cantico internae laetitiae fastidium dimoverem tympanum divinae speculationis omni aere perennioris; hic enim incipitur, et in futuro nunquam [Col. 0235C] finitur, et dulce mirum in arcanis Dei resonet, et citharam, quo magnis atque minoribus proximis congruus amor quasi sonus cordis infertur, admoverem. Dum enim ultra modum ditaris, dum de circumventione et mercedis imitatione conquereris, quasi ignorante me agere coeperis.
VERS. 28.— Non es passus ut oscularer filias meas, id est, ut ore et spiritu consiliorum meorum, et intentionum, quae in meis vides actibus, 124 imbuerem vitas tuas, quas ob conformitatem mei ac si matris, meas dico filias. Stulte operatus es, et nunc (VERS. 29) valet manus mea reddere tibi malum. Quod est: Potens est Deus, qui manus, id est fortitudo mea est, reddere tibi malum nunc, scilicet in aeternis, quibus nil praeterit, nec futurum [Col. 0235D] est, sed semper praesens. At Deus patris vestri, Deus, videlicet Pater vester, heri dixit mihi, id est per memoriam praeteritae meae passionis, quam in homine vivens expertus sum, innotuit mihi, ne hominibus compati dedignarer, licet jam in gloria detinerer.
VERS. 30.— Esto, inquit, ac si dicat: Ponamus modo te ubi pro certo ad tuos cives, videlicet coelicos, et domum patris supercoelestem redire cupere, sed illud quomodo defendere poteris quod furatus es deos meos, id est quod non recte, dum ultra modum tibi dives videris, et in contemplando subtilis, et phantastice tibi Deum per innumeras imagines fingis? Quod enim furtim fit, non recte fit. Deos ergo furatur, qui privatim quomodo [Col. 0236A] formas Deo attribuat, machinatur. (VERS. 31.) Sed Jacob, spiritus scilicet noster ac si ratiocinans, infert: Quod inscio te profectus, scilicet quod inconsulte a tua conformitate paulo digredi conatus sum, timui ne violenter auferres filias tuas, id est ne nimietas aggressi propositi faceret me decidere ab utraque vita.
VERS. 32.— Quod autem furti me arguis apud quemcunque inveneris Deos tuos necetur coram fratribus suis [al., nostris ]. Quod est si falsae credulitatis me arguis in quocunque animi sensu quidpiam repereris de Deo fictitium, aliorum ejusdem mentis intellectuum aboleatur judicio. Scrutare, quidquid tuorum apud me inveneris aufer. Quod est scrutari, me doce, et quidquid tuorum, id est spiritualium [Col. 0236B] quae tibi magis competunt rerum apud me, scilicet apud sensualem imaginationem meam corrumpi videris, exemplo ac prece dimove. Haec ex contemplatione claritatis sanctorum intellectualiter et inferri et referri solent. Haec dicens ignorabat quod Rachel furata esset idola. Sunt sane qui magnum quid sese contemplatos putant, si aliquas gloriosas formas Deo ascribant. Ignorant enim quod Rachel quae tota intellectualis esse debet furtum faciat, si imaginarium quidquam ad libitum de Deo confingat.
VERS. 33.— Ingressus ergo Laban tabernaculum Jacob et Liae, et utriusque famulae, non invenit. Jacob et Liae tabernaculum, rationis est et actionis [Col. 0236C] exercitium; utraque vero famula, quaelibet virtutum genera utrique vitae subsidentia. In quibus totis Laban non invenit idola, quia in his quae scientialiter secundum hominem administrantur, consulta supernae claritatis spiritualitas, divinas quandiu de Deo non agitur non invenit formulas.
VERS. 34.— Cumque intrasset in tentorium Rachelis, illa festinans abscondit idola subter stramenta cameli, seditque desuper. Tentorium Rachelis intrat cum ea quae in Deum usque tenditur contemplationem Laban, id est spiritualis splendor examinat. Spiritualis autem judicat omnia (I Cor. II, 15) . Unde, spiritu illustrante animum, Rachel, id est interna discretio festine abscondit, quidquid de Deo corporeum [Col. 0236D] cogitabat, superponens virtutes animi, quae sunt stramenta cameli, id est, munimenta et ornatus torpidae carnis, in quibus disquirendis multo licentius potest quisque versari, quam sine imagine Deum contemplari; et desuper sedet dum fundata virtute substanti stultis phantasmatum discursibus deprimendo praesidet. Scrutantique tentorium, et nil invenienti (VERS. 35) ait: Ne irascatur dominus meus quod coram te assurgere nequeo, quia juxta consuetudinem feminarum nunc accidit mihi. Ac si dicat: Ne indigneris, domine, cui uti Domino subest, quid, et cui voluerit dare, quod coram te, in interiori scilicet homine assurgere ad te, ut es, contemplandum nequeo, quia juxta morem humanae mollitiei patior. Sic delusa sollicitudo quaerentis est. Sollicitudo quaerentis deluditur, cum, anticipante nos [Col. 0237A] Dei gratia, per correptionem a nostrae discretionis captu quod puniri debeat non invenitur.
VERS. 36, 37.— Tumensque Jacob, cum jurgio ait: Quam ob culpam meam et ob quod peccatum sic exarsisti post me, et scrutatus es omnem supellectilem meam? Quid invenisti de cuncta substantia domus tuae? Pone hic coram fratribus meis et tuis, et judicent inter me et te. Cum humana mens tam districte conscientiam oportere discuti pensat grande saepius apud se fastidium tolerat, unde tumens, et quasi furibunda interius clamat. Quae, ait, culpae nimietas exigit, ut tanto zelo me insequendo, o spiritualis diligentia, efferveas, et totos animi recessus rimeris et colligas? Quid invenisti penes me de substantia, id est de his omnibus terrenitatibus, [Col. 0237B] quae merito substare et subesse debent domui tuae, id est tuorum conscientiae? Ponatur in judicio divinae tuae et humanae rationis meae, et profecto pro mea immunitate peccati.
VERS. 38.— Viginti annis fui tecum, id est et denarium plenitudinis legis in mente, et denarium virtutum id est annorum perfectionis, Laban superno candori servavi 125 in opere, oves simplicium beneficiorum, et caprae contemplationum steriles a fructu per hypocrisim non fuere, arietes, rationales, scilicet motus, tanquam gregum cogitationum duces in memetipso per vitiorum admissionem non consumpsi (VERS. 39) nec captum a bestia, id est direptum a diabolo interius bonum sanctis quibuslibet non feci ostentui. Unde Psalmus: Non [Col. 0237C] confundantur super me qui quaerunt te, Deus Israel (Psal. LXVIII, 8) . Ego damnum omne reddebam, compensando videlicet peccata laboribus; quidquid furto peribat, scilicet subreptione diaboli, a me exigebas, subaudis restitui. (VERS. 40.) Die in his quae intelligebam: Nocte in his quae ignorabam, id est in bonis et in malis, aestu cenodoxiae urebar in bonis, et ex ipso torpore meo ac si gelu coquebar in malis; fugiebat somnus negligentiae ab intentionibus meis, quod est oculis. Intelligentiam autem ad sola bona pertinere scimus, quia nil scitur, nisi quod verum est, et si falsum scitur, in tantum scitur, in quantum falsum esse scitur; quidquid vero verum est, bonum esse convincitur, in quantum verum est.
[Col. 0237D] VERS. 41.— Quatuordecim annis servivi tibi pro filiabus, et sex pro gregibus tuis. Per quaternarium Evangelia, per denarium Legem accipimus. Quae primo Legem, post Evangelium cum impleverimus ad filias coelestis matris Ecclesiae, activam scilicet et contemplativam, accedemus. Sex vero ad plenitudinem cum pertineant, quia sex diebus omnia Deus fecerit, annos virtutum claritudinibus integros a nobis exigimus plenarie, ut cogitationum gregibus dominari possimus ad similitudinem civitatis supernae, quae has jam possidet inconcussa penitus pace. Immutasti quoque mercedem meam decem vicibus. Mercedem immutatam decem vicibus queritur, dum corporis, quod quaternario propter elementa signatur, et animae, quae ternario arbitria sua praecipua bona impassibilitatem sperans; [Col. 0238A] et Deum, qui Trinitas est, medullitus nosse quaerens carnalium tempestatum mole, etiam ab spe mercedis in timorem poenae convertitur.
VERS. 42.— Nisi Deus patris mei Abraham, id est Deus, qui praesidet rationi meae cohibuisset. Abraham enim, pater videns populum dicitur, et intellectui paterne providere vulgo cogitationum pertinere proprie scitur; et timor Isaac, id est timor amissionis gaudii aeterni. Isaac enim dicitur risus, forsitan ob tot difficultates. O Laban, id est coelestis claritas, quae quo amplius a me quaeritur, tanto magis differtur, nudum prorsus et impotem justitiae dimisisses in libidines, quibus corpus afficitur. Afflictionem et laborem manuum, id est operum meorum, respexit Deus, sub qua malorum tribula haec tantilla bona [Col. 0238B] operer; et arguit te heri, id est argumentis evidentibus praeteritae humanitatis tibi ostendit quam clementiam debeas his qui periclitantur, cum tu portu potiare salutis. Heri autem pro praeterito ponitur. Hinc Isaias praeparata est ab heri Topheth: (Isaia. XXX 33) . Haec praecipue aguntur in conscientia, cum sanctos ardenter expetimus, et tarde opitulari sentimus.
VERS. 43.— Filiae et filii, ait Laban, et greges tui, et omnia quae cernis, mea sunt. Ac si Jerusalem superna loquatur. Infirmae et fortes animae in Ecclesia seu rectores vel regendi motus in conscientia et cogitationum in imum coacta congeries, et si, qua sunt quae penes te proba intenderis, ex meis ea exemplis habes et doctrinis. Quid possum facere filiis et nepotibus meis? Quod est: His quos ad fidem, [Col. 0238C] vel opera genui, vel his qui ad idem geniti sunt per eos quos genui, quomodo nocere queam? Ne ergo tumeas, ne jurgia intrare concites, sed (VERS. 44) Veni ad conformitatem mei, et per hoc inibimus foedus amoris debiti, ut sit testimonium amor ipse, quod non avellaris a mea mutatione.
VERS. 45.— Tulit itaque Jacob lapidem, intellectus scilicet arripuit sibi animi soliditatem, ne deinceps evolet in vanitatem, hancque in titulum erigit, quia ad eam concitatis quibusque intra vel extra motibus, quasi ad quoddam praesidium insigne recurrit. Soliditas autem, ipsa est sincera humilitas. (VERS. 46.) Dixitque fratribus suis. Fratres sunt vel robusti quique motus animi, seu virtutes, ac si filii ex eadem mente geniti. Afferte lapides, scilicet proponite [Col. 0238D] in omni actu vestro affectus solidos ac humiles. Qui congregantes fecerunt tumulum, id est ad unitatem contendentes justo ordine dilataverunt se per charitatem inferius, ut subtiles fierent in contemplatione superius. Super hunc comedunt, dum in charitate radicati, et fundati divina dulcedine (Ephes. III, 17) , quae diligentibus in promptu est, sese reficiunt.
VERS. 47.— Vocat Laban Tumulum testis, et Jacob Acervum testimonii, unusquisque juxta proprietatem linguaesuae. Aliter sentit et loquitur Laban, aliter Jacob, quia alius intellectus est superne jam viventium, et alia efficacia, alius in carne degentium, et alia eorum desideria. Tumulus mortuorum usitate solet dici. Et plus est testis quam testimonium, quia magis [Col. 0239A] testimonium eget teste quam testis testimonio. Laban ergo candidus ille senatus, qui mortem jam obiit explicito testimonio fidei, ac operis jam testis emeritus factus est. Jacob autem praesens fragilitas, acervum multo sudore congerit, dum professionis suae testimonia gerit. (VERS. 48.) Tumulus testis est inter Laban et Jacob, dum et Jacob jam salvatorum inhiat sorti, et salvati jam condescendunt 126 adjuvando salvandorum passioni. Cum enim ad exemplum sanctorum reminiscimur, quasi ad tumulum respicimus, ipsi ad tumulum scilicet ad sui quales olim fuerint memoriam se referunt, cum nobis, qui eidem innatamus salo, miserescunt.
VERS. 49, 50.— Intueatur Dominus et judicet inter nos, quando recesserimus a nobis, si afflixeris [Col. 0239B] filias meas, et introduxeris uxores alias super eas; nullus sermonis nostri testis est absque Deo, qui praesens respicit. Recedit Laban a Jacob, cum sancti quilibet, et si exempla reliquerint, nostro tamen nos relinqunt arbitrio. Affligimus filias, et superinduximus uxores alias, cum dimoto utriusque vitae consortio, libidini propriae voluntates admovemus adulteras, super quibus Deum prospectorem, et internorum testem discretorem fore constat, qui solus intuetur conscientias.
VERS. 52.— Si autem [al., aut] ego praeteriero pergens ad te illuc, aut tu praeterieris, malum mihi cogitans, id est si ego dum me ad te perrecturum profiteor, illud testimonium praeteriero peccans, aut tu praeterieris quod fieri non potest, tibi [Col. 0239C] soli cogitans tuaeque gloriae congaudens, ut scilicet pro me laboranti orare desinas, quod profecto si fiat malum mihi erit. (VERS. 53.) Discretor, et judex erit horum Deus Abraham, id est, intellectualitatis tuae, o Jacob, et idem rursus Deus Nachor, id est requies luminis, quod est Laban, aeterni scilicet candoris, qui Deus patris est, eorum Deus, scilicet Christi secundum personam servi. Ipse enim ita coelis dominatur, ut terrae. Jurat [al., juravit ergo] Jacob per timorem patris Isaac, intra jura divinae legis se continet, timens ne excedendo paterni gaudii aeterna visione se privet.
VERS. 54.— Immolatisque vitiorum omnium vere Deo placitis victimis, in monte, id est in eminentia virtutis, fratres ejusdem mentis filios motus quosque [Col. 0239D] rationales vocat Jacob, id est intellectus, ut comedant, jam mactato omni crimine, angelorum panem, qui est Christus. Comedunt et manent ibi, Christum namque panem gustantes, perseveranter incorporantur illi. (VERS. 55.) Laban vero de nocte consurgens, id est de peccati inertia verum Jacob surgere faciens, osculatus est filios suos et filias, coelesti scilicet pane ac dulcedine fortes, et infirmos status animi, quos ad spem supernam genuerat, animavit; et benedixit eis, id est exemplo auxit, revertens, id est reverti faciens ipsum in locum suum, Christum videlicet, qui cum sit omnium, specialis tamen locus est se diligentium.
VERS. 1.— Jacob quoque abiit itinere quo caeperat: [Col. 0240A] fueruntque ei obviam angeli Dei. Intellectus foederis Laban coepta prosequitur, et occurrunt piae ejus intentioni, instar angelorum, quae bona his gerenda denuntient verba divini eloquii. (VERS. 2.) Hos cum vidisset, id est intellexisset, ait: Castra Dei sunt haec. Castra proprie militantium sunt. Haec, inquit, nil aliud quam divinae militiae exercitia ac coercitionem praedicant. Castra enim a coercendo dicuntur. Arcent sane a se hostem, et disciplinaliter se restringunt. Appellat nomen loci illius Manain, id est castra, quia Christum vel ipsam Scripturam, in qua locari debemus, munimentum cohibitionemque suam aestimat.
VERS. 3, 4.— Misit autem nuntios ante se ad Esau fratrem suum interram Seir regionis Edom, paecepitque eis [Col. 0240B] dicens: Apud Laban peregrinatus sum usque in praesentem diem. Nuntii qui praeeunt Jacob ad Esaü, motus sunt compunctionis, et desideria pietatis, quae saepe constat mittere intellectum, ad emolliendum eum qui olim sibi improbe dominabatur affectum. Frater dicitur, quia ex eadem mente qua et ratio gignitur. Is Esau in terra Seir commanet, quod pilosus interpretatur, quia affectio in terrenis jacere gaudens, superfluitate crebra contegitur. Nam vanitati saepe libenter addicitur; et in regione Edom, id est peccati, quod est circa peccatum, tota aviditate versatur. Edom enim sanguis dicitur, et sanguis peccatum signat. Apud Laban, inquit, coelesti candori inhiando versatus sum, usque in illum me extendens, qui nec praeterit, nec futurus, sed semper aeternitatis constantia [Col. 0240C] praesens est. Ipse enim ait: Ego sum qui sum (Exod. III, 14) ; et: Qui est misit me (ibid., 15) .
VERS. 5.— Habeo boves, maturitatis et prudentiae in discussione terrenitatis; asinos irrepugnantiae ac simplicitatis; oves munificae utilitatis; servos, protervias animi; ancillas lascivas et titillationes carnis. Illa ut praesint, haec ut subsint habeo. Mittoque nunc legationem, haud dubium quin animi devotionem, ad Dominum, te scilicet qui hactenus super me imperium usurpasti, ut inveniam gratiam in conspectu tuo, id est ut Dei gratiam non luxuriam aut avaritiam patiaris inveniri in intentione tua.
VERS. 6.— Reversi nuntii ad Jacob. Nuntii ad Jacob revertuntur, cum intellectualia desideria a carnali affectu diverberantur. Accessimus, aiunt, per [Col. 0240D] piae oblationem voluntatis ad effectum, et ecce cum quadringentis viris in occursum tibi properat, cum universitate videlicet temporalis superbiae, adversitatum tibi molestias concitat. Per viros, sicut et per masculos, stulta audacia, per centenarium universitas, quaternario accipitur temporalitas.
VERS. 7, 8.— Timens Jacob valde, divisit populum qui secum 127 erat, greges quoque et oves, et camelos, et boves in duas turmas. Cum carnis imminere sentimus impetum sequestramus ab ovium, boum, camelorum, id est piae largitatis, sanctae gravitatis, ac humilitatis, gregum quoque, cogitationis scilicet gregatim, et disciplinariter agentis vera ac utili substantia; populum carnalitatis vulgari lascivia instrepentem in turmam et turmam, ut caro concupiscat in spiritum, [Col. 0241A] et spiritus in carnem (Gal. V, 17) . Si percusserit, inquit, Esau unam, id est si seditionem affectus excitat in corporalibus, ea quae remotius ab eis se egerit, pars salvabitur in spiritualibus. Sed in tanto certamine ad Deum necesse est, homo interior se vertat. (VERS. 9.) Deus, ait, patris mei Abraham, et Deus Isaac, id est Deus, qui per rationem lumen et aeterni gaudii spem mihi patrocinaris. Domine, qui indixeris mihi, ut reverterer in terram, id est incultibilitatem mentis frugiferae; et per hanc in locum nativitatis meae, statum scilicet immutabilitatis originaliter mihi debitae, ut sic bonum mihi fiat vitae aeternae. (VERS. 10.) Minor sum, Domine, cunctis misericorditer, et absque merito mihi a te collatis; nam excellit gratia officium, et veritate minor sum, quam [Col. 0241B] promissa compleveris et complebis. In baculo meo transivi Jordanem istum, temporalibus his videlicet bonis tanquam baculi solatio innitens transivi, donec concupiscentiis ejus plene exuerer; Jordanem praesentis saeculi, qui descensus eorum dicitur, qui vallem lacrymarum excurrunt, et nunc cum duabus turmis regredior, id est cum forti divisione spiritus adversus carnem, ad eum, qui potentia [ f., potentiam] deitatis semper nunc habet, non jam mundanae cuiquam rei acclinis, quasi sine baculo revertor.
VERS. 11.— Tu, inquam, Domine, erue me de manu fratris mei, scilicet de potestate affectus carnalis, quia valde timeo ne veniens ad penetralia rationis, percutiat matrem, charitatem cum filiis, id est effectibus suis. (VERS. 12.) Tu locutus es quod dilatares [Col. 0241C] semen meum, piam videlicet intentionem, ex qua boni prodeunt fructus. Sicut arenam maris, quae prae multitudine numerari non potest, id est sicut ex arena sal conficitur, et cibis sale conditur, ita intentio et actio mea sapientia divina condiretur. Intentio mea siquidem sapientificaretur, et ex ipso sapore actio condiretur. Arena autem cum valde gravis sit, etiam humilitatis maturitatem significat; ex hac sal fit, quia Deus parvulis intellectum dat (Psal. CXVIII, 130) . Quae arena non numeratur, quia fructus humilitatis ac intelligentiae a nullo comprehenditur.
VERS. 13.— Cumque dormisset ibi nocte illa, separavit de his quae habebat munera Esau fratri suo. Nocte dormit, cum spiritus interioribus intendens in ipso tentationis horrore a visibilium cupiditate quiescit. [Col. 0241D] Separat de his quae habet munera Esau, cum de virtutis opulentia apud se colligit, unde affectum hiantem rationabiliter obstruere possit. Ibi autem in eadem intentione sub typo seminis dicta, dormisse signat. (VERS. 14.) Caprae ducentae perfectionem geminae contemplationis significant, divinae scilicet et moralis, quae praecipue dicitur virtus discretionis. Caprae enim ardua petunt. Hircos viginti. Vicenarius ex duobus denariis constat; denarius vero ex septenario et ternario. Per ternarium fides, per septenarium Spiritus datio accipitur; quibus duobus plenus Christianus efficitur. Capras ergo damus, cum carnis desiderio vim providae contemplationis objicimus. Viginti hircos damus cum fetorem carnalitatis et per invisibilia quae suscepimus fidei ac spiritus sacramenta, [Col. 0242A] unum scilicet denarium, et per internam eorumdem sacramentorum efficientiam, videlicet alterum, quasi per vicenarium temperamus. Oves ducentas. Oves simplicitatem in se, et ob velleris impensionem, beneficii in alios extensionem signant. Ducentae itaque oves dantur, cum non solum nobis, sed etiam proximis perfectio pietatis infertur, unde pravitas cordis obstruitur. Arietes cervicositatem figurant, qui per geminatum denarium dantur, quia per interiorem et exteriorem Decalogi adimpletionem nequam appetitus colla premuntur.
VERS. 15.— Camelos fetas. Camelus ab incurvitate dictus sustinentiam innuit, quae tunc feta est, si eos, quos sustinet, diligit; has per trigenarium damus, cum pro solo Trinitatis amore id agimus. Vaccas [Col. 0242B] quadraginta. Vaccae per quadragenarium dantur, cum lascivia saeculi per quatuor Evangelia et Decalogum coarctatur. Tauri, quorum quidem carnes esui habiles, sanguis vero lethifer est, bonam exterius actionem, sed pravam intentionem insinuant, qui per geminatum denarium, ex septenario et ternario constantem inferuntur, ut per fidem et gratiam nequam intentionis vota mutentur. Asinas, segnitiem scilicet et stuporem, accipimus; his denarium pro visibili et invisibili sacramentorum efficacia, ut supra sumimus. Sed asinae, per fidei ac spiritus vigorem a torpore suscitatae, pullos decem, id est opera vel affectus secundum Decalogum habent. (VERS. 16.) Et haec per manus servorum singula mittit, dum per officia membrorum quae menti inserviunt quaeque exhibere [Col. 0242C] contendit. Dixitque pueris: Antecedite me, et sit spatium inter gregem et gregem. Pueri antecedunt, cum humilia desideria effectus operum praeeunt. Spatium fit inter gregem et gregem, cum certa figitur distinctio inter rationis motus et carnis affectus.
128 VERS. 17, 18, 19.— Et praecepit priori, dicens: Si obviam habueris Esau fratrem meum, et interrogaverit te: Quo vadis et cujus es, et cujus sunt ista quae sequeris? dices: Servi tui Jacob; munera misit domino meo Esau. Prior, secundus et tertius et alii sequentes gregem, diversi mihi videntur habitus animi, qui primae suggestioni, secundae delectationi, et tertiae consensioni, et caeteris malorum processibus obsistentes occurrunt. Et ex his sortiumur numerum cum quibus [Col. 0242D] agunt. Si, inquit, carnalis voluntas tibi ingruerit et intentionem quo dirigas discusserit, et cui Domino inservias, et cui utilitas eorum attineat quae exsequeris, dices: Deo soli spiritus animi intuli, ipsi vitia supplantando, non pro sua sed mea commoditate obedire statui ipsi, totum quod prosequor studium devovi, et tibi, o affectus, qui olim servitio meo abusus es, quibus bestialis tua feritas satietur ratiocinando misi. (VERS. 20.) Et addetis: Ipse quoque servus tuus qui tibi aliquando inserviit Jacob, id est intellectus, iter nostrum, devotionem scilicet desiderii nostri fortiter muniendo prosequitur. Dixit enim: Placabo illum muneribus quae praecedunt, et postea videbo eum, forsitan propitiabitur mihi. Quod est: Aestimat quod praelibatis affectibus effectibusque pietatum eum mitiget, postea videbit, id est videre, [Col. 0243A] quod est intelligere eum faciet; et cum intellexerit, jam remissius aget. (VERS. 21.) Munera praecedunt, sed Jacob in castris nocte illa manet, quia ratio licet summa jam bona egerit, quandiu tentationis vel saeculi nox est, et nescit utrum amore an odio digna est (Eccle. IX, 1) , intra continentiae ac timoris castra se contrahit.
VERS. 22.— Cumque mature surrexisset, tulit duas uxores suas, et totidem famulas, cum undecim filiis, et transivit vadum Jacob. Jacob autem lucta vel arena dicitur, in quo conflictus et confligendi locus, mundus scilicet et tentatio ejus intelligitur. Sed quia eadem arena vadum appellatur, proventus ex Deo cum tentatione futurus innuitur. Mature surgit cum de levitate cogitationis gravitatis manu se subrigit. [Col. 0243B] Uxores famulas cum undecim filiis tollit, cum contemplationem et actum cum vitiis ancillariter subjacentibus, et operibus necdum ad duodenarium perfectionis apostolicae attingentibus, in quantum praevalet a temporalibus extollit, et vadum transit, secundum scilicet quod multis imbecillibus mare turbulentissimum est, contemptui habens cum Idithum transilit.
VERS. 23, 24.— Transductisque omnibus quae ad se pertinebant, remansit solus; et ecce vir luctabatur cum eo usque mane. Omnia quae ad se pertinent traducit, cum spiritus et totius suae virtutis fructus trans vadum in portu coelesti constituit. Remanet solus, quia, velit nolit, corpore detinetur in temporalibus. Vir cum eo usque mane luctatur, dum virtus [Col. 0243C] superna volenti ejus summam conscendere, ut magis accendat rationis desiderio dispensative refragatur. Quaesivi, ait in Canticis illa, et non inveni illum; vocavi et non respondit. (Cant. V, 6.) Non tamen diu differtur divinae illustrationis mane, quae spes nos excitat in luctamine.
VERS. 25.— Qui cum videret, Deus plane, quod differendo vota superare non posset, tetigit nervum femoris ejus, id est mansuefecit obstinationem lasciviae corporalis ejus, et statim a superfluae humore remissionis emarcuit. (VERS. 26.) Dimitte, ait, me, jam enim ascendit aurora. Ac si dicat: Jam mane illud quod praestolabaris habes, jam ab insequendo quiescere potes. Non, ait, dimittam, nisi benedixeris mihi, nisi videlicet ad certitudinem benedictionis [Col. 0243D] aeternae me perduxeris. (VERS. 27.) Quod nomen, inquit, est tibi? Id est reminiscere tui professionem propositi. Ait: Jacob. Ad subversionem, inquit, vivere deliberavi vitiorum. (VERS. 28.) Non ait vitiorum supplantandorum tibi a modo sollicitudo incumbet, id est, non Jacob vocaberis, sed Israel, id est princeps cum Deo, vel dilectus Dei, ut jam quadam collativa deitate cum ipso intra te ipsum Deo principatum teneas, et consopito passionum strepitu, ex Deo ad Deum te dirigas, et pacatis omnibus his uni intendas, quoniam si perseveranter ad Deum anxie quaerendum complectendumque fortis es, quanto magis contra homines praevalebis, contra humanitatis scilicet tentationes. (VERS. 29.) Et Jacob: Dic mihi quo appellaris nomine, id est quomodo tuae [Col. 0244A] excellentiam dignitatis aestimare queam insinua. Cur quaeris, ait, nomen meum, quod nec audire, nec si audire valeas capere possis? Et benedixit eum in eodem loco, id est virtutum eum multiplicitate ditavit, perseverantem in charitatis, quae corda una eademque facit, vere solido et stabili loco. Statuisti, ait, in loco spatioso pedes meos (Psal. XXX, 10) . (VERS. 30.) Vocat nomen loci illius Phanuel, quod est facies Dei, quia in dilectione praecipua Dei cognitio est, et qui hanc habet, a Deo, juxta Epistolam Joannis, cognitus est. In facie enim notitia est, et Deus ipse charitas est (I Joan. III, 16) . Vidi Dominum [al., Deum], facie ad faciem et salva facta est anima mea. Quod est: Intellexi Dominum, intelligentia cognitionis ejus illustrante notitiam meam, et quia [Col. 0244B] per hoc quod eum nosco, nosci me ab ipso, id est eligi non dubito, salutis animae spiritus certam teneo.
VERS. 31.— Ortusque est statim sol, postquam progressus est Phanuel, incaluit videlicet mox menti justitiae lux et fervor, postquam Dei notitiam attigit ratio. Phanuel, etiam transgressio, potest esse praeter generalem Dei cognitionem ipsius contemplatio. Ipse vero haud dubium 129 quin intellectus, claudicabat pede, quia vim amiserat affectionis pravae. (VERS. 32.) Quam ob causam non comedunt filii Israel nervum, id est non admittunt obstinationis vitium, quae emarcuit in concupiscentiis intellectus, ad hoc scilicet ut Deum vere diem ubique praesentem liber attingeret, eo quod mitigaverit Deus duritiam libidinosarum consuetudinum ejus, et obstupuerit, id est [Col. 0244C] ad impassibilitatis gratiam etiam in hac vita jam venerit. Filii autem Israel sunt qui vices Dei sibi principando gerunt.
VERS. 1, 2.— Levans autem oculos vidit Esau venientem, et cum eo quadringentos viros; divisitque filios Liae et Rachel, ambarumque famularum, et posuit utrasque ancillas, et filios earum in principio; Liam vero et filios ejus in secundo loco. Erigit a terrenis spiritus intentionem, et prospicit carnis affectum his imminentem, et cum eo totius saecularitatis praesumptionem. De quadringentis supra diximus latius. Discernit inter opera piae actualitatis, et opera Balae et Zelfae, videlicet vetustatis et gloriae [Col. 0244D] inanis et vitia ex vitiisque orientia quaelibet in propatulo per confessionem ponit, quia justus in principio accusator est sui (Prov. XVIII, 17) . Lia, id est activa, cum filiis, id est studiis suis in secundo loco, ut sic infra deserviant proximo, ut superius intentionem deferant Deo. Rachel autem et Joseph novissimos ponit, quia Dei contemplationem sinceris et perfectis mentibus, quae filium Joseph, id est, fructum sempiterni augmenti semper spectat pertinere scit. (VERS. 3.) Et ipse progrediens adoravit pronus in terram septies, donec appropinquaret frater ejus; proficiens scilicet et ipse ad eamdem contemplationem, et ad perfectae visionis augmentum. Septies, quod est et corpore, et anima humiliatur pronus ad solam vilitatis propriae considerationem, quandiu terrenae superbiae his affectus imminet, [Col. 0245A] Quaternarium ad corpus, ternarium ad animam attinere saepe diximus; quae septem sunt.
VERS. 4.— Currens itaque Esau obviam fratri suo amplexatus est eum, stringensque collum et osculans flevit. Carnalis voluntas fervori divino occursus, id est obedientiae reverentiam exhibet. Amplexatur, cum dexteram prosperitatis laevamque adversitatis intellectus arbitrio ingerit. Collum stringit, cum voces consiliorum ejus sibi gratanter colligit. Collo enim vox emittitur. Osculatur, cum idem sapiens et sapientiae salivis tingi se patitur, et spiritus suavitate imbuitur. Flet vero, cum a noxio humore spiritu eodem torrente siccatur. (VERS. 5.) Levatisque oculis vidit mulieres et parvulos earum. Quid ait, sibi volunt isti? Et si ad te pertinent? Levat jam ab imis [Col. 0245B] oculos animi, et videt quia jam non invidet fecunditatem piorum propositorum, et teneros adhuc effectus eorum disquirit, quid velint, per haec studia sibi conquirere, et si ad aliquem intelligentiae fructum pertinent. Solet enim caro praesertim inter labores de praemio requirere. Parvuli sunt, ait, quos mihi dedit Dominus servo tuo, id est virtutum exordia sunt, licet infirma, quae mihi dedit Deus, ut et tibi honestatem conquiram hic, et in futuro praemia servitute digna conquiram.
VERS. 6, 7— Appropinquantes ancillae et filii earum incurvantur, id est de latebrarum recessibus vitia, cum suis effectibus ad confessionis lumen accedenti sub rationis jugo curvantur. Lia cum liberis similiter adorat, quia et virtus activa, et ejus officia, [Col. 0245C] sub rationis documento post vitii depressionem se ordinant, et extremi Rachel et Joseph adorant, quia Dei contemplatio cum perfectae visionis quod praestolatur augmento, quasi supremitas sanctitatum summae se rationi humiliant. (VERS. 8.) Quae sunt, inquit affectus, istae turmae, id est virtutum congeries, quas obviam, scilicet adversas habui? Quae tibi causa agendi haec incubuit? Ut invenirem, ait intellectus, id est, inveniri facerem in conspectu, in acie videlicet considerationis tuae non avaritiam, sed gratiam. (VERS. 9.) Habeo plurima, frater mi, sint tua tibi. Ac si dicat: Frustra tantopere niteris, cum mihi multa honesta in voluntate suppetant, quae ad vitam sufficiant, nec tot novitatum ingestionibus, quas [Col. 0245D] penes te video, egeam. Noli, intellectus, ita ab arrepto deficere. (VERS. 10.) Sed si inveni jam semel in oculis, scilicet intentione tua, gratiam, patere munusculum temperantiae de manibus, quod est de operum meorum exercitio sumere. Sic enim cum intellectui pridem favere coepisti, vidi, id est acceptam habui faciem, notitiam videlicet tuam, qua a Deo nosci, id est approbari coeperas, quasi viderim vultum Dei, ut revera plane intelligerem voluntatem Dei illapsam tibi. Vel, vultum, id est severitatem Dei te pertimuisse cognoverim.
VERS. 11, 12.— Suscipe ergo non quod aestimas detrimentum, sed benedictionem, id est multiplicationis augmentum. Vix fratre compellente suscipiens, vix scilicet rationi favens, ait (consuetudo est humanae voluntatis cito quidem satis ad spirituale [Col. 0246A] quidpiam animari, citoque deficere): Gradiamur simul, pariter scilicet contendamus, eroque socius, amodo desiderii tui. Appetere sane quodammodo ire est. Ratio vero praeproperum necesse est remoretur impetum.
130 VERS. 13.— Nosti, domine, quod parvulos habeam teneros, et oves ac boves fetas mecum, quas si in ambulando fecero laborare, morientur una die cuncti greges. Quod est dicere: Nosti ex nuperrima conversione quod infirma habeam primordia, et oves simplicitatum, bovesque discretionis (boves enim terram discutiunt) solo nunc primum bene agendi appetitu fetantur, quas si plusquam vires exigunt coegero agere, morientur fastidii defectu una die; ipso scilicet suae illustrationis initio universae piarum [Col. 0246B] cogitationum congeries. (VERS. 14.) Praecedat Dominus meus ante servum suum, et ego sequar paulatim vestigia ejus, sicut videro posse parvulos meos, donec veniam ad dominum meum in Seir. Tuum est, inquit, prae cunctis animi motibus ire volendo, et ego gravitatis usu probae vestigia intentionis operando sequar, uti teneritudinem meam pati posse novero, donec ad te, qui Dominus sanctis desideriis praeeundo mens, et dux fore debueras, veniam in Seir, id est tibi unanimiter consocier in asperitatis peccatorum tuorum confessione.
VERS. 15.— Dicit ei Esau. Oro te ut de populo qui mecum est, saltem socii remaneant viae tuae. Quia, inquit, ut tibi credam suggeris, si ut tibi obtemperem [Col. 0246C] vis, saltem aliquos cogitationum minus noxiarum, operumque saecularium usus studio tuo vel remissionis aliquantulae causa permisce. Non, ait ratio, necesse est; hoc est, unde nostrum melius levetur fastidium. Uno indigeo, ut inveniam in conspectu, id est in tua gratiam provisione divinam. (VERS. 16, 17.) Reversus est itaque Esau illo die itinere quo venerat in Seir. Et Jacob venit in Socoth, ubi, aedificata domo et fixis tentoriis, appellavit locum Socoth, id est tabernacula. Carnalis appetitus luminis superni jam die fulgidus iisdem devotionis gressibus, quibus rationi convenerat, singula quaeque peccata ut gesta sunt, secum poenitentialiter memorando revertitur, donec superfluitatis, asperitatis, ac fetoris sui cogitatione mactetur. Seir enim pilosus vel hircus dicitur. Ibi, [Col. 0246D] ac si in domo, perseveranter habitat, figit tentoria, radicatur charitate distenta, vocat loci statum tabernacula, quia in charitatis immobilitate, multus labor, multa est militia.
VERS. 18.—Inde transit in Salem, quae interpretatur perfecta, urbem Sichimorum, quod est humerus, in quo intelligitur obedientia; cui supponitur humerus ad ferenda praeceptorum onera, haud dubium quin ipsa patientia, quae urbs scilicet munitioni terna habetur in Chanaan, id est mutationis terra, in quo intelligitur morum conversio integra. Chanaan namque dicitur mutata. Quod totum est: Profecit usque ad Salem Sichimorum urbem in terra Chanaan, plane ad perfectionem humilitatis et obedientiae, quae munimentum sola est, omnis virtutis reliquae et firmamentum morum mutationis factae. Postquam [Col. 0247A] regressus est Jacob de Mesopotamia Syriae; et habitavit juxta oppidum, id est ubi per vocationem sublimem, divinam scilicet, elevatur ab imis, et ad se spiritus noster regreditur, et in adjutorio Altissimi, qui vere nobis opem dat, quasi juxta oppidum habitat (Psal. XC, 1) . (VERS. 19.) Emitque partem agri, id est partem animi, qui ager cultu dignus est, scilicet ipsum carnalem affectum, qui animi pars inferior est, et in qua spiritualis militiae tabernacula jam visceraliter fixerat. Emit, inquam, eam a filiis Hemor patris Sichem centum agnis, expenso videlicet omnium pretio voluptatum, abegit eam ab operibus carnis, quae nil aliud quam laborem in nobis procreabant; tanquam a filiis Hemor, quod est asinus, patris Sichem, quod est labor, ut secundum Deum ea [Col. 0247B] uteretur, qua olim saeculo usus fuerat: quod totum centum agnis, id est perfecta humilitate ac simplicitate emeritum est (VERS. 20.) Ibi erigit altare, quia fidem sublevat per adminiculum operationis justae. Invocat super illud fortissimum Deum Israel, cum super illud ac si fundamentum innitens, vocat in se Deum fortissimum, non solum his, sed et aliis cum datur ab ipso efficacia principari cum Deo super vitia. Israel enim princeps cum Deo dicitur.
VERS. 1.— Egressa est autem Dina filia Liae, ut videret mulieres regionis illius. Dina interpretatur judicium istud. In quo, vel in qua accipimus discretionem, quae et ipsa judicium saepe vocatur. Istud [Col. 0247C] autem cum sit demonstrativum, rem praesentem significat, et nil magis in promptu esse debet, quam discretio semper necessaria. Haec egreditur, cum ad aliorum discutienda infirma acta ducitur. Filia Liae dicitur, quia actualis vita per hanc et recte fecunda invenitur. Ubi enim nil discernitur, nil est utique quod agitur. Mulieres regionis videntur, cum tepidi ejusdem nostrae religionis exsecutores notantur. (VERS. 2.) Hanc videt Sichem filius Hemor Hevaei, quando sibi hanc allegit affectus, in quo prorsus laboratur invidiae, asini revera pessimi filius, ex carnalium cupiditatum pessimo fervore progenitus. Hemor enim asinus; Hevaeus pessimus vel ferus; Sichem labor dicitur. Ex feritate sane corporalis concupiscentiae, quae asino signatur, innascitur contra [Col. 0247D] alios labor invidiae, quae pro certo nulla fruitur quiete. De hac enim dicitur quod
VERS. 5.— Quod cum audisset Jacob absentibus filiis, et in pastu occupatis pecorum, siluit donec redirent. Ratio nostra hanc sui corruptionem intelligit [Col. 0248B] operibus per inanes glorias, quae quidam forasticorum sensuum pastus sunt; his enim pecorum similes sumus, ubique distractis, sed silentio a cupiditatum strepitu facto redeunt. (VERS. 6, 7.) Egresso autem Hemor patre Sichem ut loqueretur ad Jacob, et ecce filii ejus veniebant de agro; auditoque quod acciderat, irati sunt valde, eo quod foedam rem operatus esset in Israel, et violata filia Jacob, rem illicitam perpetrasset. Facto silentio Hemor egreditur ut ad Jacob loquatur, quia consopita turba mentis cupiditas carnalis quietis impatiens diu silere non patitur, sed rationem aggredi cupiens evagantium operum reditu ac restrictione offenditur. Opus quod accidit, audiunt, et irascuntur, cum ratio memor veterum laborum, ex ipsis operibus docetur quantum [Col. 0248C] contra foeditatem internae constuprationis, me merita operum perdat, et dolere debeat, cum discretio rationis filia ad totius lepram generis vitietur.
VERS. 8, 9.— Loquitur itaque Hemor ad eos: Sichem filii mei adhaesit anima filiae vestrae. Date eam illi uxorem, et jungamus vicissim connubia. Hemor loquitur ad filios, cum fluxus cupiditatum ad evertendos instat actus nostros. Invidia, inquit, saecularis cohaesit subtiliter, et, ut sic dicam, intentionaliter discretioni vestrae. Hoc enim signat quod non corpus, sed anima adhaesisse dicitur. Ita medullitus illapsa est ut dirimi a mente nequeat; unde nil aliud restat, nisi ut copula utrorumque consensu fiat, ut eam qua carere non potestis excipitis gratanter [Col. 0248D] invidiam, cujus utilem experiamini prudentiam. Filias vestras, id est si quid fluxum et fragile vobis inest, tradite nobis in pecus alendum; et filias nostras, si quid itidem molle a nobis infertur accipite. (VERS. 10.) Et habitate irrefragabili tenore nobiscum. Terra, id est corpus vestrum in potestate liberi arbitrii vestri est, exercete ad voluptates, negotiamini incertitudinem spiritualium pro visibilibus dantes; possidete eam ad libitum eo utentes. (VERS. 11.) Sed et Sichem, id est invidia, voces suas habet: Inveniam gratiam coram vobis, et quae statueritis dabo, scilicet vobis ingrata non ero, quia multo majora vobis quam ulla patientia praestare potero. (VERS. 12.) Augete dotem, quid plane pro mea admissione commodi capessatis munera postulate, quae consequi saeculariter velitis edicite, satius [Col. 0249A] vobis haec tribuam quam assequamini per religionis socordiam.
VERS. 13, 14.— Responderunt filii Jacob Sichem et patri ejus saevientes in dolo ob stuprum sororis: Non possumus facere quod petitis, nec dare sororem nostram homini incircumciso; quod illicitum et nefarium est apud nos. Ratio ex praeteritarum memoria virtutum vires colligit, unde et Scriptura filios fecisse, id est opera dicit. In dolo ergo respondent, quia multo majora contra vitium facere interius proponunt quam exterius per opera exhibent. Discretionem, aiunt, nostram sinceritati devotam livoris incontinentiae prodere nefarium remur. (VERS. 15.) Sed in hoc valebimus foederari, si nostrae volueritis parcimoniae assimilari, ut omne masculinum, omne [Col. 0249B] videlicet superbum, per quod singulariter invidia gignitur, praecidatur a vobis. In quo fidelis ille dolus est, quia si a cupiditate audacia, a superbia propellatur invidia, stare poterunt neutra; quod tamen fieri non valet, quia sicut ab igne calor non dividitur ut ignis sit, ita a cupiditate superbia invidiaque solita praesumptio non separatur, quin in ipso vitio sit, et vitium sit. (VERS. 16, 17, 18, 19.) Tunc, inquit, copulari debita unanimitate valebimus cum puritati vos instare senserimus. Sin aliter, discretione divulsa a vestro contagio, dirimemur. Placet oblatio patri et filio, et statim circumciditur, quia vitiis ad horam solitum est, ut virtuti dolose subdantur. Amabat enim puellam valde, et ipse erat inclytus in omni domo patris sui. Valde puellam amat, [Col. 0249C] quia diabolus per invidiam, pulchritudinem discretionis foedare se immergendo praecipue affectat. Is enim invidentiae motus inclytus, id est inter universa 132 vitia praecognitus est, etiam in domo patris sui, illa scilicet cujus filia, quam concupiverat rex, cum populo suo oblivisci jubetur (Psal. XLIV, 11, 12) ; patris enim diaboli est inter vulgares enim valde exsecrationi habetur.
VERS. 20, 21, 22, 23.— Ingressique portam urbis locuti sunt populo. Viri isti pacifici sunt; usque ad hoc quo dicit, efficiemur unus populus [al., unum efficiamus populum]. Portam urbis ingrediuntur, cum vitia se ad conscientiae examen adduci, quasi aequanimiter ad momentum patiuntur. Porta judicium signat, quia in portis antiquitus res dubiae ventilabantur. [Col. 0249D] Exempla satis superque suppetunt. Populo loquuntur quia subdolose interim paci instituendae favere, et strepitui mentis sedando videntur. Virilis, inquiunt, et honesta haec atque pacifica continentia, feratur degere nobiscum in terra corporis, negotii, et exercitii sui lucra quaerat, ipsum enim corpus spatiosa, et lata sectans, cultu quo haec recidantur eget; filias, id est fluxa eorum desideria nobis apponemus, et quaelibet nostrarum partium lascivia et mollia, rationalibus animi motibus ingeremus. Unum tantum bonum nobis eventurum differtur, si scilicet circumcidamus ad praesens masculos, id est temerarios incursus nostros paulisper, sed non diu constringamus; ritus et instituta mentis ipsorum nos imitari simulantes, et sic fiet ut sensim animis illabentes [Col. 0250A] intentionem (quae quasi substantia est, quia ac si fundamentum substat) et pecora, piae scilicet custodiae opera, omnia insuper vitia, aut ipsum corpus, quod ipsae rationes possidere videntur, nostro paulatim imperio addicentur.
VERS. 24.— Assensi sunt omnes circumcisis cunctis maribus. Silent ad tempus vitia, sopitis aperte praesumptionis motibus. (VERS. 25, 26.) Et ecce tertio die quando gravissimus dolor est vulnerum, arreptis duo Jacob filii Simeon et Levi fratres Dinae gladiis ingressi sunt urbem confidenter; interfectisque cunctis masculis, Hemor et Sichem pariter necaverunt, tollentes Dinam de domo Sichem sororem suam. Prima dies suggestio, secunda delectatio, tertia consensus dicitur. Dies autem tunc sunt quando per [Col. 0250B] intelligentiam discernuntur. Postquam ergo gradatim vitium incipit erumpere, cum ad consensum jam deprehenditur velle prodire, per auditionem tristitiae (sic enim interpretatur Simeon) et per assumptionem virtutis internae (nisi enim bene contra vitia contristemur, nunquam a Dei spiritu assumimur), gladios internae et externae discretionis recipimus. Levi autem dicitur assumptus. Sine auditu vero tristitiae, id est sine propriae cognitione miseriae, non assumptio fit justitiae, quam non tam assumimus quam ab ea assumimur, id est fortiter tenemur, quae quadam germanitate prorsus necessaria junguntur Dinae, id est discretioni nostrae. Ingrediuntur haec urbem conscientiae et exsurgentis jam audaciae consumptis motibus cupiditatem et invidiam [Col. 0250C] pariter necant, Hemor scilicet et Sichem, et de pravo contubernio eruunt discretionem.
VERS. 27.— Quibus egressis per indultae sibi a Deo potentiae licentiam, caeteri filii Jacob super occisos irruunt, id est reliquae virtutes animi subacta vitia victrici actione operiunt, et urbem conscientiae a strepitu solito desolantes, corruptionis damna compensant. (VERS. 28.) Oves improvidentiae et fatuitatis, et armenta hebetudinum, vel curiositatum, his plane ac si armis contegimus nobis ipsis vitia nostra, asinosque libidinum, et omnia quae in domibus, et in agris; in mentibus scilicet et forensibus exercitiis erant. (VERS. 29.) Parvulos et uxores, id est coepta jam opera, et operum delectationes utraque [Col. 0250D] duxere captiva, sublata in mortali corpore regnandi potentia. (VERS. 30.) Quibus patratis audacter, dixit Jacob ad Simeon et Levi. Ubi vivaciter peccatis obsistitur Jacob, id est ratio humanitus acta, et auditionem tristitiae, et assumptionem gratiae quasi in his perseverare nequeat, coepisse se improbat. Turbastis me, id est turbam contra vitia mihi movistis, et odiosum me fecistis Chananaeis et Pherezaeis habitatoribus terrae, quia videlicet negotiis animi a terreno pene desiderio nunquam feriati, et stupori ad mala semper pravae carnis finem posui. Vos, inquam, motus spirituales auctores hujus estis odii. Chananaeus nempe, negotiator; Pheresaeus dicitur stupens. Negotium enim perambulans in tenebris, et reprobi sensus vel ponderositatis corporeae stupor terrae inhiant. Nos pauci sumus. Quia virtutum [Col. 0251A] parvus ad vitiorum comparationem est numerus. Illa ergo congregata quae expugnare coepistis frustra, percutient me et delebor ego, et domus mea, hoc tantillum quod boni habebam exterius delebitur, et domus conscientiae depopulabitur. Sed virtus rationalitatum divinitus erecta dicit (VERS. 31) : Nunquid ut scorto abuti debuere sorore nostra? Id est, nunquid prostituenda est cuilibet peccatorum sordi discretio nostra ex matre, quae nos protulit ratione proles eximia?
VERS. 1.— Interea mentis certamina desipientem Deus alloquitur interius Jacob. Surge, et ascende Bethel et habita ibi, facque altare Deo qui apparuit tibi quando fugiebas Esau fratrem tuum. Quod [Col. 0251B] est dicere: Erigere ab imis cogitatibus et usquequo fias domus Dei, quod est Bethel, provehere virtutibus, et fac 133 altare bonae voluntatis Deo, qui tibi inclaruit ut affectum carnalem effugeres, in quo piorum actuum sacrificia immoles. (VERS. 2.) Jacob vero convocata omni domo sua, ait: Abjicite deos alienos, qui in medio vestri sunt, et mundamini, ac mutate vestimenta vestra. Post altaris erectionem quam proposuerat, domum convocat, quia morum ac totius cogitationis dispersiones frenat. Abjicite, inquit, ea, quibus tanquam simulacris inserviebatis, vitia quae in medio vestri erant, Id est, thronum regni in vestra mente tenebant, et mundamini in conscientia, ac mutate operum integumenta. (VERS. 3, 4.) Surgite, ascendamus in Bethel, ut supra positum [Col. 0251C] est. Dederunt ei deos alienos quos habebant, id est vitia obtulerunt rationi consumenda. Dederunt enim dicitur, non restiterunt; deos autem crimina dici, testis est psalmus. Si audieris, inquit, me non erit in te deus recens (Psal. LXXX, 10) . Inaures autem deorum sunt obedientia, qua peccatis obtemperabatur. At ille infodit ea subter terebinthum, quae est post urbem Sichem. Postquam Sichem, id est invidentiae laborem postponimus deos, id est crimina cum eorum inauribus, videlicet obeditionibus, subter amplitudinem fragrantiamque charitatis abscondimus; terebinthus enim lata et odorifera arbor est.
VERS. 5.— Cumque profecti essent, terror Dei invasit omnes per circuitum civitates, et non sunt ausi [Col. 0251D] prosequi recedentes. Cum ad Deum proficiscimur sensus exteriores, quibus indita sunt livor et cupiditates, qui etiam in nostri circuitu quasi quaedam sunt positi civitates, Dei timore premuntur, nec audent vim inferre cum eorumdem desideria respuuntur. (VERS. 6.) Venit ergo Jacob Luzam, quae est in terra Chanaan, cognomento Bethel; ipse et omnis populus cum eo. Luza dicitur amygdalum. Bethel domus Dei. Chanaan mutata. Jacob ad amygdalum venit, cum spiritus noster per passiones, et amaritudines corporales, ac si corticis ad internae dulcedinis nucleum pertingit; quod tamen in terra, id est in mente jam cultibili ac mutata fit, mutata videlicet ad hoc, ut fiat domus Dei. Et omnis populus cogitationum non jam contra eum, sed cum eo, in ejus scilicet adminiculo est. (VERS. 7.) Altare ergo ibi [Col. 0252A] aedificat, quia sanctae voluntatis in ipsius mutationis proposito statum fundat. Domum Dei appellat, quia piam affectionem solummodo aptam ad Deo manendum aestimat; ibi enim, id est per hanc inclaruit eidem Deus, cum carnalem timeret affectum.
VERS. 8.— Eodem tempore mortua est Debora nutrix Rebeccae, et sepulta ad radices Bethel subter quercum; vocatumque est nomen loci Quercus fletus. In hac ipsa piae intentionis temperie, moritur carnalis stimulus, qui quidem dulcedinem praefert more suggestionis, sed amaritudinem habet quam maximam in extremo per effectum criminis. Debora namque dicitur apis, unde Boetius (De consolat. philos. lib. III, metro 7) :
VERS. 9, 10.— Apparuit autem Deus iterum Jacob, [Col. 0252C] postquam reversus est de Mesopotamia Syriae, benedixitque ei, dicens: Non vocaberis ultra Jacob, et appellavit eum Israel. De Mesopotamia Syriae, id est de vocatione, quae nos ab imis elevat, et sublimibus infert, ab invidiae finibus habet spiritus noster reversionem, ubi iterum per gratiae amplificationem et per contemplationis illustrationem Deus sibi apparet, ut in prima apparitione corrigatur, in secunda quae amissa fuerat gratia reparetur. Non, inquit, ultra vitiorum luctaminibus jactaberis, quod est, Jacob vocaberis, sed Israel erit tibi nomen, id est virtutum potentia cum Deo principaberis. (VERS. 11.) Ego Deus omnipotens, etc. Quod est dicere: Si omnipotentem me credis, ne diffidas gentes, et populos nationum ex te [Col. 0252D] futuros. Gentes scilicet vitiorum, et populos sponte mentibus innascentes, quae tamen, quia omnipotens a te credor, superabis. Cresce ergo spei altitudine, sed prius multiplicare beneficiis. Reges enim rationabilium motuum de lumbis tuis egredientur, id est de tuarum insita origine voluptatum carnalitatem excedendo procedent (VERS. 12) , et terrenitatem tuam sicuti Abrahae et Isaac, id est rationi et aeternorum spei subjici debet, tibi subjiciam, et semini tuo, his scilicet qui te imitabuntur. (VERS. 13.) Et recessit ab eo, eum scilicet proprio dimittendo arbitrio.
VERS. 14, 15.— Ille vero erexit titulum lapideum in loco quo locutus fuerat ei Deus, libans super eum libamina, et effundens oleum, vocansque nomen loci illius Bethel. Titulus lapideus erigitur in loco quo Deus apparuit, cum lumen humilitatis, qua nil est [Col. 0253A] firmius, in mente, cui Deus ac si speciali loco suo infulgere consuevit, solidatur. Libamina et oleum hic fundimus, cum tali fundamento et orationes imponimus, et oleum divinae gratiae nobis infundi humilitatis ipsius merito obtinemus. 134 Unde sic vivere, domum profecto Dei esse censemus. (VERS. 16.) Egressus autem, venit verno tempore ad terram quae ducit Ephratam. Egredimur verno tempore, cum fines desideriorum carnis excedimus, divini spiritus nobis infuso calore. Ad terram quae ducit Ephratam venimus, dum ad soliditatem animi, qua ad frugiferam divinae venitur cognitionis, regionem pertingimus. In qua cum parturiret Rachel (VERS. 17) ob difficultatem partus periclitari coepit. Rachel parturit, cum ad veram, quae Deus est, frugem virtus contemplationis [Col. 0253B] inhians, cum difficultate magna, et periculosa etiam aliquando defatigatione animi, visionis internae effectum assequi cupit. Sed obstetrix quae nostris solet obstare periculis, scilicet ratio, mentem ne timeat hortatur, quia ne a coepto refugiat, de aeterni fructus quasi de filii futura animum si perseveraverit possessione solatur.
VERS. 18.— Egrediente autem anima prae dolore, et imminente jam morte, vocavit nomen filii sui Benoni, id est filius doloris mei. Cum nos Deum contemplandi devotio urget, prae dolore, quia panem vitae mens attingere non praevalet, anima egreditur; necesse est enim ut animalis sensus a corde exuatur, et saeculi desideriis, in quantum praevalet, moriatur. [Col. 0253C] Unde ab ipsa matre, scilicet charitate, quae inter virtutum, quibus insudat fetus ingemiscens parturit usque adhuc (Rom. VIII, 22) , tantae gravitudinis effectus, vocatur doloris filius, sed divinus intellectus, cujus tanquam veri patris sincero semine charitas impraegnatur, filium dexterae hunc appellat, quia quidquid sub ipso per charitatem geritur, dexterae aeterni regni militat. (VERS. 19.) Mortua est Rachel et sepulta in via quae ducit Ephratam. Quia opus est, quantum ad saeculi ambitum spectat, mori animam, visioni Conditoris intentam, et sepeliri, id est abscondi a forensi strepitu, in Christo, qui est via; consepultis enim ei datur frugiferae regionis, ejus videlicet divinitatis, pascua. Ducunt autem ad hanc conformitatis ipsius vestigia, ubi [Col. 0253D] proprie Bethel est, domus profecto Dei vera. (VERS. 20.) Erexitque Jacob titulum lapideum super sepulcrum ejus: Hic est titulus monumenti Rachel usque in praesentem diem. Jacob titulum super sepulcrum Rachelis erigit, cum inter moriendum saeculo ipsa speculationis virtus, quam habet introrsum, etiam exterius claritatem humilitatis ostendit. Titulus autem a Graeco nomine dicitur, quod est titan, id est sol. Is titulus monumenti pertingit usque in praesentem diem, quia humilitas ista sempiternam meretur memoriam, quae in illa indefectiva die, quae Deus est, constat, cujus diffugit nemo praesentiam. Lapideus autem dicitur, [Col. 0254A] ut soliditas, durabilitas, ejusdemque pondus notetur. (VERS. 21.) Egressus inde fixit tabernaculum trans turrim gregis. Turris gregis excellentia est, indivisae et unanimis in Deum cogitationis. Egredimur vero inde, cum evicta passionum corporis quasi partus difficultate, progredimur trans turrim, gregis tabernaculum figere, id est ultra omnem imaginariam, et quasi gregariam vim, in ipsum Deum aciem spiritualis animi porrigere.
VERS. 22.— Cumque habitaret in illa regione, abiit Ruben, et dormivit cum Bala concubina patris sui; quod illum minime latuit. Ruben dicitur videns in medio; Bala, inveterata. Cum in supernae visionis nobili illa regione moramur, rectitudo intelligentiae nostrae, quae nec ad dexteram, nec ad sinistram [Col. 0254B] devians media tenet et providet, quae per Ruben signatur, a pio contuitu abit, et in aliqua veterum, id est temporalium rerum voluptate torpescit. Quae concubina patris dicitur, quia ipsius intellectus, qui rex et pater nobis est, auctoritas erga hanc adulterine nimis afficitur: qui tamen incursus Patrem minime latet, quia fluxus sui foeditas spiritui luce clarius patet, et tamen a dignae ultionis animadversione silet. (VERS. 27.) Venit etiam Jacob ad Isaac patrem suum in Mambre, civitatem Arbeae, haec est Hebron, in qua peregrinatus est, Abraham et Isaac. Spiritus noster ad Mambre civitatem Arbeae venit, cum ad divisionem, id est discretionem temporalitatis hujus, quae quaternitate signatur, quae revera maximi civitas munimenti est, accedit; et quidquid transitorium [Col. 0254C] est amare, certam miseriam esse intelligit; Mambre enim divisiones; Arbeae, quatuor sonat; Hebron vero participatio tristitiae dicitur. In Hebron ergo peregrinatur Abraham et Isaac, quia ipse intellectus et spes interni gaudii quam habemus, dum proprii recolit incolatus aerumnam, quandiu in corpore agitur, nunquam non habitat tristitiae participationem.
VERS. 28, 29.— Et completi sunt dies Isaac centum octoginta annorum. Consumptus aetate mortuus est, et appositus populo suo senex et plenus dierum. Per centum annos plenitudo virtutis exprimitur, per octogenarium, qui quaternarios praefert, temporalitas accipitur, quae in his qui coelesti laetitiae inhiantes [Col. 0254D] sunt. Isaac centenarii quasi luminum perfectione transcenditur. Aetate Isaac consumitur, et moritur, cum carnis gaudio ad integrum demolito, spes omnis nostra quantum ad saeculum interimitur. Plenus dierum populo suo apponitur, cum plena mens virtutum luminibus, coelesti populo, specialiter suo conformatur. Et sepelierunt eum Esau et Jacob filii sui, intellectus videlicet et affectus, quae gignuntur ex mente tripudiis intenta coelestibus, postquam praeter Deum nil sapere, non aliunde affici gaudent, mentem ipsam, de qua prodeunt, a saeculi molestiis contutant intra se et abscondunt.
[Col. 0253] EXPLICIT LIBER OCTAVUS.
[Col. 0255A] Nonne auctorem in scripturarum disquisitione profiteor; sed sanctorum regulas pia fide consectans, si quid utile ibidem reperire contigerit, piis humilium et discere volentium desideriis mea secundum Deum sensa propinans, disserere quae sequuntur intendo. Id enim proximis debeo. Exsibilet qui vult istud et rideat, et veluti ad novitatem Saulis prophetantis insultet, dum modo uni saltem cuilibet profutura cantemus. Sequitur ergo.
VERS. 2.— Joseph cum sedecim esset annorum, pascebat gregem cum fratribus suis adhuc puer, cum filiis Balae et Zelfae uxorum patris sui. Joseph, qui interpretatur adaugens, spiritum nostrum significat, [Col. 0255B] qui semper augmentis spiritualibus instat. Sex et decem est annorum, dum exteriorem interioremque hominem sexta enim die factus est homo in animam viventem (Gen. I, 27; II, 7) divinae legis denario subjicit, ob assequendam plenitudinem mysticorum annorum. Pascit gregem adhuc puer cum fratribus suis, dum cogitationem sub divino timore constrictam, in primis adhuc provectibus positus supernae aspirationis et divini eloquii pabulo alit, cum aliis ex eadem genitis mente virtutibus, vel cum fratribus suis, carnalibus scilicet motibus, qui ex Bala et Zelfa, id est saeculari vetustate, et instinctu inanis gloriae, oriuntur. De utrisque supra satis diximus; haec enim praecipue, scilicet mundana voluptas, et cenodoxia proficientibus infesta sunt. Nam utraque [Col. 0255C] patris nostri, ipsius videlicet intellectus legitimo conjugio, sed non legitime abusa sunt. Unde et uxores dictae sunt, sicut et quinque viri Samaritanae dicti sunt. Accusavitque fratres suos apud patrem crimine pessimo. Nam penes intellectualitatem motus carnales, qui ex eadem mente gignuntur, criminis arguere, proprium ejusdem intellectus est. Ipse enim ad se carnis subjectae defert quaestiones. Nempe isdem thronus est, id est judex, qui praesidet throno. Pessimum autem est quod Deo scienter adversatur.
VERS. 3.— Israel autem diligebat Joseph super omnes filios suos, eo quod in senectute genuisset eum; fecitque ei tunicam polymitam. Spiritus noster in quantum cum Deo principatur; Israel enim princeps [Col. 0255D] cum Deo interpretatur, Joseph, id est aeterni augmenti desiderium, plusquam omnes filios, opera scilicet sua diligit, quia ubi non est provectus votum, facilem habent, si sunt ibi bona aliqua, motum. In senectute namque is gignitur, nam defervescente concupiscentiarum aestu, ac praesumptionis juvenilis [Col. 0256A] rigore, talis aviditas comparatur. Tunicam polymitam, id est multicolorem ei fecit, quia vitam diversis virtutum generibus institutam spiritus ipse sibi composuit. Possumus etiam per Joseph intelligere religionis affectum, qui semper nititur ad profectum. (VERS. 4.) Videntes autem fratres ejus quod a patre plus cunctis filiis amaretur, oderant eum, nec poterant ei quidquam pacificum loqui. Quo enim spiritus noster pietatis desiderio et cultui magis institerit, tanto magis frequentia carnalitatum quasi in ejus odium insurgit. Nil pacificum loquuntur, quia semper contra interioris hominis quietem feruntur.
VERS. 5.— Accidit quoque ut visum somnium referret fratribus suis; quae causa majoris odii seminarium fuit. Somnium refert fratribus, dum ea, quae a [Col. 0256B] forasticis dormiendo, et ad interna vigilando spiritualiter sentit, motibus ex sua corruptibili natura prodeuntibus objicit; unde majore eos rabie accendit quo arctius restringit. (VERS. 7.) Putabam nos ligare manipulos in agro, et quasi consurgere manipulum meum, et stare, vestrosque manipulos circumstantes adorare manipulum meum. Ac si diceret: Vos vobis animi imperium indebite arrogatis, sed ego putabam quod et verum est, nos pariter nostrorum fructus operum sub Dei timoris disciplina restringere debere, sed tamen me rationem opprobrii dignitatem officii praecellere, et pro vobis jacentibus ubique voluptatum decertare, et me praevia ad idem praelium debere vos assurgere, et vestrae cervicositatis mihi colla curvare. (VERS. 8.) Nunquid, inquiunt, [Col. 0256C] rex noster eris, aut subjiciemur ditioni tuae? Id est quomodo fieri potest, ut tot concupiscentiis corporeae necessitatis exstinctis, solus ipse domineris?
VERS. 9.— Aliud quoque vidit somnium, quod narrans fratribus, ait: Vidi per somnium quasi solem, et lunam, et stellas undecim adorare me. 136 Si Joseph, ut praelibavimus, bene agendi appetitum accipimus, ad augmentum enim spirare proprium est ejus; solem intellectum, lunam voluntatem dicimus; quia sicut luna a sole, sic voluntas illustratur a ratione. Undecim stellas interiores exterioresque motus intelligimus, et quia undenarius ex sex et quinque constat, senarium ad bonae voluntatis perfectionem, quinarium ad sensuum corporis mobilitatem conferimus. Senarius enim omni sua parte [Col. 0256D] solidus stat, quinarius minime. Unde et ex inaequalitate utraque undenarium, qui transgressionem signat, efficiunt. Velle enim adjacet (Rom. VII, 18) , sed exterioris hominis membra praepediunt. Haec omnia autem adorant pietatis affectum, quia et ratio, et voluntas, interiorque, et etiam, velit nolit, [Col. 0257A] exterior homo specialiter optat, et precibus Deo datis sancti appetitus praestolatur augmentum. Aut quia adorare dicitur juxta orare, juxta Joseph, id est augmentum orat, qui nil a Deo nisi sanctitatis incrementum postulat. Voluntas et affectus, cum pia sunt, licet unum esse videantur, non sunt, quia de multis bene afficimur, sed ab his, quae rationi junctior est, voluntate retrahimur. Locum enim tempusque discutimus et caetera quaevis attendimus. (VERS. 10.) Quod cum patri suo et fratribus retulisset increpavit eum pater suus, etc. Pater eum increpat, quia agilitatem pii affectus, gravitas intellectualis fragilitatum timida, ne praepropere quid aggrediatur, retardat. Num ego et mater tua et fratres tui adorabimus te super terram? An ego, inquit, a quo semen divinum matri [Col. 0257B] tuae, bonae scilicet voluntati ingeritur, sine hac enim reprobum est, quod gignitur, et ipsa mater tua quae te in quantum vere es parit, internique, et externi motus addici poterimus tibi, in tantum ut sis super terram, nulla profecto ambiendo nisi supernae vitae eminentiam? (VERS. 11.) Fratres ergo, id est spinae ac tribuli, qui ex terra cordis cum bona fruge nascuntur, invident; pater vero intellectus interius exteriusque a negotiis tacendo rem considerat, dum proposito instat.
VERS. 12.— Cumque fratres illius in pascendis gregibus patris morarentur in Sichem, etc. Fratres isti non gregem, sed greges discordiae ac divisionis cogitationes pascunt, id est, crebris repertis avaritiae superbiaeque, vel invidiae occasionibus nutriunt. [Col. 0257C] Qui greges patris etiam dicuntur, quia cogitatus dispersiones usque ad intellectus vexationem pervenire noscuntur. Sichem dicitur humerus vel labor. In Sichimis ergo morantur, dum curarum sarcinis iniquae sufferentiae humeros supponentes, ut sic dicam, sub mortifero labore quiescunt. (VERS. 13.) Dicit ergo pater: Veni, mittam te ad eos. Redi, inquit, a dispersione tua, ut dirigi possis contra cogitationum vitia, et pietatis appetitu suam non differente praesentiam. (VERS. 14.) Vade, ait, et vide si cuncta prospera sunt circa fratres tuos et pecora; et renuntia mihi quid agatur. Vade per directionem intentionis, et videbis postmodum, per aciem discretionis, an animalitates tuae, dum saeculi bona capessunt, [Col. 0257D] gaudere aliqua interiori prosperitate possunt. Inter fratres hoc differt et pecora, quod sunt aliqua vitia quasi ratione sese tuentia, quaedam omnino bestialia. Porro quid agant fratres renuntiat, cum aestus sancti desiderii ad examen intellectus quaestus suos aut damna reportat. Missus de valle Hebron, venit in Sichem. Hebron augmentum sempiternum, vel visio sempiterna dicitur. Mittitur ergo Joseph, id est appetitus augmenti, de mentis humilitate, per quam perpetuum sperat augmentum, et de visione Dei, qua per fidem et amorem sub spe sempiternitatis jam hic fruitur, ad consideranda illa in quibus caro libenter versatur negotia: sed venit in Sichem, quia quae discernere solummodo et discreta abjicere debuit, in his demorando aliquoties quadam detinetur inertia, et humerum supponendo pari laborat miseria.
[Col. 0258A] VERS. 15.— Invenitque eum vir errantem in agro, et interrogavit quid quaereret. Vir ipse intellectus est, qui affectum per agrum, id est per mundana evagantem, de suo errore inquirit. (VERS. 16.) Fratres meos, ait, quaero, indica mihi ubi pascunt greges. Ac si dicat: Dum carnalitatis meae excessus discutio me ipsum pariter excessisse video, tu ergo si virum sapis, indica mihi foeditatem hujus vecordis et incompositae pastionis. (VERS. 17.) Recesserunt, inquit, de loco isto; audivi autem eos dicentes: Eamus in Dothaim. Dothaim dicitur viride eorum, vel pabulum eorum, vel sufficiens defectio. Postquam spiritualibus addicti sumus vitiis, ab horum labore recedentes, ad carnalem defluere gratius habemus voluptatem, quod significat jocunditas viriditatis, quod pabulum [Col. 0258B] est eis, non tamen refectio, sed sufficientia totius internae defectionis.
VERS. 18.— Pergit post fratres suos et invenit eos in Dothaim, dum sola eos prosequens consideratione reperit eos deficere in terrenis desideriis. (VERS. 18, 19, 20.) Qui cum vidissent eum, antequam accederet ad eos, cogitaverunt interficere eum: Et mutuo loquebantur: Ecce somniator venit; venite, occidamus eum, et mittamus in cisternam hanc veterem, dicemusque: Fera pessima devoravit eum. Vident Joseph fratres, cum evidenter invident pio affectui motus animales. Antequam accedat cogitant occidere, quia antequam per effectum errori assentiat, per nequam affectum disponunt subruere. 137 Ecce, aiunt, is [Col. 0258C] qui visibilia respuens invisibilibus animi aciem porrigit, et quasi somnio vivit; o vos carnalium congeries delectationum, venite, hunc vobis addicite, atque in antiquum chaos, reprobum scilicet sensum, quod est, vetus cisterna, carens divinae intelligentiae aquis, quo quondam ante conversionem turpiter se egerat projicite, et a fera pessima, id est a repentina et improvisa tentatione aliqua consumptum, et evictum dicite; vel diaboli factum violentia perhibete. Solent namque ad excusandas excusationes in peccatis (Psal. CXL, 4) ipsi peccantes ista obtendere. Et tunc apparebit quid illi prosint somnia sua, id est quid fatuitatis sit pro invisibilibus dimittere visibilia, pro incertis certa. Somnium enim est ea, quae oculis non videntur, dormiendo attendere. Ego ait [Col. 0258D] dormio et cor meum vigilat (Cant. V, 2.)
VERS. 21, 22.— Audiens hoc Ruben nitebatur liberare eum de manibus eorum. Non, ait, interficiamus animam ejus, nec effundamus sanguinem; sed projicite eum in cisternam hanc, quae est in solitudine manusque vestras servate innoxias. Hoc autem dicebat, volens eripere eum de manibus eorum et reddere patri suo. Ruben qui dicitur videns in medio, discretionis vis est, irreflexae directionis intendens meditullium, quae dum pii affectus, id est intelligit periculum nititur liberare de carnalium potestate libidinum: Non, inquit, anima capitali aliquo crimine perimatur, quod est sanguinem fundere, fluxum scilicet carnalitatis laxare, sed ad cisternam vitae videlicet pristinae saecularis foveam, quae a Deo habitatore [Col. 0259A] patitur solitudinem, tantummodo animae sectantes inertiam deducite, non ad culpam actualem foedi cujuspiam criminis devolvite. Facilius sane a segnitie mentis exsurgitur quam culpae perpetratae ruina emergitur. Sic nempe versuta discretio per minus majore vult carere exitio, donec patri restituatur, id est, intellectui plenarie suo.
VERS. 23, 24.— Confestim igitur ut pervenit ad fratres, nudaverunt eum tunica talari et polymita, miseruntque in cisternam, quae non habebat aquam. Ad fratres pervenit, cum ad carnalis titillationis effectum se inserit. Tunica talari et polymita nudant, cum virtutum varietate in qua perseverare decreverat (hoc enim talis significat) exspoliant. In cisternam sine aqua mittunt, cum in pristinam vitam in qua [Col. 0259B] nulla spiritualitatis scientia est, retrudunt. (VERS. 25.) Et sedentes ut comederent panem, viderunt viatores Ismaelitas venire de Galaad, et camelos eorum, portantes aromata, et resinam, et stacten in Aegyptum. Sedent ut panem comedant, quia statu rectitudinis amisso, remisse agunt, ut se temporali jocunditate reficiant. Panis enim hoc significat, ut est: Abominabilis fit ei panis in vita sua (Job XXXIII, 20) . Ismaelitas obedientes sibi interpretamus Viatores autem dicuntur qui per viam, quae Christus est, ambulare videntur, sed tamen sibi obediunt, quia non Dei, sed suam in his exhibitionibus laudem quaerunt. Hos venire de Galaad vident, quia de acervo testimonii, id est de frequentia sanctorum, qui se operibus ad electos pertinere testantur, per exempli [Col. 0259C] traductionem descendere specie tenus censent. Cameli eorum portant in Aegyptum, cum corpora quae ob sui pondus cameli vocantur, quia aggravant animam (Sap. IX, 15) , bona quaelibet quibus non ad Dei honorem, sed ad saeculi ostentationem redolent solummodo extrinsecus praeferunt. Aegyptus enim saeculum signat, unde est: Non abominaberis Egyptium (Deut. XXIII, 7) ; odoramenta vero forinsecas virtutes insinuant.
VERS. 26, 27.— Dixit ergo Judas fratribus suis: Quid nobis prodest, si occiderimus fratrem nostrum et celaverimus sanguinem ipsius? Melius est ut vendatur Ismaelitis, et manus nostrae non polluantur; frater enim et caro nostra est. Judas dicitur confessio. Solet [Col. 0259D] autem obstare plurimum peccare volentibus, ipsa post peccatum necessitas confessionis. Pudet enim perpetrare, quod multo magis confiteri pudor est. Qualem, inquit, fructum habuistis; in quibus nunc erubescitis? (Rom. VI, 21.) Reverentia ergo confessionis infert motibus pravis. Quid, ait, proderit a bona voluntate deficere, et lethale crimen animo incutere, quod non, cum perpetratum fuerit, poterit mens ipsa celare, si propriae velit saluti consulere? Vendatur Ismaelitis, hypocritarum scilicet tradatur exemplis, et exterior actio nostra non polluatur naevo culpae notabilis, quia ipse affectus, si per turpia opera infametur, tanta propinquitate nobis adjungitur, ut per hunc caro nostra, id est tota exterioritas vitietur.
VERS. 28.— Acquieverunt fratres sermonibus ejus. [Col. 0260A] Et praetereuntibus Madianitis negotiatoribus, extrahentes eum de cisterna, vendiderunt viginti argenteis. Acquiescunt fratres, cum verecundiae, sed tamen humanae licet utili, cedunt motus carnales. Eligunt enim subjici magis spiritualibus quae minus patent quam corporalibus. Extrahunt de cisterna, cum de saeculari mores suos adimunt vita, et his, qui pro negotio favorum bene victitare videntur; qui tamen Madianitae, id est juste judicandi sunt distrahunt, dum ad eorum exempla se vertunt. Madian nempe, de judicio dicitur. Vendunt viginti argenteis, dum se eis imitando ipsos subjiciunt, dispertiendo se per numeros duplicitatis. Vicenarius enim duplicitatem signat, juxta illud: Si possit cum decem millibus occurrere ei, qui cum 138 viginti millibus venit ad se [Col. 0260B] (Luc. XIV, 31) . Argentei vero quia sonorum metallum est, illius tantillae famae tinnitum significant, et verba laudantium quasi quaedam nummorum particulae constant. Qui duxerunt eum in Aegyptum: quia imitationis suae illecebris actum, ad solius saecularitatis pertrahunt ambitum.
VERS. 29, 30.— Reversusque Ruben ad cisternam non invenit puerum et scissis vestibus pergens ad fratres, ait: Puer non comparet, et ego quo ibo? Ruben ad cisternam revertitur, et puerum non invenit, cum discretio nostra ad veteris vitae statum consideratione ducitur, sed jam affectus, ut fieri solet, ad carnalia quemque relabi ibi non invenitur quia laqueis cenodoxiae, quae vix ad simplicitatem revocatur, irretitur, multo sane deterius. Vestes scindit, et ad [Col. 0260C] fratres pergit, cum sancta opera, quae Deo uniri debent, per ora et oculos hominum dispersa favoraliter ostendit, et ad interioris hominis pravos motus corrigendo agi ista ingemit: Vae enim ingredienti terram duabus viis (Eccli. II, 14) Affectus, inquit, irrecuperabiliter per inanes glorias elapsus est, in quo mea jam perficiet discretio, ubi nullus pietatis sensus est.
VERS. 31, 32.— Tulerunt autem tunicam ejus, et in sanguine haedi, quem occiderant, tinxerunt, mittentes qui ferrent ad patrem et dicerent: Hanc invenimus; vide utrum tunica filii tui sit, an non. Tunica ejus, ipsius est interior affectualitatis habitus. Hanc in sanguine haedi, quem occiderant, tingunt, cum [Col. 0260D] desiderio peccati carnalis, quod in modum cruoris decurrit, conscientiae statum polluunt. Haedus namque, quem occiderant, flagitium est, quod commiserant; solet enim typus inanis gloriae reflari per effectum carnalis culpae. Mittunt qui ferunt ad patrem, cum cogitationum versutiis aggrediuntur rationem. Attende, aiunt, in quem habitum affectus, quem bene Deo peperisse videbaris, defluxerit, aut forte si talem tibi non ascripseris, vide unde tali conscientia emerseris, et certe in quo perseverare non poteras, nunquam virtutis studium affectare debueris.
VERS. 33.— Tunica filii mei est, fera pessima comedit, bestia devoravit Joseph. Habitus, inquit, affectionis meae revera is est, sed crudelitate diaboli et carnalium ferali impetu voluptatum corruptus est [Col. 0261A] Solet humanitus acta ratio, quasi daemonum et carnis violentia, sponte actas nequitias excusare. Joseph ab his est devoratus, quia ab his consumptus creditur totius pietatis et proficiendi appetitus. (VERS. 34.) Scissisque vestibus, indutus est cilicio, lugens filium multo tempore. Vestes scindit, cum unitate intentionis amissa opus proprium, quo membra sua super terram contegere debet, per inania disjicit. Cilicio induitur, cum voluptatum stimulis circumdatur. Luget filium multo tempore, cum luctu dignum suum ostendit affectum assidue. (VERS. 35.) Congregatis autem cunctis liberis ejus, ut linirent dolorem patris, noluit consolationem recipere et ait: Descendam ad filium lugens in infernum. Liberi congregantur, cum rationis vires, quae de peccati servitio ad libertatem vitae [Col. 0261B] nos revocant, Dei timore ad tempus coaggerantur. Liniunt et consolari volunt dolorem patris, cum peccati miseriam per conversionis et poenitentiae remedium temperare nituntur. Sed per effectum recusans, et sentienti cum Deo spiritu non credens, dolendo exitio devolvi se patitur in desperationis barathrum, post pravae delectationis affectum, id est filium.
VERS. 36.— Et illo perseverante in fletu, Madianitae vendiderunt Joseph in Aegypto Putiphar eunucho Pharaonis, magistro militiae. Spiritu nostro fletu digna opera perseveranter agente, Joseph, bonus, scilicet noster appetitus exemplo eorum qui de judicio sunt, et ad puniendos pertinent, Aegyptiae caecitati contradicitur; Putiphar interpretatur os inclinans ad [Col. 0261C] dissecandum. Os appetitum nequam significat, qui semper pronus est ad disperdendum. Eunuchus est, et magister militiae, quia ab omni bono sterilis est, et totius vitiorum exercitus princeps. Is pretio temporalium voluptatum sibi distrahit proficiendi affectum.
VERS. 1.— Eo tempore, Judas descendens a fratribus, divertit ad virum Odollamitem, nomine Hiram. Judas, confessio; Hiras, fratris mei visio dicitur. Cum animus ita a se dividitur, memoria sanctae confessionis, quae supra puero tenero, scilicet proposito, parci monuit, a superbia fratrum, corporalium videlicet desideriorum, sese demittens, divertit [Col. 0261D] a saeculari strepitu ad ejus, qui vere unicus frater est, Jesu Christi visionem. Qui ideo vir dicitur, quia in eo nil nisi virtutis summa videtur. Odollamites, testimonium in aqua sonat. In aqua autem baptismatis Christum ipsum induimus (Gal. III, 27) , cui dum facto contradicimus, in hac aqua testimonium contra nos ferentem, dum ei videndo tanquam fratri intendimus, invenimus.
VERS. 2.— Viditque sibi filiam hominis Chananaei, vocabulo Sue, et uxore accepta, ingressus est ad eam. Si homo Christus est, Chananaeus profecto, sicut et Samaritanus, ideo dictus est, quia ipse vera suorum mutatio est. Chananaeus enim, ut saepe dictum est, mutatus dicitur. Is habet filiam, rationem scilicet ipsam quae 139 Sue, idest loquens, vel cantilena dicitur, quia ipsa sola nobis, aliis oblatrantibus, intelligibiliter [Col. 0262A] loquitur, et lenitate spiritus vel concentus, nos stimulos titillationum, sed serenitatem omnimodam operatur; filia autem est, quia ipsi, qui summa ratio est, similis est. Hanc sibi videt Judas, quia eam solum sibi utilem ad sequendum aestimat verae confessionis humilitas. Uxorem sibi copulat, quia hanc per contemptum saeculi peccati cognitione ad operanda bona fecundat. (VERS. 3.) Quae concepit filium, vocavitque nomen ejus Her, qui interpretatur resurrectio vel vigiliae, vel pellicius. Cum enim ad rationabiliter vivendum accedimus, prius necesse est resurgamus, demumque in nostri custodia vigilemus, quia post conversionem, saepe mortuorum operum memoria, quod pellis significat laboramus.
VERS. 4.— Rursus concepto fetu natum filium nominavit [Col. 0262B] Onam; qui dicitur moeror eorum, quod refertur ad fastidium. Solet nempe ex difficultate evincendarum passionum, quae ex recordatione saeculi voluptatum contingit, maximum coepto proposito generari fastidium. Unde Psalmus, Omnem, inquit, escam abominata est anima eorum (Psal. CVI, 18) , etc. Usque ad portas enim mortis, id est usque ad religionis desertionem torquentur sancti aestibus cogitationis. (VERS. 5.) Tertium quoque peperit, quem appellavit Sela, qui umbra ejus interpretatur, quod ad sancti spiritus protectionem refertur. Facit enim ipse proventum, ut tentati sustinere possimus. In duobus praemissis clamamus parturientes, in tertio masculus nascitur, qui ad thronum Dei, ut regat virga ferrea (Psal. II, 9) genus cum quadam emeritae [Col. 0262C] impassibilitatis palma, provehitur. Quo nato parere ultra cessavit, quia postquam ad perfectam charitatem mens pervenerit, jam non in dolore filios parit, quia quidquid agit jam quasi ex naturali facilitate consurgit.
VERS. 6.— Dedit autem Judas uxorem primogenito suo Her, nomine Thamar, Quae amaritudo dicitur. Disciplina; namque amaritudinem tentationum illecebris apponere debemus, quae quidem in praesenti amaritudinis est, sed fructum pacatissimum reddet exercitatis in ea (Hebr. XII, 11) .
VERS. 7.— Fuit quoque Her primogenitus Judae, nequam in conspectu Domini, et ab eo occisus est. Occidit Deus Her in conspectu suo nequam, dum [Col. 0262D] incentiva libidinum tam spiritualium quam corporalium, quae Deus per maxime improbat, in anima, quae sola sibi conspicua est, virtute constabilitae rationis interimit. (VERS. 8.) Dixitque Judas ad Onam filium suum: Ingredere ad uxorem fratris tui, et sociare illi, ut suscites semen fratri tuo. Loquitur Judas ad Onam, cum humilitas confessionis et poenitentiae informat acediae moestitiam. Filius autem est, quia ex occasione suae actionis natus ipse defectus est. Consociare, inquit, piae amaritudini, et intelligenter quasi ingrediendo penetra, et insere te praesentis saeculi tribulationi, quasi fructus aeternos tibi pariturae conjugi, ut fratri tuo, motui scilicet corporali, suscites semen, id est posteritatem superni praemii. Corpus enim mortuum est propter peccatum (Rom. VIII, 10) , suscita ergo illud per justitiae actum.
[Col. 0263A] VERS. 9.— Ille autem sciens non sibi nasci filios, introiens ad uxorem fratris sui, semen fundebat in terram, ne liberi fratris nomine nascerentur. Introit ad uxorem, dum considerando pervidet disciplinae gravitudinem. Scit sibi non nasci filios, quia novit animi inertiam ad proferendos poenitentiae fructus dignos. Semen fundit in terram, cum bonum quod agit vertit in terrenam gloriam. (VERS. 10.) Percutit eum Deus quod detestabiliter faciat, quia aut judicialiter punit, vel quoquo pacto arguendo corrigit, dum suae sibi nequitiae horrorem ostendit. (VERS. 11.) Quam ob rem dixit Judas Thamar nurui suae: Esto vidua in domo patris tui, donec crescat Sela filius meus; timebat enim ne et ipse moreretur, sicut fratres sui. Quae abiit et habitavit in domo patris sui. Confessionis [Col. 0263B] humilitas ad Thamar, id est disciplinae custodiam se convertens, cognosce, inquit, sponsum tuum, pro te Christum mortuum, praestolare ergo intra conscientiam, quae domus Dei Patris tui est, augmentum gratiae, quae tibi obumbret, Spiritus sancti, quae paracletum habeas vice sponsi tui, cui tanquam filio divini eloquii nutrimentis alendo insistas, quem tamen tu conceperis ex libertate arbitrii. Timet enim dum sic se monimentis mens innovat, ne tentando, ut pridem periclitetur, et decidat. Facit ergo ita.
VERS. 12.— Evolutis autem multis diebus, mortua est Sue, uxor Judae. Qui post luctum consolatione suscepta, ascendebat ad tonsores ovium suarum, ipse et Hiras opilio gregis Odollamites in Thamnas. Evolvuntur [Col. 0263C] dies, cum sensim per teporem animi deficiunt virtutes. Sue Uxor Judae moritur, cum ratio, quae nobis spiritum lenitatis incentat, et quam pietas confessionis impraegnat, destituitur; quae cum post luctum peccati consolationem veniae suscepisset, ne postmodum in aliqua animae relaberetur exitia, ascendit progressu mentis ad eorum exempla sanctorum, per quos absciderentur a simplicibus suis cogitatibus curae saecularis superflua. Ascendit, inquam, in Thamnas. Thamnae interpretantur deficientes, vel numeri, vel fideles. Promovetur ergo ad hoc ut primum in se deficiat, et in Deo proficiat ut sic ad numerum fidelium pertingat. Ipse itaque et Hiras, quem Christum diximus figurare, pariter pergunt, 140 quia mores eum sui ab ipso non [Col. 0263D] dividunt. Opilio dicitur mercenarius. Mercenarium autem Christum eo dixerim modo, quo nos oves, ut ipse perhibet (Joan. X, 15) , suas a Patre sibi datas pro passione, quam pertulit, loco mercedis accepit. Cum dederit, inquit, dilectis suis somnum, ecce Domini haereditas, filii merces, fructus ventris (Psal. CXXVI, 2) . Et: Postula a me et dabo tibi gentes, etc. (Psal. II, 8) .
VERS. 13, 14.— Nuntiatumque est Thamar quod socer illius ascenderet in Thamnas ad tondendas oves. Quae, depositis viduitatis vestibus, assumpsit teristrum, et mutato habitu, sedit in bivio itineris, quod ducit Thamnam, eo quod crevisset Sela, et non accepisset eum maritum. Thamar nuntiatum est quod socer [Col. 0264A] ascendit ad tondendas oves, cum fervor et studium sanctae conversationis, quae quidem primo amara et angusta est, sed post laeto latoque corde curritur, nuntio divini verbi vel Spiritus sancti tangitur, et ut verum confessorem animum abscidendis cogitationum superfluitatibus intendentem subsequatur, accenditur. (S. BENED. prolog. regulae, sub finem. ) Deponit viduitatis vestes, cum humiliat amore sponsi pro se mortui virtutes. Teristrum quod est, secundum aliquos, vel aestivi operimenti, vel pepli genus, assumit, cum puritatem, vel simplicitatem animi, qui caput dicitur, vel operum nitorem accipit. Habitum mutat, cum statum mentis innovat. In bivio itineris, quod ducit Thamnam sedet, non illo sane, quo dicitur: Vae ingredienti terram duabus viis [Col. 0264B] (Eccli. II, 14) , sed illo, quo ad Deum per amorem tenditur, et in proximi charitatem flectitur; quo revera itinere ad communerationem vere fidelium itur. Sedere autem perseverare est. Hoc ideo facit, quia Sela, id est spiritualis qui nos obrumbat amor crescit quidem interius, sed non ita jugis et individuus, ut semper adhaereat quasi maritus.
VERS. 15.— Quam cum vidisset Judas suspicatus est esse meretricem; operuerat enim vultum suum, ne cognosceretur. Judas meretricem suspicatur, cum eam intuetur, quia saepius considerato suae actionis initio, poenitentialis humilitas non pro aeterna mercede, quod Deus est, sed pro inani aliquo commodo veretur ad bene agendum se incitari, dum ita nebulis cogitationum intentionis voluntas, quod est vultus, [Col. 0264C] obtegitur, ut discerni vix possit qua quid mente geratur. (VERS. 16.) Ingrediensque ad eam, ait: Dimitte me ut coeam tecum: Nesciebat enim quod nurus sua esset. Ad eam ingreditur cum interiora propositi sui ratiocinando scrutatur. Permitte, inquit, ut confessionis sanctae amor tibi immisceatur; tibique semper incumbat. Nescit enim, id est, non adhuc experitur quod Sela, id est spiritualis dilectionis umbra, et protectione, quasi mariti auctoritate, muniatur. Ac si dicat: Quia fervorem spiritus necdum sentio, saltem fruar poenitentiae lamento. Quid, inquit, mihi dabis ut fruaris concubitu meo? (VERS. 17.) Ait: Mittam tibi haedum de gregibus. Si mihi consociari poenitentis et timentis more desideras, quia necdum ferventer amas, dic quid mihi conferas. [Col. 0264D] Haedum, ait, de gregibus mittam tibi, peccati scilicet tui, quo apud Deum fetes cognitionem, exemptam de cogitationum turbis ac divisionibus; vel ereptam de gregibus, id est daemonum concursibus, qui greges dicuntur, ob studiorum diversitates, et quia sunt unitatis extorres.
VERS. 18.— Patiar, ait, quod vis, si dederis mihi arrhabonem, donec mittas quod polliceris. Ait Judas: Quid vis tibi pro arrhabone dari? Respondit: Annulum et armillam, et baculum, quem manu tenes. Si digitus in Scripturis aliquando intentionem signat, juxta illud, quod digitos nostros docet Deus ad bellum (Psal. CXLIII, 1) : annulus in digito, claritas sanctitatis est, in intentionis voto. Armilla autem [Col. 0265A] in brachio, continentiae virtus, scilicet a favoribus, est in boni operis exercitio. Baculus vero spiritualis, qua sustentamur gratiae est inter ista consolatio. Haec pro arrhabone nobis dantur, donec mittat Judas haedum, quem pollicetur, quia, antequam nostrae originalis actualisque miseriae putorem, poenitentiae et confessionis instantia, plene aperiat, labore suo prius necesse est, tria ista disciplinae nostrae attribuat, sine quorum luce perfecte nemo se noscat. Ad unum igitur coitum concepit mulier. (VERS. 19.) Et surgens abiit; depositoque habitu, quem assumpserat, induta est viduitatis vestibus. Ad simplicem divinae infusionis illapsum, bona proponit agere, adeo animi emollita fecunditas, et in spe veniae assurgens, ad interiora, scilicet coelestia, inhianter tendit. [Col. 0265B] Deponensque per humilitatis gratiam interni habitus gloriam, recordatur erga se viri sui pro se mortui Jesu misericordiam; sicque tanto debito se penes se deprimit viduam.
VERS. 20, 21.— Misit autem Judas haedum per pastorem suum Odollamitem, ut reciperet pignus quod dederat mulieri. Qui cum non invenisset eam, interrogavit homines loci illius: Ubi est mulier quae sedebat in bivio? Per Christum, qui specialis noster est pastor, qui nos ad bene agendum quotidie contestatur, nostri ipsorum cognitionem confessionis nobis mittit humilitas, quia quanto Christi unguentorum sectamur odorem (Cant. I, 3) , tanto magis nostrae fragilis conditionis intelligimus fetorem. Judae ergo recipit pignus quod dederat mulieri, quia quo magis [Col. 0265C] nos discernimus, tanto amplius si quid virtutis nobis ex actu poenitentiae ingestum est, ad ipsum Dominicae humilitatis 141 praeceptum non ad nostras vires referimus. Mulierem dicimus coeptae disciplinae propositum, ob affectionem, et fecunditatem piorum operum. Sed is verus pastor non invenit eam in habitu meretricio, dum soli placere Deo sibi inest intentio. Potest etiam mulier dici sedere in bivio, quae putatur aliqua bona agere pro Deo, cum ea exerceat pro saeculo. (VERS. 22.) Homines loci illius rationales sunt motus, quos pastor Odollamites donavit honore status. Negant illi ibidem sedisse scortum, scilicet perseverasse cujuspiam spiritualis adulterii malum. Sessio ad usum peccati pertinet, [Col. 0265D] ut est: In cathedra pestilentiae non sedit (Psal. I, 1) . Eorum autem est negare, effectu suo non ita apud se geri evidenter ostendere.
VERS. 23.— Ait Judas: Habeat sibi, certe mendacii nos arguere non poterit. Ego misi haedum quem promiseram, et tu non invenisti eam. Ego, inquit, ex pignore sanctae intentionis, cautae operationis, et divinae inter adversa consolationis, haedum propriae cognitionis adfuturum promiseram; ego, inquam, utilitas piae confessionis intuli quod promisi, tu, pastor aeterne, in bivio bonae exhibitionis, et gloriae inanis, eam sedentem, id est sibi acquiescentem non inveniri feceris; habeat ergo vitae nostrae disciplina pignus praemii aeterni tua munera, quia mendacii argui non poterit veritas tua, quae profectum [Col. 0266A] promisit poenitentibus in justitia. (VERS. 24.) Ecce autem post tres menses nuntiaverunt Judae, dicentes: Fornicata est Thamar nurus tua, et videtur uterus illius intumescere. Tres menses mihi videntur dici trium plenitudines actionum, conversionis scilicet, profectus, ac perfectionis illius dico, quae est, integritas charitatis; post quae tria humili nostrae confessioni, a qua nulla virtutum dirimi summa debemus, pro titillatione superbiae spiritus querimoniae accedunt, et de uteri, id est conscientiae tumore nos arguunt; et a Sela, id est sancti Spiritus conjugio per elationis fornicationem excidisse conclamant. Sed vera confessio, quae semper venit ad lucem, produci jubet; Quae enim arguuntur, juxta Apostolum a lumine manifestantur (Ephes. V, 13) ; et hoc [Col. 0266B] ad comburendum, divini videlicet ignis conflagratione lustrandum. (VERS. 25.) Quae cum educeretur per confessionem ad poenitentiae poenam, mittit ad socerum suum, ad initia scilicet recurrit antiquae confessionis ac poenitudinis, quae sibi ex humilitate spiritum maritum quasi Selam, qui dicitur umbra, genuerat; et se non de cupiditate saeculari hypocrisim concepisse, sed de humilis confessionis instinctu, quae mysticum annulum, armillam et baculum, sibi attribuit, asserit perseverantis devotionis affectum. (VERS. 26.) Agnitis muneribus, ait: Justior me est, quia non tradidi eam Sela filio meo. Agnoscit munera, quia et suae a Deo sibi inesse novit conversionis primordia, et promotionum incrementa. Justior me est, inquit; ac si dicat: Perseverantia sua ad justiorem duxit [Col. 0266C] me statum, et quodammodo me ipsa justiorem me reddidit, et quia sancti Spiritus obumbrare mox ejus initia charitate non potui, sub timore poenitentiae, a me videlicet confessionis gratia ad bonos proferendum fructus, impraegnari pio desiderio maluit. Attamen ultra non cognovit eam; id est qui pridem humilis suae confessionis oblitus nimium sua bona attendendo intumuisse videbatur, jam dissimulat propositi sui perpendere instantiam, ne inaniter efferatur.
VERS. 27.— Instante autem partu, apparuerunt gemini in utero, atque in ipsa effusione infantum, unus protulit manum, in qua obstetrix ligavit coccinum. Partus instat, cum destinatio propositi pio affectui appropinquat. Apparent in utero gemini, [Col. 0266D] cum ex conscientia prominere intelliguntur duarum affectionum quasi ex uno fonte rivi. In ipsa effusione infantum profert unus manum, cum ad operis exhibitionem animi ambitu accedente, prior Dei charitatis effectus per interioris hominis compunctionem egreditur. In qua coccinum manu obstetrix ligat, dum ratio, quae cunctis animae casibus obstat, mortificationem carnalium desideriorum in suo opere insigniter servat. (VERS. 28.) Iste, inquit, egredietur prior, id est amor Dei qui conceptus est, etiam usque ad efficaciam divinae contemplationis prosiliet. Solet enim talis inchoantium esse fervor, qui sibi dum se ignorat, summam quoque virtutis arroget, sed illo, Dei dispensatione, per defectum quantulumcunque [Col. 0267A] amoris internae vires imminuente actionis, egreditur alter, scilicet obsequium fraternae dilectionis; quae quidem etsi minor est dignitate, praecedit tamen officii necessitate. Prius enim amandus est proximus visibilis, ut per hoc attingatur invisibilitas deitatis. Hoc duobus sancti Spiritus significatur datis.
VERS. 29.— Dixitque mulier: Quare propter te divisa est maceria? Propterea appellavit nomen ejus Phares. Mulier ab animi mollitie dicta, rationem ex aliqua adhuc parte humana sapientem signat. Unde et ipsa verba humanitus sonare videntur. Quare, inquit illa, cogitationum quasi lapidum unio in multas curarum vicissitudines divisa est? Mens enim nostra divini caemento amoris cohibetur ad [Col. 0267B] unum, quae tunc dividitur, cum pro bene faciendo proximis, juxta Evangelium, erga plurima sollicitata turbatur (Luc. X, 41) . Phares ergo vocatur, hoc est divisio, quia ex provisione fraterna, divina interius ad horam dissipatur contemplatio. 142 (VERS. 30.) Postea egressus est frater ejus, in cujus manu erat coccinum; quem appellavit Zara. Coccus, unde coccinum, ex Graeca etymologia ab igne dicitur, et etiam sanguinis ruborem praefert. Deus autem, qui ignis consumens vocatur (Hebr. XII, 29) , passiones peccatorum, quae ex carne et sanguine oriuntur, necesse est prius suo fervore excoquat, ut purificato interiori exteriorique opere, ad videndum Orientem lucis aeternae per stibium charitatis facies placeat. Zara autem interpretatur oriens, scilicet ipsa Dei dilectio, [Col. 0267C] quae totius legis quasi universalis luminis est plenitudo (Rom. XIII, 10) , locus ac origo, in qua potissimum dicitur esse Dei visio.
VERS. 1.— Igitur Joseph ductus est in Aegyptum, emitque eum Putiphar eunuchus Pharaonis, princeps exercitus, vir Aegyptius, de manu Ismaelitarum, a quibus perductus erat. Hoc supra expositum est, pigetque repetere. Sed notandum quomodo sub tot malis posito cum eo Deus fuerit, et in cunctis prospere egerit. Multos certum est sinere labi Deum, non ut in finem deserat, sed ut ex casu corrigat. Videtur cum his non esse, dum peccant; est tamen ut ex peccato proficiant, quod et in filiis Israel, et [Col. 0267D] in Petro apostolo satis probatur, qui in ipsis suis casibus a Deo revisuntur potius quam reprobantur. Ex eo ergo quod ab ipso etiam inter crimina non deseruntur, cuncta sibi peccati adversitas in prosperitatem vertitur. (VERS. 2.) Quia fuit Dominus cum eo, insignitur jam viri, id est viriliter contra vitia agentis vocabulo. Habitabatque in domo domini sui (VERS. 3) qui optime noverat Dominum esse cum eo, et omnia quae gereret ab eo dirigi in manu illius. Habitare ab eo quod est, habere, frequentative in flexum pro eo quod est, dominari, ponitur. In domo itaque, id est conscientia, qua nequam dominatus fuerat appetitus, proficiendi in Deum dominatur affectus, et experimento addiscit cupiditas Deum [Col. 0268A] pio profectui adesse comitem, cum omnem ejus dirigat in exsequendis operibus potestatem.
VERS. 4.— Invenitque Joseph gratiam coram domino suo, et ministrabat ei; a quo praepositus omnibus, gubernabat creditam sibi domum, et universa quae tradita fuerant. Joseph coram domino suo gratiam invenit, cum sacri appetitus augmenti, cui nequam pridem dominabatur affectus, ad illationem carnalis illecebrae, ac si coram ipsius instantia divinae protectionem gratiae reperit. Ei vero ministrat, cum ab ejus se feditatibus avertendo suggestionibus, ejus totius honestatis officia apponit et suppeditat. Ab eo praeponitur omnibus, quia ex materia interioris pugnae superandi occasionem praebens, id est affectus nos nostris motibus praefert, dum subigere [Col. 0268B] nititur. Domum creditam, et omnia nobis tradita gubernamus, dum commissam a Deo conscientiam et caetera animae bona sagaciter regimus.
VERS. 5, 6.— Benedixitque Dominus domui Aegyptii propter Joseph, et multiplicavit, tam in aedibus quam in agris, cunctam ejus substantiam; nec quidquam aliud noverat, nisi panem quo vescebatur. Domus Aegyptii propter Joseph benedicitur, cum conscientia tenebris caecitatis et ignorantiae pridem pressa, per appetitum bene proficiendi divinis muneribus evehitur, et, tam in interiorum virtutum aedibus quam in agris, exercitiis videlicet corporalibus, cuncta rationalitatis ejus substantia, quae structuris operum instar fortis fundamenti substat, augetur, et remoto veterum indignitatum usu, solus vitae [Col. 0268C] aeternae panis agnoscitur. Erat autem Joseph pulchra facie, et decorus aspectu. Illa videlicet facie, quae a Domino lavari jubetur, cujus singulari tunc decore Deus aspicitur.
VERS. 7.— Post multos itaque dies injecit domina oculos suos in Joseph, et ait: Dormi mecum. Post multas virtutum claritudines, concupiscentia, postquam ad tempus siluit, rediviva veteris dominii recordata consurgit, et quae videbatur aversa, oculos, id est tentandi intentiones in bonam voluntatem congerit. Dormi, inquit, mecum, id est voluptatis oblatae acquiesce suscipere somnum. (VERS. 8, 9.) Sed operi nefario nequaquam acquiescens, ait ad eam: Ecce dominus, omnibus mihi traditis, ignorat quia [Col. 0268D] habeat in domo sua; nec quidquam est quod non in mea sit potestate, vel non tradiderit mihi, praeter te, quae uxor ejus es. Quia, inquit, is qui mihi dominabatur universas ineptias suas meo subegit imperio, et in domo quondam sua, scilicet conscientia ignorat quidnam suum notare queat, sed omnia parent rationis judicio, praeter te, concupiscentia, quae pravi affectus male feta uxor es, quae inquantum suggerere mala non desinis, subigi omnino non potes. Quomodo ergo possum malum hoc facere, et peccare in Deum meum? Quod est dicere: Cum appetitus meus aliquando Dominus se mihi tradiderit, id est irrefragabiliter se meo juri tradi permiserit, quomodo concupiscentiarum tuarum effectui continentia mea convenire poterit?
[Col. 0269A] VERS. 10.— Hujuscemodi verbis et mulier molesta erat adolescenti per singulos dies, et ille recusabat stuprum. Per singulas virtutum claritates, animo virile robur quasi adolescentiam attingenti semper, neque blanditiis adversa 143 est, affectualitatis ac si muliebris mollities; sed ille recusat illatas libidines. (VERS. 11, 12.) Accidit autem quadam die, ut intraret Joseph domum, et operis quidpiam absque arbitris faceret; et illa apprehensa lacinia vestimenti ejus diceret: Dormi mecum. Quadam die Joseph domum intrat, cum incerta rationalitatis intelligentia, id est voluntate, quae lux est, minus ad bene agendum plena veluti luce dubia, pius noster affectus conscientiae angulos discutiendo perlustrat. Dilectio enim ista, quod est, quadam, [Col. 0269B] pro incerto ponitur. Unde dicitur fecisse absque arbitris quiddam, quia in tepido positus statu discretionis vim non habet plenariam. Interiores nempe arbitri motus sunt examinatorii. Et minus fervente conscientia solet facile subripere concupiscentia. In ipsa namque discussione quidam ob difficultatem taedii torpor obrepit. Unde et laciniam apprehendit, id est intentionem, quae per longanimitatem ad Deum intenditur, et quae interni nostri habitus pallium in unitatem bonae voluntatis colligit, ad se contrahit. A lacinia enim quaelibet laciniosa dicuntur, id est longa, et nil eo productius quod ad Deum usque pertenditur. Dormire secum postulat, dum in oblivionis et negligentiae labyrinthum labi pariter provocat. Qui relicto in manu illius pallio [Col. 0269C] fugit, et egressus est foras. In manu mulieris pallium relinquimus, cum tentationis fortitudini interiorem nostrum hominem magis exponere eligimus quam ejus libidini suaviter succumbamus. In hanc manum Job est datus, salva tamen anima illius (Job II, 6) . Porro fugimus forasque egredimur, cum timore, qui animi fuga est, divino corripimur, et extra nos per cogitationum confessionem imus.
VERS. 13, 14, 15.— Cumque vidisset mulier vestem in manibus suis, et se esse contemptam, vocavit homines domus suae, et ait ad eos: En introduxit virum Hebraeum, ut illuderet nobis; ingressus est ad me, ut coiret mecum. Cumque ego succlamassem, et audisset vocem meam, reliquit pallium quod tenebam, [Col. 0269D] et fugit foras. Videt mulier vestem in manibus suis, et se contemni, cum sibi potestatem ac opportunitatem attributam aspicit impugnandi, sed nullatenus facultatem adfore ingemit concupiscentia superandi. In manibus, nempe vestis, interna habitudo est sub gravitudine tentatis. Vocat homines domus suae, dum excitat carnales motus conscientiae. En, inquit, introduxit, haud dubium quin invalitudo carnalis affectus, horariam momentaneamque religionem, transitoriam scilicet virilitatem, quod significat viri Hebraei nomen. Hebraeus enim dicitur transiens, ut illuderet nobis, qui iter videlicet sanctitatis niteretur aggredi, sed neutiquam perseveraret in aliquod augmentum progredi. Ingressus est ad me sub specie pietatis appetitus sanctitatis, non ut emendaret, [Col. 0270A] sed ut fedaret, et diceretur. Hic homo coepit aedificare, et non potuit consummare (Luc. XIV, 30) . Cumque ego rationaliter succlamassem, melius esse non vovere quam vota non reddere (Eccle. V, 4) , et intellexisset vim vocis, reliquit pallium, interioris scilicet reverentiae integumentum, mihi pro libito abutendum, et foras jam in turpem excedere coepit effectum. Haec arrogat aliquoties sibi mens marcida, dum sic turbatur, ut nequeat discernere si vicerit, an sit victa.
VERS. 16, 17, 18.— In argumentum ergo fidei retentum pallium ostendit marito revertenti domum, et ait: Ingressus est ad me servus Hebraeus, quem adduxisti ut illuderet mihi. Cumque vidisset me clamare, reliquit pallium, et fugit foras. Maritus animae, [Col. 0270B] ipse est intellectus; qui in domum revertitur, cum a sua dispersione ad cor regreditur. In argumentum fidei huic pallium ostenditur, cum mentis habitus nequitia infectus in probationem praevaricationis adducitur. Ingressus est, inquit, ad me servilis quidam non amoris, sed timoris motus, non qui in aeternum in domo maneat, sed Hebraeus, id est transitorius, quem tuo marito intellectus solo initio affectus, sed nulla promotione profectus, quasi proludii causa induxeris; et cum me inclamitare sensisset, quia qui ante respondet quam audiat, stultum se esse demonstrat, quia me interius vocari nesciebam, profecto consurgere ad nimis ardua respuebam, impatiens interioris impulsus, fugit, scilicet recurrendo ad remedium voluptuosi actus.
[Col. 0270C] VERS. 19, 20.— His auditis dominus, et nimium credulus verbis conjugis iratus est valde, tradiditque Joseph in carcerem, ubi vincti regis custodiebantur, et erat ibi clausus. Audit, id est intelligit dominus, is videlicet qui pridem dominabatur nequam appetitus concupiscentiae suae monitus, et ejus incentivis invectus, in ea quae concupiscit tanquam in conjugem tota delectatione deflexus, contra intellectualis profectus appetitum defurit, et Joseph in carcerem tradit, cum in tentationem se undique coarctantem, pii augmenti cor cupidum trudit. Ibi enim vincti regis custodiebantur, quia hi, qui corporis nexibus pressi, cupiunt dissolvi et esse cum Christo (Phil. I, 23) , cum, diversis impugnationibus appetuntur, [Col. 0270D] ab elationis utique vanitate custodiuntur. Ibi etiam clauditur quia sic saepius mens propria seditione vallatur, ut nusquam pateat qua instans miseria evadatur.
VERS. 21, 22, 23.— Fuit autem Dominus cum Joseph, et misertus illius dedit ei gratiam in conspectu principis carceris. Qui tradidit in manu ipsius universos 144 vinctos qui custodia tenebantur, et quidquid fiebat sub ipso erat. Nec noverat aliquid cunctis ei creditis; Dominus enim erat cum illo, et omnia opera ejus dirigebat. Princeps carceris intellectus est, praeeminens augustiae tentationis. Is tradit in manu Joseph eos vinctos qui custodia tenentur, dum sub boni appetitus potestate redigit cunctas cogitationum illecebras, quibus animi vires praepediuntur. [Col. 0271A] Quidquid fit, sub ipso est, quia quidquid extrinsecus administratur, sub rationis providentia est. Et cum omnia contradat intima sua ad profectus studium, non novit profecto aliquid praeter virtutis augmentum. Dominus enim est cum illo, in infirmitate virtutem faciendo, et per tentationes opera, ac si inter hiemis torpores semina dirigendo.
VERS. 1, 2.— His ista gestis, accidit ut peccarent duo eunuchi, pincerna regis Aegypti, et pistor, domino suo. Iratusque Pharao contra eos (nam alter pincernis praeerat, alter pistoribus) misit eos in carcerem principis militum, in quo erat vinctus et Joseph. Postquam inter tentationes ita animus solidatur, [Col. 0271B] tunc duorum illorum qui se pro Dei regno castrant eunuchorum reatus agnoscitur. Per pistorem rationis vis accipitur, quae manu discretionis dubia quaelibet novit pinsere; per pincernam bona voluntas, quae spiritualis poculum dilectionis consuevit excipere. Postquam itaque gratia in conspectu principis carceris invenitur, fructus ejusdem gratiae per intelligentiam culpae rationis scilicet ac voluntatis, aperitur. Utraque autem regis Aegypti esse dicuntur, quia et ratio ac voluntas nostra, ante conversionem, diabolo mundi principi servisse noscuntur. Porro peccant, cum sua peccata non dissimulant. Unde et justi dicuntur, qui se falso justificant. Non veni, inquit, vocare justos (Matth. IX, 13) . Sed peccant suo Domino, quia quod se peccasse poenitendo [Col. 0271C] fatentur totum fit irritando adjiciendoque diabolo. Cum autem multae rationes, multae pro causis voluntates sint, una tamen divinitus inspirata voluntas ac ratio, quasi pincerna pistorque praeeminet. Hi mittuntur in carcerem principis militum a Pharaone irato, cum sub jura rationis, quae internae militiae nostrae primas est, rediguntur urgente diabolo etiam ipsa cum voluntate ratio. Ipsa enim ratio sibi subjicitur, cum humana aliquid subtilitate appetens, divina moderatione reducitur. Et voluntas si bona est, nil aliud quam ratio est. Attamen non sine maximo discretionis intuitu; sic per nomina, et etiam res distinguitur. Unde et in Apocalypsi throni, animalia, angeli, seniores dicuntur (Apoc. V, 6) , idem quidem significantia, et tamen [Col. 0271D] alio modo diversa. De hac captione in Apocalypsi dicitur: Ecce missurus est ex vobis diabolus in carcerem et habebitis tribulationem diebus decem (Apoc. II, 10) . In hoc carcere vinctus Joseph tenetur, cum ipsi interni appetitus augmenti tempestate diabolica praepeditur. (VERS. 4.) Sed pistor et pincerna a custode carceris Joseph traduntur, cum ratio et voluntas a divino qui sibi praesidet intellectu, qui inter aerumnas solus custodire sufficit, ad coelestis augmenti desiderium quasi singulare refugium compelluntur. Aliud est autem bona voluntas, aliud boni appetitus augmenti, licet ipse sit bona voluntas, quia sunt, qui bonae ad proximos affectionis sunt, sed promoveri ad altiora nolunt. Joseph his ministrat, [Col. 0272A] quia solum meliora gerendi desiderium, defectus eorum reficit, et innovat.
VERS. 5.— Aliquantum temporis fluxerat, et illi in custodia tenebantur. Videruntque ambo somnium nocte una, juxta interpretationem congruam sibi. Temporis fluit aliquantum, cum ex parte ab animo destituitur aviditas temporalium. Partim vero custodia tenti somnium nocte una vident, quia nondum corporalis expertes molestiae, ut ad confitendum nomini Dei de custodia prodeant, ad horam a negotiis extrinsecis sopiuntur, et corde vigilant, in quo luce clariori somno mentis intuitu utilia, vitaeque congrua suae tractant. (VERS. 6, 7.) Ad quos cum introisset Joseph mane, et vidisset eos tristes, sciscitatus est, dicens: Cur tristior est hodie solito facies vestra? [Col. 0272B] Ad hos Joseph mane ingreditur, cum divinae illustratione visitationis penetrante affectum, omnis conscientiae recessus quid intelligat, quidquid velit secundum Deum discutitur, et tunc tristes videntur, quia tanto magis intellectus ac voluntas affligitur, quanto ad interiora subtilius per supernae lucis examen intratur. Qui enim addit scientiam, addit dolorem (Eccle. I, 18) . Quem tamen pietatis affectio dolorem temperat et solatur, et faciem cordis, qua Deus videndus est, in eodem ipso qui hodie indefectibilis lucis habet constitutam, cur ab interni laetitia luminis aversiorem solito gerant, causatur. Solet enim utilis plerumque tristitia, nisi caute moderetur, in acidiae morbum verti.
VERS. 8.— Somnium, inquiunt, vidimus, et non [Col. 0272C] est qui interpretetur nobis. Dixitque Joseph: Nunquid non Dei est interpretatio? Referte mihi quid videritis. Somnium vidimus, sed non est qui interpretetur, quia multa de statu rectae vitae contemplando intellectualiter attingimus, sed quomodo congruis effectibus intellecta 145 exponere possimus, copiam adhuc non habemus. At Joseph, id est sancti profectus aviditas, quae totius taedii vincit acredinem, Dei est, ait, interpretatio, quia in quo mortalitas nostra praepeditur ad destinata gerendum, Dei expenditur adjutorio. Referte quid videritis, ad Deum scilicet reportantes opificem quae proponitis.
VERS. 9, 10, 11.— Narravit prior praepositus pincernarum somnium suum: Videbam coram me [Col. 0272D] vitem, in qua erant tres propagines, crescere paulatim gemmas, et post flores uvas maturescere, calicemque Pharaonis in manu mea. Tuli ergo uvas, et expressi in calice quem tenebam, et tradidi poculum Pharaoni. Praepositus pincernarum bonae est voluntatis affectus, quae ex eo quod Dei voluntati innititur, cunctis aliis voluntatibus principatur. Prior narrat, quia ipsa nisi praeeat, ratio inaniter speculatur et cogitat. Vitem videt coram se, cum seipsam, bonam scilicet voluntatem, vini spiritualis, id est charitatis originem sibi proponit amandam. Quod enim amamus, prae oculis habere cupimus. In ea tres propagines sunt, quia tria principalia charitatis membra sunt. Primum quidem Deo intendens; secundum [Col. 0273A] ad seipsum pertinens; tertium quoque a sui ipsius exemplo ad proximi dilectionem respiciens. Ita enim sonat ac si dicatur: Diliges teipsum, et proximum tuum sicut teipsum (Matth. XIX, 19) . Gemmae paulatim crescunt, cum certa proposita sanctitatis piae interius cogitationis succi exculpunt. Et jure paulatim, quia grandi difficultate haec fiunt. Post flores uvae maturescunt, cum post exhibitionem operum, quae sanctarum fragrantias opinionum undecunque diffundunt, conscientiae dulcedine sancti amoris vividae ad plenum proficiunt. Calix Pharaonis in manu est, cum quaelibet pravi desiderii passio a diabolo immissa, sub rationalis voluntatis potestate abstenta est. Tollit ergo uvas, ut exprimit in calice quem tenet, cum divinam quae intra latet [Col. 0273B] dulcedinem, passionibus quas aegre saepius tolerat, admiscet; exprimimus enim, cum manu discretionis discutimus futuram gloriam, quae revelabitur in nobis (Rom. VIII, 18) , ut amaritudines hujus temporis condiamus. Calicis nomine passionem signari, teste est Evangelium: Potestis, ait, bibere calicem (Matth. XX, 22; Marc X, 38) , etc. Inde tradimus poculum Pharaoni, dum ei retribuimus retributionem suam, quam retribuit nobis (Psal. CXXXVI, 8) . In poculo, ait, quo miscuit vobis, miscete illi duplum (Apoc. XVIII, 6) . Pharaonem vero qui dissipator dicitur, diabolum intelligimus.
VERS. 12, 13.— Respondit Joseph: Haec est interpretatio somnii: Tres propagines, tres adhuc dies sunt, post quos recordabitur Pharaon ministerii tui, [Col. 0273C] et restituet te in gradum pristinum, dabisque ei calicem juxta officium tuum, sicut facere ante consueveras. Ad bene agendum, inquit, sancta in Deum proficiendi aviditas ex tua conditione praepediris, sed ad ea quae digne sentis agenda solvi poteris. Tres propagines, tres dies sunt, quia primum Dei nos amor illustrat, deinde nos nostri notitia et cura clarificat, ut ad proximum lux nostrae dilectionis exemplorumque deveniat. Post haec recordatur Pharao ministerii nostri, et in gradum pristinum restituit, cum recordari nos facit praeteritae nostrae, qua ad nostrum interitum diabolo inserviebamus, voluptatis; ita ut innumeris tentationum ingestionibus ad eum quo saeculares fuimus modum, nobis [Col. 0273D] ab ipso videamur abducti. Sed damus ei calicem juxta officium nostrum, sicut ante consueveramus, cum fortiter ad cor redeuntes, sicut dignitati rationalitatis nostrae competit, et a tempore conversionis consuevimus calicem recipere impugnationis, in quantum possumus, audacter inferimus.
VERS. 14, 15.— Tantum memento mei, cum bene tibi fuerit, et facies mecum misericordiam, ut suggeras Pharaoni ut educat me de isto carcere, quia furto sublatus sum de terra Hebraeorum, et hic innocens in lacum missus sum. Tantum, inquit, jugis intentionem profectus non postponas, cum vires calici in Pharaonem ferendo susceperis, ut tot ipsum virtutum jactibus urgeas, donec victus educat, id est educi sinens belli illati, velit nolit, vel obsidionem. [Col. 0274A] vel vincula solvat; quia clandestina suggestione de terra Hebraeorum, id est de soliditate cogitationum jam ab imis ad superna transeuntium sublatus sum, et in lacum fluctuationis tamen ab appetitu peccandi innocens missus sum. Haec augmenta quaerens affectus ab ea, quae sibi cooperatur bona voluntate expostulat.
VERS. 16, 17.— Videns pistorum magister quod somnium prudenter dissolvisset, ait: Et ego vidi somnium, quod haberem tria canistra farinae super caput meum: et in uno canistro quod erat excelsius, portare me omnes cibos qui fiunt arte pistoria, avesque comedere ex eo. Intelligit principalis nostra, a Deo scilicet illuminata ratio, unde et omnium humanarum rationum magistra est, quod proficiendi [Col. 0274B] appetitus optime benevolentiam, quae praevia est, de invisibilibus imbuisset, hoc enim praefert nomen somnii propriis effectibus, et ipsa infert. Tria farinae canistra se habere dicit super caput suum, dum tria principalia officia cogitationis se habere cognoscit in mente, intellectus scilicet, voluntatis, ac memoriae. Liquet caput in Scripturis poni solere pro mente. Farina autem ob minutias recte ponitur pro cogitatione. Unde est: Tolle molam, mole farinam (Isa. 47, 2) . Unum canistrum quod excelsius caeteris est, ipsa ratio est, quae voluntati ac memoriae prorsus praeeminet. Ibi portamus omnes cibos, qui fiunt arte pistoria, quia ibi continemus quaeque vitalia, quae discutere potest discretionis diligentia. 146 Aves autem inde comedunt, cum per elationis [Col. 0274C] vitium ipsa elata daemonia nos deceptos, quantum ad bona spectat quae prudenter attingimus, consumunt.
VERS. 18, 19.— Tria, inquit Joseph, canistra, tres adhuc dies sunt, post quos auferet Pharao caput tuum, ac suspendet te in cruce, et lacerabunt volucres carnes tuas. Intellectus, memoria ac voluntas, cum quaedam, ut sic dicam, diurnae luces animi sint, canistra tamen sunt, ad cannae modum ex carnis conditione fragilia. Sed Pharao post hos dies caput aufert, cum post interiorum sensuum illustrationes superbia illabente, capitalis virtus, quae est humilitas, a virtutum membris separata disparet. Suspendit Pharao in cruce, cum principali humilitate sublata, a toto bonorum operum mens damnata, impos [Col. 0274D] et inanis effecta destituitur corpore; et haec tota a diabolo fiunt, typico scilicet Pharaone. Volucres carnes comedunt, dum superba daemonia carnalibus jam quae sequuntur operibus nostris sese reficiunt. Affectus ergo noster, id est Joseph jam spiritualis augmenti appetens, per divinam prudentiam duo ista mysteria ac si duo somnia resolvit; in quibus illa duo intelliguntur, charitas videlicet, quae ipsa est benevolentia, per principem pincernarum signata, et scientia per magistrum pistorum figurata. Charitas, quae non tentatione probatur, charitas non est; sed ipsa est, quae poculum retributionis, et a Pharaone fortiter viriliterque refert. Simplex ergo voluntas perlatis passionibus proficit. Charitas [Col. 0275A] enim, quia naturaliter humilis est, aedificat (I Cor. VIII, 1) . Scientia vero, quia saepius inflat (Ibid.) , daemones pascit. Unde et tria super caput fuisse dicuntur canistra, quia tria sunt sine quibus integra non potest constare scientia, ingenium scilicet, usus ac memoria. In his farina versatur, id est subtilitas cogitationis transigitur. Per cannam autem, unde canistra vocantur, supervacuitas vocalitatis et eloquentiae signatur; quorum sensus est aliquos per simplicem benevolentiam absque scientia, et litteris, per patientiam proficere; aliquos per elationem ex fastu sapientiae tractam, daemonibus scilicet nutrimenta conferre.
VERS. 20.— Exinde dies tertius natalitius Pharaonis erat. Abhinc die tertio Pharao nascitur, [Col. 0275B] cum post ineptam quae primo intus oritur quasi quaedam lux laetitiam, et verborum deinceps jactantiam, et apertam postremo jam, et securam, ac si de clarissima scientiae suae die fiduciam. Pharao, id est dissipator sanctitatis, in animo nequam appetitus exsurgit. Vicissim enim hae in nobis funestae claritudines sibi succedere solent. Qui faciens grande convivium pueris suis recordatus est inter epulas magistri pincernarum, et pistorum principis. (VERS. 21, 22.) Restituitque alterum in locum suum, ut porrigeret regi poculum, alterum suspendit in patibulo. Conceptus corde Pharao usque ab robur pertinaciae per triduum, quod praediximus, evehitur, et tunc pessimarum pabulo gloriarum, pueriles et circumlatas omni vento doctrinae cogitationes distendit. [Col. 0275C] Inter epulas recordatur magistri pincernarum, et pistorum principis, cum post vel inter fastuum quasi quarumdam dapium ingurgitationes, ex ipso superbiarum pondere recordari nos facit, hinc quidem principalis nostri boni, quod est pietas voluntatis, quae scilicet ergastulo addicitur, illinc rationis subtilitatum divinarum magistrae quae itidem typo allicitur. Alterum ergo in locum suum, ut regi poculum porrigeret Pharao restituit; alterum patibulo suspendit, quia dum ex contuitu fatuitatis, et superbiae nostrae fatigari incipimus, ex ipsa sua instigatione occasionem restitutionis, diabolo licet invito ministrante, voluntas nostra accipit, et locum piae intentionis, qui proprie noster est, repetiit, ut filiae Babylonis, id est fluxui tentationis, qua confundimur, [Col. 0275D] retributionem quam nobis retribuit (Psal. CXXXVI, 8) , quasi poculum Pharaoni retribuamus; et intellectum quarumque scientiarum quasi pistoriae artis principem (per hoc enim quaeque ac si pinsendo discutimus, ne in superbiam efferamur) divini timoris patibulo affigimus, imo suspendimus id est ab appetitu infimo sublevamus. Haec Pharao agit, quia, dum nos tentat diabolus, aut pravus appetitus ad ista necessitate nos cogit, mentem enim ad Deum et ad se ipsam coadunat et stringit. Veritas conjectoris inde probatur, dum sancti profectus desiderium verax, et aequitatis continens. in aeternorum transitoriorumque discretione ex effectibus judicatur. (VERS. 23.) Succedentibus prosperis, [Col. 0276A] praepositus pincernarum interpretis sui obliviscitur. Nam licet molestiae interiores cum difficultate vincantur, pace tamen quantulacunque secuta proficiendi appetitus facile ab animo diducitur.
VERS. 1.— Post duos annos vidit Pharao somnium. Annus primus in divina cogitatione; secundus in boni operis accipitur exsecutione. De quibus in psalmo est: Intellectum tibi dabo, inquit, et instruam te (Psal. XXXI, 8) , ut intellectui coopereris tuo. Sicut enim annus diebus, ita utrumque piis fulget actis et sensibus. Tertius in quo somnium videtur, perseverantiae intentio est, unde illic sequitur: Firmabo super te oculos meos (Ibid.) , scilicet [Col. 0276B] ut secundem proventus tuos. Post annum ergo, id est illustrationem coelestis scientiae, itemque annum operationis, videlicet institutionem piae cum firmitas proponitur perseverantiae, pravitas nostri 147 appetitus, qui dissipatoris, quod est Pharao, jure censetur nomine: vel etiam ipse diabolus subtili quadam scientia sua, et instar somnii sibi soli cognita, portendit apud se ac providet futura post gratiae experientiam discrimina.
VERS. 7, 8.— Evigilat post quietem Pharao, et facto mane pavore perterritus, misit ad conjectores Aegypti, cunctosque sapientes; et accersitis narravit somnium, necerat qui interpretaretur. Quies Pharaonis, calliditas est, qua ad horam differt molestiam impugnationis. Evigilat, cum animum per turbam tentationis [Col. 0276C] incursat. Facto mane pavore terretur, cum inter tentandum clarificata divinitus mente de subita repulsione turbatur. Mittit ad conjectores Aegypti cunctosque sapientes cum spiritualem cogitationem circumvenire, ac vestigare ejus intentiones per mundanae nititur astutiae ratiocinationes. Accersitis somnium narrat, cum coacervata internorum motuum frequentia, de incertitudine invisibilium diabolus disputat. Non est qui interpretetur, quia spiritualis animus cum omnia judicet a carnalitate non circumscribitur.
VERS. 9.— Tunc demum reminiscens pincernarum magister ait: Confiteor peccatum meum, etc. Tunc pincernarum magister reminiscitur, peccatumque [Col. 0276D] fatetur, cum bona voluntas, quae salubris potum consilii cordi adversus Pharaonem propinat, negligentiae se arguit, quod aliquantula quiete arridente animi appetitum intermiserit excrescendi, quod est interpretis oblivisci. Joseph, qui augmentum sonat, ideo interpres dicitur, quia nunquam arcani capax divini mens esse potest, quae non semper coelestis incrementi appetens est. (VERS. 10.) Iratus rex servis suis, me et magistrum pistorum retrudi jussit in carcerem principis militum. Rex, id est diabolus, qui filiis superbiae dominatur (Job XLI, 25) , servis suis, non qui sunt, sed qui fuerunt, et jam a veritate liberati sunt, irascitur; in hos enim atrocius invehitur, ipse voluntatem, liberum scilicet arbitrium, et discutiendi ac si pinsendi principem intellectum [Col. 0277A] retrudit in carcerem principis militum, quia cogit per impugnationis ambitum, et coercet veluti intra ergastulum ejusdem Satanae, qui princeps eorum est, quae militant adversus animam, vitiorum (I Petr. II, 11) . Reliqua, ut superius exposita sunt, intellige.
Quod vero dicit: (VERS. 12) Erat ibi puer Hebraeus, ejusdem ducis famulus, ducem sane olim ipsum diabolum secutus, sed ad pueritiae novitatem innocentiamque reversus, factus enim erat transitor, quod est Hebraeus in carcere, de quo legitur in Apocalypsi, constitutus: Ecce, inquit, missurus est ex vobis diabolus in carcerem (Apoc. II, 10) , etc. (VERS. 14.) Protinus, ad regis imperium, eductum de carcere Joseph totonderunt; ac [Col. 0277B] veste mutata obtulerunt ei. Ad regis imperium de carcere Joseph educitur, non quod diaboli imperium ad nostri pii desiderii liberationem, nisi solius Dei valeat, sed quia, juxta quorumdam pravitatem, sensus laxare creditur, a quorum impugnationibus, Deo jubente, cessat. Unde et apud Danielem Nabuchodonosor percutere, humiliare et occidere dicitur quos volebat (Dan. V, 19) , cor cujus tamen non nisi in manu Dei erat. Tondetur, dum ea, quae inter tentationes succreverat superfluitate, promptae ferro discretionis et geminae forcipe charitatis privatur. Vestis mutatur, dum mentis habitus innovatur. Ab his a quibus attonsus est, Pharaoni offertur, cum per spiritualium subsidia motuum ad hoc ut diabolo obsistat, promovetur. Offerre enim ex ob et fero, [Col. 0277C] fers, compositum, proprie dicitur contra ferre. Unde et apud comicum vitium feliciter dicitur virgini oblatum, violentiam plane significans (Ter. Ad. III, 1, 9) .
VERS. 15.— Vidi, inquit, somnia, nec est qui edisserat. Ex industria hostis, et quasi ad imperium, ut praemisimus, suum, ab oppressione nostra quiescit, ut quietis ac securis, quasi per quaestionum revolutiones inferat, quod impugnando non poterat. Est ergo sensus: Vidi, inquit, id est, intellexi incertitudinem invisibilitatum quae appetis, quia quibusdam quasi somniis illuderit, nec est qui edisserat ea quae cogitas vigor alicujus rationis; quae audivi te prudentissime conjicere, id est quae comperi te non scientia attingere, sed conjecturis aestimare. Nota quod somnia vidisse, conjecturae famam se [Col. 0277D] asserit audisse. Certior est autem visus quam auditus. Certo, ait, teneo somniorum illa similia esse, quae te ac si ex rumore haurio prudentissime, id est providentius quam necesse est velle conjicere. (VERS. 16.) Respondit Joseph: Absque me Deus respondebit prospera Pharaoni. Quod est dicere: Non meis aestimationibus, sed divinis aspirationibus tibi, diabole, et tuis illationibus utilia, et congrua referentur.
VERS. 17, 18.— Ait ergo Pharao: Putabam me stare super ripam fluminis, et septem boves de amne consurgere, pulchras nimis, et obesis carnibus; quae in pastu paludis virecta carpebant. Ripa fluminis super [Col. 0278A] quam stat Pharao, mundi hujus est abrenuntiatio, in qua, dum a saeculi fluctibus tuti sumus, sub aliis speciebus, spiritualium scilicet vitiorum, diaboli subjicimur vestigio. Quidam enim portus maris, contemptus est curae mundialis. Super ripam, et superius, super fluvium stare se putat, quia non solum fluvium saecularitatis sibi subjugat, sed etiam fiduciam habet quod Jordanis, hi scilicet qui a fastibus saeculi descendere, in os ejus potestatis influant. Septem boves, septem mihi videntur signari spirituales virtutes, 148 quas propheta memorat, super florem quiescentes (Isai. XI, 1, 2) , per quas innuit bonorum omnium plenitudines, hic enim numerus signat universitates. Potest et quatuor principales virtutes, cum tribus naturalibus nostris, intellectu [Col. 0278B] videlicet, ratione et imaginatione mistas, signare; quae terram sensualitatis nostrae, ac si boves, subigendo discutiunt. Pulchrae autem sunt nimis, et obesis carnibus, quia eis, cum possidentur, nil omni parte beatius, praeter Deum nihil est purius. Femineo autem dicuntur genere, quia totius religionis sunt matres ac materiae. Ascendunt de flumine, qui sese proripiunt a saeculi conformitate. In pastu paludis virecta carpunt dum in praesenti vita, quae palus, et illecebra est, spei immortalitatis amoenitate carptim tamen, per speculum scilicet et aenigma sese reficiunt.
VERS. 19, 20, 21.— Et ecce assequebantur aliae septem boves, in tantum deformes, et macilentae, ut nunquam tales in terra Aegypti viderim; quae devoratis [Col. 0278C] et consumptis prioribus, nullum saturitatis dedere vestigium; sed simili macie et squalore torpebant. Per septem alias boves aut temporalitas, quae septem diebus excurrit, aut tota humanitas, quae quatuor per corpus elementis constat, et in anima, ingenio, voluntate, et affectu praeeminet, figuratur. Haec cum absque Dei amore habentur, a spiritualis boni pinguedine, et a Dei imagine deformantur, quae priores et sequuntur et devorant, quia multis post sanctitatis eminentiam turpiter ingeri contigit et humanitatis desidiam, et temporalitatis luxuriam, ita ut per reprobi sensus miseriam Aegyptiorum, id est saecularium, qui nil unquam proposuere boni, transgrediantur spurcitiam, et non prioris solum vitae non doleant casum, aut de ejus memoria, quia eam consumpserint, lacrymarum tandem aliquem exigant [Col. 0278D] quo reficiantur sumptum; sed simili quo semel imbuti sunt peccati squalore tabescunt.
VERS. 22, 23, 24.— Evigilans, rursus sopore depressus, vidi somnium: Septem spicae pullulabant in culmo uno, plenae atque pulcherrimae. Aliae quoque septem tenues et percussae uredine, oriebantur ex stipula; quae priorum pulchritudinem devoraverunt. Dum nostris in cogitationibus, sanctitatis quod arripuimus proposito, quasi ruinas comminans typicus Pharao haec loquitur. Evigilat, quia per talium in animo meditantis retractationem fortunarum magnam inquietudinem excitat. Rursum tamen deprimitur, quia timor hujus ingestionis aliquando sopitur. [Col. 0279A] Vidi tem somnium, ut quod suggestionibus jam impegit, perniciosius per consensum intimet, somniorum videlicet similem bonorum spiritus invisibilium. Unde et hodie inter aliquos grammaticos ad illiteratorum exitia gravis de praedestinatione quaestio est.
Spicae septem virtutum plenitudo est, unde et plenae pulchraeque dicuntur, ubi cum palearum integumenta, et aristarum adsit hispiditas, superfluitates cogitationum oppansas, et nequam affectionum sollicitudines in excitato jam animo signat erectas. In culmo autem uno pullulant, quia cum una sit fides, unum baptisma, unusque Deus (Ephes. IV, 5) , ex hac ipsa unitate necesse est surgant. Potest et in culmo mens ipsa, ob sui inconstantiam dici notata, [Col. 0279B] quam cum suis fructibus, septem aliae temporalitatis animalitatisque stipulae steriles, et inanium gloriarum per auras exustae subruunt, subrutasque totius pii actus oblivione consumunt. Hinc et fetas illas tenues boves dicit, non propter fecunditatem, sed quia virile opus vicinia effeminatae voluntatis enervat et illicit.
Narravi conjectoribus somniorum, nec est qui edisserat. Quod est dicere: Haec, inquit, quae tuae suggessi prudentiae multis aliis ingenio praeditis, et invisibilia sagaciter discutientibus intuli, sed nil constans, vel fide dignum ab his accepi. (VERS. 25.) At Joseph: Somnium, ait, regis unum est; quae facturus est, Deus ostendit Pharaoni. Ac si dicat: Praeponere me praesentia tua de futuris, et tentationum [Col. 0279C] insuper me vis absterrere molestiis, sed novi quia fabulae quas intendis, post sanctitatis studia ruinam in tentando, unum portendant, ut scilicet me a bene agendo divertas, et cum omne sublimiter videas, et rex sis super omnes filios superbiae (Job XLI, 25) , ostendit tibi Deus quomodo justorum corda per tentationes humiliet, et eos ex humilitate servatos, in perpetuum te cum tuis, juxta nomen tuum, dissipationibus damnato, coronet. Eamdem ergo vim somnii comprehendunt (VERS. 26) septem boves pulchrae, et septem spicae plenae, quia etsi de nostra provectione graveris, tamen ipsum nostrum profectum ideo loqueris ut ab hoc ipso nos revoces, dum infortunia ventura minaris.
Somnia ergo, id est vana et cassa haec, quantum [Col. 0279D] ad te sunt, qui non nisi quod pravum est nobis prospicis, nobis autem cum adversa vigilanter praevidemus somnium tuum vim habere cognosces perspicuae veritatis, dum non deficimus per ea, sed subsistimus. Ubertatem enim supernae dulcedinis septem anni spiritualium luminum plenitudinis typi nobis important, sed de flumine, quod juxta Psalmistam pertranseundum est (Psal. LXV, 6) , humilitatis pede, id est de praesentis excursu saeculi, exsurgit succi coelestis egena, instar vaccarum imago tetra libidinum, quae absumit quidquid, quantum ad ejus aestimationem qui patitur, 149 interius est virtutum. Unde dicitur: Septies cadit justus, secundum demissionem animi, et resurgit juxta reditum [Col. 0280A] virtutum et spei (Prov. XXIV, 16) . Septenarium famis ad motum saeculi referimus, ex qua parte penuriis abundamus.
Quod vidisti secundo ad eamdem rem pertinens, omnium firmitatis indicium est, eo quod fiat sermo Dei, et velocius impleatur. Vidisti, inquit, id est experiri singulariter me fecisti. His enim, qui nobis infesti sunt, dicere solemus, me solum vidisti. Experiri me ergo fecisti primo per suggestionem, secundo per delectationem, ad eamdem tuae non meae destinationis rem pertinentem, firmitatis omnium meorum spiritualium votorum, cum inter incentiva tua perstiterint indicium est, eo quod sermo Dei fiat, ille scilicet, si spiritus potestatem habentis ascenderit super te, locum tuum ne dimiseris, et velocius [Col. 0280B] impleatur, ut non illapsa delectatio ad effectum ducatur.
VERS. 33, 34, 35, 36.— Nunc ergo provideat rex virum sapientem et industrium, et praeficiat eum terrae Aegypti, qui constituat praepositos per singulas regiones, et quintam partem fructuum per septem annos fertilitatis, qui jam nunc futuri sunt congreget in horrea; et omne frumentum sub Pharaonis potestate condatur, serveturque in urbibus futurae septem annorum fami. Ac si diceret: Dum mihi haec augmentum coeleste quaerenti fallacibus minis intentas, intellectum ad hujusmodi viribus et industria refellenda valentem mihi inesse Dei gratia providere debueras, qui, dum terreni corporis hujus desideriis me subjicere moliris, ipsi quod revera terra Aegypti, angustiae [Col. 0280C] scilicet et tenebrarum est; dum me urges, causas principandi ingeris, taliter sane sollicitatus ipse intellectus, per singulas sensuum exteriorum regiones, potentes rationis motus ad tutelam intimam praestituit, qui eorumdem quinque sensuum frugalitatem, quandiu plenitudo introrsum coelestis exuberat, conscientiae horreo condens necessitatis tempori conservet et augeat: Illius, inquam, quando tu ad dissipationem animi potestatem tentandi acceperis, et in urbibus internae quarumque virtutum custodiae, vel ipsorum sensuum temperantiae omnis fertilitatis illius, quo valles abundant frumenti (Psal. LXIV, 14) , supernae scilicet sapientiae, fami dispensatorie gustandi verbi Dei ad depressionem a Deo mentis inductae, [Col. 0280D] paretur. Quae quidem fames Aegyptum opprimit, quia mentis coangustatae tribulationibus crebris obscuritatem quadam consilii egestate magis quasi ad mali cumulum conquassat, et contegit, et cum ita fiet, non consumetur terra inopia, reservato enim piae intentionis semine aestivis serenitatibus, ad instar formicae, in modum terrae cultibilis, cordis nostri feracitas subsistere poterit tentationis hyeme.
VERS. 37, 38.— Placuit Pharaoni consilium, et cunctis ministris suis. Locutusque est ad eos: Num invenire poterimus talem virum, qui spiritu Dei plenus sit? Placere Pharaoni nihil aliud est, nisi evidentiae rationis quasi cedere, aut pravo effectui, qui et ipse Pharao est, subjici, atque acquiescere. Ministri autem sunt motus animalitatis nostrae. Poterimus, [Col. 0281A] aiunt ipsi appetitus cum suis stimulis, quidpiam ut sic dicatur virtuosius, et quod magis Dei congruat spiritui invenire quam intellectum qui tot incommodis valeat solus obsistere? (VERS. 39.) Quia ergo ostendit tibi Deus quae locutus es; id est quia ingenio praeemines providentiae a Deo tibi dato, quia enim Deo adhaeres, unus spiritus es. (VERS. 40.) Tu eris super domum meam, id est te praeferam mundo, domui quondam meae, quam si filia Regis esse velim, oblivisci jubeor (Psal. XLIV, 11, 12) , quia veteris patris mei diaboli domus est, nec solum sed et concupiscentiis ejus. Et ad oris tui imperium cunctus populus obediet. Ille nimirum qui in psalmo oblivioni tradi jubetur cum praefata Patris domo (Psal. CXXXVI, 5) ; sed licet oris, id est rationis imperio popularitas [Col. 0281B] vitiorum obtemperet, uno tamen solio carnalis appetentiae praeceditur, quia a nemine mortalium, vel in minimis, ex toto superatur.
VERS. 41.— Ecce, inquit, constitui te super universam terram Aegypti. Si domus et populus tibi subjicitur, tota ergo terrenitas saecularitatis illico tibi parere cogetur. Haec verba sub Pharaonis specie sic diabolo coaptantur, ut non benevolentia, sed necessitas, qua nobis victus non officere sinitur, intelligatur; et sic appetitui conveniunt pravo ut evidentius rectiusque valeant concordare correcto. (VERS. 42.) Tulitque annulum de manu sua, et dedit in manu ejus: Vestivitque eum stola byssina, et collo torquem auream circumdedit. Annulus in manu Pharaonis, mysterium est iniquitatis in studio operationis, [Col. 0281C] sed ab ipso Joseph datur, cum ad sanctitatis desiderium affectus a cupiditatum perversitate transfertur. Annulo autem celanda signantur, per quod nequitiae velamentum accipitur. Stola byssina est incorruptionis in spe jam gloria, vel conscientiae munditia. Hac nos vestit, cum ad hanc induendam non impedit. Recole Evangelium de prodigo, sed poenitenti, filio, quae reversus a patre dona percipiat (Luc. XV, 22) . Collo vocem emittimus, cibumque et admittimus, per quod vim consilii accipimus, quod nobis aliisque impendimus. Huic torques aurea circumponitur, cum supernae documento veritatis, qua nil pretiosius est, et munitur locutionis nullo obsistente, et illustratur nostrae discretionis virtus.
150 VERS. 43.— Fecit quoque ascendere super [Col. 0281D] currum suum secundum, clamante praecone ut omnes coram eo genuflecterent. Currus Pharaonis impetus est ambitionis. Secundus autem currus est, non jam materialium cupiditas, sed illa quae praecipue sanctos viros voluntarie pauperes impetit, humanae laudis aviditas. Major vero priore, sequentis acerbitas. Super hunc ascendere eum facit, cum coelesti desiderio avaritiae excursum deprimi permittit. Hi enim in curribus et hi jucundantur in equis (Psal. XIX, 8) , id est, hi in cupiditatibus, et hi in superbiis. Praeco clamat cum sacrae paginae, aut divini timoris vox vicina crebro cordi et auribus enuntiat ut omnis corporeae insolentiae rigor, ad appetenda aeterna, quidquid sibi inest cervicositatis inflectat. (VERS. 44.) [Col. 0282A] Ego sum, inquit, Pharao, absque tuo imperio non movebit quisquam manum aut pedem in tota terra Aegypti. Ego naturaliter cum sim levitatis et malorum appetens, tuis a modo imperiis, nec in terra Aegypti corpore, scilicet corruptibili quod aggravat animam (Sap. IX, 15) , pedem affectionis, aut manum operationis moturus est deinceps citra convenientiam tuam.
VERS. 45.— Vertitque nomen illius, et vocavit eum lingua Aegyptia, Salvatorem mundi. Vertit ergo, id est verti facit quod, secundum veterem statum, pravus vocabatur appetitus, nunc dicitur pietatis affectus. Lingua Aegyptia vocat eum Salvatorem mundi, quando per experientiam tribulationis sese coangustantis hoc enim sonat Aegyptus; lingua, id [Col. 0282B] est sententia per poenitentiam pristinae vanitatis commutata, carnalitas mundialitasque coelestium appetitum salutis propriae fatetur auctorem. Deditque illi uxorem Aseneth, filiam Putipharis sacerdotis Heliopoleos. Aseneth ruina interpretatur; Putiphar, os inclinans ad dissecandum; Heliopoleos, solis civitas. Filia pravi nostri appetitus, qui os, id est aditum conscientiae semper inclinat, ut quod spiritu Dei unitum est, dissecet et dirimat, ruina peccati est. Concupiscentia enim cum conceperit parit peccatum (Jac. I, 15) . Pharao dicitur dissipans, vel discooperiens eum. Haec uxor Joseph a Pharaone datur, quando ab ipso nequam appetitu ob causas suae primo per vitia dissipationis, deinceps foedae ad omnem infamiam discoopertionis superni augmenti [Col. 0282C] desiderio, velut uxor adjungitur, ut dum perpetratorum malorum ruina perpenditur, et iniquitatum earumdem fructus, quem signat Pharaonis, Putipharisque nomen, attenditur; inde proles pii operis propensius propagetur. Putiphar sacerdos est, Heliopoleos, quia nequitia concupiscentiae sacra, id est exsecrabilis dux est viae, qua itur ad civitatem, non veri solis, cujus artifex et conditor Deus est (Hebr. XI, 10) , sed quam eam aedificat ubi fervent incendia multifidae tentationis.
VERS. 46.— Egressus itaque Joseph ad terram Aegypti (triginta autem annorum erat, quando stetit in conspectu regis Pharaonis) circumivit omnes regiones Aegypti. Ad terram Aegypti egredi dicitur, et sic Aegypti regiones circumire, quia nisi saeculi terrenitatem [Col. 0282D] animi majestate excesserimus, omnes sensualitatis nostrae partes, quasi Aegypti latera, debita auctoritate despicere non possumus. Licet ergo in corpore constituti, extra ejus desideria, quasi extra castra, ad eum, qui extra portam passus est, exire debemus (Hebr. XIII, 12) . Sicut enim quispiam fetoribus assuetus, miseriam quam patitur putoris ignorat, donec ad liberi ac nitidi aeris puritatem procedat, ita vitiorum confusione submersus, ipsas malorum nequaquam, quibus obsidetur, atrocitates attendit, donec ipsas pestes praelibato aromate honestatis excedat. Unde et in Apocalypsi a longe dilectores Babylonis dicuntur stare (Apoc. XVIII, 15) , ut ejusdem interitum ab ea semoti [Col. 0283A] valeant pensare. Ternarius ad Trinitatem, denarius ad praecepti attinet exsecutionem, quae duo cum nobis sunt in desiderio, satis jam congruit in conspectu Pharaonis, quod est praesens violentia daemonis, statio, id est ad ejus illationes decertatio.
VERS. 47, 48.— Venitque fertilitas septem annorum; et in manipulos redactae segetes congregatae sunt in horrea Aegypti. Omnis etiam frugum abundantia in singulis urbibus condita est. Ubertatis tempore in manipulos rediguntur segetes, cum prosperitate divinae arridente dulcedinis, bona nostra passim ac quaelibet acta sub censura ac si sub vinculo superni constringuntur amoris, quod est oleum habere in vasis. In horrea congregantur Aegypti, quia thesaurum hunc habemus in fictilibus vasis. Frugum abundantia in singulis [Col. 0283B] urbibus congregatur, cum plenaria continentiae virtus in unoquoque sensuum stabilitur, imo conditur, quod occultationem vigilanter sonare intelligitur. (VERS. 49.) Tantaque fuit multitudo tritici, ut arenae maris coaequaretur, et copia mensuram excederet. Multitudo tritici maris arenae coaequatur, cum virtutis exuberantia, tum mentis serenitas, ac levitas conveniunt et junguntur. Arena enim mollis et grata planitie est. Copia mensuram excedit, cum bene agendi facultas ultra humanae consuetudinis usum plerumque suppetit.
VERS. 50.— Nati sunt autem Joseph filii duo, antequam veniret fames; quos ei peperit Aseneth, etc. Filii ejus animae coelestis augmenti avidae nascuntur, dum praemisso poenitentiae bono sanctitatis [Col. 0283C] opus subsequitur. Haec ex ruina dissecantis appetitus filia, quem ductorem habuit ad criminum solstitia; gignuntur, 151 quia ubi abundavit peccatum, gratia uberior juxta Apostolum infunditur (Rom. V, 20) . Solis nomine aestum tentationis accipi, teste est illud, quod orto sole aestuaverunt homines (Matth. XIII, 6) , ut Dominus ait: (VERS. 51.) Primogenitus dicitur Manasses, qui dicitur obliviscens, quia, inquit, oblivisci me fecit Deus omnium laborum meorum, et domus patris mei. Illa enim poenitudinis est veritas, si vetera et praeterita, in quibus laboravimus et onerati fuimus, obliviscentes; et domus diabolicae paternitatis nobis aditum obstruentes, ad futuram novitatem extendamur. (VERS. 52.) Secundus Ephraim vocatur, quod fructificans [Col. 0283D] dicitur: Crescere enim, ait, me fecit Deus in terra paupertatis meae; in quo intelliguntur pietatis exercitia, quae fructus sunt vitales emergentes jam in corpore, quod fuit olim internae paupertatis, dans materiam terra, ubi et accipimus verso ordine nunc incrementa.
VERS. 53, 54.— Igitur transactis septem annis ubertatis, qui fuerant in Aegypto, coeperunt venire [Col. 0284A] septem anni inopiae, quos praedixerat Joseph, et in universo orbe fames praevaluit. Divinae infusionis plenitudine exacta, interioris victus accedit inedia, quia nisi gratia ad tempus deserat, tentatio locum non invenit, quo se inferat, et in universo orbe, omnimoda videlicet perfectione, quae pridem fuerat languoris interni miseria incubat. Orbis ob sui rotunditatem pro perfecto ponitur, ut est: Auribus percipite qui habitatis orbem (Psal. XLVIII, 2) . In cuncta terra Aegypti non erat panis. (VERS. 55.) Qua esuriente clamavit populus ad Pharaonem alimenta petens. In tota terra Aegypti non est panis, quia in omni mundiali desiderio non est ulla alimonia mentis. Non enim invenio, ait Apostolus, in carne mea bonum (Rom. VII, 18) . Pane vero gratiae consumpto Aegyptus [Col. 0284B] tenebrarum, et tribulatio coangustans, non habens unde inanitatem ventris adimpleat, et in siliquis constans nihil reperiat, merito esurit. Clamat ad Pharaonem, quia, juxta Evangelium, expetit regionis principem, sed dum non reficit ex porcorum cibo famem (Luc. XV, 15, 16) , quasi ex principis vel Pharaonis responso repetit, et exoptare cogitur mercenariorum panem. Ite, inquit, ad Joseph, coeleste augmentum appetite, et quidquid vobis indixerit, facite. Sicut enim cupiditas malorum, sic omnium est pia affectio magistra bonorum.
VERS. 56.— Crescebat autem quotidie fames in omni terra, quia, gliscente motuum corporalium morbo, non habet quod defectui suo propinet, aut suggerat inops conscientia; quaerendi ergo sunt ab [Col. 0284C] amico Joseph tres panes, qui apponantur Aegypto reversae de via (Luc. II, 5) . Aperuitque Joseph universa horrea, et vendebat Aegyptiis; nam et illos oppresserat fames. (VERS. 57.) Omnesque provinciae veniebant in Aegyptum, ut emerent escas, et malum inopiae temperarent. Joseph universa horrea aperit, cum interni aviditas profectus assurgens, totius rationalitatis, juxta quod cuique rei congruum est, copias pandit. Aegyptiis vendit, dum ab eis quod Aegyptii sunt, id est quod saecularitati intenderunt, per confessionem accipit et postmodum stipendia dignae consolationis expendit. Illos enim opprimit fames, quia motus praecipue aegrimoniam hanc perferunt animales. Omnes provinciae veniunt in Aegyptum ut escas emant, cum omnes exterioritatis nostrae [Col. 0284D] dispersiones ad tribulationis angustiae, moeroris etiam ac tenebrositatis propriae miserias contuendas accedunt, ubi remedium sibi refectionis cujusdam ex doloris impensione exigunt. Fuerunt enim cuidam lacrymae suae panes die ac nocte (Psal. XLI, 4) . Aegyptus autem et tribulationem et caetera quae praemisimus nomine sonat.
[Col. 0283] EXPLICIT LIBER MORALIUM GENESEOS NONUS.
[Col. 0285A] Auxiliante Deo decimum, quem et putamus ultimum, in Genesi libellum adorimur, illum qui pro se laborantibus denarius est, exorantes, ut qui huc usque excursum dedit, finem largiatur honestum. Honori namque suo, in hoc opusculo, et saluti suorum volumus militare servorum. Sequitur ergo sacra historia.
VERS. 1, 2.— Audiens autem Jacob quod alimenta venderentur in Aegypto dixit filiis suis: Quare negligitis! 152 Audivi quod triticum venumdetur in Aegypto. Descendite, et emite nobis necessaria, ut possimus vivere, et non consumamur inopia. Intelligit verus peccati supplantator, intellectus scilicet noster, hoc enim audire suum est, quod in Aegypto, id est in [Col. 0285B] propriae miseriae confessione spirituale acquiratur alimentum: Os enim meum aperui, et attraxi spiritum (Psal. CXVIII, 131) , et cogitationes ex scientiae semine genitas tanquam filios de negligentia arguit. Descendite, inquit, id est humiliamini, et piae pretium poenitudinis impendite, ut opem consequamini quae necessaria est vitae. (VERS. 3, 4.) Descendentes igitur fratres Joseph decem, ut emerent frumenta, in Aegyptum, Benjamin domi retento ab Jacob qui dixerat fratribus ejus: Ne forte in itinere quidquam patiatur mali. Decem fratres Joseph, vel virtus universa ad Decalogum instituta, vel corpus et anima amori Trinitatis innixa, coelesti incremento germane conjuncta, ad pabula interna quaerenda se flectunt; sed Benjamin, qui filius dexterae dicitur, amor scilicet [Col. 0285C] coelestis vitae, ab Jacob domi tenetur, quia spiritui intra conscientiam semper necesse est, ut individue astringatur; ne si exterius prodeat, inter inanium favorum auras damnis aliquibus tenuetur.
VERS. 5.— Ingressi sunt terram Aegypti, cum aliis qui pergebant ad emendum. Terram Aegypti ingrediuntur, cum terrenae affectionis tenebras et angustias, vires interioris hominis congestae irrumpere, ac obtinere nituntur; unde et alios, qui iisdem piis mercimoniis institere, vel instant, sanctos viros imitantur. Erat autem fames in terra Chanaan. Chanaan dicitur paratus humilitati, significans animum, eadem quae per Aegyptum figuratur terrestri affectione, quasi iniqua quadam humilitate, dejectum, [Col. 0285D] et internae praestolantem famis interitum, nisi a Joseph praelato Aegypti vitalis sibi tritici fuerit largitione subventum. (VERS. 6, 7.) Cumque adorassent eum fratres, et agnovisset eos, quasi ad alienos durius loquebatur, interrogans eos: Unde venitis? De terra, inquiunt, Chanaan, ut emamus victui necessaria. [Col. 0286A] Adorant, cum in veneratione habent, agnoscuntur, cum nostri rationales motus dulcedinem ejus experiuntur ac diligunt. Appetitus coelestis, quasi ad alienos, durius loquitur, dum divina dispensatione minus arridet plerumque menti quam ipsa voluerit. Unde, ait, superna sperare poteritis, qui a saeculari amore non disceditis? Terrenitatem, aiunt, qua daemoniis ut transirent iniquae humilitatis dorsum praebebamus, nos incurvari jubentibus reliquimus, et alimoniam vitalitatis aeternae datis praesentium impendiis requirimus.
VERS. 8.— Et tamen fratres ipse cognoscens, non est agnitus ab eis. Fratres cognoscit, cum totius sanctitatis mores a nobis cognosci facit; ab eis vero non agnoscitur, quia et si ex aliquo amore partim [Col. 0286B] videtur et scitur, nunquam tamen augmentum spirituale in hac vita ad perfectum capitur. (VERS. 9.) Recordatusque est somniorum quae aliquando viderat, et ait ad eos: Exploratores estis; ut videatis infirmiora terrae venistis. Recordatur somniorum, cum sibi praeponit assidue qua imbutus est providentiam futurorum. Non ita, inquit, ut dicitis Chananitidem respuistis, sed non solum infirma quae humanitati attinent, verum infirmiora, quibus terreni animi sordent, scilicet vitia intentiones vestrae explorare student. (VERS. 10.) Non, aiunt, ita est, domine, sed servi tui officiorum coelestium memores, his ac si cibo refici expensa in pretium omni voluptate desiderant. (VERS. 11.) Omnes filii unius viri sumus. Illius, videlicet quem pro sui unitate [Col. 0286C] septem mulieres apprehendunt (Isa. IV, 1) , et quia vir est et unus est, pacifici jam apud Deum et homines venimus. Cumque Deo et proximis pro Deo placere gestimus, quid mali aestimas machinemur? (VERS. 12.) Immunita, ait, terrae hujus considerare venistis. Quod est opportunitates adhuc peccandi observatis, nec ad vires animi, sed fragile corpus attendentes desipitis.
VERS. 13.— Duodecim, inquiunt, servi tui fratres sumus. Quia, per Trinitatis amorem, quatuor Evangeliorum, vel quatuor principalium virtutum perfectiones germana pariter devotione prosequimur, et cum in terra Chanaan essemus, ad filiationem illius unius de quo jam dictum est viri vocati sumus. Minimus [Col. 0286D] non propter indignitatem, sed propter spiritualitatis subtilitatem, spes scilicet nostra cum Patre coelesti est, ubi etiam secundum hanc diversamur. Alius non est super, quia mundi appetitus, qui nos super equitaverat olim jam supernorum desiderio est subter. (VERS. 14.) Hoc est, ait, quod locutus [Col. 0287A] sum, exploratores estis [Col. 0287D] Nonnihil hic deesse videtur. . Tharsis dicitur exploratio gaudii, in spiritu autem vehementi conterit Deus naves Tharsis (Psal. XLVII, 8) . Jam nunc experimentum capiam mundana vos adhuc aucupari gaudia. (VERS. 15.) Per salutem Pharaonis, non egrediemini hinc, donec veniat frater vester minimus. Salus Pharaonis est, non qua Pharao salvatur, sed qua potius a typici Pharaonis incursione salvamur. Ita, inquit, a bonorum omnium dissipatore salver, quod non hinc, id est ab appetitu coelestis augmenti, excedere ad terrena vos liceat, donec spei aeternae fructus, qui in coelis apud Patrem absconditus est, veniat. Minimus etiam ideo est, quia et minimi amplius diligi, et curari solent, quod totum attinet ad spem.
[Col. 0287B] VERS. 16.— Mittite ex vobis unum, et adducat eum: vos autem eritis in vinculis, donec probentur quae 153 dixistis, utrum vera an falsa sint. Illum unum principalem mittite, ac si sequestrum charitatis affectum, ut quod prospicitis spe exhibeat vobis in re. Vos autem, interim a saeculari cohibendos, sub disciplinae vinculis scitote lascivia, ut probetur sub meis accusationibus, vestrae devotionis ac perseverantiae defensio facta. (VERS. 17, 18.) Tradidit ergo eos in custodia tribus diebus. Die autem tertio eductis e carcere, ait: Facite quod dixi, et vivetis: Deum enim timeo. Prima dies est conversio; secunda, virtutum promotio; tertia, coelestis remuneratio. Sub conversionis ergo vocatione, sub promotionis justificatione, sub remunerationis adhuc tamen per [Col. 0287C] spem glorificatione, rationis mancipamur custodiae; sed cum de timoris die tertio eruimur carcere, jam placidius monet vitam mandatorum impletione mercari. Deum enim, inquit, timeo, non poenaliter jam, sed ex parte paternitatis desiderio. (VERS. 19.) Si ergo pacem a vitiis mecum jam habere coepistis, frater vester unus ligetur, charitas illa nil jam suspecta de supplicio carcerem amodo lugeat, quo retinetur a regno; vos autem abite ab intentione forastica, et divini saporis ad singularum diverticula virtutum; ferte frumenta. (VERS. 20.) Ex quo minimus frater, spes videlicet mihi ampliata proveniat, et veracior vestrae allegationis ad vitae praemium professio pateat.
VERS. 21.— Fecerunt ut dixerat, et locuti sunt [Col. 0287D] ad invicem: Merito haec patimur, quia peccavimus in fratrem nostrum, videntes angustiam animae ejus cum deprecaretur nos, et non audivimus. Idcirco venit ista tribulatio super nos. Postquam desiderio coelesti factis acquiescimus, et gravitudinem vitae mutationis attendimus, intra nos ista conferimus: Haec merito difficultatum mala patimur, quia contra interiorem hominem peccavimus, cum ipse legi Dei; quoniam bona est, consentiens, inter angustias tentationis invitus, et quasi ratiocinans traheretur ad culpam, et non audivimus. Idcirco in quo gratis et nullo cogente ruimus, juste sub indesinenti malorum tribula jacemus. Propter hunc fratrem, ne scandalizetur, [Col. 0288A] in aeternum carnem non manducat Apostolus (I Cor. VIII, 13) . (VERS. 22.) E quibus unus Ruben ait: Nunquid non dixi vobis: Nolite peccare in puerum, et non audistis me? en sanguis ejus exquiritur Conquerantur taliter adversum se motus interni sed Ruben, qui dicitur videns in medio, id est ratio quae corporalia communiter spiritualiaque dijudicat, super sua eos redargutione commemorat, quod in se hebetem scilicet adhuc, et ad conflictuum labores tenerum peccare vetuerit et audire, spernentibus peccati, quod est sanguinis, Deus poenas intulerit.
VERS. 23, 24, 25.— Nesciebant autem quod intelligeret Joseph, eo quod per interpretem, loqueretur ad eos. Avertitque se parumper, et flevit; et reversus locutus est ad eos. Tollens Simeon, et ligans illis [Col. 0288B] praesentibus. Dum ita de animorum aegritudinibus sensus interni ingemunt, hanc ipsam intelligentiam a mystico Joseph sibi infundi plerumque nesciunt: nisi enim spiritualibus augmentis instarent, nunquam eos corporalia vitia fatigarent, eo quod media inter utrosque cogitationis querela discurrit, quae tamen idipsum quod fastidio praesentium tangitur, quodque de hoc ipso apud se altercatur, ab eodem, qui melioribus augeri exoptat, infunditur. Avertit ergo se parumper et flet, cum a corde transitoria dimovet, et quidquid noxii in affectibus humoris existit, a se patenter extorquet. Parumper id agitur, quia tanta sui auctoritas non diu menti conceditur, unde et reversus ad eos loquitur, quia citius ad praedicta ratiocinia velit nolit revocatur. Simeon, qui [Col. 0288C] dicitur audiens tristitiam, ipse spiritus est, qui de sua semper instabilitate tristatur. Is tollitur, cum ab infimis elevatur, illis praesentibus ligatur, quia contractis ad hunc ipsum externis internisque sensibus, divini timoris clavis astringitur. Potest et per Simeonem affectus carnalis accipi, qui crebras tentationum experitur tristitias. Jussitque ministris ut impleret saccos eorum tritico, et reponerent pecunias singulorum in sacculis suis, datis supra cibariis in via; qui fecerunt ita. Ministri cogitationes sunt, quibus jubetur, ut saccos tritico impleant, scilicet corporalium passionum molestias divini verbi pabulo consolari studeant, ut Psalmistae concinant: Conscidisti saccum meum, et circumdedisti me laetitia (Psal. XXIX, 12) . Per hos ministros quaelibet hausta [Col. 0288D] forinsecus suggeruntur tractanda rationi. Pecunias singulorum in sacculis reponunt, cum sententias quibusque sensibus muniendis aptas in memoriis condunt. Cibaria insuper dant, cum debitas supernae gratiae refectiones in hujus saeculi tractu, intellectus desideriis fideliter obaudiendo ministrant.
VERS. 26.— At illi, portantes frumenta in asinis, profecti sunt, id est in corporibus, quae quantum in se est, rude quiddam in modum asinorum sunt, thesauros divinae sapientiae caute ea regendo ac premendo ad proposita tendunt. (VERS. 27, 28.) Apertoque unus sacco, ut daret jumento pabulum in diversorio, contemplatus pecuniam in ore sacculi, dixit [Col. 0289A] fratribus: Reddita est mihi pecunia mea, en habetur in sacco. Unus saccum aperit, cum sensus mentis quilibet cujuslibet passionis naturam sibi ipsi per experientiam patefacit. Inde dat jumento pabulum in diversorio, quia ex ipsa impugnationis occasione 154 pabulum coeleste quaerere cogitur, quod corporali appetitui objiciat in remotis conscientiae. Os sacculi, aditus est peccati, ubi debet pecunia divinae sententiae ad idem refellendum inveniri. Redditam fratribus pecuniam nuntiat, dum ejusdem mentis motibus opportune sibi, tentationis scilicet tempore oblatam, Scripturae testimonii recordationem intimat, et ad idipsum gratulando corroborat. Habetur in sacco, cum vis divini praecepti, ne forte pereffluamus, inseritur carnali desiderio. Et obstupefacti turbatique, [Col. 0289B] dixerunt mutuo: Quidnam est hoc quod fecit nobis Deus? Mirandum plane satis est humanis sensibus, cum ligari a Deo se vident mandatorum suorum compendibus, qui absterreri quondam vix gladiis impendentibus poterant ab sceleribus.
VERS. 29, 30.— Veneruntque ad Jacob patrem suum in terram Chanaan, et narraverunt ei omnia quae accidissent. Locutus est nobis, inquiunt, dominus terrae dure, etc. In terram Chanaan veniunt, cum affectionis terrenitatem ad peccandi concupiscentias sese turpiter demittentem, germanae rationalitatum vires, donec ad supereminentiam accedant intellectus, qui universitatem vitiorum supplantet, irrumpunt. Intellectus enim contemplativa [Col. 0289C] Dei notitia dicitur, et ideo omnem rationis modum supergreditur. Huic narrant quae sibi acciderint, quia ad hunc referuntur discutienda quaecunque sibi adversa vel prospera ingruerint. Locutus est nobis dominus terrae dure, scilicet spiritualis desiderium incrementi, quod supereminet omni terrae gloriae, objecit nobis initia bene vivendi proponentibus incommoda, difficultatis venturae. Caetera quae sequuntur superius tractata, non egent, ut opinor, repeti.
VERS. 35, 36.— His dictis, cum frumenta effunderent, singuli repererunt in ore saccorum ligatas pecunias. Exterritisque simul omnibus, dixit pater Jacob: Absque liberis me esse fecistis. Joseph non est [Col. 0289D] super, Simeon tenetur in vinculis, et Benjamin auferetis: in me haec mala omnia reciderunt. Postquam sub intellectus lance omnia trutinantur, singuli frumenta effundunt, cum divini subsidia consilii sibimetipsis interiores sensus aspergunt. In ore saccorum ligatas pecunias reperiunt, cum in ipsa suggestione carnis, passionum insertas salutaris praedicamenti censuras, quae his obvient, ex consuetudine resistendi sibi inolitas custodiunt. Simul omnes exterrentur, cum sollicite interioris hominis acies adversus corporis illecebras secundum Scripturarum decreta redduntur. Sed dum intellectus tot custodiarum vexatione turbatur, quondam fractus fastidiose absque liberis, bonorum scilicet operum fructibus, factum perhibet, dum ad omnia [Col. 0290A] nititur, et quasi nil se explicuisse videt. Joseph, inquit, cura videlicet coelestis augmenti, visibilium, ut assolet, amorem non superat affectus, qui ob pietatis gemitum Simeon olim merito dicebatur, vinculis carnalitatis astringitur. Benjamin, qui spes electionis, quae per dexteram signatur, accipitur, vultis auferre, quia omnia praesumptive aggredimini, a quibus, cum vos retabi contigerit, cogetis me etiam de salute desperare. Haec humanitus ad se decidens intellectualitas solet dicere. Haec, inquit, omnis sanctitatum excellentia in mea mala recidet.
VERS. 37.— Cui Ruben, qui dicitur videns filium, ipsa profecto intellectualitas seipsa subtilior jam corrigi incipiens, et intendens coepti laboris fructum, [Col. 0290B] quia non sine dolore parimus quidquid est bonorum operum, respondit: Duos filios meos interfice, si non reduxero eum tibi. Trade in manu mea, et ego eum restituam tibi. Ac si diceret: Duos principales charitatis affectus, ad Deum scilicet et proximum, quos foveo, dum perfectionis futurae robur attingant, in temet interime, si tradideris eum manui meae, id est si secundum rationalitatis operationem ac magisterium direxeris spem, per efficientiam consecutae beatitudinis eam tibi repraesentabo, quod credis aut speras verificando per rem. (VERS. 48.) Non descendet, inquit, filius meus vobiscum. Alternare tali modo solent in animo divina ac humana rationes, dum illa sublime admonet et suggerit sub discretionis nomine ista tepores. Vos [Col. 0290C] nimie propriis fidentes viribus alta praesumitis, sed vitae meae exercitium, quod est filius dexterae, spes videlicet promerendae electionis non nobiscum progreditur ad ardua, sed sicut scriptum est: Onus super te ne levaveris (IV Reg. IX, 25) ; ad propositum tendet cum mensura, quia talis ascensus non aliud quam descensus esset ad infima. Frater ejus, intellectus secundum sibi debite majestatis imperium mortuus est, iste solus, spes scilicet futurorum remansit; si quid ei acciderit in terra, id est contra terrenitatem vobis certantibus ad quam obtinendam tenditis, canos meos, id est defectionem vetustatemque meam ad inferos ultimae desperationis deponetis. In inferno enim quis confitebitur tibi? [Col. 0290D] (Psal. VI, 6.)
VERS. 1, 2.— Interim fames omnem terram vehementer premebat. Consumptisque cibis quos ex Aegypto detulerant dixit Jacob ad filios suos: Revertimini, et emite pauxillum escarum. Animus cum nimium tentatione pulsatur, in 155 desidiam resolvitur, et sub mediocritatis colore ea quae praedicta sunt eloquitur. Fructus tamen, qui ex prima confessione provenerat, humilitas ac compunctio, tota consumitur, et quasi ex Aegypto delati cibi depereunt, dum poenitentiae peccatorum utilitas abrogatur, et interim mens consilii egestate atteritur. Sed intellectus se vinci, et languere conspiciens, filiis, id est piis cogitationum motibus, ut revertantur ad sui [Col. 0291A] cognitionem iterum confitendo submonet, ut cum redierint ad cor vel modica interni saporis eos esca sublevet.
VERS. 3, 4, 5.— At Judas: Denuntiavit nobis vir ille sub testificatione jurans: Non videbitis faciem meam nisi fratrem vestrum minimum adduxeritis. Si ergo vis, mitte eum nobiscum, et pergemus pariter, ememusque usui necessaria. Si autem non vis, non ibimus. Judas et Ruben, confessio videlicet et gratiae experientia, quod est filii visio, Jacob intellectualem nostrum specialiter alloquuntur, quia ne labor confessionis ac poenitudinis actae depereat, et hoc ipsum quod jam divinae misericordiae ac dulcedinis sensit ac sapuit, ruat, praecipue recogitantis intelligentiae canos, qui, juxta prophetam, eam jam perfuderant, [Col. 0291B] et ignoraverat, vetustatem scilicet ac defectum stringit et innovat. Vir ille qui terrena coelestium incremento postponit viriliter effeminatis denuntiat, et sub testificatione Scripturae, et ipsius veritatis asseverat, quod nemo ei intima cogitatione complaceat, nisi spem quae pro suae subtilitatis penes Deum sese vivacitate collocat, pariter secum ducat; quae quidem nulla est, aut prorsus puerilis et infima, nisi fratrem, id est meritorum hanc societas, cingat. Sine hac ergo ire non possumus, quia fatuum est quaerere, si non quaesita speramus. Spera namque in Domino, et fac bonitatem (Psal. XXX, 3) , nobis dictum legimus. (VERS. 6.) In meam, inquit, hoc fecistis miseriam, ut indicaretis et alium habere vos fratrem. Verba fastidientis sunt, qui nec initia [Col. 0291C] boni proposuisse maluerit, quae incoepisse, spem supernorum appetitui indicasse sit, et ab his descivisse miseria iterum sit.
VERS. 7.— Interrogavit nos homo, inquiunt, nostram progeniem, per ordinem, si pater viveret, si haberemus fratrem; et nos respondimus ei consequenter juxta id quod fuerat sciscitatus. Nunquid scire poteramus quod dicturus esset: Adducite fratrem vestrum vobiscum? Homo progeniem nostram per ordinem interrogat, cum interni studiosus augmenti rationalis appetitus, modos gradusque nostrae conversationis, ac conversionis eventilat; cujus ordo est: si pater et rector mentalis familiae intellectus vigeat: si individue bonorum filiorum, id est operum germanus, [Col. 0291D] spei videlicet nostrae usque in divina contuitus, nobis adhaereat; ad quae necesse est, tota animi vis ac rationalitas, non verbo, sed studiorum affectu se his non carere respondeat, sine quibus augmentum spirituale quod quaerimus obtineri nequeat. Nunquid, antequam gratiam conversionis peteremus, scire poteramus, quid a nobis professionum devotio religionis exigeret?
VERS. 8, 9, 10.— Mitte, ait Judas, puerum mecum, ut proficiscamur, et possimus vivere, ne moriamur, nos et parvuli nostri. Ego suscipio puerum; de manu mea require illum. Nisi reduxero, et tradidero eum tibi, ero peccati reus in te omni tempore. Si non intercessisset dilatio, jam vice altera venissemus. Judas puerum mitti rogat ut proficiscantur, cum confessio [Col. 0292A] in praeteritas relabi verens sordes spem dirigi in Deum admonet, ut ad virtutum studia provehantur, ut vitam interius obtineant, et ipsae vires animi, cum primaeva piorum actuum exhibitione non occidant. Puerum idcirco spem accipe, quia eam opus est ex operum bonorum specie seipsa semper noviorem esse. Ego suscipio puerum, dum sub spe veniae poenitentiae pondus excipio. Si perire contigerit, ab inerti operatione mea exitium ejus repeti debere censeo, si spem non tibi exhibuero per rem, et quod speras non tibi tradidero fruendum facie ad faciem, omni saeculorum tempore luam supplicia peccati reatus in te, cujus promotionibus destiti inhiare. Si non intercessisset humanitus motae altercationis dilatio, jam altera facta fuisset pro hoc ipso quod [Col. 0292B] patimur torpore confessio; quod est, ad Aegyptum pro sui vestigatione ingressio, et rursus ad sanctitatis opera exsequenda reversio.
VERS. 11.— Igitur Israel pater eorum dixit ad eos: Si sic necesse est, facite quod vultis; sumite de optimis terrae fructibus in vasis vestris, et deferte viro munera, modicum resinae, et mellis, et storacis, et stactes, et therebintii et amygdalarum. Ille, qui superius Jacob forsitan ob sui ipsius supplantationem vocabatur, jam nunc cum ab humana suggillatione compescitur, Israel, id est directus cum Deo vocatur, unde et pater eorum quae bene sensa sunt dicitur. Si sic, inquit, spem sine bonorum ac rationabilium studiorum esse comitatu fas non est, ut alterutrum [Col. 0292C] sine altero valeat, agite quod proposuistis, et in conceptabulis conscientiae de optimis terrae, id est Christi exemplis ac virtutibus, cujus ad modum terrae feracitate nutrimur, sumite, et quia ad locum unde exeunt flumina, revertuntur (Eccle. I, 7) , ipsi ea quae ab ipso sumpsistis attribuite, Joseph, spirituali scilicet vestro desiderio, ut ex benefactis ad meliora feratur, apponite. Per resinam, quae aliquantulum redolet, bonam 156 ad proximos famam, in melle morum benignitatem intellige, per caetera virtutum fragrantiam, et fructus, id est actionis utilitatem accipe. Haec viriliter terrenitatum fluxa regenti, piorum provectuum studioso nostro appetitui offerri et suggeri digna videntur.
[Col. 0292D] VERS. 12.— Pecuniam duplicem ferte vobiscum, ut sic alios forinsecus doceatis quatenus vos primum interius per eadem documenta pascatis. Deriventur fontes tui foras, et solus tamen eos absque extraneis bibas. Et illam quam invenistis reportate, ne forte errore sit factum. Si quid discretionis erga passionum insolentiam carnalium, quarum asperitate cingimur, vos habere putatis, ad sapientiae coelestis examen referte, ne qua vos ipsos humana ratione fallatis. Ipsum enim Joseph, quem augmentum dicimus, ad intelligentiam supernorum, quibus solis augeri bonum est, referimus. Terrenis nempe augeri neminem facilis probatio est. (VERS. 13.) Ad hunc virum, cum fratrem, ab eadem videlicet coelitus illustrata ratione genitam spem ab infima cupiditate [Col. 0293A] tulerimus, continuis profectibus imus, dum magis ac magis Deo et saluti viciniora sentimus.
VERS. 14.— Deus autem meus faciat eum vobis placabilem; et remittat vobiscum fratrem vestrum quem tenet, et hunc Benjamin. Fit nobis Joseph placabilis, cum, mundanis sopitis impulsibus, spiritualis incrementi majestas non est nobis difficilis. Frater quem tenet, remittitur, cum affectus, velimus nolimus, evagans, et tamen praedicta majestate quasi mentis lege coercitus, interiori aliquando homini, sine ulla jam vi obediendo laxatur, Benjamin remittitur, cum fructus spei nostrae ad dexteram nobis constitutis in regno monstratur. Ego autem orbatus absque liberis ero. Quasi orbatum interim se putat, dum in conflictu animus positus nil se esse, [Col. 0293B] nil efficere quasi in quadam caligine constitutus reputat.
VERS. 15.— Descenderunt ergo in Aegyptum et steterunt coram Joseph. Humiliantur ad considerationem tribulationis Egyptiae, et quo magis in sua contemplatione flectuntur, tanto alacrius ad sapienda coelestia coram Joseph, id est in provectionis desiderio eriguntur. (VERS. 16.) Quos cum ille vidisset, et Benjamin simul, praecepit dispensatori domus suae: Introduc viros in domum, et instrue convivium, et occide victimas, quoniam mecum sunt comessuri meridie. Joseph eos cum Benjamin videt, cum jam sibi ipsi intellectus et rationis motibus, et spei profectibus ad aggredienda coelestium incrementa non invidet. Dispensator domus spiritus noster est, cui ab [Col. 0293C] amore superno indicitur, ut hi viriles status in conscientiam inducantur; victimae peccati carnisque caedantur, ut cum Deo postmodum interius convivium instruatur, ut in meridie dilectionis fervidae coenet, juxta Apocalypsim, nobiscum ipse et nos cum ipso reficiamur (Apoc. III, 20) .
VERS. 17, 18.— Fecit ille ut fuerat imperatum, quia tactus a Deo spiritus mandata ad celerem ducit effectum. Ibique exterriti dixerunt mutuo: Propter pecuniam, quam retulimus prius in saccis nostris introducti sumus, ut devolvat in nos calumniam, et subjiciat nos servituti, et asinos nostros. Introducti exterrentur, quia cum spiritualiter examinari mens coeperit, quidquid virtutum nobis inest, illico timore [Col. 0293D] perturbatur. Trepidant pro pecunia quam retulerint, quia verentur ne minus idonea quam competit, saccis carnalitatum scientiae sanctae praedicamenta induxerint. Timent devolvi in se calumniam, et servituti subjici et se et asinos, dum divini judicii indignationem sibi incumbere, et merito sui ad vitia teporis eorum dominia subire, et animi vires, et carnis motus metuunt succumbere stolidos.
VERS. 19, 20.— Quamobrem in ipsis foribus accedentes ad dispensatorem locuti sunt: Oramus, domine, ut audias nos. Jam ante descendimus ut emeremus escas, etc. Fores, habitus sunt timoris, per quos sunt ad penetralia charitatis quasi quidam aditus; quas portas Psalmista nos admonet introire in confessionibus (Psal. XCIX, 4) . In his constituti [Col. 0294A] ad dispensatorem accedimus, cum metu divino restricti liberius jam ordinariam illam rationem aggredimur. Jam ante, inquiunt, per confessionem culpae nos humiliavimus, ut divinis epulis allevaremur. (VERS. 21.) Quibus obtentis, cum ad conscientiae diversorum sacculos concupiscentiarum examinandos expandissemus, divini eloquii sententias nos ipsis pravorum motuum suggestionibus objecisse, animo teste, meminimus; quam mysticam pecuniam eodem supernae dilectionis pondere gravidam ad tui judicium reportamus, ut te judice pateat, si quid indigne egimus; (VERS 22) sed et aliud argentum copiose scientiae usque ad bonae actionis effectum attulimus, ut Deum, qui super omnia nobis est necessarius, totius operae impendiis [Col. 0294B] emamus. Non est in nostra conscientia quis eam posuerit in marsupiis nostris, id est non nobis arrogamus, nec cuiquam, hominum attribuimus hanc Dei notitiam, quam memoriae loculis insertam tenemus, soli illi gratulamur.
VERS. 23.— Pax, inquit, vobiscum. Et si pax reconciliationis ac concordiae adest, locus timoris non est. Deus vester, et Deus patris vestri; qui scilicet cum patribus mira egit, et vestris magnificatur temporibus, ipse dedit pecuniam in sacculis; scientiam profecto discretivam 157 ac si monetam legitimam vestris tentationibus discernendis. Unde et sequitur: Nam pecuniam quam dedistis, id est prudentiae vim, quam meo exagio attulistis, ego probatam rationabiliter accipio. Duxitque ad eos Simeon. Simeon [Col. 0294C] ad eos educitur, cum affectus pridem carnaliter obligatus ad consensum rationis motuum expeditur. (VERS. 24.) Et introductis domum, attulit aquam, et laverunt pedes, et dedit pabula asinis eorum. Integre ad cordis domum reversis undam compunctionis internus dispensator suggerit, qua mundantur vestigia affectionis, unde jam succedunt consilia sana, quibus, ac si pabulo, occurratur corporalibus lasciviis.
VERS. 25.— Illi parabant munera, donec ingrederetur Joseph meridie; audierant enim quod ibi comesturi essent. Munera quae parantur, pia quaelibet compunctionis incentiva sunt, quibus acrius accendatur, et quibus Joseph noster in aestu sacri desiderii provehatur. (VERS. 26.) Igitur ingressus est Joseph [Col. 0294D] domum suam, obtuleruntque ei munera, tenentes in manibus; et adoraverunt proni in terram. Joseph domum suam ingreditur, cum coelestis cura crementi penetralia mentis adoritur. Munera quae offerunt, tenent in manibus, cum quae interius sancta proponunt exercent operibus. Proni in terram adorant, cum suae infirmitatem carnalitatis inter Deo supplicandum considerant. (VERS. 27.) At ille, clementer resalutatis eis, interrogavit: Salvus ne est pater vester senex, de quo dixeratis mihi? Adhuc vivit? Clementer resalutat, cum effectus devotionis ab affectu non discrepat. De patre sene an salvus sit, utrum vivat, interrogat, dum in provectu positus de statu defectibili, in quem pene pridem lapsus fuerat, an reviviscere possit cum ratione propria tractat. Cui juxta [Col. 0295A] sensum qui in praesentiarum persentiscitur, spes de sospitate tribuitur. (VERS. 28.) Sospes est, inquiunt, servus tuus. Ipse sane servus, cui aeternorum imperat appetitus. Et incurvati rursus eum adorant, quia qui primo mente descenderant, evidentia demum operis fructum conceptae humilitatis insinuant. Eum autem est adorare, reverentiam proposito per officia praebere. Unde ab Apostolo Jacob virgae fastigium Joseph dicitur adorasse (Hebr. XI, 21) .
VERS. 29.— Attollens autem Joseph oculos, vidit Benjamin fratrem suum uterinum, et ait: Iste est frater vester minimus, de quo dixeratis mihi? Attollit oculos, dum ab imis profectibus intentiones erigit ad supernos. Videt fratrem uterinum, quia perspicaciter [Col. 0295B] attendere sufficit spei aeternae fructum ex supercoelestis Ecclesiae secum vere matris exemplari utero genitum, dexterae videlicet filium. Ista est, inquit, spei sanctae subtilitas, quam quidem hactenus aure tenus attigi, sed nunc primum exhibitam experiri quid sapiat merui. Deus, penes quem talia valent, misereatur tui, quae quia ex meo intellectu processeris, locum vicemque apud me obtinet filii, non feminae desidia, sed masculina alacritate digna notari. (VERS. 30.) Festinavitque, quia commota fuerant viscera ejus super fratre suo, et erumpebant lacrymae, et introiens cubiculum flevit. Festinat, dum ad superna quae semel gustavit, properat. Super fratre viscera moventur, et interni incrementi studium super eorum qui jam ad coelestia transeunt [Col. 0295C] fraternitate incitatur, cum se in miseriis posito ipsi cum Deo glorientur. Lacrymae erumpunt, cum interiori qua infundimur gratia exuberante, interna proposita ad exhibitiones ac si violenter prodeunt. Introiens in cubiculum flet, cum in abdito conscientiae desiderii tenor fervet.
VERS. 31, 32.— Rursusque lota facie egressus, continuit se, et ait: Ponite panes. Quibus appositis seorsum Joseph, et seorsum fratribus, Aegyptiis quoque qui vescebantur seorsum (illicitum est enim Aegyptiis comedere cum Hebraeis). Rursum faciem lavat, cum post compunctionis munditiam intelligentiae vis ab omni laudis appetitu se purgat. Egreditur et continet se, cum in opera procedens a favoribus arcet fluxum [Col. 0295D] cogitationis vanae. Dispensatrici mysteriorum rationi ut ponat jam panes praecipitur, quia, cum mens plene restringitur, tunc panes et gratiarum et vitae merito gustandi apponuntur. Seorsum Joseph apponuntur, quia longe altius spiritualia charismata capiuntur ab intellectu (unde et Joseph typus ejus, interpretatur adaugens ) quam a rationis motibus, quia ab eadem sunt anima geniti fratribus. Intellectus etenim ad divina, ratio proprie attinet ad humana. Aegyptii autem, saecularis videlicet scientiae habitus, seorsum sunt penitus, quia nec quidquam tractare divinitus, nec probe aliquid discernere humanis norunt de moribus, et ideo cum Hebraeis, id est mundi transitoribus, nullus cum Aegyptiis refectionis internae valet esse locus. Et profanum putant [Col. 0296A] hujuscemodi convivium; valde enim horrent fatuos in hoc mundo se fieri propter Christum.
VERS. 33, 34.— Sederunt ergo coram eo, primogenitus juxta primogenita sua, et minimus juxta aetatem suam. Et mirabantur nimis, sumptis partibus quas ab eo acceperant; majorque pars venit Benjamin, ita ut quinque partibus excederet. Coram eo sedent, dum quo amplius Joseph vere auctus intelligit quidquid bonarum menti adjacet fortitudinum, pariter necesse est, ipso spiritualiter pascente, se humilient. Sedere nempe humiliari significat. Primogenitus primogenitis suis adhaeret, cum homo interior, 158 qui perfecte primo ad Dei imaginem conditus est, spiritualibus bonis, quae et ipsa primitiva noscuntur assidet. Non enim carnis maceratio primo homini, [Col. 0296B] sed res spiritualis, obedientia scilicet injuncta est. Minimus vero juxta aetatem sedet, cum homo exterior debitam corporis ob sui adhuc lubricum tempus abstinentiam explet. Corruptibilitas autem ipsa nunc ejus est aetas, tribuit cui sessio metas. Mirantur inde nimis, quia qui extraordinarie pridem intra et extra quaeque habuerant, obstupescunt miraculo novae hujus institutionis. Sumptis partibus quas ab eo acceperant, major pars Benjamin venit, quia inter omnia quibus temporaliter in virtute augmentum sumimus, multo major est electionis dextera quam optamus. Ibi namque divinae filiationis est munus. Quinque partibus excellit, quidquid enim quinque sensibus corporis capi potest, prorsus excedit. Ipsum est sane, Quod oculus non vidit, nec auris audivit (I Cor. II, 9) , etc. Biberuntque et inebriati sunt coram eo. Illud profecto vinum quod laetificat cor hominis (Psal. CIII, 15) , et malorum oblivione serenat, et hoc coram eo, in illo plane beatae intellectualitatis, et aeternae augmentationis spectaculo.
VERS. 1, 2.— Praecepit autem Joseph dispensatori suo, dicens: Imple saccos eorum frumento, quantum possunt capere et pone pecuniam in summitate sacci singulorum. Scyphum autem meum argenteum, et pretium quod dedit, pone in ore sacci junioris. Ratio nostra, quae et spiritus dicitur, interna et externa dispensans, saccos asperae hujus carnalitatis divini frumento consilii, quantum humanitas divinis potest [Col. 0296D] fulciri legibus, opplere jubetur; et in ipso suggestionis, ac si summo aditu, sacrae sententias Scripturae singulis tentationibus congruentes, ponere mandatur, nedum in divinis aliquantisper dilatari permittitur, pravorum qui mox subsequi solent motuum nimium de se jam fisa obliviscatur. Scyphus Joseph argenteus, sacri eloquii est intellectualis et anagogicus sensus. Is ponitur in ore sacci junioris, cum inseritur initio subortae desperationis, quae valde imminet spei profectibus, filii scilicet nostri subtilioris, et ideo charioris. Minimos enim charius amplectimur, et nos magis diligimus quod speramus. Spes etiam nostras filios vocitamus. Pretium quod dedit pariter in sacci ore ponitur, quia spes praesentium, quam deposuit fiducia futurorum, pravae illationis [Col. 0297A] principio et ipsa, quam fecit mundi abrenuntiatio, juste objicitur.
VERS. 3, 4.— Factumque est ita. Et orto mane dimissi sunt cum asinis suis. Jamque urbem exierant, et processerant paululum. Oritur mane, cum lux animo innovatur contra vitia, inspirationis divinae, illi cum asinis dimittuntur, quia motus interni jam coelitus docti, secundum libertatem arbitrii acturi contra carnalitatis ineptias relinquuntur, ne de gloria diuturnae pacis inflentur. Jam urbem exierant, qui mundi hujus sese ambitu exuerant. Paululum processerant, qui se jam coelestibus cogitandis et quaerendis admoverant. Tunc Joseph accersito dispensatore, ait: Surge, et persequere viros, et apprehensis dicito: Quare reddidistis malum pro bono? (VERS. 5.) Scyphus, quem [Col. 0297B] furati estis, ipse est in quo bibit dominus meus, et in quo augurari solet. Ab intellectu rationi praecipitur, ut surgat, id est ad tumoris interni compressionem se erigat; viros persequatur, quidquid scilicet robusti status obtinet, indivisibili semper investigatione rimetur. Apprehensis dicat quare pro bono malum reddiderint, restrictis plane atque cohibitis arrogantiae fluxibus arguat, ut quid eorum quae a Deo data sibi sunt quidpiam sibi attribuerint. Quid enim habent, quod non acceperint? (I Cor. IV, 7.) Cur, inquit, intellectualitatis scientiam vobis ascribitis? Scyphus autem argenteus, perspicuae capacitatis est sinus. In isto bibit dominus meus, quia ex hoc haurit unde omnes mentis queat rigare recessus, ille cui dominari convenit intellectus, cunctis etiam [Col. 0297C] rationum mearum viribus. Ibi solet augurari, dum supernae innitens prudentiae de aeternae beatitudinis futuris statibus valet commutari.
VERS. 6, 7, 8.— Pessimam rem fecistis; qui quod Dei est vobis arrogastis. Fecit ille ut jusserat. Et apprehensis per ordinem locutus est? Quare, inquiunt, sic loquitur dominus noster, ut servi tui tantum flagitii commiserint. Pecuniam, quam in ore saccorum invenimus, reportavimus ad te de terra Chanaan, et quomodo consequens est ut furati simus de domo domini tui aurum vel argentum? Intellectualitatis spiritus obedit imperio, quia quidquid justae habet discretionis ab ea accipit, ac si a fonte superno. Apprehensio ergo, id est collectis cogitationum excursibus, per ipsos intentionum singularum ordines [Col. 0297D] ponit edicta. Sed minus perspicaces animi in se non deprehendunt, quod summa intelligentiae acumina colligunt. Nos, aiunt, qui rationalitati fideliter inservimus, et tecum intellectus sacri dominio subjicimur. De terra Chanaan, id est de terreno ubi vitiis humiliabamur affectu, divini eloquii pecuniam, quam ad peccati introitum cognovimus pro munimine opponendam, ad tuum examen reportare curamus, quomodo consequitur ut quod ad te 159 referimus, ad nos referre velimus? Certum est namque, quia quod tibi damus, nobis subtrahimus; unde nec aurum sapientiae, nec scientiae argentum Deo, qui domus omnis piae intellectualitatis et habitatio est, furati sumus.
[Col. 0298A] VERS. 9.— Apud quemcunque inventum fuerit servorum tuorum, moriatur, et nos servi erimus domini nostri. Si in quolibet interioritatum tuarum quae tibi obtemperant motu arrogantiae typus patuerit, exstinguatur, et perpetuae deinceps ad divina penetrandum humilitatis professione flectemur. Absconduntur nempe prudentibus et revelantur parvulis (Matth. II, 25; Luc. X, 21) . (VERS. 10.) Fiat, inquit, juxta vestram sententiam apud quem fuerit inventum, ipse sit servus meus, vos autem eritis innoxii. In quocunque, inquit, habitu animi cervicositas ista sacrilega apparuerit, rationis servitio addicatur, innoxiae partes reliquae judicentur. (VERS. 11.) Itaque deponentes in terram festinato saccos aperuerunt singuli. In terram saccos festinato deponere, est omnes [Col. 0298B] tentationum, quas patimur, vilitates humili sedulitate nobis ipsis adhuc terram sapientibus ascribere. Aperiunt singuli, cum quique se discutiunt motus animi.
VERS. 12.— Quos scrutatus, incipiens a majore usque ad minimum invenit scyphum in sacco Benjamin. A majore usque ad minimum scrutatur, cum a visibilibus, quae quasi grossitudine praestant, usque ad invisibilia et spiritualia, quae subtilius exstant, ratio totius sui operis machinam rimatur. In sacco Benjamin scyphus invenitur, cum in ipsa dexterae, quod est electionis et gloriae fiducia, nimia scientiae et eloquii solet emergere arrogantia. Solent enim tales quasi pro securitate jam auctoritates sibi usurpare et magisteria At illi, scissis vestibus, oneratisque [Col. 0298C] rursum asinis, reversi sunt in oppidum. (VERS. 13.) Cum a Deo subtiliter a spiritu animorum vitia deprehenduntur, quasi quiddam inextricabile virtutis studium accusatur, atque saepius deseritur. Vestes ergo scinduntur, cum opera fastidio dirimuntur. Asini rursum onerantur, cum stolidi carnis motus pravis ut aliquando sollicitudinibus opprimi gratulantur. In oppidum revertuntur, cum saeculum, quod diabolo opitulatur, repetere delectantur. De quo duobus quibusdam dicitur: Ite in castellum quod contra vos est (Matth. XXI, 2; Marc. XI, 2) .
VERS. 14.— Primus Judas cum fratribus ingressus est ad Joseph (necdum enim de loco abierat) omnesque in terram ante eum corruerunt. Cum pene [Col. 0298D] moventur pedes, pene turbatorum affectuum effunduntur gressus, Judas tamen, id est confessio, restrictis ad se sociis animi motibus, prima intellectum, qui necdum a Dei intentione, qui locus suus est, motum fecerat, aggreditur, quia penes eum de sua mutatione conqueritur. Omnes autem ante eum pariter corruunt, cum indigne se egisse humiliter fatentur, ad ejus intellectuale judicium. (VERS. 15.) Cur, inquit, sic agere voluistis? An ignoratis quod non sit similis mei in augurandi scientia? Cur admissa etsi occulte defenditis, cum me singulos quosque subtiliter aucupari mentis status, et de abditis intentionum recessibus specialiter judicare noveritis?
VERS. 16.— Cui Judas: Quid respondebimus, [Col. 0299A] inquit, domino nostro? vel quid justi poterimus obtendere? Deus invenit iniquitatem servorum tuorum; en omnes servi tui sumus et nos, et apud quem inventus est scyphus. Ac si dicat: Cum vita nostra lapsus et tentatio sit super terram, quam Deo de nobis poterimus inferre excusando sententiam? Deus cum praesentia universali totum pervideat, etiam per illuminatam ad se rationem quasque mentis nequitias perspicue investigat. Jam et nos, et arrogantiae reum servituti timoris apud intellectualitatem tuam addicito, ne status animi prorsus decidat facinore repetito. (VERS, 17.) Respondit Joseph: absit a me ut sic agam! Qui furatus est scyphum, ipse sit servus meus; vos autem, abite liberi ad patrem vestrum Non, inquit, justum est, ut innocens [Col. 0299B] quisque animi in qualibet virtute affectus puniatur, sed ille cui superbiae foeditas inhaesit, debitae humilitatis jugo plectatur; vos itaque immunes a culpa, prosequimini coeptae rationalitatis tuae vobis patrocinatur vestigia.
VERS. 18.— Accedens autem propius Judas, confidenter ait: Oro, domine mi, loquatur servus tuus verbum in auribus tuis, et ne irascaris famulo tuo. Judas propius accedit, cum ad ipsas compages et medullas cogitationum et intentionum, per confessionem retegendas, mentis virtus intrare satagit; unde et ex ipsa puritate fidentius agens, ipsam intellectualitatis summam, his non tam affatibus, quam effectibus convenit. Quia, inquit, speciali capacitate [Col. 0299C] coelestium cunctis merito internis motibus dominaris, pietatis affectus, qui tuis deservit officiis, illud verbum, non elementale, non spirituale, sed intellectuale, quo falsitas locum non habet, loquatur in intelligentiae tuae penetralibus; ut scilicet ejus verificetur desiderium, ut sic te illapsu assiduae dulcedinis praesentiscat sibi benevolum, ut si tibi fieri gratuletur famulum. (VERS. 19.) Tu enim post Pharaonem Dominus meus. Postquam sane diabolum, aut dissipatorem boni appetitum deserui, tuo me dominio contradidi.
VERS. 20.— Interrogasti prius servos tuos, habetis patrem aut fratrem? et nos respondimus tibi domno nostro: Est nobis pater senex, et puer parvulus qui [Col. 0299D] in senectute illius natus est. Bene nempe agere proponentibus, quem paternitate 160 interiori censeremus nostra donari tu ratione interprete a nobis quaesisti, et nos respondimus, rationem, quamvis senem, et defectui acclinem velle suscipere, et quia antiquatur, et interitui nisi per te reviviscat propinquare videtur, spem adhuc teneram et imbecillam pro sui merito habere cogitur. Cujus uterinus frater est mortuus, et ipsum solum habet mater sua. Uterinus frater moritur, cum in mente, quae spei geminae mater est, spei omnino mundanae interius affectus exstinguitur. Illum habet solum mater sua, cum spei supernae cultum unice fovet mens, vel potius voluntas mentis bona. Pater vero unice diligit eum, quia spiritus noster, qui quasi quidam ejus auctor ratiocinationibus [Col. 0300A] eam genuit, spei solius divinae praestolatur, et intendit fructum.
VERS. 21.— Dixisti servis tuis: Adducite eum ad me, et ponam oculos meos super eum. Dicit ut adducatur ad se, cum intellectus spem provehi mandat per cogitationum processus ad sensum contemplationis summae. Ponit oculos super eum, cum intellectualibus intentionibus ipsius spei protegit desiderium. (VERS. 22.) Suggessimus domino meo: Non potest puer relinquere patrem suum; si enim illum dimiserit, morietur. Teneritudinis internae motus animae conscii rationem, quae adhuc inter humana versatur, spem non posse relinquere perhibent, quae ob sui pueritiam utendi solido speculationum cibo viribus caret. Si enim mediocria dimiserit, et se superextenderit, [Col. 0300B] quasi mortua ac neutra jam assurgit. (VERS. 23.) . Si, inquit, non venerit frater vester minimus vobiscum, non videbitis amplius faciem meam, id est nisi spem, quae vobis ad Deum pes subtiliter gradiendi esse debet, comitem contemplando vobis asciveritis, notitiam mei, quae facie designatur, id est experientiam decoris intimi, nunquam secundum ampliorem proficientium statum attingetis.
VERS. 24.— Cum ergo ascendissemus ad famulum tuum patrem nostrum, narravimus ei omnia quae locutus est dominus meus. Ascendunt ad patrem, cum cogitationes de singulis eam consulturae, suum profecto superius, expetunt rationem. Omnia quae dominus ille loquitur sibi narrant, cum ea quae de intellectualitate capiunt mediocritatis propriae respectu, [Col. 0300C] cum ipsa ratione an sint aggredienda discutiunt. Intellectus autem dominus est rationis, in quantum ille de coelestibus, ista disputat de humanis. (VERS. 25.) Dicit pater noster: Revertimini et emite nobis parum tritici. Reverti pater ut emant triticum imperat, dum ab altiora aggrediendi studio revocantur nimis humana discretione quasi ad modum, ut divinae aspirationis fidei saltem pretio exigant pabulum, et hoc parum ut scilicet illum assequantur, quem praeferunt tepidae temperantiae gradum.
VERS. 26.— Cui diximus: Ire non possumus, nisi frater noster descendat nobiscum: proficiscemur simul; alioquin illo absente, non audemus videre faciem viri. Ire se non posse respondent, nisi frater minimus [Col. 0300D] descendat, quia motus interni ex eadem ratione colligendo referunt, se interius non posse plene desiderare refici (proficisci enim affectare significat) nisi spei divinae adnisus ex hoc ad supera alacriter erigendus ab omni ambitione terrena descendat. Inde simul proficiscuntur, cum et rationaliter vivitur, et non nisi quod congruit beatae aeternitati speratur. Illo absente faciem viri videre non audent, quia quibus fiducia sperandae beatitudinis deest, aspirare ad notitiam contemplationis temerarium nimis est.
VERS. 27, 28, 29.— Ad quae respondit: Vos scitis quod duos genuerit mihi uxor mea. Egressus est unus, et dixistis: Bestia devoravit cum; et huc usque non [Col. 0301A] comparet. Si tuleritis et istum, et aliquid ei in via acciderit, deducetis canos meos cum moerore ad inferos. Nolite, inquit, majora vobis aggredi, scitis enim geminos appetitus illi, quae mihi rationi uxorio jure subjuncta est, inesse voluntati. Uxor dicitur, quia ei subdita spiritus semine fecundatur. Unus egreditur, dum saecularis appetitus secundum charitatem dualitatis impatiens ad extrinseca sola quaerenda effertur. A bestia devoratum dixistis, cum quod humana ad malum, ut sic dicam, pronitate egistis, hoc diabolicae ad vestram excusationem atrocitati imputastis. Nomine namque bestiae diabolum in Scripturis significari liquet ob saevitiam. Huc usque autem non comparet, quia terrenis quibus immergitur, non supereminet. Si ergo hoc tantillum [Col. 0301B] spei quod vel in resurgendo ab his, vel ex aliquibus benefactis obtinui, ad importabilia sustollendo tuleritis, canos immutationis, defectibilitatis, ac ruinae propinquitatis meae, dolente in quantum adhuc scintillat rationalitate, sed obniti non valente, ad inferos desperationis deducetis. Haec verba sunt spiritus, tepere humanitus quam divinitus ardere malentis.
VERS. 30, 31.— Igitur si intravero ad servum tuum, et puer defuerit (cum anima illius ex hujus anima pendeat) videritque eum non esse nobiscum, morietur. Ad patrem ejus Judas intrat, cum ad penetralia spiritus, qui deservire intelligentiae supernae debet obsequiis, virtus se reportat saepius poenitentiae ac confessionis. Si, inquit, confessionem [Col. 0301C] ac poenitudinem super male cogitatis rationi, cujus motus, ac si filius sum, intulero; et 161 nullum pro tanto labore spei fructum pariter obtendero, cum ex vivaci spe rationis vita dependeat, et inter nos ipsos qui effectivi ejusdem mores sumus, inanitatem desperationis attenderit, et ipsa exanimata vitalis amoris calore privabitur.
VERS. 32, 33.— Ego proprie servus tuus sim, qui in meam hunc recepi fidem, et spopondi dicens: Nisi reduxero eum, peccati reus ero in patrem meum omni tempore. Manebo itaque servus tuus, in ministerium domini mei, et puer ascendat cum fratribus suis. Ego, inquit, perpetui timoris tibi servitio specialiter prae caeteris animi motibus confitendo errorem semper addicar, qui ob spem veniae et gratiae emerendae [Col. 0301D] fidem confessionis excepi, et spopondi quod, nisi ipsam spem usque ad realis veritatis exhibitionem perseveranter tenerem, peccati et inobedientiae reus haberer penes eam quae bona agi submonet rationem. Manebo itaque tibi poenitentialiter inserviens, ut puer ille mysticus ab infima sua teneritudine ascendat intimae virtutis evectu, cum caeteris interioris hominis viribus ad summam gustandae tuae intellectualitatis. (VERS. 34.) Non enim possum redire ad patrem meum, absente puero: ne calamitatis quae oppressura est patrem meum, testis assistam. Reditus ad patrem absente puero, collectio cogitationum est in spiritus, qui interiorum pater est, exanime, inter infirma opera absque ullius bonae spei [Col. 0302A] compendio; ubi calamitatis paternae testis assistit, quando et miserabiliter spirituali languori subesse se videt, nec resistit.
VERS. 1.— Non se poterat ultra continere Joseph, multis coram astantibus. Unde praecepit ut egrederentur cuncti foras, et nullus interesset alienus agnitioni mutuae. Verba superius a Juda ad patrem dicta sic a nobis sensa putentur, non quod virtus aliqua confessionis sine ratione parente sit, sed quod ipse spiritus, qui et ratio, dicitur; et in seipso seipsum in diversis statibus, aut divinitus excitet per impulsum animi, aut humanitus obruat per lenocinium carnis. Non se poterat continere Joseph multis coram astantibus, quia virtus intellectualis, pia quadam [Col. 0302B] vehementia divinae aspirationis, contra teporem proprium efferatur, multis virtutum copiis in promptu occursantibus. Foras egredi cunctos jubet, dum omne quod officit a corde eliminare studet. Alioquin interesset alienus agnitioni mutuae, si permitteret in conscientia ad recognitionem veritatis properante aliquid partis contrariae residere.
VERS. 2, 3.— Elevavitque vocem cum fletu. Quam audierunt Aegyptii, omnisque domus Pharaonis. Et dixit fratribus suis: Ego sum Joseph; adhuc pater noster vivit? Nec poterant respondere fratres, nimio terrore concussi. Vocem cum fletu elevat, cum interni desiderii clamorem (qui solus ex anxietate pauperis in auribus Dei, juxta psalmi titulum (Psal. CI, 1) , insonat) per exterioris beneficentiae gratiam [Col. 0302C] commendat. Fletus enim a capite ad faciem delabitur, et cum cor hominis vinum, quod laetificat Deum et homines (Jud. IX, 13) , clarificaverit, ad exhilarandam etiam exterioris hominis faciem per olei (Psal. CIII, 15) , id est gratiae internae suavitatem decurrit. Solent enim piae mentium qualitates gratissime in vultibus enitere. Vocem vero elevat, qui ab imis desiderium exaltat. Audiunt hanc Aegyptii, omnisque domus Pharaonis, cum coelesti in nobis appetitui suscitato, patienter, velint nolint, obediunt, et saecularia desideria cum caeteris mundialibus vitiis. Mundus namque domus est Pharaonis. Deinde se esse Joseph testatur, quia jam tunc sopitis strepitibus, et intellectualitate rationalitati apposita, augmenti superni plenitudo monstratur. Videtur, [Col. 0302D] inquit, vobis pater interioritatis vestrae spiritus postquam hinc, id est intellectualitatis vim attigit, veraciter vivere? Fratres perterriti respondere non possunt, quia interni motus de tam repentina mutatione stupidi, de proprii modo status quidquam certi timent referre judicii, utpote futurorum proventuum nescii.
VERS. 4.— Ad quos ille clementer: Accedite, inquit, ad me, et cum accessissent prope: Ego sum, ait, Joseph frater vester, quem vendidistis in Aegypto. Diffidentiam, ait, futuri status recutite, et ad sapientiae clementiam coelestis accedite. Cumque hunc adieritis accessu devotionis internae, tunc intelligetis non alienum me, cum vobis proprium sit, et humanae [Col. 0303A] germanum naturae, coelestia nosse, et his adaugeri velle, quae quondam non puduit saeculariter oblivioni ac negligentiae tradere. (VERS. 5.) Nolite pavere, nec durum vobis videatur quod vendidistis me in his regionibus; pro salute enim vestra misit me Dominus ante vos in Aegyptum. Non ad desperationis malum vobis accedat, quod pro appetitu extrinseco interna olim destitistis appetere, pro salute enim vestra actum est ut experientiam primo haberetis tenebrarum, et tribulationis Aegyptiae, uti demum ferventius sciretis viam verae libertatis, ac lucis exquirere.
VERS. 6, 7.— Biennium est quod coepit esse fames in terra; et adhuc quinque anni restant, quibus nec arari poterit nec meti. Praemisitque me Dominus, ut [Col. 0303B] super terram servemini, et escas ad vivendum habere possitis. Biennii fames est, cum inopia terreni cordis absumit quidquid in 162 intentione et cogitatu luminis et integritatis est. Adhuc quinque anni restant, quibus nec aratur, nec metitur, cum ea quae pro quinque exterius sensus administrantur opera ita defluunt ut nec bonum exerceatur, et de aeternae nequaquam retributionis messione curetur. Praemisit me Dominus ut super terram servemini, ante cordis scilicet me praestituendo vestri contuitus, ut super terram corporis dominando, contra quaelibet tentamenta servari possitis, et esca divinae consolationis vitaliter sublevari queatis.
VERS. 8.— Non vestro consilio, sed Dei voluntate missus sum; qui fecit me quasi patrem Pharaonis, et [Col. 0303C] dominum universae domus ejus, ac principem in omni terra Aegypti. Non sic vestra providentia actum est, sed dispensatione Dei, ut quod Aegypto illatus sum ad salutem fieret, et casus occasio erectionis esset, qui patrem, non effectu, sed auctoritate, et praestantia me dissipatoris appetitus, vel diaboli, ut mihi subesset instituit, et principem me terreno in quo angustamur corpori, et dominum praeficiens universae mundi hujus cupiditati. Patrem autem pro auctore et magistro poni liber praesens testis est, ubi, in initio, Jubal pater canentium tibia et organo dicitur (Gen. IV, 21) .
VERS. 9.— Festinate, et ascendite ad patrem meum, et dicite ei: Haec mandat filius tuus Joseph: Deus me fecit dominum universae terrae Aegypti. Pater [Col. 0303D] intellectualitatis ratio, vel spiritus noster est, quia intellectus ex ratione procedere dignoscitur, licet intellectualitatis specialiter luce lustretur, sicut ratio ipsa ex anima, quamvis anima rationis solo penitus honore sit clara. Ad hunc festinanter ascendunt, cum singulis intimae promotionis gradibus ab omni se irrationalitate erigunt. Nuntiant ex mandato Joseph imperare eum universae Aegypto, dum interiorum sensuum motus intelligibiliter aspirati, gratulatorie cum propria et sibi praeposita ratione conferre monentur, qualiter insperato Dei munere super Aegyptum omnem, tenebrarum scilicet opera diriguntur.
VERS. 10, 11.— Descende ad me, ne moreris, et [Col. 0304A] habita in terra Gessen; erisque juxta me, tu, et filii tui, et filii filiorum tuorum, oves tuae et armenta tua, et universa quae possides. Ibique te pascam. Si attingere ad mei notitiam cupis, humiliare, nec in dies descensum velis differre. Nam
Gessen, appropinquans palpationi eorum interpretatur. In terra ergo Gessen habitat, quisquis corpus suum, ac si terram suam, sic regit et ordinat, ut palpationi, id est tentationi, fluxuum carnalium appropinquare discernendo studeat. Juxta usum divinae paginae verbum, quod est habitat, poni solet pro eo quod est dominatur, ut est: Inhabita terram, et pasceris in divitiis ejus (Psal. XXXVI, 3) . [Col. 0304B] Tu, itaque ratio cum subjecto tibi cogitationum, et intentionum, caeterorumque ac si filiorum mentis habituum examine, et ipsae spes mercedis operum, quae sunt filii filiorum; oves tuae, infirma scilicet, et armenta tua, fortia profecto virtutum opera, et quaecunque digna rationis possessione sunt, mei contiguitate fovebimini, et illapsu alemini. ( Adhuc enim quinque anni residui sunt famis) ne et tu pereas. Adhuc inediae languor in cogitatione versatur. Periculo ergo tuo provide, ne usque ad exterioris hominis portas, totius continentiae et studii boni integritas, pari defectu palam occidenda ducatur. Sic enim conscientiae domus exstinguitur, et pereunt quae intra vel extra virtutum lucra possidentur.
[Col. 0304C] VERS. 12.— En oculi vestri, et oculi fratris mei Benjamin, vident quod os meum loquitur vobiscum. Jam directa intentione rationalium sensuum vestrorum, et contemplatione filii dexterae fratris mei, id est futurae beatitudinis, cui intima et germana est virtus intelligibilitatis, videtis, quod est creditis, ore totius rationalitatis me ista proloqui vobis. (VERS. 13.) Nuntiate patri meo universam gloriam meam, et cuncta quae vidistis in Aegypto, festinate, et adducite eum ad me. Vos, ait, internae cordis propagines, intimate spiritui intellectualitatis gloriam, utque eam gratius excipiat, Aegypti sibi proponite miseriam, et ad haec crebro suggeranda evitate desidiam.
[Col. 0304D] VERS. 14, 15.— Cumque amplexatus redisset in collum Benjamin fratris sui, flevit; illo quoque flente similiter super collum ejus. Osculatusque est Joseph omnes fratres suos, et ploravit per singulos. Post quae ausi sunt loqui ad eum. Amplexatur Benjamin, cum intellectus fervor dilatat hominem usque ad operationis vim. Amplexatio autem quia brachiis fit, et amanter astringit, cum opere bono charitatem intelligendam innuit. In collo vero longanimitas consilii signatur; collo enim et cibus admittitur, et vox emittitur, illud quoque et aliis praebetur, et praebenti a seipso suggeritur. In collum ergo Benjamin redit, cum ad consilium supernae spei semper intelligentiae amor inflectitur. Flet ibidem, illo similiter super collum ejus flente, dum intellectus ex spei [Col. 0305A] exspectatione afficitur, et spes ex intelligibilitatis consultatione compungitur. Osculatur fratres, et plorat per singulos, dum spiritu sapientiae internos animi sibi motus associat, et agglutinando ad cujusque profectum affectu pietatis exaestuat. Eorum namque quos osculamur, et spiritu saepe imbuimur, et salivis tinguimur. Ipsi enim dum spiritualiter sapiunt, salivis sapientiae ipsum intelligibilem 163 intellectum faciunt.
VERS. 16.— Auditumque est, et celebri sermone vulgatum in aula regis: Venerunt fratres Joseph; et gavisus est Pharao, atque omnis familia ejus. In aula regis auditur, cum in affectu carnali mentis ista mutatio graviter personatur, et quasi mox evertenda irrisorie celebratur. Aula autem est, quia ibi diabolus [Col. 0305B] praecipue diversatur, et uti rex spatiatur. Gaudium ejus et vitiorum, quae sibi asseculantur [Col. 0305] Derivatur ab assecla, quod interdum et assecula scribitur. , ex eo consurgere videtur, quia quanto fervidior animi status plerumque praecedit, tanto rabidior appetitus, et opportunitas postmodum peccandi subsequitur.
VERS. 17, 18.— Dixitque ad Joseph ut imperaret fratribus dicens: Onerantes jumenta ite in terram Chanaan, et tollite inde patrem vestrum et cognationem, et venite ad me; et ego dabo vobis omnia bona Aegypti, ut comedatis medullam terrae. Pharao ad Joseph loquitur, et per eum fratribus imperare nititur, dum affectualitas lenociniis intellectualitatem dissipare aggreditur, et per eam inferiores cogitationum status subjugare conatur. Onerate jumenta, [Col. 0305C] occupate curis et sollicitudinibus saeculi corpora. Jumenta pro corporibus poni testis est Psalmus: Non pepercit, ait, a morte animabus eorum, et jumenta in morte conclusit (Psal. LXXVII, 50) . In terram Chanaan ite, lucri vobis profuturi negotia providete; Chanaan enim negotiator dicitur. Inde patrem vestrum tollite, solo scilicet corpore mundana curantes, et rationem Deo liberam vacare sinentes. Tollite et cognationem, et venite ad me, vestrarum incrementa virtutum a saeculo extollite, et sic jam pristina de conversatione securi, ad aliqua secundum me, id est mundialem affectum gerenda, fidenter corda convertite; et cum ita temperanter mundo usi fueritis, exuberantibus bonorum quorumque copiis, totius terrenae utilitatis medullam, quod est voluptas, palato [Col. 0305D] intimo sapietis quid intro gerat dulcedinis.
VERS. 19, 20.— Praecipe etiam ut tollant plaustra de terra Aegypti, ad subvectionem parvulorum suorum, et conjugum, et dicito: Tollite patrem vestrum, et properate quantocius venientes. Nec dimittatis quidquam de supellectili vestra, quia omnes opes Aegypti, vestrae erunt. Plaustra de Aegypto tolluntur, cum volubilitates mundi circumituum adamantur, quae molae asinariae in Evangelio comparantur (Matth. XVIII, 16) . In his conjuges ac parvuli subvehuntur, quia fragiles cum infirmis operibus voluntates, per haec ad Aegyptum mysticam deducuntur. Cum patre [Col. 0306A] et tota supellectili ire praecipit, dum nullum virtutis propositum vel studium a seducta ratione excipi permittit, per quod ab Aegypto redimi possit. Sic, inquit, suppetent vobis saecularia, ut non doleat vos amisisse spiritualia.
VERS. 21, 22.— Fecerunt filii Israel ut eis mandatum fuerat. Quibus dedit Joseph plaustra secundum Pharaonis imperium, et cibaria in itinere. Singulisque proferri jussit binas stolas: Benjamin vero dedit trecentos argenteos cum quinque stolis optimis. Motus rationales, qui cum Deo directi pridem sunt (hoc enim Israel interpretatur) corrupti intellectus mandato obediunt. Plaustra dat, cum circumitionis forinsecae materias administrat, prout vel affectus, vel diabolus imperat. Cibaria in itinere praestat, cum [Col. 0306B] suborientium solatia fortunarum infert, ut magis ad excursum cupiditatis alliciat. Singulis profert binas stolas, cum quibusque statibus pollicetur inter agenda saecularia sacras et cogitationis et operis continentias. Benjamin trecentos argenteos dat, dum ingenium, memoriam et usum, sine quibus numeris argentum divinae scientiae profecto non emieat, se ad fulcimentum spei vel electionis daturum jactitat. Dat et quinque stolas optimas, dum falso etiam sibi spondet exteriorum sensuum impassibilitates atque munditias.
VERS. 23.— Tantumdem pecuniae et vestium mittens patri suo, addens ei asinos decem, qui subveherent ex omnibus divitiis Egypti, et totidem asinas, triticum in itinere panesque portantes. Patri tantumdem [Col. 0306C] mittit, quia spiritui in praesentiarum non minus discretionum et scientiarum, nec non et sanctimoniae promittit quam spei jam et futurae beatitudinis miserae certitudini dedit. Decem ei asinos addit, cum corpus quatuor elementis constans; et animam, quae tribus, intellectu videlicet, voluntate et affectu est praestans, sub falso Trinitatis amore eidem spiritui, ut deinceps asinum juvat, non tam tradit quam mendaciter addit. Hi non Jerusalem, sed Aegypti, divitias subvehunt, quia quaecunque proponuntur bona, tenebrarum contractiones sunt. Totidem asinae, triticum in itinere, et panes portant, cum lascivae corporis et animae sub simulato Dei, qui Trinitas est, amore motiones, perfunctorie quidem [Col. 0306D] et quasi in itinere verbum Dei, quo alios alunt, et ipsae jejunae remanent, portant; et panes gratiarum, et munerum divinorum non sibi, sed aliis utiles per hypocrisim ostentant.
VERS. 24.— Dimisit ergo fratres suos, et proficiscentibus ait: Ne irascamini in via. Fratres dimittit, eum, sine ullo rationis vel intellectualitatis objectu, interiores coetus arbitrio suo deserit. Proficiscentes ne in via irascantur prohibet, quia ab intentione recta egressos, ne in avaritiae studio ab appetitu praesentium gaudiorum alicujus oppositione tristitiae deficiant, praemonet. (VERS. 25.) Qui ascendentes ex Aegypto venerunt in terram Chanaan ad patrem suum 164 [Col. 0307A] Jacob. Et nuntiaverunt ei dicentes: Joseph vivit; et ipse dominatur in omni terra Aegypti. Ex Aegypto ascendunt, cum ab internae angustiae vel tribulationis contuitu, in terrenas negotiationes excedunt. Vel ita potius: Consilio pravae remissionis accepto, ex Aegyptia cogitatione ad rationem in terram Chanaan, ubi jam saeculo inhiat, ascenditur, cum ad discutiendum statum animi jam labantis tota interior frequentia ducitur. Joseph, inquiunt, per intelligentiam auctus, et in se vitaliter subsistit, unde necesse est ut ei Aegyptiae caecitatis terrenitas subsit. Ac si addant: Cur ergo involveris, unde dudum processeris?
VERS. 27.— Quo audito Jacob, quasi de gravi somno evigilans, tamen non credebat eis. Illi econtra [Col. 0307B] referebant omnem ordinem rei. Audit dum ratiocinantes cogitationes intelligit. De gravi somno evigilat, cum de jam concepti torporis nimietate se suscitat. Tamen eis non credit, quia post has voluntatum profligationes, spiritus noster de intellectualitatis vita diffidit. Illi econtra ordinem rei referunt, dum mentis inter tentationes habitum accusando hinc, excusando inde praetendunt. (VERS. 28.) Cumque vidisset plaustra, et universa quae miserat, revixit spiritus ejus, et ait: Sufficit mihi si adhuc filius meus Joseph vivit; vadam, et videbo eum antequam moriar. Plaustra, et alia quae mittuntur, videt, cum volubilitates gloriarum, et simulatrices continentias, quam fallaciter inferantur, alta cordis dispectione recenset. Spiritus ergo inde reviviscit, quia ex eo [Col. 0307C] spem vitae interioris colligit, quod subtiliter in se quaelibet reprehendenda discernit. Sufficit, inquit, mihi ad incentivum resurgendi, si intelligentiae acrimonia vigeat; vadam itaque ab inertiae proposito in intelligibilitatis lumen exacui, antequam exstinguar mortifera procrastinatione mutandi.
VERS. 1, 2.— Profectusque est Israel cum omnibus quae habebat, et venit ad Puteum Juramenti, et, mactatis ibi victimis Deo patris sui Isaac, audivit eum per visionem nocte vocantem se. Cum omnibus quae habebat Israel proficiscitur, cum ad proficiendi appetitum spiritualitas tendens, cum Deo dirigitur (Israel namque directus Dei dicitur) cum qua et universa [Col. 0307D] pietatis exercitia exemplantur. Ad Puteum Juramenti venit, cum studiorum bonorum examine fretus, abditum illum divinae sapientiae fontem, ubi totius religionis jura firmantur, spiritus noster attingit. Unde et patris sui Isaac Deo victimas mactat, quia intimae dulcedinis, imo putei viventis sapore gustato, Deo supercoelestium civium, qui sibi ad aeternae jucunditatis risum patres et praevii sunt, vitiorum victorias immolat. Tunc eum per visionem se vocantem audit, dum collationibus gratiarum electionem suam, qua vocatur ad gloriam, intelligit. Visio autem ipsa est mystice, quae et auditio. Vocans itaque dicit: Jacob, Jacob. Iteratio vocationis, quae et supplantatorem sonat, primo ad vitiorum, quibus olim obsolevimus, [Col. 0308A] deinde ad mortiferae securitatis, quam quasi ex virtute concepimus, eversionem spiritum mutat. Cui necesse est, Ecce adsum, ut indilate obtemperando respondeat.
VERS. 3, 4.— Ait illi Deus: Ego Deus sum fortissimus patris tui: noli timere, descende in Aegyptum, quia in gentem magnam faciam te ibi. Ego descendam tecum illuc, et ego inde adducam te revertentem. Joseph quoque ponet manum super oculos tuos. Cur, inquis, ad subruenda noxia quaeque metuis, qui et Deum fortem, et rationis tuae vires fortificare potentem scis, sicut fortissime adjutum coelestem, qui jam haec triumphavit, priorum patrum cuneum credis, quem uti Patrem aemularis? Humiliare in convalli moeroris, quod est Aegyptus, quia talis [Col. 0308B] descensio grande tibi pariet virtutum genus. Ego descendam tecum, nam humilibus conferor per gratiae donum. Et inde adducam te revertentem, de coangustiantibus te tribulationibus, id est Aegypto, sublevabo te ad impassibilitatis gloriam. Joseph (intellectualitatis scilicet augmentum ) interim dum Aegyptum incolis, auctoritatis, potentiaeque suae manu oculos intentionum tuarum debita sub honestate proteget atque tuebitur.
VERS. 5, 6, 7.— Surrexit Jacob a Puteo Juramenti; tuleruntque eum filii cum parvulis et uxoribus in plaustris quae miserat Pharao ad portandum senem, et omnia quae possederat in terra Chanaan, venitque in Aegyptum cum omni semine suo, filii ejus, et nepotes, filiae, et cuncta simul progenies. A Puteo [Col. 0308C] Juramenti surgit, cum ab intimis divinae cogitationis fontibus, per quos solos sanctitatis proposita roborantur, spiritus noster excrescit. Sed surgentem in plaustris quae Pharao miserat filii eum tollunt, quia cogitationes et opera quae ex nobis prodeunt initio conversionis, non tam a nobis reguntur quam secundum volubilem vitae veteris statum, qui a diabolo inductus est, senem, labilem, et proclivem spiritum, innoxia, propter lasciviae et cupiditatis uxores, vel infirmae exsecutionis parvulos, regunt. Omnia quae possederat in terra Chanaan comitantur, quia quidquid in saeculari conversatione levitatis habuimus, nobiscum, 165 velimus nolimus, ferimus. Cum omni semine nostro in Aegyptum venimus, cum [Col. 0308D] omnia quae ex nostra carnalitate generantur, ad Aegyptum nostri ipsorum cognitionis confessionem descendentes proferimus. Semen etiam potest esse ipsa voluntas, quam omnem fecimus, cum ad bona quaelibet benivolentia non caremus. Filii, opera nostra sunt, nepotes, filii scilicet filiorum, fructus et praemia, in spe tamen adhuc, sunt operum. Filiae, quaelibet muliebri acta mollitie, cum omni promiscuae administrationis, bonorum videlicet malorumque progenie.
VERS. 27.— Omnes animae domus Jacob quae ingressae sunt in Aegyptum fuere septuaginta. Septies denos septuaginta facere, nulli non perspicuum est. Anima autem non aliud quam animalitas intelligitur. [Col. 0309A] Denarius ad Decalogum, septenarius attinet ad saeculi praesentis excursum. Animalitate ergo istis quae adversa sibi sunt, lege Dei et saeculo, media constituta duobus, cum multa suimet suffarcinatione sipritus Aegyptum, id est obscurae adhuc latebras mentis, aggreditur; spiritus enim legi consentiens promptus est, caro autem infirma renititur (Matth. XXVI, 41) . (VERS. 8) Misit autem Jacob Judam ante se ad Joseph, ut nuntiaret ei, et ille occurit ei in Gessen. Si enim per supplantationem peccati ad intelligentiae summam attingere volumus per confessionem, quod Judae nomen sonat, notitiam ejus praeoccupare debemus. Hanc igitur sequestram jure praemittimus, et mox e vicino illam adesse sentimus, postquam conscientias confitendo mundaverimus. Gessen namque dicitur [Col. 0309B] vicinitas. Beati quippe mundi corde, quoniam ipsi Deum videbunt (Matth. V, 8) .
VERS. 29. Quo cum pervenisset, juncto Joseph curru suo, ascendit obviam patri ad eumdem locum. Diximus et Gessen superius interpretari appropinquans palpationi eorum. Et spiritus non jam imbellis, postquam per subtilitatem dispectionis imminet suggestionibus quibus nos palpant lenocinia vitiorum; juncto Joseph curru ascendit obviam patri, quia per Dei timorem coadunato totius sapientiae suae intellectualitas impetu, ad evertenda diaboli regna spiritui, id est rationi, cui proles nobilis est, auxilium latura consurgit. Vidensque eum irruit super collum ejus, et inter amplexus flevit. (VERS. 30.) Dixit pater ad Joseph: Jam laetus moriar, quia vidi [Col. 0309C] faciem tuam, et superstitem te relinquo. Eum cernit cum sibimet intellectus ipse utilitatem excellentiamque illustratae a Deo rationis ostendit. Super collum irruit, cum consilio spiritualis ejus vocis gratanter applaudit. Inter amplexus flet, cum interni sui desiderii, quo Deo et spirituali astringitur, aestum evidentia operum pietatis exhibet. Ex interiori namque motu ad faciem fletus emittitur. Jam laetus, inquit, moriar, quia persensa coelesti dulcedine, spiritus jam libenter optat exstingui saeculari penitus gloriae. Faciem enim, id est clarissimam illam speciem intelligentiae, spiritus attigisse se gaudet, nec quia mundo occubuit dolet, utpote qui ex ea morte interiorem hominem supereminere [Col. 0309D] vivacius videt.
VERS. 31, 32.— Et ille locutus est ad fratres et ad omnem domum patris sui. Ascendam et nuntiabo Pharaoni, dicamque ei: Fratres mei et domus patris mei, qui erant in terra Chanaan, venerunt ad me; et sunt viri pastores ovium, curamque habent alendorum gregum. Pecora sua et armenta, et omnia quae habere potuerunt, adduxerunt secum. Ad fratres et ad domum patris loquitur, cum ad fortes animi habitus et cum ipsa mente, quae domus spiritus est, intellectus ratiocinatur. Ascendit, et adventum patris et fratrum Pharaoni nuntiat, cum ipsa intima nostra, quae diximus, omnia ab imis faciens conscendere, magnis votorum destinationibus grandi efficacia, ac si quodam nuncio, diabolum lacessit. Chanaan [Col. 0310A] dicitur erubescens. In terrenis, ait, pudet eos studuisse, ubi fructum vident studii se nullatenus habuisse, intelligenter amodo volunt vivere, et oves, simplicitatis scilicet opera, viriliter exsequi et nutrire, nec divisiones cupiditatis et invidentiae sectantur et superbiae scandala, sed virtutum cum humilitate exercitia gregatim ac pacifice cohaerentia, et ideo ali et curari digna. Nil carnalis sibi patiuntur residere licentiae; pecora et armenta, infirma et fortia acta sua, quidquid suorum ad regulam corrigi potuit, ad vim duxerunt coelestis scientiae.
VERS. 33, 34.— Cumque vocaverit vos et dixerit: Quod est opus vestrum? Respondebitis: Viri pastores sumus servi tui, ab infantia nostra usque in praesens, et nos et patres nostri. Haec autem dicetis, ut habitare [Col. 0310B] possitis in terra Gessen, quia detestantur Aegyptii omnes pastores ovium. Vocat nos Pharao, et de opere sciscitatur, cum tentationibus pulsat, et causas operum operaque ipse diabolus callide rimatur. Sed viriliter de pastoratu simplicitatis respondendum est, et licet per infantilis animi hebetudinem anhelando in praesentia et futura negligendo sibi servierimus, motus scilicet principales nostri et tota spiritus paternitas, tamen summis viribus enitendum, ut terra cultibilitatis internae, qua palpationi vitiorum assistitur, nobis habitanda et regenda libere maneat, et tanto solertius, quanto saeculares quique magis exhorrent innocentiae ac puritatis studia. Quae sequuntur exposita sunt; non exposita proponamus.
VERS. 2, 3.— Extremos quoque fratrum suorum quinque viros statuit coram rege. Quos ille interrogavit: Quid habetis operis? Illud tamen notari debet quod non hic ascendisse, sed ingressus Joseph ad Pharaonem dicitur esse, quia cum de vitii desidia ad virtutis gradum conscenderimus, quasi ad Pharaonem ingredimur, dum ad ea quae in nobis crudeliter et tyrannice obtinebat, nobis fideliter ejus penetralia intelligentiae viribus irrumpentes usurpamus. Extremi fratrum quinque viri, sunt quinque finales, et quae vix, ut sic dicam, extremis laboribus acquiruntur, magnae virilitatis virtutes, quae intellectui germana quadam opitulatione concurrunt. Extremae [Col. 0310D] sunt, vix enim ad has aliqui aut volunt aut pertingere possunt.
Prima est lectionis instantia; secunda, minus intellecta cum doctioribus conferendi diligentia; tertia, vigilans ad retentionem auditorum memoria; quarta, humilis penes quosque magistros reverentia; quinta, cum mundialis ad integrum despicitur gloria. Hos sane veraciter viros cum coram dispensatore statuerimus, totam profecto ejus astutiam harum unanimitate obsidebimus. Hos tamen quid operis habeant interrogat, cum aliquoties a sacrae Scripturae studio dehortans, ipsas pias sollicitudines cur tantopere scientiae comparandae instent quodammodo exprobrando increpat. Pastores, inquiunt, sumus ovium, et nos et patres nostri. Quod est dicere: [Col. 0311A] Nos fructuosa atque simplicia studia proposuimus enutrire, quia haec nos et intellectus et spiritus patres et auctores verissimi docuere.
VERS. 4.— Ad peregrinandum in terra tua venimus, quoniam non est herba gregibus servorum tuorum, ingravescente fame in terra Chanaan, petimusque ut esse jubeas nos servos tuos in terra Gessen. In mundo cui tu principaris non inhaerere, sed peregrinari delegimus, quoniam herba carnalis lasciviae, quam montes, juxta illud Job, Behemoth (Job XL, 10) , tibi scilicet fertur, non pertinet ad nos qui visco divini timoris gregales efficimur, non enim per fluxa libidinum satietas menti, sed fames dira congeminatur; terra nempe Chanaan non veritatis, sed instabilitatis et verecundiae est, juxta sensum nominis. [Col. 0311B] de cujus qui biberit aqua semper sitit. Servi tui quidem sumus, quia nos tibi servisse fatemur. Gentem namque et regnum quod non servierit Nabuchodonosor, juxta Jeremiam, Dominus in fame et peste visitat (Jer. XVII, 8) .
Jube ergo ut in terra Gessen simus, id est ne ulterius obsistere praesumas, licet nos pristinae servitutis, sed abjuratae coarguas, quin in terra non infirmitatis, sed soliditatis commoremur, ubi appropiemus palpationi subdolae vitiorum, ubi est verae discretionis vicinitas. Nota et recole quid super Gessen nomine dixerimus; petitio autem ut jubeat, rationalis est contra suggestiones responsio ut desistat. Possunt et quinque viri isti quinque sensus intelligi, qui per auctoritatem intellectus opponuntur, [Col. 0311C] dum viriliter se cohibent Pharaoni.
VERS. 5, 6.— Dixit itaque rex ad Joseph: Pater tuus et fratres tui venerunt ad te. Terra Aegypti in conspectu tuo est; in optimo solo terrae fac habitare eos, et trade eis terram Gessen. Quod si nosti esse in eis viros industrios, constitue illos pastores pecorum meorum. Benevolentia regis ad Joseph nil est aliud quam imbecillitas ac impossibilitas impugnandi. Terrenitas, inquit, saecularis in conspectu tuo est, hoc est examini tuo subjacet. Unde dicitur in psalmo: In conspectu tuo sunt omnes qui tribulant me (Psal. LXVIII, 21) . Et cum omnia tuo subsint exteriora judicio, in optimo solo, praecipuo videlicet totius soliditatis statu, suarum contigua discretione tentationum, [Col. 0311D] quod est Gessen, motus internos colloca; et si diabolicae quidpiam hebetudinis, quod sunt pecora mea, tibi irrepserit, virilis industriae illud magisterio subde. Haec effectibus loquitur non conversa, sed cessare coacta et evicta malignitas.
VERS. 7, 8, 9.— Post haec introduxit Joseph patrem suum ad regem, et statuit eum coram eo. Qui benedicens illi et interrogatus ab eo: Quot sunt annorum dies vitae tuae? Respondit: Dies peregrinationis vitae centum triginta annorum sunt, parvi et mali, et non pervenerunt usque ad dies patrum meorum, quibus peregrinati sunt. Joseph introducit patrem ad regem, cum intellectualitatis fervor ad penetrandas versutias diaboli provehit rationem. Coram eo statuit, cum eam adversus eum vigore justitiae erigit. [Col. 0312A] Benedicit illi, cum secundum sacri consulta eloquii ejus respondet illationi. Quot sunt dies annorum vitae interrogat, cum de virtutum perfectione animum pulsat. Dies enim operum claritatem, anni eorum significant multiplicitatem. Sed superbiae impulsibus, ille centum triginta annorum peregrinationem objicit, quia etsi perfectio, quod est centenarius, in quibusdam suppetat, sexies tamen quini, trigenarius scilicet, quod est ab interioris hominis soliditate ad sensualitatis vanitatem dilapsio, sese dum animus a se peregrinatur, objectat. Parvi et mali dies sunt, quia tanto magis est virtus exigua, quanto malorum crebris irruptionibus foeda; et ex hoc Patrum non 167 potest aequari magnificentiae, quorum affectat exempla, quibus longe valentius [Col. 0312B] perseverans exstitit in incolatu ipso constantia.
VERS. 10.— Et benedicto rege egressus est foras. Pharaonem benedicimus, cum ea quae dissipationi nostrae et damno ingessit, ad regulam pietatis intorquemus, et victoriae ac utilitati militare cogimus. Tuncque foras egredimur, cum ad rationis libertatem, ab ejus captiosa quam obtendit illaqueatione prodimus. (VERS. 11, 12.) Joseph vero patri et fratribus dedit possessionem in Aegypto in optimo solo terrae, Ramesses, ut praeceperat Pharao. Et alebat eos, omnemque domum patris sui, praebens cibaria singulis. Ramesses dicitur pabulum. Nihil solo terrae, id est mentis cultibilis ac feracis, soliditate melius, quia ibi reperitur pabulum interius. Ibi dat Joseph patri, ac fratribus possessionem in Aegypto, quia ex [Col. 0312C] hac non perfunctoria, sed stabili refectione vera intellectualitatis augmentatio spiritui, cunctisque suis, ac si filiis, motibus vim, unde corpus et animam legi mentis possidendam subjuget, et etiam in praesenti largitur saeculo. Domum patris praebens cibaria singulis alit, dum conscientiam, quae a ratione inhabitata regitur, roborat, et quibusque ejus statibus consilium, quo reficiantur, administrat. Haec Pharao praecipit, quia diabolus ista nostri victus virtute propositi praepedire non sufficiens, velit nolit, fieri libere sinit.
VERS. 13, 14.— In toto enim orbe panis deerat, et oppresserat fames terram, maxime Aegypti et Chanaan. E quibus omnem pecuniam congregavit pro venditione [Col. 0312D] frumenti, et intulit eam in aerarium regis. In toto orbe panis deest, quia totius nostrae perfectionis, quae per orbem signatur, ab obtinendam internae gratiae refectionem nullo modo potens est. Et quid Aegyptus saecularis ignorantiae, (ipsa enim est tenebrae) et Chanaan negotiationis, et verecundiae faciet, si orbis electorum non fami praevalet? Necesse est ergo ut ex Aegypto et Chanaan, in prudentia videlicet, et pudendis quae quondam exercuimus actibus, pecuniam divinae scientiae fortiter exigat. Aerarium invitam et quodammodo indeficientem sacri eloquii memoriam accipimus: Aes enim, et durabile, et sonorum metallum est. In hoc aerarium regis, non quod rex possideat, sed quod in aures regis filiorum superbiae perspicua sonoritate retinniat, pecuniam [Col. 0313A] infert intellectualitas, quia quidquid scientiae attingit, non ad inanem eloquentiam servat, sed ut eam suasionibus Pharaonis memoriter objiciat.
VERS. 15, 16.— Cumque defecissent emptoribus pretia, venit cuncta Aegyptus ad Joseph, dicens: Da nobis panes. Quare morimur coram te, deficiente pecunia? Adducite, inquit, pecora vestra, et dabo vobis pro eis cibos, si pretium non habetis. Emptoribus pretia deficiunt, cum aut memoriae scientia, aut scientiae memoria desunt. Cuncta tamen Aegyptus petit panes, quia coelestium gratiarum munus, ipsae mundialis miseriae clamare se innuunt necessitates. Ac si dicat: Perire te vides, cur morti et inscitiae tuae, o qualiscunque intelligentia, non indoles? Hebetudinem, ait, vestram mihi subjicite, et cibos divinae [Col. 0313B] consolationis accipite, ex hoc vobis ascribetur pro pretio scientiae. (VERS. 17) Quae cum adduxissent, dedit eis alimenta pro equis, et bobus, et asinis; sustentavitque illos eo anno pro commutatione pecorum. Equos superbiarum, et fatuitatis ac inertiae boves, nec non et asinos libidinum intellectui subdimus, et humilitatis, sapientiae ac sagacitatis, nec non et castimoniae diebus perlucidis, plenum annum integritatis accipimus. Qui non habetis, inquit, argentum, properate, fide et piis actibus emite, et comedite (Isai. LV, 1) .
VERS. 18, 19.— Venerunt quoque anno secundo et dixerunt: Non celamus domino nostro, quod deficiente pecunia, et pecora simul defecerint, nec clam te est, quod absque corporibus et terra nihil habemus. [Col. 0313C] Cur ergo morimur te vidente? et nos et terra nostra tui erimus. Prior annus, quo pecora dantur, prima conversionis institutio est, quando minus naturalis, et quodammodo bestialis vita damnatur. Secundus, piae voluntatis promotio est, ubi divini eloquii pecunia indigentibus, et tamen studium pecuale spernentibus, ipsa jam corporis materia etiam necessariis suis adempta voluntatibus intellectui subjicitur, et terrenitas quaequae affectionum ejus arbitrio relegatur. Cum, inquiunt victi jam animalitatis motus, quid facto opus sit praevideas, cur perire obtemperantes sinas. Ne ergo viventes in infernum descendere feras, affectu et efficientia corporis tui erimus. Eme nos in servitutem regiam, et praebe semina, ne pereunte cultore redigatur terra in solitudinem. Impende [Col. 0313D] nobis pretium interni documenti, ut exigas a nobis confessionem ejus, quod diabolo impendimus, servitii, et praebe semina bonae voluntatis, ne deficiente per ejus inanitatem cultore spiritu, redigatur cordis cultibilitas atque feracitas, ad hoc ut Deo inhabitatore careat, et fructum operationis non habeat.
VERS. 20, 21.— Emit ergo Joseph omnem terram Aegypti, vendentibus singulis possessiones suas prae multitudine famis. Subjecitque, eam Pharaoni, et cunctos populos ejus a novissimis terminis Aegypti, usque ad extremos fines ejus, praeter terram sacerdotum, quae a rege tradita fuerat eis: quibus et statuta cibaria ex horreis publicis 168 praebebantur, [Col. 0314A] et idcirco non sunt compulsi vendere possessiones suas. Terram Aegypti Joseph totam emit, dum per intelligentiae claritatem tenebras saeculares intellectus sibi subjicit. Singuli possessiones suas vendunt, dum quinque animi motus, in quantum sui male potiebantur, superno amori, quod non est aliud quam intellectus, sese inserviendo contradunt. Compellit enim fames, et malunt interim suas intermittere voluntates, quam perpetuo corporis et mentis miseras perpeti paupertates. Utriusque enim exactiones, ipsa est inedia et fames, Pharaoni Aegyptum et cunctos populos ejus subjicit, dum ex mundialitate sua, et omnibus ejus vitiis, hanc enim domum, hosque populos filia regis oblivisci jubetur (Psal. XLIV, 11) , se subditum diabolo, in quantum ea sibi praevalent, [Col. 0314B] animus recognoscit, secundum quod sibi intellectus indicit. Et hoc a novissimis terminis Aegypti, usque ad extremos fines ejus, id est ab ulteriori prospectu intentionum usque ad quarumlibet metas operationum; utraque enim si attendas finalitates sunt. (VERS. 22.) Terra sacerdotum, quae eis tradita a rege fuerat, excipitur, quia soliditatis rationum, quarum sacrum prosequimur in bene agendo ducatum, et quae a jure diabolico ablata, eis delegata est possidenda, ab hoc dominio excluditur; ipsa namque etiam inter motuum certamina libertati innititur. Horrea publica, e quibus his cibaria dantur, Scripturarum communia omnibus consilia sunt, unde interiora his pabula ministrantur: Unde possessiones vendere non compelluntur, quia id tantum boni, [Col. 0314C] quod in discretionis virtute possident, nequaquam diabolo subigere peccati admissione coguntur.
VERS. 23, 24.— Dixit ergo Joseph ad populos: En, ut cernitis, et vos et terram vestram Pharao possidet, accipite semina, et serite agros, ut fruges habere possitis. Quintam partem regi dabitis: quatuor reliquas permitto vobis in sementem, et in cibos familiis et liberis vestris. Ad populos Joseph loquitur, cum intellectus animi turbas datis legibus sedare conatur. Ecce, inquit, et vos, in quantum vestri estis, et terrenitates quibus afficimini, diabolus obtinet. Ne ergo diutius vobis regnet, verbi divini semina capite, agro mentis inspergi sinite, ut operum fruges bonorum possitis habere. Quidquid ad quintam [Col. 0314D] exteriorum sensuum partem, per quos saecularia concupiscuntur, attinet, diabolo, cui per concupiscentias inservitur, attribuite. Quatuor reliquas, quibus secundum quatuor evangelia vivitur, vel secundum quatuor principales virtutes, in sementem, qua corda fecundetis, assumite, et inde familias internorum statuum, ac cogitationum operumque liberos enutrite.
VERS. 25.— Qui responderunt: Salus nostra in manu tua est: respiciat nos tantum dominus noster, et laeti serviemus regi. Animales motus, intelligentiae captu ducti, salutem suam in intellectualitatis potestate sitam fatentur; ipsam se respicere, id est ab ipsa sibi veritatis lumen influere flagitant, ut de veteri quam mystice Pharaoni exhibuerunt servitute, [Col. 0315A] laeti de sua evasione confessionis Deo hostiam reddant.
VERS. 26.— Ex eo tempore usque in praesentem diem, in universa terra Aegypti, regibus quinta pars solvitur, et factum est quasi in legem, absque terra sacerdotali, quae libera ab hac conditione fuit. Ex ea divinae dispensationis temperatione, qua constat adhuc rationi resistere carnem, et tamen carni supereminere, quasi quoddam populo sacerdotium rationem, usque dum veniatur in illum, cui non effluunt praeterita, nec futura desunt divinae aeternitatis, diem: Quinta pars regibus solvi debet, quia quidquid sensualitatis evagatione peccamus, daemonibus qui huic aeri principantur, per quos saepe illicimur, per debitam poenitentiae redhibitionem retribui decet. [Col. 0315B] Beatus enim qui retribuet eis retributionem suam, quam retribuerunt nobis (Psal. CXXXVI, 8) . Fit quasi lex hoc in universa terra Aegypti, dum in omni nostro negotio exteriori inhaerere jubemur regulae isti. Potest autem et per quintam partem visus solus accipi qui specialiter funestiusque damnum infligere consuevit menti. Ipse enim ab Apostolo principaliter exprimitur inter tria illa, ubi concupiscentia carnis, concupiscentia quoque oculorum, et superbia vitae describitur (I Joan. II, 16) ; ubi universitas malitiae comprehenditur. Terra autem sacerdotalis id est virtus rationalis his nunquam regibus subdi dignatur, quia ad eam pertinet ut per eam quae sensualiter sunt laesa curentur.
VERS. 27, 28.— Habitavit ergo Israel in Aegypto, [Col. 0315C] id est in terra Gessen, et possedit eam; auctusque est, et multiplicatus nimis. Et vixit in ea decem et septem annis. Factique sunt omnes dies vitae ejus centum quadraginta et septem annorum. Israel in Aegypto habitat, dum spiritus, qui cum Deo in nobis principatur, quasi lumen inter tenebras hujus saeculi dominatur et imperat. Israel enim princeps cum Deo dicitur; et habitare ponitur pro eo quod est, dominari. Versatur in terra Gessen, ut subtiliter appropiet ad vitii cujusque refragaturus palpationem. Eam possidet, cum debito sibi jure colendam etiam contra tentamenta defendit ac retinet. Augetur et multiplicatur nimis, quia nusquam copiosior efficitur spiritus, quam per usum exercitatae [Col. 0315D] discretionis. Decem et septem in ea vivit annis, 169 dum et legis Decalogo, et septenario adjutricis gratiae vitalis, in ipsa scientia reperimus augmentum provectionis. Omnes autem virtutum nostrarum claritudines per evangelici dogmatis quaternarium, et divini charismatis septenarium, ac Mosaicae institutionis denarium, perveniunt ad aeternae beatitudinis dexteram, hoc est centenarium.
VERS. 29, 30.— Cumque appropinquare cerneret mortis diem, vocavit filium suum Joseph, et dixit ad eum: Si inveni gratiam in conspectu tuo, pone manum sub femore meo, et facias mihi misericordiam et veritatem, ut non sepelias me in Aegypto; sed dormiam cum patribus meis; et hac de terra me auferas, condasque in sepulcro majorum. Die mortis propinquante [Col. 0316A] filium vocat, cum luce interna ad sui ipsius omnimodam mortificationem, quantum ad saeculum seducente, ad intellectualitatis desiderium, quasi ad filium spiritus noster recurrit et inhiat. Gratiam in conspectu invenit, cum ejus suppetere sibi alacritatem sentit. Ponere ei manum sub femore, est operationi vim internae veritatis, de qua divinae rationis semen egreditur, subjungere. Convenit enim hanc ex eo seminario ac si ex regula dependere. Femur autem propagationem significat, et veritas rationis totum fecundat; facit misericordiam et veritatem, ut non sepeliatur in Aegypto, dum eam remissionem peccatorum, quam ex Deo intellectus menti spondet, perseverando, imo perseverare faciendo, certa sibi exhibitione complet, dum ab Aegypti sepultura, id [Col. 0316B] est a saeculi se obruentis eam cura amovet. Dormire vult cum patribus, quia non Aegyptiis moeroribus deprimi, sed exemplo eorum, qui dormiunt et corde vigilant, ab extrinsecis sollicitudinibus desiderat consopiri. De hac terra auferri, et in sepulcro majorum condi se postulat, dum per intelligentiae excellentiam terrenis affectibus eximi, et intra conscientiae septa a forasticis strepitibus se aestuat contutari. Unde dicitur in Job: Effodientes, inquit, thesaurum gaudent, cum invenerint sepulcrum (Job III, 21, 22.) .
VERS. 31.— Ego, inquit, Joseph faciam quod jussisti. Et ille: jura ergo mihi, inquit: Quo jurante, adoravit Israel Deum, conversus ad lectuli caput. Rationis proposito intellectualitas se favere affirmat, quia sine coelesti notitia, quae non est aliud quam [Col. 0316C] ipse Dei amor, nil utile prorsus spiritui nostro restat, qui hac fretus constantia, jam secundum Israelis sensum cum Deo directus; ipsi Deo sese humiliat, et ad ipsum qui caput lectuli, id est principalitas internae nostrae requiei est (in ipso enim a peccati exactionibus sabbatismus est) mentem inclinat.
VERS. 1.— His ita transactis, nunciatum est Joseph quod aegrotaret pater suus. Qui assumptis duobus filiis Manasse et Ephraim ire perrexit. Haec transeunt, quia fervori animi lentitudines aliquoties, Deo utiliter providente, teporis incedunt. Joseph tunc de patris aegrotatione nuntiatur, quando de rationis intellectus mutabilitate pulsatur. Sed duos illos robustos, [Col. 0316D] juxta Job, fortitudine (Job XXXVI, 19) , status felici conscientia genitos, oblivionem scilicet praesentium, et fructificationem futurorum individuos sibi asciscens, rationem per intelligentiae illapsum propositi utriusque commemorare festinat.
VERS. 1, 3.— Dictumque est seni: Ecce filius tuus Joseph venit ad te. Qui confortatus sedit in lectulo. Et ingresso ad se ait: Deus omnipotens apparuit mihi in Luza, quae est in terra Chanaan, benedixitque mihi, et ait: Ego te augebo et multiplicabo, et faciam te in turbas populorum, daboque tibi terram hanc, et semini tuo post te, in possessionem sempiternam. Seni de adventu Joseph dicitur, cum lacessenti spiritui de augmento coelestis notitiae memoria refricatur [Col. 0317A] Confortatus ergo sedet in lectulo, cum viribus ex intima correctione resumptis, conscientiae propriae honore prominet judiciario. Sedere enim judicantis est. Lectulum, mentem dici testis est, qui ait: Lectulus noster floridus (Cant. I, 15) . Porro ingreditur cum secreto cordis admittitur. Luza dicitur boja, quod nos vocamus compedem. In terra Chanaan, inquit, id est in terrenitate, ubi jugem per criminum declivia motum patiebar, et quo voluptatum compedibus astringebar. Deus, qui in fortitudine vinctos omnipotenter educit, mihi inclaruit, virtutis multiplicationem benedixit, et quod inter turbulentias vitiorum substantibilem me crearet, et terram corporis hujus mihi in praesentiarum, et post saeculi hujus statum semini, id est, pio merito meo [Col. 0317B] incorruptibiliter possidendam contraderet, spe certa promisit.
VERS. 5, 6.— Duo igitur filii tui, antequam huc venirem ad te, mei erunt; Ephraim et Manasses, sicut Ruben et Simeon reputabuntur mihi. Reliquos autem quos genueris post eos, tui erunt, et nomine fratrum suorum vocabuntur in possessionibus suis. Intellectuales duo sunt filii, qui sic imminent geminae visceribus charitatis ut Manassen habeant praesentium oblivionis, sed nunquam obliviscantur futurorum bonorum frugis. Hi in terra Aegypti nascuntur antequam Israel ad Joseph veniat, quia antequam spiritus noster quid sit intellectualitas 170 sapiat, et saeculi conversationem omnino intellectualitas ipsa nos respuere cogat, hos ipsa in se, [Col. 0317C] vel ex se motus pietatis procreat; hos opus est ut ratio, utpote proprios, sibi deligat. Ruben dicitur videns filium, Simeon audiens tristitiam.
Reputabuntur, inquit, mihi Manasses et Ephraim, sicut Simeon et Ruben, quia illa instantium oblivio, per auditum tristitiae vel praesentis, qua mundus tribulatur, vel futurae, qua impiis maledicetur, mihi fit; et tota pii operis fructificatio, per visionem filii, id est per contemplationem mihi provenit aeternorum spei. Filios autem spes in Scriptura solere vocari saepe probavimus. Ac si dicat: Sicut causae, et spei, et tristitiae auditus mihi non desunt, sic efficientiae quae retro sunt obliviscendi, et fructuum in anteriora tendendi [Col. 0317D] (Phil. III, 13) , deesse non poterunt. Si quid postmodum viribus intelligentiae studiorum sanctitatis edideris, tibi hoc ad summam divinae cognitionis adauxeris, et virtutum nomine fratrum, scilicet sapientia genitrice et spiritu procreatore satorum, censebuntur merito in principando motibus subjiciendis. Si enim saeculum perfecte rejicias, et frugi bonorum operum Deum diligendo prorsus insistas, virtus est quidquid demum inter istas intentiones attexas.
VERS. 7.— Mihi autem, quando veniebam de Mesopotamia, mortua est Rachel in terra Chanaan in ipso itinere, eratque vernum tempus; et egrediebar [al., ingrediebar] Ephratam, et sepelivi eam juxta viam Ephratae, quae alio nomine appellatur Bethlehem. [Col. 0318A] Mesopotamia dicitur elevata vocatio; Rachel, videns principium. Quando, inquit, de vocatione divina, qua ab imis elevor, accepi ut ad effectum gratiae pervenirem, quantum ad meos, id est humanos usus spectat, Rachel mihi emoritur, intentio scilicet mea terrena ad utilitatem meam destituitur, ut ad eum qui omnium principium, et principaliter est, erigatur. In terra Chanaan in ipso itinere occidit, cum in terreno motu posita, quo expediri adhuc perfecte non potest, in ipso proficiendi appetitu paulatim decidit. Vernum tempus erat dum haec moritur; et ille Ephratam egrediebatur, quia accedente fidei fervore, cum pius in fructum operis prorumpit affectus, quae ex carne est voluntas dejicitur, et ad ubertatem internae [Col. 0318B] plenitudinis, quod est Ephrata, spiritus quasi ad libertatem solutus egreditur.
Juxta viam Ephratae sepelitur, cum juxta Christum, qui via est, et frugi ubertatique sese fruentium a mundano tumultu absconditur. Pone me, inquit, juxta te, et cujusvis manus pugnet contra me (Job XVII, 3) . Bethlehem dicitur domus panis. Alio ergo nomine Ephrata appellatur domus panis, quia etsi feracitas bonorum actuum laude ducitur, tamen nullo modo apud Deum approbatur, nisi, ut ita dicam, mansionaliter usus supercoelestis hujus panis teneatur, sicut domus non in morem tabernaculi, sed temporum, et aetatum diuturnitate habitatur.
VERS. 8, 9, 10.— Videns autem filios ejus, dixit ad [Col. 0318C] eum: Qui sunt isti? Respondit: Filii mei sunt, quos dedit mihi Deus in hoc loco. Adduc, inquit, eos ad me, ut benedicam illis.—Oculi enim Israel caligabant prae nimia senectute, et clare videre non poterat. Videns filios Israel, id est intellectualitatis efficientias, subtiliter apud se spiritus discutit eorum causas. Sed respondet sibi filios in loco à Deo sibi datos, hoc est principaliter, uti decet, bonos operum sibi fructus in charitatis stabilitate fundatos. Is enim locus est spatiosus in quo David statutos gloriatur pedes suos (Psal. XXX, 9) . Latum enim mandatum ipsum nimis (Psal. CXVIII, 96) . Operum ergo causae sunt charitas. Et quia nec ad modicum nec nos loco, nec nobis locus abesse debeat, per praesentis rei demonstrativum, quod [Col. 0318D] est, hoc, patenter insinuat. Si igitur, inquit, ex divina cognitione prodeunt, per ipsam intelligentiae tuae claritatem, ad rationis eadem opera deduc discernenda notitiam, ut discreta et quodam palatio interius delibata, benedicam, id est multipliciora reddam. Sine intellectualitatis enim acumine oculi Israel, ingenia videlicet rationis caligant, et prae nimia temporariae vetustatis consuetudine, in divina et spiritualia minus valent intendere.
VERS. 11.— Applicitosque ad se deosculatus est, et circumplexus, dixit ad filium: Non sum fraudatus a conspectu tuo; insuper ostendit mihi Deus semen tuum. Ad se applicat, eum et instantium oblivionem, et piorum actuum fructificationem, sibi [Col. 0319A] individue copulat. Deosculatur quia non timore, sed amoris interni charitudine in his afficitur. Circumplectitur, cum spiritualis vigilantia statum suum undecunque muniendo contuetur. Non sum inquit, fraudatus aspectu tuo, quia intelligentiae lumine, et notitia non caream, in quantum bonis intentionibus haereo. Insuper ostendit mihi Deus semen tuum, id est perspicuae illius veritatis quam in te contines fructum, intentiones intendendo usque ad exhibitiones operum.
VERS. 12, 13.— Cumque tulisset eos Joseph de gremio patris, adoravit pronus in terram. Et posuit Ephraim ad dexteram suam, id est ad sinistram Israel: Manassen vero in sinistra sua, ad dexteram scilicet patris, et applicuit ambos ad eum. Joseph [Col. 0319B] de gremio patris filios tollit, cum intellectus ab infimis voluntatibus operationum intentionem erigit. Gremium namque longe inferius sub pectore corporis locus est. 171 Patris ergo gremium humanae accipimus rationis motum. Humana enim est ratio, est et divina. His sublatis in terram pronus adorat, quia quanto magis a carnis prudentia studium eximit, tanto magis contemplando sublimia coram Deo humilius de se sentit. Ephraim ad dexteram suam ponit, quia boni operis frugem ad spem sibi aeternae beatitudinis constituit.
Sed dextera Joseph ad dexteram Israelis est, quia illa intellectualitatis supremitas intenta coelestibus, sinistrum, id est saeculare et infimum aestimat quidquid in humanis, etiamsi spiritualiter sapere videantur, [Col. 0319C] versatur ratiocinationibus. Ipsam enim contemplationis dulcedinem cum gravi vanitatum molestia praegustamus. Antequam enim intellectus comedat, spiritus suspirat. Ipsi nempe, ait Apostolus, primitias spiritus habentes intra nos gemimus (Rom. VIII, 23) . Manasses in sinistra intellectus, sed ad dexteram rationis, quia materialium oblivio, sine qua virtus non eminet speculationis, causa est apud illum durissimi laboris; qui tamen labor rationi occasio est perspicacissimae in discernendo spiritualia dignitatis. Ambos ergo ad eum applicat, quando utraque, sine quibus nil efficitur, intelligentiae vis desiderio rationis associat.
VERS. 14.— Qui extendens manum dexteram, posuit [Col. 0319D] super caput Ephraim junioris fratris; sinistram autem super caput Manasse, qui major natu erat, commutans manus. Extendit manum, cum spiritus internae fortitudinis provehit exercitium. Caput Ephraim, cui dextra superponitur, ipsa Divinitas est, a qua ac si de capite pendet totius nostrae bonae actionis effectus; super qua etiam spiritus nostri spes et beatitudo fundatur. Sinistra super caput Manasse, quia tota tentationum adversitas, coelestis gloriae altitudini, quae oblivionis praesentium summa et capitalis intentio est, innititur. Ephraim junior, Manasses major natu dicitur, quia prius saecularis memoria rejicitur, ut aeternis fructificationibus deinde insistatur. Manus ergo commutat, dum quod dextrum praesenti est, aeternae vitae sinistrum deputat; [Col. 0320A] et quod sinistrum aeternae, praesenti dextrum abjicit et refutat.
VERS. 15, 16.— Benedixitque Joseph filio suo, et ait: Deus, in cujus conspectu ambulaverunt patres mei Abraham et Isaac, Deus, qui pascit me ab adolescentia mea usque in praesentem diem, angelus, qui eripuit me de cunctis malis, benedicat pueris istis, et invocetur super eos nomen tuum, nomina quoque patrum meorum Abraham et Isaac, et crescant in multitudine super terram. Benedictio, multiplicationis est imprecatio. Joseph autem, id est intellectum, rationis dicimus filium, quia non ex intellectu rationem, sed ex ratione procedere novimus intellectum. Deus, inquit, in cujus placito (quod enim placet, prae oculis habere volumus) proficere studuerunt [Col. 0320B] paterna interioris hominis gentium custodia, quod est Abraham et Isaac, spes scilicet gaudii coelestis atque laetitia. Deus, qui a provectu exolescentis animi constantiae sua consolatione me nutrit, usque in illius qui semper praesens est diei me ducendo contemplationem. Angelus divini eloquii, cujus nuntio de cunctis peccati eripior incommodis, per sui ipsius efficientiam, et adimpletionem multiplicet propositi novitatem, instantium videlicet oblivionem, et futurae spei fructificationem et perpetui sentiant intellectualitatis augendae desiderii invocationem; et crescant devotiones internae in multis effectibus ad corporalis exercitii superficiem.
VERS. 17.— Videns autem Joseph quod posuisset pater suus dexteram manum super caput Ephraim, [Col. 0320C] graviter accepit, et apprehensam manum patris levare conatus est de capite Ephraim, et transferre super caput Manasse. Intellectus dum attendit aliquoties rationem sic potius studium suum bonis quae exercet actibus impendere, ut ad contemplationis subtilitatem, quod est corporalitatum oblivio, negligat assurgere; aegre patitur hebetudinem rationis, unde et ipsam dexteram, id est interioris hominis potentiam, ab extrinseca cura restringens, de capitali actualitatis intentione elevare nititur ad totius materialitatis oblitterationem. Capita namque principalitatem mentis, quae est intentiones, significant. (VERS. 18.) Non ita, inquit, convenit, pater, quia hic est primogenitus, pone dexteram tuam super caput [Col. 0320D] ejus. Primogenitum vocat, vel quia homo non forasticae administrationi, sed divinae potius visioni conditus est, vel quia dignior est speculatio, quam communis etsi bona actio. Haec est optima Mariae portio (Luc. X, 43) . Huic ergo, inquit, admove potissimum tuae virtutis diligentiam.
VERS. 19, 20.— Qui renuens, ait: Scio, fili mi, scio, et iste quidem erit in populos, et multiplicabitur; sed frater ejus junior, major erit, et semen illius crescet in gentes. Benedixitque eis in ipso tempore, dicens: In te benedicetur Israel. Renuit, et scire quidem ejus primatum se asserit, et quamdam inter inanium cogitationum populos speculationis singularem attendit essentiam, virtutumque ejus exuberantiam, sed active majorem aestimat aliquando [Col. 0321A] animus utilitatem, quae multis prodesse delegerit; cujus semen, id est exemplum operis in multorum innumeras aedificationes propagari utpote imitabilius poterit. Huic sensui 172 querimonia Marthae ad Dominum laborantis in Evangelio adversus sororem concinit (Luc. X, 41) . Benedicit tamen eis in ipso tempore, dum multiplicari in utrisque appetit in hoc eodem statu considerationis suae. Licet, inquit, plurimorum actualitas emolumento valeat, fateor tamen quod in te, o intellectualitas, internae benedictionis principalitas consistat; virtus namque Israelis per te, id est rationis, exuberat, et ideo dicetur: Faciat tibi Deus sicut Ephraim, et sicut Manasse, tibi videlicet, o spiritus, fulciatur animalitas sicut adipe et pinguedine, profecto fructificando [Col. 0321B] exterius in exhibitione, et imbuatur intrinsecus gratiae succo omnium a mente visibilium abolitione.
Constituitque Ephraim ante Manassen, quia necesse est bonis prius actibus insudare, antequam corporalium imagines valeant eliminari a corde. (VERS. 21.) En, inquit, morior, et erit Dominus vobiscum, reducetque vos ad terram patrum vestrorum. En per continentiae fructum, et rerum tractabilium despectionem, saecularibus desideriis morior; et sic, o spirituales motus, abscissis affectibus alienis divinus commanebit amor vobis, qui vos reducet ad terram soliditatis aeternae, quam amisistis in patribus primis. Spiritus enim sanctus, qui amor est, deducet nos in terram rectam. (VERS. 22.) Do tibi partem unam extra fratres tuos, quam tuli de manu [Col. 0321C] Amorrhaei in gladio et arcu meo. Pars ista quae extra fratres Joseph datur, cognitio Divinitatis est, quae non oculorum visioni, non extrinsecorum sensuum ulli, non imaginationi cogitationum, non interiorum habituum ulli, quamvis ratiocinantium, soli praeter hos omnes intellectualitati attribuitur. Amorrhaeus ipse dicitur amaricans, carnalem spiritui infensum affectum significat, de cujus manu, id est potestate, et actu, divini subtilitas amoris, ac si gemma de sordibus, gladio discretionis, et superni arcu timoris, a facie cujus ut fugiat sibi significatio datur, sollicitudine rationis eripitur.
VERS. 1, 2.— Vocavit autem Jacob filios suos, et [Col. 0321D] ait eis: Congregamini ut annuntiem quae ventura sunt vobis diebus novissimis. Congregamini, et audite, filii Jacob, audite Israel patrem vestrum. Jacob filios vocat, cum cogitationum dispersionem per ejus quem praemisit arcus providentiam ratio restringit et alligat. Hunc autem arcum suum superius dicit, quia ejus sibi usum, et exercitionem specialiter indicit. Ad rationis, inquit, sinum visco vos divini metus unanimiter cogite, ut singulis mentis motibus denuntiem quae valeant fortunae, vel infortunia in extremis dierum, id est virtutum successibus provenire. Congregamini, quia in dissidio et evagatione nusquam vox divina percipitur, et Jacob, id est supplantatoris vitiorum primum monitis obaudite spiritus, ut postmodum victoris ejusdem placidam paternitatem [Col. 0322A] experiamini, cui est cum Deo jam per victoriam principatus. Israel namque princeps cum Deo dicitur.
VERS. 3, 4.— Ruben primogenitus meus, tu fortitudo mea, et principium doloris mei, prior in donis, major imperio. Effusus es sicut aqua, non crescas, quia ascendisti cubile patris tui, et maculasti stratum ejus. Ruben interpretatur videns in medio. Medium autem pro communi ponere, et humanae ac divinae paginae inolitum est. Videns ergo in medio vis rationalitatis accipitur, quae generaliter tota quae hominis sunt provide curare dignoscitur. Est ergo dicere: Mihi rationi principaliter ingenita dignitas es providentiae aut discretionis, quae, licet fortitudinem contra emergentia vitia subministres, principium [Col. 0322B] tamen doloris mei es, quia quo magis addis scientiam, tanto addis scita facere non potenti tristitiam; et cum sis prior secundum excellens sapiendi donum, et major ad exigendum corporalitatis servitium, corruptionis tamen fluxu per affectualitates effunderis, in quarum nolit Deus distensione ut ullo modo superbias; solet enim improbis cogitationibus laetitiae inanis tumor increscere, cum voluptatum sibi arriserit opportunitas. Gaudent enim in rebus pessimis (Prov. II, 14) , sumentes audaciam de nimietate criminis. Versa, inquit, tu ratio in affectum, et de veritate facta mendacium, ab infimis subrependo mentis quietem, (quod significat cubile) perturbas, et turpium desideriorum adulterinis incursibus, virtutum stramenta commaculas. Haec verba [Col. 0322C] spiritus internae familiae patris, de pravi appetitus immersione subdola conquerentis.
VERS. 5, 6.— Simeon et Levi fratres; vasa iniquitatis bellantia. In consilio eorum ne veniat anima mea, et in coetu illorum non sit gloria mea, quia in furore suo occiderunt virum, et in voluntate sua suffoderunt murum. Simeon dicitur audiens tristitiam. Levi additus, vel assumptus. Si, juxta Prophetam, non est gaudere impiis, dicit Dominus: et gaudium, secundum Patres, in bono accipitur, tristitiae auditio ad malum ducitur, ut causa pro effectu ponatur, quia si gaudium et pax regnum Dei, non esca, et potus 173 ab Apostolo dicitur (Rom. XIV, 17) , jure regnum diaboli tristitia et inquietudo vocatur; peccati enim studia hoc omne [Col. 0322D] consequitur. Audiens ergo, id est intelligens, imo obedienter excipiens hujusmodi tristitiam, non quod inde tristetur, sed quod sibi iram in die irae hinc thesaurizare noscatur, affectus ipse intelligitur, cui cum fructus concupiscentiae suae additur, fiunt duo pessimae capacitatis vasa, quae bellis et tumultibus adversus animam militantibus adimplentur.
In horum consilio ne veniat anima a spiritu optatur, cum a proposito terrena ambienti, et ambita libidinose post assecutionem fruenti, intentio interioris hominis ab ipso arcetur. Consilium autem eorum est, et cupere, et in concupitis cum affuerint lascivire. Unde Job: Quia, inquit, non sunt in manu eorum bona sua, consilium eorum longe sit a me [Col. 0323A] (Job. XXI, 16) . Et Dominus: Vae, ait, praegnantibus et mammantibus (Matth. XXIV, 19; Marc. XIII, 17) . Consilium itaque horum, cupiditas, et voluptas sive superbia est; in quorum coetibus, (multas enim et alias istae sibi pestes colligunt, radices nempe omnium sunt malorum (I Tim. VI, 10) non vult ratio gloriari, quia in male factis nescit laetari (Prov. II, 14) , nec in malignantibus aemulari (Psal. XXXVI, 1) . Horum namque furor, id est vehemens et quasi furibundus appetitus, qui ab Apostolo passio desiderii (I Thes. IV, 5) , et alibi, ustio appellatur, occidit illum quem Samaritana vocare jubetur virum (Joan. IV, 16) , interimit scilicet rectorem spiritum. In voluntate tamen eorum primo suffoditur murus, quia per delectationem, quae suggestioni sponte [Col. 0323B] favet, interna virtus evertitur antequam ad rabiem perveniatur ascensus.
VERS. 7.— Maledictus furor eorum, quia pertinax; et indignatio eorum, quia dura. Dividam eos in Jacob, et dispergam illos in Israel. Furor eorum quia pertinax est maledicitur, quia nimietas concupiscentiae quam perseverare in pravo nititur, a divini provectus summa dejicitur. Maledictio namque in sacro eloquio, pro destitutione et detrimento ponitur. Indignatio ob duritiam maledicitur, quia cum in ipsa voluntate delectationis aestuant adversus divina praecepta, quod importabilia videantur indignando se elevant; et, cum per hoc ad vitia efferata mente feruntur, status eorum propriae calamitate obstinationis obruitur. In Jacob tamen, id est in animis [Col. 0323C] ad supplantationem peccati vivacibus, hujusmodi arguta discretione dividuntur, sed in his qui sunt Israel, id est qui cum Deo directi, cum Deo etiam sibi ipsis principantur, cornibus maximae auctoritatis ventilantur. Israel nempe directus Dei, vel princeps cum Deo dicitur.
VERS. 8.— Juda, te laudabunt fratres tui; manus tua in cervicibus inimicorum tuorum, adorabunt te filii patris tui. Juda dicitur laudans, vel glorificans, vel confitens; ipse est sanctae religionis status, qui etsi qua gerit minus apta, pie confitetur, vitaque et moribus Deum laudat, nec solum in se, sed et per aliorum exempla glorificat; cujus vera in eo auctoritas probatur, quod invitae rationis potentia [Col. 0323D] praefatorum affectuum, malorumque cervicositates deprimuntur. Hunc fratres sui laudant, quia et consortes quique propositi, et etiam ipse ex eodem patre spiritu, et bona voluntate matre geniti, quilibet actus fortes laudabiliter celebrant. Adorant, cum ad hunc fulciendum omnes mentis motus sese humiliant.
VERS. 9.— Catulus leonis, Juda, ad praedam, fili mi, ascendisti, requiescens accubuisti ut leo, et quasi leaena, quis suscitabit eum? Catulus leonis, juxta physicos, dormiens nascitur, sed die tertio voce parentis postmodum excitatur. Vere ergo religionis effectus, Judas scilicet in primitivis suis affectibus, quasi torpidus et quodammodo sua novitate hebes oritur, sed post Trinitatis, quod Deus est, agnitionem, [Col. 0324A] quae non nisi amor ejus est, quae sola cognoscibilis sibi vox est, ad scientiae claritatem expergiscitur. De hac voce dicitur: Omnis qui audit a Patre, et didicit (Joan. VI, 43) , etc. Et: Qui audit, dicat: Veni (Apoc. XXII, 17) . Ad praedam ascendit, quia a concupiscentia carnis, oculorumque, et vitae superbia (Joan. II, 16) , quae Simeon et Levi exigunt, se subrigens ad vim regno coelorum inferendam, et illud violenter eripiendum (Matth. XI, 12) , gradibus virtutis erumpit.
Requiescens ut leo accubat, cum sopitis aliquoties tentationibus, etsi securus esse videatur, tamen contra subitas irruptiones semper sollicitus vigilat. Leo namque etiam cum dormit, patentes habere [Col. 0324B] oculos dicitur. Ego enim dormio, et cor meum vigilat (Cant. V, 2) . Quasi leaena quoque est, quia quo amplius incentivum superni ardoris corde conceperit, et pii operis fetibus incubuerit, eo atrocior contra vitia se erigit. Leaenae sane natura perhibetur, cum fervet amore maris, seu partubus instat alendis, ut fortior etiam leone sit. Hunc ergo tanta dilectione fretum Judam, quis carnis motus ab interna delectatione, qua in Deo quiescit, exsuscitabit? Multae enim aquae non potuerunt exstinguere charitatem (Cant, VIII, 7) . Lampades nempe ejus ignis atque flammarum sunt.
VERS. 10, 11.— Non auferetur sceptrum de Juda, et dux de femoribus ejus, donec veniat qui mittendus est, et ipse erit exspectatio gentium. Ligans ad [Col. 0324C] vineam pullum suum, et ad vitem, o fili mi, asinam suam. Sceptrum de Juda non aufertur, quia de ipso nostrae habitu sanctitatis, regimen imperatoriae rationis non contrariarum ventis fortitudinum, non fluminibus libidinum 174 ullo modo dimovetur. Venerunt, inquit, flumina, flaverunt venti (Matth. VII, 25) . Femur Judae veritatis notitia est, ac si quoddam conceptaculum seminis in corde. Dux ergo de femore Judae, ipse spiritus noster est, ex veritatis in bonis operibus procreatus ac roboratus propagine; quae progenies ex Juda editur, quia ex sanctitatis studio et usu, arcanum interioris prudentiae, quasi prosapiae genus, extenditur. Et hoc fit donec veniat qui mittendus est, id est dum coelestis ille immortalitatis [Col. 0324D] ac incorruptionis habitus accedat, qui, ut absorbeatur quod mortale est a vita gentium (II Cor. V, 4) , id est motuum internorum, votis exspectatus est. Ipse autem dux ligat ad vineam pullum suum, dum affectum carnalem jugi ac oneris divini impatientem, ad Scripturae divinae praecepta castigat et cohibet, quae meracissimi nobis consilii poculum praebet. Has sacrorum documentorum vineas, in Cantico amoris querimonia est, demoliri vulpes parvulas (Cant. II, 15) . Ad vitem asina alligatur, cum ad Christum, qui dicit: Ego sum vitis vera (Joan. XV, 1) ; voluntas nostra quae vicinior est rationi, et legi Dei magis consona, quasi oneriferum et tractabile animal astringitur. Filium spiritus quod est, Jacob Judam id est, statum religionis [Col. 0325A] nominat, quia a se totius pietatis exercitium prodire non dubitat.
VERS. 12.— Lavabit vino stolam suam, et sanguine uvae pallium suum. Pulchriores sunt oculi ejus vino, et dentes ejus lacte candidiores. Stolam suam vino lavat, cum profectus noster Judas verus spirituali fervore ac laetitia, tunicam illam in baptisma susceptam, quam perferre jubetur ante tribunal Christi, quotidie mundat. Pallium super tunicam indui solet. Si ergo per stolam interioris hominis, in quantum possibile est, munditiam; per pallium accipere possumus exterioris operis innocentiam. Quae in sanguine uvae lavatur, quia Christi passionis sacramento, ex quo supernae nobis plenitudo defluxit dulcedinis, dum illud fideliter sumit, a macula humanitatis [Col. 0325B] abluitur. Unde dicitur: Et in sanguine Agni laverunt stolas suas (Apoc. VII, 14) . Cum enim Christi corpus devote sumimus, a necessitatibus quae se nostris actibus ingerunt, expiari nos credimus.
Vino autem Judae oculi pulchriores sunt, quia non ex hypocrisi, et arrogantia sapientiae, et scientiae claritates animi nostri gloriosa confessio sibi inesse jactitat; sed ex vino, id est sincerissima spiritualis gratiae ubertate plenius sibi aliis abundare demonstrat. Est ergo sensus. Quod caeteris pulchritudine praeeminent, non ex figmento, sed ex vino divini saporis et caloris est. Similiter et dentes, sermonum videlicet potentiae, et virtutes, quibus alios pie mactando [Col. 0325C] Deo incorporant, quod multorum facundiis propensius enitent, ex lacte est, id est, ex simplicis conscientiae plenissima puritate, non ex declamatoria ventositate. Hi enim dentes sicut grex tonsarum ascenderunt de lavacro, ut legitur in amoris Cantico (Cant. IV, 2) .
VERS. 13.— Zabulon in littore maris habitabit, et in statione navium pertingens usque ad Sidonem. Zabulon dicitur fluxus noctis, vel jusjurandum ejus, vel habitaculum fortitudinis. Cum enim noctem hujus saeculi effluere per errores cernimus, jusjurandum quod in baptismo sacrae promissionis fecimus, nos scilicet pompis ejus renuntiaturos, ad habitaculum aeternae fortitudinis, civitatem videlicet manentem, contendentes implemus. Hac consideratione curas [Col. 0325D] mundi, naufragium scilicet maris evitans animus noster, littus internae soliditatis eligit, et inter naves, non illas quae circumferuntur omni vento doctrinae (Ephes. IV, 14) , sed illas, per quas descenditur mare ut fiat operatio in aquis multis (Psal. CVI, 23) ; et quae pertranseunt animalia pusilla cum magnis.
Sunt namque naves animae omnino fideles, humilitatem sua concavitate signantes, et per hoc sese aliosque salvantes. In statione ergo navium habitat, cum inter exempla eorum qui in miseriis saeculi hujus tentationum subsistunt, perseverando conversari curat. Usque ad Sidonem pertingit, cum usque ad considerationem quaestus inutilis, quid solum in […] do et quaeritur et agitur, mens provida pervenit. [Col. 0326A] Sidon nempe venatio inutilis dicitur; Punica vero lingua, piscis interpretatur. Ad piscis autem similitudinem attingit, quisquis inter mundi fluctus et tempestates illaesus a crimine vivit; cui tentatio occasio vitae fit, sicut pisci unda alimentum exsistit. Homini enim super terram, id est super terrena constituto, tentatio vitalitatis causa esse debet.
VERS. 14, 15.— Issachar asinus fortis accubans inter terminos. Vidit requiem quod esset bona, et terram quod optima; et supposuit humerum suum ad portandum, factus est tributis serviens. Issachar interpretatus est merces. Et tantis laboribus quos Zabulon patitur, sedulo est intimandum quia est merces. Taxatis namque octo passionum beatitudinibus Dominus addidit: Gaudete quoniam merces [Col. 0326B] vestra multa est in coelo (Matth. V, 12) . Ad hanc asinus parandus est fortis, tolerantiae scilicet vigor humilis. Inter terminos accubat, cum et inimicos ferendo amare jubetur, et amicos non nisi propter Deum amare praecipitur, quibus praeceptis ac si meta utrinque constringitur. Porro accubat, dum in his studiis non nutabundus errat, sed continua delectatus eorum actione pausat. Videt requiem quod sit bona, et terram quod optima, quia spiritualia attendit 175 sabbata ab omni illicito quam in praesenti sint utilia atque idonea; quibus otiis, qua nil est melius, acquiratur viventium terra. Supponit itaque humerum ad portandum, cum ei cujus onus leve est, humilis impendit obeditionis sub hac intentione [Col. 0326C] servitium. Unde legitur: Servient, inquit, ei humero uno (Soph. III, 9) , id est unanimis obedientiae voto. Fit tribus serviens, dum vitia et concupiscentias quae sibi dominabantur abscidit, ea sola quae corporis necessaria redhibitio exigit humanitati reddens.
VERS. 16, 17, 18.— Dan judicabit populum suum, sicut et alia tribus in Istrael. Fiat Dan coluber in via, cerastes in semita, mordens ungulas equi, ut cadat ascensor ejus retro. Salutare tuum exspectabo, Domine. Dan interpretatur judicium, hypocrisim significans, qua justius nullum judicatur, id est damnatur vitium; quae et sancta agit, et sanctitatis honorem Deo contempto sacrilege sibi attribuit. Populum autem suum, sicut et alia tribus in Israel [Col. 0326D] judicat, quia forinseca quaedam sua mala sicut et electi, ad quorum sortem non pertinet, visibiliter discernit et temperat. Fiat Dan coluber in via. Quod est dicere: Velit Deus, ut, etsi hypocrisis colorari videtur ex varietate sua, appareat tamen quam sit mortiferum malum instar colubri in suae affectionis via. Notandum autem quod coluber minus noceat quam cerastes, et via latior et magis trita sit quam semita. Coluber in via est hypocrisis malum, sed non ita perniciosum in affectione prava. Laudis enim amor naturaliter subrepit pene omnibus. Haec via ergo generalis est. Id praecavet qui dicit: Dixit: Custodiam vias meas (Psal. XXXVIII, 2) .
Cerastes autem, qui dicitur cornutus, mortiferum omnino animal, superbiae fastum cornu elationis [Col. 0327A] significat; cui semita concinit, quae singularitatem insolentis cogitationis indicat, ubi se super alios cunctis indignando elevat, qui pene Deo ipsi se comparat. Mordet vero ungulas equi, cum corrumpit nimietas arrogantiae in animo ipsam sui discretionem typi, ut non se superbire, sed quidquid de se gloriosum cogitat, sibi aestimet digne competere. Ungulas pro discretione ponere novit, qui scit vitulum novellum cornua et ungulas producere (Psal., LXIII, 32) . Equum autem pro superbia solere poni, testis est psalmus, qui ascensores equorum dormitasse perhibet ab increpatione Dei (Psal. LXXV, 7) . Ut cadat ascensor ejus retro, id est, ut dum de gloriae inanitate superbit, evertatur, et decidat in illo unde avertit obtutus futuro saeculo. Percussit enim Dominus inimicos [Col. 0327B] suos, ubi minus attendunt in sequentis vitae posteriora. Spiritus autem noster ista provide dispiciens, atque despiciens, salutare Dei se exspectare Deo ipsi pollicetur, quia quo magis impius et apostata superbit, pauper tanto magis incenditur (Psal. X, 23) , ad bene agendum scilicet purgatior vividiorque redditur; et cum saeculares ille glorias praestolatur, iste de salutaris, id est Christi exspectatione laetatur. Unde David, qui de eo qui praevaluit in vanitate sua loqueretur, subdidit de se, vel Christo, ejusque similibus: Ego autem, sicut oliva fructifera (Psal. LI, 9, 10) , etc.
VERS. 19.— Gad accinctus praeliabitur ante eum, et ipse accingetur retrorsum. Gad latrunculus interpretatur, per quem intelligitur carnalis stimulus. [Col. 0327C] Qui accinctus ante Dan praeliatur, quia collectis et appositis sibi ex inani tumore viribus, luxuriae solet despumare fetoribus. Saepe enim, et quasi naturaliter, majestatis illius ventositas reflari consuevit in labem, et justo Dei judicio improvide latrunculus sibi iste occurrit, ut qui Deum hominesque non reputat, in suo repente foedissimo casu videat quam nullus existat. Ante autem praeliari dicitur, quia ei qui interius ultra omnem modum gloriatur apertae impugnationis turbas insolentia subitae libidinis movere permittitur. His enim qui voluntarie peccant offendiculum proponitur. Retrorsum tamen prius accingitur, dum in animo suo, cui hypocrita dorsum vertit, multis prius cogitationum moliminibus conceptae [Col. 0327D] voluptatis affectus armatur, quomodo callidis effectibus impleatur.
VERS. 20.— Aser, pinguis panis ejus, et praebebit delicias regibus. Aser dicitur beatus; nec Deum perfecte timenti beatior est ullus. Huic panis pinguis est, quia dum oleum continet, nec interius de virginitate superbit, panis ei, qui de coelo descendit (Joan. VI, 41) , interior libertas, et succus est. Is ex adipe frumenti cibatur (Psal. LXXX, 17) . Aser ergo iste, noster scilicet spiritus, vera hujus saporis beatitudine donatus, praefatis duobus, Dan videlicet et Gad, oppositus, praebet jam delicias regibus, quia non spurcitias, imo spinas concupiscentiarum, sed delectationes internae jucunditatis administrat his qui nos quondam rexere sensibus. Reges autem hos [Col. 0328A] dici, et Apocalypsis testatur, et Psalmi, quorum deliciae non aliud sunt quam invisibilium bonorum lucris sese exercere. Frequens enim legere, flere, verba Dei audire libenter, et dicere, et quaeque quibusque sensibus convenientia pia intentione agere, deliciae sunt emergentes ab interna pinguedine.
VERS. 21.— Nephtali, cervus emissus, et dans eloquia pulchritudinis. Nephtali dicitur conversavit me, vel implicavit me, vel dilatavit me. Postquam namque celebro virtutis usu impios Deus, ut non sint, ab impietate conversat, et suis eos obsequiis implicat, consequenter 176 per profectuum gradus charitatis visceralitate dilatat. Spiritus ergo noster, ubi haec attigerit, cervus jam potentissimae adversus vitia majestatis [Col. 0328B] cornibus et subtilissimis ad omnia discernenda sensibus, extra se emittitur per saltus, et alacritatem divinae contemplationis, ubi haurit eloquia totius pulchritudinis. Quae quanto sibi intro gratiora fuerint, tanto dulcius ea propinat et aliis.
VERS. 22.— Filius accrescens Joseph, filius accrescens, et decorus aspectu. Joseph interpretatur augmentum. Augmentum igitur istud accrescit, et rursus accrescit, cum illud coeleste bonum, quo solo vere provehimur, et in mentis prius desiderio extenditur, et certitudine deinceps quadam spei et securitatis ampliatur. Unde Paulus: Nostra, inquit, conversatio in coelis (Phil. III, 10) . Et: Consedere nos fecit in coelestibus (Ephes. II, 6) . Aspectu decorus est, quia superna speculatione, nil etiam adhuc, [Col. 0328C] cum necdum rebus agitur, clarius est, Filiae discurrerunt super murum (VERS. 23) . Sed exasperaverunt eum, et jurgatae sunt, invideruntque ei habentes jacula. Murus Christus intelligitur, Salvator enim ponetur in ea murus (Isai. XXVI, 2) . Super hunc murum filiae discurrunt, cum infirmi quique, et fragiles motus, licet in Christi fide se stare confidant, hac tamen confidentia affectibus pravis et effectibus errant. Sed licet lenocinentur intellectualitati, quod est Joseph, eamque mulceant, ea tamen mulcedine non molliunt, sed vehementer ad se versus exasperant. Unde et jurgantur, quia repulsi graviori denuo contra eam bellorum repetitione moventur. De his filiabus dicitur: Filiae tibi sunt? serva corpus earum [Col. 0328D] (Eccl. VII, 26) , id est restringe nequam opera affectionum. Invident quoque ei habentes jacula, quia ad aeternorum suscitare moliuntur invidiam molles, id est motus, intellectum, per praesentium, quibus eum jaculantur desideria. Recte dicuntur invidere qui ad hoc impellunt ut faciant non videre.
VERS. 24.— Sedit in forti arcus ejus, et dissoluta sunt vincula brachiorum, et manuum illius, per manus potentis Jacob; inde pastor egressus est lapis Israel. Arcus in forti sedet, cum intentio, ex qua operum missilia diriguntur, non fragilibus sed aeternis perseveranter inhaeret. Hoc enim sessionis significare nomen solet, ut est: In cathedra pestilentiae non sedit (Psal. I, 1) . Per brachia, fortitudo; per manus, signatur operatio. Horum dum recte intendit [Col. 0329A] vincula solvit, quia consuetudine qua olim tenebatur implicitus obruta libere jam proposita et fortiter agit. Haec manus potentis Jacob efficiunt, dum supplantatoris vitiorum spiritus vires tantae auctoritatis occasio sunt. Inde pastor lapis Israel egreditur, cum ex eodem spiritu intellectus, qui spiritum ipsum pane vitae reficiat, et ad cum Deo principandum, quod est Israel, in modum lapidis firmet et stabiliat, ad libertatem contemplationis procedere monetur.
VERS. 25, 26.— Deus patris tui erit adjutor tuus, et omnipotens benedicet tibi benedictionibus coeli desuper, benedictionibus abyssi deorsum, benedictionibus uberum et vulvae. Benedictiones patris tui confortatae sunt benedictionibus patrum ejus, donec veniret desiderium collium aeternorum; fiant in capite Joseph, et [Col. 0329B] in vertice Nazaraei inter fratres suos. Deus, inquit, qui quasi patrem me et rectorem spiritum in homine constituit, et te licet natura meum, tamen mihi dignitate supremum, ex me creari voluit, ipse tuis conflictationibus cooperator erit, et cum omnia possit, ex rationis te multiplicabit ac si coeli eminentia, nec benedictionis, id est plenitudinis in subjacente rationi affectu minor erit obediendo exuberantia. Legitur enim: Audite, coeli, quae loquor, audiat terra verba oris mei (Deut. XXXII, 1) . Nil enim est spiritus, nisi ei obtemperet affectus, quod est terra ob infirmitatem vel abyssus. Vulva autem et uberibus benedicitur, dum in ipsa pii desiderii conceptione, et destinatione propositi, et geminae dilectionis rudimentis, quibus gremio praesentis Ecclesiae ad futurum [Col. 0329C] vere virilem ac si uberibus enutritur statum, prospere promovetur.
Benedictionibus patrum patris benedictiones confortantur, dum per antiquorum memorias, qui abundavere virtutibus, virtutes ejus, qui intellectualitatis pater est, multiplicantur spiritus. Et hoc donec veniat desiderium collium aeternorum, id est donec impleatur gloriae supernae largitas, quam suspirant fidelium devotiones aeternae excellentiae destinatorum. Montes et colles quid significent psalmos interroga. Montium vero, vel collium significativorum aeternitatem Sibylla destruit. «Jam aequantur, inquit, montes campis.» Caput Joseph, ipse Deus est, quia intellectualitati, qui intimus sapor, et notitia [Col. 0329D] Dei est, cunctis quae praetereunt subjacentibus sola principalitas praeminens Deus est. Benedictiones ergo in capite Joseph constituuntur, cum sapientiae augmenta Deo, non nostrae solertiae, ascribuntur.
Potest et per caput coeleste praemium accipi, quod summum et capitale est intellectui; quo contra de reprobis: Caput, inquit, circuitus eorum (Psal. CXXXIX, 10) . Unde et vertex postmodum ponitur, in quo quia capiti praeminet Deus, qui omni munere dignior est, intelligitur. Nazaraeus autem flos dicitur, sive munditia. Vertex itaque benedicitur Nazaraei, cum Deo attribuitur fructuosus ille nitor atque munditia, qua Deus conspicitur animi. 177 Inter fratres autem Nazaraeus est, quia contemplationis habitus inter caeteros mentis status non solum a vitio, sed [Col. 0330A] ab omni sensibilium imagine mundus ut sit necesse est.
VERS. 27.— Benjamin lupus rapax, mane comedet praedam, et vespere dividet spolia. Benjamin dicitur filius dexterae. Filium dexterae spem electionis saepenumero diximus, et rationes multoties de filio et dextera reddidimus. Est ergo de hoc rationis sententia: Filius dexterae, quisque videlicet electus, cui fida posteritas in beatorum sorte resedit, non semper de his qui innocenter egerint, sed et de his qui lupina crudelitate nocuerint, assumitur. Talis itaque ad eas et quas praemisi, et quas rationis jure contineo virtutes venturus, postquam mane divinae illustrationis acceperit, id quod in se per vitia diabolus depraedatus fuerat, comedit, ad refectionis [Col. 0330B] scilicet robur vertit, et ex casu alacrior surgit, et vespere, jam fervore tentationis exstincto, armaturae salubris spolia, quae aliquando possederat hostis, per singulas morum habitudines dividit. Virtutes enim corruptae fiunt vitia; reparatae, sunt spolia quibusque mentis statibus victoriose dispertienda. His extremis rationis verbis ad virtutum praelibatarum efficaciam commendatur gratia. Ubi enim abundavit peccatum, superabundavit misericordia (Rom. V, 20) . Et cum cogitaverimus quanta de quam nulla mens nostra facta fuerit, patenter advertimus quia nihil habet quod non acceperit.
VERS. 28.— Et omnes hi in tribus Israel duodecim. Tribus ad fidei spei et charitatis ternionem referimus, et duodecim constant ex quatuor tribus. [Col. 0330C] Quem quaternarium ad Evangelium, vel quatuor principales virtutes reducimus, quas per Trinitatis amorem, et trium praemissarum necessitudinum exsecutionem pertinere facimus, cum illis benedictionum copiis ad id, quod est Israel, cum Deo scilicet dilectionem. Haec locutus est eis pater suus, benedixitque singulis benedictionibus propriis. Et praecepit eis dicens. Dum quibusque cogitationum affectuumque qualitatibus, utilia spiritus, interioritatum specialis nostrarum pater, consilia distribuit, quasi singulis propriis benedictionibus valedicit.
VERS. 29, 30.— Congregor, inquit, ad populum meum; et sepelite me cum patribus meis in spelunca duplici, quae est in agro Ephron Hethaei, contra Mambre in terra Chanaan, quam emit Abraham cum [Col. 0330D] agro ab Ephron Hethaeo in possessionem sepulcri. Ad populum suum congregatur, cum ad mores, et actus ratione dignos spiritus omnino restringitur. In spelunca duplici cum patribus suis sepelitur, cum et ab extrinsecis delectationibus, et exterioritatum earumdem imaginationibus, cum praematuris spiritualium rationum motibus, acsi cum patribus absconditur. Potest et spelunca duplex, geminus timor intelligi, quo et poena metuitur, vel regni amissio proponitur. His ergo duobus non immerito pavore contractus coercetur, et exemplis eorum quorum paternitates ( sic ) affectus aggregatus, a saeculi turbore sopitur.
Hanc speluncam ab Ephron Hethaeo in possessionem [Col. 0331A] sepulcri Abraham emit, cum spiritus interiorum gentium Pater ab affectu carnali, qui pulverem, id est curas inutiles et moeroris sibi injicit, et ad reprobi sensus stuporem quandoque pertrahit, sensuum imaginationumque continentiam, sub obtentu internae quietis omni laborum impendio exigit. Ephron autem dicitur pulvis inutilis, vel pulvis moeroris; Hethaeus stupens. In terra Chanaan contra Mambre ager est, quia in terrenitate, ubi a vitiis negatur otium, quod est virtuti discretionis et perspicuitatis adversum, conscientia quam excoli necesse est, jacet; vel corpus nostrum, ubi quaeri et emi convenit duplicis speluncae sepulcrum. Chanaan enim negotiationem, Mambre sonat perspicua, vel divisionem.
[Col. 0331B] VERS. 31.— Ibi sepelierunt eum, et Saram uxorem ejus: ibi sepultus est Isaac cum Rebecca conjuge. Ibi et Lia condita jacet. Abraham cum Sara ibi sepelitur, cum ratio vel spiritus, quod idem est, cum subdita sibi voluntate bona a strepitu interiorum, exteriorumque sensuum, intra septa timoris occultatur. Isaac et Rebecca pariter conduntur, cum spes aeterni gaudii, cum unice sibi juncta patientia illorum secreto miscetur. Frustra enim palmam praemii sperat, qui adversa bellorum non tolerat. Ibi Lia condita jacet, quia tota operum nostrorum laboriositas simul conquiescit et residet; nil enim exterius usurpat aut volet.
VERS. 32.— Finitisque mandatis quibus filios instruxerat, collegit pedes suos super lectulum, et [Col. 0331C] obiit; appositusque est ad populum suum. Post mandata colligit pedes super lectulum, quia postquam ad virtutis instrumenta pertigerit affectus, hac illacque diffluentes intra fulcrum conscientiae jam pacatae et silentis constituit. Obit, et ad populum apponitur, cum a praesentium desideriis excidens, ad populum internarum seditionum sollicite et vigilanter observandum diligens custos adjungitur.
VERS. 1. 2.— Quod cernens Joseph, ruit super faciem patris flens et deosculans eum. Praecepitque servis suis medicis ut aromatibus condirent patrem. Cum intellectualitas secundum 178 humanas astutias, [Col. 0331D] et saeculi concupiscentias, spiritum experitur exstingui, quanto puriorem sentit, tanto uberius in faciem ruere, ad ejus scilicet notitiam magis magisque sequendam divinitus consuevit illabi. Faciem pro notitia poni Scripturae consuetudinis est. Flet, eumque deosculatur, cum intentive, et omni animositatis teneritudine, erga rationalitatis bonum afficitur. Servis suis medicis praecipit ut patrem condiant, quia singulis quibusque luminibus rationis ipsius veritatis, ac si clarissimae faciei forma cognitae, et intimae charitudinis osculis applicitae status, infirmitatem mederi potentibus, solique divino intellectui inservientibus, de cura indesinenter sollicitatis, spiritus mandat, ne patere sinant [Col. 0332A] saeculi corruptionibus, virtutum videlicet ac orationum condiendo odoribus.
VERS. 3.— Quibus jussa explentibus, transierunt quadraginta dies; iste quippe mos erat cadaverum conditorum. Flevitque eum Aegyptus diebus septuaginta. Quadraginta dies post conditionem transeunt, cum universitas temporalis prosperitatis uti transitoria contemnitur, postquam mentem spiritualia charismata imbuunt. Denarius enim pro universitate, quaternarius pro temporalitate, dies pro prosperitate ponitur. Ex his superius actum est. Sic enim cadaveris, id est infimae et ruinosae nostrae naturae aliqua firmitas comprobatur, si nihil a nobis temporaliter prosperum cupiatur. Per dies rursus divinorum munerum splendores signantur. Septuaginta [Col. 0332B] ergo diebus Aegyptus Jacob flevit, dum ex gratiarum plenitudine spiritum mundus sibi exstinctum doluit. Septies deni septuaginta sunt, et septenarius plenarium quid figurans denario, custodia scilicet sanctae legis roboratur, quia super trementem Dei verba Spiritus requiescere dicitur (Isai. LXVI, 2) .
VERS. 4, 5.— Et expleto planctus tempore, locutus est Joseph ad familiam Pharaonis: Si inveni gratiam in conspectu vestro, loquimini in auribus Pharaonis, eo quod pater meus adjuraverit me, dicens: En morior, in sepulcro meo quod fodi mihi in terra Chanaan, sepelies me. Tempus planctus expletur, cum quilibet vir sanctus, qui saeculo idoneus olim erat, et ideo periisse mundi honoribus [Col. 0332C] plangebatur, ad hoc usque per studium disciplinae se dejicit, ut etiam a saeculo contemnatur, et jam non solum sibi mundus crucifixus sit, sed etiam ipse mundo crucifigatur. Hujus ergo intellectualitas ad familiam Pharaonis loquitur, cum cogitationes affectuum carnalium sentire quae sua sunt adhortatur. Verborum autem sensus est: Si in ipso considerationis vestrae examine, gratiam divinam, non humanam gloriam prosequi, et cupere invenior, agite vos cogitationes cum intelligentia affectus carnalis; et apud ipsum tractate quatenus assentiat juri paterno, id est legibus rationis, quia emori saeculo delegit, et saeculari terrenitate discussa, in qua continua, juxta nomen Chanaan, [Col. 0332D] motatione nutabat, ab externis tumultibus abscondi quaerit.
VERS. 6.— Ascendam igitur, et sepeliam patrem meum, ac revertar. Dixitque ei Pharao: Ascende, et sepeli patrem tuum, sicut adjuratus es. Ab imis, inquit, desideriis progrediar, ut rationis quae me genuit auctoritatem coelestibus inhaerendo tuear, et sic ad patriam velut ad naturalem conditionis, ac dignitatis meae ordinem revertar. Nutus Pharaonis, impotentia est, contra intellectualitatis excellentiam, repugnationis. Caetera ut superius.
VERS. 7, 8.— Quo ascendente, ierunt cum eo omnes senes domus Pharaonis, cunctique majores natu terrae Aegypti, domus Joseph cum fratribus suis, absque parvulis et gregibus, atque armentis, quae [Col. 0333A] derelinquerant in terra Gessen. Ipso ascendente omnes senes domus Pharaonis, cum eo non ascendere, sed ire dicuntur, quia intelligentia summis inhiante, jam carnis motus defervescentes et languidi, velint, nolint, spiritualitati obsecundare coguntur; et post eam, vel cum ea irrefragabiles pertrahuntur. Majores natu terrae Aegypti sunt vitia, quae originalia et ideo antiquiora saeculo insunt. Haec coeunt, quia obesse non possunt. Domus Joseph cum fratribus suis, illae scilicet virtutes, quae specialiter intellectualitati adnituntur, ut sunt caelibatus, munditia animi, otium a forensibus curis, nam versari solet in his cum animae et corporis bonis justitiae, matris omnium, filiis.
Absque parvulis et gregibus, et armentis, id est [Col. 0333B] absque his quae immatura adhuc sunt bonis, et hebetudinibus naturaliter ingenitis, et exterioribus exercitiis. Greges namque ad simplicitatem, armenta ad procurationum attinent laborem. Haec in terra Gessen derelinquuntur, quia per stabilem discretionis subtilitatem, qua palpationi vitiorum appropinquatur, haec ad contemplationem pertingere, non potentia solummodo caute discutienda dimittuntur. Quod totum est. Quae soli actualitati conveniunt, vel quae penitus stolida, et quasi pecualia sunt, speculationis summa non scandunt.
VERS. 9, 10.— Habuit quoque in comitatu currus et equites: et facta est turba non modica. Veneruntque ad aream Atad, quae sita est trans Jordanem: ubi celebrantes exsequias magno planctu atque vehementi, [Col. 0333C] impleverunt septem dies. In comitatu currus habet et equites, dum et alios per patientiam in modum currus portare scit, et equum temporalis gloriae in morem 179 militis regere novit. Novit enim tolerans non esse condignas passiones hujus temporis ad futuram gloriam (Rom. VIII, 18) . Et, sperare in incerto divitiarum non debere, Apostolum monuisse scit (I Tim. VI, 17) . Tali cuidam clamabatur. Currus Israel et auriga ejus (IV Reg. II, 12) . Dum enim per patientiam seipsum cum sua concupiscentia vincit, et equum saecularis lasciviae reprimit, purior his comitibus ad visionem deitatis ascendit, et jam non modica, sed insignis virtutum numerositas fit. Jordanis dicitur descensus eorum; non est turba modica, quam profecto commendat [Col. 0333D] humilitas maxima, quia quo pulchrior est conscientia, novit juxta Prophetam, et sonum nominis, cum suis viribus descendere in seipsa.
Trans Jordanem ergo area sita est, quia postquam a mundi amore et pompis ejus corda deponimus, et ad Dei servitutem nos et nostra subjicimus, ad aream intestinarum passionum, ubi virtus a vitio tolerantiae tribula discutitur, propinquamus. Accedens ad Deum sta in justitia et timore; et praepara animam tuam ad tentationem (Eccl. II, 1) . In area enim triticum a palea terendo discernitur. Ibi funus planctu vehementi celebratur, quia mortificatio membrorum super terram non nisi moerore, quod nullo praesentium gaudio leniri possit, acquiritur. [Col. 0334A] Sicque septem dies implentur, qui dum perseveratur in talibus spiritualium charismatum plenitudines cumulantur.
VERS. 11.— Quod cum vidissent habitatores terrae Chanaan, dixerunt: Planctus magnus iste est Aegyptiis. Idcirco appellaverunt nomen loci illius Planctus Aegypti. Postquam hi qui terram habitant, et perpetuo motui, quod est Chanaan, subjacent; qui terrenum habent fundamentum, quorum in coelis conversatio non est, aliorum studium spirituale attendunt, vehementer mirantur, et mirantes exhorrent, quod cum saeculi gaudia suppetant, indesinenti se moerore consumant. Unde et Aegyptios vocant, quos jugis tristitiae tenebris pessumdatos vident, et monasteria, ubi hae cohibitiones aguntur, [Col. 0334B] barathrum appellant, ubi lux transitoriae jucunditatis et gloriarum examina non apparent.
VERS. 12, 13.— Fecerunt ergo filii Jacob sicut praeceperat eis. Et portantes eum in terram Chanaan, sepelierunt eum in spelunca duplici, etc. Spiritus noster postquam vitia supplantaverit, filii ejus, motus videlicet, juxta Job, fortitudine robusti (Job, 36, 19) , facile jam imperiis ejus obediunt, sed ne de viribus supplantationis efferantur, in terram Chanaan eum jam portant, dum terrenitatis ac mutabilitatis suae, cui subjecere adhuc potest, eum commemorant. In spelunca sensuum imaginationumque continentiae contutatur, quae a potestate Ephron, id est carnalis affectus, cujus sollicitudinum inutilium pulvere obscuramur, sunt enim et utiles curae; [Col. 0334C] pretio internae devotionis exigitur, ut contra faciem Mambre, id est, ad subtilem discretionis cognitionem dirigatur. (VERS. 14.) Reversusque est Joseph in Aegyptum cum fratribus suis et omni comitatu, sepulto patre. Etsi spiritus noster a saeculi actibus apud se absconditur, intellectualitatis tamen cum caeteris charitatis matris germanae sibi junctis fetibus, ad Aegyptum, recordationem, videlicet conditionalis suae ignorantiae, et obscuritatis necesse est revertatur, sicut typicus Jacob ad terram Chanaan superius a cogitationibus reportatur. Unde Dominus per Isaiam: Descendit populus meus in Aegyptum, ut colonus esset ibi (Isai. LII, 4) ; et diceret cum Psalmista: Habitavi cum habitantibus Cedar, multum [Col. 0334D] incola fuit anima mea (Psal. CXIX, 5.) .
VERS. 15, 16, 17.— Quo mortuo, timentes fratres ejus, et mutuo colloquentes: Ne forte memor sit quod fecimus, mandaverunt ei: Pater, inquiunt, tuus praecepit nobis antequam moreretur, ut haec tibi verbis illius diceremus: Obsecro ut obliviscaris sceleris fratrum tuorum, et peccati atque malitiae quam exercuerunt in te. Postquam mundi astutiae spiritus noster emoritur, fratres de injuria quam intulerunt timent, quia virtutes de minus idonea stabilitate ac munditia penes intellectus excellentiam erubescere solent, et ne ab ejus gratia poenaliter decidant in vitia, non immerito trepidant. Ac si dicerent: Spiritualis virtus, ex qua esse habes, dum in mortificando super terram membra laborat ad quam universitas interni [Col. 0335A] roboris attinet, dum penitus quod officit abscindere non praevalet, caeterarum virtutum subjacentium infirmitates ac negligentias excusat; quia in quo regis imbecillis invenitur auctoritas, militum valde torpet alacritas. Fragilium ergo quibus olim subjacuimus motuum obliviscere, et, ut tibi competit, ad superna contende. Nos quoque oramus, inquiunt, ut servis Dei patris tui dimittas iniquitatem hanc. Servis Dei patris sui iniquitatem dimitti rogant, dum per intelligentiae supernae vim statibus animi, Deo rationalitatis auctori servire volentibus, desidiae veteris noxam expiari postulant.
VERS. 18, 19.— Quibus auditis flevit Joseph. Veneruntque ad eum fratres sui, et proni in terram dixerunt: Servi tui sumus. Nolite, ait, timere: num [Col. 0335B] possumus Dei resistere voluntati? Audit Joseph et flet, cum cogitationum humilitatem ad intellectus gratiam compungit et permovet. Audire in Scripturis intelligere dicitur, ut Apostolus: Animalis 180 homo non percipit quae sunt spiritus Dei (I Cor. II, 15) , neque enim audit, id est intelligit. Veniunt ad eum fratres, cum quaeque virtutes illi prospere adminiculantur; proni in terram ruunt, dum in contemplando coelestia de sua fragilitate humiliantur, quod Moyses, et Isaias, Deo sibi apparente, sed et alii fecisse leguntur. Servi, inquiunt, tui sumus, quia non imis desideriis, sed supernae gloriae invigilantes intellectualitati obsecundare volumus. Ne timeatis, ait, summa appetere, quia non possumus Dei voluntati resistere.
[Col. 0335C] VERS. 20.— Vos enim cogitastis de me malum, et Deus vertit illud in bonum, ut exaltaret me, sicut in praesentiarum cernitis, et salvos faceret multos populos. Quod est dicere: Velimus, nolimus, ad suum vos Deus velle contraxit, et cum de intellectualitatis rejectione, ac si cupidae mediocrium de ejus nimietate causantes cogitaveritis, sunt enim qui affectant media, sed magis sub hoc colore vitia. Deus ad mei exaltationem ipsis vobis ostendit effectibus, quod in me contineam bonum, et quod sine supernorum notitia in vobis non habeat vera salus locum; et multos populos, innumeras videlicet illas insolentias animi subjugaret per spiritualitatum saporem salubriter sibi. De his populis Job loquitur. [Col. 0335D] Ne protrahas, inquit, noctem ut ascendant populi pro eis (Job. XXXVI, 20) .
VERS. 21.— Nolite metuere. Ego pascam vos et parvulos vestros. Consolatusque est eos, et blande ac leniter est locutus. Ne inquit, fucatae et pestiferae illius mediocritatis nomine alta divinae speculationis attingere vereamini, quia in me et vos, quae ut virtutum constantiam habeatis, a me accepistis, et infirma quaeque in vobis quae lacte primordiorum indigent alemini. Consolatur et blande loquitur, cum per sapientiae salutaris illapsum, quidquid arduum et incomprehensibile videbatur, levigat, et nectareum jam aestimatur.
VERS. 22.— Et habitavit in Aegypto cum omni domo patris sui; vixitque centum decem annos. Et [Col. 0336A] vidit Ephraim filios usque ad tertiam generationem. Filii quoque Machir, filii Manasse nati sunt in genibus Joseph. In Aegypto habitat, si quandiu in mundo vivit, in moerore, tribulatione, atque angustia positum se intelligens quisque doleat. Cum omni autem patris domo ibi habitat, cum omni rationalium statuum frequentia, quidquid in hac valle lacrymarum illecebrosae consolationis est, refugit, exsecrandumque deputat. Aegyptus enim et moerorem, et tribulationem coangustantem et tenebras sonat. In his ergo degens, necesse est dicat: Diem hominis non concupivi [al. desideravi], tu scis (Jer. XVII, 16) . Denarius multiplicatus centenarium efficit. Per denarium namque divinae legis, cum centenarium perfectae observationis attigerit, sapientis [Col. 0336B] anima vivit, et in eo dies luminosae actionis in annos integritatum ac soliditatum provehit. Ephraim dicitur fructificans.
Fructus autem pii nostri exercitii filios habet, quia spei suae praemiis non caret. Ipsa enim spes filius est. Unde dicitur: Videas filiorum tuorum (Psal. CXXVII, 6) , id est praemia operum, vel effectus exspectationum. Prima itaque generatio bonum opus est; secunda, spei fiducia ex eodem bono opere est; tertia, perventio spei ipsius ad rem est. Potest et trina haec generatio accipi, juxta Apostolum, prius vocatio, deinde justificatio, ad postremum glorificatio. Quos enim, ait, vocavit, illos et justificavit, et quos justificavit, illos et glorificavit (Rom. VIII, 30) . Hos ergo intellectus filios attendit, [Col. 0336C] unde et ardentius fructificare contendit. Quod si Ephraim filios sola ea commoda, quae ex operibus nascuntur, non autem opera ipsa intelligimus, dicere possumus fructus operum, spes praemiorum; spei fructus, beatitudines animarum, deinde resurrectiones corporum. Unde psalmus. Dies, inquit, super dies regis adjicies, annos ejus usque in diem generationis, scilicet spirituum, et generationis, videlicet corporum (Psal. LX, 7) . Hinc et a Domino dicitur regeneratio. In regeneratione, ait, cum sederit filius hominis (Matth. XIX, 28) , etc.
Filius Manasse, qui dicitur obliviscens, est Machir, qui interpretatur videns. Quanto enim magis visibilium obliviscimur, tanto magis ad videnda coelestia [Col. 0336D] intellectualiter aperimur. Genibus vero sese foventium solent infantuli insidere, et eorum utique sedentium. Filii ergo Machir in genibus Joseph nascuntur, quia fructus speculativae visionis, quod est interna laetitia, et salutis aeternae quaedam securitas, in amore, et ex amore prodeunt intellectualitatis. Nisi enim funditus intelligentiae ametur puritas, nec contemplationis sublimitas, nec fructuum praedictorum sequetur utilitas. Sessio sane humilitatem, genuum inflexio, ubi ad excipiendos filios gremium dilatatur, charitatis significat visceralitatem, sine quibus valere non credimus, nec constare ad ista contrahenda intellectualitatem; scientia nempe inflat, charitas aedificat (I Cor. VIII, 1) .
VERS. 23.— Quibus transactis, locutus est fratribus [Col. 0337A] suis: Post mortem meam Deus visitabit vos, et ascendere vos faciet de terra ista ad terram quam juravit Abraham, Isaac et Jacob. Dum tot filiorum, id est incrementorum numerositate tenditur, inter miseriarum, quod est Aegyptus, circumstantias positis virtutibus 181 propriis discretive eloquitur. Post mortem, inquit, meam, cum scilicet carnalitatum surculos intelligibilitatis meae vivacitate succidero, tum a Deo visitabimini superni amoris conceptu plenario, et de terrenis his quibus irretimini imaginibus per Abraham, quod est paternitas spiritus, et Isaac, quod est spei gloriae risus, sed et Jacob, supplantationem videlicet totius noxii actus, sublevabimini ad illam quae non dejectionem sed soliditatem significat terram, quam promittit Deus [Col. 0337B] a mitibus possidendam (Matth. V, 4) , puritatem scilicet ad Deum contuendum stabilem et inconvulsam. Superbis plane Deus resistit, mitibus autem dat gratiam (Jac. IV, 6) . Cum namque vivimus spiritu, et per spiritum ipsum ad superna gaudia spei beatae ambulamus incessu (Gal. V, 25) , sine dubio supplantandae nequitiae prospero potimur effectu, a quibus tribus ac si patronis principalibus, merito exigitur sanctitatis gratia a Deo, quodam divini juris objectu. Qui enim in se piis actibus divinam resculpit imaginem, justa et prorsus felici violentia Dei quodammodo sibi promissam, et jure debitam vindicat sanctitudinem. Sancti, inquit, estote, quoniam sanctus sum (Lev. II, 44, XIX, 2) .
VERS. 24, 25.— Cumque adjurasset eos, atque [Col. 0337C] dixisset: Deus visitabit vos, asportate ossa mea vobiscum de loco isto, mortuus est, expletis centum decem vitae suae annis. Et conditus aromatibus, repositus est in loco in Aegypto. Adjurat, cum ad rectitudinis jura interiores status instituit et advocat, ut cum tentationum infirmitate torquentur, Deus, inquit, vos visitat, ut cum tentatione proventum faciat [Col. 0338A] (I Cor. X, 13) . De loco isto ossa mea asportate, id est de praesenti saeculo nequam, quod spiritualiter est Sodoma et Aegyptus, quidquid intellectualis virtutis habetis ad intentionem supernae aeternitatis attollite; nec habeatis hic manentem civitatem, sed futuram, cujus Deus est fabricator, inquirite (Hebr. XIII, 14) . Ossa profecto habet in Aegypto quisquis fortia quae agit non pro Deo operatur, sed pro saeculo. De his in psalmo: Deus, inquit, dissipabit ossa eorum qui hominibus placent (Psal. CXL, 7) . Ossa namque robur virtutis, et carnes significant pondus fragilitatis.
Postmodum ergo jam per observantiam Decalogi, ut praemissum est, ad certitudinem aeternae perfectionis attingens, totius terrenitatis concupiscentiae moritur. Centenarius plane a sinistra transit in dexteram, [Col. 0338B] quia plenitudo interior divinae multiplicata legis effectibus, a praesenti saeculo ad futurum, totis contemplando altissima transit affectibus. Reponitur conditus aromatibus in loco in Aegypto, quia contra carnis corruptiones, virtutum custodia munitus, inter praesentis saeculi procellas sub humilitatis stabilitate deponitur. Reponitur etiam solet dici pro eo quod est, absconditur. Et quisquis humilis esse cupit, ab omni profecto spectabilitate se occulit. Ipsum quoque positionis nomen hoc innuit. Unde psalmus: Qui posuit, inquit, id est deposuit, animam meam ad vitam (Psal. LXV, 9) ; multi enim elevantur ad mortem. Locus nempe electorum in praesenti humilitas. Unde est - Auro locus est, in quo confletur (Job. XXVIII) . Et: In valle lacrymarum in loco quem posuit (Psal. LXXXIII, 7) . Licet ergo totius fragremus sanctitatis aromatibus, ne favorum vulgarium aura jactemur, loci hujus modicitate stringamur, quia etsi Joseph, id est intellectualitatis auctoritas ad alta feratur, nosse tamen omnimodis debet, quia adhuc in saeculi hujus Aegypto moratur, ubi facile, nisi sibi Deus provideat, in deteriora flectatur.
[Col. 0337] FINIS.
Tropologiae in prophetas Osee et Amos ac Lamentationes Jeremiae
[Col. 0337D] 182 Amantissimo Patri et venerabili domino, universa charitatis affectione colendo, totius sanctae interioritatis vero cultori ac verae discretionis magistro NORBERTO, frater GUIBERTUS, monachus nomine, [Col. 0338D] peccator operibus, prosperis sui suorumque gaudere successibus.
Arduum nimis et magistris veteribus horrescendum praesentis prophetiae pelagus aggressuri, ad te, liberalissime [Col. 0339A] doctor, tanti ausus causas tuae conscii numilitatis inferimus. Cujus verba excusationis non ambigo quod modestia tua ea mente suscipiat qua a me intentione apud tuas sobrias aures promi constat.
Difficultatem plane hujus voluminis beatus Hieronymus ( Praefat. in Osee ) tanta mysteriorum nebulositate multiplicat ut Origenem, post apostolos in doctrina supremum, et Apollinarem Laodicenum, Pierium quoque, Eusebium etiam Caesariensem, ad extremum etiam Dydimum videntem, quibus suo tempore inter divinos oratores famosior nullus fuit, hoc ipsum fateatur aggressos exponere, et neminem eorumdem valuisse coepta perficere.
In quo mihi conatu videtur simultatis apud exteros [Col. 0339B] quidpiam generari, qui longe alia quam tanta sacramenta exigunt, haec aestimant intentione patrari. Sed hi qui talia opinantur, si aequa, quod illi facere voluerunt, et quod nos subinde prosequi nisi sumus, libra perpenderent, ab omni procul dubio vecordia hujus injustae suspicionis absisterent, cum enim legunt eumdem beatum Hieronymum magnis obscuritatibus involuta hujus libri dixisse sequentia. Intantum, inquit, ut et nos qui explanare conamur, et prudens lector simul attendat, quia si non veritatem, quod difficillimum est, saltem suspicionem verisimilium investigare valeamus, forsitan mihi naevos non minimae temeritatis inurent, qui materias viris extimescendas insignibus videar velut impudenter adorsus. Sed si quanta sit inter allegorias, imo inter [Col. 0339C] ipsas litterae explanationes, et moralitatem, quae inde elicitur, discrepantia attenderent, profecto sua adversum nos judicia continerent. Longe enim securius de nostrarum passionum, quas experimur intra nos, natura tractamus, quam de mysteriis Christi et Ecclesiae, in quibus, nisi simus circumspecti, facile exorbitare valemus. In tropologia enim eo solo proviso ut litterae obscuritas ad integrum nostris ingeniis elucescat, interioris hominis status prosecutione tutissima sine erroris timore disquiritur, si cautum tamen apud nos constet, ne noster videlicet intellectus a litterae concordia violenter intorqueri sinatur. Nisi enim litteram patenter agnoscas, frustra te in studio allegoriae exquirendae vel mortalitatis exerceas, et multum in hac discussione falleris, si quidquam [Col. 0340A] praeter rationem aut exempla Scripturarum investigare coneris.
Porro si de tantarum rerum praesumptione me ab aliquo dijudicari contingat, indubie sciat me solo Dei instinctu certissime haec penetrasse mysteria. Et testor Deum, qui aspirare non distulit, nullo meo praecedente exercitio, nulla providentia, nisi quantum inter scribendum dictandumque exceptoris mei brevis admodum patiebatur mora. Hactenus enim non tam perpetuitate legendi quam nimia continuatione scribendi, utpote qui non solum dictator exstiteram, sed et laboris indefessi notarius, oculorum meorum aciem undecunque obtuderam, unde ad hoc mea immoderantia me redegit, ut exceptore adhibito, quod mihi nunquam moris fuerat, sola memoria, [Col. 0340B] sola voce, sine manu, sine oculis praesens opusculum cogeret explicari. In quo pii moderatio lectoris attendat ut, si insolito mihi modo dictantem minus aliqua competenter dixisse repererit, eo mihi intuitu indulgere non differat, quo minus alienae dum mea scribit manui, quam meae quondam facere consueveram institisse cognoscit. Dum enim mea manu propria scriptitarem, et crebro contuitu inter scribendum eadem dicta reviserem, facillimum mihi erat et omissa retexere, et dum notarii mei fastidia nulla ex mora revereor, verborum curialitati secure mihimet ipsi morosus intendo. Tanto enim liberius ad animum 183 dicenda recolligo, quanto minus pro circumspicienda sententia dictandi lentitudinem [Col. 0340C] mihi soli vacuus erubesco.
Ex his ergo, quae in aliis difficilibus quibusque sum Scripturis expertus, divinis adminiculis et hoc opus adorior, non dubius quia, qui in minori sui amoris notitia tot praestitit, in suae contemplatione legis meae intentioni subsidia, melius jam intendenti, et devotius aspirato, non negabit animo majestas divina potiora de se tractandi atque cogitandi consilia.
Quia igitur quo nomine censeatur opusculum quaeri potest mihi videtur, quandoquidem commentariolos meos in Geneseos libro ita vocaverim, Moralia non debere vocari, sed vel manente sensu, lingua immutata, Tropologias in prophetis posse conjicio appellari.
[Col. 0339] EXPLICIT PROOEMIUM.
VERS. 1.—«Verbum Domini quod factum est ad Osee filiium Beeri.» Verbum hoc non elementarium, nec interius aliqua intellectuali ratiocinatione per sententiarum membra distinctum intelligere debemus, quod non sit aliud quam lumen illud quod illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum (Joan. I, 9) , quodque a Psalmista dicitur: «Signatum est super nos lumen tui vultus (Psal. IV, 7) .» Est autem rationis motus ad Dei dignoscentiam, bonique malique discretionem solis post Deum angelis hominibusque insitus. Hoc verbum Domini est, quia ab ipsa Sapientia creatrice, quae loquitur: «Ego in altissimis habito (Eccli. XXIV, 7) .» Ab initio et ante saecula intra angelos et homines et ipsa [Col. 0341B] dicta sapientia creata est (Ibid., 14) . Hoc verbum fit, cum illud interni tractatus diligentia subtili distributione quasi per corporea lineamenta dispertit. Fit quoque ad Osee, cum ad solam capacitatem intellectualitatis pertingit humanae. Ad Osee, inquam, fit, dum ad spiritum nostrum, in quo salutiferi consilii summa est, erudiendum singulari dignitate se colligit. Osee enim salvator. Domini interpretatur. Et cui magis spes humanae salutis post Dominum intenditur quam illi verbo, quod pedibus nostris, juxta psalmum, quasi lucerna praescribitur? (Psal. CXVIII, 105) . Unde et Domini dicitur, quia quod nos docendo salvat, soli illuminanti potius quam lunae illuminatae imputatur. Is Osee filius est Beeri, quia salvationis suae gloriam non haurit alias quam de [Col. 0341C] ipso proprio fonte Dei, Beeri namque puteus meus dicitur. Salvator itaque filius putei sui est, quia quidquid interius suggerendo salubre ministrat ex affluentia aquarum viventium quae fluunt impetu de Libano est (Cant. IV, 15) .
«In diebus Oziae, Joathan, Achaz, Ezechiae regum Juda.» Ozias fortitudo Domini, Joathan consummatio [Col. 0342A] vel perfectio, Achaz virtus, Ezechias imperium Domini sonant. Verbum ergo per bonae voluntatis retractationem quasi substantiale effectum regum Juda, id est confessionis dies efficit, dum per peccati emissionem virtutibus admissis menti claritates ostendit. Principium enim bonorum confessio malorum; si enim Ozias Domini est fortitudo, quid fortius quam injustitias in quibus erubescimus confiteri adversum nos Domino? (Psal. XXXI, 5.)
Deinde, juxta quod Joathan innuit, quoniam non solum bonum est confiteri, sed etiam consequenter psallere (Psal. XCI, 2) , si in boni exhibitione operis consummamur atque perficimur, juxta quod Achaz suo signat nomine. Virtus necessaria est, quia dum bona in nobis exuberant, honorum ambitio et laudis [Col. 0342B] appetentia, quae tunc importune ingerit, summa vi propellenda est. Quo facto, juxta quod Ezechias interpretatur plene Dominus imperat, quia qui sic se habet, competenter valet dicere: «Tuus sum ego, salvum me fac (Psal. CXVIII, 94) ,» praesertim cum sinistrae partis nil in se quod dominetur admittat.
VERS. 2.—«Et in diebus Jeroboam filii Joas regis Israel. Principium loquendi Domino in Osee.» Notandum quod superius verbum dixit factum ad Osee, modo principium loquendi 184 non ad Osee, sed in Osee. Ad Osee Dominus loquitur, cum aut per divina eloquia, aut per aliquam exterius exhibitam occasionem mens nostra compungitur; in Osee, vero cum sua ipsius contemplatione et piae cogitationis spontanea augmentatione succenditur. Jeroboam [Col. 0342C] temporalis, Joas sperans interpretatur, Israel princeps est Deo, vel directus Dei. Per Israel ergo affectus noster carnalis accipitur, qui nunquam nisi cum Deo, id est ratione comite principatur, nunquam per se dirigitur, quia nec ab Apostolo bonum in carne propria reperitur (Rom. VII, 19) .
Hic Jeroboam et Joas habet reges, quia temporalis [Col. 0343A] commodi et spei mundanae, quae ex eo semper gignitur, dominio frequenter vel exactione deprimitur. Qui duo habent dies, quia non nisi hujus saeculi explorant prosperitates. Quatuor ergo Judae reges, et duo Israelis sunt, quia unde ratio regitur, vel quod ratio reget, quadrum et ideo solidum est; in quo autem affectualiter intumescimus, quanto extra unitatem est, tanto divisioni et invidentiae pronum est. Quandiu itaque temporalia, et spes temporalium animo imperant, quamvis quatuor praecedentium regum magna potentia sit, tamen mentis status utrobique alternantes duobus aliquoties molliter obsecundant. Unde principium habet Dominus in Osee loquendi, cum in interiori homine habent quatuor contra duos primas ex aliqua re occasiones altercandi. [Col. 0343B] Hinc est quod sequitur.
«Et dixit Dominus ad Osee: Vade, sume tibi uxorem fornicationum, et fac filios fornicationum, quia fornicans fornicabitur terra a Domino.» Ad Osee Dominus dicit, cum causas interioris actus ab exteriori ingerit. Vade, inquit, ne majora de te sentias quam competit, sciens quia, dum advivis, caro adversus spiritum concupiscit (Gal. V, 17) , sed sume tibi uxorem fornicationum, id est ascribe tibi voluntatem, sine qua nec bonum nec malum fit, lascivientem per volutabra delectationum, et fac filios fornicationum, opera videlicet diversorum excessuum.
Haec est uxor quae in Evangelii parabola cum filiis [Col. 0343C] suis jubetur vendi (Matth. XVIII, 25) , hoc est extra libertatem arbitrii in reprobum sensum abduci. Sume, inquit, uxorem, et fac filios, id est firmiter tibi propone non bona quae cogitas et exerces, sed cogitationum libidines et luxus externos; nec id injuria, fornicans enim interius, et quasi apostatans consuetudinarie, exterius etiam fornicatur (Prov. VI, 12) , ore, ut Salomon ait, gradiens perverso. Terra, id est corporalis appetitus, a Domino.
VERS. 3.—«Et abiit, et accepit Gomer filiam Debelaim, et concepit, et peperit filium.» Abiit, cum a sui boni actus consideratione, fiduciaque recedit. Gomer interpretatur lacus, id est cisterna, Debelaim palatae eorum. Sunt autem palatae caricae recentes, inter duas palas premendo in modum laterum [Col. 0343D] compactae. Gomer accipit, cum solam lasciviam quasi laticem, quae intra se latet, attendit. Et haec est filia Debelaim, quia venenosam dulcedinem mundialis, quae per palas signatur, voluptas ob sui dilatationem gignit. Concipit tamen, et parit non filiam, sed filium, quia dum in suis sibi vilescit obtutibus, non consequitur effeminata mollities, sed masculina, ut sic dixerim virtus.
VERS. 4.—«Et dixit Dominus ad eum; Voca nomen ejus Jezrahel, quoniam adhuc modicum, et visitabo sanguinem Jezrahel super domum Jehu, et quiescere faciam regnum domus Israel.» Dominus ad eum dicit, cum quod super suo statu pensare debeat, ostendit. Jezrahel interpretatur semen Dei. Semen ergo Dei vocari filius praecipitur, quia robustum [Col. 0344A] opus est quidquid ex humilitatis semente creatur. Nec enim virtus dicitur, quae non humilitate conditur. Reddensque causas, adhuc, inquit, modicum, et visitabo sanguinem Jezrahel super domum Jehu, id est parva erit internae mora quietis, cum ulcisci coepero sanguinem, quod est peccatum vitiatae humilitatis, et hoc super domum Jehu, id est stabilitatem conscientiae, quae ex Dei desiderio quamdam molitur immobilitatem, in qua diu sibi non licet consistere. Fit enim silentium in coelo, sed vix media hora.
Notandum autem quod non aliud sit vocare filium quam aestimare opus proprium. Verbum, quod est visitare, cum sit frequentativum, bifariam in Scripturis accipitur, ut est: «Visitabo in virga (Psal. LXXXVIII, 33) .» Et: «Visita nos in salutari (Psal. CV, 4) ,» et assiduitatem divinae introrsum correctionis insinuat.
Israel pro affectu carnali posuimus, qui, sine Deo, seductor; cum Deo, princeps et directus est. Regnum quiescere facit Deus, cum mitiores reddit turbulentiam atque superbiam ejusdem carnalis affectus. Non enim dixit deficere, sed quiescere, ut est illud: «Peccatum in vobis non dominabitur (Rom. VI, 14) ,» plane nolens dicere, non erit.
VERS. 5.—«Et in illa die conteram arcum Israel in valle Jezrahel.» In illa die, hoc est in illa visitatione divina arcus Israel conteritur, quia subdolae affectus nostri suggestiones superni amoris diligentia decoquuntur. [Col. 0344C] Et hoc fit in valle Jezrahel, in humilitate videlicet 185 quae ex seminario Dei timoris solum modo originem habet.
Nota propheticum morem, quod crebro repetunt in die illa, demonstrativo pronomine ostendentes quam frequens inesse menti debeat lucis internae praesentia. Consuetudinarium quoque Scripturis est arcum pro insidiis ponere.
VERS. 6.—«Et concepit adhuc et peperit filiam. Et dixit ei. Voca nomen ejus Absque misericordia; quia non addam ultra misereri domui Israel, sed oblivione obliviscar eorum.» Adhuc concipit, filiamque parit, cum post rigidiorem statum ad infirmiora non solum cogitanda sed etiam peragenda sese deflectit. A Deo tamen imperatur ut nomen ejus [Col. 0344D] Absque misericordia vocetur, quia semper ex rationis sibi deliberatione ingeritur, ne erga carnis macerationem aliqua falsa pietate moliatur. Solent enim qui vigilant cerebro suo timere; qui flent, oculis; qui jejunant, corpori universo. Non quod horum nimietas inhibenda non sit, sed quod, si nimium levigentur, obsit. Cui concinit illud: «Pelles, inquit, tabernaculorum tuorum extende, ne parcas (Isai. LIV, 2) .» Quod est dicere: Exempla sanctorum, quorum auctoritate muniris, in tuo opere sine ulla retractatione propaga. Non se additurum Deus misereri Israel pollicetur, dum per instinctum suum contra se indurari edocet eos, qui pro se aeternam parcimoniam profitentur, sed oblivione oblivisci eorum, dum quod in suae conversionis [Col. 0345A] initiis semel obliterarunt a cordibus, perpetua subductione dimoveant. Sciendum autem quod geminationes verborum, ut est, vita vivere, morte mori, et caetera his similia, vernacula Hebraeorum locutio magis quam typus aliquis sit.
VERS. 7.—«Et domui Juda miserebor, et salvabo eos in Domino Deo suo, et non salvabo eos in arcu, et gladio, et in bello, et in equis, et in equitibus.» Israel, et Juda habent domus, quia diversos ab invicem habent status. Domui ergo Juda miseretur, quia eos, quibus piae confessionis indulget gratiam, reveretur. Salvat eos in Domino Deo suo, quod et ipsum Hebraica locutio est, quod est in seipso, dum ex eo quod dominari eum sciunt, timent; ex eo quod Deum norunt, se eum habituros [Col. 0345B] in praemio ex amore sperant. Quod totum nil aliud est quam timore primum, dehinc amore salvari. Domino enim timor, ut Aggeus: «Si ego Dominus, ubi timor meus? (Mal. I, 6.) » Deo autem ac si patri amor attinet. Unde isdem: «Si ego, inquit, pater, ubi honor meus? (Ibid.) » Et non salvat eos in arcu, quia nullo suae rigidae intentionis labore consolidat, nec gladio discretionis observat, neque in bello, quia cum vitiis frequens dimicat, non in equis, in quo scilicet carnis petulantiam fraenat, non in equitibus, ubi omni superbiae ac animalitati superequitat, quidquam salutiferum eis praestat. Quod totum est: «Non volentis, neque currentis, sed miserentis est Dei (Rom. IX, 16) ,» ut non quis in exercitio, sed Dei nitatur auxilio.
[Col. 0345C] VERS. 8, 9.—«Et ablactavit eam, quae erat Absque misericordia. Et concepit, et peperit filium. Et dixit: Voca nomen ejus: Non populus meus, quia vos non populus meus, et ego non ero vester Deus.» Filia ablactatur, cum a lenocinio pravae remissionis absistitur. Nosmet namque lactamus, cum nos nobis bonis male parcendo laboribus intra nos adulamur. Concipit deinde, et parit filium, cum de experientia propriae fragilitatis in fortiorem emergit statum. Vocari nomen ejus Non populus meus jubet, quia quantumlibet in bono opere exerceatur, etiam cum summa gesserit inutilia apud se censeri docet, ne scilicet securitatem piorum studiorum ei populus pariat, etsi ad hoc multa etiam [Col. 0345D] irreprehensibilitate desudat. Unde est: «Servi inutiles sumus, quod debuimus facere fecimus (Luc. XVII, 10) .» Et: «Nescit homo utrum amore an odio sit dignus (Eccle. IX, 1) .» Affectando autem concipimus, efficiendo parimus. Vos non populus meus dicit, quia mentis obtutibus peccati semper consideratione praelata ne reprobus inveniatur, cujusque tumorem reflare non desinit. Unde et non ero vester Deus subjungitur, ut semper omnis quaelibet bona agens de sua sorte futura debere metuere doceatur.
VERS. 10.—«Et erit numerus filiorum Israel quasi arena maris, quae sine mensura est, et non numerabitur.» Filiorum Israel numerus quasi arena maris est, cum affectualis levitas sub pondere [Col. 0346A] divini timoris est, et condimento divinae sapientiae fatuitas interna salitur. Sal enim, ut dicunt, ex maritima arena conficitur; quae tamen sine mensura est, et non numeratur, quia quocunque superni metus artificio cogitationum inanium minutiae deprimantur, nunquam tamen ad integrum cohiberi, aut comprehendi possunt ab eo ipso qui patitur. Mensuram autem accipe ad excursum appetitus, numerum vero ad crebras revolutiones interni qui fit cogitando rotatus. «Et erit, in loco ubi dicetur eis, Non populus meus vos, dicetur eis: Filii Dei viventis.» Erit, inquit, idem quod dicam, pro certo constabit. Est autem Hebraici moris, sicut et illud quod quibusdam propheticis verbis praescribitur, semper, ut scilicet se aeterna, non volubilia [Col. 0346B] denuntiare significent. Locus autem noster, Dei timor est. Sicut enim gaudium effusio mentis est, ita timor restrictio. Unde est: «Haec recordatus sum, et 186 effudi in me animam meam (Psal. XLI, 5) ,» etc. Et: «In valle, inquit, lacrymarum in loco quem posui (Psal. LXXXIII, 7) ,» qui non est alius quam timor et humilitas. In hoc, inquam, loco, ubi spiritualis mentem populositas pene exsortes a Deo nos nobis videri efficit. Filii Dei viventis dicuntur, quia ex nostri recompensatione quem patimur in observanda humilitate laboris, is saepissime fructus accedit, ut tantarum nube remota turbarum infinita redeat, et plusquam sperari valuerit placiditas animorum, ut jam mens de aeterna salute periclitari non timeat, sed jam spe in superna homo [Col. 0346C] sublatus Christo cum Apostolo conregnet atque consedeat (Ephes. II, 6) . Hoc modo status nostri, qui juxta psalmum, descenderant in abyssos, ascendunt usque ad coelos (Psal. CVI, 26) . Filii Dei dicuntur, sed viventis, quod vigilanter est additum, ut qui mortem de interioris pugnae praestolabantur eventu, Deo adhaerendo de immortalis vitae spe jam certificentur accessu.
VERS. 11.—«Et congregabuntur filii Juda et filii Israel pariter, et ponent sibimet caput unum, et ascendent de terra, quia magnus dies Jezrahel.» Filii Juda, et filii Israel pariter congregantur, cum piae confessionis alacritas, et affectualium motuum stoliditas sub unius Dei timoris vinculo glomerantur, [Col. 0346D] dum quidquid vulgi nugacis, quod introrsum perstrepit, scurrilitate dispergitur, sanctae confessionis cohibitione frenatur. Unum caput sibi ponunt, quando sub una ratione magistra se congerunt, unde et ascendunt de terra, quia illustrante eadem a Deo primum ipso lustrata terrae, id est carnis, excedunt desideria. Et hoc fit, quia Jezrahel dies magnus existit, magna scilicet claritas divini seminis, id est inspirationis, per quam vera humilitas mentibus insinuatur, ignoscit; non enim sese quispiam nisi ex magno Dei amore in praesenti contemnit.
VERS. 1.—«Dicite fratribus vestris: Populus meus, et sorori vestrae: Misericordiam consecuta.» [Col. 0347A] Vox est Israelis ad filios Juda jam non desperantium post motus illos superiores de salute sua, acsi dicerent: Quoniam, o filii Juda, motus scilicet spirituales, qui nos ad confessionis cohortamini puritatem, unum sub uno capite jam sentimus, dicite fratribus vestris, id est affectuum motibus jam vobis consentaneis, ut pote ex eadem matre ratione genitis, quia sub eadem ipsa compopulares estis, et si qua subinde fragilitas, tanquam soror, vobis incessit, sine spe misericordiae fortia repetentibus non sit.
VERS. 2.—«Judicate matrem vestram, judicate, quoniam ipsa non uxor mea, et ego non vir ejus.» Licet tanta indulgentia sorori et fratribus praebeatur, tamen judicanda est mater ratio ab inferioribus [Col. 0347B] suis motibus, tanquam quae regere eos debuerit; et insuper judicanda, plane judicanda, quod non primordia delectationis obstruserit, nec minus judicanda, imo potius quod ineptum aliquoties opus admiserit, quoniam in eo quod externo, id est diabolico semine conceperit. Non uxor mea, et ego non talis germinis infusione vir ejus Omne enim quod nascitur ex Deo nescit [al., vincit ] mundum (I Joan. V, 4) . «Auferat fornicationes suas a facie sua, et adulteria sua de medio uberum suorum. (VERS. 3.) Ne forte exspoliem eam nudam, et statuam eam secundum diem nativitatis suae.» Aufert fornicationes a facie sua, cum a sua imaginatione removet peccata praeterita; cum enim turpium nostrorum recordamur actuum, in vapido animi statu constituti, [Col. 0347C] errorem nobis facillime refricamus antiquum. Inter ubera cor consistit. Dilectus enim in amoris Cantico inter ubera commorari dicitur (Cant. I, 12) . De medio ergo uberum adulteria auferuntur, cum a jure maritali, quod Dei tenax amor est, quae possunt falso diligi corruptibilia quaelibet subtrahuntur. Ne forte, inquit, exspoliem eam nudam, ne usu scilicet peccandi justo meo judicio per reprobum sensum ducatur ad impudentiam. Nemo enim nisi sui incuriosus aequanimiter ferre dignoscitur, si sensus improbitas aeque pudenda ut impudenda perpetitur. Vel secundum illud: «Beatus qui custodit vestimenta sua, ne nudus ambulet, ne videant turpitudinem ejus (Apoc. XVI, 15) .» Secundum diem nativitatis suae eam Deus statuit, cum originalia et [Col. 0347D] actualia mala ei in vacuum gratiam Dei recipienti nequaquam imminuit. «Et ponam eam quasi solitudinem, et statuam eam velut terram inviam, et interficiam eam siti. (VERS. 4) Et filiorum ejus non miserebor: quoniam filii fornicationum sunt.» In solitudine ponitur, qui a Deo inhabitatore desolatur. Velut terra invia statuitur, in cujus corde nullius doctrinae, nullius boni exempli vestigium reperitur. Siti interficitur, cujus interioribus nullo modo fons aquae in vitam aeternam salientis illabitur. Filiorum ejus non miseretur Deus, cum peccanti ad mortem cuilibet, et gratiam qua salvari poterat impugnanti, etiam caeterorum fidelium oratio juxta Joannem apostolum denegatur. Quod totum ad [Col. 0348A] incorrigibilitatem affectualium motuum, qui Deo non respiciente durantur, referri convenit. Unde sequitur.
VERS. 5.—«Quoniam, inquit, filii fornicationum sunt quia fornicata est mater eorum, confusa est 187 quae concepit eos.» Nisi enim primum conscientia mater a Dei amore exerrans, velut legali exorbitaret a thoro, ipsae cogitationes et intentiones, quae quasi filii inde propagantur, nomine non fierent inhonesto. Quia enim irrationabiliter in ipsa pravitatis conceptione confunditur, ex traduce generantis proles necesse est identidem vitietur.
«Quia dixit, inquit, vadam post amatores meos, qui dant panes mihi, et aquas meas, lanam meam, [Col. 0348B] et linum meum, oleum meum, et potum meum.» Dixit nil aliud est quam apud se destinavit. Amatores non alii sunt quam aut daemones, qui nostris desideriis causas vitiorum suppeditando suffragantur, aut quilibet amici sive potentes, qui talibus assequendis, seu favore, seu munere miseros prosequuntur. Hi dant panes, cum rerum temporalium administrant jucunditates. Unde est: Abominabilis ei haud dubium quin justo panis, id est voluptas in vita sua (Job. XXXIII, 20) . Dant aquas, quando ad votum carnales ingerunt fluxus atque lascivias. Unde per loca inaquosa spiritus egrediens ambulare dicitur (Matth. XII, 43) , et Behemoth in locis humentibus habitare prohibetur (Job. XL, 16) . Dant quoque lanam, cum saecularis curae reique familiaris, quod [Col. 0348C] plurimi pretii apud ipsos est, docent scientiam. Non minus etiam linum praebent, cum aut liberales artes, quae plurimo egent acumine, aut causarum forensium subtilitates insinuant. Oleum pariter tribuunt, cum qualiter ditioribus se adulari debeant instruunt. Potum quoque his propinant quos libidinum furoribus malesuada circumlocutione inebriant. Hac lana eoque lino etiam utiliter Ecclesia utitur, quae apud Salomonem utrumque quaesisse et operata dicitur (Prov. XXXI, 13) . Confunduntur quoque Aegyptii e diverso, qui operabantur linum pectentes, et texentes subtilia (Isai. XIX, 9) , id est machinantes astuta.
Notandum denique quod, dum de suis se mulier mercibus jactat, unicuique speciei quod sua sit, vigilanter [Col. 0348D] assignat. Quid enim apud reprobos magis suum quam illud quod, Deo reprobato, solis militat usibus vitiorum?
VERS. 6.—«Propter hoc ecce ego sepiam viam tuam spinis, et sepiam eam maceria, et semitas suas non inveniet.» Quia ergo magis amatoribus suis quam Deo prosperitas talis ascribitur, et non ad Dei, sed in suos turpiter usus expenditur. Propter hoc, inquam, via ejus spinis repente sepitur, dum tota illa mollities et secundum ista proficiendi intentio in adversitatum aculeos, et in lapidum duritiam commutatur. Cui tropologiae pulchre alludit Balaam, asino sedens, in angustiis duarum maceriarum deprehensus (Num. XXII, 24) . Solent enim [Col. 0349A] talibus provenire, ut subita mutatione fortunae amicos aeque ut inimicos experiantur infensos. Unde semitas suas jam non invenit, quia diverticula pravarum actionum et furtivorum moliminum angiporta divini judicii incursus obstrusit.
VERS. 7.—«Et dicet: Vadam, et revertar ad virum meum priorem, quia bene mihi erat tunc magis quam nunc.» Dicet, videlicet proponet. Vadam, scilicet a talis prosperitatulae me occupatione removeam. Ad virum meum priorem revertur, quia ad eum, cui prima mea, me scilicet, et omne interius meum debeo, me referam, a quo viriliter regar. Bene mihi erat tunc magis quam nunc, quia postquam primum ordinem, et divinae institutionis legisque naturae deservi, multimodo me errori et [Col. 0349B] dolori inservi.
VERS. 8.—«Et haec nescivit, quia ego dedi ei frumentum, et vinum, et oleum.» Ac si diceret: Haec miserabilis illa, dum amatores prosequeretur iniquos, quod sibi essent in adversum convertenda nescivit. At modo non immerito postliminium meditatur, quia ego dedi ei causas, pro quibus ad me avidius revertatur. Frumentum dat, cum doctrinae salutaris alimenta ministrat. Et quia praedicationis sive lectionis exercitatio, sine divina inspiratione vacua constat, vinum supernae dulcedinis additur, quo veteris inertiae torpor abscedat. Datur et oleum, ut progrediatur suavitas dilectionis ad proximum. «Et argentum multiplicavi ei, et aurum, quae fecerunt Baal.» Argentum multiplicat, cum Scripturarum [Col. 0349C] scientiam, sive doctrinae efficaciam coaugmentat. Aurum quoque eadem largitate praerogat, cum aut supernorum notitiam, aut vitae excellentiam subministrat. Haec quondam Baal fecerunt, quia per inanem gloriam in diabolica servitia abusive transtulerunt.
Nota propheticum morem, quam facile de singulari ad pluralem, de plurali ad singularem, de persona quoque ad personam delabatur. Unde superius dicens Sepiam vitam tuam, subjecit mox semitas suas non inveniet. Et hic cum se ei multiplicasse aurum diceret, subdidit: quae fecerunt, inquit, Baal.
VERS. 9.—«Idcirco convertar, et sumam frumentum meum in tempore suo, et vinum meum in [Col. 0349D] tempore suo, et liberabo lanam meam, et linum meum, quae operiebant ignominiam ejus.» Idcirco revertitur, quia ex tantorum munerum, quae ei impenderat, consideratione reflectitur. Unde crebro ei objicimus, ut 188 eos, pro quibus passum se meminit, diabolica non sinat fraude lacerari. Sumit frumentum suum in tempore suo, cum divinam scientiam, non qua abutebatur, sed suam conservat, et retinet remunerandam aeternaliter, quod est in tempore suo. De quo dicitur: «Tempus meum nondum advenit (Joan. VII, 6) .» Est autem tempus sine tempore, pro saeculo, vel statu non pro varietate positum. De vino et tempore ejus idem sentitur. Lanam suam et linum suum Deus liberat, quando exercitium, [Col. 0350A] quod circa scientiam, quae per lanam, quae crassioris naturae est, intelligitur, habuimus; et linum subtilioris intelligentiae, quae sapientia dicitur, bravio coelesti apponderat. Lanam etiam et linum librat, quando quidquid temporaliter aut scimus, aut sapimus, etiam in praesenti ad Dei contemplationem suspendit et elevat. Cui consonat: «Qui appendit, inquit, tribus digitis, id est amore Trinitatis, molem terrenae mentis, et librat in pondere montes (Isai. XL, 12) ,» ut sancti quantum amant, tantum interni saporis accipiant. Pondus enim a pendendo dicitur, et qui pendet ad aliquid inclinatur, unde et qui amat pendere dicitur. Haec operiebant ignominiam ejus, quia quo major aliquibus exuberat in praesenti astutia, eo licentia peccandi ex [Col. 0350B] eruditionis velamine magis eis inesse videtur authentica.
VERS. 10.—«Et tunc revelabo stultitiam ejus in oculis amatorum ejus, et vir non eruet eam de manu mea.» Nunc revelatur stultitia ejus, quia in ipso conversionis ejus novo statu amatorum ejus oculis, id est sensibus intelligi datur, quia studium illud inordinatum et incompetens erat, quod tanta severitate contemnitur. Nulli enim improbis vivaciora exempla proponunt, quam qui pro Deo ab eorum illecebrosa societate desciscunt. Vir de manu Dei eam non eruit, quia nullus adeo vivax rationis est motus, qui contra ingruentes cordi ejus aeterni judicii minas excusabile aliquid loqui possit.
VERS. 11, 12.—«Et cessare faciam omne gaudium [Col. 0350C] ejus, solemnitatem ejus, neomeniam ejus, Sabbatum ejus, et omnia festa tempora ejus. Et corrumpam vineam ejus, et ficum ejus de quibus dixit: Mercedes hae, meae sunt, quas dederunt mihi amatores mei.» Omne gaudium ejus cessare facit, cum quidquid ineptae laetitiae ex instantibus prosperis eatenus colligebat solo lacrymarum appetitu despuit: «Fuerunt, inquiens, lacrymae meae, panes die ac nocte (Psal. XLI, 4) .» Solemnitas ejus cessat, cum hujus mundi spectacula jam et celeberrimos, qui oculos praecipue pascere solent, conventus ignorat. Neomenia quoque, quae nova luna dicitur, conquiescit, quia nulla temporum mutatio de adversis scilicet, quae supra retulimus, in prospera mentem ejus in spem inanem erigit. Sabbatum [Col. 0350D] deinde destruitur, quando torpor et otium ab ejus cogitatione recutitur. Etenim Nabuchodonosor otium, juxta Ezechiel, Sabbatorum imitatur (Ezech. XXI, 23) . Omnia festa tempora ejus sopiuntur, dum quidquid in hoc saeculo jocundum et optabile suboriri potest in ejus intentione commoritur. Vinea ejus corrumpitur, quando amor saeculi, ex quo vinum totius dementiae hauserat, in ejus praecordiis exstirpatur. Sicut enim domus Israel vinea Dei dicitur, ita e diverso vinea Sodomorum, et alias vinea terrae appellatur. Ficus quoque corrumpitur, quae succos lacteos, ramosque teneros habere dignoscitur, cum prava penes saeculum, vel parentes, quae Deum postponi docet, affectio a corde rejicitur. Hanc ficum [Col. 0351A] apud alium prophetam, se Deus decorticaturum (Joel. I, 7) , id est robur ei sublaturum comminatur. Mercedes has suas dixerat, quas a suis amatoribus acceperat, quia hunc fructum suae saecularitatis, vel a daemonibus, seu amicis, ut sibi videbatur, habuerat, quod opportunitates peccandi frequentius suppeditantibus ipsis invenerat. «Et ponam eam in saltu, et comedet eam bestia agri.» In saltu ponitur, cum in fervore, qui ad tentationem ei fit, juxta Apostolum, peregrinatur (I Petr. 4, 12) . A bestia agri ibi comeditur, quando multimoda a diabolo suggestione corroditur. Recte bestia agri, quia tyrannus est mundi.
VERS. 13.—«Et visitabo super eam dies Baalim, quibus accendebat incensum, et ornabatur inaure [Col. 0351B] sua, et monili suo, et ibat post amatores suos, et mei obliviscebatur, dicit Dominus.» Dies Baalim super eam visitantur, cum jam lacrymis punire cogitur, quod quondam multis innutriri se vitiis laetabatur. Dies enim pro jucunditate ponitur, ut est: «In hac die, quae ad pacem tibi (Luc. XIX, 42) .» Baalim pro idolis ponitur, et est acsi diceret, dies idolorum. Interpretatur quoque habens me, vel virorum meorum. Et quae sunt idola majora quam crimina, de quibus Apostolus: «Avaritia, quae est idolorum servitus (Colos. III, 5) .» Et alibi: Quorum Deus venter est, et gloria in pudendis eorum (Phil. III, 19) .» Hi sunt viri, qui nos non regunt, sed abigunt, de quibus ille est: «Et hic quem habes non est tuus vir (Joan. IV, 18) ;» et quandiu nos habent, [Col. 0351C] non tam possident quam obsident. Quibus tunc incensum accenditur, cum ex pravi fervore desiderii intra mentem, quae nos male obcaecat, nebula suscitatur. Hoc est, quod apud Ezechielem vapor nebulae de thure consurgere dicitur (Ezech. VIII, II) . Nec nobis officit, quod libenter aliquoties ardentia thura sentimus, quia saepissime per imaginationes 189 non minus quam praesentialiter visa, et audita gratanter olfacimus.
Inaure sua ornatur, qui de claritudine propriae intelligentiae elevatur. Monile autem ad extrema colli appenditur. Monili ergo ornatur, qui de profunditate consilii gloriatur. Habent enim qui peccant verba cujusdam apud se ratiocinationis, ad excusandas scilicet excusationes in peccatis (Psal. CXL, 4) . Sub nomine enim ejus, quae quasi vix cohiberi possit, humanitatis securius solent inservire peccatis. Nec mirum si in malo ea ponimus, cum reperiantur in bono frequentius, quia in libro Judicum Ismaelitas inaures et armillas habuisse legimus (Jud. VIII, 24) ; sicut in manu Babylonis secundum Apocalypsim calix est aureus (Apoc. XVI, 19) . Unde et ire post amatores nunc dicitur, quia plerumque nec homine, nec diabolo incentore pravam consuetudinem sponte prosequitur. Unde cuidam dicitur: «Mittam te quasi in pilam in terram latam et spatiosam (Isai. XXII, 18) .» Pila enim plus volvitur quam velit is a quo jacitur. Multi enim non ut afficiantur exspectant, sed affectus in se excitant. Post [Col. 0352A] aversos ergo it qui Dei obliviscitur, quia pudor omnis recutitur, ubi quidquid Dei est, a sinu mentis arcetur.
VERS. 14, 15.—«Propter hoc, ecce ego lactabo eam, et ducam eam in solitudinem, et loquar ad cor ejus. Et dabo ei vinitores ejus ex eodem loco, et vallem Achor ad aperiendam spem, et canet ibi juxta dies juventutis suae, et juxta dies ascensionis suae de terra Aegypti.» Propter hoc, inquit, lactabo eam, id est dulcibus eloquiis, ut mei reminiscatur, et desertores non prosequatur erudiam. In solitudinem eam ducam, quia a strepitu vitiorum, et etiam ab inanium cogitationum eam turbis, quia sibi sola esse non potest, quae tantis exactoribus subest. Ad cor ejus ibi Deus loquitur, dum sacrae [Col. 0352B] paginae verbum per compunctionis gratiam in ejus animo dulcoratur. Vel etiam ad cor ejus loquitur, cum ea, quae vix summa aure attingere dignabatur, ejus praecordiis medullitus illabuntur. Vinitores ei ex eodem loco dantur, cum rationales motus, qui quondam ipsa sua interna disperserant, ad spiritualis culturae exercitium fideliter glomerantur. Vallis Achor pariter tribuitur, quando humilis mens poenitentiae acerbitate turbatur; Achor enim dicitur tumultus sive turbarum. Unde psalmus: «Commovisti, Domine, terram, et conturbasti eam (Psal. LIX, 4) ,» etc. Quae enim turba gravior, quis tumultus quam conscientiam sub Deo judice de propriis morderi et dolere criminibus? Sed non vane haec humilitas [Col. 0352C] perturbatur, cui subinde quo acrius voluerit spes veniae aperitur. Juxta juventutis dies ibi canitur, quia secundum claritatem innovatae virtutis mens laetatur; quo enim amplius diem divinae cognitionis attigerit, et internae soliditatis robur (quod significat juventus) induerit, tanto gratiosiores in Deum jubilos fundit. Juxta etiam dies ascensionis suae de terra Aegypti canit, quia quo magis illuminante gratia terrenos appetitus, quod Aegyptus signat, excesserit, tanto ei, pro quo ea contemnuntur, glorificando et amando expeditior erit.
VERS. 16.—«Et erit (hoc supra exposuimus) in die illa (quod et supra expositum est), vocabit me: Vir meus, et non vocabit me ultra Baali.» Vox est mulieris de praemissa Dei sponsione gloriantis. [Col. 0352D] Cum hanc, inquit, mihi Deus praestiterit lucem, vocabit, id est aestimabit me uxorem, ut scilicet ipse dicatur vir meus, nec peccata vetera oberunt, quia cultus pristinae idololatriae sopiti sunt. (VERS. 17.) «Et auferam nomina Baalim de ore ejus, et non recordabitur ultra nominis eorum.» Redit Dominus ad id quod superius dicere coeperat. Quod totum est: Non solum antiquae criminositatis cultum sibi subtraham, sed etiam ipsa nomina vitiorum, quod Apostolus «turpiloquium» nominat (Ephes. V, 4) , de ore ejus abradam, nec solum verborum foeditates subtraham, sed etiam omnis obsoleti actus ab ejus animo obliterabo memoriam. Unde Apostolus: «Nec nominetur in vobis [Col. 0353A] (Ibid., 3) .» Et: «Qualem fructum habuistis in quibus nunc erubescitis? (Rom. VI, 21.) »
VERS. 18.—«Et percutiam eis foedus in die illa, cum bestia agri, et cum volucre coeli, et cum reptili terrae, et arcum, et gladium, et bellum conteram de terra; et dormire eos faciam fiducialiter.» In die illa foedus eis Deus cum bestia agri, hoc est super bestia agri percutit, cum in illo interiori lumine ex bonae intentionis firmitate eis pasciscitur, quod bestia agri, id est feralis cupiditas in nullo eis dominari permittatur, nec volucre coeli, quod est superbia, nec reptilae terrae, quod est luxuria. Nota distantiam, quod scilicet reptile humi prorsus inhaereat, volucre per alta feratur, bestia se aliquantisper a terra suspendat. Arcum conterit, [Col. 0353B] cum subripientes animo suggestionum insidias reprimit, gladium, cum delectationes carnis a rationis imperio dissidentes obruit. Bellum destruit, cum cogitationes sese oblatae voluptati immergentes summa spiritus auctoritate recidit. Fiducialiter eos dormire facit, cum tentationum harum trium, quae caeterarum origines sunt, sopitis incursibus, a mundanis eos permittit vacare tumultibus. Unde est: «Ego dormio, et cor meum vigilat (Cant. V, 2) .» Quod enim hic dicitur dormire faciam fiducialiter, in alia translatione dicitur: Habitare eos faciam in spe; quod est: Qui in impassibilitate dormit, in spe tamen vigilat, et hos fiducialiter, quia jam de 190 certitudine retributionis exsultat.
[Col. 0353C] VERS. 19.—«Et sponsabo te in sempiternum, et sponsabo te mihi in justitia, et in judicio, et in misericordia, et miserationibus.» In sempiternum sponsat, cum mens ejus, qui se Deo desponderit, nequaquam ullo modo in perseverandi studio titubat. In justitia sponsatur, cum ad reddendum quid Deo, quid proximis debeat, tenacissime roboratur. Diffinitio enim justitiae est: «Communi utilitate servata reddere cuique quod competit.» Et hoc sine judicio, id est discretione non constat, quia cavendum est ne nimium prosequendo justitiam injusto deterior fiat. In misericordia quoque desponsatur, cum nos suis se meritis, sed sola Dei gratia de massa perditionis assumptum arbitratur. Nec sine miserationibus, quia quibuscunque vocationem [Col. 0353D] Dei bonis operibus prosequatur, credendum summopere sibi est quod inter tentationes nulla ratione subsisteret, nisi pietate sui Conditoris assidue juvaretur.
VERS. 20.—«Et sponsabo te mihi in fide, et scies quia ego Dominus.» Mirum est quod tam praepostere fidem posuit, cum praelibata omnia non dico stare, sed nec esse sine ea possint. Sed considerandum est quod opportunissime fides supponitur, ut per merita simplicis fidei fructus ipsius fidei denotetur. Fructus namque et praemium ejus in praesenti intellectus est. Is autem non tam in scientia quam in amore est, quia amor illa substantia est, de qua Apostolus: «Est, inquit, fides sperandarum substantia rerum (Hebr. XI, 1) ,» quae scilicet credendas [Col. 0354A] res in corde fidelis tanta faciat soliditate subsistere, ut certius se aestimet eas, quam quaelibet tractabilia et corporosa tenere. In fide ergo sponsatur, cum ad immobilitatem animi credulitatis suae crebra contemplatione fundatur. Inde est quod sequitur: Et scies quia ego Dominus. Etsi enim nec doctrina, nec liber adesset, qui instrueret, certe Deum esse ex sola experientia dulcedinis internae colligeret.
VERS. 21, 22.—«Et erit in die illa: Exaudiam, dicit Dominus, exaudiam coelos, et illi exaudient terram. Et terra exaudiet triticum, et vinum, et oleum.» Et erit, scilicet quod dicendum est, indubie constabit. Sed in hoc primo attendendum quid exaudiat, cum nihil subinferat; unde sciendum [Col. 0354B] est, quod fidem illam, quam praemisit, exaudiat. In hac ergo fidei luce primum exaudit, quia ex corde nostro, etiam vacante opere, nil gratius accipit. Postmodum exaudiuntur coeli, quia nulla non virtus grata est, quae tanto fundamine innixa est, quae per se etiam sufficiens est. Coelos enim vocari virtutes non abs re est, quia in his potissimum Deus est; omni enim benedictione spirituali in his coelestibus benedictos nos dicit Apostolus (Ephes. I, 3) . Et illi exaudiunt terram, quia virtutes non desinunt contra emergentia vitia corporis nostri tueri substantiam. Terra exaudit triticum, cum pars nostra inferior ad doctrinae spiritualis irrefragabiliter obedit imperium. Exaudit et vinum, cum et ipsa caro suo respondens spiritui immortalitatis aspirat ad gaudium. Unde est: [Col. 0354C] «Cor meum et caro mea exsultaverunt in Deum vivum (Psal. LXXXIII, 4) .» Hoc est vinum, quod in libro Judicum laetificare Deum et homines dicitur (Jud. IX, 13) . Exaudit et oleum, cum ex hac ebrietate vere sensata totius beneficii suavitatem refundit ad proximum.
VERS. 23, 24.—«Et haec exaudient Jezrahel. Et seminabo eam mihi in terram, et miserebor ejus quae fuit Absque misericordia. Et dicam non populo meo: Populus meus es tu; et ipse dicet: Dominus meus es tu.» Jezrahel, sicut dictum est, semen Dei dicitur. Haec ergo praelibata omnia Jezrahel exaudiunt, cum ex divina inspiratione, quae origo totius hujus boni est, haec universa fideliter habere [Col. 0354D] se credunt. Et in terram sibi ipsa Jezrahel seminatur, cum totius sanctae operationis fructuositate respergitur. Ejus quae fuit Absque misericordia, miseretur, quia menti quondam ad vitia pronae, sed jam divinis purificationibus defaecatae, non est unde spiritus irascatur. Non populo suo populus suus dicitur, cum cogitationum frequentia olim lasciviens sub Dei ditione frenatur. Ipse dicit: Dominus meus es tu, cum Dei Dominium intra conscientiam nullius superstitionis interstitio mutilatur.
VERS. 1.—«Et dixit Dominus ad me: Adhuc vade, et dilige mulierem dilectam amico et adulteram, sicut diligit Dominus filios Israel, et ipsi [Col. 0355A] respectant ad deos alienos, et diligunt vinacia uvarum.» Ac si diceret: Alicui in tanta virtutis arce reposito, cum dicere Dei non sit aliud quam humanae rationi suggerere. Adhuc vade, id est per considerationem tuam ab hoc tuo statu aestima aliquo infortunio te posse recedere. Mulierem dilectam amico dilige, id est meliorem vivendi habitum, in quo tamen non displiceas Deo, propone. Quae tamen adultera erit, quia in ipsa remissione, quae in superficie, quasi quaedam bona deliberat intentio peccandi male palliata latebit. Diligit Dominus filios Israel, et ipsi ad deos alienos respectant, quia affectum orandi, et etiam compunctionis gratiam, affectui nostro Deus plerumque largitur, et tamen ad affectandam nequitiam, acsi non fleverit, impudens post momenta [Col. 0355B] revertitur.
191 Vinacia uvarum diligunt, quia cum post abrenuntiationem mundi quidam jam ipsi mundo despicabiles facti intra ipsum mundum nihil dulcedinis et amoris inveniant, tamen mundo colloqui, mundana spectacula prosequi importune desiderant. Hinc est quod in veteri lege ab uva passa usque ad acinum Nazarei vetantur comedere (Num. VI, 4) . Uva passa est, quae immatura decoquitur, ut diuturnius vigeat. Quid uva passa nisi eos, qui ante possibilitatem aetatis peccare docentur, insinuat? Uva matura est, quibus peccandi facultatem aetas ipsa suppeditat. Acinus est, qui, exhausta omni voluptate, vel infirmitate, vel senio, solo pravo usu, sola etiam voluntate peccat. Vinaciis ergo diligendo [Col. 0355C] utuntur, qui spectaculis alienae felicitatis, imo alienae nequitiae solummodo contuendo cum sint miseri ipsi pascuntur. Nazarei interpretantur sancti, quibus interdicitur, ne uvis quibuscunque vescantur, cum ab eorum imitatione, qui praesentis vitae dulcedine sunt vividi, Dei praecepto arcentur.
VERS. 2, 3.—«Et fodi eam mihi quindecim argenteis, et coro hordei, et dimidio coro hordei. Et dixi eam: Dies multos exspectabis me, non fornicaberis, et non eris viro, sed et ego exspectabo te.» Quindecim argenteis foditur, cum interior et exterior ejus sensualitas Decalogo legis excolitur; plane foditur, cum terrenitas a mente recutitur. Quinario nempe sensuum dispertitio designatur. Per argenteos autem divinum eloquium figuratur. [Col. 0355D] Corus hordei universalitatem animalitatis innuit; qui tamen ad dimidium corum redit, quia etsi Apostolus carnis curam non vetuit, carnem, inquiens, suam nemo unquam odio habuit (Ephes. V, 29) , fieri tamen in desideriis inhibuit (Rom. XIII, 14) . Ecce quomodo per argenteos foditur, cum universitas ad mediocritatem restringitur. Hordeum enim cibaria jumentorum est. Dixi ad eam, id est instinxi ei. Dies multos Deum exspectat, cum Deo se dispensative ad probationem hominis subtrahente animus a compunctionis gratia, vel etiam a contemplatione vacat; et tamen intra innocentiam se coarctat. Et hoc est quod sequitur: Non fornicaberis, et non eris viro, dum interim a solita continentia nullo [Col. 0356A] affectu disparatur adultero. Sed et Deus exspectare se dicit, cum an se diligat anima, per hoc ipsum intelligi facit. Secundum hoc psalmus: «Non me, inquit, derelinquas usquequaque (Psal. CXVIII, 8) .»
VERS. 4.—«Quia dies multos sedebunt filii Israel sine rege, et sine principe, et sine sacrificio, et sine altari, et sine ephod, et sine theraphim.» Dies multos filii Israel sine rege sedent, quia diu Deo, ut dixi, ad tempus se subtrahente, affectuales motus nostri regimine rationis carent. Sine principe sunt, quando etiam a bona voluntate deficiunt. Velle enim Apostolo adjacet, perficere tamen non invenit (Rom. VII, 18) . Haec est Sara, quae interpretatur princeps sub patre excelso Abraham, id est spiritu auctore agens. Sine sacrificio, [Col. 0356B] id est sine interni desiderii, quod nos interius mactat, voto. Sine altari, id est sine fervore fidei; altare enim tunc esse non poterat, ubi ignis, quo carnes cremarentur, non erat, et fides non est quae pii caloris expers est. Sine ephod sunt, quando supereminentem scientiae charitatem Christi perdunt (Ephes. III, 16) ; ephod namque super indumentum sacerdotale vocatur. Sine theraphim sunt, quoniam nulla exemplificatione coelestium vivunt; theraphim enim formae illae erant, quae sub specie Cherubim Moysi a Domino in tabernaculo fieri jussae sunt. Quae tota significant quod scilicet terrae accline […] absque totius spiritualitatis respectu se habent.
VERS. 5.—«Et post haec revertentur filii Israel, et quaerent Dominum Deum suum, et David regem [Col. 0356C] suum, et pavebunt ad Dominum, et ad bonum ejus in novissimo dierum.» Multoties contingit ut ex nimia sua evagatione etiam carnalis terreatur affectus, et inde fit ut ad de Deo recogitandum Israel cum filiorum, id est, cogitationum frequentia ad se recolligatur. Unde et mox David rex quaeritur, cum ratio manu fortis, quae sola carnali et diabolico repugnat impetui, ad vetus imperium reciprocatur. Ad Dominum parent, cum ab illicito excursu ad ejus nutum, qui ulcisci potest, ut Dominus jam se cohibent, humiliter scilicet, quia quod servili timore contrahitur multa cum locus est facilitate laxatur, recte additum est: Et ad bonum ejus in novissimo dierum; si enim poena timetur, multo liberalius est ut praemium appetatur. Ad bonum ergo Dei in dierum [Col. 0356D] novissimo pavetur, cum illud singulare retributionis extremae bonum timore paritur, et laetitia praestolatur: «Laetetur, inquit, cor meum ut timeat nomen tuum (Psal. LXXXV, 11) ».
VERS. 1.—«Audite verbum Domini, filii Israel, quia judicium Domino cum habitatoribus terrae.» Verbum Dei filii Israel audiunt, cum carnalitatis duritiam, sagittae, juxta psalmum, potentis irrumpunt (Psal. CXIX, 4) . Et merito, inquit, audiri debet, ut affectualitas reprimatur, quia cum saeculum in fine a Domino judicatur, non solus ipse judicabit, sed et habitatores terrae, qui bene scilicet terrenitati [Col. 0357A] suae dominati sunt, judiciaria pariter dignitate donantur; unde et mitibus possessio hujus terrae promittitur (Matth. V, 4) . Habitare autem ab 192 habeo, habes, frequentative intortum dominari significat, ut est illud: «Inhabita terram, et pasceris in divitiis ejus (Psal. XXXVI, 3) .» «Non est enim veritas et non est misericordia, et non est scientia Dei in terra.» Quid est veritas, nisi sine ulla vacillatione rei unius identitas? Haec non est in terra, quae est indesinenter vanitati subjecta, nec enim ipse Apostolus invenit bonum in carne sua (Rom. VII, 18) . Non est misericordia, quia suis semper prona desideriis omni alienas anxietates spectat incuria. Non est scientia, quia ab inferiori illa parte suboritur menti discretio nulla.
[Col. 0357B] VERS. 2.—«Maledictum, et mendacium, et homicidium, et furtum, et adulterium inundaverunt, et sanguis sanguinem tetigit.» Quia ergo non est veritas, non est misericordia, non scientia Dei in mente terrena, maledictum consequenter inundat, quia ubi divini timoris cor freno non regitur, ad pravae locutionis atrocitatem lingua impudens efferatur, et cum aliis derogat, multo majori etiam securitate mentitur; nec mirum plane cum vix, aut nullomodo humana, sed sola divina virtute dometur. Cumque libertas maledictioni mendacioque relinquitur, necesse est ut facillime ad facinora, quod est homicidium et furtum, et ad flagitia, quod est adulterium, prorumpatur. Nota quod ex iniquitate verborum excurritur in crudelitates operum. Deinde [Col. 0357C] rabies opus despumat in sordidum. Sanguis sanguinem tangit, dum peccatum negligenter admissum, quod auctorem suum, quod sanguis signat, interimit, scienter ad ejusdem mortis iterationem plerumque perducit.
VERS. 3.—«Propter hoc lugebit terra, et infirmabitur omnis qui habitat in ea, in bestia agri, et in volucre coeli et pisces maris congregabuntur.» Propter hoc terra luget, id est digna luctu facit, quia nulla eam custodia intellectualis astringit. Omnis qui habitat in ea infirmatur, quia omnis qui ejus motibus contraire nititur, necesse est ut saepius a suo statu cogitationum ingruenter molestia periclitetur. Et hoc in bestia agri et volucre coeli, quia [Col. 0357D] hinc aliquoties cupiditate distenditur, illinc superbiae levitate jactatur; sed et pisces maris congregantur cum titillationes carnis, quae deliciarum innutriunt aquis, adversus fatigatum his spiritum glomerantur.
VERS. 4.—«Verumtamen unusquisque non judicet et non arguatur vir.» Ac si diceret: Licet ingenii humani potentia contra tot vitiorum examinata pene succumbat, tamen injuste facit, qui in talibus infirmantem judicat, et eum qui vir dici debet, quia quod tentatur utcunque fert et tolerat, non arguat, nec modum tentationis, sed virtutem sustinentiae in eo qui tentatur, attendat: «Considerans, inquit, teipsum, ne et tu tenteris (Gal. VI, 1) .»
VERS. 5.—«Populus enim tuus sicut hi qui contradicunt [Col. 0358A] sacerdoti. Et corrues hodie, et corruet etiam prophetia tecum.» Populus tuus, o Israel, sicut hi qui contradicunt sacerdoti est, quia motuum tuorum enormitas, o carnalis affectus, sicut, id est revera hi sunt, qui se semper objiciunt sacro ducatui, id est rationi. Et corrues hodie, id est causa ejus quam affectas temporalis lasciviae, vel praesentis gloriae. Corruet etiam prophetia tecum: Quia dum nequaquam ad anteriora te extendis (Phil. III, 13) , tua te reddet improvidentia caecum. «Nocte tacere feci matrem tuam.» Mater hujus populi ratio est, facit ergo Deus tacere matrem hujus populi nocte, cum suo justo judicio negat vires quibus debeat insolenti cogitationum turbae resistere. Unde est quod sequitur.
[Col. 0358B] VERS. 6.—«Conticuit populus meus, eo quod non habuerit scientiam.» Populus Dei conticescit quando emergentia cordi mala, congrua nequaquam severitate redarguit, et hoc ideo quod scientiam non habuerit, id est, vim internae discretionis amiserit. «Quia tu scientiam repulisti, repellam te ne sacerdotio fungaris mihi.» Ac si diceret: Quia tu tuos mores atque motus trutina judicii exaequare neglexisti, vel etiam qualiter te interius regere debeas addiscere noluisti, ad hoc plane ut tibi ipsi providere nescias, nec statum tuum metiri valeas, per sensum te reprobum submisisti. «Et quia oblitus [ al., oblita] es legem Dei tui, obliviscar filiorum tuorum et ego.» Lex Dei non in scientia litterali, sed in experientia naturali intelligitur, quam qui [Col. 0358C] obliviscitur, id est scitae quondam, et habitae non recolens reminiscitur, ad id ex merito pervenit, ut filiorum, id est, operum suorum pravorum ad sui ipsius correctionem Deus non memoretur, spontiva plane ignorantia non lucratur, ingenitae vero parcitur; unde et sequitur:
VERS. 7.—«Secundum multitudinem eorum, sic peccaverunt mihi.» Multus est cui perspicacis ingenii, etsi doctrina non supetat, copia est; multitudinem ergo habent, qui propter litteras intelligentiae originalis acrimonia pollent; secundum itaque elaboratam, licet per incuriam obtusa sit, naturalemque prudentiam eorum peccata pensantur, quia secundum quod scierunt, aut scire potuerunt, [Col. 0358D] judicantur. «Gloriam eorum in ignominiam commutabo.» Gloria eorum vivacitas est intellectus, quae in ignominiam commutatur, dum quod laudi suae ascribi appetunt, ex studiorum infamia probro imputatur.
VERS. 8, 9.—«Peccata populi mei comedent, et ad iniquitatem eorum sublevabunt animas eorum. Et erit sicut populus, sic sacerdos.» Peccata populi 193 Dei comedunt, cum lapsus quorumque bonorum ad suffragium sui erroris assumunt, et veluti inde pascuntur, qui ut in malo securius perseverent, ex eorum exemplo quos bonos aliquando aestimarant, ut sic dixerim, radicantur. Ad iniquitatem eorum animae eorum sublevantur, dum quos spirituales oderant, animales factos quo nequiora [Col. 0359A] gesserint, favorabili excusatione mox sublevent, animasque, quae non vivunt, juxta prophetam, vivificant (Ezech. XIII, 18) . Et sicut populus sic sacerdos est, cum ejusdem criminis si non majoris est ille, qui peccantem approbat, cujus ille qui peccat; competens enim ad sui modum sacerdotium administrat, qui super talis defensionis studio dogmatizat.
VERS. 10.—«Et visitabo super eum vias ejus, et cogitationes ejus reddam ei. Et comedent et non satiabuntur.» De plurali ad singularem prophetico more transit numerum. Super eum vias ejus visitat, cum ejus actiones eum opprimendo condemnat. Cogitationes ejus ei reddit, cum apostasiae peccata latentis in eum aperte puniendo refundit. [Col. 0359B] Nota tamen quod populus singularitas sit collectiva, et ideo numeri fortasse mutantur. Dixerat superius quod populi sui peccata comederent, hic subjicit quod comedant, et non satientur, quia etsi ex aliena capere desiderant iniquitate solatium, nullum tamen mordaci conscientiae, qua semper consternantur interius poterit praestare fomentum. «Fornicati sunt et non cessaverunt, quoniam Dominum reliquerunt in non custodiendo.» Fornicantur qui amore praesentium a Deo alienantur; non cessant, qui dominantia vitia, nulla rationis auctoritate reverberant. Quoniam, inquit, Dominum reliquerunt in non custodiendo, id est divini respectus nullam habuere reverentiam, nullam menti custodiam adhibendo.
[Col. 0359C] VERS. 11.—«Fornicatio et vinum et ebrietas aufert [ al., auferunt] cor.» Quod est dicere: Cum quis a Deo abscinditur, Deoque postposito, mundi voluptates affectat, et ex his ratione sepulta obruitur, cor aufertur, quia nihil deinde penes eum, aut pensi aut moderati ad crimina reperitur.
VERS. 12.—«Populus meus in ligno suo interrogavit, et baculus ejus annuntiabit [ al. annuntiavit] ei.» In ligno suo populus interrogat, cum animi strepidus non aequi rectique lineam, a qua aversus est, sed stoliditatem consuetam cui universus est consulendo respectat. Baculus ejus ei annuntiat, cum quispiam non dissimilis imperitia et voluntatis stupidae super his quae cordi ejus adjacent [Col. 0359D] funestius consilium subministrat. «Spiritus enim fornicationum decepit eos et fornicati sunt a Deo suo.» Si spiritum fornicationis daemonem accipimus, eorum profecto errorem velut excusamus, quibus incentorem diabolum damus; sed aliter intelligere possumus. Spiritus in Scripturis pro superbia ponitur, ut est: «Auferes spiritum eorum et deficient (Psal. CIII, 29) .» Et: «Qui aufert spiritum principum (Psal. LXXV, 13) :» Et Saulus cum minaretur ut caederet, «spirans» dicitur (Act. IX, 2) . Spiritus ergo fornicationum eos decepit, quia dum de sua perversitate superbiunt, et in rebus pessimis exsultando gestiunt, mentis eos reprobitas circumsepsit; decepit enim dictum est, quasi omnino coepit [ f., cepit]. De enim praepositio [Col. 0360A] aliquoties intentive ponitur, ut est, deame et deiero.
VERS. 13.—«Super capita montium sacrificabant, et super colles accendebant thimiama, subtus quercum, et terebinthum, et populum, quia bona erat umbra ejus.» Super capita montium sacrificant, qui superbias divitum imitantes omnium strage vitiorum se mactant. Capita montium, id est cervicositates potentium pauper, vel mediocris imitatur, ut quod in illis opulentia, hoc in his solo nequitiae appetitu agatur. Super colles thimiama accenditur, cum suorum aequaevorum atque comparium exemplo quis ac si odore respergitur, qui ab alienae cupidinis igne digreditur. Ipsi super colles accendunt, cum pravi caloris aestum [Col. 0360B] ex eorum usu sese concitando concipiunt. Subtus quercum hoc faciunt, cum omni vitiorum se volutabro porcina imitatione subjiciunt; quercus enim glandifera porcos alit. Subtus terebinthum id efficit, qui admodum turpis actus, foeditate submota, modo aliquo accuratiore et familiariore delinquit; terebinthus enim pulchre opaca gratique odoris est. Populus infructuosa quidem, sed ramis effusa et ardua est, folium ex una candidum, ex altera parte nigrum habens, illos plane significans qui specie honesta loquuntur a facie, sed alios prava ad omne malum suasione latenter afficiunt; unde sequitur: Quia bona erat umbra ejus, id est cum quibus super cujuslibet tractatu erroris possit agi quietius. «Ideo fornicabuntur filiae vestrae, et sponsae vestrae [Col. 0360C] adulterae erunt.» Dum aliorum studii auctoritas pudenda respicitur, filiae fornicantur, quia a divino robore mollities prorsus interna deponitur; filiae fornicantur, cum corda per se fragilia de externa etiam labefactatione laeduntur. Sponsae adulterae fiunt, cum voluntates jam alias vitiatae, multo deterius alios aemulando ruunt.
VERS. 14.—«Non visitabo super filias vestras cum fuerint fornicatae, et super sponsas vestras cum adulteraverint, quoniam ipsi cum meretricibus conversabantur, et cum effeminatis sacrificabant, et populus non intelligens vapulabit.» Super filias quae fornicantur Deus non visitat, cum status, qui quasi ab integritate devirginantur, per [Col. 0360D] compunctionis gratiam non emendat, vel quolibet flagello castigat, idem de filiabus, hoc de sponsis. Cum meretricibus conversantur, quorum corda solius pretio voluptatis ad omne flagitium exponuntur. Aut 194 certe cum meretricibus conversantur quibus potissimum cupiditas, et luxuria dominantur. Cum effeminatis sacrificant, qui expertes a Dei verbi semine, et ad femineam mollitiem ejurati sese quasi victimas diabolicae voluntati consternunt. Populus non intelligens vapulat, quia cogitatio indiscreta mentis superficiem vitiorum plagis exulcerat.
VERS. 15, 16.—«Si fornicaris, tu Israel, non delinquat saltem Juda.» Quod est dicere: Si tu, o carnalis affectus, per illicitas evagationes thorum [Col. 0361A] divinae dilectionis commaculas, vide tamen ne suffugium peccatorum tuorum confessionis amittas. «Et nolite ingredi in Galgala, et ne ascenderitis in Bethaven, neque juraveritis: Vivit Dominus. Quoniam sicut vacca lasciviens declinavit Israel.» In Galgala ingreditur, qui spurcitiis flagitiorum intruditur; Galgala nempe volutabrum interpretatur. In Bethaven ascenditur, cum mens arrogantiae titulis insignitur; Bethaven namque domus inutilis dicitur, et quid inutilius quam suae ipsius conscientiae turpitudinem non videre, et se aliorum aspectibus spectaculo velle esse? Vivit autem Dominus, jurat quisquis per hypocrisim Dominum in se vivere, adhibitis etiam quibusdam operibus perhibet et confirmat. Jurare ergo Vivit Dominus [Col. 0361B] prohibetur, quoniam sicut vacca lasciviens Israel declinatur, quia merito et ascendere, et vitam quam non habet sibi promittere vetatur, qui inclinare sicut equus et mulus sua latera comprobatur. «Nunc pascet eos Dominus, quasi agnum in latitudine.» Dominus tamen modo eos pascit, cum per Scripturas eos in praesenti erudit. Quasi agnus in latitudine pascuntur, cum latam viam spatiosamque (Matth. VII, 13) sectantes, instar electorum et innocentium, sacro eloquio obversantur; unde et sequitur:
VERS. 17.—«Particeps idolorum Ephraim dimitte eum.» Ephraim interpretatur frugifer; frugifera autem dicitur voluntas nostra, quae seminarium ex spiritu accipiens, uxor nostra fit in lateribus [Col. 0361C] domus nostrae, tanquam vitis abundans (Psal. CXXVII, 3) . Is Ephraim, id est voluntas particeps idolorum est, dum pro affectata laude et saeculari exspectatione soli ostentationi prona est; idolum namque speciem hominis habet, sed homo non est, sed tamen multo ornatius homine est. Particeps ergo idolorum est dum voluntas id videri exterius affectat, quod non in re sed in extrinseco cultu praestat, cui illud Zachariae consonat: «O pastor, inquit, o idolum derelinquens gregem (Zach. XI, 17) .» Dicitur ergo Judae, id est piae confessionis voto ut dimittat eum, quia valde difficile et insolitum est ut quem simulacrum tantae pompositatis inverterit, pudendae alicujus rei, si apud se lateat, [Col. 0361D] confessor esse velit. Dimitti ergo jubetur qui imitari prohibetur.
VERS. 18.—«Separatum est convivium eorum, fornicatione fornicati sunt, dilexerunt afferre ignominiam protectores ejus.» Convivium eorum, id est, hypocritarum separatur, quia iniquo permaxime pasci solent, favoris scilicet externi gratia, raro ab hominibus deprehenditur. Et ideo fornicatione fornicantur, quia eorum interior corruptio, cujus duritia per iterationem nominis designatur, tanto acrius coalescit, et tanto incurabilior delitescit, quantominus humanis sensibus innotescit. Nam si innotesceret, aliquo citius modo curae pateret. Ignominiam protectores ejus afferre diligunt, cum carnalis ejus astutiae motus, qui ne agnoscatur [Col. 0362A] simulationem ejus protegunt, dum velamen ei malitiae opponunt, et componere gestiunt, justo Dei judicio ejus iniquitate retecta patenter ostenditur, quia non honori eam, sed ignominiae coluerunt.
VERS. 19.—«Ligavit eum spiritus in alis suis, et confundentur a sacrificiis suis.» Spiritus eum, id est Ephraim, in alis suis ligat, cum aura superbiae, de qua supra diximus, voluntatem omni vento circumlatam levitati suae accopulat. Non enim hospes suus superbiam ductat, sed ipsa quaquaversum voluerit, cum ipso circumvolat, et ideo a sacrificiis confunduntur, quia ex eo quod se daemonibus per crimina quaeque concidunt, dum elevari se aestimant, praecipites feruntur.
VERS. 1, 2.—«Audite hoc, sacerdotes, et attendite, domus Israel, et domus regis, auscultate, quia vobis judicium est, quoniam laqueus facti estis speculationi, et rete expansum super Thabor. Et declinastis victimas in profundum, et ego eruditor omnium eorum.» Dei sermo sacerdotes audire rogat, non alios plane quam quos ironice protectores ante vocarat, eo enim modo quo protegunt, non sacrum, sed exsecrabilem solent etiam praebere ducatum. Domus etiam Israel attendere, et domus regis auscultare jubetur, ut affectualitas intentionem dirigere, et ratio cum suis motibus obtemperare moneatur. Vobis enim judicium est, id est vestrum quod dico discernere est. Laqueus speculationi [Col. 0362C] fiunt, dum quidquid per intelligentiae radium contemplari de internis poterant, nebula promiscuae cogitationis occludunt. Thabor interpretatur veniens lumen, et quod lumen, nisi quod super nos ex Dei vultu insignitur? Et unde venit, nisi ab eo qui illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum (Joan. I, 9.) ? Super Thabor ergo rete expanditur, cum super luciferam rationem humana ingenia praetexuntur, et ex eo quod veritati speculandae inservire debuerat, suggillationi proximorum insistere homo parat. Rete enim quod capiendis volucribus ac bestiis conficitur, pro fraudis artificio aliquoties ponitur. Unde est apud Isaiam: «Expandentes rete super flumen emarcescent (Isa. XIX, 8) .» Expandit rete super flumen qui in curis hujus saeculi, suam exercere proponit 195 astutiam. Nota speculationem non illam solam dici quae fertur in Deum, sed etiam eam quae pertinet ad contemplandam veritatem, et spirituum discretionem. Victimae in profundum declinantur, cum hi qui se diabolo per flagitia quaeque prostraverant, pravis suasionibus in desperationis barathrum, seu obdurationis deponuntur, super quos putei os, juxta Psalmistam, urgetur (Psal. LXVIII, 16) . Et Deus eruditor omnium eorum est, dum qui se abscondat a calore ejus non est (Psal. XVIII, 7) , sed nequitia, in qua impudenter offocari videntur, scintillante saepius ratione, sibimetipsis obscura non est, quocunque enim modo avertantur, mala sua in quibus [Col. 0363A] sunt menti etiam invite crebrius ingeruntur; unde sequitur.
VERS. 3.—«Ego scio Ephraim, et Israel non est absconditus a me.» Scit Deus Ephraim, cum nostram voluntatem, quae frugifera tanquam vitis abundans esse debuerat, ratione instinguente scire nos facit. Israel a Deo non est absconditus, cum noster affectus ex radio illustratae rationis esse nobis non valet occultus; ratio enim, quae principaliter Deum habere dignoscitur insessorem, pro Deo aliquoties ponitur, ut est illud de conservis qui regi, haud dubium quin Deo, de servo cui decem millia talenta donaverat, et conservum pro centum denariis suffocarat, nuntiant (Matth. XVIII, 24) . Quid enim est aliud quam quod visas malignitates [Col. 0363B] Deo suae rationi praesidente retractant? Sequitur: «Quia nunc fornicatus est Ephraim, contaminatus est Israel.» Ac si diceret: Statuam Ephraim et Israel contra faciem suam, et scire eum faciam quia nunc fornicatus est Ephraim, et Israel contaminatus, id est voluntas in amore praesentium, quod significat, nunc, a linea piae intentionis prorsus excessit, cui affectus pejor se in fetores scelerum devolvendo mox impudenter incessit.
VERS. 4.—«Non dabunt cogitationes suas ut convertantur ad Deum suum, quia spiritus fornicationum in medio eorum, et Dominum non cognoverunt.» Ut ad Deum convertantur cogitationes suas non dant, quia pro Dei amore a delectationibus imaginationum suarum abstinere durum putant, [Col. 0363C] nec tanti pretii Deum aestimant, ut pro eo impendere velint quod interius voluptuose tractant. Tali cuipiam dicitur: «Projecisti me post corpus tuum (III Reg. XIV, 9) ;» et hoc fit, quia spiritus fornicationum in medio eorum est, id est, superbia quae specialiter a Deo nos exterminat, non latenter in angulo quasi subripiens, sed in medio, scilicet quasi rex evidenter imperans toti intelligentiae praeest. Et ideo Dominum non cognoscunt, id est, sapore interno concipiunt, quia cujus palatum ex febribus amarescit, nunquam in eo quidpiam, etiamsi sit naturaliter dulce, dulcescit.
VERS. 5.—«Et respondebit arrogantia Israel in facie ejus; et Israel et Ephraim ruent in iniquitate sua; ruet etiam Judas cum eis.» Arrogantia [Col. 0363D] Israel in facie ejus respondet, quia affectus interior per illicita evagans, ad exterius inconveniens turpissime prorumpere solet. Respondet in facie, dum sero erubescit exterius, ex eo quod diu arroganter fovit in mente. Et Israel et Ephraim qui in magni supercilio fastus, sibi stare introrsum videbantur, ex merito suae iniquitatis ruent, et tunc quid jamdudum [Col. 0364A] voluerint, quidque diu affectando nutrierint, ex casus ignobilitate conjicient. Eheu! et Judas cum eis ruit, quia juxta dictum viri sapientis: «A mortuo confessio perit (Eccli. XVII, 27) .» Cui enim peccare vertitur in impudentiam, difficile aut raro resipiscit ad confitendi gratiam.
VERS. 6.—«In gregibus suis, et in armentis suis vadent ad quaerendum Dominum et non invenient, ablatus est ab eis.» In gregibus suis vadunt, cum incorrecta fatuitate interna, ad Deum se recurrere velle aliquoties ostendunt; oves enim pro inutili aliquando simplicitate ponuntur. Unde est: «Sicut oves in inferno positi sunt (Psal. XLVIII, 51) .» Et David de gregibus ovium sublatus est, et de post foetantes acceptus (Psal. LXXVII, 70) . Hi sunt motus, [Col. 0364B] qui omni vento tentationis efferuntur. In armentis quoque vadunt, cum solitam mentis hebetudinem, et ad curam studia ponderosa nulla spirituali alacritate recutiunt. Et ideo Dominum non inveniunt, quia quod intellectuale est, corpulenta non capiunt, nec in corpore peccatis subdito habitat, quia a cogitationibus, quae sunt sine intellectu, se semper absentat. Ab eis Deus aufertur, cum illa qualiscunque voluntas quae boni aliquid parturire videbatur, amittitur. (VERS. 7) «In Dominum praevaricati sunt qui filios alienos genuerunt.» Ac si diceret: In hoc ipso quod licet indiscretae conversionis auspicia bona proponunt, et se a proposito, facilitate destituunt, penes Deum praevaricatores haberi digni sunt; et hoc ideo fit, quia filios alienos genuerunt. [Col. 0364C] Si alieni, quomodo filii? sed filii et alieni. Filii, opera sunt, unde est: «Videas filios filiorum tuorum (Psal. CXXVII, 6) .» id est experiaris mercedes operum; et haec opera sunt aliena, id est adulterina, non eo scilicet quo debent semine, id est intentione procreata, aut metu scilicet terreni alicujus incommodi, quod fit saepissime, coepta, aut sine voluntate perseverandi perfunctorie aut tepide appetita. «Nunc devorabit eos mensis cum participibus suis.» Nunc, cum praesens tempus significet, hic momentaneum quiddam intelligi monet. Nunc ergo, id est ad subitum mensis eos devorat, cum menstrua religio, quae multum a Dei benignitatis anno 196 discordat, in pejus recrudescere mentem facit, quam fuerat; nec absurde dictum est devorat, quia [Col. 0364D] nihil est quod tantopere si quod sit in homine residuum boni consumat. De crimine enim audacia sumitur, quando aperte bona initia contemnuntur. Participes sui pariter devorantur cum naturalia bona, si quae sunt, rejiciuntur, quae illi transitoriae conversioni participium ferre videbantur.
[Col. 0363] EXPLICIT LIBER PRIMUS.
[Col. 0365A] Ad beatum Osee moraliter exponendum non scientiae meae ausus, sed fidei puritas me invitat; praeteritorum enim experientia laborum, in quibus dignata est divina aspiratio mihi bonos praebere proventus, fidem mihi non minora aggrediendi attribuit, scienti quia qui dedit praeter naturam insolita asinae (Num. XXII, 30) , potiora dabit in homine. Agimus igitur eumdem quo locutus est spiritum repetentes, ut qui in illa coelesti fistula mirabiliter erupisse dignoscitur, nobis eo quo quondam Eliae sibilo auram intonare dignetur (III Reg. XIX, 12) .
VERS. 8.—«Clangite buccina in Gabaa, et tuba in Rama, ululate in Bethaven post tergum tuum, Benjamin.» Vox est ad praedicatores, quorum officium est ad diversos dissimiliter insonare errores. [Col. 0365B] In Gabaa buccina clangitur, quando mediocribus peccatis moderato sermone praecurritur, Gabaa enim colles interpretatur, colles autem juga terrarum modice porrecta dicuntur. Buccina autem, pastorum ac vigilum est; contra colles ergo buccina utimur, dum contra mediocrum admissa modo temperatiore nos agimus. Rama vero interpretatur excelsa, tuba itaque contra tumidas et elevatas mentes quasi quodam bellico apparatu insurgere, nec eorum vereri potentias, sed quod ditiores sunt, ne eadem vitia propagentur in subditos, irreflexa auctoritate debemus, tuba enim in bellis utimur. Et considerandum quod de infimis tacet, mediocres tantum et excelsos arguendos docet, nimirum plane quia in pauperes, quos nullatenus reveremur, tumiditas [Col. 0365C] nostra invehi solet. At vero in Bethaven, quod interpretatur domus idoli, ululandum est, non praedicandum, quia ad eos qui penitus a Deo avertuntur, et salices de medio Babylonis a Psalmista vocantur, non solum organa nostra suspenduntur (Psal. CXXXVI, 2) , sed etiam ab his qui sanum sapiunt, sicut a Domino Lazarus (Joan. XI, 35) , digna tanquam mortui miseratione deflentur; per idolum enim, eorum apostasia notatur. Et hoc post tergum tuum, Benjamin; Benjamin interpretatur filius dexterae, et quis dexterae filius, nisi illa mentis nostrae proles principalis, rationalis videlicet motus, cui semper adjacet totius prosperitatis effectus? Domus ergo idoli post tergum Benjamin est, quia tanta Dei [Col. 0365D] oblivio, non nisi ex culpa male ausae rationis est. Et notandum quod cum ululandum in Bethaven dixisset, ad Benjamin illico quasi exclamans subjecit apostropham, et est ac si diceret: Eheu! ratio tanti causa mali est, dum a recta consideratione te dimoves. (VERS. 9) «Ephraim in desolatione erit.» Benjamin terga vertente, Ephraim desolatur, quia [Col. 0366A] quidquid in nostra voluntate frugi est, absentata spiritus prudentia dissipatur. «In die correctionis in tribubus Israel ostendi fidem.» Dies correctionis reditus est luciferae rationis, in hoc reditu in tribubus Israel fides ostenditur, cum horum verborum quae super spiritus aversione dicta sunt veritas declaratur; dum videlicet carnalis affectus per universos motus suos, ac si tribus ad rationis jura, corrigitur. Ac si diceret: In hoc sciri potest quod Benjamin terga verso, Ephraim desolatur; quod die internae aspirationis reddita, tribus Israel corriguntur; in hoc, inquam, fides verbi hujus ostenditur.
VERS. 10.—«Facti sunt principes Juda quasi assumentes terminum; super eos effundam quasi [Col. 0366B] aquam iram meam.» Principes Juda facti sunt quasi assumentes terminum, cum principales motus, qui nos super vera confessione sollicitant, in bona intentione creantur: et quasi, id est revera terminum assumunt, cum de integra ex Deo emendatione jam bene confessi praesumunt. Terminus assumitur cum erroribus universis in animo meta praefigitur. Et notandum quod hoc totum in die 197 correctionis efficitur. Super eos etiam ira Dei quasi aqua effunditur, cum superveniens divinae animadversionis judicium, frequenter in mente tractatur, sed haec ira quasi aqua effunditur, quia in tractatu hujusmodi conscientia a peccati sorde diluitur.
VERS. 11.—«Calumniam patiens Ephraim fractus judicio, quoniam coepit abire post sordem [Col. 0366C] [ al., sordes].» Ephraim patitur calumniam, cum in divini timore judicii voluntas nostra cogitationum turbulentiis infestatur, quin etiam a bono coepto plerumque distrahitur; unde et fractus judicio dicitur, quia inter hujusmodi frequentias acumen nostrae discretionis obtunditur. Quoniam, inquit, coepit abire post sordem, id est coepit ad eam, quae sibi suggeritur a diabolo intorquere animum, foeditatem.
VERS. 12.—«Et ego quasi tinea Ephraim, et quasi putredo domui Juda.» Tinea Ephraim Deus fit cum inter tentationes mens accidiae nimietate tabescit; quasi a tinea enim absumitur qui moeroris angustia in nullo lectionis, sive orationis studio [Col. 0366D] animatur, sed «omnem, juxta psalmum, escam anima eorum abominatur (Psal. CVI), 18) .» Putredo domui Juda efficitur, cum ipsa quoque confessio, per quam omnis saepius interior amurca revomitur; in conspectu mentis ac si fetere videtur, dum enim molestiis quatitur, nihil quod de Deo non sit velut olidum reperitur.
[Col. 0367A] VERS. 13.—«Et vidit Ephraim languorem suum, et Judas vinculum suum, et abiit Ephraim ad Assur, et misit ad regem ultorem, et ipse non poterit sanare vos, nec solvere poterit a vobis vinculum.» Ephraim languorem suum videt, cum impotentiam status sui, intra fluctuantis conscientiae sinum fovet, nec reniti praevalet; et Judas vinculum suum aspicit, dum ipsa ratio penitus obligata, et a suo jure distracta, vires nullomodo confessionis exerit. Assur interpretatur aula, et quid per aulam, nisi strepitus temporalis lasciviae designatur? Talia enim in aulis spectacula fervent. Ephraim ergo ad aulam abit, cum saecularibus intendendo a sui cura se dividit. Mittit ad regem ultorem, cum pessimi destinationem desiderii ad diabolum dirigit, [Col. 0367B] plane crudelissimum hujus suae desertionis ultorem, proh dolor! Ad ipsum nostrae intentionis legatio mittitur, qui hoc ipsum super eum qui mittit ulciscitur. Et ipse non poterit sanare nos, cui proprium est etiam de sanis reddere saucios. Nec solvere potest a nobis vinculum, cui soli competit, si sibi liceat, neminem dimittere non ligatum; quod totum est, ab eo remedium quaeritur, a quo omnis, qui ad eum confugerit, trucidatur. Sequitur.
VERS. 14.—«Quoniam ego quasi leaena Ephraim, et quasi catulus leonis domui Juda.» Saepius dixerat: Ego quasi tinea Ephraim, et quasi putredo domui Juda, modo subjicit se quasi leaenam Ephraim futurum et domui Judae quasi leonis catulum. Nulli dubium quod tinea, et putredo vestes, et ligna sine [Col. 0367C] sonitu latenter absumunt, leaena autem, et leonis catulus evidenter insiliunt, et aperte laedunt, quod non est aliud nisi quia quos Deus per occultam tentationem sinit interimi, per aperta postmodum vitia permittit lacerari. Est autem ea distinctio inter utramque tentationem, ut aliud possit intelligi per tineam, aliud per putredinem, aliud denique per leaenam, aliud per leonis catulum; tinea namque vivit, et ex eo ipso nascitur quod corrumpat. Tinea ergo est quodlibet mentis vitium, quod non est ex forastica causa, sed interius ex ipso statu suo accipit seminarium, ut est accidia, cenodoxia, superbia, et si quod est aliud intimum. Putredo vero nil aliud quam torpor est et otium, unde sensim corruptio [Col. 0367D] menti incidit, ac si putredinis malum. Quasi ergo vitalia sunt praedicta tria mala, et velut intra animum motus habentia, est vero quasi inanimata desidia.
Quid ergo per leaenam, nisi cujuslibet criminis manifestata nequitia? Quid per catulum leonis, nisi levis noviterque suboriens, et quae facile flecti potest, negligentia? Quod est dicere: Post latentem animi pestem, qua primo vitio quolibet pulsante corroditur, sequitur animorum incuria, qua sponte corrumpitur; sed postquam a Deo recendens animus ad legationem regis ultoris invertitur, exterius ad omnem evidentiam atrocissimi cujuslibet criminis, ac si leaenae incursatione pulsatur, leaena enim praesertim cum fetus alit leone fortior ferocior esse [Col. 0368A] dicitur; ex quo tamen Ephraim, id est voluntas nostra undecunque discerpitur. Judae postmodum catulus leonis occurrit, quia tenuis valde est verecundia quae gratiam confessionis exstinguit; tenuis plane, quia mox ut praecordialis in animo poenitentiae scintilla micuerit, prima illico confitendi voluntas ultro se ingerit; sicut enim ignis sine calore esse non potest, ita poenitudo sincera sine confessionis desiderio non est.
«Ecce ego capiam et vadam, tollam et non est qui eruat.» Deus capit cum mentem a seipsa evagantem metus superne districtionis intercipit; vadit cum a veteri errore abire nos facit. Ecce autem eventum repentinae aspirationis insinuat. Tales sunt plane humanae mentis casus, ut qui stare [Col. 0368B] nunc coeperit, conscientia languente post paululum aut vitio titillante succumbat, nec hoc semel, sed multi modo recursu proveniat; hoc enim modo «septies cadit justus et resurgit (Prov. XXIV, 16) ;» et cum ceciderit non colliditur, quia taliter, ut dicere coepimus, «supponit Dominus manum suam (Psal. XXXVI, 24) » 198 Tollit, cum a cupiditatibus animam hujus vitae mortalis attollit. Non est qui eruat, quia non est aliqua tentatio intantum cor impetens, quae Deo hominem plene possidenti ulla fraude subripiat.
VERS. 15.—«Vadens revertar ad locum meum donec deficiatis et quaeratis faciem meam.» Deus iterum vadit cum, recepta gratia, ut nos nobis quid simus ex nobis ostendat, aliquantisper a nobis [Col. 0368C] dispensative recedit, non nos tamen usquequaque relinquit. Vadens ergo ad locum suum revertitur, cum humilitatem, quae nostra in praesenti proprie sedes est, crebro repetere ab ipso tanquam inopes et deserti jubemur. Et certe cum sic deserimur, ei salubrius admovemur, et hoc fit donec deficiamus, peccatores enim a terra deficere, et iniquos, ita ut non sint, dicit psalmus (Psal. CIII, 35) . A terra enim deficit quisquis terrenae vanitatis expers fit, ut quod quondam fuerat, non sit.—Hoc ergo modo defecti faciem ejus quaerimus, cum interiori eam inopia cogente, aestu acriore repetimus.
VERS. 1.—«In tribulatione sua mane consurgent [Col. 0368D] ad me.» Sanctorum virorum specialior non est tribulatio quam hujus dulcedinis internae privatio. In hac tribulatione mane consurgitur, cum ad ejus recipiendam gratiam, tota sedulitate concurritur; mane enim, pro eo quod est sedulo, vel mature, aliquoties ponitur, ut sunt illa in psalmis: «Et castigatio mea, inquit, in matutinis (Psal. LXXII, 14) .» Et: «In matutino interficiebam omnes peccatores terrae (Psal. C, 8) .»
VERS. 2.—«Venite et revertamur ad Dominum, quia ipse cepit et sanabit nos, percutiet et curabit nos.» Vox est eorum qui de tribulatione ad Deum mane consurgunt. Venite, inquiunt, id est quotquot eodem quo nos errore tenemini, vel quotquot motus [Col. 0369A] interiores ad Assur abistis, quotquotve ad regem misistis ultorem, de ea qua fusi estis nos dispersione colligite, et ad eum, cui cum praefato Benjamin terga dederamus, sensatioribus jam animis ora vertamus. Ipse enim nos cepit, illatae videlicet tribulationis freno, a licentia nos prava cohibuit, superius enim: Ecce ego capiam, inquit, deinde nos sanat, quod nisi coercitis et redeuntibus facere non poterat. Denique nos percutit aut per adversa quae effrenibus nobis, et omni vanitatum vento circumlatis, obtendit; aut etiam percutit, cum aut peccatis saucios, aut ipsa quoque passibilitate et mortalitate percussos ostendit: Quas quidem sic deplorat: «Quoniam, inquit, sagittae tuae infixae sunt mihi (Psal. XXXVII, 3) .» Curat nos, aut adversitates [Col. 0369B] leniendo, aut peccata donando, aut necessitates naturales perpetua incorruptibilitate mutando. Curat etiam, cum per interiorem diligentiam, et diuturnam subjectorum motuum custodiam, perducit nos totius integritatis ad regulam.
VERS. 3.—«Vivificabit nos post duos dies, in die tertia suscitabit nos, et vivemus in conspectu ejus, sciemus, sequemurque ut cognoscamus Dominum.» Post duos dies nos vivificat, cum post conversionis gratiam ad prosecutionem virtutum nos animat. In die tertia nos suscitat, cum ad cumulum perfectionis vel potius bravium coeleste nos sublevat. Hi tres status sub trium Job filiarum designantur nominibus, dum una Dies, secunda Cassia, Cornustibii tertia vocitatur. Initia enim [Col. 0369C] promotiones, et fines in quorumque conversationibus attenduntur, quod est egredi ex Aegypto, pervagari in deserto, terram promissionis intrare; ipse quoque Dominus ex Evangelio: «Hodie, inquit, daemonia ejicio, cras sanitates perficio, et tertia die consummor (Luc. XIII, 32) .» In conspectu ejus tunc vivimus, cum aut ejus intuitu digna peragimus, quod enim nobis placet gratanter aspicimus, aut aeterna ejus visione reficimur. Et recte positum est vivemus, quia in praesenti quicunque habitus nobis insit, nunquam in eodem statu permanentes, ut sic dixerim, semper morimur. Sciemus autem cum in ipsa nostra reversione ad Dominum, plenariam obtinebimus discretionem spirituum, illius sermonis [Col. 0369D] adepti scientiam, qui pertingit ad divisionem cogitationum et intentionum. Deinde sequemur, cum scientia verbi ipsius tanquam lucerna praeierit pedibus nostris (Psal. CXVIII, 105) . Tuncque Dominum cognoscemus, cum ad ejus intimum amoris cubiculum, quod est vera notitia, imo, ut ipse testatur, vita aeterna (Joan. X, 28) , attigerimus. «Quasi diluculum praeparatus est egressus ejus, et veniet quasi imber nobis temporaneus et serotinus terrae.» Exponit particulatim quomodo sanet, quam curam Dominus percussionibus nostris impendat. Deus egreditur cum menti divinae aspirationis novus quidam radius suboritur. Is egressus ac si diluculum praeparatur, cum pedetentim et coalescentis fidei processibus dilatatur, diluculum [Col. 0370A] enim non ad subitum prorsus erumpit, sed sensim tenebris fatiscentibus aurorae jubar admittit. Egressus ergo instar diluculi praeparatur, cum integumentum veteris ignorantiae, multis poenitentia ornatibus praemissis retegitur; ad hujus diluculi apparatum in crediturorum animis Joannes Baptista praemittitur; quasi imber temporaneus nobis venit, cum qualiter in praesentiarum nostrae mentis habitum exercere debeamus, nos imbuit. Temporaneus imber dicitur, cum praedicatio quae exterius a magistris prorogatur, vel interna unctio, quae per spiritum Dei inspergitur, ad interiorum passionum medelam, quas temporaliter patimur, adhibetur. Serotinus imber terrae est, quando de aeternis, quae saeculo vesperascente exspectantur; 199 sermo [Col. 0370B] est, quae terra dicuntur, quia major quam ibi soliditas esse non potest, stabilius enim terra elementum nullum est, unde legitur: «Terra autem in aeternum stat (Eccles. I, 4) .»
VERS. 4.—«Quid faciam tibi, Ephraim? quid faciam tibi, Juda? misericordia vestra quasi nubes matutina, et quasi ros mane pertransiens.» Ac si diceret: Quod praemium praestolamini, o voluntas et ratio, pro hoc ipso vestro ad Deum reditu? Misericordia, quam vobis secundum animalem motum impendi desideratis, scio quia ad modum matutinae nubis, perfunctoria est, dum pro interiori bono commoda exteriora perquiritis, et dum pro aeternis laborare putamini, in praesenti cupitis prosperari. Matutina enim nubes emergente aurora disjicitur, [Col. 0370C] et ros incalescente decoquitur. Quod est dicere: Vos non inclinatis intentiones vestras, ad faciendas justificationes meas propter retributionem, quae fit in aeternum; sed aestimatis pietatem quaestum. Misericordiam autem istam, non aliam intellige quam de qua dicitur: «Recepisti bona in vita tua (Luc. XVI, 25) .»
VERS. 5.—«Propter hoc dolavi in prophetis, occidi eos in verbis oris mei; et judicia mea quasi lux egredientur.» Propter hoc in prophetis dolat, quia ne temporalia quasi pro meriti praemio aucupentur, ineptas quasdam spei inanis providentias in nobis partim excidit, partim servat; dolabro enim resecatur nodositas, ut lignum idoneae [Col. 0370D] rectitudini praeparetur. Prophetas a prophetando dictos, qui etiam videntes olim ob subtilitatem intelligentiae dicebantur nemo qui ambigat. In prophetis ergo dolat, cum in prudentiis nostris terrena succidit, et aeterna, quae sola debent sperari, conservat. In verbis oris sui eos occidit, cum verbis praedicatorum, qui ora et labia Dei in Scripturis appellantur, inepta cupiditas addemnatur. Judicia ejus quasi lux egrediuntur, cum discretiones rationis a Deo illustratae ad opera lucis, quae proximos aedificent, emittuntur.
VERS. 6.—«Quia misericordiam volui et non sacrificium, et scientiam Dei plusquam holocausta.» Misericordiam vult Deus et non sacrificium, dum primum ut sui homo misereatur, et postmodum ut [Col. 0371A] eadem misericordia ad proximos extendatur, magis affectat quam victimas animalium brutorum. Dicitur enim: «Miserere animae tuae placens Deo (Eccli. XXX, 24) .» Haec ergo misericordia non minus ad se quam ad proximum acceptior est Deo, quam externi corporis carnificium. Ubi tamen quaestio oritur, quae etiam a plerisque objicitur: «Melior est, aiunt, obedientia quam victimae (I Reg. XV, 22) .» Quaeritur ergo utrum sacrificium Dominici corporis praeponderet obedientiae, vel obedientia praeponderet sacrificio. Cui nos, sed sine praejudicio melioris sententiae respondemus. Inobedientiam peccato ariolandi comparatam non profecto nescimus, inobedientiam vero non res, sed causa facit. Si enim in re fuisset, non Adam pro pomo vilissimo, [Col. 0371B] non Saul pro mutis animalibus poenas luisset. Fecit ergo causa, quia Dei postponuntur imperia, sed quod Dei est, magistrorum Ecclesiae dignoscitur suscepisse persona; qui ergo eis inobedit, quidquid est illud quod immolat, securus dico, quia nihil sibi confert qui illud inobediens mactat, et melius esset sibi, nescio si aliis, sine omni sacrificio obedire quam inobediendo sacrificare. De substantia Dominici corporis utrum per tales et damnatos quoslibet alios conficiatur, mihi modo tractare non adjacet [Col. 0371] De iis agit lib. II De pigneribus sanct. , dicam tamen quia quod inobedientes fecerint, ab utilitate sua totum vacet.
VERS. 7.—«Ipsi autem sicut Adam transgressi sunt pactum, ibi praevaricati sunt in me.» Superius [Col. 0371C] dixerat se misericordiam et non sacrificium velle, ut scilicet suae contemplatione miseriae, cum homo sibi miserescere cogitur, ad alienorum appetentiam non erigatur, recte subjicitur: Ipsi autem transgressi sunt pactum, ac si diceret: Cum hortarer eos ad sui respectionem, ipsi cogitaverunt, sicut Adam, avaritiae transgressionem, cui, dum deitas appetenda videtur, repente vix homo reperitur. Ibi, inquit, praevaricati sunt in me, quia in hujus suggestionis acceptione meis monitis obstitere.
VERS. 8, 9.—«Galaad civitas operantium idolum supplantata sanguine. Et quasi fauces virorum latronum.» Galaad interpretatur acervus testimonii. Galaad civitas operantium idolum est, quando mens acclinis ad terrenas imaginationes [Col. 0371D] est. Idolum autem formula dicitur. Et quid est recordari quarumque formarum, nisi quaedam coram se creatio idolorum? Galaad ergo acervus est testimonii, quia profecto in inferioribus dilatatur, in superioribus angustatur, et adhibetur loco cujusdam testimonii, quod scilicet qui lata et spatiosa hujus mundi prosequitur, in Dei charitate angustatur, nec instar civitatis sine strepitu potest esse, aut materialium quorumlibet mentali repraesentatione carere, qui se aliquantisper a cura mundialium non se meminerit absentare. Haec civitas sanguine supplantatur, quia creberrime per hujusmodi affectiones lethali peccato subvertitur. Quasi fauces [Col. 0372A] virorum latronum est, dum quod crudeliter impotentioribus abripit, insatiabili aviditate transglutit: In quo duo consideranda sunt, in latronibus diripiendi atrocitas; in faucibus, rapta abliguriendi gulositas.
«Particeps sacerdotum in via interficientium per gentes de Sichem, quia scelus operati sunt.» Civitas haec particeps sacerdotum est, qui per gentes de Sichem in via interficiunt, cum pravorum motuum versutiae, qui, quasi quidam sacri duces, super scelerum suorum levigatione ratiocinantur interius, et eas cogitationes quae divinis obedire sermonibus 200 gestiunt, sua retractatione trucidant, et veluti in via, in sua actione mortificant, illi conscientiae comparantur, quae terrenarum imaginum phantasiis [Col. 0372B] delectatur. Sichem enim humerus interpretatur, in quo obedientiae sustinentia denotatur. De Sichem ergo pergentes, in via perimuntur, cum hi motus, qui Deo et magistris per obedientiam se subdere volunt, et ex hoc proficere desiderant, per mentis insolentis strepitus, et visorum foedas recordationes intereunt. Scelus ergo ibi idem civitatenses Galaad operantur, dum voluntates quibus boni aliquid adjicet, interiori praepediente tumultum, perficere non sinuntur.
VERS. 10.—«In domo Israel vidi horrendum, ibi fornicationes Ephraim.» Non mirum est, inquit, si quidquid benevolentiae cordi inest, enecatur, cum horrores vitiorum in affectu, quod est Israel, qui sine Deo exsecrabiliter principatur, reconditi [Col. 0372C] videantur, unde in Ephraim, id est voluntate culpa fornicationis, id est internae a Deo alienationis oboritur.
VERS. 11.—«Contaminatus est Israël. Sed, et Juda, pone messem tibi, cum convertero captivitatem populi mei.» Quod est dicere: Israel quidem in hujusmodi lapsus est spurcitias; sed, tu Juda, rationalis videlicet confessio, pone messem tibi, id est, lectionem tibi propone sacri eloquii; hoc tamen tibi faciendi facultas nulla suppetit, donec convertero captivitatem populi mei. Captivitas populi tunc vere convertitur, cum is, qui captos tenebat, ab eo qui pridem captus est captivatur; et intra nos convertitur, cum mentis status ab eo quod male [Col. 0372D] steterit immutatur.
VERS. 1.—«Cum sanare vellem Israel, revelata est iniquitas Ephraim, et malitia Samariae, quia operati sunt mendacium.» Cum Deus sanare vult Israel, iniquitas Ephraim revelatur, quia cum carnalis affectus ad regulam rationis corrigitur, et aliquo modo Dei judicio conterretur, voluntas, quae ex antiquae consuetudinis usu pronificatur ad malum, subito revelatur. Nam cum cogitare insolita cogitur, et ab eo quod delectat removetur, impatientiae animo morbus inuritur. Cui morbo malitia Samariae multum adnititur, scilicet illorum sacerdotum, qui pessimi [Col. 0373A] consultores interius ad excusandas excusationes in peccatis emergunt (Psal. CXL, 4) , cum qui praesules in animo ad leviganda vitia videri volunt, imitationem veterni status differri debere, quasi concionantes, ostendunt. Somer, plane a quo Samaria, interpretatur custos. Prava enim astutia menti mentitur custodiam, dum non ad Deum, sed ad saeculum solet spondere cautelam, et non apud Deum, sed penes saeculum veretur infamiam. Et hoc fit, quia mendacium operantur, hypocrisi videlicet conteguntur. Quid enim mendosius quam ut velis videri quod non es? «Et fur ingressus est spolians latrunculus foris.» Ac si diceret: Et certe quaecunque extrinseca adhibeatur vigilantia, fur tamen ingredietur, id est proditio interna, quae diabolum [Col. 0373B] depopulatorem admittit, intro debacchabitur, et homine familiaribus spoliis exenterato, latrunculus foris, qui ab exteriori honestate despoliet, mox insurgit, arbore enim corrupta medullitus tota ramorum superficies arefacta destruitur. Nota distinctionem furis et latronis. Fur est clandestinus, latro per insidias sed apertus. Unde Dominus: «Ille, inquit, fur est, et latro (Joan. X, 1) .» Fur aliunde ascendendo, latro post ingressum in domesticis saeviendo.
VERS. 2.—«Et ne forte dicant in cordibu: suis omnem malitiam eorum me recordatum, nunc circumdederunt eos adinventiones suae, coram facie mea factae sunt.» Ac si diceret: Fortasse dicent, dum de suae mentis processu aut decessu recogitant, [Col. 0373C] quod quasi ad finem ultorium omnes eorum malitias glomerare voluerim, plane falluntur, sed nunc, id est, in hoc statu hypocrisis, quo sensus eorum conclusit improbitas, adinventiones suae eos circumdederunt, id est dolosae conversationis commenta in hujus labyrinthi foveam detruserunt. Adinventiones, quae per hypocrisim fiunt, merito dicuntur, quia vix ulla veritatis opera tanto fuco coornantur. Unde et coram facie sua factas eas Deus perhibet, quia nihil est quod tantopere Dei offendat aspectum quantum illa quae pro Deo geri putantur, et ex hoc ipso nihil aliud actores quam saeculares glorias aucupantur. Sibi enim quod Deo impenditur velle ascribi, nefarium idololatriae genus [Col. 0373D] est.
VERS. 3.—«In malitia sua laetificaverunt regem; et in mendaciis suis principes.» Si regem velimus intelligere diabolum, stat; ipse enim est rex super omnes filios superbiae (Job. XLI, 25) ; si principes ministros ejus daemones, utcunque consistit. Sed res intra nos constringatur. In malitia ergo sua regem laetificant, cum mala occulte perpetrata, nec forasticum judicem metuentia studium rationis elatae delectant. Ideo enim rex appellatur, quia gaudio privato extollitur, qui per hypocrisim operatur, in omni profecto actione sua mentitur. In mendaciis ergo suis principes laetificant, cum, fallacibus operibus quibus ineptum vulgus ad sui venerationem pertrahunt sensus suos, qui sibi, sicut Samaritanae [Col. 0374A] mulieri, male principantur, exhilarando ex honoris delatione ludificant. Hi sunt principes qui nos persequuntur gratis (Psal. CXVIII, 161) .
VERS. 4.—«Omnes adulterantes, quasi clibanus succensus a coquente.» Hi principes omnes adulterant, dum videntibus speciem pro Deo susceptae humilitatis ostentant, sed alii quam Deo exinde placere desiderant. Quasi clibanus succensus a coquente sunt, dum sub benigna facie ferventissimi intra animum appetitus incendia clausa ferunt. 201 Clibanus enim interius ardet, qui quo est cameratior eo aestuosior. Unde inquit Poeta (Ovid. Met. IV, 64) :
Coquens autem non alius est quam qui talis ambitionis [Col. 0374B] sibi ipsi incentor est. «Quievit paululum civitas a commistione fermenti, donec fermentaretur totum.» Paululum civitas quiescit, cum in initio coeptae hypocrisis non nimia vis ipsius internae cupiditatis, nec frequentia civitatis perstrepere sinitur, quia a consideratione fermentationis novitiae cessatur. Fermentum quid significet a nemine dubitatur. Haec pestis primo mentem sub specie sanctitatis aggreditur, at postquam sinistra intentio pectus occupaverit, totum fermentatum dicitur.
VERS. 5.—«Dies regis nostri.» Deceptae cogitationis vox est. Regem superius diximus rationem plenam fastus. O inquit, dies regis nostri; ac si diceret: Ecce rex noster diem habet, quia spiritus noster in sui prosperitate favoris luculentus apparet. [Col. 0374C] «Coeperunt principes furere a vino.» Animo de suis gloriante laudibus, sensus nostri exteriores a vino furunt, dum sui cogitationem gratia alieni oris amittunt. Furiosorum est, nec se, nec quempiam agnoscere, aut vereri, nec quid patiantur scire. A vino ergo furunt qui externis adulationibus ebrii, non quales sint, sed qualiter laudentur, attendunt.
VERS. 6.—«Extendit manum suam cum illusoribus, quia applicuerunt quasi clibanum cor suum, cum insidiaretur eis.» Cum illusoribus manum suam rex extendit cum ad voluntatem adulatorum suorum vel potius illusorum operationes suas pro quibus magis extollatur, amplificare contendit. Fimbrias suas, juxta Evangelium, spiritus noster magnificat [Col. 0374D] (Math. XXIII, 5) , cum sua quaelibet opera, quamvis extrema, percelebrat; phylacteria, quae collo, vel pectori appendi solent, dilatat (Ibid.) , cum scientiam vel doctrinam quasi obaudientium custodiam tonantibus buccis ostentat. Quia applicuerunt, haud dubium quem illusores quasi clibanum cor suum, cum cogitationes se merito laudari aestimantes, et sibi miserabiliter illudentes, et exterioribus pejores, cor suum, id est rationem suam sub talibus blanditiis aestuantem usquequaque inclinant, et se eis quasi gratulabundos humiliant. Hoc, inquit, cogitationes faciunt, cum rex ipse insidiaretur eis, cum scilicet spiritus ipse, cujus officii erat eas regere, praesentia gaudia aucuparetur, eis ad internecionem earum quas salvare debuerat se submittens. [Col. 0375A] «Tota nocte dormivit coquens eos, mane ipse succensus quasi ignis flammae.» Tota nocte coquens eos dormit, cum omnimoda caecitate ad internorum motuum, qui sanum sapere poterant, demolitionem tanquam excoctionem se sepelit. Mane ipse succenditur, cum, illucescente sibi alicujus prosperitatis aurora, nimietate cupiditatis ignitur. Unde sub specie cujusdam avis in Job dicitur: «Cum tempus invenerit, in altum alas erigit (Job. XXXIX, 18) .» Quasi ignis flammae est, dum quos exterius docendo prolambit et illustrare contendit, eadem qua fervet peste succendit; vel etiam ignis flammae est, dum mens quae in affectu peccandi latenter ignescit, in exemplum aliorum pro patulo excandescit.
VERS. 7.—«Omnes calefacti sunt quasi clibanus, [Col. 0375B] et devoraverunt judices suos.» Omnes quasi clibanus calefiunt, dum ratio, voluntas et affectus cum subjectis motibus studio ineptae cupidinis effervescunt. Judices suos devorant, dum universos impetus spiritus vitiorum ardores adnihilant. Hi enim sunt judices, quia ex his prodeunt totius interioritatis nostrae censurae et moderationes. «Omnes reges eorum ceciderunt: non est qui clamet in eis ad me.» Interiorum nostrorum reges sunt, quicunque animi habitus de Deo hominem recogitare compellunt. Unde psalmus: «Non est creditus, inquit, cum Deo spiritus ejus (Psal. LXXVII, 8) .» Hi reges cadunt, cum se ad appetenda terrena provolvunt. Non est in eis qui clamet ad Deum, non est videlicet qui post delectationis, aut consensus damna, ad alicujus [Col. 0375C] poenitudinis studeat redire propositum. Quis enim miserabilius clamat quam qui suae calamitati illacrymatur?
VERS. 8.—«Ephraim in populis ipse commiscebatur.» Ephraim in populis ipse commiscetur, cum voluntas quae ferax frugalitatis esse debuerat, cogitationum insolentium vulgo dispergitur. Et notandum quod vigilanter pronomen, quod est ipse, adjungitur, ac si diceretur: ipse Ephraim qui non est aliud quam voluntas, quae rationi magis convenire debuerat, popularibus cogitationum sese turbis indiderat, et cui tantum credebatur, proh dolor! ex rationis vicinitate debens stare, diffluxerat. «Ephraim factus est subcinericius qui non reversatur.» [Col. 0375D] Subcinericius Ephraim fit, cum voluntas ex memoria paeteritorum criminum refricata calescit. Nec immerito, quia cum praeteritorum malorum ei incumbunt imagines, quae crebras ei innovant de experta intemperantia voluptates, non reversatur, quia quod semel conceptum est, nunquam a mente recutitur.
VERS. 9.—«Comederunt alieni robur ejus, et ipse nescivit, sed et cani effusi sunt in eo, et ipse ignoravit.» Alieni robur ejus comedunt, cum daemones et carnis impetus, quibus a nostra salute nihil magis est exterum, quidquid in nostro velle virtutis constat, erodunt. Et ipse nescit, dum per vim discretionis quid incommodi patiatur nullatenus noscit. Cani in eo 202 effunduntur, dum quidquid [Col. 0376A] in eo piae novitatis est dealbata, quadam hypocrisis vetustate mutatur. Cani enim albi sunt, et vetustatem significant. Albor ergo ad id quod praetenditur, vetustas vero attinet ad id quod vera novitate privatur. Vetusta enim praesentia sunt, nova, futura. Et haec Ephraim ignorat, quia statum in quo est utrum praesentia obliviscatur, et ad anteriora contendat, nullo modo pensat.
VERS. 10.—«Et humiliabitur superbia Israel in facie ejus, nec reversi sunt ad Dominum Deum suum, et non quaesierunt eum in omnibus his.» Superbia Israel in facie ejus humiliatur, cum affectus noster, quando sine Deo principatur, per aperti criminis casum se sciente dicitur; in facie ejus Israel humiliatur, cum appetitus nostri tumor, qui [Col. 0376B] de sua castitate cum turpis esset erexerat, peccati sui experientia et pudore reflatur. Ad Dominum Deum suum non revertuntur, cum motus affectuales nec flagitiorum suorum consternatione deterriti, ut deinceps Deum sapiant retorquentur. In omnibus his non eum querunt, cum nec in evidenti revolutione facinorum ad divinam munditiam resipiscendo resurgunt.
VERS. 11.—«Et factus est Ephraim quasi columba seducta non habens cor.» Quasi columba seducta fit Ephraim, dum de operum suorum ac si fetuum corruptione non ingemit. Columba enim praeter aliarum avium morem de pullorum suorum subtractione non perstrepit. Columba ergo dicitur seducta, quasi ad insensibilitatem redacta. Quid [Col. 0376C] enim illa voluntate insensibilius, quae suis indolere nescit indignis operibus? Cum de aliis columbis dicatur quod non habeant fel, de hac dicitur quod non habeat cor, ut sensus reprobi immanitas ostendatur, quia malorum suorum miseratione non ducitur. «Aegyptum invocabant, ad Assyrios abierunt.» Aegyptus interpretatur tribulatio vel tenebrae; Assyrii vero aulici vel dirigentes. Aegyptum ergo invocant, qui post perpetrationem peccati animum suum rationabiliter ad tenebras moeroris tribulationemque compellant. Appetentia enim voluptatum, juxta Boetianum illud, cum sit plena anxietatis, satietas tamen est poenitentiae (De consol. Philip., lib. III, pros. 7) . Aegyptum itaque invocantes, id est de poenitudinis [Col. 0376D] acredine, quae peccato congruit, in conscientia succlamantes, vox enim sanguinis moraliter clamat ad Deum, mox ad Assyrios abeunt, quia cogitationes, quae peccata excusant et levigant, metu rejecto potius consulunt et per eas se dirigi putant, dum criminis foeditatem aulicam curialitatem appellant. Has enim sacerdotes et protectores superius dixerat, ea abusione qua et prophetas Ezechiel et Jeremias vocat.
VERS. 12.—«Et cum profecti fuerint, expandam super eos rete meum, quasi volucrem coeli detraham eos.» Proficiscuntur cum a consideratione perpetratae nequitiae evagantur. Rete Dei super eos expanditur, cum eorum lasciviae divino judicio impedimenta objiciuntur, quibus eorum levitatis [Col. 0377A] impetus subito retardatur. Quasi volucris coeli detrahuntur, cum eorum superbia in mirabilibus super se ambulans lapsu repentino subruitur. In volucre enim levitas, in coelo superbia designatur, ut est: «Volucres, inquit, coeli comederunt illud (Marc. IV, 4) . Caedam eos secundum auditionem coetus eorum.» Deus eos caedit, cum periculis ingruentibus, sive cogitationum tortionibus, seu morbis corporalibus vexari permittit. Quae caesio secundum auditionem coetus eorum fit, dum usque ad intelligentiam eorum omnium mentis motuum, quid ad Assyrios ire suaserant, verberis et dolorum vindicta procedit; aliter enim caesio nequaquam proficeret, nisi is, qui caeditur, pro quo caederetur, agnosceret. Unde alias scribitur: «Sola vexatio [Col. 0377B] dabit intellectum auditui (Isai. XXVIII, 19) .
VERS. 13.—«Vae eis qui recesserunt a me.» Vae ergo eis, quoniam a Deo recedunt, dum aeternam miseriam sibi imminere pro sua desertione perpendunt; vae enim in praesenti habent, qui illud sibi debitum, nisi se correxerint, timent. «Vastabuntur, quia praevaricati sunt in me.» Hi qui videbantur aulici vastantur, qui a frequentia circumstrepentium libidinum penitus desolantur. Qui enim in Deum praevaricatur, id est praeter divinas rectitudines derivatur, unde voluptatis incrementa reperturum se aestimat, inde consumitur.
VERS. 14.—«Et ego redemi eos, et ipsi locuti sunt contra me mendacia. Et non clamaverunt ad [Col. 0377C] me in corde suo, sed ululabant in cubilibus suis super triticum, et vinum ruminabant.» Deus eos redimit, cum ab aerumnis quae ingruerant eximit. Et ipsi contra Deum mendacia loquuntur, dum potius ereptiones suas suae provisioni aut fortuito eventui ascribendas, quam divinis concursibus arbitrantur. Vel contra Deum etiam loquuntur mendacia, dum Deum non aestimant sua adeo exacerbari per crimina, ut pro his velit Deus gravia in se exerceri judicia, cum autem accidunt non esse aliud quam casualia infortunia. Et huc argumentum inferunt, quod multi post horrenda flagitia impune persistunt, quod facile miseri refellerent, si causas judicii universalis attenderent, et recepisse bona in vita sua divitem meminissent (Luc. XVI, 25) . Ad Deum in [Col. 0377D] corde suo non clamant, dum supernis beneficiis nullas gratiarum actiones redhibent. Nam clamarent si respirarent. Sed in cubilibus suis ululant, cum intra funesta praecordia 203 feralitate omnimoda malitiae et rapacitatis defurunt et aestuant. Ululare enim luporum et canum est. Cubilia in sacra pagina pro cordibus poni solent, ut est: «Cum oraveris intra in cubiculum (Matth. VI, 6) .» In cubilibus ergo ululant, qui, quod minus peccare sibi liceat, in cordibus suis dolent. «Sub lingua, inquit, eorum labor et dolor (Psal. LXXXIX, 10) .» Super triticum et vinum ruminant, dum super doctrina coelesti et spirituali scientia disputando retractant. Ruminare enim est «cibum commasticatum ad ora reducere denuo commolendum.» Ergo ruminant [Col. 0378A] qui dogma ecclesiasticum, quod semel combiberint, discutere et examinare praesumunt, et diffinita a Deo et Patribus ac si nova aliqua revocare ad medium. Triticum pro doctrina poni Evangelium teste est, de praebenda in tempore mensura tritici (Luc. XII, 42) . Vinum autem vim spiritualis scientiae, sicut lac lenitatem simplicis disciplinae significat. «Emite, inquit, absque ulla commutatione vinum et lac (Isai. LV, 1) .» Quod hodieque in quorumdam grammaticorum controversiis pervidemus, qui non solum in divino eloquio, sed etiam in quolibet coelesti mysterio, caecis oculis scintillare contendunt.
VERS. 15, 16.—«Recesserunt a me, et ego erudivi eos, et confortavi brachia eorum et in me [Col. 0378B] cogitaverunt malitiam. Reversi sunt ut essent absque jugo; facti sunt quasi arcus dolosus.» Ac si diceret: Cum eos erudierim, et eorum brachia confortaverim, recesserunt a me. Deus eos erudit cum sapientia salutari eos imbuit. Brachia eorum confortat, cum naturalis ingenii robur, vel ipsam eorum operationem consolidat. Et in me, inquit, malitiam cogitaverunt, cum de sua eruditione, et impia adversus aequitatem valetudine in me militarunt. Revertuntur ut absque jugo sint, cum caesi, et de poenitentia commoniti a divina inspiratione desipiscunt, et ad praeteritae vanitatis deliramenta recurrunt, ut dominium cujuspiam rationalitatis, non habeant quo ad prosequendas saeculares licentias timidiores fiant. [Col. 0378C] Haec vincula, et hoc jugum se direpturos, et projecturos quidam in psalmo se spondent (Psal. II, 3) Quasi arcus dolosus facti sunt, qui ipsum a quo intenduntur percutiunt. Plane a Deo intenduntur, cum gemina scientia ac si arcus corda coercentur. Inde ingenii sagitta exigitur, quae cum ferire hostem debeat usque ad divinitatis plerumque injurias importatur. Arcus quippe dolosus est, qui ipsum ferit a quo intenditur.
«Cadent in gladio principes eorum a furore linguae suae.» Principes eorum in gladio cadunt cum sensus eorum sese lethalibus malis illiciunt. Gladius enim pro capitali peccato ponitur, ut est: «De gladio maligno eripe me (Psal. CXLIII, 10.) » Et hoc a furore linguae suae eis evenit, quia eorum vecors [Col. 0378D] conscientia plus interiori quam exteriori verbositate contra sanctae Ecclesiae mysteria furit. Raro enim invenies haereticum quem non prosequatur aut praecedat turpe quodlibet facinus aut flagitium. «Ista subsannatio eorum in terra Aegypti.» Ista subsannatio eorum in terra Aegypti est, cum eorum qui de Deo in bonitate non sentiunt (Sap. I, 1) , irrisione digna conversatio etiam apud exteros est. Sequitur:
VERS. 1.—«In gutture tuo sit tuba quasi aquila super domum Domini.» Vox Dei est ad ipsam rationem. Per guttur, ex quo emittitur, ipsam accipimus locutionem. Tuba vero evidens sonus est. Licet et per guttur, quod infra linguam est, ipsa cogitatio [Col. 0379A] queat intelligi: sicut et eos pro mente solet poni, ut est; «Os justi meditabitur sapientiam (Psal. XXXVI, 30) .» Quod est ac si diceret: Cordis tui cogitatio, vel oris tui locutio, tanto libramine moderetur ut quod cogitaveris vel dixeris praedicari ubique sine tuo pudore valeat. Multi enim haereseos conditores in angulis dogmatizant, de quibus in propatulo mutire non audeant. In gutture ergo tuo sit tuba, ut quod mente fideli intenderis in conflictu diabolicorum satellitum securo clamore edicas, existens videlicet quasi aquila super domum Dei, id est ut palpebris consiliorum praecedantur gressus tui. Domus Dei conscientia bona est. Super hanc quasi aquila existimus, dum quorsum tendat nostra credulitas subtilissimo acumine ventilamus. Aquilina enim acie [Col. 0379B] praeter linces nil clarius.
VERS. 2.—«Pro eo quod trangressi sunt, foedus meum, et legem meam praevaricati sunt me invocabunt: Deus meus, cognovimus te Israel.» Foedus Dei est, quod ei per fidem in baptismo spopondimus, lex vero, quidquid per divina eloquia ex bene vivendi mandato accipimus. Foedus ergo transgreditur quisquis a fidei regula quam professus est exorbitare probatur. Legis praevaricator est quisquis ab instituto quod suscepit spontaneus refuga est. Transgressi ergo foedus et praevaricati legem me invocabunt, dicentes: Deus meus, id est cum fide et vita me fefellerint, profecto et ipsi fallentur, si de me ac si Deo suo in aliqua necessitate gloriari voluerint. Nos qui sumus Israel te cognovimus. Israel, ut supra dictum [Col. 0379C] est, directus Dei, vel princeps cum Deo dicitur. Quidam enim ex diuturnis criminibus sensus reprobitate confusi, non veterna sua scelera, in quibus vitam pene transegerunt, sed momentaneam respirationem, qua ad Deum pro quavis adversitate 204 recurrunt, attendentes se directos, se sui cum Deo principes, se jam Deum nosse fatentur, et perfunctoriam diei pietatem cum totius aevi sui sceleribus metiuntur (Tit. I, 16) .
VERS. 3.—«Projecit Israel bonum, inimicus prosequetur eum.» Bonum Israel projicit quod, cum urgente periculo aggreditur, fortuna redeunte rejicitur. Ideo eum inimicus persequitur, ubi totius bonae intentionis deficiente affectu, nulla hosti constantia [Col. 0379D] virtutis internae resistitur.
VERS. 4.—«Ipsi regnaverunt, et non ex me; principes exstiterunt, et non cognovi.» Regnat, sed ex Deo non regnat, quisquis angustiis prementibus pravis suis moribus imperat, cum tamen in conscientiae angulis affectum, si libertas arrideat, ad vomitum redeundi conservat (II Petr. II, 22) . Principes existunt, sed Deus non cognoscit; cum sensus exteriores ad horam sub regia rationis ditione sibimet principantur, sed Deus hujus restrictionis causas, quia non approbat, nescit. Super enim horum similibus legitur: «Cum occideret eos quaerebant eum, et revertebantur (Psal. LXXVII, 34) .» «Argentum suum et aurum suum fecerunt sibi idola ut interirent.» Argentum suum et aurum suum sibi facit [Col. 0380A] idola quisquis divini eloquii scientiam, aut eam, quae ad Dei notitiam pertinet sapientiam, expendit intentione perversa. Quid enim aliud quam idolum struere est, cum quis his muneribus non Deum, sed se desiderat honorari, nec Deo referre quod ab eo acceperit, sed se potius quasi simulacrum ostentari? Quae causa multos olim genuit hodieque gignit haereticos, dum qui pro obscuritate generis et vitae delitescunt, pro novorum dogmatum moliminibus celebrari appetunt. Et haec faciunt ut intereant, quia juxta Dei censura contingit ut, dum passim praedicari ac enitescere optant, ad extremi occasus ignominias se subruant.
VERS. 5.—«Projectus est vitulus tuus, Samaria, iratus est furor meus in eos.» Samaria, ut dictum [Col. 0380B] est, interpretatur custodia. Et quae est haec custodia nisi illa quae componitur pro suorum nominum propagatione cautela? Hujus Samariae vitulus projicitur, cum illa in qua lascivire concupiscit famae suae gloria, non solum addemnatur, sed etiam pro sorde respuitur. Notandum quod non dicitur furere Deum, sed irasci Dei furorem in eos. Primum iram, postmodum furorem ponit, ut ostendat Deum primo eis ex eorum pravitate conversationis iratum; postmodum, quia ex Dei blasphemia sibi nomen arrogare voluerunt, cujus rei vel meminisse nefas erat, merito ad subvertendos eos in furorem versum. «Usquequo non poterunt emundari?»
VERS. 6.—«Quia ex Israel, et ipse est artifex.» Ac si diceret: Quandiu haec eorum perversitas incorrecta [Col. 0380C] manebit? Ac si responderetur: Profecto diu, quia ex Israel est et ipse artifex. Israel, ut praelibatum est, secundum quosdam etiam antiquos, vir videns Deum interpretatur. Ideo ergo non facile emundantur, quia talis idololatriae artifices ex his potissimum esse solent, qui de Dei per Scripturas cognitione prae caeteris gloriantur, et ex eo sextae suae tenacius haerent quo sacram paginam pro sua libidine quasi acutius intorquent, aliosque securius sibi alliciunt, quo perspicaciores se in divino eloquio dici audiunt. Ex Israel ergo et ipse est artifex, quia non nisi ex magna ingenii acrimonia praeditis solet fieri talium fabularum index.
VERS. 7.—«Fecit illum et non est Deus, quoniam [Col. 0380D] in aranearum telas erit vitulus Samariae. Quia ventum seminabunt, et turbinem metent.» Deum facit, sed Deus non est, quisquis pro captu et imaginatione sua Deum circumscribit, ut ad ejus naturae dissertionem attingere nititur, quod nullo modo homini comprehensibile, aut Deus esse potest: Quidquid enim pervideas, falso Deum existimas. «Quoniam in arenearum telas erit vitulus Samariae,» quia scilicet petulantia quae subjacet illi forinsecus dealbatae custodiae, ut magis enim fallant, multa agunt sub hypocrisis specie, adnihilabitur et evanescet ac si aranearum telae. Quae enim insulsior, et quasi vitulina levitas, quam libros contexere, quos explodat et exsibilet totius Christianitatis auctoritas? Qui telae aranearum sunt, quia eorum studio [Col. 0381A] fiunt, qui intima sua in vita sua projiciunt, et in brevi eventilantur, quia non aliter quam spuria, ut legitur, vitulamina radicantur (Sap. IV, 3) . Aranea enim cum sit venenatum animal, ex virosis visceribus opus egerens, nil aliud explicat, nisi quod studiis inanibus seipsam extenuat. Ventum enim seminant qui erroris nebulas et naenias supervacuas spargere pluris putant. Turbinem metunt, cum mentis caecitatem et motum externae adversitatis incurrunt. Hoc enim proprium haeretici habent, ut cum facere sibi nomen ex dogmatis diversitate gestiant, vilipensioni et odio omnium mox pateant.
«Culmus stans non est in eo, germen non faciet farinam.» Culmus stat cum verbi fastus exuberat; consuetudinarium enim eis est, ut verborum pompae [Col. 0381B] deserviant, et dialecticis allegationibus universa pertractent. In culmo ergo vacuitas, in statu dicendi vivacitas. Sed in eis, quae per culmen scilicet figurantur, verbis germen non est, quia in vapidi cordis sermonibus nulla vivificandi alios efficacia est. Farinam non facit, quia nullam internae pinguedinis dulcedinem sermo gignit. Quod enim pro solo vulgi favore 205 fieri intelligitur, vix aut nunquam ab animo audientium gratanter excipitur. Aut certe farinam non facit, dum nil fructuosum nisi quod ad laudem suam reciprocari valeat exprimit. «Quod et si fecerit,» id est si quid utile dixerit, «alieni comedent eam,» diabolico scilicet pastui, qui praecipue superbia nostra nutritur, reservari constat [Col. 0381C] eloquentiam. Unde Salomon: «Non sint, inquit, alieni participes tui (Prov. V, 17) .»
VERS. 8, 9.—«Devoratus est Israel; nunc factus est in nationibus quasi vas immundum. Quia ipsi ascenderunt ad Assur, onager solitarius sibi Ephraim.» Israel devoratur, cum hi, qui ex Dei cognitione directos se aestimant, exigente peccato ad omnimodam intellectus hebetudinem devolvuntur. Qui enim scientia a Deo data abutitur, necesse est ut longioris usu nequitiae semper in deteriora mutetur. Nunc, id est ex amore praesentium factus est in nationibus quasi vas immundum, dum inter peregrinas vitiorum quorumcunque origines, se omnium receptui praestat apertum. Vas enim in veteri lege quod non habebat operculum, haberi [Col. 0381D] jubebatur immundum, et mens hominis quae casum a se non dimovet irruentis criminis, merito arguitur impuritatis. Quia ipsi ascenderunt ad Assur, id est malitiae gradibus apprehenderunt gurgustia libidinum aulas. Ephraim mox factus est onager sibi solitarius, dum voluntatis habitatus exsul a Deo sibi soli, id est carnali lasciviae, quae signatur per onagrum, constat intentus. «Munera dederunt amatoribus. (VERS. 10) Sed et mercede conduxerunt nationes.» Munera amatoribus dant, cum impendunt et superimpenduntur daemonibus, vel malignis hominibus, qui sibi aut rapacitatis, aut obscenae voluptatis copias subministrent. Hinc est quod foedere cum malignis pacto spiritibus, ad eorum aliquoties hominis se submittunt, et ab eis necromantias [Col. 0382A] addiscunt, per quas ad mysterium iniquitatis efficaciores fiunt. Sed et mercede nationes conducunt, dum quaedam faciunt quae vitiorum sibi incentiva sunt, verbi gratia, cum sint qui allia et ferventioris naturae pigmenta commasticant, quibus ad petulentiam acriores fiunt. Et de caeteris vitiis idem intellige. «Nunc congregabo eos, et quiescent paulisper ab onere regis et principum.» Congregat Deus eos, cum inter innumera crimina ad considerationem sui ipsorum recolligit vagabundos. Et hoc nunc fit, quia tota illa recogitatio a conspectu rationis, quasi quiddam perfunctorium, transit. Quod non sine certo eorum judicio est, quia spiritus eorum, cum Deo sentiens, creditus ab eis non est (Psal. LXXVII, 8) . Paulisper ab onere [Col. 0382B] regis et principum quiescunt, cum a fastu superbiae, qui omne sublimiter vidit, vel a carnali affectu, et exteriorum sensuum mens ad tempus dispersione vel oppressione, animo ad se redeunte, laxatur.
VERS. 11.—«Quia multiplicavit Ephraim altaria ad peccandum, factae sunt ei arae in delictum.» Ephraim altaria ad peccandum multiplicat, cum per mentis vicissitudines innumera malorum proposita seriatim alternando frequentat. Secundum enim emergentes variae conspersionis habitus, nunc ira, nunc libido, nunc superbia, nunc ambitio, et caetera quaeque intrinsecus se commutant. Tot ergo colit altaria, ad quot peccandi se ingerit vota. Propter hoc fiunt [Col. 0382C] ei arae in delictum, ut ipsum etiam respuatur, quod ex scintilla rationis innascitur piae recogitationis bonum. Delictum enim a derelinquendo dicitur, cum scilicet bonum quod fieri debet, deseritur. Peccato ergo succedit delictum, cum ex poena ejus bonae quoque voluntatis suboritur plerumque repudium.
VERS. 12.—«Scribam ei multiplices leges meas, quae velut alienae computatae sunt.» Multiplices leges suas ei Deus scribit, cum et legem naturalem, legemque conscriptam ejus ad integrum memoriae inserit, ut eo justius damnetur quo nequaquam penes Deum de ignorantia levigatur. Quae tamen velut alienae computantur, cum ab ejus animo imo a voluntate, quae signatur per Ephraim, quasi nec scitae, nec auditae extorres habentur.
[Col. 0382D] VERS. 13.—«Hostias afferent [ al., offerent], immolabunt carnes et comedent, et Dominus non suscipiet eas.» Hostias afferunt, qui poenitentias aliquoties publicas, et caeteras ecclesiasticae institutionis ceremonias, plus ex sola generali consuetudine quam ex religionis pietate proponunt. Carnes immolant, cum peccata carnalia detestando factis confessionibus quasi mactant. Sed tamen eos comedunt, quia eorum usu sese ingurgitare non desinunt. Has ergo hostias Deus non suscipit, quia nullo modo officia, quae extrinsecus administrantur, nisi ex intimo proferantur, attendit. «Nunc recordabitur iniquitates eorum, et visitabit peccata eorum; ipsi in Aegyptum convertentur.» Nunc, id est, in hoc tali eorum statu, eorum iniquitates recordatur, [Col. 0383A] eum per cujuslibet illationem flagelli diuturnae ipsorum nequitiae meminisse videtur. Quasi enim putatur Deus oblivisci quorum dissimulat interim errores ulcisci. Peccata eorum visitat, cum per adversorum congeminationes crebro 206 ea se vidisse demonstrat. Verbum enim frequentativum, quod est visitat, assiduitatem visionis significat. Ipsi in Aegyptum convertuntur, cum pro correctionis luce obstinationis tenebris, quod Aegyptus innuit, obvolvuntur.
VERS. 14.—«Et oblitus est Israel Factoris sui, et aedificavit delubra, et Judas multiplicavit urbes munitas.» Israel a Deo fit, cum per Dei timorem a sua per vanitates exinanitione ad veram essentiam creatur et subsistit. Quasi enim non est, qui substantiam [Col. 0383B] vivae intentionis amitit, quam prodigus filius in meretrices expendit. Unde et Apostolus Corinthiis scribens: «Omnibus, ait, qui sunt inter vos (Rom. XII, 3) ,» aperte innuens quia aliqui inter eos erant, qui secundum hoc esse non erant. Secundum hoc Israel factus est, cum per sensum interioris gratiae ad solidum concretus est. Juxta quod etiam: «laetetur Israel in eo qui fecit eum» (Psal. CXLIX, 2) . Hujus Factoris sui Israel obliviscitur, cum eum, qui se reficere de sua annihilatione potuerat, aversatur. Delubra aedificat, cum pio recedente Domino conscientiam, ac si fanum proprium, illico nequissimus hostis intrat; sine alterutro enim hospite mens non exstat. Judas deinde urbes munitas [Col. 0383C] multiplicat, cum rationalis devotio, quae nos ad Deo confitendum rite sollicitat, lapsa in perversum contra pietatem confessionis, seu incuria, seu pudore se obstruit et obfirmat. Urbes munitas aedificat, cum ad quaeque facinora quae gesserit, repagulum obstinationis objectat, et murum vitiosae ( vel superbae) conclusionis exaltat. «Et mittam ignem in civitates ejus, et devorabit aedes illius.» In civitates ejus ignis mittitur, cum in illius arcani vecordia, quae nullius bonae apertionis spiramen admittit, concupiscentiae gravior ex sua occultatione ignis ( vel fervor) inaestuat. Aedes illius devorat, cum ardor intrinsecus per incontinentiam sese in exhibitione membrorum corporis manifestat. Nec enim caveri potest, quin quod diu intro concipitur, per quemlibet sensualitatis [Col. 0383D] habitum, aliqua significatione non prodeat
VERS. 1.—«Noli laetari, Israel, noli exsultare sicut populi, quia fornicatus es a Deo tuo.» Israel laetari prohibetur, cum quia exsultat de suae proventu saecularitatis, is, qui quondam de Dei visione gaudere solebat, arguitur. Noli, inquit, exsultare sicut populi, id est ne eorum ineptam laetitiam, qui de Deo nihil unquam sapuere, consideres, non licentiam imiteris, nec te eorum vulgaritati conformes, quia longe misericordius judicium sortientur qui bona nec coeperunt quam tu qui Deo tuo jam cognitione haesisti, et modo fornicatus es. Nota quod laetari interius, exterius exsultare pertinet. Quia ergo impiis gaudere non est, utrobique vetitum est. «Dilexisti mercedem [Col. 0384A] super omnes areas tritici.» Mercedem super omnes areas tritici diligit, scilicet illam qua superius conduxerat nationes plusquam omnes sacrae Scripturae paginas, quae distribuuntur in libros, et hi sunt areae, ac si quaedam particulariter excisae terrarum portiones. Areae ergo tritici libri sunt divini eloquii, quas quisque quanto plus excolit, eo uberiores supernae intelligentiae fructus adinvenit. Triticum est, quo juxta psalmum, valles abundant (Psal. LXIV, 14) , et cujus adipe filii Sion satiantur (Psal. LXXX, 17) . Super omnes ergo areas tritici merces diligitur, cum super omne quod in Scripturis reperitur adulationes sortilegia, quibus ad flagitia major aditus se aperit, magis quam verbi Dei exercitia appetuntur. Ea enim quae aut usu aut curiositate delectant, fidei nostrae [Col. 0384B] sacrilegiis plerumque emuntur.
VERS. 2, 3.—«Area et torcular non pascet eos et vinum mentietur eis. Non habitabunt in terra Domini.» Area sunt divina volumina, quorum cultu multiplices, et exquisitas allegoriarum, et tropologiae fruges elicimus. Quod in propheticis et apostolicis litteris saepius experimur. Torcularia sunt qui intellectualitatem, quam vocamus anagogen, quae ad Dei contemplationem pertinet, e Scripturis exprimere norunt. De quibus ergo elicitur, ut est area, et qui eliciunt, ut est torcular, eos non pascit dum de area moralis scientiae tractatus ignorant, et de torculari quidquam coelestis qua de Deo imbuuntur sapientiae elaborando extorquere non curant. Quid enim beatius quam internae vinum [Col. 0384C] dulcedinis de Scripturis exigere, et amorem praesentium per earum haustum a suo sensu obliterare? Et vinum eis mentitur, quia eorum mens ab aeterni condimenti sapore et calore fraudatur. Terra Domini est corpus, quod evictis passionibus ditioni rationis Deo subjectae subjectum est. In hac terra non habitant, quia enim mites non sunt, et Deum insessorem non habent, sua ipsorum corpora habitare quod est possidere, non praevalent. Corpus enim suum, quod Adam obediens obtinuerat, inobediens ficorum foliis obnubit. «Spiritus, ait, tuus bonus deducet me in terram 207 rectam (Psal. CXLII, 10) :» quae ideo recta est, quia Domini est. «Reversus est Ephraim in Aegyptum, et in Assyriis [Col. 0384D] pollutum comedit.» Ephraim in Aegyptum revertitur, cum voluntas nostra, quae panis aeterni fruge gaudere debuerat, ad Aegyptum moeroris et angustiae, saeculi videlicet sollicitudines, et labores se undecunque declinat. Unde quibusdam dicitur: «Venite ad me, omnes qui laboratis et onerati estis (Matth. II, 28) .» In Assyriis pollutum comedit, dum cum his, qui in domibus regum sunt, et non angusta sectantes mollibus induuntur (ibid., 8) , et juxta Job, suaviter vivunt, in quibus non reperitur sapientia (Job, XXVIII, 13) , obscenis obsoniis concupiscentiarum se ingurgitare non desinit. Assur enim dicitur aula, quae solet esse regia.
VERS. 4.—«Non libabunt Domino vinum, et non placebunt ei.» Vinum Domino non libat, quisquis [Col. 0385A] divini amoris penes Deum dulcedine, et calore non aestuat. Unde nec ei placere possunt, quia quisquis ex Deo ad Deo supplicandum non ducitur, profecto a Filio, qui indubie Deus est, quia eum Deus Pater non traxit, nequaquam agnoscitur, nedum placere putetur (Joan. VI, 44) . «Sacrificia eorum, quasi panis lugentium.» In veteri lege qui de sacrificio pro mortuis vescebatur, et immundus ipse erat, et cassa oblatio putabatur. Quasi panis ergo lugentium sacrificia eorum sunt, quia quodcunque ab eis vel orando, vel eleemosinam largiendo, Deo defertur, vitae eorum, quae nulla imitatione digna est, comparatur, qui nullum attigerunt saporem coelestium gaudiorum, et quorum studia nil melius dici possunt, quam materies lacrymarum. Panis enim pro vita [Col. 0385B] ponitur, ut est: «Mittamus lignum in panem ejus (Jer. II, 19) . Omnes qui comedunt eum, contaminabuntur, quia panis eorum animae ipsorum, non intrabit in domum Domini.» Qui panem illum comedunt contaminantur, quia qui eorum sibi exempla inviscerant, eadem qua illi foeditate vitae damnantur. Idem significat quod morticinum tangi lege vetatur (Lev. XI, 24) . Quia panis eorum, subaudis, est animae ipsorum, id est vitae eorum fomentum, quod est quasi quoddam animae eorum alimentum. Sicut enim virulentia vita serpenti est, ita cuilibet iniquo pabulum sua nequitia. Unde et de detractoribus Salomon: «Carnes, inquit, ad vescendum conferunt (Prov. XXIII, 20) .» Quo contra sanctis: [Col. 0385C] «Gustate, ait, et videte quoniam suavis est Dominus (Psal. XXXIII, 9) .» Morale est etiam ut dicatur quis pasci in eo quod se delectat. Est ergo dicere: Panis cum corpora nutriat, animae eorum dicitur, quia ex eo quod significat jucunditatem temporalem, animalitati improborum cibus esse dignoscitur. Is non intrat in domum Domini, quia hujusmodi gaudium ab omni corde quod Deus inhabitat severissime constat excludi. Unde est illud Job: «Abominabilis ei fit panis in vita sua, et cibus ante desiderabilis (Job, XXXIII, 20) .»
VERS. 5.—«Quid facietis in die solemni, in die festivitatis Domini?» Dies solemnis Domini est, cum positis inimicis scabellum pedum ejus regnum tradiderit Deo et Patri (I Cor. XV, 24, 25) . Diem [Col. 0385D] ergo solemnem intellige, cum impii submerguntur, festivitatem vero, cum ad contemplandam Dei speciem electi promoventur. Quid igitur facietis, cum tale discrimen inter utrasque sortes advenerit?
VERS. 6.—«Ecce enim profecti sunt a vastitate: Aegyptus congregavit eos, Memphis sepeliet eos.» Redit ad eorum descriptionem. Superius dixerat quia panis eorum in domum Domini non intraret, ac si diceret: Quoniam nulla convenientia est luci ad tenebras (II Cor. VI, 14) , voluptati ad temperantias, proficiscuntur, id est a recta consideratione evagantur, et hoc eis a vastitate contingit, quia scilicet a Deo solitudinem mens incurrit: Cum supra dixisset quasi eos corrigens, quid facietis in die solemni, mox eorum proterviam subtexit dicens: [Col. 0386A] Et ecce a vastitate proficiscuntur, id est correctionis impatientes, nec mora a seipsis alienantur. Aegyptus eos congregat, cum saeculare studium sibi eos coadunat. Quod est dicere: Cum a sua ratione disparantur, sub cura tamen Aegyptia glomerantur. Memphis interpretatur de ore eorum. Sepeliuntur, cum ab omni sancta vivacitate eorum ingenia obruuntur. Et hoc eis de ore eorum evenit, dum de poena peccati, quo alios ad male agendum prava locutione decipiunt, eis contingit.
«Desiderabile argentum eorum urtica haereditabit, lappa in tabernaculis eorum.» Desiderabile argenti eorum urtica haereditat, cum id quod potissimum apud improbos gloriosius aestimatur, scilicet ut divinae Scripturae scientiam clarior atque copiosior [Col. 0386B] facundia comitetur, ad totius vilitatis atque nequitiae extrema descendat. Urtica namque despicabilis admodum et ignea herba est. Desiderabile ergo argenti eorum urtica haereditat, cum votivum illud affectatae eloquentiae pretium, non solum ob turpitudinem vitae contemnitur, sed etiam alios versutiis, dolis, et obscena mordacitate decoquit et infestat. Dictum est autem haereditat quod mores eorum misera perpetuitate contineat, aut quia haeres superstes est ejus cui succedit; ad haereticos, de quibus supra dictum est, et nunc etiam agitur, referatur, quorum scripta non modo pro sui contemptibilitate, sed etiam pro ingenita contra omne quod fidei congruit acerbitate damnantur. Et quia plerumque eos excluserunt 208 qui probati erant [Col. 0386C] argento, controversiis manentibus in libris eorum, qui contra eorum errores pugnacissime egerant, opuscula eorum pro sua inutilitate sunt abolita. Quod in antiquis haereticis est undequaque probatum, quorum, quasi aranearum telae, de quibus supra disseruimus, disparuere volumina, et nostris temporibus a quibusdam parasitastris libelli facti sunt, et si nimium tenues, contra fidei nostrae mysteria, quae in indignitate sui in ipsa sua mox sunt novitate consumpta. Lappa in tabernacutis eorum est, quia nimirum nisi desideriorum carnalium impuritatibus, quae graves sunt stimuli, subderentur, nunquam ad tantam sensus reprobi ignominiam, ut de divinis male sentirent, verterentur. Porro tabernacula ipsa sunt corpora, in quibus sive contra [Col. 0386D] carnem, sive contra spiritum militamus, sive ubi inpraesentiarum peregrinamur
VERS. 7.—«Venerunt dies visitationis, venerunt dies retributionis.» Dies visitationis sunt, cum Deus impoenitentibus in praesenti flagella immittit, sed retributionis illico subsequitur, qui perseverantibus incoepta sorde aut perfidia immutabilis miseriae sortem reddit. Duplici enim contritione tales Deus conterere consuevit. Et non conterit, quos omnium, dum advivunt, detestatione prostituit, et exactis ipsis, ipsorum memoriam cum omni suo opificio, et tractatu instar panni menstrualis infamat et abjicit? «Scitote, Israel, stultum prophetam, insanum virum spiritualem. O Israel, inquit, motus videlicet [Col. 0387A] affectuales, qui Deo judice sensuum vestrorum errori dimittimini, nunc in hoc vestro exitio et rationis exterminio addiscere poteratis. Quae stultitia, quaeve insania in spiritu, qui vos regere debuerat, delitescit? cui si vos subdere, et ab eo regi voluissetis, nunquam ad tale inconveniens vitiorum aut perfidiae venissetis. Propter multitudinem iniquitatis tuae, et multitudinem amentiae.» Quia multum exerrasti a bonitate et fide, non dispariliter tradidit te Deus in ignominiosos casus. Ac si diceret: Quia quod peccabas, Deum habere in notitiam non putabas, dedit te Deus in cogitationes reprobas.
VERS. 8.—«Speculator Ephraim cum Deo meo. Propheta laqueus ruinae factus est super omnes [Col. 0387B] vias ejus, et insania in domo Dei ejus.» Ephraim, voluntarius scilicet habitus mentis speculator factus est, ut ea quae Deo pertinent, velit, et Deo gerenda proponat, «velle, inquiens, mihi adjacet, perficere non invenio (Rom. VII, 18) »: voluntas enim in bonum in Scripturis saepius accipitur, et ob providentiam, qua peccata et adversa olfaciat, propheta vocetur; et proh dolor! laqueus ruinae fit, ut seipsum scilicet illaque et sibi consilium subtrahendo, et aliis exempla pravitatis attribuat ruere faciendo. Et is ruinae laqueus fit super omnes vias ejus, quod non est aliud quam suas. Hebraicae enim locutionis est, ut est illud: «Aethiopia praeveniet manus ejus (Psal LXVII, 32) ,» id est suas, «Deo,» cum in omni intentione ejus, quae viae interiores ad exteriora [Col. 0387C] operis excurrentes sunt, nonnisi peccati lapsus inveniatur, et omnis consilii aditus, quod significat collum, quia inde permeat verbum, obstruatur. Insania in domo Dei ejus est, cum pessimum ejus ad scelera studium, quod principalis ejus frequentat in modum Dei culturae, devotio intra domum conscientiae, totius pensi et moderati penitus expers est, et in tantam mens proruat vecordiam, ut secreta cupiditas in apertam erumpat amentiam.
VERS. 9.—«Profunde peccaverunt sicut in diebus Gabaa.» Profunde peccat quisquis ad peccatum tota animi deliberatione inhiat. Historiam Regum videtur tangere, quando e Cabaa Saul in regem assumitur (I Reg. XI, 4) , recusso Dei imperio pro solo gentium more. Saul interpretatur appetitus, [Col. 0387D] Gabaa colles. E collibus Saul ad regnum accipitur, quando e magnis animorum tumoribus oboritur appetitus, non qui nobis subsit, juxta quod ad eam a Domino dicitur, sed qui nobis impudentissime dominetur. Dum enim fastum concipimus, majora profecto quam nobis competant, statim consequenter ambimus. «Recordabitur iniquitates eorum, et visitabit peccata eorum.» Postquam iniquitas in stoliditatem vertitur, ut nefaria libertate peccetur, tanquam clamore aliquo Deus, ut ulcisci properet, excitatur. Unde vox sanguinis Abel (Gen. IV, 10; XVIII, 20) et clamor Sodomorum dicitur. Dum enim quiete delinquitur, quasi Deus obliviscitur. Recordari ergo videtur, cum peccantem adversis aggreditur. Peccata [Col. 0388A] visitat, cum crebro ea se vidisse puniendo demonstrat.
VERS. 10.—«Quasi uvas in deserto inveni Israel, quasi prima poma ficulneae in cacumine ejus vidi patres eorum.» Quasi uvae in deserto Israel invenitur, cum dispersus a seipso carnalis noster affectus divini timoris aspiratione colligitur; et quasi uva in deserto reperitur, cum in desolata quondam mente internae compunctionis dulcedo sentitur. Quasi prima poma ficulneae patres videntur, cum motus rationales a quibus affectualitatum intemperantia moderatur, primum Dei illapsu ex veteri sua acerbitate reducti, maturitate menti indita dulcorantur. Haec prima poma in cacumine reperiuntur quia principalia cordis nostri studia in intentione superna, quae interioritati [Col. 0388B] nostrae dignoscitur praeeminere, fundantur. 209 Israelis ergo sunt patres maturae rationis habitus, qui pias generant affectiones. Per ficulneam amor proximi in Scripturis accipitur, sicut in vinea amor Dei exprimitur. Prima ergo poma ficulneae potiora sunt exercitia misericordiae. Patres itaque primis ficulneae pomis adaptantur, quia primum fratribus quos videmus beneficia impendere suademur, ut Deum, quem videre non possumus, postmodum attingamus. Uvis vero filii comparantur, quia affectus nostri, quasi ex largitione paterna, et lactea innocentia, quae per succum ficulneae figuratur, ad dilectionis Dei pinguedinem et saporem avidius imbuuntur. In terra enim spiritus datur, ut proximus diligatur; de coelo vero consequenter, ut [Col. 0388C] Deus.
«Ipsi autem intraverunt ad Beelphegor, et abalienati sunt in confusione, et facti sunt abominabiles sicut ea quae dilexerunt.» Ad Beelphegor intrant, cum suae, quam diximus electionis obliti, totius ignominiae sese labyrintho injectant. Et merito dicitur, intrant, quia se experientiae universae libidinositatis immersitant. Beelphegor enim vir tentiginis dicitur, in quo turpitudinis exsecrandae impudentia denotatur. In confusione abalienantur dum quo confusibiliora perpetrant, nil se confusibile agere arbitrantur unde est quod, apud Apostolum, quidam in pudendis suis gloriari dicuntur (II Cor. XI, 18) . Abominabiles fiunt, qui totius boni hominis [Col. 0388D] fortunas amittunt. Quid est enim abominabilem esse, nisi in successu pii operis prospero proventu carere? Et hoc sicut ea quae diligunt; sicut vitia enim quae prosequuntur etiam solo nomine sine actu bonorum memoriis horrori sunt, sic etiam ipsi qui eorum commercio se involvunt. Si enim sordes quaelibet per se putidae sunt, certe putidiores qui harum volutabris se sponte injiciunt.
VERS. 11.—«Ephraim quasi avis avolavit, gloria eorum a partu, et ab utero, et a conceptu.» Ephraim quasi avis avolat, dum aliquoties ad boni appetentiam tacta rationaliter alacritas voluntatis aspirat, sed subita se levitate subducens in eo quod coeperat minime perseverat, Gloria eorum, ut retrograde aggrediar, a conceptu est, cum ejusdem voluntatis [Col. 0389A] statuum, qui in se saepius alternant, specialis gratia sit, quae sanctorum gloria, ob conscientiae testimonium, ab Apostolo vocatur (II Cor. I, 12) , in ipsa primum Dei aspiratione, qua primum bene vivere delectamur. Post hanc conceptionem sequitur uterus, boni videlicet propositi ante exhibitionem operis, diuturnior intra mentem fotus. Quasi enim intrinsecus fovetur, quod retractando fideliter ex solidi deliberatione consilii, veluti per discretionis membra divisum actionis corpus roboratur. Deinde partu expromitur, cum visibus hominum in boni exercitii prosecutione proponitur. Quia ergo Ephraim quasi avis per elationem avolat usque ad partum, id est usque dum ab hominibus videri possit, ejus interior gloria perseverat, quam mox humanae laudis [Col. 0389B] mucro trucidat. (VERS. 12) «Quod si enutrierint filios suos, absque liberis eos faciam in hominibus; sed et vae eis, cum recessero ab eis!» Filios enutriunt qui piae conversationis opera in his proficiendo provehunt. In hominibus absque liberis fiunt, qui inter hominum favores a libertate animi attributa vulgo aure [ f., vulgi aurae] serviliter se dimittunt. Sed vae eis, cum Deus recedit ab eis, quia nullius bonae spei residuum est, imo damnationis extremae infortunium est, cum pervertitur rectitudo intentionis. Recedit namque Deus, cum bonum quod fit, non fit respectu ipsius.
VERS. 13.—«Ephraim, ut vidi, Tyrus erat fundata in pulchritudine.» Et est litterae sensus: Ut vidi, id est, sicut vidi, Ephraim erat sicut Tyrus [Col. 0389C] fundata in pulchritudine. Ephraim Tyrus est, quia illa frugifera voluntas, quae suae et multorum utilitati, dum recte intenderet, militabat, nunc in angusto reponitur, dum solo humano favori spe pauper adequitat. Tyrus enim Angustiam sonat. Vox Dei est: Ut vidi, inquit, id est quomodo in deitatis meae consideratione, perpendi: Ephraim erat comparative Tyrus. Et haec fundata in pulchritudine erat, quia in exteriori habitudine coepti operis, qua sibi et aliis complacere decreverat, suae intentionis fundamenta posuerat, ut in eo quod foris ostenderet, non Dei virtus, sed sua pulchritudo patesceret. Quo contra in psalmo: «Sic, inquit, in sancto apparui tibi, ut viderem virtutem (Psal. LXII, 3) ,» non meam esse, [Col. 0389D] sed tuam nedum gloriam. «Ephraim educet ad interfectorem filios suos.» Ephraim habet filios, quando voluntas effectus exerit bonos. Hos tamen ad interfectorem educit, quando ad suam ipsorum perniciem adulatorum linguis exponit.
VERS. 14.—«Da eis, Domine. Quid dabis eis? Da eis vulvam sine liberis.» Vox prophetae, aut cujuslibet sancti viri tanta hypocrisi irritati. Da eis, Domine, id est aliquid eis incommodi inpraesentiarum restitue. Et quid dignius eis dare poteris, quam ut vulvam, id est conceptaculum, qua libertatem benevoli actus recipiant, non habeant? Melius est enim bonum opus nec affectasse quam affectatum simulacro aliquo falsi operis perdidisse. Si liberi dicuntur quia servili operi non subduntur, ergo [Col. 0390A] libera sunt quae eis signantur opera, quia fiunt non pro laude humana. «Ubera arentia» pariter dantur cum intelligentiae spiritualis inopia, qua interna et externa sensualitas Deo aliter irrogatur. Vel ubera 210 sunt arentia, cum in mente annullatur utriusque testamenti scientia.
VERS. 15.—«Omnes nequitiae eorum in Galgal, quia ibi eos exosos habui.» Galgal interpretatur volutabrum: Omnes ergo eorum nequitiae in volutabro, quia tota eorum vitioso frequentia, libidinis solius lentescere solet et extenuari sub vitio. Quantacunque enim in quolibet credulitas, quantumcunque superba majestas, ad id molitiei tandem despumare ac reflari dignoscitur. Magna Alexandri, magna Caesaris undecunque ferocitas multoties Sardanapali [Col. 0390B] est experta temperiem, et quod Indum continuabat Oceano muliercularum vilium miserabiliter circumscripsit aspectus. Exosos sibi Deus eos habet, quia rabiem efferatae licentiae non sustinet. Nota diluvii causas, et a propheta appellari hanc pestem non aliter quam malleum universae terrae. «Propter malitiam adinventionum eorum de domo mea ejiciam eos; non addam ut diligam eos.» Cum quis consuetudinarie peccat, utcunque tolerabile est, cum autem novitates adinveniuntur criminum, et jura quispiam naturae transgreditur, bonis omnibus inaudibile est, ne dum Deo, qui inventores malorum tanta atrocitate trucidat. ut eos memorabiles peregrinae mortis reddat exemplo, quod passim Scripturarum elucet testimonio. Hos de domo sua ejicit, [Col. 0390C] quos a bonorum consortio, qui sunt sua domus, excludit. Ut diligat eos non addit, quia qui aliorum corruptioni operam dedere, vel sua nequaquam perditione contenti in reprobum sensum merito eos tradit. «Omnes principes eorum recedentes.» Principes, ut supra saepius, sensus sunt exteriores. Hi sunt recedentes, nunquam videlicet se intra se cohibentes, sed se per exteriora spargentes. Unde et paulo supra de domo sua se ejecturum eos comminatur, quod fit cum a mente, quae Dei sedes esse debuerat, ad tractanda sola forastica sensualitas Deo judice proturbatur.
VERS. 16.—«Percussus est Ephraim, radix eorum exsiccata est, fructum nequaquam facient.» [Col. 0390D] Ephraim percutitur, cum status voluntatis, quae frugi esse debuerat, a bene volendo conteritur. Radix eorum, id est ejus motivum exsiccatur, cum intentio a divinae spei virore arefacta cassatur. Quae merito radix dicitur, quia ab ipsa emergit quidquid vitale peragitur. Fructum nequaquam facient, quia, sicut cogitationes, sic opera ab omni utilitate deficiunt. «Quod etsi genuerint, interficiam amantissima uteri eorum.» Gignunt, cum aliquid natura cogente, quae boni expers esse non valet, pie agunt. Interficit vero Deus amantissima uteri eorum, cum quidquid in conscientia, vel secundum saeculi honestatem, vel secundum naturalem bonitatem constare poterat, ad cumulum judicii dissipat, et disperdit. Amantissima autem dicit uteri quidquid gratius [Col. 0391A] intra animi sinum ad morum probitatem pertinens possit haberi.
VERS. 17.—«Abjiciet eos Deus meus, quia non audierunt eum, et erunt vagi in nationibus.» Quia Deum non audiunt, Deus eos abjicit, quia videlicet dum nequaquam Deo obedire patiuntur, et aures ei obstruunt animorum, ob reprobitatem vitae eos ac si abjectivos ostendit. Vagi in nationibus sunt, dum per vitia universa se spargunt. Nationes pro vitiis poni, si non alias, gentes saltem, quas evertit Dominus ante filios Israel, innuunt.
VERS. 1.—«Vitis frondosa Israel, fructus adaequatus est ei. Secundum multitudinem fructus sui multiplicavit altaria.» Israel vitis frondosa est, [Col. 0391B] cum hi, qui per Scripturarum scientiam de Dei visione, id est cognitione se jactant, sine operibus sibi verborum multiplicitates exaggerant. Israel vitis frondosa fit, cum sola inanis eloquentiae pompa se contegit. Sicut ergo Israel solo nomine, sic vitis sine opere. Fructus ei adaequatur, cum vanae loquacitati opus subsequens respondet omnimodae falsitatis. Secundum multitudinem fructus sui altaria multiplicat, id est juxta exercitiorum, quae per hypocrisim fiunt, quantitatem, titulos sibi adulatoriae vulgaritatis accumulat. «Juxta ubertatem terrae suae exuberavit simulacris.» Terra exuberat, cum insignibus, sed fictis operibus nostrum corpus abundat. Corpus autem non mens operatur, cum mente vacua et insipida ad hoc boni quippiam fit, ut solummodo [Col. 0391C] videatur. Quot ergo sunt opera, tot ad humanos favores quasi eriguntur simulacra.
VERS. 2.—«Divisum est cor eorum.» Cor eorum dividitur, dum aliud in opere exercetur, aliud in mente tractatur. Quaerunt enim in intentione laudem, cum extrinsecus Deo congruum studeant specie tenus exhibere laborem. Unde et Apostolus eum qui cum uxore est, circa mundana sollicitum, dicit esse divisum (I Cor. VII, 33) , dum scilicet hinc jus tractat uxorium, illinc aliquoties respectare monetur ad Deum. «Nunc interibunt; ipse confringet simulacra eorum, depopulabitur aras eorum.» (VERS. 3) «Quia nunc dicent: Non est rex nobis.» Nunc interibunt, id est, in hoc ipso statu peribunt, quo Deo postposito respectui terreno incumbunt. [Col. 0392A] Ipse simulacra eorum confringit, cum spiritus excandescente criminum rogo ad pudenda acta prosiliens, quidquid falso portendebatur, imminuit. Aras eorum depopulatur, cum proposita et institutiones exsilia reddit, 211 et nulla, quibus quasi summis et principalibus innitebatur. «Quia, inquit, nunc dicent.» Hoc est dicere: Quia nunc intereunt, dicent non est rex nobis, id est quia ostentationes nostrae ad caecitatis internae traxere nos poenam, qui nos regat non est modus in nobis. Quod enim spiritus, hoc rex, hoc et modus. «Non enim timemus Dominum; et rex quid faciet nobis?» Ac si dicerent: Cum sumus a Dei timore nudati, ratio, quae solo Dei timore constat, quid nobis pensi et moderati afferet, cum viduata sit, ex eo quod pendet? [Col. 0392B] Nisi enim eam Deo fecerimus appendicem, frustra eam dicimus rationem.
VERS. 4.—«Loquimini verba visionis inutilis, et ferietis foedus; et germinabit quasi amaritudo.» Dicitur ad Israel, qui vir videns Deum dicitur interpretari. Ac si diceret: Vos vitis frondosa, sub pretioso vitis nomine mens garrulitati intenta, super Dei agnitione, quod est visio, inutilia loquimini verba. Et plane inutilia, quia det sine mente sonum locutio fastuosa. Haec quasi ironice sunt dicta. Et ferietis foedus de continentia videlicet corporis vestri, unde gloriosiores videamini, cum animo vestro stabilietis pacta. Sed hoc foedus quasi amaritudo germinat, quia cordis instabilitas et carnis petulantia, per totius irruptionem immunditiae convenientiam [Col. 0392C] subito mutuae sponsionis amaricat. Hoc enim est germen hypocrisis, quod in momento Deo ultore revelat impiae statum mentis. Unde sequitur:
«Judicium, inquit, super sulcos agri.» Sulci agri vexatio est propter Deum corporis. Hypocritae sulcos agro suo faciunt, dum cruciatus suo corpori per abstinentias inferunt. Super hos fit judicium, cum falsae sanctitatis evidens omnibus, Deo propatulum faciente, datur indicium. Sulcos agri sic solere intelligi Salomon testatur: «Diligenter, inquit, exerce agrum tuum, ut postea aedifices domum tuam (Prov. XXIV, 27) .» Et de equo Dei Job: «Terram, ait, ungula fodit (Job XXXIX, 21) ; cum audierit buccinam, dicit: Vah! (Ibid. 25.) »
[Col. 0391] EXPLICIT LIBER SECUNDUS.
[Col. 0391D] Tertium in beati Osee libro libellulum praesumentes, Deum, qui Trinitas est, non tam vocibus quam modullis oramus, ut qui quod vult, per quos vult [Col. 0392D] protulit semper et proferet, a sua illuminatione et calore non me patiatur abscondi, et qui scit solo suae miserationis obtentu, non securitate perversa, [Col. 0393A] tantas mysteriorum difficultates aggressum, prosperi portus jam jamque haerenti et timido largiri dignetur accessum.
VERS. 5.—«Vaccas Bethaven coluerunt habitatores Samariae, quia luxit super eum populus ejus, et aeditui ejus super eum exsultaverunt in gloria ejus, quia migravit ab eo.» Bethaven interpretatur domus idoli, Samaria custodiam sonat. Habitatores ergo Samariae vaccas colunt, cum qui exteriori suae custodiae dominari se credunt, et corporum continentiam suae potestati ascribunt, juxta quod superius dicitur, ferietis foedus, petulantias interiores non deserunt, imo amplectuntur et excolunt, et hoc in Bethaven, id est in domo idoli, nempe in [Col. 0393B] conscientia in qua Dei cultus transfertur in diaboli. Vaccas pro lascivia poni testis est: «Congregatio taurorum in vaccis populorum (Psal. LXVII, 31) .» Samariam autem habitat, qui se per se vivere posse caste computat. Habitare enim pro dominari ponitur, quia ab habendo inflectitur. Quia per vaccas appetitum libidinis signarat, ex hoc innuit quod pluralitatem illam singulariter nunc replicat. Luxit, inquiens, super eum populus ejus, sed notandum quod praemittitur quia. Est autem dicere: Ipsi provisores erant forasticae custodiae, et hoc ideo nimirum, quia populus cogitationum luxit, id est immurmuravit inhians super ipsum, qui frenabat exterius appetitum. Populus ejus, scilicet appetitus dicitur, quia [Col. 0393C] talis concupiscentia parit introrsum plurimos strepitus. Porro aeditui ejus super eum exsultant in gloria ejus, cum versipelles versutiae motus, qui exteriores custodiunt habitus pariter conjubilant super honore et gloria impensae laudis extrinsecus. Exsultant, inquam, in gloria ejus, quia migravit ab eo, id est, tota illa laus alienatur, et quasi emigrat a cognitione appetitus illius qui turpissime fervet in animo. Quod totum est: Cautelae animi, quae 212 prospiciunt corporeae habitudini, laetantur vulgus ineptum a notitia sui interni status, qui multum displicere poterat, longe fieri.
VERS. 6.—«Siquidem et ipse in Assur delatus est munus regi ultori.» Quaecunque, inquit, talem quemlibet omnium foris gloria prosequatur, siquidem [Col. 0393D] et ipse in Assur, quod est in aulam, fertur, id est gurgustiis vitiorum latenter immergitur, et non perfunctorie, sed quasi proprie proprium munus diaboli factus, qui idipsum quod muneratur, ulciscitur. «Confusio Ephraim capiet, et confundetur Israel in voluntate sua.» Confusio Ephraim capit, cum voluntatem nostram, quae innixa esse debuerat rationi obscuritas discretionis intercipit. Israel in voluntate sua confunditur, cum, ut sic dicam, volendi imo appetendi jam ratione et voluntate ad mala declivibus, nullus modus et ordo in affectione tenetur.
VERS. 7, 8.—«Transire fecit Samaria regem suum quasi spumam super faciem aquae. Et disperdentur excelsa idoli, peccatum Israel.» Samaria [Col. 0394A] regem suum transire facit, cum exterioris hominis prudentia quae se palliat rationem, quin potius astutiam saecularem, per undas voluptatum ad indignos actus omni tentationis vento circumlatam excedere, et quasi dispumare compellit; saepius enim provenit ut se hypocrisis diu cohibere non possit. Et excelsa idoli disperduntur, cum superbae cogitationes, quae animum suum a Deo apostatare docuerant, annullantur. Quae excelsa peccatum Israel dicuntur, quia ex prava affectus libertate oriuntur. «Lappa et tribulus ascendet super aras eorum,» Lappa humilis herba est, tribulus in virgulta proserpit, sed utraque exasperata aculeis. Per lappam ergo luxuria foede semper humilis innuitur, per tribulum cupiditas, quae se exporrigens dilatare conatur. Haec super aras [Col. 0394B] eorum ascendunt, quia super eorum ac si religiosa proposita jam evidenter irrepunt.
«Et dicent montibus: Operite nos; et collibus: Cadite super nos.» Hi qui quondam montes fuerant, apud se scilicet arrogantiae nimietate tumuerant, jam spei inanitate reflati veris montibus, id est sanctis acclines ab eis operiri protegendo desiderant, et a minoribus quibusque electis, qui sunt colles, ut super se cadant exorant, se videlicet eis miserescendo inflectant. Quod totum est: Qui se sanctos posse fieri sua custodia, quod per Samariam signari diximus, aestimarant, veram aliorum sanctitatem Dei ope attendentes, falsos se sua opinione non dubitant.
VERS. 9.—«Ex diebus Gabaa peccavit Israel, ibi [Col. 0394C] steterunt.» Gabaa interpretatur, ut saepe dictum, colles. Per colles hic intelligimus privatos animi timores. Ex diebus ergo horum collium Israel peccat, quia a tempore quo in superbia sua misera mens prosperari, quod dies significant, coepit, affectus sese pravitati subjugat. Ibi steterunt, id est perseveraverunt. Stare enim pro perseverare ponitur, ut est: «Adversum me appropinquaverunt et steterunt (Psal. XXXVII, 12) .» Nota quod Israel et Ephraim cum singulariter ponuntur, duos illos habitus mentis, qui sunt affectus et voluntas, per se figurari dicuntur; cum autem pluraliter, eorumdem habituum motus intelliguntur.
VERS. 10.—«Non comprehendet eos in Gabaa [Col. 0394D] praelium super filios iniquitatis. Juxta desiderium meum corripiam eos.» In Gabaa eos non comprehendit praelium, quia ubi nulla tentatio est, nulla etiam rebellio contra quodlibet vitium. Et quomodo quis potest dici tentatus, qui, antequam ei diabolus suggerat, studio est totius malignitatis afflatus? Hoc praelium super filios iniquitatis est, super opera videlicet quorum mater iniquitas est. Filios pro operibus poni frequens Scripturae usus est. Servi namque debitoris uxorem et filios Dominus jubet vendi (Matth. XVIII, 25) , id est voluntatem, et opera a libertate arbitrii sensus improbitate subduci. Deus eos juxta desiderium suum corripit, quia juxta quod omnes homines vult salvos fieri, et ad sui agnitionem redire (Tit. I, 1) , in praesenti eos, ut corrigat, [Col. 0395A] punit. Id enim potissimum desiderat, ut resipiscant quos castigat. «Congregabuntur super eos populi, cum corripientur propter duas iniquitates suas.» Duae iniquitates sunt, una peccandi, altera impoenitens cor habendi. Propter has duas iniquitates corripiuntur, cum a sua obstinatione et a solita nequitia divinitus compunguntur. Tunc super eos populi congregantur, cum inolita dudum vitia insolentius solito animum insequuntur. Hi sunt Aegyptii qui egressos a se Israelitas usque ad maris Rubri transitum urgere videntur.
VERS. 11.—«Ephraim vitula docta diligere trituram, et ego transivi super pulchritudinem colli ejus.» Vitulae triturantis natura est libenter ad id officii recurrere in quo raptim aliquoties consuevit [Col. 0395B] triturata praegustare. Vitulam hic non solum pro lascivia, sed et pro fecunditate positam putamus. Ephraim ergo vitula docta diligere trituram est, cum voluntas nostra per divinam correctionem fecunda, bona a malis tanquam grana a paleis disparare jam prona est. Primordia enim nostra, juxta beatum Gregorium, mista sunt malis. Super pulchritudinem colli ejus Deus transit cum novitatem consili ejus, quae, ut ita dicam, jam ex conversione recens facta pulchrescit, alta consideratione per tentationes aliquas conculcari sinit. Scripturae usus est, ut dicatur Deus facere quod fieri permittit. 213 Potest quoque et per collum non solum consilium, cujus fistula est, consilium vero justorum bene agendi propositum est, sed etiam cervix elationis quae noviter [Col. 0395C] conversis aliquoties subrepere solet. Super hanc cervicem Deus et consilii pulchritudinem transit, cum utrumque tentari sinendo prosternit. «Ascendam super Ephraim.» Super Ephraim Deus ascendit, cum rationem, quae Dei propria sedes est, superequitare efficit, jam tandem vere frugiferae voluntati. «Arabit Judas, et confringet sibi sulcos Jacob.» Judas arat, cum sincerae confessio poenitudinis superficiem corporis et animi convertit et fatigat. Jacob sibi sulcos confringit, cum peccata supplantando aequoream quamdam pacis internae planitiem aequare non desinit. Sibi autem confringere dicitur, quia quidquid pietas poenitentiae sancti laboris exercet, suo interiori commodo non vulgi favoribus operatur. Jacob autem supplantator dicitur. [Col. 0395D] Nihil enim Judas arat si Jacob remissius in sulcos confringendo, et praesertim in supplantando desudat.
VERS. 12.—«Seminate vobis in veritate justitiam, metite in ore misericordiam, innovate vobis novale.» In veritate sibi justitiam seminat, quisquis Deo et proximo secundum quod cuique competit, servata aequitate communi reddere quod dignum est, destinat. Seminare autem proponere est. At vero in veritate et sibi seminat, quisquis sine aviditate favorum sibi soli in suo bono conscius id actitare deliberat. In ore misericordiam metit, cum quod corde proponit, spe metendae misericordiae aliis pronuntiare non desinit. In ore etiam misericordiam [Col. 0396A] metimus, cum peccatorem ab errore viae suae converti fecerimus, animam quidem ejus a morte liberamus, e peccatorum haud dubium quin nostrorum multitudinem operimus. Innovat sibi novale quisquis vitam religionis aggrediens sacri eloquii incipit secreta discutere. In his novalibus, juxta quod alibi dicitur, multi cibi sunt, ad omnes (Prov. XIII, 23) videlicet animorum conversationumque modos documenta inibi congrua ac si fercula sunt. Quocunque enim it spiritus, eunt pariter et rotae. «Tempus autem requirendi Dominum, cum venerit qui docebit vos justitiam.» In his, inquit, quae dicta sunt exerceri debetis, quia temporis opportunitas arridet, dum advivitis, requirendi Dominum, praesertim cum spiritus vobis divinae jam compunctionis [Col. 0396B] advenerit, qui vos sine magistro, sine volumine vos inducat in omnem veritatem, ut alias scriptum est (Joan XVI, 13) , quod hic appellat justitiam. Unde et est: «Unctio ejus docet vos de omnibus (I Joan. II, 27) .» Et ab Apostolo quoque hanc supernae infusionis gratiam non in vacuum recepisse monemur (II Cor. VI, 1) . Quod totum est tempus Dominum requirere, cum ipse praesto est aspirare.
VERS. 13.—«Arastis impietatem, iniquitatem messuistis; comedistis frugem mendacii, quia confisus es in viis tuis, in multitudine fortium tuorum.» Impietatem aravit qui quondam per hypocrisim, quod pro solo Deo fieri debuerat, corpus suum excarnificationi addixit. Et quid tam impium, quid tam sine Deo, quam proprias carnes [Col. 0396C] mactare non Deo? et quis magis nemo appellari debet, quam qui carnem suam sub tali obtentu odio habet? Iniquitatem messuit, qui laudes Deo dandas exinde sibi sacrilege adhibuit. Nihil enim est minus aequum, quam suo honori postponere Deum. Inique ergo messuit, qui primum sibi tam profanae mercedis attribuit. Frugem mendacii comedit, qui accusante se conscientia fallaci adulatione vulgarium pasci addidicit. Quia confisus es, inquit, in viis tuis, scilicet non respiciens ad internam vacuitatem tuam, ad ea tantum oculum dirigebas, quae de tuo superstitioso opere inaniter praedicabantur foris. Sicut enim extra hominem via, sic extra hypocritam sua in quibus confidit opera. In multitudine quoque [Col. 0396D] fortium suorum confidit; cum in arduae conversationis quae vix sanctis viris tolerabilis esset, proposito spem reponit, non aspiciens quo intendat, sed quae stolide peragit.
VERS. 14.—«Consurget tumultus in populo tuo, et omnes munitiones tuae vastabuntur, sicut vastatus est Salman a domo ejus, qui judicavit Baal in die praelii, matre super filios allisa.» Tumultus in populo consurgit, cum in cordibus nuper conversorum veteris licentiae insolentia recrudescit. Vel etiam tumultus consurgit, cum gravis in cogitationibus poenitentiae motus emergit. Omnes munitiones ejus vastantur cum mentis universa repagula, quae sub suis latibulis flagitiorum pridem occuluere tristega, piae confessionis eruuntur ad lucem. Salman [Col. 0397A] interpretatur umbra prohibendi, vel commotionis. Sicut vastatus est Salman a domo ejus, qui judicavit Baal in die praelii, id est, sicut consumi debet obscuritas illa nequam, quae divini luminis ab animo prohibebat accessum: et ne in miseriis subsisteret, crebris commotionibus perurgebat; a domo, id est a conscientia illa, quae in sui illuminatione ac si die in qua caro spiritusque confligunt, Baal judicat, id est virum damnat. De quo dicitur: «Hic quem habes, non est tuus vir (Joan. IV, 18) .» Matre super filios allisa, cum suis videlicet operibus obruta concupiscentia. Baal autem interpretatur vir, vel habens, id est possidens dominium, scilicet erroris signans.
VERS. 15.—«Sic fecit vobis Bethel, a facie [Col. 0397B] malitiae nequitiarum 214 vestrarum.» Bethel, licet domus Dei interpretetur, tamen ex idolo quod Jeroboam ibi statuerat, profanatur. Est ergo dicere: Has contrarias fortitudines, quae vestra contra Deum corda munierant, fecit vobis Bethel, conscientia videlicet, quam Deus inhabitare debuerat, sed diaboli fantasia imbuerat; et hoc a facie, id est a consideratione immanitatis criminum vestrorum, Malitia enim hic pro enormi usu appellatur scelerum.
VERS. 1.—«Sicut mane pertransiit, pertransiit rex Israel.» Rex Israel spiritus noster est, cui regere pertinet quidquid sub affectu est. Ipse enim, secundum etymologiam, saepius dictam cum ratione [Col. 0397C] ac si cum Deo principatur: sin alias servit. Is ergo rex sicut mane pertransit, cum repulsa ignorantiae et cogitationum nebula tanquam pallore crepusculi, plenioris intelligentiae et quietis gratiam veluti solare jubar attingit. «Quia puer Israel, et dilexi eum, et ex Aegypto vocavi Filium meum.» Israel puer est, et ideo a Deo diligitur, quia, postquam ad vitae novitatem redierit, Deo non placere non potest. Ex Aegypto quoque filium vocat, cum ex quotidianis, quae immissive vel naturaliter influunt tenebris, spiritum nostrum, qui ex vera luce quasi lux in nobis gignitur, Deus reducit et suscitat.
VERS. 2.—«Vocaverunt eos, sic abierunt a facie eorum.» Quod singulariter superius per regem innuerat, hoc modo propter diversos rationalitatum [Col. 0397D] motus pluraliter applicat. Etsi enim una est ratio, propter plures tamen causas plurimae sunt rationes. Ac si diceret: Etsi Deus a nostra nos per se caecitate revelat, ipsi tamen rationales motus a nostro nos corpore aliquoties excitare contendunt; sed quia non est in homine via ejus, nec viri, ut dirigat gressus suos (Prov. XVI, 9) , illi Deo nos dispensative retardante recedunt, sicque nos quid simus ex nobis experiri faciunt. A facie eorum abeunt, cum se a rationum redditione cogitationum pervicacitates excludunt. «Baalim immolabant, et simulacris sacrificabant. (VERS. 3.) Et ego quasi nutritius Ephraim.» Baalim immolant, cum multa Dei, sed non pro Deo tentationi saepe succumbendo [Col. 0398A] perpetrant. Simulacris sacrificant, cum interiori periclitante statu longe aliter se hominum conspectibus, quam res intro geratur, ostentant. Sed inter ista. inquit, Ephraim nutritius sum, dum mentem semper intendo de resurrectione commonere post lapsum, et ita voluntas nostra non colliditur, Domino supponente manum. Sic nos nutrit, dum per ruinas et status nos erudit. «Portabam eos in brachiis meis: et nescierunt quod curarem eos.» In brachiis eos portat, cum ad divinam fortitudinem sublevat. Brachium enim pro fortitudine poni solet. Et nesciunt quod curet eos, quia ex pondere tentationis pene desperantes ignorant quod provide per occulta naufragia, ne de virtutis prosperitate superbiant, premat ipsos.
[Col. 0398B] VERS. 4.—«In funiculis Adam traham eos, in vinculis charitatis.» In alia translatione ubi hic Adam legitur, illic homines invenitur, sic enim interpretatur. Unde et in Genesi ubi dicitur: «Vocavit nomen eorum Adam (Gen. V, 2) ,» itidem in homines transfertur. In funiculis ergo hominum eos trahit, cum ex passibilitatis, et humanarum aerumnarum timore eos ad se corripit. Unde est: «Multiplicatae sunt, inquit, infirmitates eorum: postea, ac si diceret: Ad medicum acceleraverunt (Psal. XV, 4) .» Sed postmodum quod prius timore gerebatur in amorem vertitur, unde et sequitur: In vinculis charitatis, quae scilicet foras mittit timorem (I Joan. IV, 18) . Funiculi autem ipsae affectiones sunt, quibus ad aliquid appetendum nullo cogente ducimur. [Col. 0398C] Timor vero supradictus amore non caret, alioquin hos funiculos non haberet. Inde est illud poeticum: «Trahit, inquit, sua quemque voluptas (VIRGIL., II Eglog.) .» «Et ero eis quasi exaltans jugum super maxillas eorum, et declinavi ad eum ut vesceretur.» Est eis quasi exaltans jugum super maxillas eorum, cum vera mentis essentia promovet sui timoris eminentiam super intellectuales sensus eorum. Super ejus maxillas jugum Dei exaltaverat, qui sicut tumentes super se fluctus semper eum timuerat. Tanto autem magis exaltatur, quanto magis in interna virtute proficitur, dum illa aeterna charitatis semel praegustata semper amitti timetur. Pro intellectu maxillas accipimus, quia his ac si [Col. 0398D] dentibus dura quaeque commolimus. Declinat ad eum, ut vescatur, cum per timorem illum, quo mens salubriter humiliatur, etiam se ad nos Deus inclinat, ut de ejus aspiratione pascamur. «Coenabo, ait, cum illo et ipse mecum (Apoc. III, 20) .» Quod superius singulariter dicit ad eum, cum pluraliter aliqua pro motibus variis praemisisset, unimodum mentis habitum intellige, quia in scissuras mentium scimus Deum nequaquam ut convivetur declinare solere.
VERS. 5.—«Non revertetur in terram Aegypti, et Assur ipse rex ejus.» In terram Aegypti non revertitur, cum ad veterna crimina reverti se ulterius non patitur. Et tamen Assur, id est aulicorum familiaritas et acceptio admodum sibi expetenda videtur. [Col. 0399A] Quod in quibusdam ordinis nostri viris hodieque apparet, qui dum a foeditatibus mundanis se continent, 215 curiarum tamen solemnitatibus ingerere se irremediabiliter ardent. Assur enim, quod repetere non piget, aula est. «Quoniam noluerunt converti, (VERS. 6) coepit gladius in civitatibus ejus, et consumet electos ejus, et comedet capita eorum.» Quod est dicere: Quoniam ab Assur, id est ab oculorum suorum noluerunt vanissima pastione reverti, gladius in civitatibus ejus, id est eorum mentis coepit, quia insolita carnis adversus spiritum contentio in omni ejus sensualitate, quae, juxta Evangelium, sunt civitates, emersit. Gladius enim pro divisione ponitur, ut est: «Non veni pacem mittere, sed gladium (Matth. X, 34) .» Et exponens: [Col. 0399B] «Veni, inquit, separare (Ibid., 25) ,» etc. Et consumet electos ejus, id est annullabit quaecunque principaliora sunt in intimo statu ejus. Capita eorum comedet, dum et civitatum et electorum intentionum summitates aurugine tentationis absumet [ f., aurigine].
VERS. 7.—«Et populus meus pendebit ad reditum meum.» Licet eorum capita comedantur, et titillatio se menti gravis immergat, solet tamen aliquoties rationis scintilla viviscere, et hoc est quod populus Dei ad reditum ejus dicitur pendere, quia piae cogitationes post tot quae ingruerint mala, ad Dei salutaris visitationem fieri solent pronae. Pendere, sicut alias diximus, ab alterutris dicuntur amantes, et ideo pro amore ponitur. «Jugum autem [Col. 0399C] imponetur ei simul quod non auferetur.» Jugum ei imponitur, cum expertae tentationis animus timore deprimitur. Hoc jugum non aufertur, quia nulla securitas audacia unquam ab animi cervice recutitur.
VERS. 8.—«Quomodo dabo te, Ephraim, protegam te, Israel? Quomodo dabo te sicut Adama, ponam te, ut Seboim?» Ac si diceret: In quem statum transferam voluntatem humanam, qua arte protegam vagabundum per tot excursus et recursus affectum? His querimoniis innuit quanta difficultas sit in regendo statu nostrae interioritatis, quae, si ad virtutes evehitur, intumescit, in sensus, vapiditate perdeficit, in flagitium devoluta, putescit. Scio, inquit, quid faciam, quia sicut Adama ponam te, et [Col. 0399D] sicut Seboim. Adama interpretatur terrena. Seboim statio ejus, mare, vel capra eorum, vel damula. Primum igitur mens hominis ad sui protectionem, ut Adama, ponitur, ut indesinenter quacunque virtute praeeminent, propriae terrenitatis sub qua degit memoretur. Sed non in hac hujus infirmitatis consideratione pigrescat, sed stationem in mari constituat, ut scilicet, inter tentationis assultus stare non cadere assuescat, nec pulsatus versetur aut proruat, sed caprino more animum ad boni ardua propositi semper exporrigat, in quo tamen acumen nullomodo discretae subtilitatis amittat. Capra enim arduorum est appetens, damula vero unde sortitur et nomen, multa luminum acie pollens. «Conversum est in [Col. 0400A] me cor meum, pariter conturbata est poenitudo mea.» Cor Dei in eum convertitur, cum non externo cujuspiam exemplo, sed sui ipsius ad viscera pietatis consideratione reflectitur. Humanum enim est, alterius respectu et ratione frangi. Pariter poenitudo ejus conturbatur, quia, dum eum exertae sententiae poenitet, pariter quoque de aliis quas humanitus patimur aerumnis clementer afficitur. Humano more loquitur Deus, cum nil tale in eum incidat, nulli tamen dubium quin electorum suorum calamitati condoleat. Vel aliter. Cor Dei ipsi electi sunt, de quibus dicitur: Appropinquavit cor illius postquam impii dividuntur ab ira vultus ejus (Psal. LIV, 22) . Cor ergo ejus in eum convertitur, cum hi, quibus cuncta quae a Patre audivit, innotuit (Joan. XV, 15) , suae terrenitatis obtentu, quod est Adama, ad altitudinem contemplationis, quod est capra et damula, se conferre conantur. Tunc poenitudo Dei pariter conturbatur, cum illi poenitentiae, quam illis Deus primo immisit, de praesentis saeculi diuturno fastidio dolor et difficultas etiam adaugetur.
VERS. 9.—«Non faciam furorem irae meae, non convertar ut disperdam Ephraim, quoniam ego Deus, et non homo; in medio tui sanctus, et non ingrediar civitatem.» Ira Dei est contra vitia nostra digna animadversione moveri; furor vero est contra humanam pertinaciam reprobi sensus illatione accingi. Furorem ergo irae suae non facit, cum nobis reliquias cogitationis bonae non subtranit, hae enim diem festum agunt sibi. Convertitur Deus [Col. 0400C] ut Ephraim disperdat, cum imitari videtur in ejus animo qui tentatur, quod quasi ipsius bonae voluntatis studium radicitus omnino consumat. Ego, inquit, Deus et non homo. Quod est dicere: Homo quod coeperit pervicaciter peragit, ego vero Deus impendentem etiam sententiam per meipsum suspendere novi. In medio Ephraim est sanctus, cum in ipsius rationem meditullio voluntatis quasi regem circumstante exercitu inserit Deus. Non enim ingreditur civitatem, quia non inhabitat, imo vix summatim aspirat conscientiam vitiorum tumultibus obstrepentem.
VERS. 10.—«Post Dominum ambulabunt, quasi leo rugiet, quia ipse rugiet, et formidabunt filii maris.» Rationes, voluntati insitae, post Dominum [Col. 0400D] ambulant, dum primum ratio Deo subjicitur, et consequenter deinceps rationi voluntatis habitus obsecundant. Ipsa ratio, quae supra ob sui firmitatem dicitur sanctus, quasi leo rugit, dum ex clamore ejus, cui 216 innititur, divini scilicet eloquii, bestiales undecunque motus, quasi regia quadam auctoritate, perterret et concutit. Ipsa, inquam, rugiet, et filii maris formidabunt, cum aut ex interni severitate judicii, aut certe recordatione peccati ad se versum erecta, filios maris, id est motus saeculares formidare facit, et quanto magis alterutro imbuitur, tanto magis quidquid menti temporale et transitorium insonat, perterretur.
VERS. 11.—«Et avolabunt quasi avis ex Aegypto, [Col. 0401A] et quasi columba de terra Assyriorum, et collocabo eos in domibus suis.» Filii maris ex Aegypto quasi avis avolant, dum instinctus superbiae, qui per avem figuratur, ex infimis se desideriis allevat, et praesentem moerorem gaudio spirituali commutat. Aegyptus enim moerorem signat. Quasi columba in illa sine felle, sed seducta sine corde, de terra Assyriorum avolat, cum omne illud a se removet quod pomposius in hoc mundo ac curialius putat. Hoc enim aulicum sonat. In domibus suis eos collocat, cum ad conscientiam revocatos a sua dispersione coadunat.
VERS. 12.—«Circumdedit me in negotiatione Ephraim, et in dolo domus Israel.» Ephraim Deum in negotiatione circumdat, cum praesidentem [Col. 0401B] sibi in Deo rationem gloriae inanis mercimonio coangustat. Quid enim est nisi negotiari, pro vulgi favoribus bene operari? Ephraim ergo Deum negotiatione circumdat, cum ad recipiendas pro benefactis laudes, sentientem cum Deo spiritum voluntatis vanitas persuadet et incitat. Domus Israel in dolo circumdat, cum conscientia carnali appetitui, quod est Israel, prona in superficie cogitationis, imperio rationis obtemperare se simulat; quae tamen opportunitatem peccandi aucupatur, si liceat. «Judas autem testis descendit cum Deo, et cum sanctis fidelis.» Quod est dicere: Poenitentialis confessio quae quod in nobis Deus judicat, ipsa etiam pariter condemnat, «si enim nosmetipsos judicaremus, non utique judicaremur (I Cor. II, 31) .» In hoc ipso [Col. 0401C] cum Deo testis descendit, id est humiliatur, quia ab Ephraim et Israel, tam superbis quam subdolis, ad hanc simplici dejectione recurritur. Et cum sanctis fidelis est, dum humilitatem, quam eis in praesenti imperat, in sequentis saeculi exaltatione glorificat. Fidelis ergo dicitur, quia quod modo spondet fide sempiterna sanctis exsequitur.
VERS. 1.—«Ephraim pascit ventum et sequitur aestum.» Ephraim ventum pascit, dum ventosis, id est loquacibus, novarum scilicet rerum cupidis efferendi suas laudes causas attribuit. Hoc dicitur Ephraim facere, quia adjacet voluntati laudari velle. Sequitur aestum, quia quo magis exterius restringitur, eo interius magis flagrat fervoribus carnalium [Col. 0401D] incentivorum. Ac si diceret: Favores foris expetit, sed tanto eum petulantia durius urit. «Tota die mendacium et vastitatem multiplicat, et foedus cum Assyriis iniit, et oleum in Aegyptum ferebat.» Tota die mendacium multiplicat, qui jugiter alienis labiis per suam hypocrisim occasiones mentiendi subministrat. Sed vastitatem multiplicat, quia quo magis extolli se audit, eo desolationis internae deserta dilatat, dum verborum florente copia, quae non videntur incuriae mancipat. Foedus cum Assyriis init, dum cum his qui temporaliter gloriantur unanimis fit. Oleum in Aegyptum portat, qui gratiam Dei in vacuum se recepisse non trepidat (II Cor. VI, 1) . Et in Aegyptum fert oleum, qui saecularibus [Col. 0402A] saeculariter placere desiderat de excremento virtutum.
VERS. 2.—«Judicium ergo Domini cum Juda, et visitatio super Jacob.» Cum Juda judicium Domini est, quia in virtute confessionis, discretionis spirituum subtilitas permaxime necessaria est. Super Jacob visitatio fit, cum in supplantandis vitiis rationi nostrae metus divinae ultionis semper assistit. Visitatio enim aliquoties pro punitione ponitur. «Juxta vias ejus et juxta adinventiones ejus reddet ei.» Juxta vias ejus ei redditur, cum intellectus noster pro cujusque erroris quantitate compungitur, et quasi pro commisso vapulat, dum doloris intimi talionem petulanti quondam animo repraesentat. Adinventiones autem sunt quaecunque in humanis [Col. 0402B] usibus debito naturae supersunt. Has ei reddit, cum sibi ipsi intellectualis ille judex sub poenitudinis acerbitate restituit.
VERS. 3. 4.—«In utero supplantavit fratrem suum; et in fortitudine sua directus est cum angelo. Et invaluit ad angelum, et confortatus est.» In utero fratrem supplantat, cum intra conscientiam carnalis rigiditatem appetitus praecipitat. In fortitudine sua cum Angelo dirigitur, cum libertas arbitrii, qua fortius nihil est, sermoni divino, qui Dei ad nos internuntius est, irremisse innititur. Ad Angelum invalescit, cum ex eloquii frequentatione divini contra contrarias fortitudines spirituale in dies robur accrescit. Confortatur, dum inter tentationum molimina, nusquam mentis rigor nutare permittitur. [Col. 0402C] «Flevit et rogavit eum.» In fletu humor interior ad exteriora elicitur. Flere ergo dicitur, qui omnem interiorem mollitiem exsuccare conatur. Rogat angelum, qui in summa habet veneratione et reverentia Dei verbum. «In Bethel invenit eum, et ibi locutus est 217 nobiscum. (VERS. 5.) Et Dominus Deus exercituum, Dominus memoriale ejus.» Bethel interpretatur domus Dei. In Bethel angelum invenit, cum Deum inhabitatorem gerens per ejus aspirationem divini eloquii arcana discutit, quo et prolata auctore cognovit. Quisquis enim mysteria Scripturarum sine Dei Spiritu reserare posse se aestimat, plane veluti sine luminibus alienos parietes erroneus palpat. Ibi nobiscum loquitur, quia secundum quod a Deo pectus legentis imbuitur, mox [Col. 0402D] sacrae paginae consentiente sententia, quidquid obstrusum pridem obstiterat liquido aperitur.
Notandum quod singulariter de se loquens subjunxit extremo, nobiscum. Inventus enim in Bethel nobiscum loquitur, quia sanctae cujuspiam conscientiae, quae Deo hospite gaudet, sensus in sacra Scriptura perscrutanti divinos, cum aliquid obscurum inclaruerit, profecto sine invidia a Deo sibi data celare impatiens, aut locutione aut scripto nec mora et aliis propagare gaudebit. Nec solum angelus, sed et Dominus Deus exercituum nobiscum loquitur, quia quidquid in eodem sacro eloquio reperitur, ab ipso indubie panditur, qui priorum exercitiorum nostrorum benignus incentor, quae his sanctis studiis [Col. 0403A] impenduntur, esse probatur. Exercitus enim ab exercendo dicitur, et est Deus exercituum, cui militant exercitia animorum. Dominus memoriale ejus, superius dixerat Dominus Deus exercituum, nunc iterat etiam Dominus, ut per hoc innuat eumdem esse Dominum, qui sacri verbi nobis studium subministrat, qui quondam per prophetarum ora, ea quae ejus gratiam in eorum libris a nobis anxie exquiruntur locutus fuerat. Memoriale autem ejus hoc est ut qui quondam per illos antiquos mira praedixerat, non minorem hodieque in nobis virtutem exercere credatur, quibus tanti consilii penetralia subintrare humiliter quaerentibus donat. «Habentes,» inquit Apostolus, eumdem «spiritum, credimus, propter quod et loquimur (II Cor. XIV, 13) .»
VERS. 6.—«Et tu ad Deum tuum converteris; misericordiam et judicium custodi, et spera in Deo tuo semper.» Et ad Deum suum haud dubium quin Jacob aut Judas convertitur, cum ratio poenitentialiter semper confitens, inter supernorum largitiones munerum ad eum, a quo praerogantur, respectare monetur. Misericordiam et judicium custodire jubetur, ut scilicet in praesenti, si bene invigilet, se Dei misericordiam reperturum non desperet, sin autem, in futuro judicium miserabilem praestoletur; sicque inter spem misericordiae et metum judicii constitutus, ad spem pronior inveniatur, ut magis amore quam timore trahatur, a nemine enim quidquam, nisi sub amore speratur, [Col. 0403C] et hoc est quod dicitur: Spera in Domino Deo tuo semper.
VERS. 7.—«Chanaan, in manu ejus statera dolosa, calumniam dilexit.» Chanaan interpretatur negotiator. Negotium autem ad hypocrisim supra diximus pertinere. In manu ergo Chanaan statera dolosa est, quia in opere hypocritarum nihil pensi et moderati est. Si enim bene perpenderent, nunquam buccinatoribus suis inanitatem suae mentis vel operis tanti venderent. Si enim tantae vacuitati nomen sanctitatis, quod omni thesauro praeponderat, exaequare velis, non dico non stat, sed nec esse potest, quia inter nihil et aliquid comparatio nulla constat. Calumniam quoque diligit, quia [Col. 0403D] quisquis externis favoribus attolli appetit, illis omnibus necesse est invideat, quos aut potius aut pariter laudari audit. Quod si invidet, certe mox consequitur ut his quibus inviderit amantissime deroget.
VERS. 8.—«Et dixit Ephraim: Verumtamen dives effectus sum, inveni idolum mihi.» Quod vocavit Chanaan, hoc etiam innuit per Ephraim. Si enim ille negotiator, et hic frugifer, plane negotium hypocrisis non emergit, nisi de superficie ejus, quae putatur frugifera actionis. Est ergo ac si dicat: Quicunque in statera mei habitus et externae considerationis sit dolus, ego tamen dives efficior, dum per omnium linguas quotidiana rumoris augmentatione promoveor. Inveni idolum mihi, quia [Col. 0404A] imaginem sanctitatis, quae a cunctis honori habeatur ostendi. «Omnes labores mei non invenient mihi iniquitatem quam peccavi.» Quod est dicere: Idcirco omni cura et labore in colore religionis exerceor, ut videlicet nemini eorum, qui me efferunt, veniat in notitiam iniquitas mea interior. Quod dicit, non invenient, sic est ac si diceret abscondent, ut est illud: «Clausis non aperuit carcerem (Isai. XIV, 17) ,» quod est obstrusit.
VERS. 9.—«Et ego Dominus Deus tuus, qui eduxi te de terra Aegypti, adhuc sedere te faciam in tabernaculis, sicut in diebus festivitatis.» Eduxit nos Deus de terra Aegypti, qui de tenebris vitiorum in admirabile lumen suum nos vocavit. Adhuc in tabernaculis sedere nos faciet, cum [Col. 0404B] quandiu peregrinamur a Domino, quandiu in hoc tabernaculo ingemiscimus gravati debita humilitate, quod signatur sessione, nos deprimet. «Surgite, inquit, postquam sederitis (Psal. CXXVI, 2) .» Tabernacula autem peregrinantium, vel militantium sunt. Militia enim vita hominis (Job VII, 1) . Et hoc sicut in diebus festivitatis facimus, quando depressionem nostram in praesenti luminosae illius spei gaudio vere festo compensamus.
VERS. 10.—«Et locutus sum super prophetas, et ego visionem multiplicavi, et in manu prophetarum assimilatus sum.» Super prophetas Dominus loquitur, cum ultra omnium providentiarum nostrarum perspicacitatem, sua sola aspiratione nos docere [Col. 0404C] dignatur. Visionem quoque multiplicat, dum per eumdem instinctum in nostra intellectualitate aciem discretionis augmentat. In manu prophetarum assimilatur, dum providentiae nostrae exercitium ad contemplandam etiam divinae celsitudinis speciem assurgere aemulatur. Nota quam vigilanter dicat assimilatur. 218 Omne autem simile non est idem quod illud cui simile dicitur. Assimilari ergo Deus in manu prophetarum solet, cum omnis nostri contuitus opera scintillare in Deum nititur, nec tamen est Deus quod videt.
VERS. 11.—«Si Galaad idolum, tamen frustra erant in Galgal bobus immolantes.» Galaad interpretatur acervus testimonii. Quod est dicere: Si hi qui inferius dilatantur, et penes Deum male angustantur, [Col. 0404D] vitiorum ac si idolorum cultibus instant, pensare debuerant quia vitiorum volutabris frustra sese immersitant, cum nil aliud explicent, nisi quod aciem mentis in hebetudinem bestialem mactando commutent. Galgal enim volutabrum interpretatur. Volutabro si ergo, ut sic dicam, bobus immolant, cum spirituali alacritate recussa sese ponderositati carnis, quasi stolida animalia, foede attrectant. «Nam et altaria eorum quasi acervi super sulcos agri.» Superius paulo eorum altaria diximus hypocritarum proposita. In quo enim quilibet ipsorum vult honorari, verbi gratia, vigilat iste, abstinet ille, iste silet, in qua, inquam, institutione volet insignis haberi, quasi aram proponit, super qua a [Col. 0405A] levitatibus hominum debeat venerari. Haec altaria quasi acervi sulcos agri fiunt, cum his quibus praedicant, et super quos magisterii auctoritate praesidere desiderant, quasi sulcis agri acervus efficiunt. Acervus enim si sit in sulcis, nunquam eos permittit attingere ad alicujus utilitatem frugis. Et hi qui simulate praesident, dum dubia exempla ostentant, non tam instruunt simplices quosque quam aggravant.
VERS. 12.—«Fugit Jacob in regionem Syriae, et servivit Israel in uxore, et in uxorem servavit.» In regionem Syriae Jacob fugit, cum spiritus noster, cui vitia supplantandi officium est, extra sensualitatem corporis in sublimem habitum mentis, qui temporalia supergreditur, juxta Apostolum, Deo [Col. 0405B] excedit (II Cor. V, 13) . Fugisse autem dicitur, quia et David a forensi strepitu fugiens elongasse se testatur (Psal. LIV, 8) . Syria enim sublimis interpretatur. Ibi in uxore servit, dum pro subjuganda sibi propria voluntate se deserit. Uxor enim nostra voluntas est, quia nullum bonum est, nisi quod voluntarie fit. Sine hac ergo spiritus noster, qui vir est, nihil efficit. Qui autem servit, alterius ditioni se tradit. Ut ergo hanc habeat, desideriis suis renuntiat. Sed quaerendum quid fugiat? conformitatem videlicet eorum, quorum coetus in Galgal bobus immolat, et qui sunt ut acervi super illos sulcos agri, qui, juxta Job, terra adversus suum reclamante cultorem, pariter deflent (Job XXXI, 38) . Jacob in [Col. 0405C] uxore servavit haud dubium quin oves Laban, cum per contubernium bonae suae jugalis gregem cohibet piae cogitationis.
VERS. 13.—«In propheta autem eduxit Dominus Israel de Aegypto, et in propheta servatus est.» In propheta de Aegypto Israel educitur, cum per futuri judicii providentiam affectualitas nostra a saeculari prosecutione secluditur. Nisi enim et bona et mala prudentia Christiana prospiceret, nusquam aut amore aut timore traheretur aut fugeret. In propheta quoque eductus de Aegypto, servatur, quia sine tali provisione praesentia contemnere incipientibus perseverantiae constantia non servatur.
[Col. 0405D] VERS. 14.—«Ad iracundiam me provocavit Ephraim in amaritudinibus suis, et sanguis ejus super eum veniet, et opprobrium ejus restituet ei Dominus Deus suus.» Quoniam Ephraim ad hypocritarum significantiam semel eduximus, voti nostri est quandiu textus non oberit continuare quod coepimus. Ad iracundiam Ephraim Deum in suis amaritudinibus provocat, cum hi, qui de sua fructuositate se jactant, per interioris eum nequitiae amaricationes irritant. Sanguis ejus super eum venit, cum peccatorum diuturna occultatio eos supergrediendo obruit. Sanguinem pro peccato poni etiam vulgo celebre est. Opprobrium ei Dominus restituit, cum ea, quae ad Dei exprobrationem indesinenter ab eis committuntur, per apertissimos turpium criminum [Col. 0406A] lapsus ad eorum perpetuam infamiam propalantur.
VERS. 1.—«Loquente Ephraim horror invasit Israel, et deliquit in Baal et mortuus est.» Ephraim loquitur et Israel horror invadit, cum hypocritarum plerumque in Scripturae sacrae dissertionibus eloquio intonante, et subtilissima de moribus disputante, eos, qui cum Deo dirigi appetunt, magnus sub eorum praedicatione terror concutit; quo enim vulgo miserabiliores videri desiderant, eo disertitudinem suam ostentantes de subtilioribus tractant. Sed inter haec in Baal delinquit, cum nihil eorum quae loquitur menti suae admovens, instar simulacri miraculo duntaxat, audientium Dominica [Col. 0406B] verba prostituit. Et moritur, quia immemor eorum quae dixerit in insensibilitatis stuporem convertitur.
VERS. 2.—«Et nunc addiderunt ad peccandum; feceruntque sibi conflatile de argento suo, quasi similitudinem idolorum, factura artificum totum est.» Et nunc, id est in hoc ipso praedicandi proposito; ad peccandum addunt, cum sibi quae bona dixerunt ascribentes verbum Dei adulterare non desinunt. Etsi enim ex Deo non tamen coram Deo dicunt; de argento suo sibi conflatile faciunt, cum de eloquentia sua inepti sibi vulgi frequentiam conflare contendunt. Argentum pro eloquentia ponitur, ut est: «Eloquia Domini argentum igne examinatum (Psal. XI, 7) .» Hoc conflatile quasi similitudo [Col. 0406C] idolorum est, quia tota illa vilis plebeculae coaggeratio pro solo figmento suae ostentationis est; et quantum ad auctorem pertinet, quaedam de Dei in diaboli cultum sacrilega translatio est. Factura artificum totum est, quia quidquid exterius operantur, totum sine ulla veritatis constantia quodam lineamento fucatae compositionis aptatur. «His ipsi dicunt: Immolate homines vitulos adorantes.» Quod totum est dicere: Quid tales 219 faciunt his, quas exhibere videntur imaginibus sanctitatis, nisi quod opere clamant, quatenus vitulos adorent, et id ipsum quod sunt homines eis immolent? Vitulos adorat quisquis petulantiae mundanae se subjugat. Et natura tamen est vituli esse pro ingenita lentitudine ponderosum, sed [Col. 0406D] pro aetate lascivum. Quod in hypocritis patet, quorum maturitas in habitudine floret, sed hircina intrinsecus petulantia fetet. Hi ergo vituli adorantur, vel adorari tali exemplo monentur, cum talis eorum status pro gloria nominis tanquam venerationi habendus commendatur. Unde eis homines immolant, cum rationalitatem suam sub tanta bestialitate trucidant.
VERS. 3.—«Idcirco erunt quasi nubes matutina, et quasi ros matutinus pertransiens.» Quia ita, inquit, ad aliorum perniciem praedicabiles fieri appetunt, quasi nubes matutina ex merito suo fient, quia insulsae eorum laudes cum perfunctoria pompa, Deo eorum nequitias retegente, in momento deficient. Nubes enim matutina aurora cursus provehente [Col. 0407A] esse mox desinit. Ros itidem sole incalescente disparere consuevit. Quod expositione non indiget, quia in ipsis hypocritarum eventibus pene indesinenter elucet. «Sicut pulvis turbine raptus ex area, et sicut fumus de fumario.» Area nostra sancta Ecclesia est, vel cujuslibet conversationis religiosa professio. Ex hac area pulvis turbine rapitur, cum mentium instabilitas ad illicitos actus, diaboli flatu acta, a proposito dimovetur. Sicut quoque fumus de fumario sunt, quia, cum per favores alta petierint repente dispereunt. Sicut quoque fumus intuentium, imo circumstantium, oculos aggravat et perstringit, ita non modo simplicium, sed et argutorum intelligentias simulata aliquoties virtus obducit. His rite hypocritae comparantur, qui lapsibus inopinatis ad [Col. 0407B] subitum a suo tumore reflantur.
VERS. 4.—«Ego autem Dominus Deus tuus qui eduxi te de terra Aegypti, et Deum absque me nescies, et salvator non est praeter me.» Sunt multi qui bona ex veritate proponunt, et aliquandiu in hoc ipso persistunt, at cum laudari se audiunt, ad appetitum gloriae mutata intentione se transferunt. Est ergo ac si his diceret: Meminisse debueratis, quod vos olim de tenebrarum potestate in regnum dilectionis meae transtulerim (Col. I, 13) , me semel cognito omnis Deus recens a vobis debuerat excludi, et salus vestra, quam providentiae vestrae studioque ascribitis, mihi potissimum debuisset ascribi, quia si velitis salvari me praetermisso, [Col. 0407C] fallimini. Absque Deo scit Deum, cui magis quam Deus coli adjacet vitium.
VERS. 5, 6.—«Ego cognovi te in deserto, in terra solitudinis. Juxta pascua sua, et adimpleti sunt, et saturati, et elevaverunt cor suum, et obliti sunt mei.» In deserto eos cognovit, quandiu videlicet saecularem exosam habuere frequentiam eos approbavit. Nosse enim Dei approbare est. In terra solitudinis cognoscitur quisquis instabilitate mentis secum habitantis (terra enim in aeternum stat) (Eccle. I, 4) a Deo gratanter acceptatur. Notandum quod de secunda persona, more Hebraico, ad tertiam personam transit. Juxta pascua sua cognoscuntur qui in divinae lectionis pabulo fideliter ac humiliter oblectantur. At vero implentur, cum [Col. 0407D] fastus ex scientiae copiositate concipitur. Saturantur cum aut fastidio, aut superbia sacra volumina quasi scientissimi nec respectare dignantur, et ut, juxta psalmum, dicam: Omnem escam anima eorum abominatur (Psal. CVI, 18) . Cor suum elevant, cum sapientiam suam ubique percelebrant. Cor enim pro sapientia in Scripturis ponitur, quia loquitur Deus pacem in his qui convertuntur ad cor (Psal. LXXXIV. 9) , sin alias, vel certe quia corde sapimus. Dei obliviscuntur, in quorum cordibus confusa omnia sine rationis auctoritate feruntur.
VERS. 7.—«Et ero eis quasi leaena, sicut pardus in via Assyriorum.» Est eis Deus quasi leaena, dum ex bono secundum quod videbatur opere, et, quod quantum ad ipsum opus pertinet, Dei erat, [Col. 0408A] voluptas menti luxurianti innascitur, crudelitas etiam indignationis penes alios et invidiae generatur. Deus ergo hoc eis exstat, cujus efficientiae causam praestat, unde psalmus, cum perverso pervertendum eum clamat (Psal. XVII, 26) . Leaena enim crudele et petulum est animal. In via quoque Assyriorum quasi pardus est eis, cum lata et spatiosa sectantibus ob morborum suorum varietatem, quibus aliis placere gestiunt, poenas permittit luere subitaneae praecipitationis. Pardus enim et varium et ex nimio cursu in mortem praeceps animal est.
VERS. 8.—«Occurram eis quasi ursa raptis catulis.» Quasi ursa raptis catulis eis Deus occurrit cum insecutiones atque molestias ab his qui eos laudare solebant, et etiam sui operis vilipensiones immittit. [Col. 0408B] Ursa enim raptis fetibus ferocior est, et nihil est quod magis eorum mentem obruat quam quod quis eos ab operum suorum laude privat. Quasi ursa ergo occurrere dicitur, cum eis judicium secundum convenientiam naturae bestialis exeritur. «Et dirumpam interiora jecoris eorum: et consumam eos ibi quasi leo, bestia agri scindet eos.» Secundum physicos jecore amamus. Deus ergo jecoris eorum interiora disrumpit, cum occulti amoris petulantias quibus insolens animus oblectatur quasi quodammodo exenterans undecunque patefacit. Ibi eos quasi leo consumit, dum statum eorum, qui sibi aliquid esse videbantur, ibi, id est in hac carnalis lapsus foeditate exinanit. Et hoc facit quasi leo, assultu videlicet aperto, non a cauda, id est latenter, ut draco. [Col. 0408C] Nihil enim magis contiguum rigori superbiae, quam sub hac liquefieri solere mollitie. Per agrum incompositus 220 et Christianae urbanitatis nescius animus intelligitur. Per bestiam, cujus feralis et indomita natura dignoscitur, appetitus. Bestia agri ergo eos scindit, cum, velint nolint, corporalis appetitus ingenitae concupiscentiae ipsos impatientes efficiens, quasi eviscerando, quales apud se habeantur, ostendit.
VERS. 9.—«Perditio tua, Israel, tantummodo in me auxilium tuum.» Israelem supra dixeramus eos qui ex talium mercenariorum fideliter ore pendebant, et cum Deo secundum etymologiam nominis dirigi cupiebant. Hic dicitur perditio tua, ac si diceret: [Col. 0408D] Tu te existimas perditum esse, quia tibi contigerit exemplo et monitis talium damnaticiorum horripilationem aliquam ad poenitendum benevole concepisse. Quoniam igitur vides eos in sua lentitudine languisse, tantummodo in me tuum tibi auxilium expedit convertisse.
VERS. 10.—«Ubi est rex tuus? maxime nunc salvet te in omnibus urbibus tuis.» Ac si diceret: Tu te tuo magisterio gratulabundus supergaudere volueras; et quasi ego sum Pauli, ego sum Cephae, ego sum Apollo dicere coeperas (I Cor. I 12) , et ecce regem tuum, de quo falso speraveras, ex hypocrisi decidisse consideras. Hic maxime necessarius tibi erat ut, in omnibus urbibus tuis, id est conscientiarum conceptaculis, salutifero te muniret exemplo [Col. 0409A] «Et judices tui, de quibus dixisti: Da mihi reges ac principes.» Ac si dicat: Et hi sunt quos in extremo examine pro spontanea pauperie, pro saeculi abrenuntiatione, sessuros cum Domino jactitabas. Dicitur autem hoc pro parte eorum qui scienter hypocritis favent, et tali disciplinae obtentu favorum gestiunt applicari. Judices, inquam, tui, ut opinaris, non Dei. De his dixisti: Da mihi reges et principes, id est, de talibus optasti ut tibi principarentur et regerent, qui in suo te discipulatu obsequia diligere, et affectare laudes imbuerent. Quod etiam nunc crebro perspicimus, ut non solum hypocritarum, sed etiam probabilium virorum contuberniis se immergant, ut quodammodo eidem qui eis exhibetur honori communicent.
[Col. 0409B] VERS. 11.—«Dabo tibi regem in furore meo, et auferam in indignatione mea.» Ne queraris, inquam, quod reges gloriosos amiseris, sed potius querere regem in furore meo tibi dandum, illum scilicet qui pro poena peccati miseris infligitur reprobum sensum: et si qua tibi verioris intelligentiae, quae adhuc te regat, scintilla resederit, juste judicio indignationis auferetur.
VERS. 12.—«Colligata est iniquitas Ephraim, absconditum peccatum ejus.» Vulgares quilibet peccatores ad confessionis gratiam facillime pertrahuntur, hypocrita vix aut nunquam; quia qui ad hoc laborat, ut sanctitatis nomine honoretur, nunquam ad hoc ut foedum de se quidpiam confiteatur inducitur. Iniquitas ergo Ephraim colligatur, quia [Col. 0409C] nunquam ullius puritatis eloquio ab obstinato corde resolvitur. Peccatum illius absconditur, quia via ejus minime Deo revelatur, quippe a quo nihil prorsus, sed a solo mundo separatur.
VERS. 13.—«Dolores parturientis venient ei; ipse filius non sapiens.» Dolores parturientis ei veniunt, cum acutissimae titillationes carnis uterum mentis ejus abrumpunt. Sed inter haec ipse filius non sapiens est, quia cum filium Dei se vulgo cantitari gaudeat, ipse tamen non sapiens est, quia Deum Patrem in nullo laetificat. Filius enim sapiens, juxta Salomonem, laetificat patrem (Prov. X, 1) . «Nunc enim non stabit in contritione filiorum. (VERS. 14.) De manu mortis liberabo eos, de morte redimam eos.» Nunc, id est, in praesenti, quandiu scilicet [Col. 0409D] hodie dicitur, in contritione filiorum non stat, quia eos Dominus, cum in labore hominum non sint (Psal. LXXII, 5) , cum hominibus, utpote quos non recipit, ut filios non flagellat (Hebr. XII, 6) . Filios enim in hoc mundo conterit, quos ad aeternitatem subrigendos elegit. Hos de manu mortis liberat, quos de perpetratione peccati nunc salvat. «Peccatum enim intravit mundum, et per peccatum mors (Rom. V, 12) ,» effectum pro causa posuit. Quos autem de manumortis liberat, etiam de morte redimit, cum quos opere exuerat, pariter a mortifero quoque ab ejusdem poena perpetuae mortis absolvit. «Ero mors tua, o mors, ero morsus tuus, inferne.» Exponit quomodo eos de morte liberet. Deus mors [Col. 0410A] mortis est, cum mentium insensibilitatibus illabendo recaleficat quidquid ibi torpidum, quidqu1id sine motu piae rationalitatis est. Si coelum vocatur anima justi, non immerito iniquus quilibet nomine designatur inferni. Fit ergo Deus morsus inferni, cum per suae aspirationis illapsum praegustandum se exhibet peccatoris cujuslibet cordi.
VERS. 15.—«Consolatio abscondita est ab oculis meis. Quia ipse inter fratres dividit.» Superius de contritione filiorum dixerat, nunc de eadem subinferendo replicat. Consolatio absconditur ab oculis Dei, cum inter adversa praesentis saeculi, vel quaelibet alia flagella Dei, nullum temporale solatium patiuntur in se admittere sancti viri. Per oculos enim Dei sancti intelliguntur et docti, qui viam provident [Col. 0410B] Ecclesiae corpori, vel etiam illustrata a Deo claritas intellectualis nostri ingenii. Omnis ergo consolatio ab his absconditur, quia prosperari in hac via, aut inter divina verbera ad modicum respirare in talibus omnimodis aversantur. Ideo cum Rachel noluit consolari (Matth. II, 18) , quia justis ineffabilia sciunt praemia praeparari, cum etiam ipse infernus, qui jam ex parte quasi mordendo libavit, quam suavis sit Dominus inter fratres dividat, id est beatae portionis mercedem inter eos qui sancti sunt et vocantur, accipiat. «Adducet urentem ventum Dominus de deserto ascendentem: et siccabit venas ejus, et desolabit fontem ejus, et ipse diripiet thesaurum omnis vasis desiderabilis.» Ne ergo terreatur, aut 221 pro aliqua difficultate desperet [Col. 0410C] ille quondam, qui modo Deum praegustavit, infernus, quia adducet Dominus ventum urentem, spiritum videlicet quiquid foedi est interius humoris exsiccantem, qui ventus de deserto ascendit, de mente scilicet, cui exsilium, imo solitudo est mundus, emergit; quem sponsa in Canticis ad perflandum hortum suum evocans ut veniat ex nomine petit (Cant. IV, 16) . Is siccat ejus venas, cum cogitationis meatus obstruit per quam veteres olim permittebat illabi lascivias. Fontem ejus desolat, cum originem mundanae intentionis sub unius desiderii simplicitate conflagrat. Quasi enim frequentia est inhabitantium, ubi multiplicitas est appetituum. Fons ergo desolatur, cum saeculi memoria usu cogitationum neutiquam frequentatur. Tunc primum ipse de inferno [Col. 0410D] coelum factus thesaurum omnis vasis desiderabilis diripit, cum eum, in quo sunt omnes thesauri sapientiae Christum (Col. II, 3) , a cujus vestimentis myrrha, et gutta, et casia profluunt (Psal. XLIV, 9) , scilicet genus omne virtutum purificato jam corde constringit. Et notandum quod dicitur diripit; diripere enim in diversas partes rapere est. Thesaurum ergo omnis vasis desiderabilis diripit, qui omnium sanctorum, vel virtutum, qui in Christo censentur, exempla quaquaversum in se contrahit.
VERS. 1.—«Pereat Samaria, quoniam ad amaritudinem concitavit Deum suum.» Ac si diceret: Pereat ab exemplificatione fidelium exterioris hominis [Col. 0411A] perversa illa custodia, quoniam in non custodiendo interiorem Deum suum, ac si vigilanter diceret: Non quemlibet externum, sed judicem internum provocavit ad amaritudinem. «In gladio pereat, parvuli eorum elidantur, et fetae ejus discindantur.» Samaria in gladio perit, cum ipsa subtilis in sui observatione vigilantia deseritur, a constipatorum suorum, qui ei adulabantur, frequentia. Saepe enim evenit ut talis deprehendatur astutia, unde in gladio signatur discordia. Parvuli eorum eliduntur, cum allisi ad petram a suae hebitudinis duritia confringuntur. Parvuli sunt qui adhuc ad id officii rudes sunt. Fetae ejus discinduntur, cum hi qui diuturno sunt studio hujus artis imbuti, et spem concepere jam lucri, quo [Col. 0411B] obtentu haec faciant, rimis, ut sic dicam, patentibus, et ad quid aspirent publice exponuntur. De fetis his in Evangelio dicitur: Vae praegnantibus et mammantibus (Luc. XXI, 23) !
VERS. 2.—«Convertere, Israel, ad Dominum Deum tuum, quoniam corruisti in iniquitate tua.» Ad eos quibus imprecatus fuerat facit apostropham. Ac si dicat: Quoniam in iniquitate, qua cum Deo dirigi volebas, et Altissimo similis fieri, dum illum, qui ei debebatur honorem tibi arrogabas, corruisti, id est ab inani spe decidisti. Ad Dominum Deum tuum, ad eum videlicet non cui suppar sis, sed cujus subjaces ditioni, et qui, secundum quod Deus, arcani tui judex est et simulationis testis, tandem convertere.
[Col. 0411C] VERS. 3.—«Tollite vobiscum verba, et convertimini ad Dominum.» Verba in Scripturis et saecularibus et nostris, pro nugis et fabulis poni solent. Unde Ovidius: «Verba dat omnis amor.» Et David ad fratrem se culpantem: «Nunquid, inquit, non verbum est?» (I Reg. XVII, 29.) Tollit verba qui vulgi se laudantis despuit lenocinia. Sed quia nil tollit qui se pariter non tollit, vobiscum additur, ut falsitas operum cum verborum adulationibus abigatur. Ad Dominum convertuntur, cum ad ei jam placendum ex toto vertuntur. Hoc enim con praepositio praemissa significat. «Dicite ei: Omnem aufer iniquitatem, et accipe bonum; et reddemus vitulos labiorum nostrorum.» Dominus rogatur ut auferat iniquitatem, cum de exhibito [Col. 0411D] bono opere, duplicitate remota, debitam petitur puritatem. Accipere bonum quoque petitur, boni scilicet exercitii studia, quorum laude et gloria fraudabatur. Labiorum nostrorum vitulos reddimus, illos videlicet quos adorandos ut immolarentur homines impie clamabamus, dum petulantiam internae levitatis, qua de populari obsequio gaudebamus, quam etiam nostris ipsorum labiis incitare solebamus, per confessionem Deo representamus.
VERS. 4.—«Assur non salvabit nos, super equum non ascendemus, nec dicemus ultra: Dii nostri opera manuum nostrarum, quia ejus, qui in te est misereberis pupilli.» Assur non salvat nos, cum regia cognitio, et aulica promotio, nostros [Col. 0412A] nulla spe jam occupat, quantum ad salutem temporalem attinet, animos. Super equum non ascendimus, cum saecularis excellentiae nobilitatem respuimus. Opera manuum nostrarum ultra deos non dicimus, cum ad spectaculum nostrae bonae conversationis, tanquam ad alicujus idololatriae cultum, nequaquam lenocinium ridiculae vulgaritatis asciscimus. Praeterierat me divinae testificatio locutionis, quod utique per equum significetur fastus gloriae temporalis, ut est: Ab increpatione Dei Jacob, dormitaverunt qui ascenderunt equos (Psal. LXXV, 7) . Ejus qui in eo est Deus miseretur pupilli, quia, postquam mens a praesentis saeculi se omnimoda consolatione deponit, et quasi diaboli patris ultro fomentum, sub quo nutriebatur, amittit, et se [Col. 0412B] 222 misericordis Dei jam visceribus intromittit; ejus profecto tunc miseretur, quia aliena benignitas non speratur.
VERS. 5.—«Sanabo contritiones eorum, diligam eos spontanee.» Contritiones eorum sanat, dum veternorum detrimenta peccatorum restituendo compensat. Spontanee eos diligit, cum non superficie tenus, sed sibi integre et perseveranter astringit. Cui illud evangelicum paulo subrespicit. Cum enim Dominum quidam sciscitaretur adolescens quibus vitam aeternam actibus mereretur, et ipse ei legis mandata praetenderet, juvenis haec eadem ab ineunte aevo se servasse respondit. Ubi subjungitur quod Jesus intuitus dilexerit eum. Cui tamen cum postmodum de mundi abrenuntiatione novae legis scita [Col. 0412C] proponeret, tristis abscessisse mox dicitur, quoniam multa possidens dives esset (Matth. XIX, 16-22) . Hunc ergo amorem, et illam Achab regis perfidi perfunctoriam, quam pro demisso capite Dominus olim laudaverit humilitatem, haec, inquam, utraque utrum spontanea, sicut hic legitur, dilectione dignatus sit, conjicere velim. Si spontaneum est quod nullo cogente, nullis causis subjacentibus fit, majus in Deo mihi videtur, quam si ex merito sit. Quod enim merito refertur, debitum est, quod autem gratis ingenitum. Cum quis obsequium amat, cessante officio lentescere solet affectus, gratuitum autem, ea qua coepit ultroneitate perdurat. Spontanee ergo mihi videtur dictus diligi, qui sine praecedentia [Col. 0412D] boni cujuspiam dignoscitur allegi. Perfunctorium autem in Deo nil est, aut vicissitudini obnoxium, ut quod semel dilexerit, suboriente causa cassari mox possit, sed quod dicitur dilexisse, ostendit juvenem conversatione forinseca, ab his qui eum viderent diligi potuisse. Cui sensui accidit quod dicitur: Intuitus eum Jesus. Nec frustra, nec enim eum non noverat. Cui simile est quod de fide centurionis dicitur admiratus (Matth. VIII, 10) . Et quid in centurione mirabatur quem nihil non a se habere noverat, nisi quod dignus miraculo homo idem monstrabatur? Sequitur: «Quia aversus est, inquit, furor meus ab eis.» Ab eis furor Dei avertitur, cum cordis hactenus impoenitentis obstinatio dimovetur. In nullo enim magis Deus contra [Col. 0413A] hominem furit quam cum pravae conscientiae duritiam non emollit.
VERS. 6.—«Ero quasi ros, Israel germinabit quasi lilium, et erumpet radix ejus ut Libani.» Est Deus quasi ros, cum gratiae suae temperantia refrigerat motus mentis ignitos. Israel quasi lilium germinat, cum sanctimoniae desiderio, sine qua Deum nemo videbit, florentissime flagrat. In quo notandum quod lilium et sarculo excolatur, et fimo aliquoties humectetur. Quod non inconcinnum est castitati, quae et abstinentiae ligonem desiderat, et veterum peccatorum recordationibus ad sui custodiam providentior exstat. Unde et in Canticis lilium convallium dicitur (Cant. II, 1) , quia pudicitia perseverare non potest, nisi quae profunda sui ipsius [Col. 0413B] vilipensione munitur. Israelis radix nil aliud est quam firmitas intentionis. Haec erumpit ut Libani, sive, ut in alia translatione est LXX: «Mittet radices suas quasi Libanus,» cum secundum excellentiam exterioris operis, constat soliditas a Deo radicatae per charitatem cogitationis. Cedrorum enim proceritas radices dicitur habere summopere altas. Non enim potest pondus arboris grande subsistere, subter posita brevi et infirma radice.
VERS. 7.—«Ibunt rami ejus.» Rami ejus eunt cum opera ordinate distributa proficiunt. Et recte post radicis altitudinem, ramorum subjungit dilatationem, quia, dum quilibet in beneficientiae exhibitione distenditur, necesse est ut prius, si perseverare proponat, alta mentis deliberatione fundetur. [Col. 0413C] «Et erit quasi oliva gloria ejus, et odor ejus ut Libani.» Quasi oliva gloria ejus est, qui operibus misericordiae exuberans est. Oliva enim olei ferax est, et dum alios pie refovet quasi unguentum, quo dolores mitigentur, debilibus praebet. Vel sicut oliva gloria ejus esse dicitur, quia nitor gloriae interioris, quae oleo designatur, testimonium conscientiae ab Apostolo nominatur (II Cor. I, 12) . Odor ejus ut Libani est, cum quidquid agit, quidquid loquitur, quidquid cogitat, aut oratio aut contiguum orationi est. Libanus enim thus interpretatur. Unde in psalmo: «Dirigatur, inquit, oratio mea sicut incensum (Psal. CXL, 2) .» Et: «Odor vestimentorum tuorum, id est operum, sicut [Col. 0413D] odor thuris (Cant. IV, 11) .»
VERS. 8.—«Convertentur sedentes in umbra ejus, vivent tritico, et germinabunt quasi vinea.» Sedentes in umbra ejus convertuntur, cum qui exemplo eorum se applicant, ad vitam se sanctae conversationis immutant. In umbra Israelis sedent, qui sub protectione ejus, qui cum Deo dirigitur, sese humiliant. Sedere enim humilitatis est, et hujusmodi nubibus coelum Deus operire, id est protegere solet. Vivunt tritico, illo videlicet quod cadens in terram mortuum, multum fructum attulit grano (Joan. XII, 24, 25) , quo etiam frumento valles abundare dicuntur in psalmo (Psal. LXIV, 14) , quia gratia datur humili duntaxat animo. Quasi vinea germinant, sive, ut alias translatum [Col. 0414A] est, florent cum ad supernae patriae laetitiam indesinenter aspirant, et venena vitiorum propriae virtutis odore undecunque propulsant. Haec enim vinearum dignoscitur natura florentium, ut soleant examina, si ibi sint contigui, fugare serpentium. «Memoriale ejus 223 sicut vinum Libani.» Memoriale justi cujuslibet non aliud est quam spiritualis conversationis gloriosa opinio, intellectualium odoramentorum, et praecipue eximiae discretionis, apprime redolens condimento. Vinum autem Libani secundum litteram pigmentis admistum dicitur.
VERS. 9.—«Ephraim, quid mihi ultra idola?» Ac si diceret: O tu male frugifer, qui te olivam falso fructiferam in domo Dei appretiaris et jactas, [Col. 0414B] cum, sicut hic audis, in memoria aeterna sit justus (Psal. CXI, 7) , et memoria aeterna sit justi cum laudibus, cur tu tibi inani studio statuam longaevae laudis erigere niteris? Et notandum quod additur mihi, ac si diceretur: Hoc tuae singularitatis idolum, quod celebras, mihi potius quam alii cuiquam objectas. «Ego exaudiam, et dirigam eum.» Et est sensus: Tu, Ephraim, tibi nomen quaeritas, sed quo te majori rumore promulgas, eo minus a me sciri et exaudiri, quin etiam dirigi te scias, cum tu tibi auctor existas, te per te dirigere gestias. Israelem vero econtra, qui haec ipsa a me solo reposcit, exaudiam pariter et dirigam. «Ego ut abietem virentem; ex me fructus ejus inventus est.» [Col. 0414C] Ut abietem, inquit, virentem dirigam eum, quo videlicet humiliora in praesenti de se sentit, tanto eum proceriori majestate sustollam, et virorem beatae perennitatis impendam. Nec id injuria. Nam fructus ejus ex me invenitur: scilicet ex meo rore procedit quidquid pii studii illi innascitur.
VERS. 10.—«Quis sapiens et intelliget ista? intelligens et sciet haec.» Sapiens ista intelligit, quia procul dubio nisi prius quis cordis palatum coelesti sapore condierit, nunquam ad intelligentiam horum quae dicta sunt, attingere poterit. Intelligens vero scit quia per subtilitatem discretionis ad scientiam, id est experimentum sanctae actionis accedit. Quae autem sint haec quae scienda sunt,consequenter prosequitur. «Quia rectae, inquit, viae Domini, [Col. 0414D] et justi ambulabunt in eis, praevaricatores corruent in eis.» Viae Domini, cum secundum psalmum sint misericordia et veritas (Psal. XXIV, 10) ; misericordia qua peccatores poenitendo reducuntur ad veniam, veritas qua secundum fidem promissorum justi trahantur ad gloriam; rectae sunt, dum nec peccator, si poeniteat, a gloria excluditur, nec justus nisi cum labore maximo ad eamdem gloriam intrare permittitur, Deo ita temperante ut neuter suo pari praejudicet, dum et justus habet quod innocenter emeruit, nec minus alter possidet, qui vim regno coelorum inferendo violenter illud abripuit (Matth. XI, 12) . Justi in eis ambulant, quia sive peccator, sive justus sit, postquam in eis sive per poenitentiam, seu per justitiam cohabitant, ad Dei manum [Col. 0415A] aequa sorte deducti non dispariter nomen portant. At praevaricatores in eis corruunt, qui aut juste vivendi, aut postmodum poenitendi jura cassare non metuunt. Gratias sancti Spiritus omnipotentissimae benignitati referimus, cujus aspirationem immeriti et indigni in fistula oris nostri sua dignatione [Col. 0416A] suscepimus. Ipse igitur, cujus munditiam sordes nostrae non praegravant, ea quae per nos dixit ad electorum suorum sic mentes extendat, ut per haec ipsa eis condimentum suae dulcorationis impendat.
EXPLICIT LIBER TERTIUS IN OSEE PROPHETAM.
[Col. 0415A] 224 Amos sanctum eadem qua elaboravimus caetera intentione praesumimus, illum, qui de grege eum ad armenta transtulerit et de rudi et agresti inter spiritualis curiae primates evexerit, praecordialibus [Col. 0415B] suspiriis invocantes, quatenus intellectualis ejus buccinae fragoribus torpidas nostri animi surditates excutiat, et ipsum, qui factus est ei sonus interior, spiritum sic infundat, ut voci nostrae, quam ab eo haurire fide indubia nos credimus, vocem virtutis [Col. 0416A] vivificatoriae ad omnium qui legerint instructiones immittat Tibi ergo, reverende magister [Col. 0415] S. Norbertum intelligit. , in quem non modo nostra, sed et nos appuimus, qui infinitas scientiae copias cunctis sine livore communicas, totius summam corrigendae nostrae orationis [Col. 0416B] imponimus, ut secure dilates aut minuas si quid plus aequo minusve dixisse tuo judicio reperiri poterimus.
EXPLICIT PROOEMIUM.
VERS. 1.—«Verba Amos, qui fuit in pastoralibus [ al., pastoribus] de Thecue, quae vidit super Israel, in diebus Oziae regis Juda, et in diebus Jeroboam filii Joas regis Israel, ante duos annos terrae motus.» Amos interpretatur populus avulsus. Populus vero avulsus est cogitationum frequentia, quae nullis intentionum radicibus saeculo affixa est, sed tota ab ejus amore exempta soli intellectualitati innixa est. Hujus Amos verba sunt, quaecunque spiritualium motuum acies de natura virtutum super discretione spirituum tractare possunt. Is quoque in pastoralibus commanet, quia in verbi Dei pabulo dum talibus desudat in studiis, inedia ipsi nulla adjacet. Thecue autem in tubam, vel [Col. 0415D] buccinam vertitur. Et quae sonorosior menti buccina instrepere praevalet quam divinae paginae intelligentia, quae, somnolentos animi status arguens, terribili nos ad divina revisenda voce ciet? Haec [Col. 0416C] super Israel videt, quia qualiter cum Deo dirigi possit, sub horum verborum sibi discussionibus interlucet. Israel enim directus Dei, vel cum Deo dicitur. In diebus Oziae regis Juda verba videntur, quia nisi ex rationis auctoritate sibimet prius imperare mens noverit, spiritualia nullatenus aliqua attinguntur. Ozias enim imperium Domini dicitur. Qui rex est Juda, quia ad veram peccati confessionem tali impulsa regimine perducitur conscientia. Initium enim bonorum, confessio malorum est. Judas namque confessionem sonat. Jeroboam quoque dijudicatio populi, Joas mora Domini interpretatur. In diebus ergo Jeroboam regis Israel verba fiunt, cum ex interna discretione ac si populi dijudicatione contemplativae perspicacitates prodeunt. Qui Jeroboam [Col. 0416D] filius Joas dicitur, quia ex divina in nostris cordibus commoratione quidquid bonae subtilitatis est nobis innascitur. Hic rex Israel est, quia directionis ad Deum nostrae specialis dux et incentor est. Ante duos annos terrae motus verba cernuntur, cum antequam [Col. 0417A] in virtutibus promoveamur, aut finem perfectionis attingamus, quae duo cum integre animum 225 obtinuerint nostrum, terram nostram id est carnem a suo pondere dimovent, ad hoc ut cum suo corde exsultare eam faciant in Deum vivum. In ipsa enim nostra novitate consopito aliquantisper strepitu vitiorum, ad examinationem sui ipsorum acuitur intuitus animorum.
VERS. 2.—«Et Dixit: Dominus de Sion rugiet, et de Jerusalem dabit vocem suam.» Dominus de Sion rugit, cum in ipso nostrae conversionis exordio, postquam statum nostrum metiri et quasi speculari coeperimus, a gemitu cordis nostri in ipsa nostri ipsorum consideratione rugimus. De Jerusalem vocem suam Dominus dat, cum ex perseverantia [Col. 0417B] doloris interni experientia, quasi visione pacis indepta, nil jam bestiale ac saevum, quod rugitus significat, sed humanum omne ac serenum sentitur; quod vox sonat. Deus enim in nobis rugit, cum ex immissa cordi nostro poenitudine rugituum causas ingerit. «Et luxerunt speciosa pastorum, et exsiccatus est vertex Carmeli. Speciosa pastorum lugent, cum ex divinae vocis auditu sacrae Scripturae, quibus speciosius ad interiorem pastum nihil est, luctus nobis occasiones insinuant. Nisi enim Deus prius menti insonuerit, fructus legentium in sacra pagina nullus erit. Vertex Carmeli exsiccatur, cum cervicositas intestinae mollitiei, qua inter vitia lentescendo quondam contra Deum tumuerat, sumpta jam contra carnem propriam spiritus rebellione [Col. 0417C] duratur; Carmelus enim mollis interpretatur.
VERS. 3.—«Haec dicit Dominus: Super tribus sceleribus Damasci, et super quatuor non convertam eum, eo quod trituraverint in plaustris ferreis Galaad.» Damascus dicitur sanguinem bibens, vel oculus sanguinis. Per oculum sanguinis, ad peccatum prona designatur intentio, quae tunc sanguinem bibit, cum se peccati ingurgitat desiderio. Tria scelera Damascus habet, cum post suggestionem delectationi atque consensui subjacet. Super quatuor vero sceleribus non convertitur, quia ad libertatem redire arbitrii difficillimum est, postquam in peccatum operis exsecutione proceditur. Cum enim voluntate quis ruerit, in usum jam ex [Col. 0417D] necessitate pertrahitur. Galaad dicitur acervus testimonii. In planstris ferreis Galaad trituravit, cum malitiosis cogitationum revolutionibus bonae conscientiae in se testimonium, quod, juxta Apostolum, gloriae sibi esse debuerat, destruunt et conculcant (II Cor. I, 12) Ferrum enim pro malitia poni solet.
VERS. 4.—«Et mittam ignem in domum Azael, et devorabit domos Benadab.» Azael interpretatur visus Deo, Benadab filius spontaneus. In domum Azael ignis mittitur, cum ipsa ratio vitiorum desideriis inaestuare permittitur, quae aliquando Dei visione insigniri videbatur. Domus Benadab devorantur, cum habitus carnalium affectuum, qui tanquam filii ex corrupta ratione creantur, et qui sponte [Col. 0418A] tanquam naturaliter ad mala feruntur, in eisdem concupiscentiis absorbentur.
VERS. 5.—«Et conteram vectem Damasci, et disperdam habitatorem de campo idoli, et tenentem sceptrum de domo voluptatis.» Vectis Damasci conteritur cum Deo facto propitio mentium obstacula, admissa poenitudine, resolvuntur. Habitatores de campo idoli disperduntur, cum mentis licentiae, quae hac illacque per appetitus criminum vagabantur, et familiari cuilibet vitio ac si idolo inservire videbantur, ab hac mansione indebita succiduntur. Tenens sceptrum de domo voluptatis disperditur, cum principalitas intentionis, cujus summa erat voluptati conscientiam addicere, et quasi mansionariam facere, omnino destituitur. «Et transferetur [Col. 0418B] populus Syriae Cyrenen, dicit Dominus.» Syria interpretatur sublimis; Cyrene haeredem sonat. Populus ergo Syriae Cyrenen transfertur, cum vulgarium motuum superciliositas in animo ad aeternae haereditatis jura quaerenda redigitur.
VERS. 6.—«Haec dicit Dominus: Super tribus sceleribus Gazae et super quatuor non convertam eam, eo quod transtulerit captivitatem perfectam, ut concluderet eam in Idumaea.» Gaza dicitur fortitudo ejus. Si Damascus, ex oculo sanguinis, intelligitur intentio prava, Gaza, per sui fortitudinem, haud dubium quin contrariam eadem intentio significabitur obdurata. Super tribus sceleribus, id est ingenii, memoriae, et usus trangressionibus Deus convertitur, quia interioribus, et [ sup. his] quae ad [Col. 0418C] operationis exhibitionem non pertrahuntur citius Deus propitiatur quam his quae ad aliorum corruptionem per exempla ducuntur. Super quatuor vero non convertitur, quia dum ad exercitium corporale, quod quatuor elementis administratur, trinitas illa intrinseca, quam diximus, sive ratio, voluntas, et affectus pervenerit, facilis conversio ad integritatis habitum nullatenus erit. Qui enim facit peccatum, servus est peccati (Joan. VIII, 34) , cujus experientia praeteritae suae venenosae dulcedinis immemor esse non poterit. Aliter enim memoriae nostrae contrectata et sensa, aliter cogitata referimus. Non, inquit, convertam eam, eo quod transtulerit captivitatem perfectam, id est quidquid virtutis, quidquid in animo professionis bonae restiterat, in diabolicam [Col. 0418D] vitiorumque traduxerit servitutem. Et hoc fecerit, ut concluderet eam in Idumaea, id est ut sine ulla retractatione 226 spiritus, coerceret animam sub morigeratione terrena: Idumea enim terrena dicitur.
VERS. 7, 8.—«Et mittam ignem in murum Gazae, et devorabit aedes ejus. Et disperdam habitatorem de Azoto, et tenentem sceptrum de Ascalone.» Ignis mittitur in murum Gazae, cum concupiscentia immitti permittitur in exteriori custodia, quae pro saeculari honestate adhibetur ad palliationem fortitudinis perversae. Is devorat aedes ejus, cum subvertit et vastat quidquid speciosum et decens est in forastica habitudine ejus. Disperdit Deus habitatorem de [Col. 0419A] Azoto, cum quidquid rationabiliter ineptis motibus per interiorem vim dominari potest, ad deprimendum tentationis incendium miserabili perturbat exterminio. Disperdit etiam tenentem sceptrum de Ascalone, cum bonae voluntatis scintillam justo suo exstinguit judicio, quae regio more flammam cohibere dignoscitur infamis concupiscentiae. Azotus enim incendium, Ascalon ignis infamis dicitur. «Et convertam manum meam super Accaron et peribunt reliquiae Philisthinorum.» Super Accaron manum suam Deus convertit, quando consolationem internam perutilis eruditionem tristitiae a nostris mentibus non avertit. Accaron enim eruditio tristitiae dicitur. Reliquiae Philisthinorum pereunt, cum minutiae cogitationum terrenae, potione voluptatis inebriare [Col. 0419B] solentium, ab animo oblitterantur et excidunt.
VERS. 9.—«Haec dicit Dominus: Super tribus sceleribus Tyri, et super quatuor non convertam eum, eo quod concluserint captivitatem perfectam in Idumaea, et non sint recordati foederis fratrum.» Tyrus interpretatur angustia. Et quae major angustia quam ea, de qua dicitur: «Eruet te de ore angusto latissime (Job XXXVI, 16) ;» et David: «Neque, inquit, urgeat super me puteus os suum (Psal. LXVIII, 16) .» Tria ergo scelera Tyri in mente, et quatuor corporalis efficientiae eam converti non sinunt, nimirum quae ipsam sine ulla confessionis respiratione intra suorum criminum voraginem claudunt. Gaza superius transtulit ut concluderet, ista [Col. 0419C] conclusit, quia per incrementa nequitiae, quod ille animi habitus proposuit, hic facie offirmata complevit. Foederis fratrum non recordantur, quia rationis appetitusque carnalis ex eadem mente, ac si germana fraternitas, quid sibi muto custodiae ac obeditionis debeant, non perpendunt.
VERS. 10.—«Et mittam ignem in murum Tyri, et devorabit aedes ejus.» Quod est dicere: Omnem exteriorem cautelam, qua suae honestati providet turpibus concupiscentiis evidenter addici permittam. Unde et sensualitatum ejus circumstantiam consumptioni aperte subjiciam.
VERS. 11.—«Haec dicit Dominus: Super tribus sceleribus Edom, et super quatuor non convertam [Col. 0419D] eum, eo quod prosecutus sit in gladio fratrem suum, et violaverit misericordiam ejus, et tenuerit ultra furorem suum, et indignationem suam servaverit usque in finem.» Edom terrenus dicitur. Postquam a Dei amore mens interius angustatur, per terrena desideria necesse est illico ut spargatur. Super tribus ergo sceleribus, et super quatuor, quae bifariam superius exposita sufficere possunt, non convertitur, quia delectatio, semel intus ebibita, postquam in corporeos transit usus, quanto usitatior est tanto tenacius obligatur. Edom ergo, terrenus affectus, fratrem in gladio persequitur, cum spiritum, ex eadem conscientia prodeuntem, malis capitalibus intercipere nititur. Misericordiam ejus violat, cum quod misereri animae suae placens Deo [Col. 0420A] debuerat (Eccli. XXX, 24) , iste indesinenter inficiendo perturbat. Furorem suum ultra tenet, dum non lenocinio titillationum, quod naturale est, sed furoribus perpetrationum, quod diabolicum est, explere quodcunque cupierit ardet. Indignationem suam usque in finem servat, dum non per ignorantiam aut infirmitatem peccat, sed avertit aurem suam ne Dei legem audiat (Prov. XXVIII, 9) .
VERS. 12.—«Mittam ignem in Theman, et devorabit aedes Bosrae.» Theman dicitur auster; Bosra tribulationem sonat. In austro, qui ventus est tepidus, ignis immittitur, cum mens remissa et vapida atrocitate tentationis nutritur. Aedes Bosrae devorantur, cum sensuum extrinsecus immoderantia inexplebilibus malorum laqueis coarctatur. Cui [Col. 0420B] concinit illud Job: «Considerate semitas Theman, itinera Saba, et exspectate paulisper (Job VI, 19) .» Et in vacante, scopis mundata domo septemplex spiritus ingreditur (Luc., XI, 26) .
VERS. 13.—«Haec dicit Dominus: Super tribus sceleribus filiorum Ammon, et super quatuor non convertam eum, eo quod dissecuerint praegnantes Galaad ad dilatandum terminum suum.» Ammon interpretatur populus moeroris. Si disciplina in praesenti moeroris est, quae fructum pacatissimum reddit (Hebr. XII, 11) , et de nuptis dicitur, quod tribulationem habebunt hujusmodi (I Cor. VII, 28) ; quid putas agatur apud eos qui flagitiis inserviunt, sub quorum lingua, juxta psalmum, labor et dolor sunt? (Psal., X, 7.) Hi causas non convertendi habent, quod videlicet [Col. 0420C] praegnantes Galaad dissecent, motus nimirum rationales, qui naturaliter aliqua, ut assolet, bona concipiunt, ad dilationem suae nequitiae pravae eruptionis ferro discindant. Galaad dicitur acervus testimonii, qui non est alius nisi quidam bonae cogitationis aggestus, cujus ad effectum ducendae coram Deo testis est animus Terminum autem dilatat, qui ad 227 propositum perversae expletionis inaestuat.
VERS. 14.—«Et succendam ignem in murum Rabbath [ al., Rabba], et devorabit aedes ejus in ululatu in die belli, et in turbine in die commotionis.» Rabbath multitudo dicitur; in cujus muro ignis succenditur, cum in frequentia et tumultu cogitationis iniquae quae inter nos et Deum ac si murus [Col. 0420D] miserabile facit obstaculum, aut superbiae, aut gloriae inanis, sive etiam luxuriae, vel etiam cupiditatis, quae omnia ignis appellantur, suscitatur incendium. In ululatu aedes ejus devorantur, cum membra ejus, quae sunt super terram, appetitu immanissimo involvuntur. Lupinum enim est ululare. Dies belli evidens controversia est carnis et animi. Quam turbo sequitur, quia caecitas menti ex tentationis nimietate creatur. Cui dies commotionis additur, cum mens per operum indicia, a sua stabilitate manifeste dimota cognoscitur.
VERS. 15.—«Et ibit Melchon in captivitatem, ipse, et principes ejus simul, dicit Dominus.» Melchon interpretatur rex vester. Ac si diceret: [Col. 0421A] Jam non solummodo spiritus qui vobis imperare debuerat, in peccati servitium relegatur, sed et cum eo principes ejus, id est sensualitates quae gratis vos persequebantur.
VERS. 1.—«Haec dicit Dominus: Super tribus sceleribus Moab, et super quatuor non convertam eum, eo quod incenderit ossa regis Idumaeae usque in cinerem.» Notandum quod crebro repetitur: Haec dicit Dominus, ob hoc solum ut innuat quia quidquid ex ratione tractamus, quasi Deo ad nos loquente concipimus. Moab ex patre dicitur, et exlex. Qui enim ex patre diabolo nascitur, scire non possum qua lege teneatur. Is non convertitur, eo quod ossa regis Idumaeae usque in cinerem incenderit, quod [Col. 0421B] videlicet rationes, quas pluraliter dico, non quod sit nisi una ratio, sed pro multiplicitate causarum, quarum officii est motus cohibere carnales, veluti ossa sustinent carnes, post peccati perpetrationem ad extremas perduxerit consumptiones. Cinis enim ignis exacti quasi sola memoria residet. Usque ad cinerem ergo ossa incendit, qui demolitis animi viribus, quae carnalitatem consolidant, igne concupiscentiae exhausto serae poenitentiae residuum ex satietate relinquit.
VERS. 2.—«Et mittam ignem in Moab, et devorabit aedes Carioth, et morietur in sonitu Moab, in clangore tubae.» Ignem in Moab mittit, cum natis ex diabolo, et, ut ita dicam, ex legibus majores incentivorum aestus emergere sinit. Carioth [Col. 0421C] dicitur occursus ignis. Devorandis ergo aedibus ignis occurrit, cum sensibus potiori concupiscentia inflammandis, specierum occasio, quae concupiscatur, accedit. In sonitu Moab moritur, cum sub sordidae conversationis infamia inverecundus atque insensibilis longe lateque praedicatur. In clangore quoque tubae moritur, cum et alii tantae exsecrationis exemplo, et formidabili clamore terrentur.
VERS. 3.—«Et disperdam judicem de medio ejus, et omnes principes ejus interficiam cum eo.» Judex de medio ejus disperditur, cum ratio, cui ad dexteram vel sinistram declinare non convenit, judiciario discretionis throno privatur. Quod superius per Melchon, hoc hic per judicem figuratur, principes quoque [Col. 0421D] itidem intelliguntur.
VERS. 4.—«Haec dicit Dominus: Super tribus sceleribus Juda, et super quatuor non convertam eum, eo quod abjecerit legem Domini, et mandata ejus non custodierit.» Juda dicitur confessio. Juda non convertitur, eo quod legem Domini abjecit, quia confessio annullatur apud illum, qui divinae legis neutiquam meminisse quaerit. Quomodo enim ei confiteatur, qui ejus, cui confitendum est, praecepta detestatur? «Deceperunt enim eos idola sua, post quae abierunt patres eorum.» Idola sua eos decipiunt, quibus aut suorum, aut alienorum criminum imaginationes officiunt. Post haec patres eorum abierunt, cum aut rationis auctoritates, aut hi quorum se fatentur imitatores per haec eadem falsi sunt.
[Col. 0422A] VERS. 5.—«Et mittam ignem in Juda, et devorabit aedes Jerusalem.» Ignis in Judam mittitur, cum non ex dolore peccati quispiam confitetur, sed ad incentivum alienae malitiae, quae clam commiserit nequaquam publicare veretur. Unde cuidam apud Ezechielem dicitur: «Exposuisti fornicationes tuas omni transeunti, ut ejus fieres (Ezech. XVI, 15) .» Aedes Jerusalem exinde devorantur, cum quidquid in mente vel in sensibus poterat constare residui, ab internae pacis visione dirimitur.
VERS. 6.—«Haec dicit Dominus: Super tribus sceleribus Israel, et super quatuor non convertam eum, pro eo quod vendiderit argento justum, et pauperem pro calceamentis.» Israel pro eo quod justum argento vendiderit non convertitur, [Col. 0422B] quia is, qui cum Deo dirigi debuerat, tanto amplius post lapsum ad Deum redire detrectat, quanto justum, id est justitiam comparatione argenti, id est scientiae vel eloquii minus amat. Pauperem quoque pro calceamentis dat, cum spiritus humilitatem pro mortuis operibus commutat.
VERS. 7.—«Qui conterunt super pulverem terrae capita pauperum, et viam humilium declinant.» Capita pauperum sunt intentiones animi motuum, suam ad Deum inopiam simpliciter 228 metientium. Haec capita super pulverem terrae conterunt, qui principales interioris hominis habitus terrenae levitati addicunt. Viam humilium declinant, qui intentionem humilitati semel ascriptam mundiali derivatione depravant. Notet diligens lector in [Col. 0422C] his octo, secundum provincias octo, sententiis, pro octono vitiorum capitalium numero figuraliter quidpiam posse intelligi. «Et filius ac pater ejus ierunt ad puellam, ut violarent nomen sanctum meum.» Pater et filius ratio sunt et affectus, quia subterioris ad anterioris primatum maximus est respectus. Hi eunt ad puellam, quando sine discretione aliqua se demittunt ad invalitudinis internae mollitiem. Ex quo nomen sanctum Dei violant, cum famam, quantum in se est, totius sanctitatis extenuant.
VERS. 8.—«Et super vestimentis pigneratis accubuerunt juxta omne altare, et vinum damnatorum bibebant in domo Dei sui.» Vestimenta pignerata sunt, in pignus pro debito tradita. Super haec [Col. 0422D] ergo juxta omne altare accumbunt, cum peccati opera in pignus remissionis per confessionem ab aliquo nobis commissa juxta propositum, quod est altare poenitudinis omnimodae, nobis accumbendo, id est ad imitationem pravam nobis substernendo adhibemus. Vinum damnatorum in domo Dei sui bibunt, cum voluptates eorum quos pro eisdem damnatos esse non nesciunt, in propria conscientia, quam Dei domum esse convenerat, indecenti sibi aviditate pro exemplo corripiunt.
VERS. 9.—«Ego autem exterminavi Amorrhaeum a facie eorum; cujus altitudo cedrorum, altitudo ejus, et fortis ipse quasi quercus.» Amorrhaeus interpretatur amaricans, ac si diceret: Ipsi se mihi reddunt per tot offensas infensos, sed meminisse [Col. 0423A] debuerant quomodo, in exordio suae conversionis, quibusdam exterminaverim Deum amaricantem superbiae fastum, in illorum nimirum cordibus qui de sua contemplatione, ac si cedrina proceritate gaudebant, et de suae carnis impassibilitate, ac si ejusdem arboris imputribilitate sese jactabant, constantes etiam adversis emergentibus seipsos quasi robora querna putabant. «Ego contrivi fructum ejus desuper, et radicem ejus subter.» Fructus Amorrhaei desuper conteritur, cum saeculi fortunae successus incedentibus infortuniis annullatur. Radices ejus subter atteruntur, cum spes proventuum etiam falsae jam penitus obruuntur.
VERS. 10.—«Ego sum, qui ascendere vos feci de terra Aegypti, et eduxi vos in deserto quadraginta [Col. 0423B] annis, ut possideretis terram Amorrhaei.» Quod est dicere: Ego vos de moerore et praesentis saeculi angustia, quod dicitur Aegyptus, extuli, vosque vitiorum desertione singulares per legis Decalogum, et scita quatuor Evangeliorum educavi; sic enim in vobis annos virtute refectos ac si dierum claritate formavi, ut terram, quae superbis insistebat Deum exacerbando motinus, corpus videlicet vestrum eatenus rebelle, ad intellectualitatis jura traduceretis.
VERS. 11.—«Et suscitavi de filiis vestris prophetas, et de juvenibus Nazaraeos.» De filiis prophetae suscitantur, cum de motibus internis, qui sunt progenies rationis, perspicacitates acutioris intelligentiae procreantur. De juvenibus Nazaraei [Col. 0423C] fiunt, cum viriles animorum habitus ad sanctimoniae munditiam se extendunt. Nazareth enim florem, vel munditiam, vel sanctum sonat. «Nunquid non ita est, filii Israel, dicit Dominus?» Ac si diceret: Nunquid non hujusmodi status in vestris experti estis olim mentibus, cum intenderetis ut vester cum Deo dirigeretur spiritus?
VERS. 12.—Et propinabatis Nazaraeis vinum, et «prophetis mandabatis: Ne prophetetis.» Quod est: Nullam in his statibus habuistis perseverantiam, sed eis motibus, quibus erat votiva munditia terrenae voluptatis, quo dementarentur, vinum intulistis, et providentiae in vobis oculos ne sibi aeterna prospicerent improbe obstrusistis.
VERS. 13.—«Ecce ego stridebo super vos, sicut [Col. 0423D] stridet plaustrum onustum feno.» Ego, inquit, jam vestrae apostasiae impatiens super vos, id est vestrae nequitiae puniendae incumbens dire in vos, imo aperte, strepitum animadversionis ostendam, ut patenter omnibus inclarescat, quam aegre vestrarum levitatum multitudinem ac si feneas congeries feram.
VERS. 14.—«Et peribit fuga a veloce, et fortis non obtinebit virtutem suam.» Fuga a veloce perit, cum praepes ingenio hebetudinem reprobi sensus minime subterfugit. Fortis virtutem non obtinet, cum de sua impassibilitate confidens, mox ut adversitate pulsatur, ne momento se continet.
VERS. 15.—«Et robustus non salvabit animam [Col. 0424A] suam, et tenens arcum non stabit.» Robustus animam suam non salvat, cum is, qui contra peccati mollitiem diutino caelibatu duruerat, impetitus nullo modo propriam animalitatem frenat. Qui tenet arcum non stat, quia cito in tentatione labitur, qui divinae legis scientiam temere sibi arrogat. «Et velox pedibus suis non salvabitur, et ascensor equi non salvabit animam suam.» Velox pedibus suis non salvatur, cum astutia quis et calliditate multos excedens nil efficit, cum praeproperare videtur; quod neque volentis neque currentis, sed miserentis Dei esse dignoscitur (Rom. IX, 16) . Ascensor equi non salvat animam suam, cum qui animalitatis suae motibus pro sola saeculi honestate dominari nititur, animae non 229 cohibet levitatem, [Col. 0424B] quam in Evangelio odisse jubemur animam (Joan. XII, 25) .
VERS. 16.—«Et robustus corde inter fortes nudus effugiet in die illa.» Ac si diceret: Quidquid bonarum artium praestantius habeatur sine Deo in homine, floccipenditur, vim non habet; at qui robur cordis non inter saeculi glorias, sed inter fortes animi status assumpserit, in illa die, id est in illo aperto discrimine, quo Deus in praesenti quorumque vitas hinc deponit, hinc elevat; nudus effugit, cum suae conscius humilitatis a Dei judicio se abscondit.
VERS. 1.—«Audite verbum quod locutus est Dominus super vos, filii Israel, super omnem cognationem quam eduxit de terra Aegypti.» Est ergo [Col. 0424C] dicere: Vos, quorum est cum Deo debere dirigi, internae rationalitatis verbum trutina intellectuali pensate, quia hoc verbum super vos exstat, id est nisi audiatur, integro scilicet sapore hauriatur, vos opprimit, vos onerat, ut omnis bonarum interiorum artium cognatio, quam semel eduxerim de terrenitate mundana in eadem sententia perseverare studeat.
VERS. 2. «Tantummodo, inquit, vos cognovi ex omnibus cognationibus terrae; idcirco visitabo super vos omnes iniquitates vestras.» Quia vos, inquit, o rationis motus, prae omnibus animalitatum, qui non nisi terram sapiunt, motibus approbavi, quod est proprium nosse Dei, idcirco non miremini si vos in vestris iniquitatibus visitem, cum [Col. 0424D] meum sit ut quos dilexerim corripiam (Hebr. XII, 6) . (VERS. 3.) «Nunquid ambulabunt duo pariter nisi convenerit eis?» Duo pariter ambulant, cum Dei spiritus et humana ratio consentiendo cohabitant, quod non fit nisi conveniant, id est sibi cohaerendo, juxta Apostolum, unus spiritus fiant (I Cor., VI, 17) . Dicuntur autem ambulare, mutuo videlicet in sese proficere.
VERS. 4.—«Nunquid rugiet leo in saltu, nisi habuerit praedam?» Leo in saltu non rugit, nisi praedam habeat, quia diabolus in corde, a saeculi jam amore deserto, nequaquam fremitum alicujus tentationis emittit, nisi occasionem lentitudinis humanae, cui insidietur, inveniat. Unde etiam illam [Col. 0425A] Dei et hominis convenientiam interturbare praevaleat. «Nunquid dabit catulus leonis vocem de cubiti suo, nisi aliquid apprehenderit?» Ac si dicat: Mirum non est si diabolus, cum sit spiritus, causas in nobis tentationis aucupetur, cum etiam catulus leonis, id est filius quilibet diaboli, vocem subreptionis, qua quempiam a recto diducere nititur, a cubili cordis, in quo sub diabolo auctore fovetur, exerere non audet, nisi in quo subdecipere possit, per conjecturas prius aestimet?
VERS. 5.—«Nunquid cadet avis in laqueum terrae absque aucupe?» Avis in laqueum terrae absque aucupe non cadit, quia mens pennis sublevata virtutum, terrenis nullomodo irretitur affectibus, nisi cujuspiam pravae suggestionis in morem [Col. 0425B] aucupis praecedat instinctus. «Nunquid auferetur laqueus de terra antequam quid coeperit?» Laqueus de terra non aufertur antequam quid capiat, quia de corpore nostro tentationis non cessat occasio, donec se diabolicae consultationi substantivum quidpiam verae spiritualitatis objiciat. Aliquid enim capit laqueus, cum inter vanitates quas ingerit, semper redit ad animum aeternae veritatis status. Laqueus enim peccata sunt, et peccata nihil sunt, unde bona quasi quaedam substantia sunt. Unde est: «Sine ipso factum est nil (Joan. I, 3) .»
VERS. 6.—«Si clanget tuba in civitate, et populus non expavescet?» Tuba in civitate clangit, cum auctoritas divinae veritatis in mente procedit. Hanc populus expavescit, quia cogitationum insolentia [Col. 0425C] ab ipsius cognitione diffugit. «Si erit malum in civitate quod Dominus non fecit [ al., fecerit].» Malum fit in civitate, cum tentationis immoderantia versatur in homine. Hoc malum Deus facit, cum vel ad probationem, aut casum fieri dispensative permittit.
VERS. 7.—«Quia non faciet Dominus Deus verbum, nisi revelaverit secretum suum ad servos suos prophetas.» Est ergo sensus: Facit Deus malum, sed divina plerumque intentio patientem non latet animum, nil enim tale in conscientia fit verbum, id est ducitur in effectum, cujus causae providentiis nostris non ipse revelet arcanum. In hoc enim prophetant, quod ei servire sua provisione deliberant.
[Col. 0425D] VERS. 8.—«Leo rugiet, quis non timebit? Dominus Deus locutus est, quis non prophetabit?» Et est dicere: Diabolus cum sit tantae subtilitatis, quanto spiritualioris potentiae, ipse nimietate aviditatis irrugit, quis carne praepeditus humana non extimescat? Dominus Deus per apostolum suum locutus est: «Resistite diabolo, et fugiet a vobis (Jac. IV, 7) :» quis non ad hoc providentiam adhibebit? (VERS. 9.) «Auditum facite in aedibus Azoti, et in aedibus terrae Aegypti.» Azotus interpretatur incendium. Monet noster vos sub sermone prophetico intellectus, ut in aedibus Azoti, id est in corporalibus membris nostris, quae continuis uruntur desideriis, et in universis conscientiae angulis, [Col. 0426A] quae indesinentibus contenebratur, secundum Aegypti nomen, angustiis, auditum, id est intelligibile faciamus quod sequitur: «Congregamini,» inquit, «super montes Samariae, et videte insanias multas in medio ejus, et calumniam patientes in penetralibus ejus.» Super montes Samariae congregari jubentur, cum super fastuosas conceptiones exterioris custodiae, quae hypocrisis appellatur, considerationis eminentia praestare debere monentur; Samaria enim custodia dicitur, ut insanias multas in ejus medio videant, aliud nimirum mente intendere, aliud foris velle videri, in intima discretione perpendant; et quia ipsae cogitationes calumniam sibi inferant, dum se diversa ab invicem, cogitare mundana, et divina facere pensant.
[Col. 0426B] VERS. 10.—«Et nescierunt facere rectum, dicit Dominus, thesaurizantes iniquitatem, et rapinas in aedibus suis.» Rectum facere nesciunt, quia rectitudinem qua ex quantulacunque ratione advertunt, facere dedignantur, secundum quod sentiunt. Moris enim Scripturae est ut nescire pro dedignari ponatur, et etiam usus loquendi habet ut vir bonus 230 mentiri nescire dicatur. Iniquitatem sibi, et rapinas in aedibus suis thesaurizant, ut scilicet iniquitatem simulationis quia bene faciunt, et male intendunt, et rapinas sibi laudis alienae pro magno reponant. Medium autem ejus, et penetralia, sive aedes, id est conscientiam, scilicet significant.
VERS. 11.—«Propterea haec dicit Dominus Deus: Tribulabitur, et circuietur terra, et detrahetur ex [Col. 0426C] te fortitudo tua, et diripientur aedes tuae.» Quod est, ex ipsius rationis sententia dicere: Multis, inquam, tribulationibus, abstinentiae, et vigiliarum, caeterorumque malorum, quae sibi hypocritae inferre solent crucibus, terra corporum ipsorum obsideri poterit, sed fortitudo interior ad favores extrinsecos tendens detrahi non desistit, et quidquid in aedibus continetur mentium, laudis amor diripit.
VERS. 12.—«Haec dicit Dominus: Quomodo si eruat pastor de ore leonis duo crura, aut extremum auriculae; sic eruentur filii Israel, qui habitant in Samaria, et in plaga lectuli et in Damasco grabati [ al., Damasci grabato].» Duo crura de ore leonis pastor eruit, cum extremitates quas in favorum desiderio hypocritae habuerant voluptatum, de [Col. 0426D] diaboli ore pastor interior Deus eximit. Solent enim dum eis quod concupiscunt non suppetit, ad lineam tandem intentionis rectae reverti. Extremum auriculae est, aliqua particula, vel minima sanioris intelligentiae. Sic filii Israel qui habitant in Samaria eruuntur, dum eis aut propriae ambitionis fructus adimitur, aut aliquod seminarium divini eloquii, quasi qua recalescant scintilla relinquitur. Israel filii motus sunt ad Deum directanei; Samaria vero exterior, spreta interiori, custodia. Eruuntur autem in plaga, id est in regione lectuli, ubi videlicet mens eorum potiora inventuram se putabat fomenta peccati. Plaga ergo lectuli diverticulum est, in mente intendens humanae laudi, ac si locus requiei. Damascus [Col. 0427A] oculus sanguinis dicitur. Is Damascus quasi pro grabato habetur, cum prava intentio etiam spe interdum falsa miseros mulcere videtur.
VERS. 13, 14.—«Audite et contestamini in domo Jacob, dicit Dominus Deus exercituum, quia in die cum visitare coepero praevaricationes Israel, super eum visitabo, et super altaria Bethel, et amputabuntur cornua altaris, et cadent in terram.» Monet ergo eos sermo propheticus, ut audiant, id est intelligant, et docti ex auditione, et alios contestari non negligant. Et hoc dicit Dominus exercituum, ac si diceret: cui nulla inopia suberit ad facinus ulciscendum, quia, inquit, in die, in manifesta scilicet ultione, cum aperire coepero simulationis eorum fucum, super altaria Bethel, quod dicitur [Col. 0427B] domus Dei, id est super proposita eorum, qui se credi gestiunt vulgo templa Dei, visitabo, id est judicialiter crebrius imminebo, ita ut amputentur altaris cornua, id est palliatae nequitiae fastuosa fastigia; et in terram cadant, omnimodae scilicet vilipensioni pateant. Altare enim hypocritae est, quidquid in suo studio spectabile foris est.
VERS. 15.—«Et percutiam domum hiemalem cum domo aestiva, et peribunt domus eburneae, et dissipabuntur aedes multae, dicit Dominus.» Domus hiemalis est conscientia, quae totius avaritiae atque malitiae torpori pervia est. Domus aestiva est operum quasi bonorum habitudo forinseca, ac si quadam spirituali redundans gratia. Domus eburneae pereunt, cum habitus sanctimoniam, atque coelibatus [Col. 0427C] candorem praeferentes, in aperta probra pertranseunt. Aedes multae dissipantur, cum multae compositionis forinsecus affectata simulacra destruuntur.
VERS. 1.—«Audite verbum hoc, vaccae pingues, quae estis in montibus Samariae, quae calumniam facitis egenis, et confringitis pauperes, quae dicitis dominis vestris: Afferte, et bibemus.» Pingues vaccae lascivi sunt ac superbi hypocritae. Hi sunt in montibus Samariae, quia tument de continentia exterioris custodiae; hoc enim exprimit nomen Samariae. Hi calumniam faciunt egenis, quia quaecunque agunt pro gloria, contra reclamationes faciunt [Col. 0427D] suae intelligentiae sanioris, ideo vere egentis. Pauperes confringunt, cum cogitatus humilitatem aliquando suadentes in se obruunt. Dominis suis afferte et bibemus dicunt, cum ab his, quorum placito per bona opera deservire gestiunt, favores exigunt, quibus ab sui dementationem quasi epotandis incumbunt. Verbum hoc vaccae pingues audire monentur, ut sollicite trutinent quae sibimet intentantur.
VERS. 2, 3.—«Juravit Dominus Deus in sancto suo: Quia ecce dies venient super vos, et elevabunt vos in contis, et reliquias vestras in ollis ferventibus. Et per aperturas exibitis altera contra alteram, et projiciemini in Armon, dicit Dominus.» In sancto suo Dominus jurat, cum in sua vera sanctitate hypocritarum fucatam ad jus apertum [Col. 0428A] revocat, ut veritas scilicet ipsorum vitae patescat. Dies super eos veniunt, cum declarationes eorum occultae pravitatis ipsis occurrunt. In contis elevantur, cum sub dubio superbiae statu feruntur. Qui enim in conto insidet, nunquam firmiter haeret. In ollis ferventibus reliquiae elevantur, cum sensualitas tota per concupiscentias excandescens, ex operis nefarii prosecutione vulgatur. Reliquiae enim pro operibus poni solent, quia utique cogitationi superstant, ut est: «Reliquiae cogitationis diem festum agent tibi (Psal. LXXV, 11) .» Nota quod jam ad femininum genus transeat, ut eos a vigore justitiae effeminatos ostendat. Per aperturas altera contra alteram exeunt, cum fatiscentibus petulantium sensuum ollis, mutuo detegentibus sese nequitiis in [Col. 0428B] ignominias proruunt. Altera contra alteram exit, cum turpitudinem propriam alteri videndam exponit. In Armon quoque projiciuntur, cum de crimine sumentes audaciam, de suis etiam foedis actibus extolluntur, dejiciendi tamen juxta psalmum in ima sensus reprobi, dum allevantur (Psal. LXXII, 18) ; Armon enim sublimitas dicitur.
VERS. 4.—«Venite ad Bethel, et impie agite; ad Galgalam, et multiplicate praevaricationem.» Ad Bethel venire ironice commonentur, ut quasi templa Dei popularibus oculis ostententur. Impie, inquit. agite, id est in hac ipsa vestri 231 nominis celebratione nil aliud sciatis vos agere quam Deum, qui est veritas, abnegare. Galgala dicitur volutabrum. Ad volutabrum veniunt, et praevaricationes multiplicant, [Col. 0428C] quia fit justo judicio sponte lapsis, ut in miseriis non subsistant (Psal. CXXXIX, 11) .
VERS. 5.—«Et offerte mane victimas vestras, tribus diebus decimas vestras. Et sanctificate de fermentato laudem; et vocate voluntarias oblationes, et annuntiate.» Mane victimas offerunt, cum, erumpente aurora favoris, propria corpora magis ac magis mactare contendunt. Tribus diebus decimas offerunt, cum non pro laude humana, sed solius amore Trinitatis legitime victitare se asserunt. Sanctificant de fermentato laudem, quia in omni suo exercitio intentionis inviscerant depravationem. Voluntarias oblationes vocant, cum non propter sua quae nulla putari volunt diluenda mala, id se laboris [Col. 0428D] insumere, sed ex solo Dei et virtutis amore clamant ut illud:
VERS. 6.—«Unde et ego dedi vodis stuporem dentium in cunctis urbibus vestris, et indigentiam panum in omnibus locis vestris, et non estis ad me reversi, dicit Dominus.» Proinde dat Deus stuporem dentium in cunctis urbibus eorum, cum in cunctis internis eorum statibus hebetudinem suggerit intellectuum. His enim commolimus ac si quibusdam dentibus omnem scrupulum. Indigentia [Col. 0429A] panum in omnibus nostris locis est, cum divinae consolationis edulium, quo nostra corda firmantur, omnibus spiritualibus nostris motibus abest. Quidquid enim rationale est locus propriae animae est.
VERS. 7.—«Ego quoque prohibui a vobis imbrem, cum adhuc tres menses superessent usque ad messem; et plui super unam civitatem, et super alteram non plui.» Ac si diceret: Quia post correctionem meam ad me dissimulavere reverti, ego quoque a vobis prohibui imbrem, aspirationis videlicet supernae temperiem. Et hoc cum adhuc tres menses usque ad messem superessent, cum nimirum adhuc initio, promotione, atque perfectione ab omni bonae spei exspectatione corda distarent, id est antequam boni quidpiam Deo instigante proponerent. [Col. 0429B] Solent enim haec utiliter et dispensative sanctis aliquoties subtrahi, non usquequaque relinqui. Super unam civitatem pluit cum rationem ad ea videndum quae agenda sunt plene imbuit. Super alteram vero non pluit, cum duritiam obstinationis pravo subducit affectui; unde in mensali oratur officio ( Dom. inf. Oct. Epiph. ), ut quae agenda sunt, inquit, videant, et ad agenda quae viderint convalescant. «Pars una compluta est, et pars, super quam non plui, aruit,» Pars una compluitur cum benevolentia rationi attribuitur; pars vero altera non compluta aruit, cum affectualitati, juxta Apostolum, perficere non adjacuit (Rom. VII, 18) .
VERS. 8.—«Et venerunt duae et tres civitates ad civitatem unam ut biberent aquam, et non sunt [Col. 0429C] satiatae; et non redistis ad me, dicit Dominus.» Duae et tres civitates ad unam veniunt civitatem ut aquam bibant, cum aut affectus, aut voluntas, sive etiam ut tres fiant ratione adjuncta ad intellectum, cui proprie proprium est divina sentire, confugiunt; ut nimirum inibi combibant sapientiae salutaris stillicidium; sed non satiantur, quia ad nullius efficientiae redundantiam, quae aestuantes refrigeret, adducuntur.
VERS. 9.—«Percussi vos in vento urente, et in aurugine multitudinem hortorum vestrorum, et vinearum vestrarum.» Ac sic diceret: Quia nec sic ad me redistis percussi vos vento urente, desiderio scilicet praeter modum aestuante, qui non solum suo spiritu interiora consiccet, sed etiam exteriora infuscet. [Col. 0429D] Multitudo hortorum, et vinearum aurugine percutitur, cum bonorum originalium, et actualium frequentia, sed et illa qua ex Deo debriamur intelligentia in pallorem hypocrisis demutatur, haec enim natura est auruginis, ut in colorem subalbidum in hominibus se convertat et herbis. «Oliveta vestra, et ficeta vestra comedit eruca: et non redistis ad me, dicit Dominus.» Per oliveta, cujus fructus est salubris et lucivomus, misericordiae circa nos signatur affectus. Per ficeta, quorum succus est lacteus, pietas est, qua amicabiliter enutritur proximus. «Miserere, inquit, animae tuae placens Deo (Eccli. XXX, 24) .» Nisi enim nostri primum miserescamus, proximo non condescendimus. Eruca hispidum et [Col. 0430A] morosum est animal; hypocrisis vero, quae haec absumere dicitur, quem semel inficit non deserens, quot habet illa pilos, tot habet motus haec ad inanis gloriae distensionem pravos.
VERS. 10.—«Misi in vos mortem in via Aegypti, percussi in gladio juvenes vestros usque ad captivitatem equorum vestrorum; et ascendere feci putredinem castrorum vestrorum in nares vestras: et non redistis ad me, dicit Dominus.» In via Aegypti mortem in eos Deus mittit, cum in intentione saeculari, in cujus introitu mors est posita, scientiae nostrae lucem contenebrari permittit. Juvenes nostros usque ad captivitatem equorum inibi percutit, cum quidquid piae vivacitatis constat in anima usque ad incontinentiam, qua captivantur corpora, undecunque [Col. 0430B] disperire sinit. Equi et jumenta corpora sunt, unde est: «Et jumenta eorum in morte conclusit (Psal. LXXVII, 50) .» Putredinem castrorum eorum in nares ipsorum ascendere facit, cum fetorem, pravamque opinionem corporalium quae commiserint vitiorum, usque ad foedum sui ipsorum pudorem redundare concedit. Castra pro corporibus ponere in promptu est. «Egrediamur, inquit, ad eum extra castra improperium ejus portantes (Heb. XIII, 13) .»
232 VERS. 11.—«Subverti vos, sicut subvertit Deus Sodomam et Gomorrham, et facti estis quasi torris raptus de incendio.» Sicut Sodomam et Gomorrham Deus eos subvertit, cum perpetuale silentium, in quo rebellio nulla est, contra vitium, et per [Col. 0430C] populi cogitationum seditionem eos introrsum diminuit. Sodoma enim pecus silens, Gomorrha seditio populi dicitur. Fiunt quasi torris raptus de incendio, cum ambusti undecunque vitiorum rogis nihil in se habent residui de succo, aut semine genitivo. In torri enim neque succus, neque germen remanet. De incendio autem rapitur, qui non per se a vitiis voluntarie cohibetur, sed alterius disciplina violenter abstrahitur. Nec multum fructificat, cui voluntas bene operandi habitum ex delectatione non praestat.
VERS. 12, 13.—«Quapropter haec faciam tibi, Israel. Postquam autem haec fecero tibi, praeparare in occursum Dei tui, Israel. Quia ecce formans montes, et creans ventum, et annuntians homini eloquium suum, faciens matutinam nebulam, et gradiens [Col. 0430D] super excelsa terrae, Dominus Deus exercituum nomen ejus.» Ac si diceret: Quae, inquit, praedixi, pro meritis tibi inferam, at, postquam intulero, Deum tibi per flagella adventantem bono animi apparatu suscipe, ecce enim, id est praesto habes eum qui informat virtutis ubertate magnanimes, sed subinde novit excellentiam, quam indulsit per tentationum reflare vertigines, nec tamen a se pulsatos alienat, sed intimae consolationis eloquium eis in necessitate suppeditat, faciens quidem in matutino nebulam, ut primordia nostra quibusdam misceantur malis, quia nemo repente fit summus, oportet enim ut gradiatur super excelsa terrae, nimirum comprimat rudem illam, et teneram excellentiam terrenitatis [Col. 0431A] nostrae. Deus exercituum nomen ejus, quia potens est ulcisci transgressiones criminis alicujus.
VERS. 1.—«Audite verbum istud quod ego levo super vos planctum, domus Israel.» Verbum quod super eos Deus levat jubentur audire, cum intellectualem mentis ordinem, quomodo scilicet Deus humiliat, et quibus solatiis mentem sublevat, monentur intelligere. Hoc verbum domus Israel planctus est, quia nesciunt, hi qui ad Deum dirigi volunt, utrum ipsa tentatio ruina, an salus sit. «Domus Israel cecidit, non adjiciet ut resurgat.» (VERS. 2.) «Virgo Israel projecta est in terram suam, non est qui suscitet eam.» Domus Israel cadit, cum is, qui cum Deo inter tentamenta principari debuerat [Col. 0431B] subsistere, non sufficit: Israel enim princeps cum Deo est. Non adjicit ut resurgat, cum ex propria lentitudine desperatus nunquam ad meliora respirat. Virgo Israel in terram suam projicitur, cum eorum sterilitas animi sub propria temeritate demittitur. Non est qui suscitet eam, quia motus rationalis exstinguitur, qui talium faciat revirescere conscientiam.
VERS. 3.—«Quia haec dicit Dominus: Urbs, de qua egrediebantur mille, relinquentur in ea centum: et de qua egrediebantur centum, relinquentur in ea decem in domo Israel.» De urbe mille egrediuntur, cum pii studii universitas a conscientia solida derivatur, quae plenitudo ad centum redigitur, dum remota spirituali exuberantia ad externa, [Col. 0431C] et ut ita dixerim, publicae humanitatis bona restringitur. Centenarius enim millenarii pars est decima, et homo decimus in rationali creatura. Centum quoque extenuantur in decem, quando etiam abjecto ipso communi ac naturali bono, ad puram deponitur sensualitatis hebetudinem. Denarius namque id innuere invenitur, quia videlicet ipse quinarius in interiori et exteriori sensualitate geminatur. Unde cuidam lucri sui gratia dominium super decem civitates attribuitur (Luc. XIX, 17) .
VERS. 4, 5.—«Quaerite me et vivetis. Et nolite quaerere Bethel, et in Galgalam nolite intrare, et in Bersabee non transibitis, quia Galgala captiva ducetur, et Bethel erit inutilis.» Quod est dicere: Si vos, qui ad Deum dirigi operae pretium [Col. 0431D] aestimare debueratis, me quaereretis, vitale procul dubio saperetis. Porro quia domus Dei videri hypocritis praesumptione gestitis, et clam involvimini vitiorum volutabris, et ad puteum septimum, qui est Bersabee, vel etiam puteum satietatis, quod est humanitatis vorago, quae quaternario exteriori, et interiori ternario constat, misera vos aviditate immergitis, sciatis indubie quia clandestinae vestrae sordes deprehensae ducentur in publicum, et illud Dei, quod vos esse simulatis in nullo vobis proderit templum.
VERS. 6.—«Quaerite Dominum, et vivite: ne forte comburatur ut ignis domus Joseph, et devorabit, et non erit qui exstinguat Bethel.» Joseph [Col. 0432A] interpretatur augmentum. Conscientia ergo, cujus tota intentio exterioris famae augmento commilitat, comburitur, cum concupiscentiis intro addicitur; domus Dei, quod est Bethel non vera, sed imaginaria, ita ut non sit, devoratur, quia a fructu opinionis magnae privatur.
VERS. 7, 8.—«Qui convertitis in absynthium judicium, et justitiam in terra relinquitis. Facientem Arcturum, et Orionem, et convertentem in mane tenebras, et diem nocte mutantem.» Judicium in absynthium convertunt, qui dulcedinem, qua Dei suavitas praegustatur, in temporalem gloriam, qua Deus amaricatur, perverso judicio intorquere non metuunt. Absynthium enim est quidquid infructuoso corporum supplicio quaesitum est. Justitiam [Col. 0432B] in terra relinquunt, cum in terrenis cupiditatibus remanentes veram ipsius justitiae, quae Deus est, essentiam spernunt. Haec justitia Arcturum et Orionem facit, cum quidquid praeclarissimae sanctitatis et in praelatis reperitur, et subditis creat et 233 instruit. Non abs re enim Arcturum praelatos intelligas si bootem cum plaustro consideras. Tenebras in mane convertit, cum obscuritatem conscientiarum in crepusculum aspirationis divinae reducit. At diem nocte mutat, cum splendorem hypocrisis, aut in praesenti propriae retectione nequitiae vel in futuro perpetua caecitate condemnat. «Qui vocat aquas maris, et effundit eas super faciem terrae, Dominus nomen ejus.» Aquas maris vocat qui ad sui amorem errore fluitantia, et internis pestibus [Col. 0432C] amaricata, sed et cupiditate inexplebili salsa corda contrahit et elevat. Super faciem terrae eas effundit, cum ad considerationem suae veteris delinquentiae eorum contemplationes extendit. Terra enim pro peccatore ponitur, ut est: «Terra es;» Dominus ejus nomen est, qui aliud vas in honorem, aliud in contumeliam facere potest (Rom. IX, 21) .
VERS. 9.—«Qui subridet vastitatem super robustum, et depopulationem super potentem affert.» Super robustum vastitatem subridet, cum eum, qui internae sibi fortitudinis gloriam arrogat, ad propatulae desolationis infamiam universorum cachinnis exponendo declarat. Depopulationem super potentem affert, cum interiores, quas se habere simulat virtutum copias, ad exteriorem impotentiam, [Col. 0432D] et vitii inertiam redigendo deplet.
VERS. 10.—«Odio habuerunt in porta corripientem, et loquentem perfecte abominati sunt.» In porta corripit, qui judicialiter quempiam coarguit. In porta enim antiquitus exerceri solere judicia non nemini certum est. Odio ergo habent in porta corripientem, qui aegre ferunt non ex temeritate, sed ex veritate causantem. Perfecte loquentem abominantur, cum aliorum lenociniis assueti, eos, qui sincere sua vitia corripiunt, exsecrantur.
VERS. 11.—«Idcirco, pro eo quod diripiebatis pauperem et praedam electam tollebatis ab eo, domos quadro lapide aedificabitis et non habitabitis [Col. 0433A] in eis.» Pauperem diripit, qui a bona intentione quempiam dissipat et abducit. Praedam electam ab eo tollit, qui quod pretiosius et electius in homine est, spiritualia utique bona perversa dehortatione subvertit. Domos quadro lapide aedificant, cum virtutibus immutilata quasi auctoritate constantibus conscientias suas eminere demonstrant; sed in eis non habitant, quia in earum dominio, Deo eorum vitia revelante, nimis perfunctorie perseverant.
VERS. 12.—«Vineas amantissimas plantabitis, et non bibetis vinum earum, quia cognovi multa scelera vestra, et fortia peccata vestra.» Vineas amantissimas plantant, cum spiritualia bona mirabili alacritate, et multa videntium gratulatione [Col. 0433B] propagant. Sed vinum earum non bibunt, dum nulla spiritualis mercedis exteriori intenti retributione sese reficiunt. Multa scelera eorum cognoscit, tanto nimirum plura, quanto occultiora, et quo occultiora, eo incorrigibiliora. Peccata eorum sunt fortia, quia spiritualia nimirum sicut in nullo pudori, ita et correctioni neutiquam patentia. «Hostes justi accipientes munus et pauperes in porta deprimentes.» Hostes justi, id est justitiae sunt, quia munus a ditiore accipiunt et idcirco pauperes in porta, id est judicio deprimunt.
VERS. 13.—«Ideo prudens in tempore illo tacebit, quia tempus malum est.» Prudens in tempore illo tacere jubetur, quia in salicibus in medio Babylonis dispensative organa suspenduntur (Psal. CXXXVI, 2) . Tempus malum est, non illud quod Domino, et membris ejus nondum advenit, sed quod reprobis semper paratum est (Joan. VII, 6) .
VERS. 14.—«Quaerite bonum et non malum ut vivatis; et erit Dominus exercituum vobiscum sicut dixistis.» Ac si diceret: Vos vobis Deum in vobis habitare ascribitis, quod jam in figura Bethel audistis, sed id falso. At vero quaerite bonum, et non malum si vivere vultis, et tunc vere Deus non aberit vobis. (VERS. 15.) Odientes ergo malum lumbos praecingentes, diligite bonum, lucernas tenentes, in porta, id est in aditu cogitationis judicium discretionis statuite, si forte reliquiis Joseph Deus misereatur, id est si alicui bonae intentioni residuae eorum, qui mundialibus augmentis [Col. 0433D] aspirant adminiculari dignetur. Quod dicit forte Hebraici moris est, ut ambiguum pro certo certum ponatur pro ambiguo, ut illud: Forsitan inimicos eorum humiliassem (Psal. LXXX, 15) .
VERS. 16.—«Propterea haec dicit Dominus: In omnibus plateis planctus, et in cunctis quae foris sunt, dicetur vae vae; et vocabunt agricolam ad luctum, et ad planctum eos, qui sciunt plangere.» (VERS. 17.) «Et in omnibus viis erit planctus, quia pertransibo in medio tui, dicit Dominus.» In omnibus plateis planctus est, cum in omni mentis et actus dispersione nihil de gaudio coelesti requiritur, sed in quoque negotio sola luctu digna tractantur. In cunctis quae foris sunt, vae vae dicitur, [Col. 0434A] cum non solum in ipsa enormi dilatatione animorum, quae signatur nomine platearum, sed in omni forinseca administratione miseria accersitur (vel congeminatur) animarum et corporum. Agricola ad luctum vocatur, cum quilibet praedicator, cui mentium votiva cultura dignoscitur, dira super obduratos compassione movetur. Qui sciunt plangere vocantur ad planctum, cum hi, quibus a Deo pietas est insita, ad alienum miserabiliter illacrymantur exitium. In viis quoque est planctus, in omnibus nimirum qui alios exemplis norunt erudire vitalibus. Deus in medio eorum pertransit, cum ne ad modicum quidem in ullius eorum corde substitit.
VERS. 18.— 234 «Vae desiderantibus diem Domini, ad quid eam vobis? Dies Domini ista, [Col. 0434B] tenebrae, et lux.» Diem Domini desiderat, qui vanis favoribus dementatus qualem se vulgo praedicari audit esse se putat. Ad suum ergo vae, et ad tenebras exoptat, qui non ad conscientiam, sed ad fabulosa respectat. (VERS. 19.) «Quomodo si effugiat vir a facie leonis, et occurrat ei ursus, et ingrediatur domum, et innitatur manu sua super parietem, et mordeat eum coluber?» Vir a facie leonis effugit, cum multi arduum vivendi statum aggredi metuunt, verentes utique ad se versus instigare diabolum, qui majori eos face perurgeat tentationum. Quasi ergo evitantibus diabolum occurrit ursus, carnalis videlicet quilibet appetitus, leone quidem lentior, sed ad subigendum pervalidus. Quem subinde extimescens domum [Col. 0434C] ingreditur, cum ab exteriori diffusione intra conscientiae suae ibi septa colligitur. Ibi manu sua super parietem innititur, cum obstaculo quasi invisibilis conscientiae operis sui intentionem contutari posse arbitratur. Sed ibidem mordetur a colubro, cum ad hominum oculos se subornans remissius agere disponit interius coram Deo, sicque dum singula quaeque praecavet, torporis intimi contingit sibimet interire veneno. Quod totum in hypocritas militat, qui dum veraci studio timent irritare diabolum, ad homines habitu palliato parum curant intra mentis suae vitiari recessum: unde sequitur.
VERS. 20.—«Nunquid non tenebrae dies Domini, et non lux, et caligo, et non est splendor [Col. 0434D] in ea?» Quod est dicere: Vos de die judicii quasi de ultima vestra sorte tractatis, sed diem Domini in praesenti noveritis, qui non salubriter vobis illucescat, sed per illationem sensus in vobis reprobi tenebrescat.
VERS. 21.—«Odi, et projeci festivitates vestras; et non capiam odorem coetuum vestrorum.» Deus festivitates eorum odit et projicit, cum opera inania, quae vulgi conspectibus hypocritae solemnizant, exosa se habere retegendo eorum iniquitates ostendit. Odorem coetuum eorum non capit, cum quidquid beneficiorum publice coacervare videntur, divinae sensus majestatis a se indignanter excludit.
[Col. 0435A] VERS. 22.—«Quod si attuleritis mihi holocaustomata, et munera vestra, non suscipiam et vota pinguium vestrorum non respiciam.» Holocaustomata ab eis Deo afferuntur, cum in omni specie, et per cruces innumeras, quae vix, aut nullo modo a sanctis ferri videas, eorum corpora macerantur. Nec mireris quod Deo offerri haec dicuntur, cum non offerantur Deo, sed vulgo; scias vero quod in Scripturis multa non ut sunt in re, sed uti sunt in opinione ponantur. Munera eorum non suscipiuntur, et vota pinguium non respiciuntur, quia quidquid sub Dei nomine quamvis magno impendio peragatur, quidquid uberioris beneficentiae instar pinguedinis in proximum praerogatur, quia juxta Apostolum, extra charitatem fit, a [Col. 0435B] Deo minime respectatur (I Cor. XIII, 3)
VERS. 23.—«Aufer a me tumultum carminum tuorum; cantica lyrae tuae non audiam.» Quidquid hypocritae ad sui protelandam memoriam libros cudendo conficiunt, in Dei auribus non nisi tumultus est, cujus momentanea laus solum fructus est. Cantica lyrae non audiuntur, cum affectata eorum eloquentia, quae praedicationi inservit, a Dei aure disploditur. Quo contra cuidam electae dicitur: «Sonet vox tua in auribus meis, quia vox tua dulcis (Cant. II, 14) .»
VERS. 24.—«Et revelabitur quasi aqua judicium, et justitia quasi torrens fortis.» Quasi aqua judicium revelatur, cum veritas status eorum [Col. 0435C] instabiliter palliata, ac si aquis superficie tenus adoperta, cito lapsu denudatur. Justitia quasi torrens fortis efficitur, cum justo Dei examine totius hujus fucatae sanctitatis simulacrum, quasi quodam fluxu rapido proturbatur.
VERS. 25.—«Nunquid hostias et sacrificium obtulistis mihi in deserto quadraginta annis, domus Israel?» Hostias et sacrificium in deserto domus Israel quadraginta annis non offerunt, cum deserentes Deum, et deserti a Deo licet evangelice et legaliter vivere videantur, nec hostiam, qua hostem diabolum subigant, nec sacrificium, quo Deo spontanee inserviant, faciunt, qui quasi ad Deum directanei videri volunt.
VERS. 26, 27.—«Et portastis tabernaculum [Col. 0435D] Moloch vestro, et imaginem idolorum vestrorum, fidus dei vestri, quae fecistis vobis. Et migrare vos faciam trans Damascum.» Tabernaculum Moloch suo portant, cum delubrum libidinis mentem suam facere non formidant, licet tabernaculo quasi continentis corporis bono exterius habitu illud obvolvant. Moloch autem ipse est Priapus. Portant etiam imaginem idolorum suorum, et sidus dei sui quae sibi fecerunt, cum mentem occupant pene indelebili affectatione vitiorum, specialius tamen quadam concepti fastus veluti siderea spectabilitate insigniri se appetunt. Trans Damascum migrare eos facit, cum intentionem criminosae voluntatis ad operis exsecutionem, quod est trans Damascum, [Col. 0436A] id est oculum sanguinis, excedere eos sinit. Oculus enim sanguinis intentio est peccati.
VERS. 1.—«Vae qui opulenti estis in Sion, et confiditis in monte Samariae, optimates capita populorum, ingredientes pompatice domum Israel!» 235 Opulenti sunt in Sion, qui in plenitudine divinae speculationis sese praeeminere praesculpunt, et in monte Samariae, id est in excellentiae exterioris cautelae confidunt. His instat vae, judicium utique damnationis aeternae. Hi sunt optimates capita populorum, qui de se nihil nisi supremum cogitant, et semper impatientes consortium, tam loco quam opinione cunctis praeferri desiderant. [Col. 0436B] Domum Israel pompatice ingrediuntur, cum animum, quem ad Deum exporrigi decuerat, solis pomparum affectionibus imbuunt.
VERS. 2.—«Transite in Calane et videte, et ite inde in Emath magnam, et descendite in Geth Palaestinorum, et ad optima regna quaeque horum; si latior terminus eorum termino vestro est.» In Calane transire, et videre jubentur, ut nimirum status caeterarum omnium mentium quantum sibi possibile est, metiantur. Calane enim interpretatur omnis. Inde Emath magnam ac si specialiter eant, quosque procul dubio magnificos in scelerum perpetratione attendant. Emath vero sanguis dicitur, et sanguis peccatum est. Inde in Geth Palaestinorum descenditur, cum ad eos, qui temporalibus [Col. 0436C] desideriis debriantur, et tamen nulla sibi arrident, nisi quae aut vi, aut clam, aut precario extorquentur, consideratione venitur. Geth interpretatur torcular, Palaestini, qui et Philisthaei, potione cadentes. Optima quaeque horum regna sunt principaliora quorumque vitae proposita. Perpendere ergo jubentur si terminus eorum termino illorum latior sit; utrum utique arrogantia eorum, et atrocitas cupiditatis, qui facinora patenter admittunt, tanta habeatur, quanta in hypocritarum mentibus efferari, ac dilatari dignoscitur. Tanta enim est latitudo, quanta opinionis propagandae ambitio, quae in his siquidem multo quam in Emath magna, sive in Geth Palaestinorum invenitur acrior.
VERS. 3.—«Qui separati estis in diem malum, et [Col. 0436D] appropinquatis solio iniquitatis.» In diem malum separantur, qui per discrepantiam in praesenti morum sic a bonis discernuntur ut ad diem malum ex hoc perducti, magis egregii ex integro tunc a bonorum societate reddantur. Solio iniquitatis appropinquat, qui scienter diaboli regno nunc se immergit et implicat.
VERS. 4.—«Qui dormitis in lectis eburneis, et lascivitis in stratis vestris.» In lectis eburneis dormit, qui in falsa dum advivit castitatis securitate quiescit. Elephas enim, unde ebur, frigidae naturae est animal. In stratis suis lasciviunt, qui sub fama continentiae tanto licentius petulantiae, atque voluptati inservire proponunt.
[Col. 0437A] VERS. 5.—«Qui comeditis agnum de grege, et vitulos de medio armenti. Qui canitis ad vocem psalterii.» Agnum de grege comedit, qui ad suae imitationem nequitiae et alios quosque rudes sibi incorporare contendit. Vitulos de medio armenti comedit, qui quoslibet hebetes, et lascivos de eorum conformitate, qui non norunt nisi matura sentire sublatos, suae sectae asciscit. Ad vocem psalterii sed non in psalterio canunt, qui bona opera, sed non pro boni operis intentione perficiunt. Psallere enim pro bono opere poni reperitur ubique psalmorum. «Sicut David putaverunt se habere vasa cantici.» Ac si diceret: Quod David instituit, imo exsecutus ad sanctae significantiam operationis, hoc isti sibi ascribunt ad causam jactantiae et elationis.
[Col. 0437B] VERS. 6.—«Bibentes in phialis vinum, et optimo unguento delibuti, et nihil patiebantur super contritione Joseph.» In phialis vinum bibunt, cum de exemplo fragili temporalis materiam jucunditatis ex qua debrientur ad Dei oblivionem assumunt. Et hoc faciunt unguento optimo delibuti, plane similitudine virtutis non ipsa virtute tanquam superficiem cutis ornati. Super contritione Joseph nihil patiuntur, qui ad augmentum saeculare tendentes nequaquam super commodi spiritualis detrimento tristantur.
VERS. 7.—«Quapropter nunc migrabunt in capite transmigrantium, et auferetur factio lascivientium.» In capite transmigrantium migrant, qui prae caeteris transgressoribus et transgrediuntur [Col. 0437C] et peccant. Factio lascivientium aufertur, cum tota simulatio eorum, qui sub jactura pudoris de castitate se jactitant, ad veritatem sui turpis habitus denudatur.
VERS. 8.—«Juravit Dominus in anima sua, dicit Dominus exercituum: Detestor ego superbiam Jacob, et domos ejus odi, et tradam civitatem cum habitatoribus suis.» In anima sua Deus jurat, cum ad jus voluntatis suae tales tandem aspirando revocat. Superbiam Jacob detestatur, cum eorum, qui sua se vitia supplantare sibi arrogant, sibimetipsis dignos detestatione demonstrat. Domos ejus odit, cum mentium conceptacula, in quibus apud se de se gloriatur, odio digna ostendit. Unde [Col. 0437D] civitatem cum habitatoribus tradit, cum ipsam conscientiam cum universis suis moribus per confessionem ad sui proditionem cogit.
VERS. 9, 10.—«Quod si reliqui fuerint decem viri in domo una, et ipsi morientur? Et tollet eos propinquus suus, et comburet eum, ut efferat ossa de domo.» In domo una decem viri reliqui sunt, cum in una conscientia duo quinarii sensualitatum, vacante jam pravo post confessionem opere, tanquam soli subsunt. Et ipsi moriuntur, cum a consueta sua aviditate perimuntur. Propinquus suus eos tollit, cum 236 ab infimo eas appetitu ratio fidelius caeteris eis propinqua sustollit. Eos quoque comburit, cum pii desiderii aestu ipsas ad purum examinare contendit. Et hoc facit, ut ossa de domo [Col. 0438A] efferat, quidquid videlicet interioris duritiae latet per confessionem foras excludat.
VERS. 11.—«Et dicet ei, qui in penetralibus domus est: Nunquid adhuc est penes te? Et respondebit: Finis est. Et dicet ei: Tace, et ne recorderis nominis Domini.» Dicit, haud dubium quin propinquus, noster utique spiritus ei, qui est in penetralibus, scilicet carnalis affectus nostris medullis ingenitus. Interrogat si est adhuc penes eum, aliquid videlicet de scrupulo peccati, quod intrinsecus mordeat eum. Ille respondebit: Finis est, quia ignis concupiscentiarum sopitus est. Cui ille infert ut taceat, nimirum ut nullo modo pro tantilla, et forsitan momentanea animi quiete se erigat. Recordari nominis Domini eum vetat; quod non est aliud, nisi [Col. 0438B] quod oblivioni hoc ipsum nullatenus tradat. Quorum enim obliviscimur, recordari dicimur. Qui ergo interdum oblitus tandem ejus sese commemorat, procul dubio sine intermissione non orat. Eum plane nominis Domini non aestimo recordatum, qui quasi tumentes super se fluctus legitur timuisse Deum.
VERS. 12.—«Quia ecce Dominus mandabit, et percutiet domum majorem ruinis, et domum minorem scissionibus.» Dominus mandat cum clementer aspirat. Domum majorem ruinis percutit, cum diffusiorem et spatiosiorem illum mentis habitum, qui carnalis dicitur appetitus, conquassat et obruit. Domum minorem scissionibus percutit, cum ipsam rationem quae subtilior, et ex natura intimae discretionis quodammodo augustior est, adversus [Col. 0438C] suos motus in seipsa continua duellione subdividit.
VERS. 13.—«Nunquid currere queunt in petris equi, aut arari potest in bubalis?» In petris equi non currunt, cum in mentibus postquam ex Deo contra vitia induruerint, ferales ac lascivi motus non se ingerunt. In bubalis non aratur, cum per motus effrenos, et impatientes jugi mens nullatenus aliqua subversione piae cogitationis attingitur.
VERS. 14.—«Quoniam convertistis in amaritudinem judicium, et fructum justitiae in absynthium? Qui laetamini in nihilo, qui dicitis: Nunquid non in fortitudine nostra assumpsimus nobis cornua?» Ac si diceret: Aliquando cum adhuc morem saeculo gereretis, vestrae rationis dulcedinem [Col. 0438D] in saecularium negotiorum amaritudinem vertebatis, et inde suboriri vobis poterat fructus justitiae, hoc in absynthium, quod alibi cepas, et allia vocat Scriptura (Num. XI, 5) , solebatis invertere, in hac quae nihil dici potest temporalitate pro momento laetantes, et potentiarum manuum cornua solo vestro robore, et ingenii acumine vos assumpsisse jactantes. (VERS. 15.) «Ecce ego suscitabo super vos, domus Israel, dicit Dominus exercituum, gentem, et conterent vos ab introitu Emath usque ad torrentem deserti.» Deus gentem super domum Israel suscitat, cum novae cogitationis genus in animo cum Deo dirigi volente, poenitudine concepta, vivificat. Emath, ut superius dixi, sanguis interpretatur. Ab introitu ergo Emath usque ad torrentem deserti conteruntur, [Col. 0439A] id est a prima delectatione peccati, usquequo ex omnimoda mundi desertione sapientiae in nobis saecularis, aqua excrescente divini amoris, aestate siccetur.
VERS. 1.—«Haec ostendit mihi Dominus Deus: Et ecce fictor locustae in principio germinantium serotini imbris, et ecce serotinus post tonsorem [ al., tonsionem] regis.» Haec, inquit, quae dicturus sum ostendit mihi Dominus Deus. Ecce, inquit, fictor locustae in principio germinantium serotini imbris, videlicet Deus compositor nostrae ad probationem tentationis, et in Sina enim, quod est tentatio, et in sancto, id est in sanctitate nobiscum diversatur, in principio nostrae institutionis, quando [Col. 0439B] tamen ex divino amore compungi incipimus, is enim est imber serotinus, ad cujus motum in omnium plane virtutum germen erumpimus. Ecce, inquit, fictor locustae. Ac si diceret: Accessisti ad servitutem Dei, sta in justitia et timore (Eccli. II, 2) , quia ecce, id est ad subitum tibi insiliet, Dei tamen nutu, mordacitas suggestionis pravae. Locusta enim ore laedit, in frigore torpet, sic tentatio cordi admissa consumit, reprimitur adversis, prosperitate movetur. Tonsor regis brucus ad litteram vocabatur, et ideo tonsor quia residuum locustarum solo tenus attondere videbatur. Regis autem dicitur, quia sine regis omnium permissu nihil agere sinebatur. Brucus itaque tonsor est, cum capitalis cujuslibet vitii usus indesinens menti devastandae invisibiliter superest. [Col. 0439C] Post hunc tonsorem serotinus redit, cum exasperante, imo urgente peccato, quasi ad extremam compunctionis medicinam mens universa repente concedit. Bruchi autem naturam scimus, loco cui insederit donec reddat exesum, minime dimoveri.
VERS. 2.—«Et factum est, cum consummasset comedere herbam terrae, dixi: Domine Deus, propitius esto, obsecro. Quis suscitabit Jacob, quia parvulus est?» Herbam terrae comedere consummat, cum tentatio spei internae virorem 237 extenuat. Jacob quia parvulus est, minime suscitatur, quia rudis animus, et a veteri consuetudine necdum viriliter resipiscens, nunquam a suo torpore levatur, nisi per illapsum gratiae fulciatur. (VERS. 3.) Vox [Col. 0439D] haec spiritus est, de sua in se ad Deum miseria conquerentis. Miseretur itaque, ostensurus subinde menti et alterius modi casus.
VERS. 4, 5, 6.—«Et ecce vocabat judicium ad ignem Dominus Deus; et devoravit abyssum multam et comedet simul partem.» Si causam pro effecto ponamus, judicium pro ratione intelligere possumus. Judicium igitur ad ignem Dominus vocat, cum rationis auctoritatem concupiscentialibus flammis addemnat. Abyssum multam devorat, cum praerupta ingenia, et cujusdam profundae perspicacitatis extremum obnubilando adnihilat. Partem simul comedit, quia licet statum suum, in quantum dilabitur, adhuc metiri et dolere possit, quorsum tamen Deo permittente ducatur, et quos coepti mali [Col. 0440A] exitus habeat, quasi partim caecutiens non agnoscit. Ad reprimendam ergo mortis instantis rabiem, parvitatem suam clamans spiritus Deo noster ingeminat, et prosequente mox gratia non fiendum quod proposuerat dictat. Unde necesse est, ut quibus erudiamur, et alia ostendat.
VERS. 7, 8.—«Et ecce Dominus stans super murum litum, et in manu ejus trulla caementarii. Et dixit Dominus ad me: Quid tu vides. Amos? et dixi: Trullam caementarii.» Dominus super murum litum stat, cum super nostrae propugnacula mentis, quibus diabolo paramus obsistere Dominus auxilium laturus assistere, certo animorum nostrorum experimento se monstrat. Murum autem litum vocat, quia Deus eum remota vitii scrupulositate [Col. 0440B] complanat, et contra pluvias tentationum munit et roborat. In manu Dei trulla caementarii est, quia in ejus arbitrio efficientia nostrae tuitionis. Amos dicitur populus avulsus. Ille enim avellitur, cujus cogitatio Dei timoris interstitio a mundi amore deducitur. Amos ergo quid videat recogitatur, et trulla caementarii videri respondetur, quia Dei opificio calx divini caloris nostrae terrenitati adjuncta, semper nostris animis ad tutelam adhibenda monstratur. «Et dixit Dominus: Ecce ego ponam trullam in medio populi mei Israel. Non adjiciam ultra superinducere eum.» (Vers. 9.) «Et demolientur excelsa idoli, et sanctificationes Israel desolabuntur, et consurgam super domum Jeroboam in gladio.» Dominus dicit cum animo suis [Col. 0440C] motibus respondenda suggerit. Notandum quod cuique visioni praeponitur: Ecce, ut repentinas insinuet titillationum, vel diversorum habituum superventiones menti humanae. In medio populi sui Israel trullam Deus ponit, cum ministerium subsidii sui, quo paratus est omnibus qui tentantur auxiliari, omnibus in evidenti proponit. Non adjicit ultra superinducere eum, cum exigente merito suo, apud se cogitatu judicat dignum se, cui Deus subtrahere debeat, suae opitulationis obstaculum; hoc namque, quo munitur maceria contra tempestatis impetum, videtur significare caementum. Excelsa idoli demoliuntur, cum superbiae singularitas diabolo nos colaphizante deponitur. Quid est enim excelsum idoli, nisi quoddam insigne spectaculi? Unde [Col. 0440D] et spectabiles dicimus quos ex sua opinione miramur. Sanctificationes Israel desolantur, cum crassae religionum species et magni nominis umbrae quotidiana devolutione coquuntur. Super domum Jeroboam in gladio consurgitur, cum super conscientiam solis per hypocrisim temporalibus aspirantem vitiis adequitantibus militatur. Gladius enim peccatum grave significat. David enim de gladio maligno se eripi rogat (Psal. CXLIII, 10) .
VERS. 10.—«Et misit Amasias sacerdos Bethel ad Jeroboam regem Israel, dicens: Rebellavit contra te Amos in medio domus Israel, non poterit terra sustinere sermones ejus.» Amasias interpretatur robustus et frigidus; Jeroboam temporalis. Robustus et frigidus sacerdos est Bethel, cum [Col. 0441A] quis hypocrita fortis opere, sed frigidus mente, sacrum ducatum, ac si Dei sit templum, praebere se posse pollicetur; qui ad Jeroboam regem Israel mittit, cum se ei ex temporalitatis amore, cujus regiminio, cum a Deo deberet dirigi, se meminit dirigendum tradidisse, committit. Amos, inquit, contra te rebellat in medio domus Israel , tua nimirum cogitatio a mundi volens avelli lasciviis tibi ipsi intra te rebellis est. Non poterit terra sustinere sermones ejus, non poterit utique humani corporis fragilitas tolerare nimietatem continentiarum ejus.
VERS. 11.—«Haec enim dicit Amos: In gladio morietur Jeroboam, et Israel captivus migrabit de terra sua.» Ac si diceret: Temporalitatis amor in malum semper capitale relabitur, et Israel fictitius [Col. 0441B] corporis sui libertate emigrando privabitur. (VERS. 12, 13.) «Et dixit Amasias ad Amos: Qui vides, gradere, et fuge in terram Juda, et comede ibi panem, et ibi prophetabis. Et in Bethel non adjicies ultra ut prophetes, quia sanctificatio regis est, et domus regni ejus.» Qui vides, inquit Amasias, gradere, id est, qui prospicis omnes poenitentiali confessione in fine posse salvari, tuis interim dum sospes es legibus utere. Fuge in terram Juda, salutem tuam ultimae confessioni reserva. Ibi panem comede, in hac videlicet intentione temporalibus jocunditatibus satiare. Ibi prophetabis, sub hujus procul dubio spei providentia 238 permanebis. In Bethel non adjicies ultra ut prophetes, contra mores utique qui hospite Deo digni ab omnibus [Col. 0441C] judicantur, contentus honore praesentium de futuris tractare desistes. Quia sanctificatio regis est, et domus regni ejus, quod est: Nisi plane nos, qui ita laudamur, pro sanctis Deus haberet, et in nobis regnare deligeret, nunquam nostris actibus laus tanta succederet.
VERS. 14, 15.—«Et dixit Amos ad Amaziam: Non sum propheta, et non sum filius prophetae, sed armentarius ego sum vellicans sycomoros. Et tulit me Dominus cum sequerer gregem.» Amos ad Amasiam loquitur, cum spiritus noster instinctu hypocrisis quasi ratiocinans refragatur. Non sum, inquit, propheta, nulla plane, ut de meo fine determinem, praeemineo providentia. Non sum [Col. 0441D] filius prophetae, quia nec seminarium nedum prudens sim accepi prudentiae. Armentarius vero sum vellicans sycomoros, discretiones procul dubio et pondera quorumque sapientium prosequens in opere et verbo. Sycomoros, quos beatus Hieronymus rubos dicit, vellicans, non de futuris quae attingere nescio, sed de instantibus animi mei passionibus moraliter mecum tractans. Non enim de crastino cogitare fas est, ubi sufficiens diei malitia sua est. Recte per rubum notatur passio, quem esse constat folio et fructu rubeo. Tulit me Dominus cum sequerer gregem, sustulit utique me a mundo cum despiciendo ab ipso saecularem sequerer hebetudinem. Grex enim proprie ovium dicitur, sic armentum boum, et oves pro fatuitate ponuntur, ut est: [Col. 0442A] Sicut oves in inferno positi sunt (Psal. XLVIII, 15) .» «Et dixit Dominus ad me: Vade propheta ad populum meum Israel.» Dominus dicit, cum rationi sentienda instinguit. Vade, inquit, ab inepta simplicitate, et populo cogitationum cum Deo dirigi quaerentium ad cautelam provide.
VERS. 16.—«Nunc audi verbum Domini: Tu dicis: Non prophetabis super Israel, et non stillabis super domum idoli.» Verbum audit, qui intelligit. Non prophetat super Israel, qui nulla mentem provisione castigat. Non stillat super domum idoli, quicunque paulatim non inflectere studet conscientiam peccati. Stillare enim pro decidere solet poni. Super domum ergo idoli stillat, qui in sua consideratione hypocrisis vires extenuat.
[Col. 0442B] VERS. 17.—«Propter hoc, haec dicit Dominus: Uxor tua in civitate fornicabitur, et filii tui et filiae in gladio cadent, et humus tua in funiculo metietur, et tu in terra polluta morieris, et Israel captivus migrabit de terra sua.» Uxor hypocrisis delectatio est voluntatis. Haec in civitate fornicatur, cum ad laudes extrarias in mente prostituitur. Filii et filiae in gladio cadunt, cum fortes et infirmi habitus animi sub criminis malo ruunt: Humus ejus in funiculo metitur, cum ad quantitatem cujuspiam perpetrandi peccati corporis officium non negatur. In terra polluta moritur, cum in exsecutione carnalis desiderii spiritus omnis exstinguitur. Israel captivus de terra sua migrat, cum animus a directione deficiens, a sua soliditate interna diducitur, [Col. 0442C] quod terra significat.
VERS. 1, 2.—«Haec ostendit mihi Dominus Deus, et ecce uncinus pomorum: Et dixit: Quid tu vides Amos? et dixi: Uncinum pomorum. Et dixit Dominus ad me: Venit finis super populum meum Israel.» Dominus haec ostendit cum menti intelligenda proponit. Et ecce uncinus pomorum, quia subito pulsat animum, dum talia cogitantur qualiumcunque repraesentatio meritorum. Quasi unco enim fructus trahitur, cum mente timore contracta, in quam sortem sit deventura prospicitur. Interrogatur quid videat, cum ad Dei cogitando delata judicium, apud se discutitur, quid de se sentiat; sed mox ei ingeritur quem suae fructum actionis exspectat. [Col. 0442D] Super populum, inquit Dominus, meum finis venit, cum perversae cogitationi, quae eatenus se cordi ingesserit, cohibitorius modus accedit.
VERS. 3.—«Non adjiciam ultra, ut pertranseam eum. Et stridebunt cardines templi.» Ultra Deus eum non pertransit, quem locali jam aspiratione perfundit. Cardines templi strident, cum praecordialiores bonae conscientiae sensus a facie pristini erroris exululant. Καρδίαν enim Graece, unde et cardines dicuntur, cor vocatur. «In illa die, dicit Dominus, multi morientur, in omni loco projicietur silentium.» In illa die multi moriuntur, quia in illa interioris hominis illuminatione fit praepes interitus superfluae cogitationis. Silentium in Scripturis dicitur, quando [Col. 0443A] neque prece neque vita quisquam Deo loquitur. Unde est: «Dum medium silentium tenerent omnia (Sap. XVIII, 15) .» Hoc silentium in omni loco projicitur, cum ab omni mente quae non horarie sed localiter Deo servit, haec prava taciturnitas exsecrationi habetur.
VERS. 4.—«Audite hoc qui conteritis pauperem, et deficere facitis egenos terrae.» Quod est dicere: Intelligant haec qui paupertatem spiritus per superbiam hypocrisis obterunt, et eos motus, qui se divini auxilii fatentur egenos, et de sua crebro terrenitate causantur, a Deo deficere faciunt.
VERS. 5.—«Quando, inquiunt, transibit mensis et venundabimus merces.» Mensem transire desiderant 239 qui hanc virtutum collectionem exinaniri intra sinum mentis exoptant, ad quod plane [Col. 0443B] aestuare affectualitates solent. Tunc merces venundant, cum bonae exhibitionis opera mentes laudis avaras, ejusdem causa recipiendae, pro pretio ostentant. «Et sabbatum, (subaudis quando veniet) et aperiemus frumentum, ut imminuamus mensuram, et augeamus siclum, et supponamus stateras dolosas?» Sabbatum quaeritur, cum ex lege membrorum a bono opere requies miseranda captatur. Tunc frumentum aperitur, cum fructuositas interior ad lucra favoris expanditur. Mensura imminuitur, cum sancti propositi modus in ipsa intentione deponitur. Siclus augetur, cum diabolicae suggestionis nummus ad mores gratanter admittitur. Statera dolosa supponitur, cum ad excusandas excusationes [Col. 0443C] in peccatis Scripturas adhibemus (Psal. CXL, 4) . Staterae enim ideo in psalmo ponuntur, ut est: «Mendaces filii hominum in stateris (Psal. LXI, 10) .» Ibi enim nostra facta appendimus. Solemus nimirum cum a pio studio torpere volumus, dicere illud sapientis: Onus, inquit, super te ne levaveris, cum necdum profecto boni initii rudimenta coeperimus.
VERS. 6.—«Et ut possideamus in argento egenos et pauperes pro calceamentis, et quisquilias frumenti vendamus.» In argento egenos possident, cum per falsas Scripturarum interpretationes, ad remissiorem vitam quoslibet doctrinae et rationis intorquent, per quod eos sibi incorporando possident. Pauperes pro calceamentis itidem possident, [Col. 0443D] cum verae humilitatis amicos verborum suorum lenocinio, mortuis operibus addicere student. Quisquilias frumenti vendunt, cum extrema, et quasi carnaliter dicta Scripturarum exempla, ad audientium traductionem exponunt.
VERS. 7.—«Juravit Dominus in superbia Jacob. Si oblitus fuero usque ad finem omnia opera eorum.» In superbia Jacob Deus jurat, cum timorem eorum, qui de supplantatione vitiorum gloriantur, ad jus debitae ultionis vocando reflat. Omnia opera eorum usque ad finem non obliviscitur, quia etsi interim videtur oblivisci, in finem tamen, id est omnimodis ab ejus nequaquam judicio obliterari permittuntur.
VERS. 8.—«Nunquid super istud non commovebitur [Col. 0444A] terra, et lugebit omnis habitator ejus?» Super istud terra movetur, cum nulla non mens peccatoris sub tanta comminatione terretur. Et quid mirum si peccator timet, cum etiam omnis habitator ejusdem terrae, id est qui ipsi peccato ad integrum dominatur, fugiet? Terra enim pro peccante, et habitare pro dominari solet poni. «Et ascendet quasi fluvius universus, et ejicietur, et defluet quasi rivus Aegypti.» Quasi fluvius universus ascendit, cum ipse habitator non dimidius, sed universus instar fluvii omnia praecipitantis adversa, ad superna virtutis erumpit. Et isdem ejicitur, cum a pristina terrenitate, vel peccato secluditur. Quasi rivus Aegypti, haud dubium quin terra, quae inhabitari, id est possideri debet, defluit, cum peccati de [Col. 0444B] lectatio, quae de praesentis saeculi Aegypto derivatur, in seipsa deficit.
VERS. 9, 10.—«Et erit in die illa dicit Dominus: Occidet sol in meridie, et tenebrescere faciam terram in die luminis.» Erit, vera scilicet essentia constabit, in die illa, id est in luce interna prae oculis semper habenda, et ideo pronomine demonstrativo notata. Occidet sol meridie, aestus videlicet tentationis decidet sub calore aspirationis supernae. In die luminis terra tenebratur, cum excandescente ad Dei amorem conscientia sordent, et erubescere faciunt hominem tenebrarum quae exercuit opera. «Et convertam festivitates vestras in luctum.» Cum gaudia saeculi compunctionis rediguntur ad stimulum. «Cantica vertuntur in planctum,» cum [Col. 0444C] delectationes in quacunque re mundiales, nullum amurcae spiritualis valent reperire suffugium. «Et inducam super omne dorsum vestrum saccum, et super omne caput calvitium: et ponam quasi luctum unigeniti, et novissima ejus quasi diem amarum.» Super omne dorsum eorum saccum Deus inducit, cum in perversa eorum patientia, qua juxta alium prophetam, semper ad diabolorum transitum incurvantur (Isa. LI, 23) ; hoc enim dorsum significat; peccati jugis asperitas confricatur. Super omne caput calvitium inducitur, cum discretivae cogitationes, quae pudori nostro consulunt, et ac si capilli frontem muniunt, a mente, quae caput est, ignominiose excidunt. Quasi luctum unigeniti Deus [Col. 0444D] eam ponit, cum illam, quae per caput significata est, conscientiam singulari lapsae rationis damno supponit. Nota quod de genere transit ad genus, sicut illud est, quod David quaerens tabernaculum Domino, in Ephrata dicitur invenisse eam (Psal. CXXXI, 5, 6) ; pro significante interserens significatam. Novissima ejus quasi diem amarum ponit, cum satietatem peccati, quam poenitudinis acerbitas solet sequi, amarissime facit doloribus suspicionis addici. Et recte dies amarus, voluptatis hilaritas praemissa moeroribus.
VERS. 11.—«Ecce dies veniunt, dicit Dominus, et emittam famem in terra, non famem panis, neque sitim aquae, sed audiendi verbum Dei.» Ecce, id est in hoc ipso tanti torporis habitu, dies, [Col. 0445A] non claritatis, sed malorum manifestationis veniunt; et ab interiori miseria emittam inopiam externae desolationis in opera, ubi a nemine intelligatur, non victus corporalis 240 inedia, sed verbi Dei, id est internae dulcedinis medullitus gustandae penuria.
VERS. 12.—«Et commovebuntur a mari usque ad mare, et ab aquilone usque ad orientem.» A mari usque ad mare commoventur, cum ab anxietate facinoris perpetrati, usque ad extremi timorem judicii continua cordium discursione citantur. Usque ad orientem quoque ab aquilone procedunt, cum a diabolicae desperationis gelu ad Dei misericordiae orientem respirare contendunt. «Circuibunt quaerentes verbum Domini, et non invenient.» Verbum Domini quaerendo circumeunt, sed non inveniunt, [Col. 0445B] cum divinitus sibi Deum illabi appetunt, sed per mundi appetitus circumire non desinunt; quem quidem non inveniunt, quia dissimiliter quam quaeri debuerat, quaerunt.
VERS. 13.—«In die illa deficient virgines pulchrae, et adolescentes in siti.» In die illa non intimae lucis, sed ultionis manifestae, virgines pulchrae deficiunt, cum subtiliora, et quasi delicatiora, quae Apostolus vocat charismata meliora (I Cor. XII, 31) , spiritus nostri dona dispereunt. Adolescentes etiam in siti deficiunt, cum fortia quaeque, sed per hypocrisim facta, ab interna ariditate subsidunt.
VERS. 14.—«Qui jurant in delicto Samariae,» quia firmiter perseverare sine fructu interiori deligunt [Col. 0445C] in simulacro exterioris custodiae. Samaria enim custodia dicitur. «Vivit, inquiunt, Deus tuus Dan, et vivit via Bersabee, et cadent, et non resurgent ultra.» Dan interpretatur judicium. Bersabee autem puteus satietatis. Ac si dicerent: Hi qui sibi Dei misericordiam post longam hypocrisim circa finem pollicentur, o terribile judicium, Deus tuus, qui salutem cuilibet quacunque hora ingemuisset spopondit, vivit, quia heri et hodie ipse est (Hebr. XIII, 8) ; idem quod promisit facere potens; sed et via, id est actio putei satietatis, id est gloriae temporalis advivit, plurimum infirmis mentibus sui commoditate valens. Ideo, ait propheta, cadent et non resurgent ultra quia non debent divina restringere sub suo velle judicia.
VERS. 1.—«Vidi Dominum stantem super altare, et dixit: Percute cardinem, et commoveantur superliminaria.» Dominus super altare stat, cum aegre ferens dura animadversione proposita perversa impugnat. Pro altari enim habent, quidquid hypocritae novi instituti magnum apud se censent: Qui enim stat in Synagoga Deorum, ipse etiam dijudicat (Psal. LXXXI, 1) . Percuti cardinem jubet, ut superliminaria commoveantur, cum praedicationum spiculis corda praecipit vulnerari, in tantum siquidem, ut etiam exterior habitus commutetur. «Avaritia enim in capite omnium, et novissimum eorum in gladio interficiam.» Quod super cardinem, hoc [Col. 0446A] istic caput, quod superliminaria, hoc hic novissimum appellat. Avaritia in capite omnium est, cum honoris et favoris ambitio principali mentium intentioni subest. Novissimum eorum in gladio interficitur, cum corpus, quod ideo novissimum dicitur, quia magis quam mens contiguum esse dignoscitur, lethali peccato addicitur. «Non erit fuga eis. Fugiet, et non salvabitur ex eis qui fugerit.» Fuga hypocritis non est, cum illic timore trepidant, ubi timor non est. Fuga namque animi timor est. Tamen fugiunt, quia suae laudis sola damna metuunt. Qui vero fugerit, non salvatur, quia quisquis hoc modo timuerit, nequaquam a Dei judicio, quod plerumque peccata propalat, contutatur
VERS. 2.—«Si descenderint usque ad infernum, [Col. 0446B] inde manus mea educet eos.» Ad infernum descendunt, qui nulla pietate ad Dominum resipiscunt. Inde manus Dei eos educit, cum quo desperatiores sunt, tanto facilius is. Qui educit vinctos in fortitudine, et in sepulcris habitantes eos eruit (Psal. LXVII, 7) . «Et si descenderint usque ad coelum, inde detraham eos.» Ad coelum ascendens inde detrahitur, qui elatus in superbiam ut, juxta Job, caput ejus nubes tangat (Job XX, 6) , quasi sterquilinium in fine disperditur.
VERS. 3.—«Etsi absconditi fuerint in vertice Carmeli, inde scrutans auferam eos.» Carmelus interpretatur mollis; vertex autem superbiam signat, ut est illud quod psalmus verticem capilli appellat [Col. 0446C] (Psal. LXVII, 22) . In vertice Carmeli absconduntur, qui de suo fragili opere in sua cogitatione laetantur. Inde scrutans eos Deus aufert, cum eos intra se media ratione super suo turpi actu discutiens, a pristinis foeditatibus, dimovet. «Etsi celaverint se ab oculis meis in fundo maris, ibi mandabo serpenti, et mordebit eos.» In fundo maris ab oculis Dei se celant, qui in extremis et despicabilioribus saeculi vitiis, quibus Deum amaricant, dignationem divinae visitationis, abdicata a se penitus omni confessione sequestrant. Ibi Deus serpenti mandat, eosque mordet, cum carnali nostro affectui instinguendo denuntiat, ut miseram rationem, cujus astutia se hactenus male occuluit fastidiendo quae fecit, excruciet. Iste est serpens, qui Evam. id est voluntatem [Col. 0446D] seduxit, et ejus calcaneo quotidie insidiatur.
VERS. 4.—«Et si in captivitatem abierint coram inimicis suis, ibi mandabo gladio, et occidet eos.» In captivitatem coram inimicis abeunt, qui a sui exuti libertate arbitrii plus etiam apud se peccare deliberant, quam daemones ipsi suggerant qui captivaverunt. Ibi gladio Deus 241 mandat, eosque occidit, cum infelicibus peccandi opportunitatem laxat interituique permittit. «Et ponam oculos meos super eos in malum, et non in bonum.» Super eos oculos suos Deus ponit, cum hos praelibatos quinque peccandi modos, non tam animadversorie quam propitiabiliter aspicit. Haec in malum non in bonum facit, dum eis non bona quae per hypocrisim peragere, [Col. 0447A] sed malas intentiones quibus illa fecere proponit.
VERS. 5.—«Et Dominus Deus exercituum, qui tangit terram, et tabescet; et lugebunt omnes habitantes in ea.» Dominus, inquit, Deus exercituum est, qui potentiarum, prout libuerit, quarumque efficax est. Unde et cum tetigerit terram tabescit, quia cum manum suam per conscientiae foramen, juxta illud Cantici canticorum, immiserit (Cant. V, 4) , ac tactum ejus venter peccatoris intremiscit, et quasi ex sui consideratione tabescit. «Tangit enim montes et fumigant (Psal. CIII, 32) ,» respicit et facit tremere terram. Omnes habitantes in ea lugent, cum etiam qui corpora sua bene regunt, nihil in omni suo bono actu nisi luctu digna [Col. 0447B] vident. Si justus vix salvatur (I Petr. IV, 18) , non ergo mirum si peccatores timent. «Et ascendet sicut rivus omnis, et defluet sicut fluvius Aegypti.» Hic versus, et medietas praecedentis supra expositus est. Ascendit sicut rivus omnis, cum omnis qui corpus suum castigat, et in servitutem redigit (I Cor. IX, 27) , pleno ad Deum fertur impetu intentionis. Sicut fluvius Aegypti defluit, cum astutia illa, qua configurabatur saeculari scientiae, ex toto in eo deperit.
VERS. 6.—«Qui aedificat in coelo ascensionem suam, et fasciculum suum super terram fundavit.» In coelo ascensionem suam aedificat, cum in electorum pectore, qui, sicut coelum, sibi sunt sedes, virtutum instrumenta multiplicat, per quae non solum in horum sensibus provehatur, sed eos ipsos ad sui [Col. 0447C] notitiam promoveri faciat. Fasciculum suum super terram fundat, cum in corpore nostro totius boni exercitii materiem per sanctae religionis vincula constringit et solidat. «Qui vocat aquas maris, et effundit eas super faciem terrae, Dominus nomen ejus.» Aquas maris Dominus vocat, cum quosque leves et fluidos, et sentina putidae conversationis amaros ad suae institutionis studium provocat, quas intantum gratiae suae condimento dulcorat ut eas super faciem terrae effundat, id est ante faciem quorumque bonorum, qui, juxta Apostolum, sunt Dei cultura (I Cor. III, 9) , eos pro exemplo exponat. Nec id injuria. Ipse est enim Dominus, sic re ut nomine, cui subest, cum voluerit, posse.
[Col. 0447D] VERS. 7.—«Nunquid non, ut filii Aethiopum, vos estis mihi, dicit Dominus, filii Israel?» Filii Israel Aethiopum filii Deo fiunt, cum hi, qui cum Deo suis motibus principari debuerant, immutabiliter in peccati nigredine perseverant. Israel, princeps cum Deo, dicitur, qui ad obstinatos hypocritas sermo dirigitur. «Nunquid non Israel ascendere feci de terra Aegypti, et Palaestinos de Cappadocia, et Syros de Cyrene?» Israel ascendere de terra Aegypti Deus facit, cum de saeculi moeroribus ac tenebris ad se videndum Deus assurgere facit. Palaestini de Cappadocia eruuntur, cum de frigore infidelitatis ad hoc ut mundanae voluptatis portione concidant, aliqui educuntur. Palaestini potione cadentes dicuntur; Cappadocia autem aquilonalis [Col. 0448A] regio est. Syri, Cyrene similiter evocantur, vel ut, juxta aliam translationem (LXX), dicam, de fovea, in qua tenebantur, cum superbi quique de imis vitiorum eruti; vel, quod Cyrene sonat, de haereditaria sorte diaboli per baptismum exempti, intra superbiae sublimitatem remanere sinuntur. Quod totum ac si diceret: Ne extollamini quia vos de Aegypto eduxerim, meminisse debetis quod et alias communes quaslibet personas de gravibus malis ad faciliora saepe transtulerim.
VERS. 8.—«Ecce oculi Domini Dei super regnum peccans, et conteram illud a facie terrae.» Ne elevemini, inquam, hypocritae pro vestra fucata continentia, quia ecce oculi Domini super regnum peccans, id est judiciaria Dei perspicacitas super eos [Col. 0448B] qui se exterius rexisse videntur, et tamen ex eo ipso regimine in elationis foveam demerguntur. A facie terrae regnum conteritur, cum justo Dei judicio etiam ad humanos usus praetensa castitas adnullatur. «Verumtamen conterens non conteram domum Jacob.» Ac si dicat: Licet vos plurimam sanctimoniam habere permittam, et electos meos, qui vitia supplantare nituntur, aliquoties cadere sinam, conterens tamen exterius, introrsum omnino non conteram, sed faciam eis casum standi materiam. Jacob, supplantator est.
VERS. 9.—«Ecce ego mandabo, et concutiam in omnibus gentibus domum Israel, sicut concutitur triticum in cribro, et non cadet lapillus super terram.» Deus mandat, cum minime fieri vetat. In [Col. 0448C] omnibus gentibus domum Israel concutit, inter omnia pene vitia conscientiam hypocritae plerumque collidit. Et hoc fit sicut triticum in cribro concutitur, in quo bonorum naturalium fruges a paleis et sordibus vitiorum Deo discernente purgantur. Sed non cadit lapillus super terram, quia obduratio animi non excedit, ut pertingat usque ad peccati et terrenitatis suae notitiam.
VERS. 10.—«In gladio morientur omnes populi peccatores mei, qui dicunt: Non appropinquabit, non veniet super nos malum.» Quod est dicere: Quicunque sibi immunitatem a poena peccati, quasi pro vitae merito sibi spondent, pro sua 242 securitate capitalis criminis gladium incident.
VERS. 11.—«In die illo suscitabo tabernaculum [Col. 0448D] David, quod cecidit, et reaedificabo aperturas murorum ejus, et ea quae corruerant, restaurabo.» In die illo tabernaculum David quod cecidit suscitatur, cum in illa illuminatione interna, qua, dum superbit impius, ad sui claritatem velut aurum incenditur pauper (Psal. IX, 23) , sancta militia cujuslibet manu fortis, quae desidia effluxerat, innovatur. Aperturas murorum ejus reaedificat, cum mentis hiatus, per quos admittebatur prava suggestio, litura virtutis accopulat. Quae corruerant restaurat, cum damna peccati poenitudinis impensione redintegrat.
VERS. 12.—«Et reaedificabo eos sicut in diebus antiquis, ut possideant reliquias Idumeae et omnes [Col. 0449A] nationes, eo quod invocatum sit nomen meum super eos.» Sicut in diebus antiquis eos reaedificat, cum ad exemplum supercoelestis Jerusalem, cujus diebus, id est virtutibus, ut sic dixerim, nihil aeternius, eos qui militiae illi inequitant instituit et reformat. Ut possideant reliquias Idumeae, et omnes nationes, terrenitatem videlicet sui corporis, et concupiscentias per corpus evagantes. Et hoc, eo quod invocatum sit nomen meum super eos, id est non suo nomini peccati victoriam ascripserunt, sed ante thronum Dei coronas suas ipsi soli gratulabundi, de sui laboris prosecutione miserunt.
VERS. 13.—«Ecce dies veniunt, dicit Dominus, et comprehendet arator messorem, et calcator uvae mittentem semen.» Dies veniunt, cum menti [Col. 0449B] claritates internae succedunt. Comprehendit arator messorem, cum exercitium boni operis, etiam necdum promoto studio, jam boni operis secure operiri incipit messionem. Quod illi statui obviare videtur, quo perfectissimis ante Christi adventum negari solere cognovimus coelestis patriae mansionem. Calcator uvae mittentem semina comprehendit, cum is, qui divinae gratiae nectar per novae compunctionis affectum a sua mente extorquet et elicit, illum, qui doctrinae salutaris spargit semen, fervore pii desiderii aequiparare contendit. «Et stillabunt montes dulcedinem, et omnes colles culti erunt.» Montes dulcedinem stillant, cum excellentes in contemplatione animi, de supernae gloriae gaudio sensim, et quadam verborum lentitudine, tractant. Et hae sunt [Col. 0449C] scintiliae apud Ezechielem aeris candentis (Ezech. I, 7) . Et quid aliud quam stillare videtur, qui quod de Deo sentit, neutiquam elucubrare permittitur? Omnes colles culti sunt, cum ab eorum stillicidio nihil [Col. 0450A] agreste, nihil insolens, nihil incompositum residere in subditorum mente conspicitur.
VERS. 14.—«Convertam captivitatem populi mei Israel, et aedificabunt civitates desertas, et habitabunt in eis.» Captivitatem populi sui Deus convertit, cum qui captivos nostros duxerant animales motus, ipsi captivi abducuntur ad liberi arbitrii rationales nutus. Unde est: «Captivam, inquit, duxit captivitatem (Ephes. IV, 8) . « Civitates desertas aedificant, cum sensualitates Dei contubernio desolatas, contra totius incursus vanitatis instaurant. In eis inhabitant, cum eas sollicita custodia frequentantes, suae ditioni fixa deliberatione subjugant. «Et plantabunt vineas, et bibent vinum earum, et facient hortos, et comedent fructus eorum.» Vineas plantant, [Col. 0450B] qui causas aeternae laetitiae pie collaborando propagant. Vinum earum bibunt, cum spei gaudium sempiternae inde praesumunt. Inde debriantur, cum ad anteriora tendentes, ea quae retro sunt obliviscuntur (Philip. III, 13) . Hortos faciunt, cum ad fortia, et etiam corporalis exercitationis studia sese proripiunt. Fructus eorum comedunt, cum de labore forastico, et de beneficentiae in proximum impendio, de coelesti menti securitas etiam impraesentiarum innascitur bravio.
VERS. 15.—«Et plantabo eos super humum suam, et non evellam eos ultra de terra quam dedi eis.» Super humum suam eos plantat, cum immobiliter eis suorum corporum, ne ulterius praeter modum rebellia fiant, dominium donat. De terra quam dedit [Col. 0450C] eis ultra eos non evellit, quia quam promisit mitibus possidendam (Matth. V, 4) , eorum videlicet corporum terram, aeterno eis jure praefixit.
[Col. 0449] EXPLICIT AMOS PROPHETA.
[Col. 0449C] 243 Beatissimus Jeremias, qui, ex ipso matris utero sanctificatus et propheta gentibus destinatus, iniens [Col. 0449D] aevum sub evangelica virginitate produxit, qui, secundum inolitam sibi puritatem, tanto acutius sese ad interna proripuit, quanto ab externo foedere, et prosperitate mundana, pro temporis incommodo, et corde pudicissimo secretior fuit. Unde sanctae infortunium civitatis ad interioris hominis conferens lapsum, quadruplex mysticis doloribus adhibuit alphabetum, ut quem quatuor elementorum immoderantiis ruisse compererat, per evangelicum cataplasma sanaret, et qui Decalogum duplicitatis transgressione calcaverat, sub evangelica se dualitate restringeret. Viginti enim duae litterae cum sint, deutereseos excessum, quae legis sacrae sinceritatem traditionum novitate corruperat, vicenario signat; [Col. 0450C] sed cum ad charitatem Dei et proximi mens compuncta, et excidii sui lacrymabiliter recordata redigitur, [Col. 0450D] interius exterminium gemini praecepti brevitate reparatur. Nos ergo deuteresim omittentes et hypocrisim, quae suis coloribus plurimos in Ecclesia conduplicat, assumentes, in casus et damna mentium, quae in quotidiana vastatione perpetimur, subtiliter invehamur, et simulationis rugam, qua ad Deum quidem angustamur, ad saeculum vero pessima vicenarii multiplicatione replicamur, de proximo euntes in Deum, in amicos et inimicos multa quaquaversum liberalitate tendamur. In defectu ergo urbium, ruinas meditemur animorum, et videamus quid primus nobis character insinuet, ex quo uti de caeteris constat, quia subjecta sententia pendet. Ergo sancto nos Spiritu accingente pergamus.
VERS. 1.—«Quomodo sedet sola civitas plena populo, facta est quasi vidua domina gentium, princeps provinciarum facta est sub tributo?» Aleph interpretatur doctrina. Civitas plena populo sola sedet, cum mens cogitationum stipata frequentiis, sola et incomitata absque doctrinae salutaris meditatione subsidet, dum ad reparandam mentis quietem tumultusque sedandos nulla vi per se assurgere valet. Unde cuidam malae virgini dicitur: «Sede in pulvere (Isai. XLVII, 1) .» Solus namque nemo est, qui sacri eloquii intra se compos est. Domina gentium quasi vidua fit, cum ratio, quae vitiorum gentibus discretionis sceptro praesidere debuerat, [Col. 0451B] expers divini seminis, et Deo conjuge vacat. Princeps provinciarum fit sub tributo, cum illa, quae provinciis exteriorum sensuum, qui in Evangelio quinque civitates appellantur (Luc. XIX, 19) , efficitur obnoxia peccato. De quo tributo dicitur: De necessitatibus meis libera me (Psal. XXIV, 17) .
VERS. 2.—«Plorans ploravit in nocte, et lacrymae ejus in maxillis ejus.» Beth interpretatur confusio. In nocte plorat, qui in confusione peccati mentis acumen quasi capitis oculos ab humore pietatis extenuat. Lacrymae ejus in maxillis ejus sunt, cum ad aperta dispendia animorum interioritates defluunt. Unde de iniquo quolibet dicitur: In vita sua projecit intima sua. «Non est qui consoletur [Col. 0451C] eam ex omnibus charis ejus.» Ex omnibus charis ejus non est qui consoletur, cum ex universitate virtutum, in quibus sola vera charitudo penes nos reperitur, non est aliqua residua quae nos ad spem refovere videatur. «Omnes amici ejus spreverunt eam, et facti sunt ei inimici.» Omnes 244 amici ejus eam spernunt, cum motus rationales, quos vere amicos, si se continerent, habere potuerat, ob foeditatem suae actionis animum detestando confundunt, fiunt ei inimici, cum, licet quod agunt et quod cogitant habeant exsecrationi, non succurrendo tamen ejus infami negotio perseverant inimici.
VERS. 3.—«Migravit Judas propter afflictionem et multitudinem servitutis, habitavit inter gentes, [Col. 0451D] nec invenit requiem.» Ghimel interpretatur retributio. Propter afflictionem, et multitudinem servitutis Juda migrat, cum propter flagitiorum et scelerum creberrimos in mente recursus, confessionis omnino virtus amittitur. Sic enim Judas interpretatur, taliterque pessima vita pejoris sensus retributione [Col. 0452A] damnatur. Inter gentes habitat, dum malae conversationis barbariem peccando frequentat. Requiem non invenit, quia in miseriis non subsistit. «Omnes persecutores ejus apprehenderunt eam inter angustias.» Mens angustatur, cum hinc inde pravo appetitu irruente vexatur. Inter has angustias persecutores ejus eam apprehendunt, cum quaecunque irruerint vitia eam sibi subjugare non desinunt.
VERS. 4.—«Viae Sion lugent eo quod non sint qui veniant ad solemnitatem.» Daleth interpretatur timor. Viae Sion lugent, cum illae, quae quondam fuerant mundi cordis puritates, per quas itur in divinas, quod est Sion speculationes, nil de gaudio coelesti praegustant, sed male sibi consciae nil aliud [Col. 0452B] norunt, nisi continuos parturire timores. Ex eo autem lugent, quod non sint qui veniant ad solemnitatem, ea enim causa est remotae laetitiae, quia nullius respiratio virtutis occurrit, quae ad contemplandam spiritus, et animae cogitationum quoque, et intentionum tanquam solemnis diei frequentiam nos ducere possit. «Omnes portae ejus destructae.» Portae ejus omnes destruuntur, cum a debitae continentiae statu sensualitas tota diruitur. De quibus legitur: «Attollite, inquit, portas, principes, vestras (Psal. XXIII, 7, 9) .»—«Sacerdotes ejus gementes, virgines ejus squalidae.» Sacerdotes ejus gemunt, cum intellectualitates ejus, quarum erat officii sacrum sibi praebere ducatum, non nisi digna gemitu tractare persistunt. Virgines ejus sunt squalidae, cum fides et [Col. 0452C] spes, quae solae incorruptae resedisse videntur, squaloribus vitiorum indesinenter addicuntur. Nec id injuria, nam ipsa oppressa amaritudine. Amaritudine opprimitur, quae nulla supernae dulcedinis affectione conditur.
VERS. 5.—«Facti sunt hostes ejus in capite inimici illius locupletati sunt, quia Dominus locutus est super eam.» He interpretatur esse. In capite ejus hostes fiunt, cum in mentem, qua sicut capite membra regimus, et in qua substantiam, ut ita dixerim, vere essendi in Deo accipimus, obsidionem imo possessionem peccatorum admittimus. Ille enim non esse dici potest, qui internae veritati sincere vivendo non coest. Unde de diabolo dicitur: [Col. 0452D] «Habitent in tabernaculo socii ejus qui non est (Job XVIII, 15) .» Inimici illius locupletati sunt, cum de ea quam nobis subripuerint daemones virtute superbiunt. Et hoc fit, quia Dominus super eam loquitur, quod scilicet suae merito nequitiae ad opprimendam eam sententia datur. «Pro multitudine [ al., propter [Col. 0453A] multitudinem] iniquitatum ejus, parvuli ejus ducti sunt in captivitatem ante faciem tribulantis.» Parvuli ducuntur in captivitatem, cum idiotae quilibet per eorum devia fiunt extra arbitrii libertatem, ut necessitate peccent, quod contraxerint voluntate. Et hoc pro multitudine his accidit iniquitatum, ut se quilibet a jure sui sensus sentiat captivatum. Ducuntur autem ante faciem tribulantis, cum ardentior est impetus peccare volentis, et longe subsequatur diaboli suggestio attentantis. In terram enim spatiosam, et latam, juxta illud Isaianum, quasi pila mittuntur (Isai. XXII, 18) . Ipsi etiam auram pravae aspirationis sibi generare dicuntur.
VERS. 6.—«Et egressus est a filia Sion omnis [Col. 0453B] decor ejus, facti sunt principes ejus velut arietes non invenientes pascua.» Vau interpretatur ipse. Ipse autem proprietatem ejus super quo dicitur, insinuat. Unde egressus a filia Sion omnis decor ejus dicitur, cum ab ea mente, quae coelestium speculatorum, aut olim fuerat, aut esse potuerat, si Deo inniteretur filia, hoc ipsum, quod in Dei conspectu personalitatem sibi, et, ut ita dicam, substantivam quamdam proprietatem exstruit et aedificat, Dei videlicet gratiam, quam solam ipse concupiscit speciem, intima pestis eliminat. Velut arietes principes ejus sunt, cum sensus ejus exteriores duces universae ejus operationis fiunt. Arietes enim ducatum gregi praebere solent, et hunc quinarium habet Samaritana conjugem (Joan. IV, 18) . Hi arietes non inveniunt [Col. 0453C] pascua, nimirum vitalia, nec requirere quidem gestiunt alimenta. «Et abierunt absque fortitudine ante faciem subsequentis.» Absque fortitudine abeunt, cum absque ulla rebellione spiritus diaboli suggestionibus cedunt. Ante faciem etiam subsequentis abeunt, cum ante experientiam malignae adhortationis, quasi praesentiam faciei suis ipsorum motibus ultro succumbunt.
VERS. 7.—«Et recordata est Jerusalem dierum afflictionis suae, et praevaricationis omnium desiderabilium suorum, quae habuerat a diebus antiquis.» Zai interpretatur huc, illud innuens, animam lapsam meminisse debere, unde et quo lapsa sit, quod scilicet huc 245 semper oculum retorquere [Col. 0453D] necesse sit. Ideo, inquit, convertetur populus meus huc [ al., hic] (Psal. LXXII, 10) . Jerusalem dierum afflictionis suae recordatur, cum mens, quae aliquando visionem pacis attigerat, suae dejectionis reminiscitur. Recordatur autem dierum, id est quarumcunque discretionum, antequam caecutirent oculi intentionum, quod solet fieri in primordiis tentationum. Praevaricationis omnium desiderabilium suorum recordatur, cum internae opulentiae gazas, quae modo animorum praevaricatione turbantur, et quae a diebus antiquis, id est antequam mens prorsus tenebrasceret, habebantur, miserabiliter, sine effectu tamen aliquo, ad memoriam revocare videtur. Desiderabilia non alia sunt quam interiora bona, [Col. 0454A] quae Apostolus vocat meliora charismata (I Cor. XII, 31) , et quae filiae regis ab intus sunt gloria (Psal. XLIV, 14) . «Cum caderet populus ejus in manu hostili, et non esset auxiliator.» Cadit populus ejus in manu hostili, cum cogitationum vulgus lasciviens fracto bono proposito cedit diabolicae parti. Non est auxiliator, cum deest spiritus repugnator. «Viderunt eam hostes, et deriserunt Sabbata ejus.» Hostes eam vident, cum malae habitus mentis eis nullo modo displicent. Sabbata ejus derident, cum eam sibi acquiescentem, et omni utili studio supersedentem habere se gaudent.
VERS. 8.—«Peccatum peccavit Jerusalem propterea instabilis facta est.» Heth interpretatur [Col. 0454B] stupor. Stupor autem insensibilitas est. Insensibilitas autem nil aliud quam reprobus sensus. Hoc ergo antonomastice peccatum Hierusalem peccat, et ideo fit instabilis, quia postquam a visione pacis internae mens ruerit, per tentatorum impulsus huc illucque vagabunda discurrit. «Omnes, qui glorificabant eam, spreverunt illam, quoniam viderunt ignominiam ejus.» Qui eam glorificabant, virtutes sunt animi; hi eam spernunt, cum contemptu dignam argumento suae desertionis ostendunt. Quoniam, inquit, ignominiam ejus viderunt, infamem scilicet ex obscena conversatione videri fecerunt. Sunt autem hujusmodi dicta secundum: illud «Abominabuntur me vestimenta mea (Job IX 31) .»—«Ipsa autem gemens et conversa retrorsum.» Gemit cum misera [Col. 0454C] mens difficultatem male operandi invenit. «Sub lingua, inquit, ejus labor et dolor (Psal. X, 7) .» Retrorsum convertitur, cum ad praeteritas potius voluptates retorquetur, quam spe ad anteriora tendatur.
VERS. 9.—«Sordes ejus in pedibus ejus, nec recordata est finis sui, deposita est vehementer, non habens consolatorem.» Teth interpretatur exclusio. Sordes ejus in pedibus ejus sunt, cum ab affectibus ejus peccati intentiones non desinunt. Finis sui non recordatur, cum a pravi sui status consideratione excluditur: hoc enim in praemissa littera adnotatur. Finem suum attenderet, si fructum [Col. 0454D] studii sui quis sit futurus adverteret. Vehementer deponitur, quae nunquam ad appetenda aeterna levatur. Consolatorem non habet, cum inter tot miserias, nec virtutis quidpiam quo respiret, quin potius omni sancti Spiritus consolatione caret. «Vide, Domine, afflictionem meam, quoniam erectus est inimicus.» Vox est sancti cujuspiam, qui de lapsu alieno affligitur. Inimicus erigitur: secundum quod illa, ut supradictum est, vehementer deponitur.
VERS. 10.—«Manum suam misit hostis ad omnia desiderabilia ejus, quia vidit gentes ingressas sanctuarium suum, de quibus praeceperas ne intrarent in ecclesiam tuam.» Joth interpretatur [Col. 0455A] desolatio. Et plane desolatur, cum potestas, quod est manus hostilis, per interiora bona, quae Deo desiderabiliora creduntur, obvagatur. Quod ideo ei contigit, quia gentes ingressas sanctuarium suum vidit, id est nequitias quaslibet conscientiam occupantes, quae templum Dei esse debuerat, aequanimiter tulit. Ea enim quae exosa habemus, solemus dicere, quia videre non possumus. De his praecepit Deus ne intrarent in ecclesiam suam, qui etiam averti praecepit oculos ne viderent vanitatem, nedum ipsa vanitas admitteretur in mentem.
VERS. 11.—«Omnis populus ejus gemens, et quaerens panem, dederunt pretiosa quaeque pro cibo ad refocillandam animam.» Caph dicitur [Col. 0455B] incurvatus, nec immerito. Omnis enim populus ejus gemens panem quaerit, cum tota cogitatio sub cupiditatum fasce dolens temporalis jucunditatis alimenta circumlegit. Quo contra in Job legitur: «Abominabilis fit ei panis in vita sua (Job XXXIII, 20) .» Pretiosa quaeque pro cibo dant, cum pro saeculari lascivia bona interiora, magna pretii, et mercis iniquitate dispensant. Hoc faciunt, ut animam refocillent, ut momentaneo scilicet voluptatis cujuslibet haustu, appetitui suae animalitatis asserviant. «Vide, Domine, et considera quoniam facta sum vilis.» Sunt quidam, qui de hac sua incurvatione ac si vilitate, quasi de profundis ad Deum inclamando respirent. Videt Deus, cum videre nos facit; considerat, cum nos ad nostri considerationem [Col. 0455C] reducit.
VERS. 12.—«O vos omnes, qui transitis per viam, attendite, et videte si est dolor sicut dolor meus.» Lameth interpretatur cor servitutis. Per cor, quo sapimus, intelligentia; per servitutem peccati subjectio designatur. Per cor ergo servitutis cognitio est signata perversae ad peccatum humilitatis. Unde operibus clamat: O vos omnes qui transitis per 246 viam, qui per Christum videlicet, qui via est (Joan. XIV, 6) , informati transigitis vitam, attendere, et videre documento, et exemplo me facite, quantae dementiae sit his me doloribus addici. Cum enim alii doleant pro suo quod commisere peccato, mihi, proh dolor! non tam moeror quam rabies [Col. 0455D] innascitur; quod ad libitum peccare non valeo. Et hoc ideo «quoniam vindemiavit me» Dominus, totius utique pii exercitii, et coelestis dulcedinis subripuit mihi fructus. «In die furoris sui Dominus,» haec loquitur, cum in aperta suae animadversionis sententia peccatum, et poena peccati pariter quasi in die reteguntur.
VERS. 13.—«De excelso misit ignem in ossibus meis, et erudivit me.» Men interpretatur ex ipsis. Ex ipsis plane est, quia ex ipsorum fit merito quidquid introrsum damni est. Unde de excelso in ossibus ignis mittitur, cum inter ipsa lapsus primordia, ignis cenodoxiae de virtutum robore originem [Col. 0456A] sumens exoritur, qui de excelso, id est fastu superbiae itidem generatur. Ignem enim sic accipi testis est propheta: «A voce, inquit, loquelae grandis exarsit ignis in ea (Jer. XI, 6) .» Erudit eum, cum de quo bono ceciderit, instruitur per peccati cujuslibet casum. Unde et Balaam de seipso: «Qui cadit, inquit, et sic aperiuntur oculi ejus (Num. XXIV, 4) .»—«Expandit rete pedibus meis, convertit me retrorsum; posuit me desolatam, tota die moerore confectam.» Rete pedibus expanditur, cum offendiculum coram his, qui volontarie peccant, ponitur; et dum hinc expedire se nititur, ingruentium malorum maculis amplius irretitur. Retrorsum convertit, cum ad peccata veterna reliditur. Desolata ponitur, cum a Deo inhabitatore vacans [Col. 0456B] diabolicae voluntati prostituitur. Tota die moerore conficitur, cum sub terreno onere ingemiscens toto die, id est jugiter, ab aeternis exsultationibus exsulatur.
VERS. 14.—«Vigilavit jugum iniquitatum mearum; in manu ejus convolutae sunt, et impositae collo meo.» Nun interpretatur unicus. Supra dixerat, quia de suae aestimationis excelso, in ossibus interioris constantiae, jactantiae ignis exarserat, idcirco unicum se et singularem aestimabat. Proinde in manu Dei jugum iniquitatum ejus vigilat, quia usus perpetratae nequitiae, qui nos indesinenter opprimit et inclinat, irremediabilibus nos curis exagitat. [Col. 0456C] Vigilare enim sollicitari est. Hae convolvuntur, dum iniquitatibus iniquitates admiscentur. Collo imponuntur, dum in oppressionis consuetudinem universa trahuntur. «Infirmata est virtus mea; dedit me Dominus in manu, de qua non potero surgere.» Exinde virtus infirmatur, quia non est ulla vis cordis, quae suborientibus vitiis refragetur. Dat nos Dominus in manu de qua non possumus surgere, cum semel servi facti peccati a jure ejus, cui nos submisimus, nequimus nos potestatis eruere.
VERS. 15.—«Abstulit omnes magnificos meos Dominus de medio mei; vocavit adversum me tempus, ut conterat electos meos.» Samech dicitur firmamentum. Dominus de medio nostri magnificos [Col. 0456D] aufert, cum principales motus, quibus magna in medio nostri, in ipsa scilicet ratione geruntur, et quibus, juxta praemissae litterae sensum, in Dei dilectione firmamur, Deo judice subtrahuntur. Vocat adversum nos tempus, ut electos nostros conterat, cum temporali nos appetitu diabolicae instinctu suggestionis irritans, et ea ab ipso opportune suppeditari permittens, quidquid insignius in animo, quidquid electius est demolitur et dissipat. «Torcular calcavit Dominus virgini filiae Juda.» Torculari succus cujuslibet rei exprimitur. Torcular ergo Dominus calcat. cum suo judicio eas quae a nobis humorem totius pietatis eliciant et obstinatione indita passiones augmentant. Et hoc fit virgini filiae Juda, confessioni videlicet non virili, quae adversum [Col. 0457A] se confiteri proponat, sed infructuosae, quod virgo est, et sterili, quae partum suum ad vomitum redeundo effeminat, vel annihilat.
VERS. 16.—«Idcirco ergo plorans, et oculus meus deducens aquam, quia longe factus est a me consolator, convertens animam meam.» Ain, interpretatur oculus. Plorat qui a se instinctum teneritudinis internae eliminat. Oculus ejus aquam deducit, cum intentio, quae cogitationes illuminat, a se fontem sapientiae salutaris pedetentim rejicit. Hinc est quod proposita littera oculum sonat, quia qui supra virtutum firmamenta dissolverat, et oculum ipse intentionis consequenter extenuat. Et hoc, quia longe factus est a se consolator, dum enim spiritus [Col. 0457B] consolationis ab animo emittitur, quidquid introrsum residui est, sempiternis indurationibus obfirmatur. Is consolator animam convertit, quia a suo impetu, nisi ejus inspiratione anima miseranda non redit. «Facti sunt filii mei perditi, quoniam invaluit inimicus.» Filii perduntur, quoniam inimicus invaluit, cum quae bene gesta videntur, non pro Deo geruntur, aut pro Deo gesta, diabolo nequitias ingerente, retributione privantur.
VERS. 17.—«Expandit Sion manus suas, non est qui consoletur eam.» Phe, interpretatur erravit. Quem errorem exponens subjungit: Manus suas Sion expandit, cum opera sua is, qui ad Deum speculandum eatenus intenderat (hoc enim Sion [Col. 0457C] significat) per hypocrisim, qua pejus nemo a vero exerrat, manifestare concertat. Ideo non est qui eam consoletur, quia super his laboribus, quos frustra exercet, nulla penes Deum spe refovetur. «Mandavit Dominus adversum Jacob in circuitu ejus hostes ejus; 247 facta est Jerusalem quasi polluta menstruis inter eos.» Dominus adversum Jacob hostes ejus mandat, cum adversus eum, qui de vitiorum supplantatione se jactat, hostilitatem tentationis exsuscitat. Mandare enim ejus permittere fieri est. Hos in circuitu ejus immittit, cum etiam exteriorem hominem evidenter sinit impediri. Jerusalem autem quasi polluta menstruis est inter eos, cum intro forisque pulsata, potissimum languet introrsum per cogitatus [Col. 0457D] obscenos.
VERS. 18.—«Justus Dominus, quia os ejus ad iracundiam provocavit.» Sade, interpretatur justitia. Unde sequitur: Quia justus Dominus, qui os ejus ad iracundiam provocavit, juste videlicet ad exterius inconveniens duxit, quia divina non pro Deo faciendo quasi in faciem Deo maledixit. «Audite, obsecro, universi populi, et videte dolorem meum.» Obsecrat universos populos ut audiant, cum per pravae operationis infamiam omnes sollicitat, exertam contra se Dei considerare sententiam. Videte, inquit, dolorem meum, non quo ego miseriis meis, proh nefas! indoleam, sed quod statum dolore dignum ducam. «Virgines meae et juvenes mei abierunt [Col. 0458A] in captivitatem,» quod est dicere: Si quid incorruptum in mea mente, si quid validum constansque resederat, hostis antiquus ab omni pio habitu abducendo captivat.
VERS. 19.—«Vocavi amicos meos, et ipsi deceperunt me.» Coph, interpretatur conclusio. Plane concluditur a quo ubi respirare valeat minime invenitur. Vocat enim amicos, et ipsi decipiunt, cum etiam sibi vult conciliare daemonia, quo familiarius sibi subministrent vitia; sed in hoc ipso eum exitialiter fallunt. «Sacerdotes mei et senes mei in urbe consumpti sunt, quia quaesierunt cibum sibi ut refocillarent animam suam.» Sacerdotes ipsi sunt rationales motus ducatum menti ferentes. Senes, [Col. 0458B] itidem motus, vel in sensu, vel in corpore majori gravitate praeeminentes. Hi in urbe consumuntur, cum intra conscientiam, ubi originem sumunt, divini verbi inedia periclitantur. Hi cibum sibi quaerunt, ut animam refocillent, cum temporalia aucupantur, quibus suas animalitates sublevigent.
VERS. 20.—«Vide, Domine, quoniam tribulor; venter meus conturbatus est, subversum est cor meum in memetipsa, quoniam amaritudine plena sum.» Res, caput dicitur. Videre Deum rogat, quoniam tribulatur, cum de profundis, ut supra diximus, resipiscens Deum aliquoties inclamitat ut videre, id est intelligere se faciat mortem, quae intro grassatur. Venter conturbatur, cum animus, ne quae [Col. 0458C] patitur valeat perpendere, obscuratur. In semetipsa cor ejus subvertitur, cum ratio, quae in praetitulata littera caput dicitur, in sua ipsius contra vitia ratiocinatione confunditur. Amaritudine plenam se dicit, quia eam nulla supernae dulcedinis gratia reficit. «Foris interficit gladius, et domi mors similis est.» Gladius foris interficit, cum exsecutione cujuspiam capitalis admissi, efficientia eam corporalis intercipit. Mors similis domi habetur, cum exterius opportunitati vacante peccante, peccandi introrsum maligna aviditate saevitur.
VERS. 21.—«Audierunt quia ingemisco ego, et non est qui consoletur me.» Sin, interpretatur super vulnus. Super vulnus autem est, cum super [Col. 0458D] interioris hominis damna etiam adversitas corporalis se infert. Audire in Scripturis mysticis, pro eo quod est intelligere, ponitur. Audiunt quia ingemiscit, quia videlicet lapsa anima ad Deum respirare contendit. Audiunt etiam, quia non est qui consoletur eum, non superesse utique animo, qui super virtute interna consolari possit eum. «Omnes inimici mei audierunt malum meum, laetati sunt, quoniam tu fecisti.» Quod est dicere: Omnes interioris hominis hostes, cum subintelligunt sibi hominem a Deo permitti tentare, laetantur, quoniam quasi optionem eis intuleris. «Adduxisti diem consolationis et fient similes mei.» Deus tamen, si quando aliquam consolationem resipiscendi captivae menti inducat, ad [Col. 0459A] conformitatem illico ejus omnis affectualitatis motus, qui hac illacque evagabantur, redigi constat. Correcta enim semel ratione, omnia ad idem contrahuntur.
VERS. 22.—«Ingrediatur omne malum eorum coram te, et devindemia eos, sicut devindemiasti me propter iniquitates meas.» Tau, dicitur consummavit. Consummatur quod fini cuicunque addicitur. Quod fit, si omne diabolicae voluntatis malum coram Deo, quod est ingredi, exaudiatur. Ut devindemientur, id est omnis eorum de me jocunditas annulletur, sicuti ipsi me, mea exigente nequitia, annullarunt. Multi enim gemitus mei, et cor meum moerens, multi utique labores, quibus ingemo; [Col. 0459B] et ipsa, quae non nisi digna luctu agit, perturbatur ratio.
VERS. 1.—«Quomodo obtexit caligine in furore suo Dominus filiam Sion, projecit de coelo inclytam Israel, et non est recordatus scabelli pedum suorum in die furoris sui.» Aleph, sicut superius, doctrina dicitur. Conqueritur ergo anima, et miratur quomodo obtexerit caligine in furore suo Dominus filiam Sion, quomodo utique permiserit obcaecari, per irrevocabilem animadversionis suae sententiam supercoelestis olim Sion, id est speculationis filiam, et de coelo, id est de superna conversatione, in terrenas [Col. 0459C] concupiscentias dejecerit 248 eam quae cum Deo dirigi coeperat animam. Scabelli pedum suorum in die furoris sui non recordari dicitur, cum pietatis antiquae, quod videlicet in terra matrem, Patri coaeternus, pro homine salvando susceperit, oblivisci videtur. Scabellum enim pedum pro Genitrice ejusdem benedictae carnis accipitur. Unde est: «Adorate scabellum pedum ejus (Psal. XCVIII, 5) .» Praetitulata autem littera doctrinam exprimit, quae caligine obtecta disperiit, cui tanquam lucernae lucenti in caliginoso loco (II Petr. I, 19) , mens sanum sapientis intendit.
VERS. 2.—«Praecipitavit Dominus, nec pepercit [Col. 0459D] omnia speciosa Jacob, destruxit in furore munitiones virginis Juda, dejecit in terram, polluit regnum et principes ejus.» Beth, dicitur domus haud dubium quin Dei. Hujus quondam vitia supplantantis omnia speciosa domus praecipitat, cum totius virtutis insigne debilitat. Parceret autem, si vel pia intentio resideret. Virgo Juda, confessio est infructuosa. Hujus munitiones in furore destruuntur, cum firmissimas rationes, quarum intuitu adversum se suas injustitias confitebatur, exuberante nequitia demolitur. In terram dejicit, cum ad terrena solum sapienda destituit. Regnum et principes ejus polluit, cum intellectualitatis sedem, cum omni sensualitate, pravis delectationibus addici permittit.
VERS. 3.—«Confregit in ira furoris omne cornu Israel, avertit retrorsum dexteram suam a facie inimici, et succendit in Jacob quasi ignem flammae devorantis in gyro.» Ghimel, interpretatur plenitudo, ea scilicet de qua dicitur: «Completae sunt iniquitates Amorrhaeorum (Gen. XV, 16) .» Secundum hanc non causa correctionis, qua irascitur non iratus, sed in ira furoris, quae non reflectitur, omne cornu Israel confringitur, cum quidquid carnem excedens, quae sursum sunt sapere poterat, in mente subruitur. A facie inimici dexteram suam retrorsum avertit, cum inter tentationes in quibus potissimum inimici virtus agnoscitur, memoria sanctae perpetuitatis a corde recutitur. A facie enim cognoscimus, [Col. 0460B] et dextera eligimur. Quasi ignis flammae devorantis in gyro in Jacob succenditur, cum concupiscentiae corporales per sensus et membra, in eo qui olim eas subvertere consueverat, excandescere permittuntur.
VERS. 4.—«Tetendit arcum suum quasi inimicus, firmavit dexteram suam quasi hostis, et occidit omne quod pulchrum erat visu in tabernaculo filiae Sion, effudit quasi ignem indignationem suam.» Daleth, interpretatur januarum, haud dubium quin exteriorum sensuum, per quos saepe nostrum admittimus interitum. Quasi inimicus arcum suum Dominus tendit, cum futuri minas judicii, quasi securim ad radicem intentare non desinit. Unde est, «Dedisti, [Col. 0460C] inquit, significationem ut fugiant a facie arcus (Psal. LIX, 6) .» Quasi hostis dexteram suam firmat, cum ex nostrae intuitu malignitatis supernam nobis se occlusurum patriam, quasi, id est revera, hostis insinuat. Omne quod pulchrum erat visu in tabernaculo filiae Sion occidit, cum quidquid in extrinseco opere, vel Deo, vel homini placere potuerat, ejus qui matri supercoelesti similare debuerat, perditum ire sinit. Quasi ignem indignationem effundit, dum universa criminibus consummanda concedit.
VERS. 5.—«Factus est Dominus velut inimicus, praecipitavit Israel, praecipitavit omnia moenia ejus, dissipavit munitiones ejus, et replevit in filia [Col. 0460D] Juda humiliatum et humiliatam.» He, dicitur suscipiens, non alia plane quam quae intrudere voluerit diabolus influens. Unde et praecipitasse Israel dicitur, dum quidquid cum Deo directionis haberi valet in animo inclinatur. Directus enim Dei, vel cum Deo Israel sonat. Omnia moenia ejus praecipitantur, dum exterior continentiae ejus pulchritudo dissolvitur. Munitiones ejus dissipantur, dum spiritualis custodiae proposita annullantur. Humiliatum et humiliatam in filia Juda replet, cum dejecto spiritu, et etiam voluntate dejecta, effeminata confessio languidam mentem pro destructis munitionibus implet. Filia enim Juda confessio est inutilis et improba. Nota Hebraicum morem, quod dicitur in filia Juda replevit humiliatum et humiliatam, ut est [Col. 0461A] alibi: «Replevit carnem pro ea (Gen. II, 21) » pro eo quod nos dicimus: Replevit filiam Juda humiliato et humiliata.
VERS. 6.—«Dissipavit quasi hortum tentorium suum, demolitus est tabernaculum suum.» Vau, interpretatur possessio, quae non est alia quam ipse qui subscribitur hortus, cui quondam vitalis increverat fructus. Quasi hortum ergo tentorium suum dissipat, cum avulsa vigilantiae et timoris quasi sepium circumstantia, suis mentem utilitatibus, ac si hortum fructibus privat. Et merito tentorium vel tabernaculum conscientiam, non domum vocat, quia nil perseverans, nil stabile apud se proposuit, quae statum suum tam facili desertione debilitat; utraque [Col. 0461B] enim peregrinis et militantibus perfunctoria sunt. «Oblivioni tradidit Dominus in Sion festivitatem et Sabbatum, et opprobrio in indignatione furoris sui regem et sacerdotem.» In Sion festivitatem et Sabbatum oblivioni Deus tradit, cum in mente quondam devota, omnimodae virtutis frequentiam et peccati otium oblitterari permittit. Hunc diem solemnem in condensis 249 psalmus indicit (Psal. CXVII, 27) . Tradit etiam opprobrio regem et sacerdotem, cum spirituali regimine prorsus exstincto pariter annihilat divinam, quae nos ducit et docet in omni sanctitate, doctrinam.
VERS. 7.—Repulit Dominus altare, maledixit «sanctificationi suae, tradidit in manu inimici muros [Col. 0461C] turrium ejus, vocem dederunt in domo Domini, sicut in die solemni.» Zain interpretatur alimentum. Altare suum Dominus repellit, cum animum, ex quo bonae voluntatis et fidei alimenta sumebat, malitia emergente contemnit. Sanctificationi suae maledicit, cum id quod sanctitatis aliquando justo insigniebatur agnomine in defectum quotidianae deteriorationis adducit. Maledictio enim pro defectu ponitur, sicut benedictio pro augmento. Per muros cohibentia sensualitatum, per turres eminentia designatur virtutum. Haec in manu inimici tradit, cum ea diabolum subintrando occupare permittit. Vocem in domo Domini sicut in die solemni dant, cum per sensus reprobi dementiam in pessimis rebus exsultant. [Col. 0461D] Non dicit in die solemni, sed sicut, quia non est tanta aliquibus in boni perpetratione operis quanta in malorum exsecutione laetitia.
VERS. 8.—«Cogitavit Dominus dissipare murum filiae Sion, tetendit funiculum suum, et non avertit manum suam a perditione, luxitque antemurale, et murus pariter dissipatus est.» Heth, interpretatur pavor, et is non aliunde, quam quod cogitavit Dominus murum dissipare filiae Sion. continentiam scilicet earum quae hac illac evagantur imaginationum. Unde Dominus: «Clauso, inquit, ostio ora Patrem tuum (Matth. VI, 6) .» Funiculum suum Deus tendit, cum peccatum poenasque peccati aequa super nos lance perpendit. A perditione [Col. 0462A] manum suam non avertit, quia cum mens sua penes Deum non deprecatur exitia, evidens ultio cogitationi divinae succedit. Antemurale luget, cum sensualitas exterior dolendo appetitui subjacet. Murus pariter dissipatur, cum imaginationum licentia passim remissa dispergitur.
VERS. 9.—«Defixae sunt in terra portae ejus, perdidit et contrivit vectes ejus, regem ejus, et principes ejus in gentibus.» Teth, interpretatur bonum. Portae ejus in terra defiguntur, cum obstacula rationis, quae vitiis opponuntur, quod summum hominis bonum est, terrenis cupiditatibus opprimuntur. Vectes ejus perditi conteruntur, cum spirituales instinctus, sine quibus rationi robur inesse [Col. 0462B] non praevalet, consumuntur. Regem, et principes ejus perdit in gentibus cum spiritum, cui omnia nostra regere attinet, cum sensualitatis affectibus vitiis submergit enormibus. «Non est lex et prophetae ejus non invenerunt visionem a Domino.» Ubi spiritus non est rex, nullius moderationis est lex. Prophetae ejus non inveniunt visionem a Domino, quia providentiae internae nihil sibi prospiciunt, nisi quod prosit saeculo.
VERS. 10.—«Sederunt in terra, conticuerunt senes, filiae Sion consperserunt cinere capita sua virgines Jerusalem.» Jod, confessio; illa proculdubio quae perit a mortuo (Psal. VI, 6) . Unde sedent in terra et conticescunt senes filiae Sion, quia [Col. 0462C] dum haerent omnino terrenis, sicut is, qui in cathedra pestilentiae sedit (Psal. I, 1) , maturiores animi motus, quos peccati conscientia atrocissime mordere solet, a confessionibus obmutescunt. Inde consequenter virgines Jerusalem capita sua cinere conspergunt, cum lapsi, et steriles antiquae pacificationis motus, mentis peccati refricatione inficiunt. Per cinerem enim perpetrati olim peccati memoria, mentes signari per capita in Scripturis celebre est.
«Accincti sunt ciliciis, abjecerunt in terra capita sua virgines Juda.» Caph, dicitur cor. Ideo plane, quia quidquid subjungitur litterae de interiori totum [Col. 0462D] constat damno. Ciliciis accinguntur, quorum lumbi titillatione libidinis compunguntur, cui sensui adnititur, quod animal petulcum est, de cujus pilis intexitur. Virgines Juda, infecunda sunt confessionis officia. Bonum est enim confiteri, si simul sit psallere. Capita sua in terra abjiciunt, cum principales mentis motus, qui aliquoties de confessione admonent, pravo se pudore submergunt.
VERS. 11.—«Defecerunt prae lacrymis oculi mei, conturbata sunt viscera mea.» Prae lacrymis oculi deficiunt, cum effusa benignitate intrinseca totius rationalitatis acumina decidunt. Viscera conturbantur, cum pariter interna vitalitas a vera discretione suffunditur. «Effusum est in terra jecur meum, super contritione filiae populi mei, eum [Col. 0463A] deficeret parvulus et lactens in plateis oppidi.» Secundum physicos jecore amamus. In terra ergo jecur effunditur, cum supercoelestis amor terreno mutatur. Et hoc super contritione filiae populi accidit, quia tales casus fracta mollities cogitationis nutrit. Et hoc etiam cum parvulus et lactens in plateis oppidi deficit, cum scilicet fidei modicitas, et dulcedinis saecularis aviditas, per mundi sollicitudines interitus causas facit.
VERS. 12.—«Matribus suis dixerunt: Ubi est triticum et vinum, cum deficerent quasi vulnerati in plateis civitatis, cum exhalarent animas suas in sinu matrum suarum?» Lamech, interpretatur sermo. Matribus suis dicunt: Ubi est triticum et [Col. 0463B] vinum, cum aliquoties fastidio voluptatum a conscientiis exigunt, non solum sermonis divini, quem signat littera praescripta 250 , solatium, sed etiam divinae aspirationis quo alacriores reddantur instinctum. Quasi vulnerati in plateis civitatis deficiunt, cum diabolici appetitus sagitta affecti ex nimia licentia vitae saecularis occumbunt. Civitas hic et oppidum, sicut alibi atrium, saeculum signat, angustae viae platea repugnat. Animas in sinu matrum suarum exhalant, cum intra conscientias, quae matres et bonarum et malarum interioritatum sunt, laqueo concupiscentiali se strangulant.
VERS. 13.—«Cui comparabo te? vel cui assimilabo te, filia Jerusalem? cui exaequabo te, et [Col. 0463C] consolabor te, virgo filia Sion? magna est enim velut mare contritio tua. Quis medebitur tui?» Men, viscera, non alia plane quam eorum qui cum compassive erga illorum qui sic periclitantur infortunia. Est ergo sensus ac si dicant: Tu anima, quae supercoelesti matri tuae cultu internae pacis et Dei speculatione confermari debueras, cujus comparatione lapsum tuum levigare potero, cum te absorbeat tua per te desperabili oblivione contritio? Et cum tu tui jam non memineris, quis medebitur praedicando tui?
VERS. 14.—«Prophetae tui viderunt tibi falsa et stulta, nec aperiebant iniquitatem tuam, ut te ad poenitentiam provocarent.» Nun, interpretatur [Col. 0463D] pascua eorum, procul dubio illorum qui alienis mendaciis pascebantur. Prophetae stulta et vana nobis vident, cum nostrae saeculares astutiae non solum falsos proventus, ut assolet, spondent, sed etiam de futuris conjectantes in spe superbos nos promovent. Quae sequuntur perspicua sunt, cum deberent scilicet quae peccant sibi proponere, student magis fastuosa cogitare. «Viderunt autem tibi assumptiones falsas, et ejectiones.» Assumptiones sunt, quibus se in mundanas sublimitates assumendos credunt; sed haec omnia nil aliud sunt, quam ejectiones, quia dum crementa forastica ambiunt, certissima a vero bono ejectione sese prostituunt.
VERS. 15.—«Plauserunt super te manibus omnes transeuntes per viam, sibilaverunt, et moverunt caput suum super filiam Jerusalem.» Samech, interpretatur, adjutorium. Plaudunt super eam manibus, qui quondam in adjutorio Altissimi commanentes, quod littera praecinuit, piis ejus allaetantur operibus. Plausus enim collaetari, manus signat operari. Hoc fecerunt omnes transeuntes per viam, quia dum in bono mens statu esset, aggratulabantur omnes qui per Christum, qui via est, desideranter aspirant ad patriam. Qui sibilat, ore restricto flatum extenuat. Et qui de bono quempiam opere sapienter laudat, partim loquitur, partim loqui dissimulat. Ne laudaveris, inquit, hominem [Col. 0464B] in vita sua (Eccli. II, 30) . Et laudandus est plane, quod et Paulus facit (I Cor. XI, 2) , ut animetur; parce tamen ne securificetur. Unde caput suum movere dicuntur; quia etsi in eis Deum operantem gloriosa miramur, interim tamen pro incertitudine finis cohibere verba debemus. «Haeccine est urbs, dicentes; perfecti decoris, gaudium universae terrae?» Eadem capitis motio, quae super Job quondam fit (Job XLII, 11) et super Jerusalem. Sed post lapsum ejus perfecti decoris eam fuisse conqueruntur, quia veteris ejus habitus pulchritudinem securitate jam inutili praedicantes, recordantur. Sed ille perfectus decor in gaudium universae terrae convertitur, cum exemplum ruinae vel obstinationis, [Col. 0464C] universis terrena quaerentibus exinde ministratur.
VERS. 1.—«Aperuerunt super te os suum omnes inimici tui, sibilaverunt, et fremuerunt dentibus et dixerunt: Devorabimus eam, en iste est dies quem exspectabamus, invenimus, videmus.» Ain, interpretatur quaestio. Et quae perversorum major quaestio est, quam quod a sanctis viris minus rationabiliter aut dictum, aut factum est? Idcirco super eos inimici os aperiunt, quae dum statum suum bene regerent, clausa tenuerunt. Vel etiam ora aperiunt, cum mordaces conscientias retegunt. Sibilant, cum totius justitiae proposita, pro unius casu [Col. 0464D] jam refutanda et decidenda dijudicant. Illa enim exsibilamus, quae omnino respuimus. Dentibus fremunt, cum in eis si quid residui fuerit bona caetera decoquere, imo, ut expressius dicam, commasticare contendunt. Et aliter super eam os suum aperiunt inimici, cum supergredientur eam, jam veluti licenter consilia se declarant hostis antiqui. Sibilant, cum crimina dulce immurmurant. Dentibus tamen fremunt, quia inter illationes [ f., titillationes] voluptatum mentem miseram universae terrae malleo commolunt. Devorabimus, inquit, eum, id est nobis incorporabimus. Ita enim dies, id est prosperitatis nostrae claritas est, et votive exspectata, quia diu quaesita, tandem inventa, demum experiendo jam visa.
VERS. 17.—«Fecit Dominus quae cogitavit, complevit sermonem suum quem praeceperat a diebus antiquis; destruxit, et non pepercit, et laetificavit super te inimicum, exaltavit cornu hostium tuorum.» Phe, interpretatur os. Ore secreta nostrae mentis absolvimus. Et Dominus facit quae cogitat, cum ea, quae cordi nostro aspirando insinuat, pia operis exsecutione revelat. Sermonem suum complet, cum ea, quae per spiritum suum serit in nobis, per se operatur, per se ad exemplum exhibet. Hunc praeceperat a diebus antiquis, quia eo nos instruerat a primoribus sanctis. Hi enim sunt dies, qui in libro Dei formantur. Per hos enim dies dicto factoque praecipitur, quo mens 251 nostra [Col. 0465B] ex sermonis conceptione lustratur. Sed post hanc claritatem destruit Dominus, et non parcit, cum qui ascenderant ad coelos repente in abyssos delabi permittit. Inimicum super eam laetificat, cum sub suo eam hostis, id est voto cohibens, gratulabundus aggravat. Cornu hostium exaltat, cum vires resistendi eorum superbiae negat. Cornu enim nostrum, spiritu carnem excedere est. Cornu autem diaboli, miserum cor hac illacque ventilare.
VERS. 18.—«Clamavit cor eorum ad Dominum super muros filiae Sion.» Sade, consolatio. Cor eorum videlicet, qui supra plauserant manibus ad Dominum, super muros filiae Sion clamat, cum super [Col. 0465C] lapsae conscientiae oppressionem consideratione frequenti illacrymat. Et quae major consolatio animae cujuslibet miseri, quam quod scit sanctis viris se curae haberi? Hoc enim littera sonat. «Deduc quasi torrentem lacrymas per diem, et noctem, et non des requiem tibi, neque taceat pupilla oculi tui.» Vox eorum est quorum cor clamat ad Dominum, ad filiam Sion. Ac si dicat: De interiori tua conscientia duc in evidens pietatis opus, ac si torrentem, qui obvia vitia quaeque praecipitet, internae ad Deum respirationis lacrymas non solum per prosperitatis diem (confitentur enim quidam cum benefecerit eis Deus (Psal. XLVIII, 19) , sed etiam per adversitatis noctem, in qua clarissime retinuit in Dei aures canticum ejus; nec des requiem, id est securitatem tibi, [Col. 0465D] ut de tui moeroris assiduitate praesumas; neque taceat pupilla oculi tui, id est nunquam pravae conscientiae acquiescat, quin suis successibus semper invigilet subtilitas spiritualis aciei.
VERS. 19.—«Consurge, lauda in nocte in principio vigiliarum, effunde sicut aqua cor tuum ante conspectum Domini.» Coph, dicitur aspice. Rogatur a quibus supra ut aspiciat quorsum et quomodo de veteri lapsu, et ad quem consurgere debeat. Lauda, inquit, in nocte, id est nunquam a Deo desciscas in tentatione. Et hoc in principio vigiliarum, in initio scilicet conversionis, aut in primaevitate ipsarum aetatum. Sicut aqua cor suum ante conspectum Domini effundere jubetur, quia non aliter placet, [Col. 0466A] nisi ut absque scrupulo, et crassitudine cogitationis aliqua, conscientia interius, ubi solus Deus videt, extenuetur. «Leva ad eum manus tuas pro anima parvulorum tuorum, qui defecerunt in fame in capite omnium compitorum.» Ad eum levat manus, qui bonum in Dei nomine, non in laude humana extollit, non inclinat opus. Et hoc pro anima parvulorum, id est pro vita studiorum recens in sancta professione coeptorum. In fame deficiunt, qui verbi Dei inopia pereunt. In capite omnium compitorum, in proposito scilicet omnium saecularium actionum.
VERS. 20.—«Vide, Domine, et considera quoniam vindemiaveris ita.» Res, spiritum sonat. Clamant ergo, qui supra, Domino, ut videat, et consideret [Col. 0466B] quem ita vindemiaverit, id est videre, et praecordialiter attendere nos faciat, quomodo spiritum, qui adversus carnem proprie concupiscit (Gal. V, 17) , vitalibus lucis fructibus tantopere spoliaverit. «Ergone comedent mulieres fructum suum, parvulos ad mensuram palmae? si occiditur in sanctuario Domini sacerdos et propheta?» Quod est dicere. Si sacri eloquii ducatus, qui est lucerna nostris pedibus (Psal. CXVIII, 105) , et providentia quae nostris praeeminet actibus, in sanctuario Domini, quod est mens, subruitur, scire velim utrum infirmae mentes, quae innuuntur per mulieres, in quibus dispereunt hae duae res, comedent, id est, consument intra se totius suae bonae actionis fructus nuper coeptos, [Col. 0466C] et necdum ad perfectionem aliquam attingentes? Palma vero initium, cubitus plenitudinem significat.
VERS. 21.—«Jacuerunt in terra foris puer et senex; virgines meae, et juvenes mei ceciderunt in gladio, interfecisti in die furoris tui, percussisti, nec misertus es.» Sin, vita; non illa, quae abscondita est cum Christo in Deo (Col. III, 3) ; non illa, qua in praesenti commorimur, et consepelimur ipsi Christo (Rom. VI, 8, 4) . Unde est quod jacuerunt in terra foris puer et senex. Foris puer et senex in terra jacent, cum extra se non solum carnalis affectus, quo in morem pueri nil levius, nil instabilius constat in homine, sed etiam ipsa ratio, cui fluxos animi [Col. 0466D] habitus suo senioratu restringere conveniret, terrenis prorsus inhaerent. Virgines, et juvenes in gladio cadunt, cum si qua in animo bona illibata resederint, si quid in ejus moribus validum ac forte restiterit, totum alicui capitali peccato succumbit. In die, vel est in manifestatione, sui furoris, interficit, cum interiorem occasum de exterioris ruinae evidentia ostendit. Percutit, nec miseretur, cum labi permittit, nec statim post lapsum compungi conceditur. Cui concinit: «Cum ceciderit, inquit, justus, non colliditur, quia Dominus supponit manum suam (Psal. XXXVI, 24) .»
VERS. 22.—«Vocasti quasi ad diem solemnem, qui terreret me de circuitu, et non fuit in die furoris [Col. 0467A] Domini qui effugeret et relinqueretur.» Thau, interpretatur signa, quod eis in fronte juxta Ezechiel praescribitur (Ezech. IX, 4, 6) , qui super alienis malis moerere probantur, quod hic juste damnatis opponitur, qui sui ipsorum nec in ipsa poena miserentur. Quasi ad diem solemnem vocantur, qui eam de circuitu terreant, cum ad spectaculum perpetratae iniquitatis, quasi 252 festivi ciuntur, qui extrinsecus minis, et exprobrationibus pro reatu miseros insectentur et arguant. Non est in die furoris Domini qui effugiat et relinquatur, quia non est in hac aperta ultione quispiam animi motus, qui se peccato subtrahat, et poenitentiae reservetur. «Quos educavi et nutrivi, inimicus meus consumpsit eos.» Educantur, qui a temporalibus, et eorum appetitibus [Col. 0467B] eximuntur. Enutriuntur, cum idem status nostri sub fomento, et custodia rationis aguntur. Et inimicus eos consumit, cum discretae hactenus menti chaos tenebrositatis inducit.
VERS. 1.—«Ego vir videns paupertatem meam in virga indignationis ejus.» In hoc tertio alphabeto attendendum videtur quod singulis versiculis tertio littera quaeque repetitur. In quo conjici potest quod, quatuor modi peccandi cum sint, suggestio videlicet, delectatio, consensus et actio, in solo consensu major adhibenda sit rationis et doctrinae cautio. Si enim consensum spiritus rebellione coerceas, [Col. 0467C] nunquam tibi se ingeret in foeda actione quod doleas. Sunt ergo quidam qui labuntur, sed lapsum suum perspicacissime metiuntur. Hic igitur quilibet talis eloquitur. Suam videt paupertatem in virga indignationis Dei, qui animi sui vigilanter attendit inopiam, et internarum virium depopulationem, dum divina animadversio inibi saevit, sed nisi cum poenitentia intervenit, nequaquam in longum mens ipsa discernit. Unde et vir dicitur, qui damna sua non sine conscientia lugubri contemplatur, sed sequitur:
VERS. 2.—«Et me minavit, et adduxit in tenebras, et non in lucem.» Minat cum rediviva delectatio mentem a sui consideratione subducendo sequestrat. In tenebras adducit, cum ad sui ipsius ignorantiam trahit. Tali cuivis dicitur; «Statuam [Col. 0467D] te contra faciem tuam (Psal. XLIX, 21) .» Et non in lucem adducitur, cum non sui sola cognitione, sed etiam totius sacri eloquii, quod littera nostra sonuit, pia eruditione nudatur.
VERS. 3.—«Tantum in me vertit et convertit manum suam tota die.» Quod est dicere: Cum Deus animadvertere in vitia, quae me opprimunt, debuisset, ipsis erectis ad mei tantum oppressionem animadversum est. Nec hoc solum, sed manum suam tota die convertit, jugiter scilicet subsidium internae consolationis me indurato avertit. Unde est quod dilectus manum suam mittit per foramen (Cant. V, 4) .
VERS. 4.—«Vetustam fecit pellem meam, et carnem meam, contrivit ossa mea.» Beth, confusio. [Col. 0468A] Pellis vetusta efficitur, cum affectus noster quo citius in interiori homine nil laeditur, cum ipsa carne, id est voluntate, quae media inter pellem et ossa, id est affectum rationemque, consistit, creberrimorum casuum vetustate consumitur. «Quod enim antiquatur et senescit, prope interitum est (Hebr. VIII, 13) .» Ossa conteruntur, cum rationalitatum, quae fragilia quaeque in nobis regere debuerant, rigor infringitur. Ecce evidens in mente confusio. Nota distantiam inter affectum et voluntatem, quia de multis afficimur, quae nolumus; multa volumus, de quibus non afficimur. Velle enim boni secundum legem mentis Apostolo adjacet, sed secundum legem membrorum, quod est affectus, perficere non invenit (Rom. VII, 18) ; sed de his alias plenius egimus.
[Col. 0468B] VERS. 5.—«Aedificavit in gyro meo, et circumdedit me felle et labore.» In gyro nostro aedificat, cum res, quas appetamus, et quibus introrsum magis obstruamur, undecunque multiplicat. Felle et labore circumdat, cum dure amarescit peccatum quod perpetrat, et tamen ad peccata perpetranda laborat. (VERS. 6.) «In tenebrosis collocavit me, quasi mortuos sempiternos.» In tenebrosis collocat, cum jam non horaria, sed quasi stabili animum Deus confusione condemnat, et hoc quasi mortuos sempiternos, scilicet quasi eos qui nunquam resipuerint ad aliquos actus bonos.
VERS. 7.—«Circumaedificavit adversum me, ut non egrediar; aggravavit compedem meum.» [Col. 0468C] Ghimel, plenitudo. Adversum nos, ut non egrediamur circumaedificat, cum occasiones male agendi, quibus ac si carcere corporis vitiis irremissibiliter obstringamur, justo judicio undecunque ministrat. Compedem nostrum aggravat, cum carnalis appetitus mole alacritatem spiritus onerat.
VERS. 8.—«Sed et cum clamavero et rogavero, exclusit orationem meam.» Ecce plenitudo malorum. Clamamus, cum peccati atrocitate a cordis nostri gemitu irrugimus. Rogamus, cum qualicunque etsi vapido animi statu, non tam orationes quam orationum simulacra exercemus. Oratio tamen excluditur, quae sub peccati juxta psalmum affectu efficitur (Psal. CVIII, 7) .
[Col. 0468D] VERS. 9.—«Conclusit vias meas lapidibus quadris, semitas meas subvertit.» Viae nostrae lapidibus quadris concluduntur, cum eorum exemplo remoto, qui super terram volvi dicuntur, eorum potius imitatione, qui ex omni parte terrae funditus haerent viae, id est nequam actiones minuuntur. Semitae subvertuntur, cum intentiones, quae minus conspicabiles sunt, pariter depravantur.
VERS. 10.—«Ursus insidians factus est mihi, leo in absconditis.» Daleth, interpretatur nativitas. Et quid est nasci, nisi per pravae 253 voluntatis conceptionem ad crimina informari? Hanc nativitatem Job et Jeremias maledicendo detestantur (Job. III, 1; Jer. XX, 14) . Fit ergo Deus isti nativitati primum [Col. 0469A] ursus insidians, id est feralis appetitus interiora nostra cuncta sibi subigens. Ursorum enim est naturae quidquid pedibus applicuerint conculcare. Dicitur autem a Deo id fieri, quod fieri permiserit. Unde, in Osee, quasi ursam se futurum raptis catulis attestatur (Ose. XIII, 8) . Fit leo in absconditis, cum quidquid mali suggeritur, inexplebili aviditate haurit. Natura enim leonis est ut oblati pecoris ante totum sanguinem ebibat quam carnes attingat. Ursus ergo insidians, exterior sensus est aucupans leo in absconditis, ad explendum immanitas mentis.
VERS. 11.—«Semitas meas subvertit, et confregit me: posuit me desolatam.» Semitae subvertuntur, cum ante ruinam plerumque exaltatio privata confunditur. Deinde confringitur, cum quidquid [Col. 0469B] intus erat insigne deponitur. Desolatur, cum Deo habitatore privatur. (VERS. 12) «Tetendit arcum suum, et posuit me quasi signum ad sagittam.» Arcum suum tendit, cum Scripturae sententias habitui nostro convenientes obtendit. Quasi signum ad sagittam nos ponit, cum divinae ultionis jacula divinitus intentari sub continuo timore depromit.
VERS. 13.—«Misit in renibus filias pharetrae suae.» He, interpretatur salus. Quid enim salubrius quam semper urgeri divinorum verberum timoribus? Filiae pharetrae ad litteram nil aliud sunt quam sagittae. Filias pharetrae in renibus mittit, cum superni consilii sententiis cogitationum, vel etiam [Col. 0469C] corporis nostri delectamenta configit.
VERS. 14.—«Factus sum in derisum omni populo meo, canticum eorum tota die.» Fit in derisum populo suo, cum ipsae cogitationes nullos coepti sui bonos successus spondent spiritui suo. Tota die eorum canticum fit, cum frequentia cogitationis quidquid boni propositi arripitur, quasi mox transiturum in vulgi fabulam, in modum cujuspiam ludicri, arbitratur.
VERS. 15.—«Replevit me amaritudinibus, inebriavit absinthio.» Amaritudinibus repletur, qui perpetratorum facinorum poenitudinibus sed momentaneis coarctatur. Inebriatur absinthio, qui appetitu exardescit et ingemiscit admisso. Voluptatum enim, ait quidam, appetentia plena anxietatis est, satietas [Col. 0469D] vero poenitentiae.
VERS. 16.—«Et fregit ad numerum dentes meos, cibavit me cinere.» Vau, dicitur et ille: Quod est: Et ille, qui praedicta mihi, sed non injuria intulit, fregit ad numerum, id est quotquot sunt, dentes meos, intellectualitates scilicet quibus commolimus quidquid dignum scrupulo cogitamus. Cinere nos cibat, qui peccati refricationem cum delectatione nobis inviscerat. Hoc facit, qui fieri permittit.
VERS. 17.—«Et repulsa est anima mea, oblitus sum bonorum.» Anima nostra repellitur, cum [Col. 0470A] salus ejus ad incuriam destinatur. Bonorum obliviscitur, qui, quamvis malis intestinis opprimatur, bonorum tamen quae fecit, aut quae in praemio sortiri potest, memoria nullo modo delectatur.
VERS. 18.—«Et dixi, periit finis meus et spes mea a Domino.» Periisse finem suum dicit, dum quod pro aeterna mercede faciendum aliquando proposuerat, in intimis inanescit. Spes etiam perit a Domino, cum tentationibus occupata, et quasi auxilii coelestis indigna, etiam deficere jam disponit ab ipso.
VERS. 19 [Col. 0469] Versus ipse in editione Sixti 20 numeratur et sequens 19. .—«Memoria memor ero, et tabescet in me anima mea.» Zain, interpretatur duc te. Ac si diceret: Tu spem tuam periisse dixeras, [Col. 0470B] non tamen in hac desipientia maneas, sed duc, id est, promove te, ut ad interiora contendas. Spes enim dicitur quasi est spes. Quo monitu ille infert: Memoria, inquit, memor ero; subaudis, non pro lapsu desperandum, sed spei potius insistendum, sic ut anima contabescat, scilicet animalitas, quae non capit quae Dei sunt, sanctae spei spiritualitate superveniente, in se deficiat. Orare ergo jam incipit.
VERS. 20.—«Recordare paupertatis et transgressionis meae, absinthii et fellis.» Ac si dicat: Meminisse, Domine, debueras quod ob penuriam virium internarum hucusque deliquerim, nec minus etiam meminisse quod lapsum eum aegerrime [Col. 0470C] tulerim, nec ejus nisi cum ingenti amaritudine recordari potuerim. Videtur autem quaedam distantia inter absynthium, et fel. Absynthium enim et haustu habile est, calorem excitans, et sanguinem sedans, fel autem neutiquam. In absynthio ergo moeror recens acti facinoris, qui nos ad Deum recaleficat, et incentivum criminis sedat; in felle vero peccati est post poenitudinem memoria prorsus menti intolerabilis et indigna.
VERS. 21.—«Haec recolens in corde meo, ideo sperabo.» Quod est: Dum haec cum mea cogitatione retracto, ad spem me provoco. Unde et sequitur:
VERS. 22.—«Misericordiae Domini multae, quia [Col. 0470D] non sumus consumpti, quia non defecerunt miserationes ejus.» Heth, dicitur enarratio. Et quod est istud enarrare, nisi Dei misericordias etiam inter peccandum expertas oculis cordis attexere? Ergo hae sunt; quia non sumus consumpti, praestando videlicet in ipso pravo actu viciniora saluti, Alioquin profecto deficerent, si iniquitatibus misericordiae cederent.
VERS. 23.—«Novi diluculo, multa est fides tua.» Quod est dicere Deum ad animam: Ex tua sedulitate et vigilantia novi quia multae sis fidei. Diloculum 254 enim pro sedulitate crebro ponitur, sicut et matutinum. Quod si, juxta quaedam exemplaria, [Col. 0471A] nescio si mendosa, dicatur novae, ita exponetur: Veteres misericordiae sunt, quae plerumque praestantur ingratis, et hae non nisi temporales. Novae autem, quae ex illuminatione recenti in conversorum mentibus quasi diluculum elucescunt, et hae aeternales. Deinde quod sequitur, apostropha erit ejus ad Deum, qui sic de misericordiis gratulatur.
VERS. 24.—«Pars mea Dominus, dixit anima mea; propterea exspectabo eum.» Non, inquit, a Deo misericordias temporales praestolor, sed ipsum animae meae quasi retributoriam partem sortior; propterea spe vivaci non ejus transitoria, sed ipsum eumdem opperior.
[Col. 0471B] VERS. 25.—«Bonus est Dominus sperantibus in eum.» Teth, interpretatur bonum. Quo enim affectuosius spe ibis in Deum, eo praecordialius et ineffabilius intelliges bonum.
VERS. 26.—«Animae quaerenti illum. Bonum est praestolari cum silentio salutare Domini.» Animae, quae nihil praeter Deum quaerit (qui enim bifariam nititur, Deum recte quaesisse non dicitur) bonum est sine praeparatione aliqua sub diurnis laboribus Dei non fastidire servitium; sic enim dormitur in medio clerorum (Psal. LXVII, 14) . Quod enim hic silentium dicitur, illic dormire.
VERS. 27.—«Bonum viro, cum portaverit jugum ab adolescentia sua.» Jugum ab adolescentia portat, qui pro adolescentiae motibus sese sub divini [Col. 0471C] timoris depressione castigat.
VERS. 28.—«Sedebit solitarius, et tacebit, quia levavit se super se.» Jod, interpretatur principium, quod principium non tam ad initium, quam ad quamdam principalitatem refertur. Determinans enim jugum videtur exponere. Sedet solitarius, qui in humili se cohibet, a terrenis sese removendo tumultibus. Tacet vero, cum sopitis cogitationum imaginationumque nugis soli orans loquitur Deo. Quod aliter fieri non potuit, nisi quia se super se levat, id est animalitatem suam spiritualitati subjugat.
VERS. 29.—«Ponet in pulvere os suum, si forte [Col. 0471D] sit spes.» In pulvere os suum ponit, qui quamlibet summa gerat, se tamen semper pulverem, id est peccatorem recognoscit. Peccanti enim dictum est: «Pulvis es (Gen. III, 19) .» Et hoc facit, si forte sit spes, ut videlicet sibi semper videatur de Deo sperare praemia, quasi quaedam ambigua res. (VERS. 30) «Dabit percutienti se maxillam, saturabitur opprobriis.» Percutienti maxillam dat quisquis ea quae sibi amantiora et spectabiliora in praesenti noscuntur injurias inferre volentibus exponit potius quam defensat. Opprobriis saturatur, qui ipsas contumelias pro summis sibi refectionibus arbitratur.
VERS. 31.—«Quia non repellet in sempiternum [Col. 0472A] Dominus.» Caph, dicitur incurvatus, non tamen in terrena, sed ad sui vilipensionem salubri consideratione depressus. Ac si diceret: Haud injuria humiliatur, quia non in sempiternum repellitur, licet modernae vilitati addici videatur, in manu enim Dei fines terrae sunt, qui scilicet terrenitatem in se consumunt. Quia si abjecit in hoc eos saeculo affligendo, miserebitur tamen secundum multitudinem miserationum suarum in futuro.
VERS 33.—«Non enim humiliavit ex corde suo, et abjecit filios hominis [ al., hominum].» Humiliat Deus ex corde, quos sic in praesenti punit ut magis puniat retributionis tempore. Modo vero flagellat et abjicit specie tenus filios hominis, cum a mundiali extorres facit laetitia filios Redemptoris. Non enim [Col. 0472B] dixit hominum sed hominis, illius plane qui dixit: «Si me persecuti sunt, et vos persequentur (Joan. XV, 20) .»
VERS. 34.—«Ut contereret sub pedibus omnes vinctos terrae.» Dicitur servo: Servamus autem quod pro mysterio habemus. Mysterium vero est quod hujus saeculi pressuris atterimur, sed de sequentis vitae statu ambigimus. Sensus ergo est: Abjicit quidem filios hominis, ut conterat omnes vinctos terrae sub pedibus suis, ut videlicet omnes qui hujus saeculi negotiis, aut quibuslibet vitiis vinciuntur, praedicatorum suorum sub documento frangantur. Quod est dicere: Si filii Dei et hominis quantum oculis adjacet, abjiciuntur, quanto magis filii [Col. 0472C] diaboli quondam cum ad Dei filiationem rediguntur, non modo Deo, sed etiam servis Dei, qui sunt ejus pedes, quod eum praedicando circumferunt, non esse, aut stare, sed conteri, id est prorsus humiliari merentur? Quos vinctos educit Dominus, juxta psalmum, in fortitudine (Psal. LXVII, 7) .
VERS. 35.—«Ut declinaret judicium viri in conspectu vultus Altissimi.» Declinatur judicium viri in conspectu vultus Altissimi, cum scimus indubie nos operibus bonis insistere, et tamen nescimus utrum odio digni simus, an amore (Eccle. IX, 1) . Nostrum ergo judicium ad vultum Altissimi declinamus, cum quod de nobis metimur ejus trutinae reservamus.
[Col. 0472D] VERS. 36.—«Ut perverteret hominem in judicio suo, Dominus ignoravit.» Abjecit, inquam, filios hominis, ut perverteret hominem in judicio suo, ut ostenderet utique non ita a Deo praestitutum, ut bonis bona facientibus bona ad praesens restituerentur; sic enim moribus est humanis inolitum, ut bonum quemlibet malis oppressum, bonum minime aestiment exstitisse; quod in amicorum Job opinione crevisse. Sed hoc Dominus ignorat, qui bonis plerumque mala, et malis etiam bona, utrisque quoque aliquoties meritis suis convenientia praestat.
VERS. 37.—«Quis est iste qui dixit ut fieret Domino 255 non jubente?» Mem, interpretatur viscera. Exclamat ergo propheta adversus eos qui de talibus [Col. 0473A] conqueruntur, secundum quos et psalmus, Quam bonus Israel Deus! conscriptus est (Psal. LXXII, 1) . Domino non jubente fieri dicit, qui eos quos scelerose victitare cognoscit, sanosque incolumes ac opulentos attendit, fortuna potius quam Dei judicio agi credit.
VERS. 38.—«Ex ore Altissimi non egredientur nec bona, nec mala.» Nec bona, nec mala ex ore Altissimi egrediuntur, quia nunquam in praesentiarum proprie bona bonis, nec rursus specialiter mala malis ex sententia contigisse creduntur. Utrobique enim cedunt, quia utrisque communia sunt.
VERS. 39.—«Quid immurmuravit [ al., murmuravit] homo vivens, vir pro peccatis suis?» Homo [Col. 0473B] vivens murmurat, quia cum in peccatis vivat, non ad peccata respicit quae perpetrat, si aliquid adversitatis incurrat, sed eorum, qui agere pejora videntur, sese comparatione justificat. Vir quoque pro peccatis murmurat, cum non sua inter patiendum peccata accusat, sed Deum nimie ferientem querimoniis pulsat.
VERS. 40.—«Scrutemur vias nostras, et quaeramus et revertamur ad Dominum.» Nun, sempiternum. Non enim convenit, si ad tempus pro peccato puniamur, murmurare, sed potius ad sempiternum, quod Deus est, properare. Unde vias nostras scrutemur, id est actiones discutiamus. Dominum quoque quaeramus, et ad eum revertamur, Scripturis [Col. 0473C] scilicet invigilemus, ibi quaerentes unde compungamur, et ad ipsum praevia compunctione ducamur.
VERS. 41.—«Levemus corda nostra cum manibus ad Dominum in coelos.» Corda nostra cum manibus levamus, cum intelligentias cum exsecutione operum, sine infimae laudis aspiratione, ad Deum sub spe scilicet sola coelesti porrigimus.
VERS. 42.—«Nos inique egimus, et ad iracundiam provocavimus, idcirco tu inexorabilis es.» Liquet, caetera prosequamur. Hoc tamen videtur tractandum quod pro iniquitatibus inexorabilis hic dicitur Deus, et alibi, peccatores non audire (Joan. IX, 31) , quod uno verbo solvitur, quia videlicet quandiu in intentione peccandi perseverare probantur, [Col. 0473D] et inexorabilem Deum faciant et minime audiantur.
VERS. 43.—«Operuisti in furore, et percussisti nos, occidisti, nec pepercisti.» Samech, interpretatur audi. Summa enim ope, quo inexorabilior aestimatur, dimota pravorum appetituum densitate, necesse est ut audiat, si obnixius inclametur. In furore operimur, cum irruente criminum nebula desipientiae nocte deprimimur. Percutimur, cum ab omni integritate dejicimur. Occidit Deus, nec pepercit, cum spiritum a sua luce exstinguit, in quo tamen nobis parceret, si vel scintilla nobis alicujus benevolentiae remaneret.
[Col. 0474A] VERS. 44.—«Opposuisti nubem tibi, ne transeat oratio.» Nubes ei opponitur, cum obstaculum inter nos et Deum pravae nostrae intentionis obtenditur. Oratio non transit, quam malevolentiae crassitudo retudit.
VERS. 45.—«Eradicationem et abjectionem posuisti me in medio populorum.» Non dixit, eradicasti me, sed eradicationem posuisti me. Eradicatio, vel abjectio mens illa fit aut ponitur, quae totius interioris boni semetipsi pestis efficitur. Eradicat enim et abjicit, qui bona naturaliter insita a se extorquet, et superbe excludit. Et hoc fit in medio populorum, circumstrepente utique animi auribus frequentia vitiorum.
[Col. 0474B] VERS. 46.—«Aperuerunt super nos os suum omnes inimici.» Phe, interpretatur os, et quod illud os, nisi quod menti ad perversitates jam prorsus acclini, omnes actus insusurrat obscenos? Hoc super nos omnes inimici nostri aperiunt, cum ad succendendam per quaelibet crimina conscientiam indubitanter erumpunt.
VERS. 47.—«Formido et laqueus facta est nobis vaticinatio et contritio.» Ordo est: Facta est nobis vaticinatio et contritio, laqueus et formido. Vaticinatio est, cum mens obsessa flagitiis successus sibi prosperos, et spes gloriarum spondet. Sed hanc vaticinationem sequitur contritio, quia quo magis sine sui respectu extollitur, eo graviori opprimitur repente peccato. Fitque mox utrumque miserae animae [Col. 0474C] formido et laqueus, dum vaticinationem mordacis intercipit culpae metus, et contritioni adjacet is qui spiritum confessionis occludat desperationis laqueus.
VERS. 48.—«Divisiones aquarum deduxit oculus meus in contritione filiae populi mei.» Aquae dividuntur, cum spiritualis subtilitates intelligentiae, si quae resederint, disperguntur. Has, dum populus conteritur, oculus deducit, quia, dum sceleribus incipit subjacere intentionis acumen, paulatim extenuatus interius extra se fundit.
VERS. 49, 50.—«Oculus meus afflictus est, nec tacuit, eo quod non esset requies. Donec respiceret, [Col. 0474D] et videret Dominus de coelis.» Oculus affligitur, nec tacet, cum intentio vitiis atteritur, nec a strepitu desideriorum etiam conscientia se accusando affligente cohibet. Et hoc fit quia non est requies, nulla videlicet ab aestu interiore temperies, donec respiciat, et videat Dominus de coelis, donec utique misereatur, et approbet conversionem nostram Dominus per imitationem coelestis conversationis.
VERS. 51.—«Oculus meus depraedatus est animam 256 meam in cunctis filiabus urbis meae.» Ain, interpretatur oculus. Et quis est oculus, nisi ipsa eadem intentio, quae animam depraedatur, dum cuncta quae bene exercere aliquando videtur, per sui praevaricationem subtrahit, dum laudes forasticas [Col. 0475A] aucupatur? Sed hoc non fit nisi in filiabus urbis suae, in mollitie videlicet habituum conscientiae nostrae.
VERS. 52.—«Venatione ceperunt me quasi avem inimici mei gratis.» Sade, dicitur justitia, quae tamen justitia non alia mihi videtur quam quod justo Dei judicio cuique etiam in praesenti ad meritum retribuitur. Unde quasi avem ab inimicis se venatione captum queritur, quia per levitatem, quae in avi figuratur, gratis et sine omni fructu ab his qui non nisi carnalia quaerunt, vanis favoribus irretitur. Et recte inimicos nominat, quos in sui beatificatione, juxta prophetam, deceptiores probat (Isa. III, 12) .
[Col. 0475B] VERS. 53.—«Lapsa est in lacum vita mea, et posuerunt lapidem super me.» In lacum vita labitur, cum in labyrinthum inexpedibilem status noster inclinatur. Lapis superponitur, cum mentis obduratio cogitationi in infima mersae adducitur. Unde psalmus: «Non absorbeat, inquit, me profundum, neque urgeat super me puteus os suum (Psal. LXVIII, 16) .» Quod illic urgere, hoc hic lapidem superponere.
VERS. 54.—«Inundaverunt aquae super caput meum. Dixi: Perii.» Aquae super caput inundant, cum fluxus carnalium voluptatum ultra quam mens capere possit, sese ei accumulant. Unde et periisse se dicit, quia quorsum evadere valeat nescit.
VERS. 55.—«Invocavi nomen tuum, Domine, de lacu novissimo.» Coph, vocatio. Vocamur autem, cum inter molestias interiores ad divinum recurrere oraculum rationaliter admonemur. Invocavi nomen tuum, Domine, non est aliud quam De profundis clamavi ad te (Psal. CXXIX, 1) . Quod enim de profundis, hoc de lacu novissimo.
VERS. 56.—«Vocem meam audisti, ne avertas aurem tuam a singultu meo et clamoribus.» Vox de lacu novissimo clamantis auditur, cum rugitus interior de statu pene desperabili in divinas aures admittitur. Audire autem Dei, est concupiscentiam spiritus adversus carnem vel ad modicum sublevare. [Col. 0475D] Singultus est, cum mens prius timoris anxietate quatitur; clamor vero, cum vehementia fervidae compunctionis attollitur. Ab his Dei auris non avertitur, cum ejus aspirationis nutrimento utrumque fulcitur.
VERS. 57.—«Appropinquasti in die quando invocavi te. Dixisti: Ne timeas.» Quod est dicere: Cum lacus mihi tenebrasceret, tu diem interni luminis tua propinquitate donasti, nec dixisti: Ne clames, sed potius: Ne timeas, ut quod timore conceperis, amore exhibeas.
VERS. 58.—«Judicasti, Domine, causam animae meae, Redemptor vitae meae.» Res, dicitur primatus. Nec id injuria. Post divinam enim exauditionem [Col. 0476A] redit rationi sui quod amiserat arbitrii principatus. Judicat causam animae nostrae Dominus, cum discernit commissiones carnis et spiritus. Unde redemptor vitae nostrae dicitur, quia motus rationis, sine quibus non vivitur, a veteribus eximere aerumnis misericorditer dignatur.
VERS. 59.—«Vidisti, Domine, iniquitatem adversum me; judica judicium meum.» Videt Dominus iniquitatem adversum nos, cum videre nos facit stimulos adversus spiritum superequitare corporeos. Judicium nostrum judicat, cum intellectualitatem ad universa discernendum suo illapsu illuminat.
VERS. 60.—«Vidisti omnem furorem, universas cogitationes eorum adversum me.» Furor [Col. 0476B] vitiorum est, quod, apud Job, clamor dicitur exactoris (Job. XXXIX, 7) . Cogitationes eorum, ea sunt quae mentis obtutibus omnimoda imaginatione coaggerant. Cogito enim frequentativum a cogo, cogis, nil aliud quam coadunare est. Unde illud, «coge, inquit, concilium (Isa. XVI, 3) .» Has, inquam, cogitationes Deus videt, cum nobis acuminat ad id providendum discretiones.
VERS. 61.—«Audisti opprobria eorum, Domine, omnes cogitationes eorum adversum me.» Sin, dicitur super vulnus. Et morale, est ut cataplasma vulneri imponatur. Quod non aliud est quam quod sequitur. Semper amatur in quo ex deliberatione peccatur, et ideo probro minus imputatur. Eorum [Col. 0476C] ergo Deus opprobria audit, cum quam sint probrosa et pudenda ex plenitudine poenitudinis intelligi facit. Notandum repetit quod in superiori dictum fuerat versu, et forsitan non abs re. Omnes cogitationes eorum adversum nos, quia quo magis nos eorum puduerit, et quo major contra haec eadem erit nostra rebellio, tanto acriores assultus experiemur internos.
VERS. 62.—«Labia insurgentium mihi, et meditationes eorum adversum me tota die.» Insurgentium labia, nil aliud sunt quam emergentium suggestionum susurra. Mutae enim tentationes nil aliud quam verba sunt; quae, quod alii verbis, ipsae specierum lenocinio peragunt. Meditationes eorum [Col. 0476D] retractationes, vel potius delectationes esse noscuntur imaginum. Hae fiunt tota die, procul dubio assidue.
VERS. 39.—«Sessionem eorum, et resurrectionem eorum vide, ego sum psalmus eorum.» Sessio eorum est ex diabolica calliditate vitiorum fucata quietio. Ad tempus enim a tentatione quiescit, ut ex insperato prosternat quod secure aliquandiu victitare permisit. Porro 257 surrectio eorum, mentium repentina pervasio. Hanc petimus ut Deus videat, discernere videlicet nos faciat, ut dum in aliqua perfunctoria pace sopimur, nunquam ad subitum elisi praecipitari possimus. Denique fit psalmus eorum, cum intentio suggestionis pascitur ex inepta retractatione cordium tentatorum. Psalmus [Col. 0477A] enim nil aliud est quam quod vulgo dicitur ladius, qui sine vocis exercitio conficitur chordis et manibus. Sicut ergo psalmus aures, sic revolutio cogitationis mulcere dignoscitur, et nutrire malae spiritualitatis imagines.
VERS. 64.—«Redde eis vicem, Domine, juxta opera manuum suarum.» Thau, interpretatur consummavit. Consummat autem Deus, quorum fluctuationem diutinam certo fine determinat. Vicem reddit juxta opera, cum per singulas noctes ad abluendum lectum lacrymarum suggerit lavacra.
VERS. 65.—«Dabis eis scutum cordis laborem tuum.» Labor Dei est, dum vitiis debita vivacitate resistitur. Iste labor scutum cordis efficitur, a [Col. 0477B] quo diaboli spiculum omne recutitur. Hoc pro operum suorum vice eis redditur, ut quo insolenter intraverant, inde digna severitate pellantur.
VERS. 66.—«Persequeris in furore et conteris eos sub coelis, Domine.» In furore persequuntur, qui integra animadversione ab animo divinitus extricantur. Sub coelis quoque conteruntur, cum sub virtutum jure franguntur. Coelos virtutes vocat, in quibus solis gratanter Deus mansitat.
VERS. 1.—«Quomodo obscuratum est aurum, mutatus est color optimus, dispersi sunt lapides sanctuarii in capite omnium platearum?» Aleph, sicut superius, doctrina est, cujus solutio in versum [Col. 0477C] poterit pendere sequentem. Quaeritur ergo quomodo aurum obscuretur, quomodo utique notitia Dei, quae non est nisi amor, et qua nihil pretiosius est, et in qua etiam omnia scienda et gerenda docemur, tantopere in animo a pristina specie extenuatur. Color optimus mutatur, cum sinceritas cogitationis avertitur. Lapides sanctuarii in capite omnium platearum disperguntur, cum nitidissimae et perspicaces in omni sancta prudentia rationes, per saeculi voluptates et glorias (haec enim sunt totius saecularis intentio prima licentiae) a sua in Deum simplicitate dividuntur.
VERS. 2.—«Filii Sion inclyti et amici auro [Col. 0477D] primo. Quomodo reputati sunt in vasa testea, opus manuum figuli?» Beth, confusio. Quis enim justius confunditur quam qui de tanto pretio ad nihil pene redigitur? Filii Sion inclyti, intellectuales sunt motus masculina virtute liberrimi. Auro primo amiciuntur, qui sapientiae divinae privilegiis adornantur. In vasa testea reputantur, cum jam ad fragilia opera devolvuntur. Opus manuum figuli sunt, quia auctorem jam habent ex tam perversa conversatione diabolum. Hunc Pharao ille significat, qui Israelitas in luto et latere et paleis servire cogebat.
VERS. 3.—«Sed et lamiae nudaverunt mammam, lactaverunt catulos suos, filia populi mei crudelis, [Col. 0478A] quasi struthio in deserto.» Ghimel, retributio. Meritis enim nostris exigentibus hujusmodi: Casuum infamias pro retributione sortimur. Est ergo dicere: Non solum in terrena studia labuntur, sed et facti lamiae mammam nudant, cum sub specie benignitatis et alios ad eadem quae ipsi faciunt perpetranda, virosa verborum dulcedine, et feminea quadam adultatione compellant. Lamia enim monstrum est, muliebrem cingulo tenus habens formam. Mammam ergo nudant, cum doctrinam ad ea quae agunt propaganda promulgant. Catulos lactant, cum ad bestiales ritus alios lenocinando attrectant. Filia populi hujus crudelis quasi struthio in deserto, quia hi, qui superius filii dicebantur, et nunc per morum effeminationem filiarum vocabulo jam censentur, crudeles [Col. 0478B] sunt, quia quos diabolica suadela genuerint, sub terrena levitate recondunt. Struthionis enim natura, est ova in terra ponere, et ea pulvere adoperta relinquere. Ferro etiam pasci dicitur, nimirum quia hujusmodi, ac si cibis, malignitatibus satiantur.
VERS. 4.—«Adhaesit lingua lactentis ad palatum ejus in siti. Parvuli petierunt panem, et non erat qui frangeret eis.» Daleth, interpretatur tabulae. Qui sunt tabulae, nisi qui exciso a se internae plenitudinis robore a virtutis duritia extenuantur cogitatu et opere? Lingua ergo lactentis ad palatum ejus in siti adhaeret, cum deficiente aqua sapientiae salutaris [Col. 0478C] locutio ejus, qui monstruoso lacte pascitur ad ejus conformitatem, a quo virulentae doctrinae salivas acceperat, se continet. A palato enim saliva digreditur, et lingua palato astringitur, cum verba discipuli doctoris nequitia resculpuntur. Parvuli panem petunt, cum innocentiores et pravitate minus imbuti, documentum vitale deposcunt, sed dissertores omnino deficiunt.
VERS. 5.—«Qui vescebantur voluptuose, interierunt in viis, qui nutriebantur in croceis, amplexati sunt stercora.» He, dicitur ista. Et quae ista, nisi praesentia? Voluptuose vescitur 258 qui divinis eloquiis pro praesenti solum gloria delectatur. Is in viis interit, quia dum super his quae ad [Col. 0478D] Deum pertinent, verbum Dei adulterando, favores scilicet requirendo, extra se digreditur, perit. Crocus aurosi coloris est, et redolet. In croceis nutritur, qui aut sanctitatis specie, aut sapientiae opinione gloriatur. Hi amplexantur stercora, cum magna de se volentes intelligi, turpi subito aviditate proruunt ad infima, quae Apostolus arbitratur ut stercora (Phil. III, 8) . Huc enim respectat nostra littera.
VERS. 6.—«Et major effecta est iniquitas filiae populi mei peccato Sodomorum, quae subversa est in momento, et non ceperunt in ea manus.» Vau, interpretatur ipse, procul dubio idem qui ista, quae superius diximus significare praesentia; invenitur affectare. Hujus filiae populi peccato Sodomorum [Col. 0479A] major iniquitas efficitur, quia quantum argenti pondus a pondere plumbi distat, tantum peccata simplicium et hebetum a peccato eorum qui voluptuose vescuntur, et nutriuntur in croceis, differre constat. Sodoma enim interpretatur pecus silens. Et quid pecus nisi ingenita fatuitas, cujus ingenii nulla vox est? Quae etiam Sodoma subvertitur in momento, quia subvertibilis est, et prona casui, si sit qui impetat quovis modo. Et non capiunt in ea manus, quia quodcunque tali menti sese intulerit, gratanter admittitur turpe opus. Manus quoque in ea non capiunt, dum plusquam possibilitas agendi sustineat, facere appetunt.
VERS. 7.—«Candidiores Nazaraei ejus nive, [Col. 0479B] nitidiores lacte, rubicundiores ebore antiquo, saphiro pulchriores.» Zain, alimentum mundi. Et a quibus magis alitur mundus quam a filiis Sion inclytis, qui amiciuntur auro primo? Hos ergo exprimendo prosequitur. Nazaraeus interpretatur sanctus. Quasi diceret: Illi, qui quondam sanctitatis munditia florulenti erant, (haec enim tria Nazaraeus sonat) per appetitum coelestis gloriae candidiores sunt nive, haec enim coelitus labitur; per simplicis innocentiam actionis nitidiores lacte, quod ex carne nascitur; per tolerantiam corporeae titillationis, rubicundiores ebore antiquo, id est, ipsis incentivis suis examinatiores aliquo veteri sancto. Elephas enim, unde ebur, frigidae naturae est. Saphiro denique pulchriores, his videlicet multis, quorum in [Col. 0479C] coelis conversatio esse dicitur (Phil. III, 20) , digniores; saphirus enim ethereae speciei est.
VERS. 8.—«Denigrata est super carbones facies eorum, et non sunt cogniti in plateis; adhaesit cutis eorum ossibus, aruit, et facta est quasi lignum.» Heth, vita. Si superbia, qua cadimus, ruina sua mortem parit, humilitas, qua vere levamur, vitam munit. Unde facies eorum super carbones denigratur, cum tota eorum speciositas plusquam eorum qui peccato exstincti peccatores aestimantur, in sui ipsorum consideratione vilipendenda putatur. Inde est quod comae sponsi quasi corvus nigrae dicuntur (Cant. V, 11) . In plateis non sunt cogniti, [Col. 0479D] quia in latis et spatiosis hujus saeculi sollicitudinibus non sunt visi. Cutis eorum ossibus adhaesit, quia affectualitas, et ipsa etiam sensualitatis facilitas indivisibiliter se fortitudini rationis adjunxit. Arescit, cum ab omni fluxu lasciviae inanescit; et quasi lignum fit, cum ad impassibilitatis duritiam coalescit.
VERS. 9.—«Melius fuit occisis gladio quam interfectis fame, quoniam isti extabuerunt consumpti ab sterilitate terrae.» Teth, dicitur exclusio. Melius est occisis gladio, quam interfectis fame, quia levius est occumbere sine deliberatione aliqua lapsu peccati subitaneo quam defectu pedetentim lentescere diuturno. Isti enim extabuerunt consumpti ab sterilitate [Col. 0480A] terrae, quia vitiorum putoribus sunt addicti pro incultibilitate et longa incuria mentis suae. Unde merito a praedictorum isti; juxta sensum praemissae litterae, sorte excluduntur, quos cordis non terreni sed lapidei feracitas nulla consequitur.
VERS. 10.—«Manus mulierum misericordium coxerunt filios suos, facti sunt cibus earum in contritionem filiae populi mei.» Jod, desolatio est. Et quid magis desolatur quam quod Deo hospite vacuatur? Manus mulierum misericordium filios suos coquunt, cum opera ejuratorum hominum, nihil scilicet intellectualis tenoris habentium, eos, quos ad sui exempla contraxerint, ad sui ipsorum conformitates igne subdolae persuasionis emolliunt. Mulieres [Col. 0480B] et ironice misericordes vocantur, quia hinc lenociniorum mollitie fallunt, et illinc sub colore benignitatis imo quasi consulendi se ingerunt. Cibus earum fiunt, dum eos sibi incorporare contendunt. Et exinde filia populi conteritur, dum non rationis filius, qui, juxta Apocalypsim, ad thronum Dei perducitur (Apoc. XII, 5) , sed vulgaritatis intimae instabilis filia indesinenter obruitur.
VERS. 11.—«Complevit Dominus furorem suum, effudit iram indignationis suae, et succendit ignem in Sion, et devoravit fundamenta ejus.» Caph, interpretatur operatio. Quae operatio non nisi praemissae iniquitatis quidam effectus dicitur, sicut ex peccato peccati poena efficitur. Unde furorem suum [Col. 0480C] Dominus complet, ut qui peccato irascebatur, ex furore jam sententiam poenae irroget. Iram indignationis suae effundit, cum tentationis miseram conscientiam ludibriis exponit. 259 Ignem in Sion succendit, cum carnis petulantiae flammas in mente, quae Deum speculari consueverat, ingeri Deus sinit. Fundamenta ejus devorat, cum subsistentiam totius bonae intentionis absumit et abrogat.
VERS. 12.—«Non crediderunt reges terrae et universi habitatores quoniam ingrederetur hostis et inimicus per portas Jerusalem.» Lamed, dicitur cor servitutis. Cor servitutis intelligitur intelligentia, quae non ex ratione, quae imperat, sed ex [Col. 0480D] sensualitate, quae servit, habetur. Reges terrae sunt rationales motus, qui omnia nostra terrena disponunt. Terrae habitatores, membra sunt nostra super terram, vel quaelibet corporeae habitudines. Hi non credunt quoniam per portas Jerusalem hostis et inimicus ingrediatur, quia, ex veterimentis quiete jam desides non arbitrabantur quod per sensualitates visioni pacis quondam dedicatas, hostis antiquus, et post eum inimicitia naturalis appetitus suggerere quidpiam attentaret.
VERS. 13.—«Propter peccata prophetarum ejus et iniquitates sacerdotum, qui effuderunt in medio ejus sanguinem justorum.» Mem, viscera. Et quid sunt viscera, nisi ipsa cogitationum intentio, [Col. 0481A] quae, sicut viscera in corpore, ita sub cogitationibus latet in mente? Unde et Apostolus sanctum Spiritum vocat cogitationum discretorem et intentionum (Hebr. IV, 12) . Poenae ergo interioris intentio, peccata sunt prophetarum, et iniquitates sacerdotum. Sacerdotum, id est rationalium motuum, qui nos salubriter ductitare debuerant, iniquitas est, quod inter impetum carnis et spiritus non aeque judicant. Prophetarum vero, id est providentiarum, peccata sunt, quod sibi non futuri saeculi poenas aut praemia prospiciunt, sed quaelibet, quae fortuitu suboriri queant, sibi in praesenti fastuosa promittunt. Hi sanguinem justorum in medio ejus effundunt, cum ea quae intra se naturaliter justitiae convenire potuerant, in peccata convertunt.
VERS. 14.—«Erraverunt caeci in plateis, polluti sunt sanguine.—Cumque non possent, tenuerunt lacinias suas.» Nun, dicitur pascua eorum. Pascua eorum sunt quidquid in mundo eis suppetit curarum. Unde errant caeci in plateis, quia sub nullo discretionis lumine saecularibus se inspersere negotiis. Sanguine polluuntur, cum inter ea nulla non contagione criminis inficiuntur. Cumque eis peccare non suppetit, lacinias suas tenent, quia nunquam esse absque peccandi intentionibus sustinent. Sicut enim lacerna laciniis, sic cura forastica innectitur intentionibus pravis.
[Col. 0481C] VERS. 15.—«Recedite, polluti, clamaverunt eis: Recedite, abite, nolite tangere. Jurgati quippe sunt, et commoti dixerunt inter gentes: Non addet ultra ut inhabitet in eis.» Samech, dicitur audi. Plane petuntur ut audiant, quibus sanguine pollutis clamatur ut a sua pollutione recedant. Sunt autem qui clamant aut divina verba, quae intonant, aut intellectualitates, quae quod improbe fit naturaliter objurgant. Recedunt si a perversa exsecutione se subtrahunt, abeunt si ab intentionum vanitatibus resipiscunt. Tangere vetantur, cum affectum illo non intorquere jubentur. Jurgati sunt, qui ex divini perceptione eloquii contra suam vecordiam rixas in animo conceperunt. Commoventur, cum in ipsa sua disceptatione turbantur. Unde ad studia veterna mox reflexi dicuntur, id est proponunt, quod [Col. 0481D] inter gentes eos non inhabitet, possessas videlicet semel a tot criminibus mentes nequaquam Deus ulterius mansurus intret.
VERS. 16.—«Facies Domini divisit eos, non addet ut respiciat eos, facies sacerdotum non erubuerunt, neque senum miserti sunt.» Phe, interpretatur os. Os autem nil aliud est quam ipsa quae sibi jungitur Dei facies. Facies, inquit Domini divisit eos, quia dum in illa interiori contentione istinc poenitentiae lacrymas, illinc mundiales lascivias sua sibi in mente praesculpunt, quasi ante superni Judicis se ora constituunt, et sanctae conversationis difficultate perspecta, quasi ab ore Dei ad proposita laxiora se [Col. 0482A] referunt. Et quia ex deliberatione sic ad peccata feruntur, nequaquam addit Deus ut per illationem poenitudinis respectentur. Facies sacerdotum non erubuerunt, cum rationi cum Deo se monenti impudenter restiterunt. Neque senum miserti sunt, cum maturo aliquoties statui, et peccata fastidienti incentiva etiam peccandi obtulerunt.
VERS. 17.—«Cum adhuc subsisteremus, defecerunt oculi nostri ad auxilium nostrum vanum, cum respiceremus attenti ad gentem, quae salvare nos non poterat.» Ain, dicitur fons, vel oculus. In fonte vel oculo, itidem intentio accipitur, de qua emergunt cuncta quae mente concipimus. Unde cum [Col. 0482B] adhuc subsistimus, id est post Dei desertionem cum pro sola saeculi honestate a criminibus nos continere disponimus, oculi nostri ad auxilium nostrum vanum deficiunt, cum intentiones nostrae fragili subsidio innisae subito emarcescunt. Brevi enim se continet, non Deus, sed Aegyptus auxilium praebet, imo manum innitentis sibi perforat, quae non solum salvare non potest, sed ipsum suum opus coram Deo imprudenter addemnat. Sed videndum, in his duobus posterioribus 260 alphabetis, quiddam quod a prioribus discrepat, et certum utique quod non abs re fiat. Duo nempe characteres in his ulterioribus Phe scilicet, et Ain praeposterantur, quae in prioribus Ain videlicet ante Phe ordinate locantur. Et dixisse me recolo quod in hac lamentatione [Col. 0482C] quaterna quatuor peccandi portendantur genera. Porro in duobus, penultimo utique et ultimo, consensus intelligitur ac operatio, sicut in duobus prioribus suggestio et delectatio.
In primis igitur Ain ante Phe ponitur, ut per hoc innuat quia in suggestione et delectatione mens suum ordinem non excedat, dum intentio qualecunque opus ipsius delectatiunculae praecedere videatur. At postquam consensus et operatio in mente successerint, ibi oculus pravae providentiae cessim vadit, quia mens universa in externos affectus evadit. Quid enim ibi facit intentio, ubi ipsa postposita jam saevit actio? Consensus plane quaedam exhibitionis est portio, quod habes ex Evangelio de juvene extra portam elato (Luc. VII, 12) . Est ergo in consensu [Col. 0482D] et opere justa ordinis litterarum mutatio, ut ibi nimirum subsidat intentio, quo operis mens universa se praemisit in studio. Porro triplicitas quae in tertio alphabeto praeponitur characterum, nil aliud est quam instructio sacri eloquii ad munimen cogitationis, locutionis et operum; haec enim necessaria est triformiter ad restrictionem lapsuum. Sicut enim verecundia ante casum utilis est, post casum vero sanctae confessionis obstrusio est, sic intentio ante peccatum multa circumspectionum cura indiget, postquam vero in perversum transit opus, deses et pene nulla remanet, quia quo intendat, postquam satis suae fecerit voluntati, non habet.
VERS. 18.—«Lubricaverunt vestigia nostra in itinere platearum nostrarum, appropinquavit finis noster, completi sunt dies nostri, quia venit finis noster.» Sade, justitia; quae refertur, sicut superius, ad justa Dei judicia. Qui respexerant ad gentem, id est ad humanae circumspectionis astutiam, quae eos salvare non poterat, modo lubricasse vestigia sua in itinere platearum dicunt, cum labefactari affectiones suas per sollicitudinum saeculi disquisitiones attendunt. Finis eorum appropinquat, cum peccatum consummatur in opere, quod animus destinarat. Dies eorum complentur cum virtutes consumuntur. Et hoc, quia venit finis omnimodae scilicet mentium destitutionis.
VERS. 19.—«Velociores fuerunt persecutores nostri aquilis coeli; super montes persecuti sunt nos, in deserto insidiati sunt nobis.» Coph, conclusio. Plane concludimur, cum vitiorum frequentia coangustamur. Unde velociores aquilis coeli persecutores nostri sunt, cum carnis incentiva, quae nobis naturaliter incumbunt, ex ipso consuetudinis usu, ipsis etiam daemonibus rabidiora sunt. Aquilae enim pro sua rapacitate id significant. Super montes nos persequuntur, cum in ipsa superbia nostra nos demoliuntur. In deserto insidiantur, cum nos a Deo desertos ob nostra facinora aucupantur.
VERS. 20.—«Spiritus oris nostri Christus Dominus [Col. 0483C] captus est in peccatis nostris. Cui diximus: In umbra tua vivemus in gentibus.» Res, dicitur spiritus. Spiritus autem oris nostri, intelligentia est cordis nostri. Os enim pro corde ponitur, ut est: «Os justi meditabitur sapientiam (Psal. XXXVI, 30) ;» et: «Voluntaria oris mei beneplacita fac (Psal. CXVIII, 108) .» Ipse Spiritus Christus Dominus dicitur, quia et ungi a Deo ei specialiter attinet, et dominari eum non minus decet. Is in nostris peccatis capitur, cum eorum superveniente servitio ab arbitrii sui libertate privatur. Cui dicimus, id est, ascribimus quod sub umbra ejus vivere possimus in gentibus, quod videlicet sub imagine rationis, non in azymis sinceritatis, saeculari videlicet illa, de qua [Col. 0483D] supra diximus, cautela nos inter vitia palliare queamus.
VERS. 21.—«Gaude et laetare, filia Edom, quae habitas in terra Hus. Ad te quoque perveniet calix, inebriaberis, atque nudaberis.» Sin, dicitur vita. Gaudere ergo et laetari filia Edom praecipitur, dum terrena mens in praeputio, et carnis suae sepulta delictis viciniora salutis offendit, et ad vitam respirandi corporis et animae, pro quo utroque gaudere et laetari jubetur, causas incidit, cum veniens ad Babylonem ibi liberari incipit. Edom enim terrenus dicitur. Edom autem filia affectio est carnali mente progenita, haec habitat in terra Hus, quae interpretatur festina, ac peccatum utique praepropera: [Col. 0484A] Non enim invenitur ab Apostolo in hac terra, id est carne bonum (Rom. VII, 18) . Ad hanc quoque pervenit calix, quia sicut rationem, ita et affectum ex pudore peccati sententia bonae respirationis intercipit. Inebriatur, cum a veterum malorum conscientia et consuetudine absentatur. Nudatur, cum piae confessionis veritate vetegitur.
VERS. 22.—«Completa est iniquitas tua, filia Sion, non addet ultra ut transmigret te. Visitavit iniquitatem tuam, filia Edom, discooperuit peccata tua.» Thau, interpretatur erravit, vel consummavit. Error enim vere consummatur, cum ipse etiam affectus, qui ad malum proclivior est, de suo errore suffunditur. Cum ergo affectus, filia Sion [Col. 0484B] nimirum, intellectualitatem non transmigrat, id est a recto statu non distrahit, iniquitati profecto ejus finem indit. Iniquitatem ejus filia Edom visitat, 261 cum ex eo quod interiores motus non aeque dijudicat, etiam fastidium carnalis appetitus valde insimulat. Nisi enim fastidiret peccata sua, et illius non discooperiret.
VERS. 1.—«Recordare, Domine, quid acciderit nobis, intuere et respice opprobrium nostrum.» Recordatur Deus quid nobis acciderit, cum lapsuum nostrorum recordari nos facit. Opprobrium nostrum intuetur, cum illud, quo majus nihil est, defectum nostrum a Deo perpendere aut dolere hortatur. [Col. 0484C] Unde et septem mulieres in Isaia: «Aufer, inquiunt, opprobrium nostrum (Isai. IV, 1) .» (VERS. 2) «Haereditas nostra versa est ad alienos, domus nostrae ad extraneos.» Haereditas nostra, corpora nostra sunt quae mitibus sub specie terrae in possessionem promissa sunt. Haec ad alienos vertitur, cum vitium quodlibet ea abutitur. Domus nostrae ad extraneos vertuntur, cum nostrae conscientiae ad eos, qui nihil juris in nobis, nisi ex nostra proditione habent, scilicet daemones, intorquentur.
VERS. 3.—«Pupilli facti sumus absque patre, matres nostrae quasi viduae.» Absque patre fuimus, qui diabolum, qui secundum veram essentiam esse desiit, patrem habuimus. De ipso enim legitur: [Col. 0484D] «Habitent in tabernaculo ejus socii ejus, qui non est (Job. XVIII, 15) .» Matres nostrae quasi viduae, Deo, qui vere solus est, carentes conjuge.
VERS. 4.—«Aquam nostram pecunia bibimus, et ligna nostra pretio comparavimus.» Aquam suam pecunia bibit, qui vapidum statum suum, et spiritualis vini calore alienum impensa pecuali stoliditate coemit. Pecunia enim a pecoribus dicta est, quia de pecorum fieri solebat tergoribus. Ligna nostra pretio comparavimus, cum insensibilitatem, et merubidos animi et corporis habitus dato pretio totius rationalitatis acquirimus.
VERS. 5.—«Corvicibus minabamur, lassis non dabatur requies.» Cervice minatur, cui superbia dominatur. Cervicosos enim superbos dicimus. Lassis [Col. 0485A] requies non datur, cum laborantibus, juxta Evangelium, et oneratis refectio internae requiei nulla conceditur (Matth. XI, 28) .
VERS. 6.—«Aegypto dedimus manum, et Assyriis, ut saturaremur pane.» Aegypto dat manum, qui mundo attribuit operationis suae studium. Assyriis idem dat, qui curialitates, et nomina vana sibi conciliat; hoc enim Assur, qui aula dicitur, ex honorum aulicorum fasce designat. Et hoc sit, ut pane saturentur, terrena videlicet ad tempus jocunditate laetentur.
VERS. 7.—«Patres nostri peccaverunt, et non sunt; et nos iniquitates eorum portavimus.» Patres nostri sunt, quorum imitamur exempla, qui peccant, et ideo non sunt, quia a vera exterminantur [Col. 0485B] essentia. Nos iniquitates eorum portamus, quia gravi ultione ferimur, qui nequaquam peccati alieni poena corrigimur. «Septies enim ultio dabitur de Cain, de Lamech vero septuagies septies (Gen. IV, 24) .» (VERS. 8) «Servi dominati sunt nostri, et non fuit qui redimeret de manu eorum.» Servi vitia sunt, si causa pro effectu ponatur, quia servos nos faciunt.» Qui enim facit peccatum, servus est peccati (Joan. VIII, 34) .» Non fuit qui redimeret de manu eorum, quia verum esse non habuit, et quasi Dei intra se subsistentia caruit intellectualitas, quae liberos exinde facere non potuit.
VERS. 9.—«In manibus nostris afferebamus panem nobis, a facie gladii in deserto.—In manibus [Col. 0485C] nostris panem nobis afferimus, cum ex operum nostrorum studiis pabulum nobis alicujus mundanae prosperitatis exigimus. Et hoc a facie gladii in deserto, id est urgente necessitate peccati, in quo ejus refectione subtracta deserimur a Domino. Gladius enim peccatum est.
VERS. 10.—«Pellis nostra quasi clibanus exusta est a facie tempestatis famis.» Pellis nostra affectus noster est, quod sicut cutis in corpore, citius laedatur in mente. De multis enim malis afficimur, quae voluntate horrescimus, sic enim haec duo discernimus, quia et bona ex ratione volumus, de quibus non afficimur. Haec pellis quasi clibanus exuritur, tanto furiosus ardens quanto in morem clibani magis occluditur. A facie tempestatis famis exuritur, [Col. 0485D] cum ab instantia internae intemperiei, quae famem verbi Dei parturit, conflagratur.
VERS. 11.—«Mulieres in Sion humiliaverunt, et virgines in civitatibus Juda.» Mulieres in Sion humiliant, cum ubi bonae voluntatis aliqua fecunditas arridebat, status conscientiae subjugant. Virgines in civitatibus Juda pariter humiliantur, cum illa, quae post peccatum sola residet medicina, confessio scilicet, intra conceptacula mentis, sterilitate damnatur
VERS. 12.—«Principes manu suspensi sunt, facies senum non erubuerunt.» Principes manu suspenduntur, cum sensualitates nostrae a concupiscentiae carnalis effectu, non desiderio, sed inopia possibilitatis arcentur. Facies secum non erubescunt, [Col. 0486A] cum maturiores animi habitus, qui aliquoties pudoratius sentiunt, sensuum levitates irrumpunt. Facies autem pro praesentia vel cognitione in Scripturis solere accipi nulli dubium est.
VERS. 13.—«Adolescentibus impie abusi sunt, et pueri in ligno corruerunt.» Tunc adolescimus, cum ad aliquot mentis robur excrescimus. Sed hac adolescentia impudice abutimur, cum bonarum artium valetudinem in contrarias 262 fortitudines commutamus. Quod saepius experimur, dum quos perspicaces olim Deo cognovimus, astutiores saeculo impudentissime jam videmus. Pueri in ligno corruunt, cum hi, qui nihil virium et subtilitatis attigerant, nimio flagitiorum usu impudentiae et insensibilitati sese addicunt.
[Col. 0486B] VERS. 14.—«Senes de portis defecerunt, juvenes de choro psallentium.» Senes de portis deficiunt, cum intellectualitates quibus descriptio est insita animorum, in interni examinis censura succumbunt. In portis enim urbium exerceri solebat reipublicae solemne judicium. Juvenes de choro psallentium pereunt, cum vivaces solertiae a bene agendi unanimitate desciscunt.
VERS. 15.—«Defecit gaudium cordis nostri, versus est in luctum chorus noster.» Gaudium cordis nostri deficit, cum testimonium conscientiae, quod est gloria nostra (II Cor. I, 12) , in nobis obsurdescit. Chorus noster in luctum vertitur, cum benevolentia animi sibi concors operibus luctu dignis involvitur.
[Col. 0486C] VERS. 16.—«Cecidit corona capitis nostri. Vae nobis, quia peccavimus!» Corona capitis nostri cadit, cum totius nostri praemii spes, si qua quondam bona fecimus, inanescit. Victoribus enim antiquitus corona dabatur, sed victoria nulla est, quae defectu cassata est.
VERS. 17, 18.—«Propterea moestum factum est in dolore cor nostrum, ideo contenebrati sunt oculi nostri. Propter montem Sion quia disperiit, vulpes ambulaverunt in eo.» Quod est dicere: Quia a corona destitimus, et ad vae ob peccata devenimus, propterea moestitiam ex quotidiani casus mordaci suspicione incurrimus, ideo ad alicujus futuri boni prognosticum exspectationes nostrae caecutiunt, [Col. 0486D] dum se pii meriti spes nullae objiciunt. Et hoc fit propter montem Sion, quia disperiit, propter excellentiam videlicet, qua olim imbuta mens fuerat divinae speculationis, quae propter ingruentia menti vitia oblitterari commeruit. Sion enim in speculam vertitur. In hoc monte vulpes ambulant, quia istam perfunctoriam sanctitatem daemonum calliditates et tenebrarum facta conculcant. Animal enim subdolum est, et quod cuniculis delectetur.
VERS. 19.—«Tu autem, Domine, in aeternum permanes, solium tuum in generatione et generationem.» Ac si dicat: Horum momentanea sanctitas evanuit, sed tu, id est tui, tibi videlicet incorporati, non temporarie, sed aeternaliter tibi obsecundare deliberant, et hi, quibus ac si in solio praesidere [Col. 0487A] et regnare dignaris, non solum in hac, qua tibi nascuntur praesenti generatione, sed etiam in illa hujus saeculi subsecutiva regeneratione, famulatum perpetuant.
VERS. 20.—«Quare in perpetuum oblivisceris nostri, derelinques nos in longitudinem dierum?» Si tu, inquit, tuis haec impertiris electis, ut hic et in posterum tui eis indivisibilitatem largiaris, nos, quos a te desipere vides, et resipiscere facere potes, quare hic perpetuum tibi serviendi affectum, et illic diuturnitatem inexplebilis lucis aufers? Vox est eorum qui de sua salute haesitant.
VERS. 21.—«Converte nos, Domine, ad te, et convertemur, innova dies nostros sicut a principio.» Certe, inquit, si tu gratiam conversionis [Col. 0487B] nobis inspirares, procul dubio nil possemus nisi ad te sicut et illi converti. Innova ergo dies nostros sicut a principio, id est eam claritatem pii desiderii, quae jam deambulacra vulpium facta est, in nobis repara, ut fas sit redire ad dulcedinis atque laetitiae [Col. 0488A] quondam expertae principia. Sed tu per obstinationem nos repellis, et te iratum irremediabiliter ostendis.
Quoniam tandem emenso pertimescendi laboris opusculo per immensas mysteriorum voragines sermo noster enatavit, securrissimo ausu dicam quia, in tam horrendi transmissione sali, solum Deum remigem et nauclerum habuerim. Testor enim ipsum, intra cujus portus anchoram meae intentionis appulerim, quod ab ipso exordio totius hujus stadii in tantum ingenii mei acumen hebuerit quoties aciem animi ad haec vestiganda tetenderim: ut nisi ad ipsum, cujus vultus lumen cordi nostro insignitur lacrimabiliter respectarem (quippe qui bona conscientia id me arripuisse cognoscerem) cum magna [Col. 0488B] procul dubio ab eo quod coeperam confusione desisterem. Sed infinitas super hac experientia, Deus, grates, qui sic nos tuo munere imbuis, ut nos nullo modo lateat quid ex te, quid sapiamus ex nobis.
[Col. 0487B] Quoniam ergo hujus aestuantissimi freti qualemcunque Deo ductore portum attigimus, ad te [Col. 0487C] S. Norbertum alloquitur Auctor. tandem in quo totius sinceritatis judicium praeeminere non ambigo, quasi in solidissimo littore commercia nostra, magnis cordis et corporis coempta sudoribus, magister reverende, deponimus. Nec enim te improvide eligimus hujus nostrae supellectilis [Col. 0487C] appretiatorem, immo vigilantissimum discussorem, cui prorsus insolitum scio, sine omnimodae aequitatis intuitu censoria quempiam jaculari sententia, cujus nimirum operis gressus indesinenter praecurrere consuevit intellectualis consilii palpebra. Non absurde, inquam, tuis praesens opusculum disquisitionibus appulisse decreverim, praesertim cum indubitanter agnoverim neminem super interioris 263 hominis statu in cunctis nobis contiguis regionibus majorem discretionis obtinuisse vim. Nec id injuria. Quid enim spirituale nescias, cum in hujus examinatione te indesinenter exerceas? In his tractatibus noctem diei continuas, in hujus contemplationis radio, totius interni habitus delectatione conspiras. Quod si ad animales, quorum copia est [Col. 0488B] infinita, magistros, et qui suis dignoscuntur sensualitatibus irretiti, aliqua spiritualiter sensa proponerem, studium plane meum eorum lentitudine considerata gravissime examinarem.
Ad te igitur, qui spiritualiter cuncta examinas et a nemine judicaris, securus intendo, quia ad liquidum universa, et his majora non penetrare non poteris; [Col. 0488C] cum nihil sit aliud quam divinum et spirituale quod vivis. Si qua ergo istic corrigenda perpendis, consilio cum Scripturis, quarum tibi non infrequens usus exstat, communicato, nequaquam corrigere dedigneris, sciens indubie quia non ingratum me ullo modo reperies, si qua inibi oblitteranda, vel potius immutanda notaveris. Caeterum ad litteram nihil me dixisse nolo mireris, quia quod B. Hieronymus satis superque elucidasse in promptu est, idipsum repetendo schedulas implere supervacaneum procul dubio mihi est. Quae ergo pro captu meo, et Deo, ut credo, indigno peccatori aspirante, bona intentione peregisse me memini, non tantum tua lectione quam oratione firmanda et auctorizanda transmisi.
[Col. 0487] EXPLICIT TROPOLOGIARUM LIBER QUINTUS ET ULTIMUS.
De incarnatione contra Judaeos
[Col. 0489A] 264 Patri et domino sanctae Suessionensis Ecclesiae decano BERNARDO indignus admodum praenomine suo.
Petitionem tuae sanctitatis biennio distuli, sed jam nunc nescio si digne paruerim. Fateor enim tibi Dominum, quem communem testor, multum me hujus postulationis puduit, dum tuam de me opinionem majorem sentio quam merui. Scientiae enim imbecillitatem expaveram, et dum inexperta, et quae Gregorios Hieronymosque terrere poterant, exigor, sub assumpto turpiter fasce veritus casum, quantum licuit, urgentem te dilationibus hucusque suffugi. Inauditas plane et male subtiles quae nostrae intenduntur fidei controversias refellere, perspicacissimi animi postulat puritatem. Dominicae [Col. 0489B] namque Incarnationis illa sinceritas oculo vestigatur nonnisi a quibusdam imaginationibus lautiore, quibus cum me noverim acerrime praepeditum, nimirum valde cum id aggredi cogerer, aestuabam. [Col. 0490A] Si enim id facerem, et res vilipensioni pateret, (cogitabam secundum hominem) hoc mei honoris posse fieri detrimento, imo, quod magis verendum est, tepide tractare de talibus Ecclesiae poterit officere documento. Attamen pensans quod tantopere orationem praemittere me rogasti, ad eum qui omnia mea hactenus coepta juvisset, cor appuli, demumque, si qua possem, super tuo negotio elaborare tentavi. Si quid in eo bene potui, in hoc tibi ascribo, quia tuae summae humilitati humiliter obtemperare proposui. Cum puer essem et sub paedagogo agerem, accidit me quasdam admodum saeculares litterulas dictitasse [Col. 0489C] De his fuse in Vita sua. ; quod cum magister idem aegre tulisset, dormienti astitit cano persona capite, dicens: Volo mihi rationem de litteris reddas, verumtamen manus [Col. 0490B] quae scripsit non est illius personae quae scripsit. Quod cum esset mihi ab ipso relatum, animadverti quod aliquid mihi internae lucis impenderet Deus, ut manus mea piis serviret operibus.
Cur tractatum fuerit aggressus rationem reddit auctor. Tolerabile utcunque est, cum ab his fidei nostrae detrahitur qui ejus nequaquam dogmata susceperunt. At cum hi qui Christi reconciliati videntur gratia adversus eamdem controversiarum dentes et linguae macheras exacuunt, omnium bonorum animi pie aemuli tali auditione tabescunt. Etsi Judaica inertia de Filii Dei intra Virginem conceptione submurmurat, nimirum res est inolita genti, et pudendum quiddam sibi aestimat incuti, cum a suis Deum, qui sibi Salvator advenerat, progenitoribus traditum audit cruci. Porro Christianus, qui hoc ipso censeri [Col. 0489C] nomine non refutat, qui, quamvis miser et tepidus, ecclesias tamen intrat [Col. 0489] Joannem hic comitem Suessionensem intelligit. ; altaria aliquoties et sacerdotes honorat, dum Eucharistiae fidelium et peccatorum confessioni communicat [Col. 0489C] Vita Guib., lib. III, cap. 15, infra. ; qui Dominicae memorias passionis adorat, et interdum etiam eleemosynarum [Col. 0490B] largitiones affectat. Is, inquam, quare Judaicis sermonibus se inclinat? Quare eorum adversum nos contentiones assumit ac roborat? Susurria eorum qui per se grunnire non audent, suo, quo Deo judice brevi florebit, potentatu sustentat; et quod illi in faucibus vix loquuntur, iste promulgat, et, o mirum! verborum suorum superstitionis arguitur, aegre fert, vix tolerat, sese Christianum inclamitat. Et quis furor est, ut qui Judaeum aut paganum se haberi aut vocari respuit, eorum caeremonias tueatur, et instituta defendat, in leges odium Christianas exerceat, imo idipsum vituperet quod adorat? Dum cum Judaea quadam facetissima de hoc ipso colloquerer, extremae, ait, dementiae est [Col. 0490C] sui quas dicit Salvatoris imagines hominem adorare, et idem mox quod adoravit, postquam recesserit, subsannare.
Plane hunc non incongrue Neutericum novo vocabulo dicam, qui neutrum sectatur, dum ea quae [Col. 0491A] laudat jura non prosequitur, et quae videtur prosequi Christiani studii jura non laudat. Haurit ergo homo nequissimus ex Hebraeorum confabulatione verba nefaria, et quae sint nostrae pudicae fidei non modo dictu, sed vel auditione gravissima. Certe credideramus hactenus, quia legeramus Virginem illam unicam, sine exemplo Deiferam, in universo mundo interemisse pravitates haereticas. Sane ex ea Natus capita confregit inimicorum suorum (Psal. LXVII, 22) , ipsa sunt capita draconis dati in escam populis Aethiopum (Psal. LXXIII, 14) . Et unde huic valentissimae dominae accedet impotentia? quin etiam conterat verticem capilli in delictis suis perambulantium (Psal. LXXVII, 22) . Quisquis contra Virginis partum disputat, in Spiritum sanctum blasphemat. [Col. 0491B] Nemo autem sanus dubitat quin felix eadem fuerit Spiritu sancto fecunda: non est ergo blasphemia haec remissiva.
Audieramus beatitudinem mundicordium, quod hujusmodi visuri sint Deum (Matth. V, 8) . Joannes, qui nemini secundus in natis est mulierum; solvendae calceamenti Jesu corrigiae se profitetur indignum (Luc. III, 16) . Hi agni carnes coquunt aqua, et foede nimium ab eis dissipatur calceamenti corrigia, qui genituram Salvatoris discrepare non aestimant ab aliis, nec habere mysteria. Omnium a saeculo sanctorum, et qui ante gratiam praevidere fiendum, et sub gratia tractavere de facto, super hujus consideratione sacramenti puritas intellectualis emarcuit. Ubi etsi scintillam momentaneae intentionis pius [Col. 0491C] quilibet contemplator habuit, ad id tamen quod comprehendi non poterat, oratione caruit. Meritoque super hoc hominum perspicacitas siluit, ubi totius eorum naturae exemplum defuit. Ad hoc itaque capiendum nulla subtilitas spiritualis evaluit: Generationem enim ejus, ait propheta, quis enarrabit (Isa. LIII, 8) . Nunquid etiam dicet homo: Homo natus est in ea, et ipse fundavit eam Altissimus (Psal. LXXXII, 5) .
Si ergo nulli mundicordes, si nec uterinus cognitor Baptista Joannes, si neque propheta, neque apostolus quidpiam super tanto praesumpsere negotio, quid sapiet, precor, animus, impudicitiis enormibus sordens, apud quem flagitiosa commercia nihil residui [Col. 0491D] habuerunt? Si Paulus nec ad tertium raptus coelum ausus est quidquam tale, optime congruit modo de his hominem turpissimum disputare? Si ipse ex affectu laudaret, laus ejus in se deficeret; in ore enim peccatoris nequaquam speciosa laus esset (Eccli. XV, 9) , ne dum omnium spurcissimus cum nostrae exordia salutis exprobret, et partus coelo ac terra digniores infamet. Dissererem de ejus genere et moribus, nisi mihi per sequentia sese largior aperiret locus. Certo autem nobis constat certius quia continuis ingentium facinorum libidinumque motibus in supremae hujus blasphemiae venit casus. Sed jam aliqua maledictorum ejus proponamus, quibus, quia ex putidissimo Judaeorum fonte prolata sunt, ita respondeamus ut impuri dogmatis susurrones cum [Col. 0492A] suo promulgatore claudamus. Mariae vero erit, si sui supplices secundos exitus habeamus.
«Nullus, inquiunt, nisi qui desipiat, credit Deum ad uteri feminei sese dimittere voluisse vilitatem, et consuetudinarii incrementi pertulisse moras. Illud potissimum horrori est ut is, qui Deus diceretur, per mulieris virginalia funderetur. Isdem quoque natus, cum non dissimilia humanitati membra haberet, et feminalibus usus est, et edendi ac bibendi necessitati subjacens, his etiam quae consequuntur aerumnis addictus est. Unde prorsus ridiculum est ut is talis Deus habeatur qui in nullo a miseriis discrepare communibus videatur. Porro [Col. 0492B] si dicatur quia de Virgine natus fuit, falsissimum est, quia homo, tanta infirmitate depressus, contra leges naturae nasci non potuit. Maximum denique huic sententiae robur accessit quia cum latronibus ipse et latronum morte decessit. Et unde malum se potuit resuscitare, qui non praevaluit tam putendi exitii facta vitare?»
Haec ille. Nos autem:
Deus incomprehensibilis, continens et implens omnia, corporalibus pollui non potest. —Deus, cui nullus similis, ne sileas neque compescaris (Psal. LXXXII, 2) , sed imple faciem ejus ignominia (Ibid., 17) , qui minuit nomen tuum. Mihi enim nihil attinet de his qui foris sunt judicare (I Cor. V, 12) . Quaeramus [Col. 0492C] tamen ab utrisque Deum incircumscriptum omnia regentem credant, nec ne. Si dicant eum aliqua, licet magna, corporalitate finitum, et ac si senem gloriosum ex Danielis libro majestative confingant, quod dicere sunt soliti, quoniam oculos et aures, manus, uterum et pedes Dei ubique Scripturarum reperiunt (Dan. X, 6) : et nos pariter nescio quam avem eum dicemus, quoniam alatus legitur et volasse, ut est: Sub umbra alarum tuarum protege me (Psal. XVI, 8) . Et: Filii hominum sperabunt sub alarum tuarum tegmine (Psal. XXXV, 8) . Ascendit quoque super Cherubim, et volavit (Psal. XVII, 11) . Quod si quemquam eorum dicti hujus pudeat, et Deum incomprehensibilem, ut est, esse concedat, respondeat [Col. 0492D] mihi an is, qui ubique totus est, et universaliter quae creavit adimplet, corporalibus, quae in mundo sunt, aut etiam spiritualibus immunditiis polluatur? Totus enim ubique omnia continet ac implet, ut diximus. Quod si dicat, quod et verum est, naturam illam impenetrabilem alterius non posse naturae diversitate foedari, consequenter inferimus quia nec Deus potuit aut debuit, aut sua, aut materna, humanitate gravari.
Deus creaturas condidit bonas. —Subinde interrogatio subsequatur: Utrum bona an mala Deus fecerit quae creavit? 264 Haud dubium plane quin bona et valde astruat (Gen. I, 31) . Licet enim post hominis creationem solita Moyses verba tacuerit [Col. 0493A] scilicet Deus vidit quod esset bonum (Gen. I, 10) , quod constat non sine mysterio factum, tamen esset omnimoda absurditate plenissimum, si humiles creaturae hominum subsidio factae, valde dicerentur bonae, et is qui ad Dei imaginem est conditus inferior fieret bonitate. Imo valenter excellit; nam praepostere Conditor ordinasset, si bruta intellectualibus praetulisset. Si ergo bona a Deo est condita natura mortalium, quod utique est, quid aspernaris quod creaturae conditionaliter bonae pius auctor illapsus est?
De originali peccato. Circumcisio et sacrificia per fidem profuere Judaeis. —Quod si de originalis peccati contagio, de quo tamen apud Judaeos silentium est, agitur, dicemus quia quiqui hoc remedio eguerunt, [Col. 0493B] fide sua potius, ut parentum, quam circumcisione, seu caeremoniis mundati sunt. Verbi gratia, feminae apud Judaeos quondam fideles recens natae et mortuae, nec etiam ad templum cum hostiis delatae, nunquid iere perditum? Certe fides non per sacrificia, sed sacrificia valuere per fidem; et locus in feminis circumcisioni non erat. Respexit enim Deus Abel, inde [al., et ad] ejus munera (Gen. IV, 4) . Ergo quicunque vel in circumcisione, seu praeputio, tunc temporis salvabantur, fide meruerunt sua parentumve salvari. Non immerito itaque in Actibus apostolorum dicitur: Fide mundans [al., purificans] corda eorum (Act. XV, 9) : licet nostris hostibus confutandis, haec minime susceptibilis apud ipsos nequaquam Scriptura conveniat. Sine fide etiam in baptismo [Col. 0493C] caetera sacramenta cassantur. Virgo igitur paritura Deum, fide sibi munditiam, ubi Deum susciperet, comparavit. Sed jam ad susceptam seriem redeamus.
Creditur a vobis Deus omnipotens. Et certe omnipotens non fuit, si ad hominem, quem bene fecerat, pro redimendo suscipiendum pietate duci non potuit. Peccare enim, est impotentia; pietate superari, potentia. In hac enim quam dicitis infirmitate plus potuit. Fecit enim quod debuit. Specialiter sane Deus misericordiarum debitor est. Cur nobis non proponitis quod vos continua murmurationum, et [Col. 0493D] querelarum obstinatione rebelles, quasi aquila pullos in deserto circumtulit, multimoda idololatriarum repetitione damnatos in terra promissionis tamen fovit. In lege et prophetis vestris non modo misericors, quod est in natura, aut miserator, quod est in efficientia, sed ipsa essentialis misericordia vocitatur, etsi ipse aliter se egisset, seipsum profecto negasset.
Dicitis igitur quia feminei ventris humilitas divinae sublimitati non congruit. Quare, inquam? Quia tot sunt praesertim in sexu femineo fragilitates ut ipsa sibi plerumque natura sordescat. Et cum sibi ipsa humanitas ob frequentes quibus obsita est miserias indignetur, ignavum est credere quod his divinitas unquam implicari pateretur.
Quare humanam Deus potius quam angelicam assumpsit naturam. —Bene sensa sunt haec. Debuerat ergo Deus propter evitandos carnis fetores, angelicos sibi uteros praeparare. Hos forsitan aptiores conceptioni ipsius poteritis judicare. Minime gentium. Non legistis quia coeli non sunt mundi in conspectu ejus (Job XV, 15) . Et: In angelis suis reperit pravitatem? (Job IV, 18.) Si de dignitate agitur, nil Creatori in creatura dignum. Et cum sit tanta Conditoris puritas, ut conditorum omnium justitiae habeant unde displiceant, illam rationalem, quae videbatur infirmior, naturam congruentissima sibi ratione connexuit, ubi praeter ullam meriti spem sola gratia dignationis apparuit. Nam si angelos [Col. 0494B] apprehendisset, supparilitas quaedam videri, quia incorporei sunt, ex assumptione contigua potuisset. Unde et in libris vestris, rebus crebro indignissimis comparatio divina subjicitur, ut quidquid apud homines dignius aestimatur, in Dei comparatione prematur, et ubi Deo bonis indignae hominibus similitudines dantur, nullatenus ei conferenda quae sunt hominibus pretiosa putentur. Hinc est: Stridebo subter vos sicut plaustrum onustum feno (Amos II, 13) . Et: Excitatus est tanquam dormiens Dominus, tanquam potens crapulatus a vino (Psal. LXXVII, 65) .
Fragilitas bifariam accipitur. —Quid de fragilitate causaris? haec bifariam solet accipi. Quia et cibi, potusque, ac somni necessitas, et peccandi [Col. 0494C] labilitas consuevit appellari. Plane in paradiso peccati adhuc fragilitate et morte suspensa, ex necessitate vescendi, bibendi dormiendique fragiles erant illi generis nostri principes. Quod pareret eis fragilitas illa peccatum, si contigisset non praeterire mandatum? Ex libro tuo habes: De omni ligno paradisi comede (Gen. II, 16) . Et: Quia misit Dominus soporem in Adam (Ibid., 21) . Haec dicebantur ei. Haec in eo cum esset immunis a peccato fiebant. Quid horret Deus in homine? non naturam utique, quam ipse condidit, sed malum quod homo addidit. Quod si horreret, facturam utique suam justissime detractioni exponeret. Nam si ipse quod statuit, exauctorando ac vilipendendo destituit, praevaricatorem se constituit.
Sed absistat haec vecordia. Celeberrimum est in [Col. 0494D] libris tuis Deum et filios et deos homines saepius appellare. Ne corruptionem carnis et uteri fetores attendas. Non aestimes Deo quidpiam praeter peccata fetere. Non habet Deus nares tibi pares. Legisti Noe altari post diluvium fabricato holocaustum de avibus obtulisse, et Deum odorem suavitatis hausisse (Gen. VIII, 21) . Et quae in tali vapore voluptas? Forsitan tu Deum aestimas nebulonem, ut patinis fumantibus delectetur, et assarum carnium flagrantiam libenter absumat. Certe sobriis hominibus idipsum quod usui praeparatur, et nidor displicet coquinarum, ne dum Deo placeat putor avium exustarum. Putasne quia quod hominibus est putidum, Deo suave redoleat? Depone suillum caput, et sensum [Col. 0495A] rejice carnis. Spiritualibus spiritualia compara. Deus spiritus est, et solius virtutis haurit odorem, et sola morum vitia sibi sordent. Ubi ergo Deus bona animae universa congesserat, nullatenus in virgine fragilitatem corpusculi horrere debuerat.
Pro Filii Dei incarnatione nequeunt homines dignas grates rependere. —Quis vero ex vobis potest ipsam feminam arguere de peccato? At quoniam non suppetit unde arguatur, sola naturae et sexus indignitas in causa est. Si Deus in propria persona ad homines descendisset, aut personam aliquam divinam, unde nescio quo modo nasceretur, sibi adhibuisset, dum sibi in nullo de sua quidquam majestate minuisset, [Col. 0495B] satis mediocres ab hominibus gratias meruisset. At quia totum pro eorum se contulit salute, humilitati et gratiae, non est quod homo possit dignum rependere. Non fuit quod hominem magis potuisset instruere.
Humana specie Deus apparuit. Inde concludit haud absurdum, Deum corpus humanum induisse. —Nonne Deus in veteri tua lege sub humana specie in convalli Mambre Abrahae apparuit? (Gen. XVIII, 1.) Et qui vestiri nostra ad horam imagine unius causa hominis voluit, id facere quandoque veraciter pro suae imaginis salute non debuit? Tantum sane praecellere specialem debuerat utilitas generalis. Nonne illi tuo quem dicis Deo azymus panis, butirum cum [Col. 0495C] vitulinis illata sunt carnibus. Deinde legitur comedisse, et discumbenti Abraham astitisse (Gen. 6-8) . Et ne dicas angelum fuisse. Lege Deum verbo ad Abraham habito abiisse (Ibid., 33) ; et duos angelos nominatim Sodomam contendisse (Gen. VII, 1) . Perpende igitur Deum necdum corporatum corporalibus cibis ac potibus indulsisse. Et si tu Deum credis fuisse, nihil quantum ad humilitatem spectat, minus ego eum perpendo fecisse quam quod postmodum visus est hominem induisse. Creditur enim ille secundum opinionem tuam Deus corpus ex aere perfunctorium assumpsisse. Si ergo credis Deum incorporeum ad horam corporaliter manducasse, cur discredis pro tanto salutis humanae negotio corpus [Col. 0495D] aliquandiu suscipere voluisse. An personae illi, licet expertissimae fidei, pro filii denuntiatione plus debuit quam saeculorum salvationi. Porro in semine ejus benedicendae erant omnes gentes (Gen. XXII, 18) . Quod vos non intelligitis, quia non creditis.
Quid quod indignamini per feminae puerperia fusum? Cogor insolita loqui, et cum pudore maximo, sed ut B. Gregorii verbis utar: «Hanc ipse verecundiam in me reprehendo.» Qui enim tantas pii Redemptoris injurias non aegerrime fert, qui inaudita integerrimae Matris probra non acerbissima animadversione refellit, qui haec aequanimis audit, patet [Col. 0496A] quia Christianus non sit, multoque rectius isti dicitur quod impius hic fueris, si pius esse velis. Quare zelo vehementi non efferar [Col. 0495D] De his in Vita sua pluribus agit Guibertus. , cum videam, eos qui conjugia pulcherrima et honesta deserunt, et anus etiam sub maritis agentes, jamque rugosissimas assectantur, in quarum quoque abusione germanorum suorum rivalitati non parcunt, qui nulla desponsata Deo verentur, qui nullo studio fidei, sed perjurii et proditionis aguntur, quorum patres et ex quibus isti maternae Ecclesiae, destructionibus institerunt, sacri ordinis caedes amarunt. Hi, inquam, ad reprobi sensus augmentum de divina disputant genitura, et assumpto Judaeorum patrocinio, cum lingua eorum in terra transierit, in coelum jam posuerunt ora sua (Psal. LXXII, 9) , et [Col. 0496B] secundum usitatas sordes metiuntur divina mysteria, et cum putores exercitatae libidinis fastidire coeperit, ex se victa nequitia flagitiorum suorum crapulam in Christianas, imo in rerum coelestium nauseant puritates.
Nec mirum si Deo, quem non vident, derogent, cum id genus in sese alterutrum implacabiliter hostes existant. Est tamen qui dicat aliquando: Existimasti, inquam, quod ero tui similis, arguam te, et statuam contra faciem tuam (Psal. XLIX, 21) . Interrogo itaque eos qui, dum turpissimos usus attendunt, virgineae et impassibilis munditiae gloriam non agnoscunt. Adam et Eva quare, post transgressionem mandati, foliis pudenda texerunt? Antea nudi erant, et non erubescebant. Unde pudor? Justum fuit ut quandiu [Col. 0496C] Deo obedirent corpora rationi, concupiscentialiter rebellia non haberent: at, ubi Deum postponerent, foedis illico in se motibus aestuarent. Hi sunt motus, qui in animas et corpora eorum qui gignuntur, peccatum originale trajiciunt. Conqueritur se proinde David in iniquitate conceptum (Psal. L, 7) . Merito itaque erubuerunt, qui jam membrorum suorum dominos se non esse senserunt.
Quare pudenda corporis membra velantur. —Quaeritur proinde a quibusdam quid causae sit, quod tantopere ea membra velamus, cum nullas corporis nostri partes ea intentione tegamus. Non enim ea sola celamus, sed etiam propinqua eis loca, uti sunt umbilicus et crura videri vix patimur. Quare hoc? [Col. 0496D] Cum moventur digitus meus, oculi mei, labia mea, meo nutu, mea voluntate moventur; et quia placide sub meo agunt imperio, nullum mihi pudorem incutiunt (Rom. VII, 23) . At quia partes, de quibus agimus, contra jura totius rationis effreni quadam libertate feruntur, et quasi quaedam diversa lex est, juxta Apostolum, in membris nostris repugnans 264 legi mentis nostrae, et captivos nos ducens in lege peccati, quae est in membris nostris (Ibid.) ; idcirco juste erubescimus, quia velimus, nolimus, turpiter haec erigi ex desiderii passione videmus. Verbi gratia, habe servum alias utilem, sed protervum, coram extraneis ei quidpiam imperare, aut [Col. 0497A] sermonem cum eo miscere dissimulo, et quantum possum contego, quia si superbe se erigit, contemptum meum reputo. Jure ergo et virtute, et vestibus res contumax operitur, quia ad plurimam et carnis et spiritus contumeliam suscitatur. Sed ad rem redeamus.
In statu innocentiae pudor nullus. Utrum generationi intendissent primi parentes, si in obedientia perstitissent. —Adam igitur et Eva, ante praevaricationem, his vacantes motibus, beatissime impudentes fuerunt. Cui rei simillimum est quod infantulos et impubes plerumque pueros conspicimus sine verecundia nudos incedere, qui, si titillationes [Col. 0497B] aliquas paterentur, aut seipsos utique aut eos qui possent occurrere vererentur. Beatus ergo primus primorum hominum status. Felix etiam ignorantia parvulorum, quia dum impassibilitatis moenibus circumdatur, angelica securitate laetatur.
Sed quaerendum est, si obediendo persisterent, utrum duo soli paradisum incolerent, an de posteritate, imo de prole curarent. Posteritas namque dici non potest, ubi decessor non est; sed nisi procrearent, numerum non facerent; nisi numerum facerent, ad id pro quo facti fuerant, non sufficerent. Tractandum igitur est quem modum generandi haberent, cum alter agendi, altera patiendi nulla unquam incentiva sentirent. Peccati immunitas utrobique constiterat. Peccatum autem concupiscentia est. [Col. 0497C] Quod si sine concupiscentia, cum et caetera omnia mala vacarent, miror, sed definire non audeo, si non et utriusque virginitas indemnis foret. Virginitas enim bonum est: virginitatem igitur deperire malum esset. Jesu bone! licet majora per te meruerimus, quid munditiae, quid tranquillitatis in primo parente perdidimus?
Voluptates virginitatis ingerunt contemptum. —Jactitant itaque sordidis rictibus hostes deificae nativitatis verba putentia. Dicam, et astruam certe digniora fuisse illa membra, quae illi tunc partui deservissent, quam sint ora spurcissima, quae se quotidianis fraudibus et luxuriis imbuunt, et vivifica sacramenta derident. Quid, quaeso, displicet in his [Col. 0497D] membris, nisi foedae voluptatis expletio? Aufer libidinis suspicionem, non erit quod horreas, sed quod venereris. Vos qui turpitudines amatis, juste damnabimini, qui ea ipsa quae vos turpes efficiunt membra damnatis. Deus omnipotens, quid gratius, quid bonae menti suavius esse potest quam vera virginitas et illibatus animus? Nos audieramus ex Osee quia vinum et ebrietas aufert [al., auferunt] cor (Osee IV, 11) . Et Joel de tuis loquitur: stupra potationi communicans: Puerum, inquit, posuerunt in prostibulo, [Col. 0498A] et puellam vendiderunt pro vino, ut biberent (Joel III, 3) . Dic mihi quod vinum est germinans virgines (Zach. IX, 17) , cum soleant facere pudicitiarum caetera vina jacturam? Scio quia nescis; et ego adhuc inferam, quia illud idem est vinum, quod in libro Judicum Deum laetificare et homines dicitur (Jud. IX, 13) . An Deum aliquando bibisse putas, cum juxta litteram sensu deficias? Exponam tua tibi; interim si vis, garri.
Quid vinum laetificans Deum et homines, ac germinans virgines. —Vinum quod laetificat Deum et homines, Spiritus sanctus est qui Patrem Filiumque amore conjungit, Deoque subjungit homines. Quid autem amor nisi gaudium? et quod gaudium nisi in amore? hoc vinum, is scilicet spiritualis fervor, germinat virgines, [Col. 0498B] quia nunquam nisi per coelestis flammam desiderii mitigari poterunt carnis ardores. Si hoc Dei bonum, hoc pulchrum ejus est, ut nihil penes Deum melius pulchriusque putetur. Quis est qui horrere audeat virginis uterum? quis virginalis partus causetur egressum? Si velis hoc ob naturales detestari meatus, o, quoties hiremarum carnium pridianas crapulas ore fetentissimo vomuisti? Quoties tetros vomices, et horribiliora flegmata, quam sit liquor ille, jecisti? Sensui tuo respondeo. At Deo talium auctori nihil dedecens praeter peccata scio.
Quod Deus nullam in utero Virginis labem contraxerit. —Habes ergo in primis parentibus formam impassibiliter generandi, quam quis [ f., quamvis] qui ad effectum ducere poterat, si perseverassent, in propria [Col. 0498C] matre resculpsit; licet autem sufficere debuerit Deum humanis nullo modo attingi sordibus, accipe adhuc. Solem, ut aestimo, credis natura mundissimum. Quotidie vides per publicos sterquiliniorum aggeres radios ejus progredi, putida quaelibet, ac visibus ipsis indigna lustrare, putas ex his, quae praetervolat, aliquam eum sibi labem contrahere, insaniae esset. Amplius: si oleum aut balsamum aquae injicias, neutrum aquae confunditur, sed per se ipsam solida utraque natura subsistit. Habe iterum: Mens mea recogitans, et res quas viderit uspiam crebra imaginatione retractans, cum meminerit leprosi cruentis ulceribus extuberati, aut ex cadavere lacero scaturientium examina vermium, [Col. 0498D] seu recordetur passim jacentium stercorum; quid, quaeso, maculae rotabundus per haec animus sibi rapit, nisi quantum si pulcherrima feminarum seu marium corpora simplici revolutione percurreret, aut splendidi operis metalla reviseret; atris aurum claude ruderibus, licet putris terra sordescat, tamen auri minime natura deficiet. Disce, miser, de materialibus qualiter spiritualia metiaris, et cum in rebus habeas exempla terrenis, perpende quid valeat Divinitas in aeternis.
265 Membra, cum abest peccatum, sancta sunt. —Porro Dei Filius in carnem veniens, si competentia corpori membra habuit, membrorum compositio non nocuit. Frustraque non pudeat quod ipsum non puduit. Et quid eum puderet, ubi nihil non sanctum fuit! Si quidquid est, bonum est, nisi ubi peccatum est, membra quae per se bona sunt, cum peccatum non est, sancta sunt. Membra nostra imbecillitati nostrae sunt administratoria, et cum aures, ora vel nares superfluis capitum egerendis inserviunt, caetera quid mali faciunt, quae inferius intestinorum pondus exponunt?
Hominis Deus omnia suscepit. —Interroga, putidissime et nequam, de Domino nostro, si spuerit, [Col. 0499B] si nares emunxerit, si pituitas oculorum vel aurium digitis hauserit, et intellige quia qua honestate superiora haec fecerit, et residua peregerit. Aut dic mihi, ille tuus, qui Abrahae apparuit Deus, ea quae comedit in quem alium [ f., alvum] deposuit? quomodo etiam, aut si factum est, quod consequens fuit? Contremisco dum de his disputo; sed vos, filii diaboli, me cogitis. Deus a vobis exigat, qui novit quo affectu id ago. Breviter accipite Deum humiliter omnia hominis suscepisse, et nihil hominis veritum praeter peccata fuisse. Si velitis ex ratione percipere, poterunt, ut reor, vobis ratiocinia superius habita satis esse; si vobis quod patribus vestris; si vos, inquiam, non credideritis non intelligetis.
[Col. 0499C] Rationes quomodo Virgo peperit. —At vero tractaturus illud quod restat de beatae Mariae virginitate capitulum, quod dicitur contra naturam virgo parere nequivisse, juste insanus judicer, qui cum insanis ratiocinari sic videar. Ratio tamen ea mihi est ut, si a dementibus ridear, saltem ab his qui minus me sapiunt, et quos addiscere libet, fidei intellectum habere aliquantisper inveniar. Ipsa, quae vere Dei Mater est, contra suos nobis hostes praebere virtutem potest. Quid de natura disputas? An natura fuit quod Adam de limo subito plasmatus emersit? natura fuit, quia tunc homo de humo originem sumpsit? Natura non fuit, quantum ad naturae usum, quo ex homine homo procedit. Credes ergo creationi quam non vidisti, et cujus inter homines tibi minime [Col. 0499D] exempla praebentur. Credes plane non tam Deo quam Moysi tuo. Costam etiam in mulierem aedificatam non diffiteris. Et hoc de natura non fuit. Age ergo, poterisne credere quidquam nasci nisi congruenti illato semine. Certe cattas ex nepeta [Col. 0499D] Seu nepetha herba calaminthae genus. , et capellas [Col. 0499] Seu vanellos aves: sed hic pro quadrupe desumitur. ex vervena, et vultures absque coitu concipere [Col. 0500A] et parere comperimus. Dei Filius per sanctum Spiritum concipi non potuit, ob hoc solum quia invidia vestra noluit? Apiculae ex opusculorum semine fetus creant, cum minores musculae crebris sibi irruant coitibus. Ergo, Deus Pater Filio, et Filius sibi fuit impotens parare conceptum, qui tot etiam minusculis rebus sine suo praebuit semine propaginis incrementum?
Deus in utero Virginis praeparavit semen. Judaei tunc temporis ab Christi coaevis discrepant. —Sed dicitis: Deus quidem id sibi, et cuilibet facere poterat, sed is, cui mater sine maris semine per Spiritum, ut asseritis, fecundanda erat, nec Deus, nec Dei filius erat; ideo nec Deus ei fecit, nec ipse sibi [Col. 0500B] poterat facere. Mentimini. Dicite mihi: Isaias postquam gentium populum, qui ambularat in tenebris, lucem vidisse magnam, et habitantibus in regione umbrae mortis lucem dixit exortam (Isa. IX, 2) , quis est ille parvulus, qui, inquit, natus est nobis, et filius datus est nobis (Ibid., 6) , de quo post aliqua loquitur? Scio vos dicturos, sicut et dixistis dum quibusdam vestrum super hoc verbo confligerem: Qui filius, qui natus dicitur, homo est. Et vobis intuli cum haec de Messia agi diceretis. Messias, secundum vestram opinionem, purus homo erit. An Deus et homo? absit, aistis, ut ei qui homo sit, divinitas ascribatur! Homo erit prudens, tempore aliquo regnaturus, finem postmodum regni et corporis habiturus. Ecce quanta desipientia est, imo hebetudo [Col. 0500C] in modernis Judaeis, ad eorum comparationem, qui Domini Jesu contemporanei fuerunt. Illi dicebant: Nos audivimus ex lege, quia Christus manet in aeternum (Joan. XII, 34) ; hi ei metas mortis consciscunt. Attendite, inquam, infelices, quam absurde sentitis.
Prosequimini quae sequuntur. Et factus est, ait, principatus super humerum ejus, et vocabitur nomen ejus Admirabilis, Consiliarius, Deus, Fortis, Pater futuri saeculi, Princeps pacis (Isa. IX, 6) . Qui superius et natus, et filius, et nobis datus asseritur, nunc Deus, nunc Pater futuri saeculi appellatur. Et ne deitas ipsa, ut aliquorum perfunctoria putaretur, (ut est illud: Applica illum diis (Exod. XXII, 8) ; vel: Constitui te Deum Pharaonis (Exod. VII, 1) [Col. 0500D] additur perpetuitas potestatis, quod est, Pater, scilicet non Dominus, futuri saeculi (Isa. IX, 6) . Ibi plane sapientia, quae modo attingit a fine usque ad finem fortiter, disponet omnia suaviter (Sap. VIII, 1) . Denique post imperii multiplicationem, post pacis perennitatem, post solii David in judicio, et justitiae [Col. 0501A] confirmationem, 266 rursum ejus indefectibilitas praedicatur: Amodo, inquit, et usque in sempiternum (Isa. IX, 7) . Poteritne iste talis sibi loculum in utero praeparare, et qui dominatur futuro saeculo, non valebit sibi praebere tantillum in isto? Cogor ad pervicaciam vestram comprimendam de vilissimis dare rebus exempla. Tradunt physici et historiographorum veritas in quadam provincia equas vento concipere. Ergo sancto Spiritui natura praevaluit, imo Dei vires locorum et aerium privilegia transcenderunt.
Probat ex Veteri Testamento virgineum conceptum. —Negatis adhuc Virginem? agnoscite ejusdem Isaiae [Col. 0501B] prophetae illud: Ecce virgo concipiet, et pariet filium, et vocabitis nomen ejus Emmanuel (Isa. 7, 14) . Sed vos dicitis, quia halma, nomen Hebraicum, apud vos non virginem, sed adolescentulam significet; et adolescentula plane potest esse non virgo. At Hieronymus (In Isa., lib. III, cap. 7, post med.) , quem vos scientissimum testari consuevistis interpretem, et quo vestrum quidam mecum disceptaturus perhibuit, quod in confligendo nullatenus exorbitare de ejus translationibus vellet, non modo praefatum verbum virginem sonare, quod betulam dicitis, asserit; sed illam proprie virginem exprimere, quae virorum conspectibus maneat semper abscondita. Sed vos veteris pertinaciae memores, illud quod est amphibolicum, id est juvenculam, retinetis. Nam si assentiremini, [Col. 0501C] multum vos videretur vox haec sola subigere.
Ponamus itaque adolescentulam ibi esse: dicite mihi quid est quod praemittitur: Ecce Dominus dabit vobis signum (Ibid.) , mox supposito: Ecce virgo concipiet; nullo praemisso, de quo adolescentula conciperet. Et jam si virgo non esset quae conciperet, quia per se conciperet signum esset. Sed objecit mihi quidam eorum lapide veterior, quod haec eadem adolescentula uxor prophetae erat; et hanc esse quam in sequentibus longe commemorat. Adhibui, inquit, mihi testes fideles Uriam sacerdotem, et Zachariam filium Barachiae, et accessi ad prophetissam, quae concepit, et peperit filium (Isa. VIII, 2, 3) . Prophetissas in nostris voluminibus sub gratia reperi, [Col. 0501D] uti Annam filiam Phanuelis (Luc. II, 36) , et filias Philippi virgines, quae prophetissae (Act. XXI, 9) , non quia conjuges prophetas habuerint, sed quia per se prophetaverint, appellantur. Nam Holdam liber Regum sub rege Josia non prophetissam, sed prophetam vocat (IV Reg. XXII, 14) . In libris veteribus si alias uspiam legerim hoc vocabulum nescio. Sellum tamen Holdae maritum non vocari prophetam scio (Ibid.) . Ponamus, quaeso, iterum et hanc uxorem fuisse prophetae, cum certo certius sciam, sicut apud nos neque abbatissa, neque diaconissa, uxor abbatis, aut diaconi est; nec virgo, nec vidua si comitatum regeret, comitissae nomen amitteret; sic prophetissa ex solo suo officio, quod sic vocatur [Col. 0502A] habet. Sed hoc eis diverticulum permittamus, unde eos ad tempus inconveniens compellamus. Quid est ergo quod sub duobus fidelibus testibus accessit ad uxorem, ut dicitis, suam? Accessus Hebraica consuetudine pro concubitu solet poni, ut est in Ezechiele: Ad mulierem, inquit, menstruatam non accesseris (Ezech. XVIII, 6) . Si igitur dicatis quia sub oculis testium fidelium Zachariae, ac Uriae Isaias cum uxore, id est prophetissa, coierit, et illa conceperit, et impraesentiarum sub momento pepererit, quorum non ore conspuendi estis, quibus non stercoribus lapidandi, qui hinc viro sanctissimo dedecus ignominiosissimum irrogatis, et praepotens mendacium illinc astruitis.
Si itaque stare non potest, concedamus saltem, [Col. 0502B] secundum vos, ut adolescentula conciperet, quare non est appositum de cujus semine eadem id quod conciperetur, exciperet. Quod tamen si fieret, profecto signum quod spondebatur, signum jam non esset. Ergo aut pater enuntiandus est, aut virgo, sive adolescentula si conceperit, peperitque, signum est. Si autem signum est, contra usum naturae est. Igitur quoniam id, quod conceptum et partum est, vocatur Emmanuel, id est nobiscum Deus, quod et pro signo generali domui David, id est Ecclesiae, praestat Deus, intelligite aut convincimini nequam, quia, velitis, nolitis, paravit sibi quod voluit in natura, etiam praeter naturam, ipse auctor et dispositor naturae Deus. Et ipse qui disposuit, ipse qui natus est in ea et ipse eam fundavit, non eligere potuit, [Col. 0502C] nisi quod mundius fuit. Ideo constat quia non adolescentula, non virgo, sed supra solitam hominum puritatem virgo pudicissima fuit. Et is quem genuit, in signum, ut propheta prosequitur, populorum stetit (Isa. XI, 10) , quia nullus, nisi qui ad eum respexit, salutem meruit.
Dicite mihi qui affectatis magisteria vestrae legis, quae consonantia est rationis, ut is puer nutriendus butyrum et mel comedat, quatenus reprobare malum, et eligere bonum sciat (Isa. VII, 15) . Nunquid ut singulis singula referamus, ideo butyrum comeditur, ut totius malignitatis odium subsequatur; et in animam mellis esus sic transeat, ut boni electione nos imbuat? Fateor, butyrum hucusque oderim, [Col. 0502D] melque minus curaverim, a modo 267 utraque avida fauce diripiam, cum ea docueritis eam habere vim. Scio, quia loco in hoc, vestro more cornicabimini. Audite, etsi aversi, quod verum est. Butyrum ex carne est, mel ex rore coelesti conficitur. Per butyrum ergo humanitas Salvatoris accipitur, cujus lenitate peccatorum nostrorum asperitas temperatur. Mel, divinitas designatur, cujus sapientia nostrae rationis intelligentia dulcoratur. Haec benedictus Puer ille comedit, quia in se uno utramque substantiam Dei ac hominis adunavit. Per humanam ergo naturam, qua virtutum exempla praebuit, scivit, id est, nos fecit scire criminum feditatem, et per divinitatis haustum internae dulcedinis intimavit [Col. 0503A] charitatem. Sed haec quae dixi, risui vestro exposita sunt.
Instat, et prosequitur Isaiae vaticinium —Sequitur idem propheta post plurima: Egredietur, inquit, virga de radice Jesse; et flos de radice ejus ascendet (Isa. XI, 1) . Quare virga? quia recta, singularis et unica puritatis omnimodae, subtilitate porrecta. Dicite mihi, qui licet in quinque libris Moysi nullas recipere allegorias velitis, propheticos tamen libros mysteriis plenissimos non negatis? Dicite, inquam, quae sit virga? Quid sit egredi? Quis flos non de ramo, sed de radice conscendens? Certe haud dubium quin de nostro dictum Messia putetis. Peto igitur, ut ea qua proposui a vobis distributione [Col. 0503B] dicatur. Si Messiam dicitis virgam, quis erit flos? Attendite, an quod dixero vel veri simile habeatur. Si virgae pluraliter dicerentur, de quibus flos oriretur, conjugales significare personas merito putarentur. At quoniam virga est, simplicitatem innuere videtur. Si patrem sine sua jugali intelligas, scimus quia juxta naturam per se nil agit masculus. Si matrem sine patre, nihil secundum opinionem tuam; aliquid vero est secundum meam, imo propheticam. Haec egressa est, quia praeeminens, et sine exemplo in toto humano genere ostensa est. Si dixisset: Egredietur virga, de cujus ramo flos ascendet, forsitan aliquis maritum, et costam ejus lateralem videlicet suam crederet; at non de ramo, non de pari, ascendit, sed de virgae radice, de solo [Col. 0503C] concretus per Spiritum sanctum Virginis matris sanguine. Sed quare flos? propter omnium odorem virtutum, et quia speciosus est prae filiis hominum (Psal. XLIV, 3) , et quia de flore fructus exsurgit. Ipse enim est lignum secus decursus aquarum plantatum, quod fructum suum in tempore suo dedit (Psal. I, 3) .
Totius divinitatis in Christo inhabitat plenitudo, caeteris vero hominibus secundum mensuram virtutis.—Super hunc, inquit, florem requiescet spiritus Domini (Isa. II, 2) , etc. Quoniam convenit inter nos et vos, ut haec de Christo dicta intelligantur, Christum autem certo vos tempore victurum, certo desiturum credatis, quem et de mari et femina ut caeteros dicitis nasciturum, aestimare non possum [Col. 0503D] quod alicui puro homini tanta inesse valeat opulentia, et continuatio gratiarum, praesertim cum non affutura, sed asseratur requietura super eum. Etsi namque spiritus Eliae super Elisaeum requievisse scribitur, aliud est tamen spiritum hominis in hominem devenisse, quem et duplicem legitur meruisse, aliud est totius divini muneris plenitudinem habuisse. De servis plane dicitur: Quia dedit illis bona sua, unicuiqae tamen secundum propriam virtutem (Matth. XXV, 15) . De Christo autem non ad mensuram dat Deus spiritum. At quia nostrarum Scripturarum exempla non recipitis, intendite quae sequuntur, quia plusquam humana videntur. Non secundum, inquit, visionem oculorum judicabit, neque [Col. 0504A] secundum auditum aurium arguet (Isa. XI, 3) . Quis unquam homo juste judicat, nisi de his solis agat quae visus et auditus approbat? Et unde in lege vestra tres aut duos testes, sub quorum testimonio stat omne verbum, esse jubentur (Deut. XVII, 6) , nisi de iis quae audiuntur et videntur. Est itaque sensus: Homines judicant de his quae sensibus comprehenduntur, minus interna curantes; iste interius, dum et judicat humiles, id est discernit juste merita singulorum, sua cuique distribuens, et arguit pro mansuetis terrae in aequitate, dum flagellat quos amat, ut bonitatem, et disciplinam doceat, terramque faciat, non pulverem quem ventus tollat, potum dando in lacrymis in mensura.
Et percutiet terram virga oris sui, et spiritu labiorum [Col. 0504B] suorum interficiet impium (Isa. XI, 4) . Christus, quem nos et vos hic intelligimus, terram virga oris sui quomodo percutit, si purus homo existit? Virga oris terram caedere, est aut famem super terram vocare, aut quibuslibet aliis correctionibus hominum peccata punire. Virga oris terram percutere, est sui virtute sermonis delinquentium animos perterrere. Spiritu labiorum suorum interficit impium (Ibid.) , dum propheticae intelligentia locutionis, a statu peccati destruit temetipsum. Quod si juxta illud Job: Tu non es impius: quis ergo est? Labia autem Christi, prophetae sunt. Spiritus eorum, interior sensus est: tu enim corpus sequeris, id est litteram. Spiritu quoque labiorum suorum interficit impium [Col. 0504C] (Ibid.) , illum videlicet quem pro Messia, praestolaris Antichristum; nam per illustrationem sui adventus destruet illum (Ibid., 5) . Haccine videtur tibi humanitus quisquam agere posse? Et quomodo etiam justitia, et fides cinctorium 268 renum ejus fieri poterit, quod in materialibus ad materialia admistio nulla sit. Est itaque ac si diceret: Quidquid in illa Dei et hominis persona carnale putatur, totum spirituali virtute ambitur. Lumbi autem et renes quae voluptatis loca noscuntur, recte pro carnalitate ponuntur. Rides fortasse meam; tuam, quaeso, pro me sententiam, sed nullatenus dici poterit, quod hoc totum pure homini conveniens sit; haec enim terrena potentia terram ore percutiet, aut respiciendo tremere faciet, non impium spiritu perimet, [Col. 0504D] non fide, non justitia, lumbos cinget.
Inferiora quae sequuntur de contrariarum substantiarum cohabitationibus attexerem, nisi supervacaneum aestimarem. Si quis enim velit in his, horumque similibus Christum praenuntiatum amica ratione colligere, facile poterit illa quae pacifice convenit diversa videre, quod totum est: Omnes gentes quascunque fecisti venient, et adorabunt coram te, Domine (Psal. LXXXV, 9) . Et: Populus quem non cognovi servivit mihi (Psal. XVII, 45) .
De virginitate ergo beatae Mariae quid quaeritur, [Col. 0505A] cum aperte sciatur, quia ubi Christus filius delegit nasci, mundissime ac superexcellenter debuit apparari. Certe uterus idem tanto fuit mundior quanto impassibilior. Multum digna est virginitas, etiam quae tentationibus perurgetur, sed longe gloriosior, si evictis ac sopitis universis motibus, primorum parentum primo statui comparetur. Creditis plane Dei spiritum sanctos quondam inhabitasse viros, et eos non modo ad bene vivendum, verum etiam ad prophetandum saepius animasse. Is quoque, quia Deus est, lege minime stringebatur, quin quos vellet etiam malos imbueret, et prophetia acueret. Si enim Saulem, quem dudum spiritus pravitatis obsederat, et apparitores ejus qui ad trucidandum David venerant, eversa priori vecordia, idem spiritus [Col. 0505B] immutavit, ut perfidus rex cum prophetis nudus interdiu et nocte praecineret; quid contra naturam factum super conceptu Virginis disputare molimini. Quid magis contra naturam, quam auctorem Deum munditiae sordidis illabi pectoribus. Certe multos in vestra vetustate viros sanctos habuisse vos scitis, quibus angelos nunquam apparuisse legistis, cum Danielem omni modo caelibatu dignissimum ex visione, ni fallor, Gabrielis, per dies [Col. 0506A] plurimos elanguisse et aegrotasse legatis. Asinam vero, angelo sibi conspicabiliter apparente, ne ad modicum quidem claudicasse noveritis. An dignior asina quam propheta? An brutum animal sanctius illis sanctis, qui nil tale videre, hominibus? Taceo quia locuta est, quod natura non est, illud dicam quod omni irrationali creaturae res intellectuales, et angelicas agnoscere multo magis natura non est.
Desistite, pertinaces, verbositas vestra vacet, quia ratio tota jacet. Qui furtis aut fenoribus corda convolvitis, causas Dei sacramentorum et sacramenta causarum quomodo pervidetis? An tantillum illud humani seminis, Dei omnipotentiae, aut voluntati praeponderat, ut nisi illud praeeat, [Col. 0506B] nihil Deus efficere queat, ac si auctor naturae, naturae adminiculis egeat? Frustra in obstinaciam vestram nitor, quia nisi hunc credideritis, quem credimus Christum, tractatum contra nos nunquam omittere poteritis istum, nec de matre bene sentietis, qui Filium exhorretis. Verumtamen quod vobis non proderit, fidelibus scisse non oberit. Jam ergo ad alia transeamus.
De humana in terris Christi conversatione. —Quid de Domini Jesu Christi diutina inter homines conversatione loquimini, qui Deum ipsum vestrum quadraginta vobiscum annis habitasse fatemini? In David plane legitur: Quadraginta annis proximus fui generationi illi (Psal. IX, 10) . Et in libro Regum: Ambulabam, inquit, in tabernaculo, et in tentorio per cuncta loca, quae transivi, cum omnibus filiis Israel (II Reg. VII, 6) . In Deuteronomio quoque: Habebis, inquit, locum extra castra ad quem egrediaris ad requisita naturae, gerens paxillum in balteo. Cumque sederis, fodies per circuitum, et egesta humo fossa operies, quo relevatus es, Dominus enim Deus [Col. 0505D] tuus ambulat in medio castrorum, ut eruat te, ut sint castra tua munda, et nihil in eis appareat foeditatis (Deut. XXIII, 12-14) . Qui ergo tandiu Deum inter vos habitasse jactatis, ut castra vestra regeret, vosque de terra in terram duceret, absurdum vobis unde videbitur Deum Dei Filium, ut gentes Dei notitiae repararet, et vos ad spiritualiora vocaret, humanitatis et contubernii communis pertulisse fastidium?
Quod si sordem cohabitationis objicitis, quia quondam palos in balteis ferebatis, et egesta humo fossa tegebatis, ut castra nitida Deo ambulanti pararetis, certe parvuli vestri, et conjuges a palorum circumlatione vacabant, nec minus tamen alvos urinis stercoribusque levabant. Deus itaque, qui [Col. 0506C] 269 subitis circumquaque movebatur occursibus, aut minime ista videbat, aut spurcitias marium aegre ferebat, femineis ac infantilibus nullatenus gravabatur. Quid, quod peculia inibi ac armenta manebant? Quare non bonorum parentum vestrorum vigil solertia, post vestigia gregum cadentes a podicibus caprarum, et ovium pilulas colligebat, et spuria, ut ita dicam, vitulamina sepulcro condebat, ne dum Deus oberrans iret, fimo vaccae pluris pretii calceos macularet. Profecto et in crepitaculis incontinentias scimus infantum, et matres, aut asseculae hujusmodi eluebant illuvies. Quis dicere poterit quoties ostio, ubi haec fierent, Deus minime feriatus astitit. Illae etiam lues, quae in penetralibus cubiculorum agi solent, nunquid fieri Deo circumeunte destiterant. [Col. 0506D] Miserrimi hominum, qui Deum, qui spiritus est, hos corporum aestimatis haurire putores! Mirumne fuit si Filius Deus corporatus ista sustinuit, quae vos incorporeum Deum nequaquam per quadraginta annos apud vos tolerasse negotia? Nihil sane Deus homo gravius tulit quam Deus vester vestra tunc murmuratione sustinuit. Ipse revera vos uti aquila pullos suos portavit in humeris, quos victualia e coelestibus missa, miraculaque frequentia, et Dei legationes assiduae, et futurorum denuntiationes bonorum a querela cohibere non poterant. Facilius scimus Deo nostro suam portasse carnem, imo potius crucem, quam illi vestro vestram inquietudinem. Cum enim occideret vos, quaerebatis eum; ore [Col. 0507A] eum diligentes, corde mentiti. Jam ergo aliqua de ejus passione attingamus.
Ingloriosus, ait Isaias, aspectus ejus inter viros, et forma ejus inter filios hominum (Isa. LII, 14) . Aspectus et forma, qua speciosus est prae filiis hominum, adhuc contemnitur a Judaeis, dum opera divina premuntur, et carnis communio, mortisque proponitur. Iste aspergit multas gentes (Ibid., 15) . Unde asperget, vel quid? Hyssopo plane illo, qui nascitur in pariete, quo David aspergi se vult, et mundabitur, quo leprosi aspergebantur in lege. Asperget vero sanguinem, sed suum (Levit. XIV, 7) : multas, inquit, gentes, non omnes, novit enim Dominus [Col. 0507B] qui sunt ejus. Super ipsum continebunt gentes [al., reges] os suum (Isa. LII, 15) . Nullus namque eorum licet sanctissimorum, qui ad integrum regunt seipsos, dispensationis ejus mysteria temerare ausus est; quibus non est narratum de eo, viderunt. Nos sumus qui videmus, quia in eum credimus, licet aliquoties ipsius fidei plenam intelligentiam non habeamus, Patrum tamen fidem tenaciter prosequimur, et quasi sine praedicatore complectimur. Et qui non audierant, contemplati sunt, ante oculos enim mentis nostrae credulitatis amore praescriptus est, quem etsi pene nullus annuntiat, pietas tamen affectat, vel hoc totum est: Multi reges et prophetae voluerunt videre quae vos videtis, et non viderunt, et audire quae auditis, et non audierunt (Luc. X, 24) : [Col. 0507C] et utraque tamen habuerunt, quia in venturum crediderunt. Unde idem propheta: Utinam dirumperes coelos et venires (Isa. LXIV, 1) ! Coelos quippe dirumpit, qui in effectum prophetica de se promissa produxit.
Sequitur vox credentium conquesta de vobis: Quis credidit auditui nostro, et brachium Domini cui revelatum est (Isa. LIII, 1) ? Iis, inquiunt, quae audivimus, id est intelleximus, vix credere quidam volunt, et in hominis infirmitate nequaquam Dei fortitudo cognoscitur. Et ascendet sicut virgultum (Ibid., 2) , quia humilis apparuit, sed coram eo (Ibid.) , quia ipse est in quo Patri complacuit. Ascendit etiam quasi radix de terra sitienti (Ibid) , quia se [Col. 0507D] passus est tarde cognosci. Ipse plane vivum granum solum pene mansit; mortuum, multum fructum attulit (Joan. XII, 24) . Vel ascendit tanquam radix de terra arida, quia ipse sibi origo in Maria, cui nulla se infudit humani seminis unda.
Non est species ei neque decor. Vidimus eum, et non erat aspectus, et desideravimus eum despectum et novissimum virorum, virum dolorum, et scientem infirmitatem, et quasi absconditus vultus ejus, et despectus, unde nec reputavimus eum (Isa. LIII, 2, 3) . In iis verbis, ubi non personae ejus, sed humanarum in persona passionum despicabilitas sic notatur; illud quaestioni patet, quod, quem dicit desideratum, post pauca refert nec reputatum. Desiderabatur, ut puto, cum ei dicebatur: Quousque animam nostram [Col. 0508A] tollis? Si tu es Christus, dic nobis palam (Joan. X, 24) . Non reputabatur, cum vorator et bibitor, daemoniacusque vocaretur, aut in cruce rideretur. Putavimus, inquit, eum quasi leprosum, et percussum a Deo, et humiliatum (Isa. LIII, 4) , et Judaeorum voce a Deo non esse, et peccator esse, quia Sabbatum non custodierat, clamabatur, et pro arrogantia, quia Dei Filium se dixerat, percussus: Ipse vulneratus est propter iniquitates nostras, et attritus propter scelera nostra. Vere languores nostros ipse tulit, et dolores nostros ipse portavit. Disciplina pacis nostrae super eum (Ibid., 4, 5) . Ipse enim docuit et fecit modum reconciliationis ad Deum. Et livore ejus sanati sumus (Ibid., 5) .
Quid prosequor, de alienis mea verbis interficiens? [Col. 0508B] Cui ascribis, Judaee, quae praetuli, 270 et quae subsequuntur? quis est ille, in quo posuit Deus iniquitatem omnium nostrum. Qui oblatus est, quia voluit, osque suum non aperuit, quasi ovis ad occisionem ductus, qui ut agnus coram tondente obmutuit (Ibid. 7) , qui de angustia et de judicio sublatus (Ibid. 8) , tantam habet generationem quae enarrari non possit. Ipse secundum opinionem vestram abscisus de terra viventium, dabit tamen impios pro sepultura (Ibid., 8, 9) , ut eos in baptismo sibi consepeliendo ab impietate distrahat; et divitem (Ibid. 9) , scilicet diabolum, pretio suae mortis occidat. Quis est, precor, ut plurima eorum quae sequuntur omittam: Qui cum sceleratis reputatus est (Ibid., 12) , qui peccatum multorum tulit, qui pro transgressoribus [Col. 0508C] oravit (Ibid.) , ut non perirent. Nunquid Messias ille, quem vos praestolamini feliciter regnaturum, a vobis hic significatus putabitur? Non hoc ei attribuitis, ut credatis purum hominem dolores vestros, et peccata laturum, non minus voluntarie, quam simpliciter moriturum, cum sceleratis deputandum, pro transgressoribus, ne pereant, oraturum.
Simplex homo pro peccatis satisfacere nequibat. —Et cum secundum vos non hoc ei pertineat, tanta quae in uno eo convenere, miseria pariter ac potestas, in quam videbitur concessisse personam? Qui enim tantus est ut, Deo transponente, omnium peccata supportet, ut puto, non homo, sed Deus est. Si enim coram Deo non est, nec infans unius diei, si sit vita ejus super terram, mundus, praesertim cum sit de [Col. 0508D] immundo conceptus semine, cum dicat David, quem Deus invenerat secundum cor suum: Si iniquitates observaveris, quis sustinebit, Domine? (Psal. CXXIX, 3.) Et Isaias: Omnes justitiae nostrae quasi pannus menstruatae in conspectu tuo (Isa. LXIV, 6) . Et ipse Moyses, qui aliorum deprecabatur exitia, nec aliis impetravit, et culpa exigente, terra promissionis caruit. Si, inquam, omnes propriis sunt praepediti reatibus, quis est qui idoneus omnium peccati portare sit pondus? Si enim verum est quia vae laudabili vitae hominum, si remota pietate, judicetur; in conspectu enim Dei omnis vivens non justificatur (Psal. CXLII, 2) , quomodo de paucorum, non dicam universorum malis penes Deum acturus est, qui [Col. 0509A] sibi soli insufficiendus est? Si autem de peccatorum quantitate agitur, solerter astruimus nullum parvum dici posse peccatum, quod ad Dei dignoscitur fieri contemptum. Qua igitur satisfactione quis luat, nisi eum quem offenderit pium apud se interpretem habeat?
Justum itaque erat, ut is pro hominibus ageret, qui, secundum quod homo, mori pro homine poterat; peccati tamen exsors, hominum peccata portaret; et secundum quod Deus erat, Deo et sibi, quia unum sunt, eumdem reconciliaret. Vide ergo quorsum, Judaee nequam, propheta tuus intendat, ubi nec etiam propheticis ambagibus evagatur, sed veluti historialiter narrat; et si praeteritum quempiam cui congruat nescis, et futurum ignoras, eum cui [Col. 0509B] innitimur tene, in quo quod praelibatum est luce evidentius completum constat. Discute Evangelia, discute quod credimus, prophetae nobis sensum aperuit factis Christus.
Christus Deus et homo est sine confusione utriusque naturae. Quare hominem Deum pro omnibus mori necesse erat. —Quod si quia eum dici Deum audis, ideo de morte causaris, mori enim Deo non convenit, scire debes quia Deus, qui hominem suscepit, Deum nequaquam humanitati confudit, nec hominem Deo miscuit, sed in se stabiliter utraque consistente natura, una ex duabus, et in duabus substantiis exstitit ipse persona. Qua ergo parte hominem, [Col. 0509C] ea merito se praebuit ipse mortalem, ut quia mors ex peccato obvenerat, ipse peccati expers, cum sponte se morti addiceret (quam tamen, quia non peccaverat, indebite ferret), omnes obnoxios illi miserae conditioni absolveret. Natura namque nulla alia praeter eam, quae peccaverat, pro eadem satisfacere poterat. Congruum tamen non esset, ut quod humanitas commisisset, de angelico quispiam ordine expiaret. Juste itaque homo, qui omnium causas apud Deum insumeret, sed sine culpae ullius macula fuit. Nam quia nil debuit, et a diabolo impetitus coactus est solvere quae non rapuit, eum qui se impetiverat, sed injuste, corripuit, et ab humani generis possessione submovit. Cum ergo se moriens [Col. 0509D] homine, et diabolum domino [ f., dominio] exuit; et unde secundum tuam opinionem infirmus fuit, superbia hostis sua, ut par erat, humilitate confusa, nobis virtus accrevit.
Dicis forsitan: Qui Deus erat, non potuit, nisi moreretur, id facere? Potuit, inquam, et Deus tuus, cum Abrahae in convalli apparuit, et jejunus in coelum redire. Si dicas mihi causas prandii, multo clariores polliceor me causas dicere posse supplicii. Si diceres mihi: Deus vester, qui si vellet, ut dicitur, fabas aurum faceret, cur praeceperit ut super auro, et argento, ac vestibus fraus inferretur Egyptiis? Et quare agni sanguine vestris illito postibus angelus ultor pepercerit primogenitis? ego occasiones tibi luculentissime disseram passionis. Scio autem quia [Col. 0510A] nisi cor fidei admoveris aequanimiter, ejus rei quam exosam habeas rationem 271 suscipere non poteris.
Danielis de Christo prophetia expenditur. —Et quia propheticis te oraculis compellare jam coepimus, et tuorum tibi voluminum innovare memoriam, argutius enim aliorum carmina discutere solemus, quam nostra, audi Danielem ipsos eventus, et eventuum contempora declarantem. Septuaginta hebdomades abbreviatae sunt super populum tuum, et super urbem sanctam tuam, ut consummetur praevaricatio, et finem accipiat peccatum, et deleatur iniquitas, et adducatur justitia sempiterna, et impleatur visio et prophetia, et ungatur Sanctus sanctorum (Dan. IX, 24) . Intellige angelum prophetae loquentem, ac si diceret: Quoniam de populi tui [Col. 0510B] abductione et dispersione conquereris, spatia adhibendi remedii Deum factum propitium contraxisse noveris, ut populus quidem de justitiis carnis ad spiritualem sese transferat cultum, et urbs illa, jam Christi sanguine sancta, novis vetustatem mutabit honoribus, ut praevaricatoris Adae culpa fatiscat, et illud, quod antonomastice peccatum est, idololatria infidelitasque deficiat. Et quidquid absque aequitate ad proximum geritur, sopiatur, et quiescat, et adducatur non sanctum, ut ait Apostolus, saeculare (Hebr. IX, 1) , sed justitia sempiterna; hanc enim erigendam domum decet sanctitudo in longitudinem dierum, ut visionum, ac prophetarum effectui mancipata reveletur impletio. Et hoc totum fiet quando oleo laetitiae prae participibus suis Sancti [Col. 0510C] sanctorum celebrabitur unctio.
Scito, inquit, et animadverte: Ab exitu sermonis ut iterum aedificetur Jerusalem, usque ad Christum ducem, hebdomades septem, et hebdomades sexaginta duae erunt (Dan. IX, 25) . Ab exitu sermonis quo a Dario jussa est restitui civitas, et templum, habes numerum annorum usque ad Christum specialiter ducem. Hebdomades autem non dierum, sed annorum intellige. Qualiter autem septem primae hebdomades, et residuae sexaginta duae vigilanter adeo subdistinctae sunt intelligendae, lector apud Hieronymum (Expos. in Daniel. lib. I, cap. 9) , quamplurium inibi auctorum compilatione facta, requirat. Ut breviter vero cognoscat, septuaginta, [Col. 0510D] nisi fallor, hebdomades, quadringentos nonaginta continent annos. Et post hebdomades sexaginta duas occidetur Christus, et non erit ejus populus, qui eum negaturus est, et civitatem et sanctuarium dissipabit populus cum duce venturo, et finis ejus vastitas, et post finem belli statuta desolatio (Ibid., 26) . Hac, inquit, exacta annorum serie, ipsae vocaturae [ f., vacaturae], et essentialiter Christus occidetur, et populus qui dicturus est: Non habemus regem nisi Caesarem (Joan. XIX, 15) , conclamabit Pilato: Noli scribere: Rex Judaeorum (Ibid., 21) . Cui contra in Psalmis tituli inscriptionem ne corrumpas. Ex patre diabolo erit, non ejus, quapropter? Quia non cognovit tempus visitationis suae (Luc. XIX, 44) ; et urbem, et sanctuarium dissipabit populus Romanus [Col. 0511A] cum duce Vespasiano, cujus rei finis perennem inibi habitationis Judaicae pariet vastitatem.
Et post belli finem (Dan. IX, 26) , fixum faciens quod dixit, ingeminat: Exterminium idem statuta desolatione firmabitur. Confirmabit autem pactum multis hebdomada una: et in dimidio hebdomadis deficiet hostia et sacrificium: et in templo erit abominatio desolationis, et usque ad consummationem et finem perseverabit desolatio (Ibid., 27) . Quae est enim hebdomas, qua confirmat multis pactum, nisi quod alias dicitur, Tempus, et tempora et dimidium temporis (Apoc. XII, 14) , tres videlicet anni, et dimidius praedicationis Dominicae, et tres cum dimidio subsequentes, in quibus potissimum cuneus apostolicus, cum omni discipulatu pariter se cum [Col. 0511B] Judaeis exercuit et multos ab errore diduxit. Quorum tamen omnium doctrina Jesu Domini seminarium fuit. In cujus dimidio hebdomadis sacrificium defecit et hostia, quia corpore, quod est Christus, exhibito, vitulorum et taurorum jam nihil profuit umbra. In templo fuit abominatio desolationis, quia ubi Deus non est, neque ullum bonum est omen, neque habitari dici potest, ubi nullus est. Quia enim diabolus non vere est, ubi vera essentia non est, misera solitudo est: Ecce, inquit, relinquetur vobis domus vestra deserta (Matth. XXIII, 38; Luc. XIII, 35) . Etenim umbra quomodo esse poterat absque corpore? Ergo nil inibi non supervacuum erat.
Et ut certo certius teneremus quod mille et [Col. 0511C] amplius annis jam perstitisse videmus, tertio sententiam desolationis inculcat. Perseverabit, inquit, desolatio (Dan. IX, 27) , dum et consummatio et finis videlicet saeculorum deveniat. Dicite, profanum et pertinax vulgus, cuinam ista judicabitis pertinere? Forsitan ad Hircanum, quem extremum cum pontifico [ f., pontifice, vel pontificio] regem habueritis. Sed quid ista ad illum? nunquid populus, qui ejus erat, negavit? nunquid non parchi ejus desecuerant, non ferro, sed dentibus aures, ut sacerdotio damnaretur? Neque enim a populo aut vita, aut regno privatus est. Velim plane a vobis nosse, quae sit post abbreviationem septuaginta hebdomadum consummatio praevaricationis et peccati, unde tunc finis, quae iniquitatis delectio, quis tunc adduxerit [Col. 0511D] justitiam sempiternam. Conferte, mendaces, et certe nequaquam reperire poteritis, quod aliquid horum illi ullo modo tempori valeat convenire. Imo sub novis regibus bellorum ac caedium plurima, secundum historias, excrementa saevisse.
De visione et propheta quid sentiant miror, quia nihil novi secundum quod opinantur, 272 illis diebus acciderit. Et cum annorum adeo evidenter praefixus sit terminus, ut temporum notitia vacillare non possit, et ipsi non aliquid propheticum, visionive conveniens, eo loci tunc evenisse testentur: quae erit illius, quaeso, Sancti sanctorum unctio? Si Sanctus sanctorum est, sanctorum omnium praecipuus est; quem vos hunc sentiatis [Col. 0512A] ignoro. Hoc tamen scio, quia si sic eminens est. non alius quam Christus est. Quod si Christus est. et is occisus talis temporis diffinitione probatur, cui aversio populi atque negatio, civitatis denique ac sanctuarii dissipatio ad integrum congruit cum duce praefato. Pacti quoque, quod non est aliud quam promissio, regni coelestis confirmatio. Agite, ait, poenitentiam, appropinquabit [al., appropinquavit] enim regnum coelorum (Matth. III, 2) . Et in dimidio hebdomadis, cum Christus se Patri obtulit, hostiae sacrificiique defectio, ad ultimum loci ab habitatoribus tripliciter repetita damnatio. Quid dicetis, qui neminem cui conveniat nisi hunc inferre potestis? Aut ergo vestras mihi Scripturas exponite, ut a praetaxata serie explanatio vestra [Col. 0512B] non discrepet, aut intellectui Christiano acquiescite, a quo prophetica intentio non abhorret.
Si tibi minus perspicua haec sunt, accipe evidentius quiddam: Aspiciebam, ait idem, in visu noctis, et ecce in nubibus coeli quasi filius hominis veniebat, et usque ad Antiquum dierum pervenit, et in conspectu ejus obtulerunt eum: et dedit ei potestatem, et honorem, et regnum, et omnes populi, tribus, et linguae servient ei (Dan. VII, 13, 14) . Antiquum dierum haud dubium quin ipsum Deum intelligatis; sed quis est filius hominis, qui pervenit ad illum? Nunquid comparabitur homo Factori suo? Potestas enim, honor et regnum in aeternitate illa nemini datur, nisi ei, qui Deus habeatur. Populi, tribus, et linguae ibi nulli serviunt, nisi quem transcendere [Col. 0512C] totius jura humanitatis sciunt. Ideo hunc in conspectu Dei offerunt, quia eum quique fideles solum Patri conspicabilem, Patri specialiter placitum credunt. Nemo enim novit Filium nisi Pater, neque Patrem quis nisi Filius, et cui voluerit Filius revelare? (Matth. IX, 27.) Ipse etiam subjungit ibidem: Omnia mihi tradita sunt a Patre meo (Ibid.) . Et: Data est mihi omnis potestas in coelo et in terra (Matth. XXVIII, 18) . Sic pervenit ad Antiquum dierum, quia qui in sole posuerat tabernaculum, qui tanquam sponsus de thalamo suo egressus fuerat, qui plusquam homo, ideo gigas, ad currendam exsultaverat viam, cujus egressus a summo coelo exstitit, occursus quoque ad summum ejus, ad Patrem videlicet fuit (Psal. XVIII, 5) .
[Col. 0512D] Is per visum noctis quasi Filius hominis veniebat in nubibus (Dan. VII, 13) . Quia obscure omnino venturus praedicabatur in propheticis locutionibus quasi homo purus; vel quasi filius hominis, hoc est revera filius hominis; quod non est aliud quam Virginis. Ut est illud: Quasi Unigeniti a Patre (Joan. I, 14) . Sequitur: Potestas ejus potestas aeterna, quae non auferetur, et regnum ejus, quod non corrumpetur (Dan. VII, 14) . Si filius hominis est, et potestas ejus potestas aeterna, immobilis, incorruptibilisque est, ergo Deus et homo est. Ipse est homo sine adjutorio inter mortuos liber (Psal. LXXXVII, 6) .
Quis est etiam apud hunc ipsum prophetam lapis [Col. 0513A] ille abscisus de monte sine manibus, qui terrae omnia regna comminuit? (Dan. II, 34, 35.) nonne in sequentibus cum explanaret, adjungit? Suscitabit Deus coeli regnum quod in aeternum non dissipabitur, et regnum ejus populo alteri non tradetur. Comminuet et confringet universa haec regna, et ipsum stabit in aeternum (Ibid., 44) . Si omnes homines mortales non negas, et omnia quae corpus habent transitoria credis, quae erit ulli regni aeternitas? Illumne lapidem stolidum aliquid putas? Quod si mons magnus factus est, adeo ut impleret universam terram, ubi ergo commanebunt homines? vides te rejici ab historia, et typum apertissime parturiri. Accipe itaque quia alias non poteris Christi nomen, quia ipsum est, quod penitus [Col. 0513B] obliterari non valebit per externam religionem. Ipse sine manibus abscisus, nullis venereis operibus procreatus. Regna comminuit, quoniam ipse est qui in omnibus gentibus haereditavit. Regnum non dissipatur, nec alteri populo traditur, quia justitia, quae per Sanctum sanctorum infertur, sempiternitate firmatur. Nec aliena scilicet haereseos alicujus traditione corrumpitur, quod alteri populo traderetur, qui superveniente perfidia mutaretur. Domum enim Domini decet sanctitudo in longitudinem dierum (Psal. XCII, 5) .
Videtis, o ingenia omni tortiora falce, his paucis testimoniis evidentiam fidei Christianae, quae non ideo sunt pauca, ut in vestris voluminibus habeantur [Col. 0513C] rara, sed tam multiplicia, ut iis retexendis sufficiat nullius scientia, omnium retundantur eloquia. Si illum qui bonos in terram rectam deducit Spiritum haberetis, certe ea, quae idem per suos prophetas locutus est, ejusdem condimento indubie saperetis. At quia nil plane aliud quam furta, et foenora cogitatis, nihil plane ad piam subtilitatem pertinens affectatis. Si verum est, quia quod voluit Dominus fecit in coelo et in terra (Psal. CXXXIV, 6) , et caeteris, qui Deus probabiliter existens hominem assumpsit, quid scrupuli habet, quaeso, et quod hominem non absque salubri mysterio humiliari siverit, quoque voluerit postmodum provexerit?
Exponite quod contemporaneis Jesus 273 Dominus ipse proposuit. Dixit Dominus Domino meo, [Col. 0513D] sede a dextris meis (Psal. CIX, 1) , et caetera psalmi, quae valde vestro sunt errori contraria. Perspicacitas etiam vestra aut dicat, aut discat quid sibi velit Davidicum illud: Dominus dixit ad me: Filius meus es tu, ego hodie genui te. Postula a me, et dabo tibi gentes haereditatem tuam, et possessionem tuam terminos terrae (Psal. II, 7, 8) . Et si enim David, quomodo Filius Dei? Ego hodie genui te, quem sensum a vobis habeat, rogo. Gentes quoque an a Patre utrum a matre haereditas ejus erant, et possessio termini terrae multa a vobis mente disquiro. Licet contigua plane sibi loca Palaestinorum aut Ammonitarum tributaria fecerit, abhorret tamen a vero, quod haereditari gentes et possessive non tributarie terminos terrae tenuerit. Illud quoque: Eripies [Col. 0514A] me, ait, de contradictionibus populi, constitues me in caput gentium. Populus quem non cognovi servivit mihi et reliqua usque vivit Dominus (Psal. XVII, 44, 46) : certe et si contradictiones habuit, non populi sed filii Absalon res novas molientis. Sed esto ubi constitutus est in caput gentium? Non dicam sane gentium, sed nec unius gentis. An dicetis quod cum ad Abimelech Philisthinorum regem Saulis timidus concessisset, sit caput gentium institutus? Sed nec eorum decimae partis. Quis fuit populus quem non cognovit? Certe Philisthaeos, et omnia eorum ipse cognoverat. Et unde tanta eorum obedientia commendatur, ut in auditu auris obtemperasse dicantur? nonne Abimelech contra Israelem pugnaturo dixerunt satrapae ejus ad ipsum: Non [Col. 0514B] egredietur David nobiscum, non enim melius placare poterit Dominum suum, quam in capitibus nostris? (I Reg. XXIX, 4) . Non sunt haec verba membrorum de capite. Filii alieni mentiti sunt mihi (Psal. XVII, 46) . Nunquid filii alieni secundo replicantur, inveterati et claudicantes appellantur, quia os suum, et caro sua, mortuo Absalon, ab ipso vocantur?
Deficite, quaeso, quia ratio vobis deficit. Quis ergo caput gentium? Christus profecto: Non auferetur sceptrum de Juda, et dux de femore ejus, donec veniat qui mittendus est, et ipse erit exspectatio Gentium (Gen. XLVI, 10) . Ipse est qui stat in signum populorum, quem gentes deprecabuntur (Isa. II, 10) . Lege Isaiam, recole Psalmos, quid aliud quam vocationem [Col. 0514C] gentium sonant? in nomine Christi gentes speraturas? Dicendum in nationibus quia Dominus regnavit: A solis ortu usque ad occasum nomen Domini futurum laudabile, ipsumque super gentes excelsum (Psal. CXII, 3, 4) . Et deficientibus jam in templo vestro sacerdote et hostia, Malachias infert: Ab ortu solis usque ad occasum magnum est nomen meum in gentibus, et in omni loco sacrificatur et offertur nomini meo oblatio munda, quia magnum est nomen meum in gentibus (Mal. I, 11) . Vos autem cum a nobis interrogamini quare templo, pontificio, et ara careatis, illico de terra in qua habitatis immunda causamini, sed praedictus in hoc propheta non favet vobis.
Quid praeterea Balaam ille ariolus: Orietur, inquit, [Col. 0514D] stella ex Jacob, et consurget virga de Israel, et confringet omnes duces Moab, vastabitque omnes filios Eth; et erit Idumea possessio ejus. Haereditas Seir cedet inimicis suis. Israel vero fortiter aget (Num. XXIV, 17, 18) . Quae est stella? Maria a vero sole illuminata, et de qua exorta est in tenebris lumen rectis corde, miserator et misericors et justus (Psal. III, 4) . Exinde virga consurgit, totius videlicet rectitudinis singularitas ipse Christus emergit. Vide in his exemplis quae de tuis assumpta est libris, quam pure sine ulla patris aut seminis memoria enuntietur origo. Audi stellam quae sine sui detrimento lumen illud emiserit. At quia lumen oculis non videbatur infirmis, partus stellae mutatur in virgam, quae devios dirigat, superbos deprimat, imbecillibus sustentaculum fiat. [Col. 0515A] Haec confringit a rigore nequissimo duces Moab, gentilium utique qui sine lege sunt, patremque habent diabolum. Moab namque ex patre vel exlex dicitur. Eth autem interpretatur stupens. Qui sunt stupentes, nisi Judaei qui nescierunt neque intellexerunt, et in tenebris ambulant? Hi sunt filii, sed mentiti, sed alienati. Hos virga vastat, quia legis scientiam, quam falso Judaea usurpat, gentili Christus populo veraciter dat. Calix enim in manu Domini vini meri plenus misto, et inclinavit ex hoc in hunc populum. Verumtamen faex ejus non est exinanita, bibent omnes peccatores terrae (Psal. LXXIV, 8, 9) . Idumaea ejus possessio est, quia tanto castigatius quaeque mens ad Deum convertitur, quanto terrenior est. Sicut mons Sion, ita et latera aquilonis civitas [Col. 0515B] Regis magni; ubi enim abundat peccatum superabundat gratia. Seir pilosus dicitur: pili superfluunt corpori, significantque substantiam saeculi. Quae est haereditas Seir, nisi lex, aut ipsum regnum Judaeorum, quae jam possidet plebs Christianorum; sed hic sensus apud vos quomodo se capit ad litteram? nil enim in Pentateucho significativum accipietis. In terris sane illis Assyriorum, Parthorum, Arabum, Francorumque nuperrime alternante victoria, gentium istarum ne ipsa quidem nomina resedere. Messias ergo vester quid faciet? sequitur:
Israel vero fortiter aget (Num. XXIV, 18) . Israel dicitur 274 directus cum Deo. Et quis cum Deo dirigitur, nisi qui fidei regulam sequitur? Is fortiter agit, qui fidem Christianam etiam inter atrocia tormenta [Col. 0515C] defendit. De Jacob erit qui dominetur et perdat reliquias civitatis (Ibid., 19) . Quod est dicere: Licet inter gentes martyrum fortitudo laudetur, de Jacob tamen, id est de Judaeis, qui Esau, id est gentes, se per acceptionem legis supplantasse gaudebant, Christus Dominus oritur. Unde superius stella ex Jacob, virga de Israel est. Maria enim de Judaeis quidem ducit originem, sed gentium populus cum Christo specialiter directus, Christi praecipue ostendit fortitudinem. Perdit autem reliquias civitatis, quia licet homo ex femina oriundus, ex virtute tamen Deitatis quos a Dei civitate judicabit extorres, perpetuis poterit punire suppliciis.
Quod totum est dicere? Ille, qui Judaici induet [Col. 0515D] generis vilitatem, tantam habebit Domini, quod ad impios pertinet, quantitatem (paternitas enim ad pios) ut quos suae viderit urbanitatis indignos, eos in ignes potens sit perdere sempiternos. Pater enim non judicat quemquam, sed judicium omne dedit Filio (Joan. V, 12) . Est autem Jerusalem, quae aedificatur ut civitas (Psal. CXXI, 3) . Miror quas hic vestras beatitudines intelligatis ad litteram. Quod si ita fallimini, attendite quae post pauca sequuntur. Assumpta iterum Balaam parabola ait: Heu! quis victurus est, quando ista faciet Deus? (Num. XXIV, 23) : ubi praemisit heu, spopondit utique se dolenda dicturum. Venient, inquit, in trieribus de Italia, superabunt Assurios, vastabuntque Hebraeos (Ibid., 24) . Hanc quam iste praeconatus est vobis [Col. 0516A] vastitatem, annorum jam mille continuatione probastis.
De Christi resurrectione. —Habentes igitur rationes ac exempla de humanitatis assumptione in Deo, de passione, resur rectione, et ascensione, tanta profecto ut eorum copia inopiam dicendi pariat, quorum multiplicitatem, et minus eruditi ad manum habent, et Ecclesia cantitat, ea sola protulisse collibuit quae Deum in homine demonstrarent. Quod si Deus aeternus aperta Scripturarum vestrarum astipulatione probatur, quid magnum fecit, si corpus passum vitae restituit, cum et Elisei cadaver id egerit? Audis David cum de pressurarum nimietate quereretur, [Col. 0516B] quae solent apud homines provocare vigilias: Dormivi, ait, et soporatus sum, et exsurrexi (Psal. III, 6) , fossas alibi manus et pedes asserens (Psal. XXI, 17) ; apud Osee, mortem se mortis Deo exhibente futurum (Ose. XIII, 44) . Rursusque in psalmo ascendisse in jubilatione Deus, et in voce tubae (Psal. XLVI, 6) : Aliasque, ascendisse in altum, et captivam duxisse captivitatem, ac hominibus dona dedisse dicitur (Ephes. IV, 8) . Cum certo, juxta Apostolum constet, neminem ascendere nisi quem descendisse constiterit (Ibid., 9) .
De vocatione gentium. —Cum ubique Scripturarum tuarum testimonia hujusmodi in modum scintillarum emicent, illud summopere claret quod gentium vocatio libris passim celebrata propheticis, [Col. 0516C] indubie completa videtur. In omnem terram jam exivit sonus praedicatorum, et in fines orbis terrae verba eorum (Psal. XVIII, 4) . In quo nobis objicere nemo potest quarumdam gentium apostasiam, sicut nec Isaiae qui Judaeos, gentem peccatricem, semen nequam, filios sceleratos vocaverat (Isai. I, 4) . Postmodum ait: Audi, Israel, serve meus, et rectissime, quem elegi (Isa. XLIV, 1) . Si enim semen nequam, gensque peccatrix, quomodo rectissimus quem elegerat? Sed totum pro parte, partemque pro toto in Scripturis vestris ac nostris, solere accipi non dubium vobis est, ut est illud: Ad te omnis caro veniet (Psal. LXIV, 2) , quod non aliter intelligimus, quam si diceret: Ad te de omni carne veniet. [Col. 0516D] Illi enim de morte surrecturo dicitur: Surge, Deus, judica terram, quoniam tu haereditabis, non omnes gentes, sed in omnibus gentibus (Psal. LXXXI, 8) . Et cum Elias quereretur solum se relictum (III Reg. XIX, 10) , audit de septem millibus, qui non curvaverant genua Baal (Ibid., 18) . Si enim populus Dei quondam dicebamini, licet maxima vestrum pars aberraret, non tamen bonae partis intuitu quod vocabimini, perdebatis. Itaque etsi mundi plurimum retro abiit, in hoc tamen Christi potentiam ex sua retrogradatione non minuit.
Judaeos alloquitur. —Igitur quoniam aliqua in vos auctoritatibus et ratiocinatione contulimus, [Col. 0517A] jam vos pauculis rogationibus compellabo.
Legem illam adeo carnaliter qua intentione tenetis? Scio vos dicturos: Et quomodo legem a Deo de coelis praebitam, imo ipsius digito exaratam, vocum terroribus, lampadum fulgoribus et montis exhalationibus promulgatam, nulli genti a saeculo datam mutare poterimus? Et si leges hominum constant, quis Dei praecepta destituet.
Respondet Judaeis, probatque Deum legem abrogasse, auctoritatibus Scripturae. —Ad haec inferam: Quidquid horroris, quidquid magnificentiae extrinsecus legis dandae constat adhibitum, non magni penditur; haec enim in minoribus saepe negotiis 275 expenduntur. Plane Samuel cum causaretur [Col. 0517B] Judaeos regium fastigium affectantes. Nonne, inquit, messis tritici est hodie? Invocabo Dominum et dabit voces et pluvias: et scietis quia grande malum feceritis (I Reg. XII, 17) . Certe et Osias rex sacerdotalis aemulus infulae, cum sancta ingredi usurpasset, motibus terrae ingentibus factis, quorum Amos meminit, terrae quoque hiatus praeruptissimi patuerunt. Nihil sane ibi accidit quod non uspiam facilius accidisset. Si Moyses quadraginta distulit diebus inediam, et itidem leviori ex causa fecisse scimus Eliam. Si cum Domino Moyses loquebatur facie ad faciem, et Isaias profitetur Dominum Sabaoth suis se vidisse oculis, quem viderat solium excelsum sedentem, idipsum et alii ex prophetis quidam. Quid quod etiam Balaam ariolo et apparuisse, et saepius occurrisse [Col. 0517C] Deus dicitur? Tonitrua hujusmodique clangores ex aerum importunitate contingunt. Cum etiam per provincias alias hieme, alias aestate proveniant. Sin aliter, monstrum exhibeant.
Id igitur solum in causa versetur, quia Deus ea mandata praebuerit. Quae si ideo immutabilia judicentur, videamus ab ipsis saeculorum primordiis quae instituerit, quae quoque instituta locis, temporibus, personisque mutaverit. Certe in primorum hominum illorum creatione, cum praelatos eos terrenis, aquatilibusque Scriptura dixisset, Deum pariter dixisse subnexuit: Ecce dedi omnem herbam afferentem fructum super terram, et universa ligna quae habent in semetipsis sementem generis sui, ut sint vobis [Col. 0517D] in escam (Gen. I, 29) . At cataclysmi exacta pluvia, cum Noe et filiis ejus secundo ejusdem praelationis verba fudisset, addidit: Omnes pisces manui vestrae traditi sunt, et omne quod movetur et vivit erit vobis in cibum, excepto quod carnem cum sanguine non comedetis (Gen. IX, 2, 3) . Habes Deum mutasse sententiam, ut de graminibus ad carnium edulia nos laxaret. Denique sub Moyse cum de esuum discretione tractaret, quasi oblito quod annuerat istis, omne scilicet quod movetur et vivit, in munera, comedi vetuit.
Adam quoque uxore sibi exhibita: Relinquet, inquit, homo patrem, et matrem, et adhaerebit uxori suae (Gen. II, 24) . Non dixit: Homo, Deo tunc et sapientia plenus, adhaerebit uxoribus, sed uxori, [Col. 0518A] cum in sequentibus ob plura connubia diluvium inundasse legamus, et tamen Abraham ex latere Sarae Agar, Deo etiam aliquoties eam procurante, habuisse. Jacob quoque, et Moysen, multosque sub lege probatissimos, numerum conjugum sine legis contradictione cognovimus. Adae autem dicta indubie pro Dei verbis ponimus; quem paradisicolam Dei fuisse tunc intimum scimus. Jesus etiam Dominus haec Deo verba ascribit.
Mulieri dixerat Deus quae virum inobedire suaserat: Sub viri potestate eris, et ipse dominabitur tui (Gen. III, 16) . Ipse idem Abrahae loquitur: Omnia quaecunque dixerit tibi Sara, audi vocem ejus (Gen. XXI, 12) . Ecce quantum, quamque spectabilem mulieri addixerit, quem per se docere potuerat.
[Col. 0518B] Cain et Seth, filii Adae, unde conjugia sibi contraxerint nosti, ex sua germanitate profecto. Poterat vero eis Deus aliunde creare uxores; at ipse fecit ut sic necessario fieret. Quod etiam de amitis, materteris penitus idem est. Et haec siquidem omnia Dei, qui ea primo sic fecerat jussu, et edicto Moysaico asperrime postmodum vetita sunt. Quid quod unam illam quam viro costam detraxerat, inque mulierem aedificaverat, in tot dividi brevi post ipse permisit, ut jam non duo sed plures admodum fierent in carne una? Agar ancillam, a domina Sara pulsam, angelus reperit, redire ac humiliari sub hera suasit. Denique Isaac jamdudum nato, et grandiusculo Ismaele, cum Sara lusus eorum aegre tulisset, invito Abraham, jubetur muliercula cum prole repelli. Cui [Col. 0518C] controversiae vox divina, quae superius eam dominae reconciliari praeceperat, intulit, et quasi pristini oblita consilii, postposito Abraham, Sarae mandat in omnibus obediri.
Praecepit praeterea Deus ne sculptile, ne conflatile, ne qua similitudo, ne quod signum in terra vestra erigeretur, et tamen in tabernaculo Cherubim, Domino jubente, sunt sculpta. Quid dicam de aeneo serpente ignitis objecto serpentibus, ad quem toto exercitui eminentem, qui percussus respiceret, salvaretur? Num signum, num similitudo fuit? Et certe, libro Regum teste, usque ad Ezechiae tempora eum coluere thura cremando Judaei; et plane non nesciebat Deus illius institutor ostenti, istud eorum ad [Col. 0518D] idola proclivium magno valiturum errori. Hoc, inquam, contra sua, si dicere audeam, scita jussit Deus.
Tabernaculum vero ipsum, quod ab imis ad suprema proprio Deus orditus est ore, Salomon nova aedificatione destituit, in tantum ut sacrilegio, imo idololatriae duceretur, si quis post templi dedicationem ea loca cultu aliquo respectasset. Unde et in calumniam illud crebro dicitur: Adhuc populus immolabat in excelsis (IV Reg. XIV, 4) . Cui tamen templo, et ante, et post aedificationem favor divinus haud defuit.
Aurum, argentum, vasa, et vestes Aegyptiorum mutuo Deus ab eis accipere vos jusserat, 276 quae humane vobis praestita, inhumane, ut videtur, satis, [Col. 0519A] Deo tamen permittente, tulistis, unde dicitur, quia dedit vobis gratiam coram Aegyptiis Deus (Exod. XII, 35, 36) . Postmodum cum ipse legis illius censuras ediceret, furtum, fraudem, concupiscentiamque prohibuit.
Etsi immutabilis Deus, verum, ut mutabilitati hominum se aptet, sententias mutare videtur. Quod et rationibus confirmatur. —Habetis, ut aestimo, pleraque divinarum sententiarum mutationis exempla, in quibus conjicere potestis Deum, etsi immutabilem, mutabilitati hominum, pro ipsorum erudiendis novitatibus, mutabiles dedisse sententias. Sicut enim videtis puerulos aliis in infantia rudimentis, aliis, cum adoleverint, documentis imbui; at postquam [Col. 0519B] permaturuerint modo eos severiore disponi, cum senibus vero profundissima quaeque tractari, ita intelligite Deum, cum hujus saeculi processibus operatum. Nam veluti parvulum assiduis gerulorum, ac nutricum confabulationibus, ad rudimenta loquelae convenit informari, et succrescentem acriori jam paedagio a licentia infantiae cohiberi, a puerilibus etiam aevo pubescente omnino restringi, juventam vero ad integrum eruditam sua sponte, propria gravitate, remota ferula, ex virtutis amore jam regi. Ita recens Deus saeculum primo suis, et angelorum vocibus assuevit, et quasi suorum forma sermonum balbutientia mundi labra correxit. Ut quod optimis modo non sit, tunc etiam improbissimis, et ipsis quoque animalibus praestaretur. Paulo evectum, uti [Col. 0519C] Noe Abrahaeve temporibus, paucis licet in rebus castigare, et signis sibi denotare inciperet. Sub Moyse vero quasi adolescentem a pristinis vilitatibus aliquantulum sublevare, et aliqua de viro sentire compelleret.
Aetas perfecta incoepit a Christo. Vetus lex temporalia, Christi vero aeterna docet appetere. —Porro sub Redemptoris gratia quasi ponderosiori jam animo, et intelligentiarum capaci totius suae divinitatis, ac si interni sui consilii praerupta detegeret; iis enim qui solo dominis famulantur amore, eorum facilius solent enuntiare secreta: Jam non dicam, inquit, vos servos; quia servus nescit quid faciat dominus ejus; vos autem dixi amicos, quia omnia quae audivi a Patre meo nota feci vobis (Joan. XV, 14) . In lege [Col. 0519D] vestra quae vobis Deus praemia pollicetur? Possessiones, ventrium plenitudines, uxores ac filios, longaevitates, et nulla nisi iis contraria comminatur. De aeternis silentium est. Coeli praemia, tartari tormenta tacentur. Sicut sola intentatur virgo juvenculo libidinibus aestuanti, et ei dehoneste sermo fit surdus, ita cruciatibus, aut morte absterrebantur a vitiis, ad bona qualiacunque, non affectu, non monitis, sed talium munerum lenocinio trahebantur.
Mentior, nisi lex ipsa testetur idipsum: Introduxit, inquit, vos Dominus in terram fluentem lac et mel, ut mandata scilicet ejus observetis, et ut lex Domini semper sit in ore vestro (Exod. XXXIII, 3) . Psalmus quoque: Dedit illis, inquit, regiones gentium, [Col. 0520A] et labores populorum possederunt, ut custodiant justificationes, et legem ejus requirant (Psal. CIV, 44) . Librorum vestrorum quibusque peccantibus comminationes: Non inferetur, inquiunt, corpus tuum in sepulcrum patrum tuorum (III Reg. XIII, 22) . Et: Quia humiliatus est Achab coram me, non inducam mala in diebus ejus (III Reg. XXI, 29) . Multi philosophorum gentilium, quae vobis promittebantur duxere contemptui; et habita, ut Diogenes, abjecerunt. Et cum orbis summa aliquibus incumberet, ut Octavianus Caesar, parvipenderunt. Quid dicam vobis? An bona lex est, cujus praemia nil stabile pollicentur? Quid victimarum millia ponderatis? Audite Dominum in Isaia: Plenus, inquit, sum. Holocausta arietum, et hircorum nolui (Isa. I, 11) . Subditque [Col. 0520B] causas: Manus vestrae sanguine plenae sunt (Ibid., 15) . Quid autem velit extemplo prosequitur: Lavamini; mundi estote: auferte malum cogitationum vestrarum ab oculis meis: quiescite agere perverse (Ibid., 16) , et sequentia. Non in sacrificiis, ait alter, Arguam te, quia holocausta tua meo subjacent arbitrio. Non accipiam de domo tua vitulos. Nunquid manducabo carnes taurorum? Sed immola Deo sacrificium laudis, redde Altissimo vota super sacrificiis (Psal. XLIX, 8-14) . Idem utique ait: Holocaustis non delectaberis. Sacrificium autem Deo spiritus contribulatus (Psal. L, 18, 19) .
Super circumcisione tua etiam pone nugas. Nonne lex, nonne prophetae pariter tibi cantant, ut auferas praeputium cordis tui? Quod si cordis et sensuum [Col. 0520C] tibi circumcisionem inclamitant, illam quae pellium est figuram solummodo interioris notant.
Quid de jejuniis agis, in quibus litigia caedesque videntur? Quo contra propheta: Solve, ait, colligationes impietatis fasciculos deprimentes (Isa. LVIII, 6) , et caetera, quae ibi Deus appretiari jejunando dignoscitur.
In diligentiis Sabbatorum multa vobis solertia. Sed Deum forsitan creditis vestro otio, spectaculisque gaudere. Nec longe est super hoc idem propheta quid sentiat: Si averteris a Sabbato pedem tuum non facere voluntatem tuam in die sancto meo, et vocaveris Sabbatum delicatum, et glorificaveris, dum non facis vias tuas (Ibid., 13) .
277 Pedem avertere a Sabbato fortassis aestimas [Col. 0520D] continentias ab itinere faciendo. Quid super voluntate restringenda tractabis? Quod si ad actionarias te converteris voluntates, audi sequentia: Et non invenitur voluntas tua, ut loquaris sermonem (Ibid.) . Nulla lex imminet Sabbatis a colloquio feriari, in quo ad id jam necessitate compellimur, ut delicatum in eo solo Sabbatum computemus, si a malis spiritualiter subtilius, quae lege non sunt vetita, linguam ac animum dispescamus.
Perpende igitur clarissimos tuae legis auctores, quantum a tuo discrepent intellectu, qui nihil corporeas exercitationes habentes solum medullis spiritualibus intenderunt. Sola namque in iis observationibus carnis vexatio est; his tamen, qui non [Col. 0521A] aliquid de spiritualitate senserunt. Etsi enim in lege tua dicitur: Qui haec fecerit vel illa mandata, vivet in eis (Levit. XVIII, 5) , nunquam tamen est, quantum ad animam, quisquam vixisse credendus, qui non amore et fide caeremoniis illis inhaeserit. Unde apud Ezechielem legitur: cum enim improperaret eis praevaricationes ab eis in deserto factas, idololatriarum incursus, Sabbatorumque incurias, ad extremum intulit Deus: Ergo et ego dedi eis praecepta non bona, et judicia in quibus non vivent, et pollui in muneribus suis, cum offerrent omne quod aperit vulvam propter delicta sua (Ezech. XX, 25, 26) . Quare non bona, cum, juxta apostolum nostrum, lex sit sancta, et mandatum et justum et bonum? (Rom. VII, 12.) Corticem et ossa rodentibus non [Col. 0521B] bona; interiora carpentibus utilis, utentibusque medulla. Hi sunt inimici in psalmo, qui terram lingunt (Psal. LXXI, 9) . Pollui eos in muneribus, etiam cum legalia ipsa praecepta complerent, offerendo videlicet omne quod aperit vulvam, cum in ipsis eos ostendi pollutos muneribus, dum nihil offerunt pro internis. sed pro exterioribus. Unde est: Oratio ejus fiat in peccatum (Psal. CVIII, 8) . Lucrum utique petat a Deo temporale, non Deum. In ipsis plane mandatis vita esset, si Deum quis ex toto corde diligeret: uti si proximum curaret, si furtum et mendacium caveretur, frausque non fieret. At cum, iis posthabitis, inanium illorum rituum superstitio celebratur, sine fructu mentium caro vexatur.
[Col. 0521C] Quoniam ergo prosequebamini omnes conspicabile corpus et nihili pendebatis animam, quae latebat, voluit tandem Deus nobis, imo si voluissetis vobis, non jam exemplaria verorum, sed ipsa vera, et saluti viciniora producere; ipse enim per praedictum prophetam praestillaverat vobis. Ecce, inquit, dies veniunt, dicit Dominus, et feriam domui Israel, et domui Juda foedus novum, non secundum pactum quod pepigi cum patribus eorum, in die qua apprehendi manum eorum, ut educerem eos de terra Aegypti, pactum quod irritum fecerunt; sed hoc erit pactum quod feriam cum domo Israel: Post dies illos dabo legem meam in visceribus eorum, et in corde eorum scribam eam, et non docebunt ultra vir proximum suum, et vir fratrem suum dicens: Cognosce [Col. 0521D] Dominum; omnes enim cognoscent me a minimo usque ad maximum, quia propitiabor iniquitatibus eorum, et peccati eorum non ero memor amplius (Jer. XXXI, 31-35) . Ubi novum foedus a Deo cum domo Israel percuti dicitur, in veteri jam a vobis foedere noto vivitur; ut enim nostri Apostoli verbis utar, ubi dixit: Novum veteravit prius, quod autem antiquatur et senescit prope interitum est (Hebr. VIII, 13) . Sed quare vetus dicitur, nisi quia caduca et mature peritura, visibilia videlicet, repromittit?
Illud autem jure novum, quia incorruptibilia, et solis immortalibus oculis conspicua, nullis usibus atterenda, promittit. Nec secundum illud est, quod cum vestris in eremo pactum est patribus, quia ibi minis et terroribus ad singula praecepta, Ego Dominus, [Col. 0522A] inclamatur, hic vero Pater noster appellandus praedicatur (Matth. VI, 9) . Hic Spiritus sanctus, qui amor est, pro magistro adhibetur. Hic non in lapide lex, sed cordibus, visceribusque inscribitur; quia, ut idem alias propheta testatur, cor jam carneum, sublato lapideo, spiritu novo imbuitur (Ezech. XXXVI. 26) . Tanta vero per Dei gratiam fidei nostrae jam est evidentia, ut non sit instruendus jam quispiam de incarnati Dei Filii notitia. (Jam enim rudes aeque ut docti norunt quia ipse est qui ad omnium venit abluenda crimina.) Sed jam passim de corrigendis operibus et moribus sit doctrina.
Ex Vetere item Testamento ostendit Christi adventum. —Translato igitur, non obruto, tuis olim dato [Col. 0522B] patribus testamento, ad sanioris observantiae intellectus, quid mihi porcum, leporem et ostream, quibus vescimur, nequam Judaee, objicis? Templi tui vestigia nulla supersunt, pontificia subsedere, ut idem fere genus constet abolitum gentis tuae, ubique terrarum dispersiones oberrant. Sanctuario itaque, sacerdotio, regno, ipsaque pene gente vacantibus, imo destructis, quis restat legis tenor! Tota enim ferme lex in diligentia templi ac sacerdotii pendet. Postquam hanc universae legis summam, non alter quam Deus ipse subruit, quid de caeterorum praeceptorum minutiis dices? Audis novi sideris [ f., foederis] pactionem, cujus superventu nemo adnihilari dubitat vetustatem. Cuine imputas quod dicitur: [Col. 0522C] 278 Tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech? (Psal. CIX, 4.) Cujus ad Deum loqui in psalmo personam putas? Sacrificium, inquit, et oblationem noluisti, aures autem perfecisti mihi. Holocaustum et pro peccato non postulasti, tunc dixi, Ecce venio? (Psal. XXXIX, 7, 8.) Si ad David verba haec referas, cui Deus ideo aures effecerit, id est obedientiam dederit, quia sacrificia neglexerit, aequipollens illi sententiae erit: Melior est scilicet obedientia quam victimae (I Reg. XV, 22) . Si ad Messiam, quem inaniter praestolaris tuum, falsum est, quia eum aestimas subjectissime iis caeremoniis serviturum.
Porro si ad Christum, ipse singulariter plane ex iis quae passus est didicit obedientiam (Hebr. V, 8) , [Col. 0522D] quia holocaustis, et pro peccato nullatenus placari didicerat Patrem. Cum multi fuerint sacerdotes, quis eorum exstitit in aeternum? Quis vero aeternus, nisi Deus? Deum autem sacerdotem dici nusquam, ut reor. invenies, nisi Christum intelligas. Christus ergo in hoc solo sacerdos qui dixit: Ecce venio (Psal. XXXIX, 8) , quia se victimam Patri detulit pro peccato. Quia, inquit, de futili causaris sacrificio, jam tibi, Pater, me litaturus venio. Ego enim sum, de quo in capite libri scriptum est, ut facerem voluntatem tuam (ibid., 9) . Jam a persona David iste sensus exorbitat. Quid est caput libri hujus? Beatus vir qui non abiit, et sequentia, usque ad omnia quaecunque faciet prosperabuntur (Psal. I, 1, 4) . Quis est cui concinat praesens versus, ut secundum sui typum [Col. 0523A] non abierit, non steterit, non sederit? Quod si tertio hoc quispiam purus homo fortasse carere poterit, duum praemissorum alterutro quisquam homo vivens immunis esse non valuit. Quis est qui die ac nocte, id est indesinenter, in Dei lege meditatus sit? nonne idithum cantat, Quia universa vanitas omnis vivens; et, In imagine pertransiens, frustra conturbatur? (Psal. XXXVIII, 6, 7.)
Ipsum Christum, velis nolis, accipies; quidquid istic supra hominem habes. Ipse non in decursu aquarum, sed secus nascitur; quia non in natura per peccatum fluida propagatur, sed in sola carnis peccati similitudine conspicitur. Et recte non stagnum, sed decursus virgo generans potest intelligi, ubi videlicet nulla subsistit illuvies, quod benedictionis [Col. 0523B] plantarium dedit fructum, sed suum, in tempore, sed suo. Quisque bonus dat fructum, sed non suum, sine Deo enim nil potest quisquam facere. Is vero praebuit proprie suum, quia quod fecit, facere non poterat nisi Deus; et ex se habuit quod fecit. Tempus quoque suum fuit, quia qui quando voluit natus est, quando voluit quoque occubuit. Tempus suum fuit, cum plenitudinis adventu caeco mundo suae notitiae lumen tribuit. Folium ejus non defluet, quia licet coelum et terra transeant, verbum tamen ejus non transibit (Matth. XXIV, 35) . Facta ejus prosperabuntur omnia, deducet enim eum mirabiliter dextera sua. His excurrisse per excessum sufficiat.
[Col. 0523C] Ecce habes, impurissime, prophetas tuos, imo per Deum tuis observantiis obviantes in tantum, ut sacrificans, et canem excerebrans pariter conferantur. Quid mihi sues grunnire tuas, et lepores stridere facis? Quid ora ruminantia, et divisiones replicas ungularum, qui pontificium et templum, de quibus totae tuae legis vires emergunt, et in quibus ejus versatur intentio, adeo evidentissime videas adnullari? Quam vim putas, infelicissime, habitura sunt infima membra, ubi caput praecisum est? Exaudi, si minus adhuc habeas hinc testium, quod superius paulo libasse videmur. Loquitur Deus in Isaia cum rejectione carnalium spiritualia bona consciscens: Ad quem, inquit, respiciam, nisi ad [Col. 0523D] humilem et contritum spiritum, et trementem sermones meos? Qui immolat bovem, quasi qui interficiat virum; qui mactat pecus, quasi qui excerebret canem; qui offert oblationem, quasi qui sanguinem suillum offerat; qui recordatur thuris, quasi qui benedicat idolo (Isai. LXVI, 2, 3) . Sed dicis: Certe negari non potest quin Deus porcum mandi vetuerit; plane, inquam, non minus constat quia tauros et arietes et caeteros sacrificari praeceperit, haecque postmodum ore proprio, ut ex prophetis audis, irrita duxerit. Sed forsitan sacrificio temploque repulsis, porcorum carnibus abstinere praeponderat. Si porcinarum carnium esum nobis, quibus nil jussum est, improbatis, fimbrias hyacinthinas in quatuor palliorum vestrorum angulis quare non fertis? Qui suem [Col. 0524A] praecepit non edi, ipse idem Deus mandavit et fimbrias ferri (Num. XV, 38) . Longe alia ratione porcum comedimus, quam vos fimbrias abrupistis.
Praevaricatores ergo estis, qui vobis evidenter jussa negligitis. Nos nil praeterimus, qui nulla inde mandata suscepimus. Furtis intenditis, foenora cumulantes cervicibus egenorum. Deum ex corde diligere, et proximum ut seipsum, et caetera utilia seponentes, circa nugas rotamini. Nunquid illud quod dicitur: Si ambulans per viam, in arbore, vel in terra nidum avis inveneris, et matrem pullis vel ovis incubantem, non tenebis eam cum filiis, sed abire patieris, captos tenens filios, ut bene sit tibi, et longo vivas tempore (Deut. XXII, 6-7) ; eo quo exterius sonare videtur modo accipitis? Nunquid Deus illius ad Noe mandati [Col. 0524B] oblitus est: 279 Omne quod movetur, et vivit, erit vobis in cibum, quasi olera virentia tradidi vobis omnia (Gen. IX, 3) . Ut modo bene nobis et longam vitam spondeat, si manus nostra pullorum matribus parcat? Quid rationis habet quod palum in balteo gestare jubemini (Deut. XXIII, 13) , quod egesta contegere, ne quid sordium Dei valeat oculis apparere? Si ego hominum minimus in publico tale aliquid proferrem, auditores forsitan mei non facile crederent, quod inaniter, aut sine intelligentia latenti ista contexerem. Etsi ego nullius aut gravitatis aut momenti ab aliquibus tanti pendor, ut verba mea expertia ponderis non esse putentur, Deum poteritis aestimare choraulam, ut dicta illius garrulitate vanescant. Quanto igitur humanae minus rationi [Col. 0524C] eloquia divina concordant, tanto magis subtilitate intellectualitatis exuberant.
Resipiscite, victi tanto testimoniorum ac testium aggere tandem; et carne discussa sanctae interioritatis estote capaces. Venite cum Osee propheta, et revertamur ad eum, quem vos sequi putantes diffugitis Dominum, quia ipse a saeculi origine, praedestinatione, et promissionibus cepit et in fine temporum passionis suae efficientia nos salvabit, percutiet, id est animarum nostrarum doctrinis nobis potentibus vulnera pandet. Percussos denique cruore, et latice curare non differet. Vivificavit nos post duos dies: in die tertia suscitabit nos: et vivemus in conspectu ejus: sciemus, sequemurque ut cognoscamus Dominum. [Col. 0524D] Quasi diluculum praeparatus est egressus ejus (Ose. VI, 1-3) , etc. Sed his sufficienter, ut putamus, edictis, alia prosequamur.
Confutantur Judaei insimulantes Christianos idololatriae. —Impetitis nos etiam quod crucifixi Domini Jesu imagines, vel ipsius crucis lignum adoremus, ut veluti cujusdam idololatriae insimulatis, quasi quod a vestra constet lege prohibitum. Nos econtra nil nisi ipsam Dei substantiam adorandam ducimus: etsi aliqua extrinseca venerari perspicimur, non id quod videtur colimus, sed quae ex visis colligimus. Certe Nathan propheta David regem pro Salomone petens apud vos adorasse legitur (III Reg. I, 23) , in quo aliquid eum divinitatis sensisse [Col. 0525A] credere nefas creditur. Josue a civitatensibus Hai Israelem conspiciens fugientem, et caesum, coram arca Domini pronus decumbendo (Jos. VII, 6) , diem dicitur in libro Judicum continuasse vigiliis. Nunquid arca Dea erat, aut Deus, sive Dei pars quaelibet in ea delituerat? Daniel, celebrato regis edicto ne quis deorum peteretur a quoquam, fenestris in coenaculo suo patentibus, tribus contra Jerosolymam temporibus, genua flectebat interdiu, et adorabat, et confitebatur Deo suo (Dan. VI, 11) . Nunquid Jerusalem aut templum, cujus obtentu illa fiebat inflexio, Deus fuerat, quia illorsum sic adorare decreverat? Nunquid omnia, quae adorata apud vos referuntur. divinis cultibus dignata creduntur?
[Col. 0525B] Qua ratione imagines adorant Christiani. —Adoramus itaque in visibilibus signis, quae significantur, invisibilia, imo vagabundum animum picturarum repentino contuitu, quasi quodam commonitorio ad interna cohibemus. Quare vobis aeneus ille anguis propositus est, quem postea coluistis, nisi ut quid sibi vellet ejusmodi prodigium quaereretis? Nec Cherubim otiosa in templo, et in tabernaculo eminentia claruerunt. Boves quoque et leones non sine re inibi singulariter exsculpi meruerunt; sed idoneas inquisitionum vobis occasiones dederunt. Ridete, si placet, nos dissolutum et exsanguem quasi hominem Jesum in patibulis adorare, videlicet quisque qui sapit, quam magis fide ridiculi vestri fuere [Col. 0525C] parentes, qui Beelphegor, idolum scilicet tentiginis, quod est Priapus, adoravere. Ridendi, imo flendi et vos quod plerique vestrum dogmatis Christiani veritatem plene intelligunt, nec tamen ab errore desistunt. Sciatis tamen quia nobis, quibus Deus Scripturarum notitiam indidit, et, remota etiam imaginatione, fidei et contemplationis contulit alam, species sculpturarum necessaria non sit, sed his solis qui idiotae et hebetes, quod litteris non attingunt, juvamentis hujusmodi addiscunt quod sciendum sit.
Auctor tres Deos a Christianis ostendit haud coli. Probat in Deo trinitatem. —Restat ultima quaestio, quae a vobis proponitur ventilanda. Tres deos nos [Col. 0525D] colere dicitis, quia Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, sub distinctione nos triplici, pronuntiare cognoscitis. Ex superiori testimoniorum congerie satis probatum est quod Deus Filium habeat, hunc humanatum constet. Spiritum vero sanctum ubique paginarum vestrarum dici in promptu est. Ergo sicuti nos tres personas proferimus, ita de cultura trium deorum a vobis patenter arguimur. Deumne incircumscriptum incomprehensibilemque creditis? Quod si forsitan, quid trium cathedras personarum, quid membra imaginando compingitis? Si Deum spiritum pensitatis, et Filius, ut credimus, ei est, filius esse non potest, nisi quod pater est; alioquin Deus non est. Potest in homine esse quod non est homo, in Deo vero nihil quod non sit Deus. Nam [Col. 0526A] 280 si justus, pius et sapiens quis sit: aliud haec sunt, aliud homo; et sine iis enim est homo: haec vero cum in Deo esse dicuntur, non accidentaria, sed substantialiter Deus accipiuntur.
Voluntas Patris Filius, virtus Spiritus sanctus. —Si ergo Filium accipitis, non quasi quem extra genuerit intelligite, sed quod gignitur in ipso conspicite. Accipite igitur Filium ac si voluntatem Patris; quae voluntas quasi ad effectus evidentiam venit, cum carni ille se indidit. Sed haec voluntas. quae a Deo ad nos intenditur, virtutem necesse est habeat, per quam quae velit queat, et haec sit Spiritus sanctus, qui eidem corpus in Virgine creat. Voluntas enim hominum otiosa est, nisi posse succedat. Voluntatem ergo Patris possibilitas comitatur. In Scripturis [Col. 0526B] nempe sicut amor, ita et virtus idem Spiritus appellatur, ut est: Virtus Altissimi obumbrabit tibi (Luc. I, 32) . Et: Virtus Dei operatur omni credenti in salutem (Rom. I, 16) . Patris igitur voluntas per virtutem hoc modo mancipatur effectui, et inde qui effectus est, nostrae traditus est cognitioni.
De Deo cuiquam disputare fas non est. Sed cum de his quae circa nos sunt exempla praebentur, ad hoc fit ut tria aliqua indisparabiliter cohaerere sibi posse monstrentur. Quod cum fit, «fides, ut legitur, jam non habet meritum, cui humana ratio praebet experimentum (S. GREGOR. hom. 26) .» Haec siquidem Trinitas vocative potius quam substantialiter in hoc a nobis saeculo dictitatur, in quo necessario ad nostram intelligentiam de personis instruendam per [Col. 0526C] momenta et syllabas, quia aliter non possumus, earum vocabula conjugamus. At cum vitae fontem hauserimus, et in lumine lumen, Deum in Deo videbimus, nulla in his nominandis gradatione sermonis egebimus. Si os nostrum, lingua, et spiritus in usum locutionis pariter nullo horum vacante, aut praestante, moventur, maximae insaniae est diffiteri Patrem et Filium et Spiritum sanctum esse, et posse, ac indivisibiliter operari. Si enim tres Deos diceremus, eorum plane cuique partem mundani regiminis traderemus, nec summus quisque eorum esse posset, qui pares actu ac nomine quoquo pacto haberet. Et dum modo huic, nunc illi pro partium alternationibus faveremus, quemlibet forsitan cujus [Col. 0526D] regnum minus putaretur accommodum, aut minus appretiaremur, aut apertis derogationibus urgeremus. Nil tamen apud nostra dogmata experiri vos contigit, nec diu vobiscum super isto tractabimus, quia dum de iis agimus, obduratis animis risus efficimus. Deliberantibus enim credere auctores non deerunt qui potuerunt erudire.
Vere resurrexit Dominus. —Illud, velitis, nolitis, audite, quia Redemptor noster, quem putruisse mentimini, vivit, et in novissimo die, quod et vos creditis, de terra surrecturi sumus. In carne quoque nostra Deum videbimus, Jesum videlicet, quem interpretamini Salvatorem. An in carne constitutus quis Deum videre poterit, licet jam corruptionem excesserit, quod vix angelicis spiritibus scintillando [Col. 0527A] licebit? In eum enim desiderant angeli prospicere. Desiderium autem efficientiam quaerit. Quo modo ergo videbit? In carne utique existens, poterit intueri carnalem, Dei quippe Filium, in eo jam quod incorruptibiliter resurrexerit, immortalem. Utraque etenim, et homo per se et Deus, Dei sunt Filius. Cum hoc careat nomine, nec mortuus nec sepultus.
Perlucide etiam valet intelligi quod in carne sua, hoc est in eadem, qua est ipse humana natura, constitutum Job suum Salvatorem se visurum spondeat. Mortalis quoque ac rationalis naturae individuum signans, quod dixit inculcat: Quem visurus sum, inquit, ego ipse, et non alius (Job. XIII, 27) . Qui alius procul dubio quodam modo esset, si hominem [Col. 0527B] exuens, spiritus remaneret. Tertio denique id replicat: Et oculi mei conspecturi (ibid.) . Ubi oculos adeo vigilanter expressit, corpus plane Dei futurum, quod visurus esset, innotuit. A corpore autem divinitatem videri fas non est.
Ecce contra Dei hostes, contra inimicum et defensorem arma praesumpsimus; quibus egimus quod potuimus, non quod debuimus. Multa suppressimus, quia ambigua de eorum voluminibus ponere testimonia supersedimus. Nil enim agit exemplum, quod litem lite resolvit. Si perfidis ac derisoribus videtur inane quod fecerim, fidelibus, qui talia ventilare non audent, aut nesciunt, non immerito fortassis placuerim, quia si non valde utiliter, valde tamen fideliter quae injuncta fuere compleverim. Si quid [Col. 0527C] infamiae pro hoc ipso, sive laudis acquiritur, merito tibi, Pater, qui id imperasti, ascribitur. Si enim bene, fidei et precum tuarum fructus est; sin male, inconsideratus utrobique ausus est. Nemo me arguat, errores improbissimos, cum sim tenuis et stolidus, objurgantem. Meminerit asinam prophetae insipientiam castigantem. Melior enim sum, licet malus homo, quam bona asina.
Sed post hanc qualemcunque disputationem, cujusdam mihi Judaei relatio non tacenda videtur, quae omni conflictatione 281 verborum potentior aestimetur. Erat, ut testatur, Lauduni, et in quadam domo, quemdam cum Judaeo aliquo clericum disceptantem adhuc puerulus audiebat. Cumque clericus perfidi illius resistere ventositati non posset: «In nomine, inquit, Jesu Domini titionem flammantem ea parte qua ardet apprehendam nuda manu, et extra ostium domus efferam.» (Focus autem propter [ f., prope] erat.) Nec Judaeus obnititur, in fide Jesu sui utrum ureretur opperiens. At clericus mirabili crudelitate fervescens candentem [Col. 0528B] accipit dextra reustum, et longius, qua voluit morositate, deportat, et projecto illaesam monstrat ab igne manum. Miratur ille nequam, sed ad fidem miraculo non pulsatur. Id ipsum etiam ab eo qui mihi retulit non nisi praestigiis comparatur.
Dicite, miserrimi, nonne nomen deitatis est, cui elementa obtemperant? Sed vos dicitis quia in terra positus se nunquam dixerit Deum. Cum enim an Deus esset sciscitanti, intulit: Tu dicis (Matth. XXVII, 11) , Est ut dicitis, ac si diceret: Tu quidem dicis, sed ego non dico. O vecordes! attendite quod sequitur: Amodo videbitis Filium hominis sedentem a dextris Dei et venientem in nubibus coeli (Matth. XXVI, 64) . Nempe et proditori significando idem dixit: Dicenti namque, nunquid ego? ait Tu dicis [Col. 0528C] (Matth. XXVI, 25) . Subaudis rem quae est. Taceo de caeteris, qui corporaliter gestis intendunt. Joannem legite, in quo nihil pene aliud quam de sua cum Patre consubstantialitate proloquitur. Creditis, inquit, in Deum, et in me credite (Joan. XIV, 1) . Ego in Patre, et Pater in me est. Qui credit in me, videt et Patrem (Joan. IX, 10) , et millia horum similia.
[Col. 0527] FINIS.
Epistola de buccella data Judae et de veritate Dominici corporis
[Col. 0527D] 282 Patri et domino Sancti Nicolai priori SIGEFRIDO [ al., Vincentii abbati SIGEFRIDO, frater, etc.] GUIBERTUS Dei familiae, quae est apud Novigentum minister, quae Dei sunt simpliciter quaerere ac amplecti.
Quaestionem quam mihi tua ingessit sanctitas utrum videam, nedum enucleare valeam, nescio. [Col. 0528D] Primo etiam horrori mihi est, si aliqua dicam, in quibus videar Patrum sententiae refragari. Unde peto, ut si quae non tamen praeter regulam dixero, ea audias intentione qua dicam. Dicam enim sine praejudicio melioris sententiae palpantis potius animo quam nitentis.
Quaestio est magistros Ecclesiae clariores, Augustinum videlicet (enarr. in psal. X, tom. VIII, et in Joan. tract. 26, tom. IX) , ac Leonem (serm. 3 de pas. Dom.) consentire, quod Judas cum caeteris apostolis eucharistiam de Domini manu susceperit. Hilarium Pictaviensem (com. in Matth., can. 30) , Capuanumque Victorem ab hac intelligentia quod acceperit dissentire. Illud, nisi fallor, dictorum suorum argumento habentes, quod caeteris sacramento participantibus, buccella praebita simplici scilicet pane, suum Dominus insignierit proditorem.
Illud quoque, ad nostri adumbrationem sacrificii [Col. 0529B] a quibusdam objectari solere, quod sacramentum hoc, signum magis quam veritas fuerit, et ideo Judae, quem ante diabolum vocaverit, idipsum Dominus irretractabiliter dederit. Hoc in litteris a te datis ita proponitur.
Quibus ego subinfero, quia sive veteres, sive novi, quicunque super hac re altercantur ac disputant circumstantiam lectionum minus plene considerant. Nam apostolis vetus pascha secundum Matthaei dicta coenantibus, nullo excepto dicitur: Accipite, et comedite (Matth. XXVI, 26; Marc. XIV, 23; Luc. XXII, 14) . Et porrecto calice postmodum apertius: Bibite ex hoc omnes (ibid., 27) . In Marco quoque, Biberunt, ait, ex illo omnes (Marc. XIV, 23) . Porro Lucas primum eum ad esum paschae discubuisse [Col. 0529C] asserens, et duodecim apostolos cum eo (Luc. XXII, 14) , quod et Matthaeus et Marcus dicunt, post dationem calicis infert: Accipite, et dividite inter vos (ibid., 18) . Sed et panem gratias agens, et fregisse, et eis dedisse subscribitur.
Si ergo de calice ab omnibus facta inter eos divisione combibitur, Judas nullatenus excipitur; qui a pedum lavatione apud Joannem nequaquam, cum jam conscius esset proditionis, excluditur. Etsi enim nulla adniteretur auctoritas, multa tamen ratio suppeteret, pro sola conceptione criminis, quem aperta opera non probarent, hominem a suis gradibus, et commilitonum communi gratia nullatenus arcendum. Ipse enim dixerat, et diffiteri non poterat: Nolite judicare (Matth. VII, 1) . Quod in arcanis [Col. 0529D] peccatum adhuc latens, qui omnes ad salutem compellare venerat, nequaquam tunc temporis damnare debuerat. Quod autem de calice dicitur, par est ac si eadem evidentia etiam de pane diceretur, cum in utroque dignitas par, imo identitas, habeatur.
Qui enim ei et baptizandi, daemonia ejiciendi morbosque curandi cum caeteris jus dederat, si ad ultimum ei maligna tractanti collatam aliis gratiam detraxisset, causas ei forsitan peragendae proditionis auxisset. Quid enim virtus, quae operatur, juxta Apostolum, in salutem omni credenti (Rom. I, 16) , nisi Spiritus sanctus est, ex quo potestas super daemonia languoresque curandas emergit? Dedit, inquit, eis virtutem et potestatem super omnia daemonia (Luc. IX, 1) , etc. Qui etsi cum sit spiritus disciplinae, quantum ad suam ipsorum salutem fictos effugiat; fidei tamen aliorum adjumenta ministrat. Cui ergo spiritum quem Petro dederat ad miracula non negavit, merito nec mysteria aliis communia detrectavit.
At si de buccella agitur, quae ei intincta porrigitur, signum fuit, et non signum: signum plane proditoris, sed non signum sacramenti; quae etiam ante traditionem novi illius sacrificii, Mattheo et Marco testibus, dum 283 quis esset proditor quaereretur, data est (Matth. XXVI, 22; Marc. XIV, 19) , quae quoque si quid sancti in se habuit, non ex mutatione sui aliqua, sed ex tactu forsitan Salvatoris accepit. Et diaboli ille introitum non tam pro indigna susceptione [Col. 0530B] ipsius offulae quam pro sua erga corripientem Dominum impudentia et incorrigibilitate commeruit.
Porro de inconvenientia Evangeliorum super capitulo illo: Verumtamen manus tradentis me, mecum est in mensa (Luc. XXII, 21) , quod Matthaeus Marcusque praescribunt (Matth. XXVI, 23; Marc. XIV, 19) ; Lucas vero corporis Dominici traditioni subscribit. Si tibi respondeam, circa vilem et patulum morabor orbem, cum pene ridendus sit, qui hoc quaesiit quasi qui in scirpo nodum repererit. Si enim ordinem capitulorum eadem dicentium, vel inter se dissonantium, in Evangeliis quaeras tam praeposterata, adeo immutata invenies, ut de tantillo hoc tibi [Col. 0530C] videatur magistros interpellasse fatuitas. Sive enim praecedat, sive sequatur hoc verbum, nil officit. Sed in harum partium de quibus agimus, controversia quae videtur plurima non epistolae sed libri necessarii sunt. Et certe in ipso paschae veteris epulo, et post novi traditionem mysterii, aliquantus ad mensam illam proditori consessus fuit, et temerarias utrique edulio manus apposuit. Aut quid mirum si tempus pro tempore ab evangelista positum est, ut diceretur est, pro fuit? Scias quia istic dicendorum copia me inopem facit.
Agit contra Berengarianam haeresim. —Sed quoniam de Domini corpore objectiunculas fieri epistolae auctor dicit, quod signum, et non veritas exstet, [Col. 0530D] pauca etsi exilia, super eo contemplemur. Si umbra est, et non corpus, in umbram de umbra decidimus, imo in deteriora valde devenimus. Si boves, arietes, caprae, turtures, columbae, et passeres, olim peccatum fuerant, hostia videlicet pro peccato, ita ut carnis justitiae vocarentur, et secundum conscientiam salvum non possent facere servientem, quanto minus si species creditur, et non res, illa tantilli panis adeo miserabilis quantitas, omni animarum remedio indigna erit, de quo si manducaverimus, non abundabimus, si non manducaverimus, non utique deficiemus.
Si ergo utrumque species, et in neutro veritas, novum baptismati Joannis aequabitur, in veteri non [Col. 0531A] proderit interna utilitas, sed materiei pretium praeeminebit, quantum animalia rei exanimae, quantum ea quae caro emuntur, panibus, obolo similibus, praestant. Et certe vetus alio quoque modo praevalere probabitur. Si verum est quod ab auctoribus traditur, quo quidem nil verius, ante circumcisionem originale peccatum sacrificiis solvebatur. Haec autem hostia nostra passo semel Domino, si sola passi figura, ut dicitur, sit, si quid veri efficiat, nescio. Quod si sola mortis illius memoria est, quasi aliqua aut Dei, aut sancti cujuspiam, quae in Ecclesia pingi solet imago, perfunctoria est. Quod ergo solum praefert rudium oculis monimentum, parvum, aut nullum praestat sapientibus adjumentum.
Sed scire velim quare calix sanguinis novi et [Col. 0531B] aeterni testamenti dicitur (Matth. XXVI, 28; Marc. XIV, 24; Luc. XXII, 20) , ubi quid innovatur, vetustas abrogatur. Quod enim antiquatur et senescit prope interitum est (Hebr. VIII, 13) . Vetustas in peccato si est, et novitas in gratia; gratia ipsa nulla est, nisi ad aeternitatem possit. Aeternum autem quiddam testatur, et spondet. Magni igitur cujusdam boni effectiva, et non inanis, aut umbratica est. Unde et in consecrativo canone calix isdem mysterium fidei appellatur; mysterium enim non modo in bono, verum et in malo, et in nugis accipitur. Nam et mysterium iniquitatis dicitur; et inter agendum comoediam, si videas, quid significet actus ille interrogas. Est ergo utrumque mysterium, sed nullam [Col. 0531C] utilitati quaerentium exigens fidem, quid itaque sibi vult adjectivum, fidei? Est plane ac si diceret: Arcanum totius fidei, in quo scilicet universae nostrae credulitatis majestas latet; unde ut sequentia dicunt; ipse calix sanguinis fructum in se portat nonnisi divinum, remissionis videlicet peccatorum.
Dicant ergo quaenam umbra est, quae tantam parturit veritatem. Miror quoque quibus auribus audiant ipsius verba veritatis, Caro mea vere est cibus sanguis meus vere est potus (Joan. VI, 56) , ubi vere quidpiam est; sola species aut sola umbra quomodo est? Et certe si post orationem sacerdotis species panis demutaretur in carnem, contentio sopiretur. Ideo igitur objectores circa speciem exercentur. Quod si species est, et nil habet amplius quam petra, [Col. 0531D] quae secundum Apostolum Christus est (I Cor. X, 4) , miror quare petras, ligna, et caetera quae Christum in Scripturis significare dicuntur, non ea aspectione, et laude prosequimur, qua illam hostiolam panis, ac vini, quae in altari conficitur, quare non ea «benedicta, adscripta, rata;» et rursum «pura, sancta, et immaculata; vitae quoque aeternae,» aut «salutis perpetuae;» et ultimum postquam «in sublime Dei altare per manus angeli» 284 sacerdotis precatione deferentur, quod non est aliud quam Christi corpus extra quod omnis hostia vacat: quare non iterum sanctificata, vivificata, ac benedicta vocamus?
Si ergo, ut illa omittam, hostia per sanctificationem vivificari dicitur, cui Dominicum congruit dictum: Qui manducat non aliud quidlibet sed me, [Col. 0532A] vivit propter me (Joan. VI, 58.) , cesset umbra, cesset species, vitae ac salutis effectiva quaedam in his mysteriis anima sentiatur. Et, o vecordia, elemento baptismatis per Trinitatis invocationem tantum defertur, ut simplices aquae ad peccata eluenda fecundentur, ac vivificentur, et huic sacramento quod proprio Dei verbo conficitur, sola stolida figura tribuitur! Dicant qui hoc signum sine veritate asserunt, ipsum corpus Dominicum in terra degens signum fuisse, dum aliud patet, aliud latet. Latentem ergo Dominum in homine diffitebimur? Ipse resurgens a mortuis claritatem, quam resurrecturis spoponderat, discipulis non ostendit, quam tamen ante passionem in monte coram Petro, Joanne et Jacobo transfiguratus ostenderat. Quem humilem dispensative statum [Col. 0532B] exhibuit, ne incognitum aliquid rudibus aut insolitum ostentaret, unde quos erudire debuerat, eorum sensus magis obtunderet. Quid quod in coelo positus ne vulnera quidem sua obducere aut servilem formam quam futuro repraesentabit judicio exuere voluit, imo post judicium transiens de humano in divinum statum sese rursum alterabit? Si in illa quae Deus et homo est substantia tanta specierum mutatio fuit, et est, et adhuc futura est, in ista, quae interim in praesenti ad nostrae miseriae munimentum et consolationem praestita est, nova creatura et ad Dei ac hominum unionem, mirum ne est si in hac ipsa specie panis ac vini ob humani sensus horrorem sic relicta, fidem nostram Deus exerceat?
[Col. 0532C] Certe ipsa Trinitas, quae in hac vita necessario propter nos dicitur, in Deo substantialiter minime praedicatur; quia sensus noster, qui hic nonnisi per syllabas et spatia de Deo imbuitur, in aeternitate illa sine ullis morulis, ac nominibus in lumine videndo lumen agnitione deitatis impletur. Si haec et alia quae non videmus credimus, ut est in baptismate remissio, supplicia in inferno, praemia in regno, quare hic appulsi dicimus, quomodo poterit Deus parare mensam in deserto? (Psal. LXXVII, 19.) Et si multis et bonis et malis quae non vidimus, credimus, ut quid in uno offendimus, et alias potentem, hic impotentem Deum dicimus? Ne ergo concidamus a facie ejus, quasi inimici ejus, quia veritas et misericordia [Col. 0532D] Dei sit in Christo fateamur; et quia in nomine Patris venit, super carnales hostias exaltari cornu ejus.
Alludit his sensibus illud quod in libro Regum ad Eliam dicitur: Recede hinc, inquit, et vade contra orientem, et abscondere in torrente Carith, qui est contra Jordanem, et ibi de torrente bibes (III Reg. XVII, 3) . Elias, qui interpretatur Deus meus Dominus, Judaicum populum signat, cui in sua ipsius lege creberrime inculcatur, Ego Dominus, huic imperatur ut hinc, id est, ab infidelitate recedat, quod in Abraham primitivo factum constat. Contra orientem jubetur ut vadat, id est ad Dei cognitionem se dirigat. Contra namque non solum pro adverso, sed [Col. 0533A] et pro directione saepe ponitur. In torrente absconditur, dum intra legis scientiam a multis quae lege prohibentur vitiis contutatur, et recte ipsa torrens dicitur, quae non immutabiliter, sed perfunctorie, et quasi ad tempus datur. Unde et a Paulo sanctum saeculare vocatur (Hebr. IX, 1) . Carith autem vocabatur, quod occursus ignis interpretatur, quia quo magis legis mandato ab illicitis arcebatur, eo amplius concupiscentiarum occursibus pulsabatur. Ignis enim concupiscentia est. Unde Apostolus: Concupiscentiam, inquit, nesciebam, nisi lex diceret: Non concupisces (Rom. VII, 7) . Contra Jordanem est, quia non aliud, quam secundum gratiam baptismatis vivere volentium praesagium, imo auspicium est. Lex enim paedagogus noster est in Christo. De torrente, [Col. 0533B] inquit, bibit, dum qualemcunque vapidum, scilicet intellectum, de legis scientia populus haurit.
Corvis praecipit Deus ut ibi eum pascant, dum sacerdotibus nimia sacrificiorum ambitione rapacibus injungit, ut eum doceant; quibus Dominus: Vos, ait, fecistis hanc domum speluncam latronum (Matth. XXI, 13) . Sed et Elias in torrente cum plebs, ut juxta Apostolum loquar, requiescit in lege. Corvi deferunt panem et carnes mane, similiter panem et carnes vespere (III Reg. XVII, 6) , dum in prosperis et adversis, quod est mane et vespere, temporalem jucunditatem, quod panis significat, per sacrificiorum assiduitatem, et carnales observantias populis pollicentur. Post dies autem siccatus est torrens (ibid., 7) , quia post illuminationem Evangelii, gratiarum legalis doctrinae rudimentum visum est credentibus ad salutem minus sufficiens: Non enim pluerat super terram (Gen. II, 5) , quia adventus Salvatoris nullam in libris veteribus, qui nonnisi terrena promittere videbantur, infuderat intelligentiam. Unde est: Virtutem operum suorum annuntiabit 285 populo suo, ut det illis haereditatem gentium (Psal. CX, 6) .
Factus est igitur sermo Domini ad eum dicens: Surge, vade in Sarephta Sidoniorum et manebis ibi (III Reg. XVII, 8, 9) . Sermo Domini fit, cum Verbum invisibile creatura factum apparuit. Ut surgat hortatur, quia ut ab infimis ad superna aspiret per novam gratiam incitatur. In Sarephtam ire jubetur, cumque sit intra [Col. 0533D] se tribulatio panis, id est penuria divinae intelligentiae, scire commonetur; Sarephta quippe tribulatio panis interpretatur. Quod enim in Evangelio tres panes propter Trinitatem (Luc. II, 5) , hoc hic singulariter intelligitur propter unitatem. Haec Sarephta Sidoniorum est, quia haec egestas qua quis tribulatur in eis potissimum est qui carnalia inutiliter venantur. Sidonia enim venatio inutilis interpretatur. Ibi quoque manere praecipitur, dum in hac consideratione non horarie, sed stationaliter persistere edocetur.
Praecepi ibi mulieri viduae ut pascat te (III Reg. XVII, 9) , id est mandavi Ecclesiae crucifixi Domini morte viduatae, sine ulla panis et carnium matutini aut vespere memoria, ut simplicis documento fidei [Col. 0534A] erudiat te. Cumque venisset ad portam civitatis, apparuit ei mulier vidua colligens ligna (ibid., 10) . Porta civitatis ipse est qui dicit: Ego sum ostium (Joan. X, 9) . Est autem Ecclesia civitas, quia ibi unum cor habentes communiter ducunt vitas. Jure ergo primum ad portam venitur: tuncque mulier vidua apparet quia primum Christus agnoscitur, tuncque demum quid sit Ecclesia patet. Haec ligna colligit, quia utrumque populum in se counit; quod enim paries alibi signat, hoc istic lignum non inconvenienter ostentat, nam duo ligna crucis sic ista portendunt, ut alterum porrectum Judaeos ac si unicornes innuat, alterum transversum gentiles, ac si e diverso subintroductos ostendat.
[Col. 0534B] Et vocavit eam, dixitque ei: Da mihi paululum aquae in vase ut bibam (III Reg. XVII, 10) . Vocat eam cum patenter addiscit vocationis omnium fidelium causam. Aquam in vase dari sibi expostulat ut bibat, cum doctrinam non per deutereses, ut solebat fluitantem, sed in Christo, qui est vas electum et praeelectum, in quo sunt omnes thesauri sapientiae absconditi (Col. II, 3) , undecunque cohibitam et constantem, exhiberi sibi ab Ecclesia primitiva corrogitat. Cumque illa pergeret ut afferret panis, clamavit post tergum ejus dicens: Affer mihi, obsecro, et buccellam in manu tua (III Reg. XVII, 11) . Pergit ut afferat, cum, juxta Apostolum, lectioni intendit ut doceat. Post tergum clamat, cum aliqua Judaeorum pars aversos apostolos et dicentes: Quoniam repulistis [Col. 0534C] verbum Dei, ecce convertimur ad gentes (Act. XIII, 46) , ad se docendam etiam precario interpellat. Ac si diceret: Hactenus me corvi sacrificiorum carne paverunt, amodo non panem, sed buccellam panis, quod praegustari potius quam exsatiare valeat, tua mihi doctrina suggerat. In corpore enim Dominico, quod ex ejus mensa praerogatur, nefarium est si quidpiam aut corporaliter saporosum aut aliqua exteriori sanctitate [ al., saturitate] distendens praesumatur, quia quod spiritui soli est praestitum, a corporis esse debet prorsus voluptate diversum.
Buccella ergo, quae vulgo bucca dicitur, a vidua petitur, dum non armi aut quaevis frusta carnium gulae juvant appetitum, sed panis ac vini in divinam carnem substantialiter per verba Dominica immutati, [Col. 0534D] minoritas aeque ac majoritas salubriter transit ad animum. Quid enim ibi quantitas, in cujus etiam atomo constat salutis universitas? Ubi notandum quod eam ut in manu sua afferat postulatur, quia in potestate utentium est quidquid inde suscipitur. Si enim in potestate nostra est filios Dei fieri, non minus in nostro sedet arbitrio per fidei amorem tanto mysterio inviscerari. Qui autem super hac re disputat, nunquam se isti interno muneri computat. Cujus edulium, quam idcirco buccellam dicimus, si quis debita parcitate non sumat, imo pestifera largitate quae caetera quaeque praesumat, in eo corpus animamque addemnat, quo animae antidotum gulae sapori importat, et ab escis communibus corpus [Col. 0535A] Domini, juxta Apostolum, non dijudicat (I Cor. XI, 29) .
Vivit, inquit, Dominus, quia non habeo panem, nisi quantum pugillus potest capere farinae in hydria et paululum olei in lecytho (III Reg. XVII, 12) . Vivere Dominum dicit, dum eum efficacem ad tantam de substantia in substantiam immutationem fideliter sentit; nec habere se panem perhibet, nisi quantum farinae pugillus capere praevalet, quia nil de ipsa praeter speciem panis essentia in hoc sacrificio se habere fida mente confirmat, nisi quod invocatio Trinitatis sine ullo scrupulo fidelibus administrat, quod farina significat; quasi enim molitur, quo manus ingenii nulla retractione offenditur. Inde est quod crebrae crucum trinitates in sacrativo canone [Col. 0535B] fiunt; quia sicut in Maria carnem, sic in altari hoc mysterium Trinitas operatur. Pugillum autem tres primores digitos appellamus.
Potest et per pugillum Scriptura, quia ex iis scribimus intelligi; et est ac si diceret: Hoc quod in altari videtur substantive panem non habeo, id est non intelligo, nisi quantum capi potest ex sacrae paginae documento. Hydriam vas aquarium dici nemo hominum disertus ignorat. In hydria farina est spiritualis in hac fragili conversatione scientia; aqua namque pro scientia poni solet. Huic scientiae oleum additur, quia ne 286 inflet ex divina charitate conditur. Lecythus vas olearium idem significat quod in Evangelio nomen vasorum, et hydria quod lampadum.
[Col. 0535C] En colligo duo ligna ut ingrediar et faciam mihi illud et filio meo: ut comedamus et moriamur (ibid.) . Quod est dicere: Ecce dilectionem quae ad Deum porrigitur, et eam quae in amicum inimicumque distenditur, quibus ab omni lascivia restringitur ac si crucifigatur animus, quasi duo ligna complector ut per haec a mea evagatione cohibita ad me regrediar et faciam, id est figuraliter insculpam, non panem, sed illud quod in pane signatur, non tam mihi quam iis quos in fide genuero, ut comedamus quod non ore, sed pio solum affectu manditur. Et moriamur, morti videlicet, quae per ipsum signatur sacrificium, conformemur. Ad mensam, inquit, magnam sedisti? (Eccli. XXXI, 12,) oportet te similia praeparare.
Noli, inquit, Elias, timere, sed vade et fac sicut dixisti. Verumtamen mihi primum fac de ipsa farinula subcinericium panem parvulum, et affer ad me; tibi autem et filio tuo facies postea (III Reg. XVII, 13) . Ac si diceret: Noli vereri immutationem vultus David coram Abimelech, id est translationem sacerdotii nostri ad ordinem Melchisedech, sed vade, id est processu fidei promovere, ut passioni Christi moribus configureris, cui conformia coepisti sacramenta docere. Verumtamen mihi ex carnali observantia resipiscenti, in ipsa novi hujus mysterii scientiola ac si subtili farinula, quam ex inutilitate veterum caeremoniarum salubriorem quia veriorem jam comperi, solidum quid et continens ac si panem [Col. 0536A] ex farina facias, scilicet nutabundum et mobilem quasi pulverea levitate animum, rationis ac si aquae respersione constringas. Et hunc parvulum, servando videlicet in doctrinae tuae exhibitione meae capacitatis necdum adultae modum, hunc tamen facies subcinericium, nunquam mihi adimendo, licet in baptismate lota sint, memoriam peccatorum, quia cinis significat acredinem poenitentum, quibus convenit cinis et cilicium.
Ubi jure notatur quod praemittitur primum, quia iis qui sceleratius et in Judaismo et in gentilitate vixerunt, Dei gratia consuevit exuberare potissimum. Inter quos cognovimus Paulum, qui se inter peccatores fatetur primum, ut in me, inquit, Jesus Christus divitias misericordiae suae ostenderet primum [Col. 0536B] (I Tim. I, 16) . Unde est: Ubi abundavit peccatum superabundavit gratia (Rom. V, 20) . Quod in Matthaeo et Magdalena etiam perpatuit factum. Pro parte ergo horum atque similium intellige dictum. Hunc panem sibi rogat afferri, id est propriae intelligentiae penetralibus disserendo inferri. Quod sequitur, pro parte justorum, ex legis consummatione venientium, ut fuerunt Petrus, Andreas et Jacobus frater Domini, accipitur. Tibi et filio tuo facies postea, id est quos ad tui conformitatem ex innocentia legis adduxeris ex peccato graviore conversis, per gratiae indulgentiam undecunque substare cognoveris: Unde Paulus: Nihil, inquit, minus feci ab his qui sunt supra modum apostoli (II Cor. XII, 11) . Et: Plus illis omnibus laboravi (I Cor. XV, 10) .
[Col. 0536C] Haec autem dicit Dominus Deus: Hydria farinae non deficiet, nec lecythus olei minuetur usque ad diem in qua daturus est Dominus pluviam super faciem terrae (III Reg. XVII, 14) . Ac si diceret: Licet ex tuo documento Novi Testamenti, o primitiva Ecclesia, rationes acceperim, tamen ex legali et prophetica lectione Deum astruxisse comperi scientiam fidei hujus, et contemplationis, quae est in Domini corpore subtilissima nunquam desituram. Domum utique Domini decere sanctitudinem in longitudinem diuturnam (Psal. XCII, 5) , et sacerdotii Melchisedech sine jurisjurandi poenitentia aeternitatem, et donum gratiae tanquam olei lecythum in mente Ecclesiae perpeti redundantia emersurum [ al., surrecturum] [Col. 0536D] usque ad illum sine nocte diem, quo non ab occulto spiritualis nobis unda se suggeret, sed in evidenti post resurrectionem incorruptibilibus oculis corporis tanquam pluvia Dei cognitio se infundet. Ubi facies terrae tantopere ditabitur, ut in quo [ al., quod] mens quamvis sincerissima scintillare modo vix praevalet, ibi carnis oculus irremota et inobtusa acie intendere nunquam cesset.
Quae abiit et fecit juxta verbum Eliae (III Reg. XVII, 15) , et comedit ipse, et illa, et domus ejus. Abit, cum ex Pauli aliorumque ex Judaeis sapientium plurimum primitiva Ecclesia conversione profecit. Juxta verbum Eliae fecit, cum eos, quos erudiendos acceperat, etiam super se magistros acceperit. Ipse comedit, quia non verbo, non lingua haec declamanda [Col. 0537A] edidicit, sed ad internam animo satietatem semper ruminanda retinuit. Ipsa, et domus ejus comedit, [Col. 0538A] cum vitali et alios ferculo, quo apprime opinabatur. inferciit.
[Col. 0537] FINIS.
De laude S. Mariae
Se laudantes nusquam aspernatur B. Virgo. —Feminam illam super omnes creaturas post Filium, et per Filium benedictam, omnium creaturarum sub Dei cultu dignissimam, labiis omnino fidelibus, licet minus idoneis, praedicemus. Cujus praeconio cum dignitas supercoelestium inefficax aestimetur, multa tamen experientia cognitum est, quod in ejus conspectibus laus hominum atque devotio gratissima habeatur. Nec id injuria. Cum enim se hominem negare non possit, homines, pro quorum potissimum utilitate talis facta est, et talis enituit, quomodo, non dico contemnere, sed omnibus creaturis praecordialius non amare possit? Et amplius, quae enim [Col. 0537C] humano generi ad hoc proposita, imo praeposita est, ut Deo gignendo sufficeret, unde aliis medendis consuluit, inde primo sibi ipsi redemptionis origo fuit, in quo ergo sibi primitus fuit, in aliis non amabit? Et quae gloriam, quam habuit in Dei Filium pariendo, exaequavit meritis nulli a saeculorum initiis usque ad fines speranda credendo, quomodo non ineffabiliter aggaudeat fidei nostrae, quae ipsum Deum habet Filium pro praemio fidei suae?
Ejus fides. —In cujus conceptionis denuntiatione, illud miraculi ullis ingeniis comprehendi non praevalet, quod puella, et meticulosa sexu, et inusitata aetate, cum sibi angelus insolita et inaudita sponderet, fidem tanta dare celeritate potuerit; quod certe non aliter valebimus compensare mirando, [Col. 0537D] nisi hanc primum intellexerimus inter omnes homines unice nutritam a Spiritu sancto. Nisi enim, plusquam humana consuetudo patitur, divinum, majestativumque quiddam ipsa ab ineunte aetate ingeniolo suo concretum cognosceret, tanta facilitate non crederet. Tanta enim excellentia promissorum in vanitati subjecto corde non caperet. Ubi quippe nulla praecesserint munia meritorum, spei magnae emolumenta non suppetunt. Quis ergo homo perpendat, imo excedens hominem quae angelica natura conjiciat, quae fuerit puritas, quod pondus, quae gloria illi ut, ita dicam, coelesti conscientiae innutrita, quae nullis sibi praemissis Scripturarum exemplis, nullis similium a saeculo eventuum imaginibus [Col. 0538B] exhibitis, tanto verborum privilegio sinum suae credulitatis expanderit?
Si Sarae, si Manue et uxori ejus, quod ad rei hujus comparationem usitatissimum erat, vix astrui, vix credibile videri potuit, isti juvenculae rerum omnium praesertim muliebrium inexpertissimae, unde tanta, ex tam simplicibus verbis angeli, tam propere fides ingeri valuit? Si Moyses post tot divinorum efficaciam signorum, qui cum Deo facie ad faciem quasi homo ad proximum loquebatur, ad contradictionis aquas distinxit in labiis suis, de cujus excellentia dicitur: Quia mitissimus esset omnium qui morabantur in terra (Num. XII, 3) , pro cujus derogatione adversus Aaron motus Deus Maria lepra percusserit, quid putamus ex quam infinito sanctitatis fonte [Col. 0538C] processerit, quod non cuicunque, sed divino conceptui, ac si semper praesagitum sibi fuisset, aurem ista adeo obtemperanter, animumque aperuit? Certe ipse Zacharias Joannis pater, legis prophetarumque doctissimus, dum filii sibi eximia coelitus enuntiaretur origo, miserabiliter haesit. Isti, quod ex Spiritu Virgo, non mulier ex marito conciperet, dicto celerius stetit; cui sententiae concinit quod ei ab angelo plenitudo gratiae praedicatur, nisi enim divinae in ea virtutis ad integrum copia confluxisset, nunquam bonorum omnium universitati Dei Filio concipiendi obedientiam, quod ineptis mentibus fabulosum videretur, impenderet. Ex munere enim supernae infusionis, quod a primaevo singulariter inolitum sibi erat, non est, tali stupefacta de nuntio, sed omnimodam [Col. 0538D] totius divinitatis exuberantiam, quasi ab aeterno cognitam, gratanter excepit, quam ad hoc ipsum Spiritus sanctus semper imbuerat.
Quam excellens fuit illius angelo assensus. —Dicenti plane angelo: Ecce concipies et paries (Luc. I, 31) , nunquam, quomodo posset fieri quia virum non cognoscebat, objiceret, si se ex sponso quem videbatur habere concepturam sciret. Quis ergo istic conjecturam pro tam insolita interrogatione non sumat, quod ex veteri mirabilis gratiae experientia virginitati perpetuae inservire delegisset, quae ex praesenti, cui jam credita fuerat viro, se parituram minime reputasset? quia enim novae gratiae principium ipsa erat, plane competens fuerat, ut novae [Col. 0539A] specialitatem professionis haberet, quae novo gignendi genere auctorem totius sanctae novitatis exponeret. Non igitur angelus cor in ea rude aut imparatum reperit, cui cunctis tunc viventibus adeo inseparabilia [ f. insperabilia] nuntiavit, quibus tanto fidelius assensum praebuit, quanto humana natura eminentiorem inesse sibi affectum sensit.
Gratiam dat Deus sanctis ad mensuram. —In aliis sanctis mentibus spiritualium charismatum 288 particulariter mensurae, non plenitudines in praesenti saeculo praerogantur. Pro quo e regione dicitur quia in futuro erit Deus omnia in omnibus (I Cor. XV, 28) . Si itaque nunc in eis omnium virtutum scintillae interemicant, tunc integrae per omnes sine ulla luminis interpolatione coruscant: quod enim dicitur: [Col. 0539B] Non ad mensuram dat Deus Spiritum (Joan. III, 34) , ad Filium pertinet, cujus totus spiritus ipse est. Quod autem unicuique secundum propriam virtutem, ad hoc utique quod fidelibus supernae distributiones, juxta Apostolum, pro fidei mensura donantur (Ephes. IV, 7) , cui simillimum est quod de incomparabili prorsus et benedicta hac Virgine et creditur, et praedicatur. Ipsi plane nihil ad mensuram est praebitum, cum eum, qui apud Patrem totus erat, Virgo mirabilis intra septa uteri tulit totum.
Deum in se totum substantialiter continuit B. Virgo. —Super qua re quaestio se infert omni contemplatione dignissima. De nullo sanctorum sentire aut dicere audemus quod in illa beatitudine sempiterna, [Col. 0539C] nedum in hac mortali vita, cujuscunque excellentiae sit, Deum substantialiter totum in se habeat, etsi enim omnis intra quemlibet virtutis congeries inesse perfectissime aestimetur, nulli tamen divinitatis universitas essentialiter, ut est infusa, dignoscitur. Quod quippe dicitur futurum Deum omnia in omnibus, nihil aliud est, nisi quod Deus, qui quosque sanctos per singulas quasque virtutes in hoc mundo nobilitat, tunc universos universitate gratiarum perfundendo collustrat. Aliud ergo est exuberare gratia, aliud ineffabiliter incomprehensibili repleri substantia. Quae utraque singulariter benedicta de qua agimus femina sic habuit ut et plenitudine gratiae redundaret, et incircumscriptum inter omnes [Col. 0539D] creaturas sola, non in suo solummodo, ut caeteri, munere, sed totum in seipso portaret.
Status ipsius in hac mortali vita praestantior quam in coelo. —Unde quaeritur, et a nobis debita humilitate pensatur, utrum sacrosanctissima illa in mortalibus adhuc constituta membris, Deum gestando plus habuerit, quam nunc habeat filio in coelestibus coregnando; quod plane sic posse sentiri sine praejudicio intelligentiae verioris existimo, quod in corruptibili carne multo magis plus habuerit, cum plenitudo divinitatis in se corporaliter habitaret (Col. II, 9) , quam nunc habeat, licet christo suo corregnet, quamvis enim omnibus potentius creaturis feliciter vivendo persentiat, non tamen illud, quod in modo omnium gratiarum ac gloriarum abundantissima, [Col. 0540A] imo cunctis praestantissima ubertate jam possidet, statui illi, ut mihi videtur, comparari valebit; quo licet mortalis totum in se continuit quod Deus est. Aliud est nempe in quo totus resederit; aliud, quamvis beatissime, quod particulariter implet. Illam itaque ineffabilem Mariam ex quadam parte, dum Deum concipit, beatiorem in praesenti dixerim, quam existat in futuro, ea pene imparitate, qua pars distare putatur a toto. Cui namque personae, praeter istam, attribuas, ut in ea se Deus totum personaliter contulerit? Ne in futuro quidem reperies, in quem coagulum inaccessae illius majestatis effecerit. Si enim Deo nihil est beatius, et illi beati dicuntur, ut sunt pauperes spiritu, ut sunt mites (Matth. V, 3, 4) , quos virtutis alicujus splendor [Col. 0540B] illuminat, quid in coelo terraque eo corde et ventre felicius, quo se ad integram illius creatricis essentiae omnipotens summa coaggerat?
Objectionibus occurrit auctor. Sapientissima potentissimaque probatur Virgo beata. —Sed ad haec jam resipiscat animus, et ipsius sacrosanctae puerperae ignorantias, et quasi communes ei imbecillitates objectet. Dicat itaque: Cum ergo ipsa Deo concepto omnia pueri futura scire debuerit, toties ad Joseph edocendum angelus vexari non debuit. Occurrat igitur econtra memoriae, quod ab archangelo inter annuntiandum dicitur: Virtus Altissimi obumbrabit tibi (Luc. I. 35) . Et quid fuit illud obumbrare, nisi illius incircumscripti luminis immensitatem obtutibus mentis obtexere? Virtus plane [Col. 0540C] Altissimi obumbrat, cum sanctus Spiritus, cujus speciale donum est humilitas, in conspectu rationis interioris gloriae claritates extenuat. In conspectu ergo illo sicut nulli comparabilis exstitit dignitas, ita dignitatis potentiam non dissimilis aliis obnubilavit infirmitas. Unde et alibi dicitur: Pone quasi noctem umbram tuam (Isai. XVI, 3) . Quasi, inquit, non vere, non enim quo lucemus, sed quo tenebrascimus debemus attendere. Non igitur forsitan quidpiam ignorare potuit, quae Deum omnia sapientem genuit; quae tamen et sapientia, pariterque ex Deo carni suae unito potentia, tanta dispensatione delituit ut sibi nec scire, nec posse deesset, cum tamen opportuno tempori interim virtus contecta serviret, [Col. 0540D] sicut enim in puero Jesu sapientia, aetas et gratia apud Deum et homines pedetentim coaluit (Luc. II, 52) , ita et in matre, exolescente Filio, et propalante per doctrinam et signa quod erat, quidquid in ea praeter naturam factum nesciebatur, apparuit. Processu sane temporis, et coeptae efficientia dispensationis, et matris imbecillitas, et nati ignobilitas mirabili mysteriorum revelatione perpatuit. Quodam denique modo fragili sexui et aetati, si dicere audeam, lubricae parsum super isto putamus, dum ut virtus immodica in animo tolerari potuerit corporis tenuitate, sub egestate domestica, scientiae etiam et exterioris conversationis generalitate temperatur.
Exacto itaque a temporali miseria Filio, et gloriosa [Col. 0541A] Mater fidelium omnium opinione eximitur: et potuit siquidem ipsa similia nobis pati, et corporis obsta culo ab omnimoda scientia, quod Deus est, intercludi, et unde tamen intercluderetur, cui semper absque dubio quod pepererat praescriptum animo tenebatur? Si propter sui exinanitionem, formae servi acceptionem, crucis obeditionem super omne nomen exaltatur Filius, cum ejus contumelias 289 et mortem maternus dissimulare non potuisset affectus, suppar quodam modo Filio matri successit effectus. Sicut enim gloriam in Filio praecessit humilitas, sic Matris humilitatem, quae redundabat a Filio, nimirum est subsecuta sublimitas: cujus gloria interior quo magis intrinseca, tanto fuit Deo contemplando subtilior; et lampas ejus quo apud cogitationes [Col. 0541B] divitum despectior, eo ad statutum Filii sui tempus paratior. Unde ipse Tempus, inquit, meum nondum advenit (Joan. VII, 6) .
Capro igitur emissario in solitudinem emisso, et ipsius Matris pedibus luna supposita, et in idem traducta desertum, ejus jam rite magnificentia, et ex Filio, et post Filium omnipotentia multiplicibus aperitur ostensis. Ipsa in sanctorum visionibus, et signorum efficacia, ex coelestium spirituum apparitione, hominum patrocinio, inferorum exactione, Reginam se coeli terraeque ex suis circumstantiis ubique propalat. O ab intus gloria! o quam respexit Deus ancillae singularis humilitas! Si eum jam perpendas qui pertransivit animam tuam gladium [Col. 0541C] (Luc. II, 35) , multo avidiore laetitia uteri tui exultabis ad fructum! O ineffabilem vere etiam angelicis rationibus feminam, quae adhuc carnali septa pariete illud incomprehensibile lumen tulit, quod neque humanus, neque coelestis spiritus, non dicam totum tolerare, sed etiam pervidere non possit! videre enim suum qualitercunque Creatorem etsi permittitur, comprehendere tamen omnimodis ac pervidere negatur. Hinc est quod desiderant in eum angeli prospicere (I Petr. I, 12) , dum propter sui incomprehensibilitatem non cessant insatiabiliter inhiare.
Pensemus ergo, dum eum ista concipit, quam excellentius omni creatura viderit, dum portare datur quod nulli licuit, unde illud mirabiliter sensum est, quod non cognoscebat eam donec pareret [Col. 0541D] (Matth. I, 25) . Ab eo enim statu quem ante conceptum facies ejus habuerat, tantum praegnantis forma distabat, quantum a lunaribus radiis solaris potentia; si enim de justo dicitur, quia exhilarat faciem in oleo (Psal. CIII, 15) , id est exteriorem suum habitum clarificat de Spiritu sancto, quis putamus illius gloriosae feminae de ingenita majestate splendor accesserit, quae excedens decorem angelicum gloria eluxerit? Si Stephanus inter concilio considentes tantopere divinitus illustratur (Act. VI, 15) , ista ex plenitudine divinitatis cui lumini comparatur?
Thronus est eburneus Salomonis. —Haec est thronus [Col. 0542A] quem fecit Salomon de ebore grandem: et vestivit eum auro fulvo nimis (III Reg. X, 19) . Sapientia Dei Patris primum, juxta apostolum, pacifica (Jac. III, 17) , ipsa est Salomon, quae thronum de ebore sibi facit, dum sedem in Virgine, qua nil unquam fuit castius, sibi ponit. Elephas enim, cujus ossa sunt ebur, continentis ac mundae naturae est. Porro grandem, nimirum ex Filio coelis, terris, et inferis praesidentem. Hunc auro fulvo nimis vestit, cum eam non virtutum scintillis ut alios, sed ipsa substantialiter propria divinitate interius exteriusque infercit. Qui habebat sex gradus, et summitas throni rotunda erat in parte posteriori (III Reg. X, 19) . Sex gradus sunt timor et pietas, scientia, et fortitudo, consilium et intellectus, quibus pervenit ipsa [Col. 0542B] ad eum, qui sibi specialiter praesedit sapientiam Christum. Summitas throni, singularis eminentia est Genitricis Dei. Haec rotunda est a parte posteriori, quia humanis usibus despicabilis, dum adviveret, quasi fabri uxor, jam nunc ubi solus Deus videt, supparem quodammodo prodigiis se ostendit omnipotentiae Dei, dum trinam machinam, ut praelibavimus, potentialiter circumplectit.
Et duae manus hinc et inde tenentes sedile (Ibid.) . Duae manus, duae sunt in Christo operationes. Operatio carnis licet fragilitati primum addicta sit, tamen ea est quae dicit: Data est mihi omnis potestas in coelo et in terra (Matth. XXVIII, 18) . Operatio divinitatis: Quia per ipsum facta sunt omnia, et sine [Col. 0542C] ipso factum est nihil (Joan. I, 3) . Hae utraeque operationes, pro una persona pariter hinc et inde ipsam, quae gignere meruit, dignitate debita roborantes, aequas et secundum Deum et secundum hominem, quia unus est, habent vires. Et duo leones stabant juxta singulas manus (III Reg. X, 19) . Leo super carnis motus regium in quoque fideli dominium signat. Duo leones itaque duo sunt praelatorum et subditorum seipsos regentium ordines Ecclesiae. Juxta singulas manus duo leones stant, cum quidam eorumdem ordinum actualiter sanctae illi humanitati inhaerent. Aliqui summae contemplationi incumbendo praeeminent. Unde est: Aestatem et ver tu psalmasti (Psal. LXXIII, 17) , id est contemplativos et actuales tu instituisti.
[Col. 0542D] Duodecim leonculi stantes super sex gradus hinc et inde (III Reg. X, 20) . Per duodenarium fide Trinitatis instructi, et quatuor Evangeliorum impletione quadrati. Hi leonculi penes alios innocentes, et sui ipsorum rectores super sex gradus stant, cum sese sex virtutibus praedictis roborant. Hinc et inde sunt quia pro captu suo quique in alterutram partem se deflectant. Unde de utraque dicitur: Per diem sol non uret te, neque luna per noctem (Psal. CXX, 6) . Quod est: Ex divinitate gloriae, et splendoris nimietas tibi contemplanti non oberit. Porro humanitas Christi, si sis minus perspicax, non officit. Non est tale opus 290 in universis regnis; quia neque in coelo, neque in terra, neque subtus terra tale quid contigit, ut Deus dignaretur non angelos, sed [Col. 0543A] uterum Virginis formam apprehendendo Abrahae seminis.
Porta orientalis apud Ezechielem XL, 6.—Haec est apud Ezechielem etiam porta illa, quae respiciebat ad viam orientalem, et ecce gloria Dei Israel ingrediebatur per viam orientalem. O porta, per quam Deus ad nos ingreditur! o porta, qua fidei mysteria reteguntur! Speciosa, inquam, porta per quam Dei civitas aperitur. Haec respicit ad viam orientalem, quia quidquid ipsa est, quidquid in ea actum est, nil aliud quam divini luminis indicat actionem. Cum talis illa inter feminas benedicta a nobis credatur. Ecce mox dum sic amatur, Dei gloria [Col. 0543B] per ipsam viam ingreditur, quia quo magis eam totius venerationis internae ulnis amplectimur, tanto a nobis evidentius celsitudinis ejus honor agnoscitur; is enim non commutando, sed amando penetratur.
Et vox ei erat quasi vox aquarum multarum (Ezech. XLIII, 2) . Illi Deo Israel, quod interpretatur cum Deo directorum, haec femina gloria est, quia dum consideramus ex quanta eam Deus humilitate provexerit, quid in ea fecerit, in his ejus excellentiae contemplationibus mens nulla non deficit. Ipsi gloriae vox est ac si aquarum multarum (Psal. XCII, 4) , quia cum una sit scientia hanc semper esse virginem et Dei matrem, tamen pro diversis et diligentium et amantium qualitatibus, quandiu praesens volvetur [Col. 0543C] saeculum, non deerunt qui ejus gratissimam et verbis et scriptis promulgaturi sint laudem.
Ecclesia illustratur Maria.—Et terra splendebat a majestate ejus (Ezech. XLIII, 2) . Exclude Mariam ab Ecclesia, quid erit Ecclesia nisi miseria? si ipsa non genuisset, quae redemptionis mentio exstitisset? At quia genuit, vide quis in omnium piorum mentibus florulentissimus gloriae spei decor emersit. Et quis ille adeo inter Christianos miserabilis, qui vel ore non praeferat, qui non periculis objiciat nomen Mariae mirabilis? Dum ergo tantae ejus majestas geniturae, licet cogitari plene non possit, attenditur, eo Ecclesia splendore respergitur, quia idipsum unde honorata tantopere constat, ad auspicium, ad propagationem, glorificationemque Ecclesiae [Col. 0543D] omnimodis retorquetur. Ipsa est terra, cui dicitur: Dei agricultura estis (I Cor. III, 9) , et infra:
Et cecidi super faciem meam (Ezech. XLIII, 3) . Super faciem cadimus, cum a magnitudine benignitatis a Christo impensae, in conscientia erubescimus. Quid retribuam, inquit, pro omnibus quae retribuit mihi? (Psal. CXV, 12.) Majestas ingressa est templum (Ezech. XLIII, 4) , dum digno pudore concutimur: quia nil dignum Matri et Filio retribuemus. Majestas Dei templum ingreditur, quia in consideratione nostra quid Deus in Virgine pro nobis fecerit, affectuosissime ampliatur. Per viam autem portae quae respicit ad orientem templum intrat (ibid.) , dum per fidem dispensationis in Maria factae, quae singularis [Col. 0544A] via est, et ad intelligentiam veri luminis vergit, mentem inspirat.
Et levavit me spiritus (ibid., 5) . Levat nos spiritus, cum ex repletione conscientiae, quod est templum, in eminentiam contemplationis promovetur intellectus. Et introduxit me in atrium interius (ibid.) . In atrium interius introducimur, cum ad praecordiales divinae charitatis amplexus admittimur. Exterius autem charitas est proximi; quo enim magis Filii ex Matre humilitatem, et Matris ex Nato potentiam inspicimus, tanto amplius in eorum amore exardescimus. Unde subditur: Et ecce repleta erat gloria Domini domus (ibid.) . Gloria Dei ratio accipitur in sacra pagina coeli terraeque concretio, sed potius pro nostra salute in hominem divinitatis inductio. [Col. 0544B] Unde psalmus cum Deum mirabilia fecisse diceret, expressit: Salvavit sibi, inquit, dextera sua (Psal. XCVII, 1) , subaudis genus humanum., Et illud: Inhabitet gloria in terra nostra (Psal. LXXXIV, 10) . Nihil enim de Deo gloriosius, quam quod apud infideles de eo est vilius, apud bonos humilius, apud omnes salvandos utilius. Gloria autem est frequens cum laude alicujus opinio. In quo ergo Deus nobis erit gloriosior quam ex eo quod nobis exstitit, non sine suis doloribus immensis inflexior? Conscientiae ergo domus, postquam in cubiculum Regis, quod est atrium interius, introducimur, subito sancti Spiritus illapsus divinarum misericordiarum recordatione gloriabunda, tunc vere repletur, quia nil ad nos invisendos Dei Spiritum magis provocat [Col. 0544C] quam quod mens sui Redemptoris labores, et dona recogitat. Post aliqua quoque addidit:
Converti me ad viam portae sanctuarii exterioris, et erat clausa (Ezech. XLIV, 1) . Via portae consideratio est Mariae; sanctuarium exterius, corporeae virginitatis ipsius decus. Haec clausa est, omnis pudicitiae circumstantia communita: quae non aperitur, quia nulla ulli titillationi ex parte discingitur. Vir non transit per eam (ibid., 2) , quia nulla maritalis intentio cadit in eam. Dominus Deus ingressus est per eam, eritque clausa principi (ibid.) , quia etsi divinitas penetrat matris conscientiam, ipse idem, qui nascendi de Virgine princeps est, non imminuit castitatis custodiam. Princeps ipse sedebit in ea ut comedat panem coram Domino (ibid., 3) . Sedere [Col. 0544D] 291 regnantis est. In ea itaque sedit, qui in eam, virginitate illaesa, ut rex naturarum introiit. Ibi panem coram Domino comedit, quia electos omnes in eodem utero sibi incorporavit. Meus, inquit, cibus est, ut faciam voluntatem Patris mei (Joan. IV, 34) . Quod est coram Domino. Per vestibulum portae ingreditur, et per viam ejus egreditur (Ezech. XLIV, 3) , cum per humilitatem, quae proprie sanctorum animos vestit, Virgo gravidatur; et post exhaustum idem sacrarium sub eadem via, id est intentione, vita transigitur. Sub qua enim vilitate se egerit, teste est Evangelium, cum defertur ad templum parvulus officio parentum.
Clarius omni creatura Deum videt et cognoscit. —Post [Col. 0545A] plurima quoque subjungitur: Porta atrii interioris, quae respicit ad Orientem erit clausa sex diebus (Ezech. XLVI, 1) . Atrium interius, id est quod in Deo diligendo potissimum fervet intrinsecus. Porta itaque atrii interioris ipsa Virgo puerpera est, per quam fit nobis aditus divinae agnitionis: a nemine enim scitur, a quo non diligitur. Porta ergo atrii interioris est, per cujus praecordialem amorem ad purissimae fidei excurrimus intellectum, qui ipsius fidei fructus est, ex quo sentimus quomodo sub eadem persona, et quid Deus et homo est. Porro etiam porta atrii interioris ipsa est, quae non tam prius quam omnium excellentius ad summam Dei notitiam intromissa est; et quo ipsa spiritu sensit, per eumdem idipsum nobis sentire [Col. 0545B] causas dedit. Haec respicit ad Orientem, quia quo nullus mortalium, imo nulla creaturarum rationalium vix scintillare praevaluit, illuc ista, in Deum videlicet auctorem luminis liberrime mentem fixit. Haec clauditur sex diebus in quibus opus fit, quia conceptionis ejus mysterium, ex qua introitus ad vitam homini patuit, omnem in praesenti saeculo naturam (quod significare sex dies assolent) latuit et latebit. Cujus si corrigiam solvere dignus non est, quo major in natis mulierum nullus est, quis putas interim dum advivitur dignus est?
De visione beatifica.—Die autem Sabbati aperietur. - (ibid.) Si sex diebus praesens saeculum, in quo perfectorum habemus exercitia operum, per Sabbatum intelligitur requies animarum, in qua clausae portae [Col. 0545C] tunc mysterium aperitur, quia carnis dimoto pariete, quod per speculum et in aenigmate nunc cernitur, magna ex parte perspicitur: quo enim absque solitis suis integumentis simplicior, eo noster spiritus non solum ad secretorum notionem, sed et ad ipsam fit Dei visionem acutior. Sed in die Kalendarum aperietur (ibid.) . Dies est aperta Dei et omnium divinorum comprehensio. Unde Paulus: Sequor autem si comprehendam, tuncque cognoscam sicut et cognitus sum (Philip. III, 12.) Kalendae vero, quae a convocatione sunt dictae, diem significant regenerationis nostrae; in qua sine dubio sicut animae, sic corpori dum cumulabitur plenitudo gloriae, ad integrum quoque praebebitur scientia Christi incarnationis in Virgine, et dispensationis in homine. In [Col. 0545D] hac igitur interni luminis omni moditate aperitur, dum quidquid de ejus divina et humana natura sciendum est, scitur.
Et intrabit princeps per viam vestibuli portae deforis (Ezech. XLVI, 2) . Vestibulum potest intelligi corpus nostrum; quia veluti domus praetexitur vestibulo, sic anima carnis obstaculo. Cujus via est sensualitas ipsa, quae licet corporalis sit, tamen in incorruptibilitatem impassibilitatemque versa, quanto spirituali potentia jam praeeminet, tanto, si dicere audeam, in subtilitatem rationis per vim resurrectionis acuminata, purius Dei faciem contemplari praevalet; et quanto forasticis distensionibus caret, tanto ad unum collecta, ei cui introrsum inhiat immutabiliter [Col. 0546A] etiam exterius haeret. Porta autem deforis, ipse est aditus et exitus virginalis; sicut porta intrinseca egressus intelligi potest de secreta essentia Patris. Princeps ergo intrabit per viam vestibuli portae deforis, cum per ipsos non jam passivos corporis sensus penetratur virtus, ac veritas virgineae conceptionis. Sequitur: Et stabit in limine portae (ibid.) . Limen portae summa est virginalis obedientiae, in qua princeps tunc stabit, cum per divinitatis potentiam, quae, motis omnibus, semper stat, virginem se fecundasse, et quo modo per Spiritum sanctum eam fecundaverit, virginemque dimiserit ipse monstrubit.
Et facient sacerdotes holocausta ejus; et pacifica ejus (ibid.) . Holocaustum totum incensum est. Holocausta [Col. 0546B] ejus per sacerdotes fiunt, cum in consideratione illus ex virgine hamanitatis tam mirabiliter assumptae, reges jam et sacerdotes a Deo facti miramur, et Auctorem omnium angelis minora tulisse, perpetuis desideriorum aestibus nequaquam ardere desistimus. Pacifica ejus, id est principis, pariter fiunt, cum sancti immutabili contemplatione hujus tantae dulcedinis, et imperturbabili jam securitate quiescunt.
Obedientia ex humilitate, humilitas autem ex adversitate probatur.—Et adoravit super limen portae, et egredietur (ibid.) . Limen portae superius obedientiam diximus, quae obedientia dici non potest, nisi ex certa humilitate firmetur; certa autem humilitas tunc esse solummodo noscitur, quae ex emergenti [Col. 0546C] adversitate inter obediendum probatur. Sicut plane limen portae instar fundamenti subsidit, et cunctis intrantibus pervium constat, sic ineffabilis Virgo licet alias prorsus inimitabilis habeatur, super hoc pene solo universorum exemplo proponitur.
In anteriori tractu vehemens miraculum 292 exstitisse probavimus, quod ad tam insuspicabilia cunctis promissa mortalibus sine exhortatione morosa, sine ullius oblatione exempli, illius benedictae juvenculae inflecti valuerit adeo celeriter animus. Cui quidpiam non minus mirum in hac ipsa obtemperatione subnectimus. Si communibus virginibus ex nobilissimis quos essent sortiturae maritis, filii nobil ores futuri praesagio aliquo sponderentur profecto eis, et marium voluptas insignium, et gloriosa [Col. 0546D] posteritas indubie blandirentur. At vero istic summe dispariter: quae enim, ut supra disputatum est, mentem perpetuae virginitati addixerat; quae etiam quamvis specie tenus in jus virile jam cesserat, unde, quaeso, tam facili oratione obtemperare sic potuit? quae certe humanitus, etsi non aliorum, tamen ejus qui maritus videbatur scandalum timuit. Cujus tactuum nescia, in eadem participatione, non fuit: quae res eum quanto latuerat, tanto in hujus traductione secreti more humano sollicitare debuerat. Ubi ergo nihil quod carnaliter eam delectaret in conceptu suberat imo tantum mysterium nescientibus suspicioni aut probro patebat; mira ejus obedientia sub hac humilitate probatur, quae in tam [Col. 0547A] passibili, imo angelica castitate, totius popularis infamiae omnimodis incuriosa videtur. Quos enim animos magis munit pudicitia, eo gravior etiam super rumore falsissimo atque rarissimo vexare consuevit verecundia. In quo tamen ejus fides vel maxime super hoc approbatur, quae et Dei promissa quantacunque forent, sicut incunctanter credidit, sic ea ipsum ordinate, honeste ad saeculum ac competenter moderaturum pariter scivit. Princeps ergo super hoc limen adorat, cum affectuosissime venerandam tantae humilitatis obedientiam omnium menti Christus insinuat. Juste enim honorari meretur, quae et super se credidit, et in eo quod sibi promittebatur nihil carni placitum, sed quo spiritualiter potius praeemineret, attendit.
Beata Virgo gratia haud ad tempus sed continuo plena ostenditur. —Sed quispiam infideli deterior objicere poterit quod puellam illam rerum divinarum prorsus insciam, quasi perfunctorie ad tempus Spiritus sanctus impleverit. Quod si ita est, quaeso quid est quod apud Deum gratiam invenisse dicta est? Plane si invenisse dicitur, inveniri dici non potest, nisi super eo quod quaesitum intelligitur. Ergo si gratiam invenit, quoquomodo quaesierat; et quae est ancilla toties in psalmis, ac Evangelio dicta, si a quovis obsequio exstitit otiosa? Non possum exprimere ancillatum, qui aliquem suo Domino aut dominae non rependit famulatum. Plurima est procul dubio ancillae humilitas, quam Deus tantopere [Col. 0547C] dignatur, ut eam respexisse dicatur. Si ergo humilitas meritum est, et non populariter bonum, sed excellentissime bonis aliis praeeminens est, quam respexisse Deum probatum est, ad subitum eam sanctum Spiritum imbuisse quomodo verum? Quod si temporaliter ut in Balaam prophetante, et asina loquente, ac angelum vidente (Num. XXII, 23) , miraculum actum est, insensibiliter Christus conceptus est, quod summa Genitricis ac Geniti indignitas est. Apud Suetonium legitur quod in somnis sit claudo cuipiam imperatum, ut ad Vespasianum Caesarem iret; pollice dextri pedis ejus clunem laesum impeteret, sicque gressuum aequitatem attingeret, quod et factum est. Si igitur ante conceptum Virgo de Deo aut parum, aut nil sapuit, quid Vespasiano [Col. 0547D] et claudo plus habuit?
Si parasse lucernam dicitur Christo suo (Psal. CXXXI, 17) Deus, illius non paratur animus, ac uterus, quo se pariendum universaliter contulit ipse Christus? Et ipsius certe Elisabeth justitia vetus in Evangelio non tacetur, quae cum ipsa prole prophetico spiritu adimpletur, et isti etiam intentio ante conceptum religiosa detrahitur? Si propheta Emmanuelem vocat, quod est Nobiscum Deus, nec ab ullo non creditur; angelus qui post Ave ei praecinuit, Dominus tecum (Luc. I, 28) , ergo mentitur? Et quae Dei amoris ei ignorantia inerat, si cum exuberantia gratiae Dominus ei comes erat? Si Dominus ipse vadit parare mansiones, id est locis mansorum [Col. 0548A] mentes, fuitne ante verba angeli vita Virginis ita divini saporis expers, ut quod in aliis, omnino ad comparationem hujus minoribus negotiis non negat, sibi ipsi matrem coaptando non praebeat? Si philosophicae mentis est in mediis frequentiis solitudinem sibi facere, et tamen ex comitatu rationis solam esse non posse, quod putamus repurgium Filius Dei in illius feminae corde fecerit, quomodo, ne ad momentum quidem, ab ejus illustratione recessit, quam ad futurum suae propriae et totius Christianitatis honorem maternitatis ascivit? Et quomodo vel ad punctum ei, ex quo genita est, defuit, qui quod ex ea sumpturus erat, Verbo, quod ipse est, ante etiam saecula counivit? ipse enim in Apocalypsi dicitur: Agnus occisus ab origine mundi [Col. 0548B] (Apoc. XIII, 8) .
Ubi quoque notandum quod non dicitur Ave gratia implenda, sed gratia plena. Nec minus attendendum, quod priusquam conceptum ipsi, partumque denuntiet, gratiae ei plenitudinem inesse docet, ne post enuntiationem 293 conceptus quisquam autumet ea gratia de repente profusam, quam non habuerit ante horam. Et certe fides praeveniente gratia ex libero maxime arbitrio constat. Unde ergo beata ab Elisabeth quia crediderit, dicitur (Luc. I, 45) , si fidei admirandae meritum nullo in ea jure praedicatur? Quid quod ab eodem angelo ante illius denuntiationem pro qua venerat causae, inter mulieres benedicta vocatur, nisi quod in hoc ejus, ut sic dicam, idoneitas ad suscipiendum Dei Filium [Col. 0548C] principali singularitate notatur? Quod si ab ignava et caeteris morem gerente virginibus puella tanta res exigitur, non majoris gloriae esse videtur quantum ad Virginem spectat, quam quod apud Isaiam super Cyro fiendum praesagatur: quibus dictis subjungitur: Accinxi te, et non cognovisti me (Isai. XLV, 5) . Non quoque quidpiam majus quam quod in virgis Moysi et Aaron celebratur, quarum altera effigiatur in colubrum, altera expressit amygdalum, si sibi haec gratia erupit ad subitum, quid exinde beatitudinis ejus attigit animum, ubi nec in interiori ejus gloria tanti boni novitas futura praeluserit, et expleto officio in modum scintillae destiterit? Si sic pectus gessit a primaevo stolidum, quid est quod tam moraliter cantat deponi sedes potentium, et [Col. 0548D] exaltari humilium? (Luc. I, 52.) Plane si tanta facilitate conciperet, mysterium eorum, quae apud se secundum quod objicitur, tam inopinate susceperat, puellari forsitan futilitate jactaret, non, juxta Evangelium, conferendo servaret (Luc. II, 19) . Ergo mater Samson pro ejusdem nascituri reverentia caeremoniis addicitur (Judic. XIII, 13, 14) , et Auctoris omnium mater subito instar dementis arripitur?
Quare B. Virgo in salutatione angelica turbatur. —Ad hoc etiam considerandum quod, angeli salutatione praemissa, subjicitur: Quae cum audisset, turbata est in sermone ejus, et cogitabat qualis esset ista salutatio (Luc. I, 29) . Nota verborum qualitatem nostris et pene universorum inusitatam moribus. [Col. 0549A] Laudari tantopere se, et ab eo quem angelum indubie noverat, audit. Et quae causa motus, quae causa turbarum? Etsi mirari potuit, ut putatur, turbari non debuit. Res est quae viris etiam sanctissimis multum argute subripit, ut cum videlicet ab instabili non sine adulatione aliquoties vulgo laudantur, illico illac pene praecordialiter inflectantur. At vero istac omni miro mirabilius est quod angelus per se undecunque verax, ex divina ei etiam sententia proloquitur, et tamen super tanta testimonii latione turbatur.
Est ergo rei hujus attentiori animo contemplari materiam. Perfectissimi boni natura est, quo ampliori amore virtutis inaestuat, tanto sibi miseria fragilitatis, aut perminimae noxae cujuspiam, cui subjici [Col. 0549B] adhuc se aestimat, in consideratione redundat: nec perpendit quid habeat, sed cui necessitati subjaceat. Et cum divini instinctus sapore nectareo interius irremisse pascatur, nequaquam de his quae adjacent gratulatur, id potius tantillum quod adhuc videtur officere, lamentatur. Unde David se crebro egenum et pauperem (Psal. LXXXI, 4) . Jeremias clamat: Ego vir videns paupertatem meam (Thren. III, 1) . Plane alter audierat: Inveni virum secundum cor meum (Act. XIII, 22) , alter procul dubio; Priusquam exires de vulva sanctificavi te (Jer. I, 5) . Et tamen uterque quibus se humilitatibus addixerunt in promptu est. Joannem non latebat quidquid ab archangelo pene ipsi Christo supparia de se dicta fuerant, et tamen verbo ac opere, quo humiliora poterat praeferebat.
[Col. 0549C] Quanto quis sanctitate sublimior, tanto in se humilior. —Sed impossibile videtur aliquibus ut cum aliis meliora quis gesserit, deteriora de se sentiat. Quod exemplis facilibus sic probatur. Vides homines pecuniarum avidum, gazis exuberare sublimibus, et nulli utilibus exundare divitiis. Qui quo eas multipliciores attendit, eo se ad habenda proripiens animo egentiores festinat, et habita non appretiatur dum habendis aspirat. Quo ergo est ditior pauperem se reputat, dum aliena affectat. Et aliorsum vide quispiam in gestu amorum, in directione missilium, in vocum discrimine, in anfractibus aut choraulica disciplina, et, ne morer, omnis non solum qui in qualibet utili, sed qui vexatur in arte ludicra, ex [Col. 0549D] sua, quamvis ignobili, intumescere consuevit, et se aliis etiam honestis praeferre scientia. Si igitur avarus quasi ex copiis pauperascit, virtutis amor tractus interna dulcedine quanto amplius apud se suo intuitu inanescit? Si enim verum est, quod est, quia ubi intenderis ingenium, ibi valet, quia quisque aut vera, aut falsa intentione se debriat, in ejus rei studio caeteris praestare se putat. Dum enim ad hoc solum oculum dirigit, in quo vel inaniter sibi quasi praeeminere videtur, dum aliorum utilitatibus despiciendis supersedet, ex propria arrogantia dementatur.
Summae in B. Virgine humilitatis ratio. —Sunt itaque valentissimi et illustres, qui quo sunt scientiores, [Col. 0550A] scientiae se aestimant egentiores. Quibus est philosophicum illud: «Hoc tantum scio, quod nescio.» Porro qui alios contemptui primus duxit, sublime omne quidquid est, videt. Unde et verbum quod est despicere, id est deorsum aspicere dicitur, quia infra se aspicit quos contemnit. Virgo ergo omni creatura excellentior, insolito archangeli favore turbatur, quae quanto copiosiori apud se merito coornatur, tanto sibi indignior ex sua quasi inutilitate putatur: ipsa enim quae singularius omni angelo ac homine Domini pedibus, 294 juxta illud Mosaicum, appropinquavit, specialius caeteris de ipsius doctrina accepit, quae non nisi humilitatem Filii sui verbo ac opere sonuit, ab eo enim mitis esse ac humilis corde didicerat. Cujus plenitudinem gratiae [Col. 0550B] antequam nasceretur ex ipsa combiberat.
In angeli itaque non visione, sed sermone turbatur, quae nihil eorum quae ferebantur, in se haberi omnimodis arbitratur. Nec putes quod ipsam etiam sibi virtutem humilitatis ascribat, quam respexisse Deum dicat, sed humilitatem (Luc. I, 48) , non nisi sui ipsius vilitatem appellat. Turbatur, inquam, cujus laus etiam superna non penetrat conscientiam. O infinitum robur animi, cui si vellet. certe non posset archangelus adulari! o beatissimae insoleus robur, quae etiam ex ipsius Dei approbatione vexatur; sed licet coram Deo apud se dum efferri se audit, pudorem unde turbatur pia patiatur intentio, cogitat tamen qualis sit ista salutatio (ibid., 29) , virtus enim insensata nec dici, nec potest esse. Quae [Col. 0550C] etsi quod laudatur exhorrere non cessat, accidentes tamen ex meritis causas sub divina agi aliquoties dispositione retractat. Quae plane Dei sapientiam paritura fuerat, non ad stolidum sapuit, sed in discutiendis divinarum ordinationum eventibus fuit ex ipsa mirabiliter humilitate subtilis, quod etiam et est, et competit in omnibus sanctis viris; etsi nempe beatissima illa statum suum parvipendere videbatur, non tamen inane aestimabat, quod peculiari super omnes in se divini amoris munere gerebatur. Nisi sane quae intra se agebantur ad liquidum discerneret, compos virtutis intimae nullatenus esset; quae contuendae suae menti adeo majestativa auctoritate praesedit, ut fiducia suae incomprehensibilis, cujus [Col. 0550D] sibi conscia, munditiae dicto citius angelicae legationi subscriberet.
Gratia pro remissione peccatorum sumitur. Secundum Platonem prius creantur spiritus quam corpora. —At vero elabi non debet quid sit quae illi praedicatur affore gratia. Quae etiam ejusdem gratiae plenitudo. Gratia pro remissione ponitur peccatorum, ut est in apostolicis litteris: Gratia, inquit, et pax vobis multiplicetur (I Petr. I, 2) . Remissis enim peccatis pacificamur Deo. Si de peccato vel originali, vel actuali ejus agitur, per sanctum qui ei ex utero coaluit Spiritum, id purgatur. Si via Deo per quam ad cor veniat cujusque fidelis parari jubetur, mater cui se generandum contulit squalori et incuriae [Col. 0551A] dimittetur? verbi gratia [Col. 0551D] Vide notam 1 ad calcem Operum. . Certe si secundum Platonicam sententiam spiritus nostri prius creantur quam corpora, posset Deus cuipiam spiritui optionem dare qua vellet procreari ex matre. Quod si fieret, quam putas ille personam sibi ipsi consciret? De corporis forma ac habitudine sileam. Quid honestatis, quid prudentiae animo ejus ac moribus comportaret, nil procul dubio illi adimeret, quo ipsa aliis invidiosa non esset. Si sic hominis spiritus, civitatem virginalis uteri, quam sibi fundat Altissimus, quo potentior est, nonne Dei multo magis perornat Spiritus? Securus dico, si civium pariter supernorum cordis ejus apparatum explicare proponerent organa, ante deficerent quam dicerent digna. Nam si juxta Apostolum, principatibus et potestatibus [Col. 0551B] innotuit per Ecclesiam multiformis sapientia Dei (Ephes. III, 10) , mysterium quod in Maria actum est, cujus perminimam quaestionem Joannes in natis mulierum major enucleare non potest (Matth. XI, 11) , quomodo apud ipsos expressibile est? Si ex his quae circa nos fecit per Filium Deus, quae aliquando nescierant, didicerunt, quae in seipso Christus egerit quomodo comprehendent?
Gratiam ergo sic accipiamus, ut quidquid ipsa fuit, singulariter selectum ab omni humana traductione credamus, ut pote quam inaudito saeculis privilegio a Patre et a se sibi noverat delegandam, per sanctum Spiritum tantis officiis affectandam, haud dubium, si audeam dicere, quod et dicam, quin in creaturis omnibus sibi soli in terra, dum [Col. 0551C] adviveret, et nunc in coelo secundam. Gratia autem hoc totum, licet omnimodo virtutum ambitu id prosequeretur, fuit, quia nulla virtus, nullum exercitium, non cujuscunque meriti labor impensus, ad emerendam cuipiam feminae Dei conceptionem sufficeret, nisi gratia, et haec non modo ineffabilis, sed inexcogitabilis omni praeter Deum naturae praeiret.
Sed ipsa plenitudo quae sit, pariter attendendum; nam forsitan ipsi specialitas deferri non potest, quae multis ascribitur. Si enim haec plena (Luc. I, 28) , et Elisabeth dicitur repleta (ibid., 41) , et de plurimis alias idem affatim reperitur, sed harum plenitudinum tanta esse dignoscitur pene diversitas, quanta bonorum animorum est ubique varietas. Quotae plane sunt innumerabilium capacitates vasorum, [Col. 0551D] tot fere constant modi statuum internorum. Secundum propriam etenim cujusque virtutem, juxta Evangelium de talentis (Matth. XXV, 15) , fideique, juxta Apostolum, mensuram (Rom. XII, 3) , id est secundum quod quemque capere possibile est, munificentia Dei est. Ipsae quoque capacitates pro corporum animorumque aetatibus, aut deteriorantur, aut crescunt. Aliter enim sensit Joannes in puero, aliter corpore intellexit adulto. Plenitudo igitur pro qualitatibus mentium multis accidit, dum quisque pro Dei munere, et sua devotione plus minusve recipit. Sicut enim comedentium ventres dispari [Col. 0552A] omnino sese ciborum 295 quantitate distendunt, ita Dei gratiam longe dispariliori mentes distributione cognoscunt. Quo nempe Dei majori quis amore examplatur [ f., exampliatur], eo, ut sic dicam, concavior receptui divino probatur. Aliis solae compunctionum scintillae sufficiunt; alii supernae contemplationis focos ferunt. Pro tenuitate itaque intellectus et fidei aliqui parvo implentur, aliqui pro captus amplitudine per infinita tenduntur. Vides ergo benedictam inter creaturas Virginem quam peregrina inter alios gratiarum plenitudine pollet, nimirum quae totius gratiae Auctorem beata alvo coelum facta continet.
Nec illud denique, licet parvum videatur, omittam, quod virgini ab angelo Elisabeth senis conceptus, [Col. 0552B] ac si pro astruenda fide proponitur, quod nunquam exempli gratia ab eodem induceretur nisi ut magnum virgini videretur. Porro Deo quid magnum fuit si virginis ex Spiritu venter intumuit, qui olim ut eas fecundaret aquis incubuit? Anui dare conceptum non minori facilitate subjacuit. At inter nos non minimum res ista constringitur, ubi difficultas totius naturae, imo impossibilitas denotatur. Si enim Virgo ex Deo fecundatur, nil mirum est quia creaturarum quae sine masculis generant exemplo levigatur. Sola post partum virginitatis conservatio magni incomparabiliter aestimatur. Illi nihil omnino componitur, quia et divinum est quod procreatur, et prodit, et in naturis non exemplificatur. In senibus autem et [Col. 0552C] effeto corpore a genitali potentia utrobique subductis, nil minus appretior si generent, quam si fiat hujusmodi commercium fertile in impubibus annis. At multo minus; nam in pueris naturaliter coalescit calor, et physice veteranorum inefficaciam ad gignendum juvat, dum quod in his congelatio sanguinis impedit, in alteris primaevus fervor explicat. In summe ergo decrepitis res fit prompta miraculo, dum hinc mulieribus tremebundo jam senio non incidenti aliqua infirmitate vacantibus, illinc viribus a solito calore ac humore exhaustis, nihil est profecto residui quod motum cujuspiam, non dico voluptatis sed vel tenuissimae voluntatis exsuscitet. Unde Paulus fidem super hoc Abrahae vel potissimum probat, quod [Col. 0552D] emortuum corpus suum et emortuam vulvam Sarae (Rom. IV, 19) viderit, et contra spem in spe crediderit. Si praeter naturae leges ab omnibus aestimatur quod apud Hieronymum puer novennis cum muliercula coisse, et prolem extulisse describitur, multo, ut sic dicam, exnaturalius est quod hi, quibus omnis ingenitus fervor refrixit, ad integrum nec alterutrius vivacitas potest suppleri, utroque torpente per alterum expergiscuntur ad fetum.
Non igitur ab re Elisabeth cognata Mariae proponitur, quia nisi omnimodis apud cunctos insperata [Col. 0553A] physica obnitente res esset, nunquam Zacharias verba Gabrielis tam obstinate discrederet. Nec in exemplo adhibito naevum quisquam beatissimae Virgini quasi ad credendum alicujus detractionis inurat, quam nos non immerito pro fidei facilitate laudasse meminimus; sed sciat angelum ex abundanti factum in vetula retulisse miraculum, ut et fidei ejus adminiculum ministraret, et de tantis ipsa cognatae proventibus exsultaret. Quin et mutuo pudori consulerent, quod videlicet ipsa eo, cui desponsata fuerat, inscio concepisset, ista vero citra omnium spem juvenilia repetisset. Unde et illa cum festinatione in montana progreditur, mora latitura apud eam trimestri, ista ne stuporem videntibus sibique ruborem pareret, sex [Col. 0553B] mensibus occultatur. Et haec, inquit, et tibi ac anui illi indubie proventura cognoveris, quia non erit impossibile omne verbum apud Deum (Luc. I, 37) , qui virginem aeque ut sterilem, cum libuerit, solvit in partum.
Dies est B. Maria. —Haec igitur beatissima dies est B. Maria, quam fecit specialiter Dominus; exsultemus et laetemur in ea: cum enim de Filio dixisset, ac si de lapide qui factus est in caput anguli (Matth. XXI 42) , et hoc mirabile in nostris oculis (Psal. CXVII, 23) , a Domino factum perhibuisset, ad hanc illico verba transposuit; haec, inquam, dies est, quae solem justitiae protulit, qui de suis munificentiis praeclarissimas dignitatum in [Col. 0553C] Ecclesia horas instituit. Ipsa est etiam porta Jesu Domini, per quam justi intrant; nulli enim justitiam assequuntur, nisi per fidem incarnationis ejus introeant. Super limen portae hujus princeps ille apud Ezechielem paulo ante a nobis expositus, et adhuc exponendus, adorat; qui non superliminare dignitatis, sed limen ejus humilitatis quod omnibus est pervium adorantes, id est in omnimoda veneratione habentes inspirat. Hoc plane Deus jure facere dicitur, quod fiendum aliis administrat. Sed praefatae diei redeamus ad horas. Haec, inquam, florentissima dies postquam luminare illud majus, quod et seipsam potissimum, et lunam Ecclesiae, stellasque fidelium mirabilis intelligentiae [Col. 0553D] radiis illuminat, ediderit: attendamus quantarum pariter felicitatum determinationes admiserit; harum nempe tam origo quam officialis causa fuit: non enim aliter voluit, imo debuit Filius Dei ad nos egredi, nec potuit; quia nec debuit violenter 296 irrumpere jura diaboli, cui sponte homo manus dederat: sed, juxta dicta beati Leonis: Magno aequitatis jure inibi certari dignum fuerat. Hanc ergo ex qua crearetur objecit diabolo, ut cum eum capesseret, nil aliud putaretur, quam homo.
Duodecim felices horas protulit. —Prima igitur hora est, quod principem mundi extrusit, mundumque vicit, et hoc cruci se addicendo, nosque hosti praeripuit.
[Col. 0554A] Secunda, quod per laticem suo ex latere profluentem in eadem cruce baptisma sancivit. In qua passione in tantum diabolo vires antiquas extorsit, ut ante judicii diem jam puniri incoeperit: dicit enim magnus Origenes quod post ipsam passionem, postquam sanctus quispiam martyr aut confessor de praesenti victor saeculo emigraret, sicut ipse ad coronam exiret, sic hostis ille qui eum spiritualiter impugnarat, statim in aeterna tormenta nulli denuo nociturus intraret, et id esse quod ab ipsis daemonibus Domino dicebatur: Venisti, inquiunt, ante tempus torquere nos (Matth. VIII, 29) . Inde etiam tantas quas exercere olim consueverant fortitudines obtusas videmus; nec mirum cum post tot sanctorum victorias, tot de [Col. 0554B] potentioribus daemoniis in poenas decidisse credamus.
Tertia, dum per resurrectionem electos ab nferis eruit, cujus gloriae tantum quoque privilegii addidit, ut, juxta Prudentium, virum sanctum et nobilem, sint et spiritibus saepe nocentibus poenarum celebres sub styge feriae. Illa nocte sacer qua rediit Deus stagnis ad superos ex Acheronteis.
Quarta, quod per eamdem aperuit credentibus regna coelorum.
Quinta, quod humanitatem nostram Verbo, quod ipse est, personaliter identificatam paternae dexterae comparavit.
Sexta, quod qui carnem ex nobis sumpserat, [Col. 0554C] divinitatem suam, quod est Spiritus ejus, nobis reddidit.
Septima, quod eumdem Spiritum non solum fruendum attribuit, sed etiam per manus apostolicas, et ex eo pontificales aliis dari constituit.
Octava, quod per magistros Ecclesiae, quod soli sibi pertinebat, peccata dimitti censuit.
Nona, quod Petro, et in Petro rectoribus regni coelorum claves praerogat; unde et Romae quodam in loco ei praescribitur.
Decima, quod non angelis commiserit corporis ac sanguinis sui tractanda mysteria, sed hominibus, [Col. 0554D] etsi peccatoribus; quod et de baptismo itidem factum est.
Undecima, quod corpus nostrum in resurrectione configurabit corpori claritatis suae.
Duodecima, quod in eadem resurrectione, sicut carnem nostram in Filio et matre, omnis principatus atque potestas in coelo venerabitur, et adorabit: ita quoque hi qui in Christo sunt. resurgent primi (I Thes. IV, 15) . Inde est quod procurator patrisfamilias a novissimis denarium dare coepit. Huic sententiae accedit quod nomen eorum coram ipso honorabile futurum legitur. Quod si nomen Christianum sub tanto auctore honoratur, intelligi profecto necesse est quod alias jure his [Col. 0555A] omnibus, qui bene vixere sub gratia gloriosior retributionem praerogativa reddatur.
Nubes est levis quae pluvias effudit. Quam sublimem possideat gloriam. —Videamus igitur quo piae compunctionis jubilo, diei isti, quae tam rutilo sole, coelo, inferis, terraeque perfunditur, gratulemur: per quam dum introitum sol ille ad nos habuit, ad infinitam diei ipsius claritatem, et sub ipsa die degentium glorificationem, perpetuae suae et nostrae nobilitatis donativa circumtulit. Haec est nubes illa levis, quam sol verus iste conscendit, juxta Isaiam, ut tenebrosam mundi hujus illustraret Aegyptum (Isa. XIX, 1) : quae pluvia totius fecunditatis internae terrenorum pectorum glebas emolliit: ipsa enim salubrium omnium doctrinarum cataractas [Col. 0555B] aperuit, praesertim quae panem angelorum mundo exposuit. Quae tantam a peccati omnis additamento in se levitatem habuit, quantam sacrosanctae Christi dignitas carnis animaeque commeruit. Ipsa igitur ex qua tantos animae ac corporis haurimus honores quid excellentiae habeat, quod Dei Filium corporaliter in sua carne contulerit, attendamus. Si post exhaustam beatissimi ventris aulam minus habuit, forsitan aliquod detrimentum ejus, quam ad plenum gustaverat, gloriae sensit. Absit! Securus ex ipsa loquar, si laeta fuit cum tolleret quod usquam creaturae non licuit; laetior plane cum gloria et honore coronatum assidere Patri aeterno cum apostolis vidit; et quandiu meminerit se peperisse Deum, nunquam ne ad punctum imminui sentiret, [Col. 0555C] quem in concipiendo habuit laetitiae fructum. Si Christus Deus quia se humiliavit exaltatur, ergo ipsa perenni residuo gloriae quod totum Deum contulit potitur; imo clarificato provehitur, quanto reginae clarius est Filium videre regnantem quam ex eo se scire praegnantem.
Super limen itaque hujus portae princeps adoret, id est in spiritu et veritate adorantes inspiret. Unde est: Adorate scabellum pedum ejus, quoniam sanctum est (Psal. XCVIII, 5) . Si enim de Christo homine dicitur: Adorate eum, omnes angeli 297 ejus (Psal. XCVI, 7) , de Deo nulli dubium quin adorent. Quid sanctius, quid ea adorabilius carne, ex qua Christus gignitur, quae habet identitatem [Col. 0555D] cum ipsa, eademque Dei Filio unitur? Et certe in mundo positus si puer parentibus subditus (Luc. II, 51) , juxta quod tulerant suae ipsius scita legis, ipsos honorat; non est plane mirum si id ipsum quod in ea virtutis et gloriae indidit, quod significat portae limen, adorat. Adorare namque sicut pro divino cultu, sic aliquoties pro reverentia ad homines ponitur, sicut Nathan propheta David adorasse scribitur (III Reg. I, 23) . Unde et Jacob fastigium virgae Joseph ab Apostolo adorasse dicitur (Hebr. II, 21) . Quod est in magna veneratione habuisse summam ejus potentiae, quae sic inseparabiliter a Deo paratur. Si de sanctis quibus Dei filiatio promittitur, quod honorabile sit nomen eorum coram ipso dicitur (Psal. LXXI, 14) , dum id in eis Christus honorat, quod ab [Col. 0556A] ipso tribuitur; ipse in Matre naturam propriam, unde ex debito sibi obnoxius est, non venerabitur? Pro quo aliis longaevitatis praemium praerogatur, a qua passus est accipere quod homo vocatur? Si apud illum honori exstat, a quo totum quidquid est sumpsit, nobis tanto propensius honorabilis esse debet, quanto suae universorumque saluti eam necessariorem feminam sperare quis praevalet. Super limen ergo portae apud Ezechielem adorat (Ezech. XLVI, 2) , cum per humilem obedientiam ejus menti specialiter insidens, seipsum in ipsius glorificatione mirificat.
Injurias sibi ab haereticis et malis illatas ulciscitur B. Virgo. —Deinde egreditur (Ibid.) , quia quod apud se benedictam illam beata interioritate provexit, manifesta, imo, ut ita dixerim, secunda post se [Col. 0556B] omnipotentiae apud homines auctoritate retexit. Quis enim vel hebes nesciat quod ipsa est quae per Filium coelo praesideat, terris imperet, inferos urgeat? Princeps ergo egreditur, cum per Principem Matris principis virtus emittitur. Porta autem non claudetur usque ad vesperam (Ibid.) . Clausio hic non ad virginitatem, quae saepius est repetita, refertur. Porta igitur usque ad vesperam ista non clauditur, quia clementiae ejus aditus usque in finem saeculi nulli pie petenti obstruitur. Non claudetur autem dicitur, aperietur; ipsa enim quae post sancti Spiritus dationem cognita est nostram omnium Virgo fudisse salutem, in suae propalatione gloriae, nullam deinceps passa est vetustatem; sed sicut Filii sui fides nullis persecutionum acta turbinibus destitui [Col. 0556C] potuit, imo promoveri non desiit, sic benedictae ipsius Matris honor non dico tepefieri, sed in dies pro successu temporum non semper exaltari nesciit. Si enim in singulis fidelium aetatibus Christiana sententia, quo amplius ventilatur, astruitur, et discussa nil aliud quam solidum respondere addidicit, sic ipsius in saeculum clarificanda virginitas, et nullis haeresibus devirginanda fecunditas vel momentaneae obumbrationi succubuit, imo imperiosissime ultrix injuriarum suarum per revolutiones temporum, unde et ubique quantum regnaret mirabilibus ostensis aperuit.
Proprium ipsi est misereri, utpote sequester inter Deum et homines. —Unde sequitur: Et adorabit [Col. 0556D] omnis populus terrae ad ostium portae (Ibid., 3) . Si princeps hoc quod ex ea accepit, id est integumentum propriae humanitatis adorat, membris scilicet suis adorandum insinuat, rectissime populus terrae, non pulveris, fide stabilis atque fructificans non volatilis, ipsam gloriosiorem supercoelestibus creaturis, utpote quae auctrix, et novae Dei Filii creaturae alitrix est, non modo ut caeteros sanctos honorat, sed quasi superparem Christi humanitatis adorat. Ostium vero est ad portam aditus patentissimae omnibus dulcedinis ad Mariam. Quid enim miserationum illi benedictae non influat, ex qua fons totius ad cunctos qui tenere poenitent peccatores largitatis et gratiae manat? Cui enim totum quod est misericordia se infudit, quomodo dissentiet ab eo quod in se continens [Col. 0557A] ad nos fudit? Ipsi plane misereri est proprium, quia quae se ad tanti immensitatem officii misericorditer a Deo perpendit assumptam, factamque inter ipsum Deum hominesque sequestram, non immerito adeo specialia ad nos habet viscera, ex quibus et propter quos est tam singulariter excellens ut misericordiam consequeremur effecta, quia enim nullo modo idonea ut competit pertingendi ad Filium et interpellandi ipsum cuiquam facultas suppetit, quae eloquentia ei cujuscunque mediatoris gratior, imo tantopere grata esse valebit, quam ejus quam honorare, ut sic dicam, cogitur et jure necessitudinis et suae imperio legis? Si enim audientiam suam ab ea in aliquo absentaret, nullus ad rogandum nisi miserabiliter repudiandus accederet. Plane qui naturam condidit, et naturae [Col. 0557B] jura consequenter instituit, nulli dubium quod apud eum personalitas materna praeponderet, cum id in causis mortalium ingenita bonis omnibus consuetudo conservet.
298 Evangelium in Assumptione B. Mariae legi solitum explanatur. —Praeterea a plurimis quaeri solet quare in ejus Assumptione Evangelii illud legi solet capitulum: Intravit, scilicet Jesus, in quoddam castellum (Luc. X, 38) . Quod quanto juxta historiae corticem peregrinari videtur ab ipsa, tanto secundum sensum moralem pleno contemplationis statu subsistit in ipsa. Quod si det Deus dicere ex sententia poterunt monstrare sequentia.
Intravit Jesus in quoddam castellum. Quoddam solemus [Col. 0557C] dicere de ea re quam nolumus exprimere, aut nequimus. Castellum autem ex vallo et muro, turrique conficitur, et id ipsum a castrando, et coercendo vocatur. Illius igitur benedictae conscientia castellum fuit, quae quidquid Deo in se displicere poterat funditus arcere non destitit. Sed hoc prius habet vallum, cui ante omnia usquequaque non defuit totius humilitatis imum. Muro denique cingitur, cum mens ejus beatissima interius bene sibi provida, exteriori corporis sensuum custodia communitur. Turris introsistitur, cum in humili corde, castigato jam corpore, spes in Deum unica tota proceritate porrigitur, verbi gratia, cum enim Domini totius majestatis sibi denuntiata fuisset infusio, [Col. 0557D] quid in ejus ore nisi ancillaris humilitas sonuit, quid ejus tota deinceps vita nisi silentium et modestia fuit?
Sanctissimi ejus actus describuntur. —Unde est: Maria autem conservabat omnia verba haec, conferens in corde suo (Luc. II, 19) . Ubi considerandum in quantae sublimitatis femina illa angelis praeficienda vallo delituit, quae cum ipsum Deum animo et ventre jam gereret, inimitabili sese dejectione cohibuit. Cum enim beatam ab omnibus generationibus dicendam se esse diceret, et tantae gloriae conscia existeret, maxime mirum fuit quod ea se humilitate continuit; quod in cujuslibet peccatoris habitu multum laudari potuit. Quae denique ei exterius observantia fuerit, ex ejus in qua ab angelo [Col. 0558A] reperta est solitudine pensari poterit. Ubi non garrulorum, non amasii praesentiam offenderit, sed sola Dei cui innutrita fuerat contemplatione contentam repererit. Quin et videri impatiens cum qua festinatione montana conscenderit, et cum cognata anu Virgo trimestri morari mansione delegerit; quod juvenculae non minimum insigne exstitit. Et inusitati caelibatus ostentum, ut morum pondus anilium, motusque severos non modo pateretur, sed avidissime alacritas puellaris expeteret, ad haec tanti majestatis gaudii cum ineffabili concepisset affectu. Ad quem prorsus gloriae collatae redundantiam magnanimi respectu contulerit, ex eo propalatum est quod ipsa concinuit: Magnificat, inquit, anima mea Dominum; et exsultavit spiritus meus in Deo salutari [Col. 0558B] meo (Luc. I, 47, 48) , etc. Habes ergo superius murum, habes istic turrim. Quoddam itaque castellum est, quod videlicet a nemine excogitari, nedum exprimi potest; quid magnificentiae exterius, quid pretii intro habeat, quae Dei mater est!
Martha turbata qui B. Virgini competat.—Illius activa vita.—Mulier quaedam Martha nomine excepit eum in domum suam (Luc. X, 38) . Per mulierem actualis fecunditas, imo fecunda beneficiis actualitas designatur. Haec Martha dicitur, quia multis amaritudinibus provocatur. Hinc est quod ei dicitur: Turbaris erga plurima (Ibid., 41) . Secundum haec enim nomen ejus interpretatur. In domum suam eum excepit, cum Virgo post Filium omni humana natura felicior Dei Filium concepit. Domus autem [Col. 0558C] fuit animae, domus uteri. At vero exceptrici illi quae actualitas inesse potuerit vestigandum. Caeteri sancti suis commembribus officia munificentiae pendunt; haec vero ipsi suo universorumque Capiti specialiter ministravit, quod alii generaliter vestigiis ejus attribuunt. Si enim vulgo egenti tunicam praebeas, illa omnipotentis Filio ex Dei Spiritu et suo sanguine corporeum schema compegit. Si panem porrigas, illa suo Creatori beatorum uberum fomenta suggessit. Si moerenti solamina praestitisti, ista gaudii universalis altrices lacrymulas maternae dulcedinis blandimento detersit. Quidquid praerogare poteris beneficio, haec felici praecessit obsequio. Vis audire amaritudines quibus juxta vocabuli etymologiam, [Col. 0558D] gloriosa, quae sic obsecundat, mulier irritatur? Tuam ipsius, inquit, animam pertransibit gladius (Luc. II, 35) . Quot Filius probra inter praedicandum sustinuit, tot mucronibus multo gravius quam qui perferebat, imo cui irrogabantur ipsa succubuit.
Illius vita contemplativa.—Et huic erat soror nomine Maria (Luc. X, 39) . Scitum ubique est contemplandi gratiam in Mariam signari. Et utraeque sorores dicuntur, quia in conscientia ex uno divini amoris semine procreantur. Hanc vero benedictam super omnes homines hujus credimus gloria virtutis imbutam, in quam enim plenitudo divinitatis ad integrum sese contulerat, non ad horam ut caeteri, non particulariter intinguendo sentiebat. Unde est quod sequitur: Quae etiam sedens 299 secus pedes [Col. 0559A] Domini audiebat verbum illius (Luc. X, 39) . Secus pedes sedit, cum in Christi humanitatis susceptione debita sese humilitate depressit; sedere enim humiliari est. Unde est: Surgite, postquam sederitis (Psal. CXXVI, 2) . Porro pedes Domini, ipsius sunt humanitas, sicut caput divinitas. Inde et scabellum ipsa vocatur (Psal. CIX, 1) , adorarique in psalmo jubetur (Psal. CVIII, 5) . In qua Christi caro quasi quaedam ejus extremitas explicatur. Non immerito igitur benedicta illa secus hos pedes consedit, quia, dum perpendit quantus a se concipitur incomparabili suae dejectionis intuitu, ejus quem gignit aut bajulat, quasi extremis contactibus haeret. Cujus quanto proniori reverantia tractat carnem, tanto spiritualius acuminatur ad divinae, quae est Verbum, substantiae visionem. [Col. 0559B] Si enim a sanctis viris dum Christi humanitas praecordialiter amatur et creditur, ad contemplandam sensim divinitatis ejus speciem pervenitur, illam, quae Deum et hominem in se congenuit, totumque intra se indifferenter habuit, de Dei gloria quid latuit? Cujus in hac contemplatione quanto fuit beatitudo secretior, tanto intellectus ad divina penetranda ex simplici et penitus indivisa intentione profusior. In spiritualibus non aliud est videre quam audire, audire quam videre. Quid est ergo audire Verbum, nisi intelligere Deum? Sedens itaque verbum audit, quia per eam quae humilibus datur gratiam, beatissimae Virginis matris, animum, non praegustando, sed se universaliter ingerendo divinitas imbuit. Si enim deitas seipsam latere potest, et [Col. 0559C] ipsam benedictis omnibus, ut ita dixerim, benedictiorem aliquid divinum latere potuit, cujus cordi et utero quidquid illud est, quod Deus est, in nullo defuit.
Martha autem satagebat circa frequens ministerium (Luc X, 40) . Frequens ministerium circa quod satagit, ipsa est sollicitudo circa curam Dominici corporis, quam in benedicta Virgine actualitas sic ministrat ut exterioris hominis obsequio magis quam contemplando Deo aliquoties insistendum credat; quod enim carnaliter genuerat, et prae oculis semper habebat, nimirum ferventiori studio indesinenter ardebat. Quod plane ad manum praesto constat, animus multo magis affectat; et quod minus sensibus [Col. 0559D] adjacet, id intellectualitatis acies difficulter penetrat. Animum nempe colligere ad contemplationem, quietam postulat a strepitu forastico intentionem. Unde et stare dicitur, quia crebris ab ea conflictibus laboratur. Dum enim ab Herode occidendus quaeritur, dum Judaico jam juvenis livore impetitur, dum praecipicio intentatur, dum convitiis obruitur, dum ultimo cruci addicitur, multo actualitas in ea animi bello distenditur.
Domine, inquit, non est tibi curae quod soror mea reliquit me solam ministrare? (Ibid.) Quod est ad ipsum Verbum, cui audiendo contemplatio vacat, dicere. Cum sim et infantiae obsequiis, et juventae infortuniis continuis vexationibus occupata, et compassione detrita, nullus hic locus contemplationi et [Col. 0560A] internae quieti jam est, in quo laborum et dolorum detentio crebra hanc obsidet. Et quia pro his illam certum est extra se, velit nolit, fieri, jube eam ad unum actualitatis officium cohiberi. Nulli namque dubium est quod in corde beatissimae Virginis maxima inter utrumque statum super hoc altercatio fuerit, dum hinc in Deo videndo delectatur, illinc corporali ejus cura distrahitur. Sed attendendum quod dicitur solam. Si sola actualitas ministrat, profecto contemplatio vacat. Quae utique si aliquando actualitati inflectitur, procul dubio annullatur. Quae ergo sine interna quiete nil agere sinitur, dum erga plurima conturbatur, ad spiritualia non levatur. Quomodo itaque illa quae se solam relinqui queritur, ab ea quae inter molestias nulla est, adjuvatur? [Col. 0560B] Sed ipsa actualitas a contemplatione auxilium habere videtur, cum mens uniformiter quod in se praeponderat, exsequitur; nam cum actualitas aliorsum tendit, et mens contemplandi avida secreta requirit, ex eo ipso quo de curarum multiplicitate se retrahit, quasi sorori officiosae opitulari desistit. Itaque adjuvaret, si a desiderio speculandi quiesceret. Solam igitur non relinquit, si mens quae contemplari proposuerat, actualitatis curas non refugit. Contemplatio ergo quandiu Deo speculando feriatur, solam actualitatem non adjuvat. At mens si a contemplandi amore fatiscat, in quantum ab eo deficit, liberius jam actionalitati insistit, et ex hoc solam adjuvat.
Nisi Deus se carne contexisset, nunquam ferri potuisset. Attamen Dominus unum esse necessarium [Col. 0560C] pronuntiat, ut enim de gloriosa illa femina taceamus, quae per ministerium, quod carni illi sacrosanctae exhibuit, ad divinitatis suprema pertigit, omnis sanctus non nisi per fidem amoremque humanitatis ad scientiam pervenit divinitatis. Unde est: Nisi ego abiero, Paracletus non veniet (Joan. XVI, 7) . Officia quoque, quae suo, dum adviveret corpori exhibebantur, approbans ait: Pauperes semper habetis vobiscum, me autem non semper habebitis (Matth. XXVI, 11) . Quid ergo benedictae illi magis necessarium quam corporis Dominici 300 integumentum? Quod dum texit, superni numinis sacramentum, multum ei ut ad internum lumen attingeret, praestitit adjumentum. Si enim Christus se carne non tegeret, purus [Col. 0560D] ille deitatis ignis quo se caperet? Et certe ne ipsa quidem caro, Deo in se latente, tolerabilis esset, nisi mentis ejus sinum virtus Altissimi obumbraret.
Continuo Dei visione in terra posita est B. Virgo. Maria optimam partem elegit, quae non auferetur ab ea (Luc. X, 42) . Licet igitur beatissima Virgo dulcissimi Filii corporalibus nimium distrahi videretur incommodis, et exterioribus detineretur officiis, nulli tamen credibile sani capitis habeatur quin illa, quae Deum universitatis auctorem intra se contulerat, unquam ejus quem semel totum hauserat, quod nulli humanae creaturae est licitum, continua contemplatione vel ad horam fraudaretur; quibuscunque enim Filii angeretur doloribus, nunquam tamen fidei ejus, [Col. 0561A] quem indubie Deum noverat, fervor intepuit, praesertim cui dispensationis ipsius occulta dispositio nequaquam fuit. Nam quod de nullo sanctorum creditur, de illa universitate divinitatis tantum non dubitatur habuisse residui, ut quaque versum se ageret, nunquam a Dei visione desciret; quae enim plus habuit in terra quam angelus, non minor angelo esse debuit post tanti beatudinem partus. Si namque in angelis, qui ad ministeria diriguntur salvandorum (Act. II, 2) , irremotus quocunque se vertant contemplationis tenor invigilat, quid in tanta tam ineffabili Genitrice agitur, quae proinde prae angelis regnat? In mente plane ipsius sancta, imo, ut ita dixerim, subdivina, absurdissimum est intelligi potuisse, post exhaustum tanti sacrarii locum, aliquod [Col. 0561B] incidere detrimentum, ut quod parturiens habuerit, fuso partu perdiderit. Et siquidem plenitudinem divinitatis corporaliter concepisse dignoscitur quod totum jam enixa non habuit, quidquid tamen ad gratiam, gloriamque cordis pertinet, nullo modo minus habuisse a fidelibus aestimatur. Sicut sane sanctus Spiritus, cum super apostolos et credentes per linguas apparuit (Act. II, 3) , recedente miraculo in eorum cordibus per scientiam, fortitudinem, et amorem sine imminutione remansit, ita post exhibitionem coelestis puerperii, excellentia divinae amplitudinis in virginea mente, sine ulla contemplationis pristinae minoratione resedit.
Recte igitur dictum est, Non auferetur ab ea (Luc. X, 42) , quia sicut in ipsa facta sunt nullorum saeculorum [Col. 0561C] eventibus similia, sic qua semel imbuta est, eidem perseveravit animi eminentia; alioquin si post partum desiisset, praedicta virtus videretur functoria. Etsi ergo conceptus tempore haec in Virgine viguit gratia, hac scilicet quasi conditione ut tepesceret, aut desineret postea; unde ei in coelis praeter humanum modum terris, et inferis tanta potentia? Profecto ubi initium et finis tantis privilegiis convenere; media nunquam fateor detrimento alicui patuere. Ad hanc itaque cessit optimae partis electio, quia quibuscunque famulatibus intra ipsam Martha discurreret, ad internae semper dulcedinis nucleum ejus convertebatur optio. Unde et Maria stella maris, aut illuminatrix dicitur; in mari nempe [Col. 0561D] ex quo turbatur erga plurima stella et illuminatrix est, quia in tentationibus saeculi, quas actualitati inserviendo aliquoties patitur, jugi et invicta inter turbines speculationis luce fovetur. Haec de capitulo praesenti dixisse sufficiat, ut videlicet ostenderemus quomodo hujus ineffabilis Dominae praedicationi conveniat.
Praeterea et Isaianum illud discuti operae pretium aestimamus si forte praemissis arrideat: Quomodo, inquit, descendit imber et nix de coelo, et illuc ultra non revertitur, sed inebriat terram, et infundit eam, et germinare eam facit, et dat semen serenti et panem [Col. 0562A] comedenti, sic erit verbum meum quod egredietur de ore meo. Non revertetur ad me vacuum, sed faciet quaecunque volui, et prosperabitur in iis ad quae misi illud (Isa. LV, 10, 11) . Imber descendit, cum angelus ad Virginem verba incarnandi deposuit. Nix de coelo venit, cum se a Patre sanctus Spiritus non virginum sublaturus, sed candorem munditiae ei superexcellenter aucturus infudit. Qui enim potuit dare conceptum prius in ea per fidem ([ 1 [Col. 0561] Ciffris minutioribus revocatur Lector ad notas quae seorsim post Opera Guiberti eduntur ), cum actuali abolevit originale peccatum. Illuc ultra non revertitur, quia mens benedictae illius a percepta nunquam spiritualis gratiae praerogativa cassatur. Illuc nempe reverteretur, si suscepta in vacuum sine fructu accipientis ad Deum qui dederat, referretur, et hoc est pars Mariae, quae ab ea non aufertur [Col. 0562B] (Luc. X, 42) . Inebriat autem terram, cum insensibilem, ad universos passionum internarum motus, sanctus Spiritus Mariae reddit conscientiam. Ebrietas enim sensum doloribus illatis adimit, postmodum infundit, cum non aliunde sed ex se ipso concepturam imbuit. Nota dictum. Si secundum litteram loqueretur, prius infundit, postmodum inebriat, poneretur.
301 Germinare eam facit, cum sine semine nostrae redemptionis pignus hinc elicit. Cum germinare dicitur sine praemissae sementis memoria, indubie innuitur singularis benedictae Mariae in conceptu munditia. Dat semen serenti cum quae spiritualiter concepit, cum eo quem peperit spirituale etiam [Col. 0562C] semen emittit. Semen serenti exinde datur (Isa. LV, 10) , cum generalis sanctorum praedicatio ex Christi incarnatione exorta dispergitur: sed hoc doctoribus. Et panem comedenti (Ibid.) , illum videlicet qui de coelo descendit (Joan. VI, 33) , et qui quotidianus a nobis petitur, nulli alii debitum, nisi qui avida eum cordis fauce complectitur.
Sic erit verbum meum quod egredietur de ore meo, nullis dictionum motibus explanatum, sed incircumscriptae rationis arcano ab humanis conatibus disparatum. Hic est liber ille qui ab hoc ipso propheta sumere grandis jubetur. Sume, inquit, tibi librum grandem, et scribe in eo stylo hominis (Isa. VIII, 1) . Hoc nempe Deus apud Deum Verbum stylo, id est intellectu solius Dei capi poterat; [Col. 0562D] sed ut capi utcunque ab homine posset, circumscribi humanitus voluit. Hoc ergo Verbum egreditur, cum se visibile per carnem exhibere dignatur; et hoc de ore, id est de spiritu; ore enim spiritum emittimus. De ore namque egreditur, qui ex sola spiritus puritate in Virgine procreatur: Non revertetur ad me vacuum (Isa. LV, 11) . Vacuum plane rediret, si Dei Filius ad id quod coeperat inefficax exstitisset. Nota quod superius dicitur non reverti, hic etiam, sed non vacuum: a virginea enim se nunquam ne ad modicum, mente retorsit, sed qualem in filio denuntiando reperit, usque in finem proprium, perseverante eadem animi gloria, semper florentior in [Col. 0563A] seipsa coaluit; Filius autem licet non vacuus dicitur reverti, quia visibilitatem quam assumpserat, dexterae necesse erat paternae restitui. Is facit quaecunque Pater voluit, dum salutem humanam non sine suo cruore exercuit, et hoc est quod nequaquam vacuus rediit. In iis vero ad quae mittitur prosperatur, praesertim cum a sua dextera, quod est divinitas, mirabiliter deducatur, quia ex eo quod passus est, nemo in eum pie credulus non salvatur.
Cui illud quoque haud multum dissimile est, quod idem alibi ait: Rorate, coeli, desuper, et nubes pluant justum, aperiatur terra et germinet Salvatorem (Isa. XLV, 8) . Quid sunt coeli nisi arcana consilia divinitatis? Unde ipse Filius: Ego, inquit, de supernis [Col. 0563B] sunt (Joan. VIII, 23) . Coeli ergo rorare dicuntur, cum divinae miserationes hominibus propitiaturae flectuntur. Nubes pluunt, cum quod in se continebant, super Christo nascitur dicta prophetica evidenter ostendunt. Terra aperitur, cum a benedicta Virgine verbis angelicis felicissimi uteri, imo beatissimi animi sinus obedienter panditur. Haec est illa terra de qua dicitur: Benedixisti, Domine, terram tuam (Psal. LXXXIV, 1) ; ex qua benedictione, id est a Deo ingenita fructuositate captivitas Jacob avertitur. Haec est etiam, juxta librum Sapientiae, terra posita in immensae castitatis arido; et campus, quem nullus conjugii vomer exciderat, sponte germinans ex humilitatis profundo (Sap. XIX, 7) . Nota proprietatem verbi quia non de satis, sed de sponte [Col. 0563C] nascentibus germinare dicitur: quod ad Virginem refertur.
Quam gratum est Filio matrem Virginem laudibus extollere. —Ad laudem communis Dominae haec tantilla perstrinximus; in quibus etsi parum fecimus, affectum nihilominus ostendimus. Cujus gloriae summam tametsi anima nequaquam capimus, nedum lingua solvamus, conatum ipsum tamen non sine praemio magno esse putamus, licet plane mentis devotionem vocis officia nulla commendent, et ad supplendum quod sentimus facultas parva suppeditet, verum affectare feminam illam, et praecordiali amore complecti, non modo ipsi gratificum [Col. 0563D] quae ubera infinitae pietatis praetendit ad omnes, sed singularis etiam et aditus per ipsius honorificentiam ad Filium, qui non minori voluntate acceptare dignoscitur quidquid ei reverentiae exhibetur, quam si suae cantarentur laudes. Si enim in sanctis suis Deus laudari jubetur (Psal. CL, 1) , et hoc ideo quia quod de eorum virtute retexitur, ad Deum, qui dederat, non immerito reportatur. In hac ejus peculiarior laus est, quae non solum in eo praecellit quod mater est, sed quod ad levandam nostram miseriam ineffabiliter acclinis est: quod certe apud eam ex debito constat, quia quos Filius sanguine liberat, dignum est ut haec sereniori dignatione [Col. 0564A] confoveat; plane et ipse inter homines sexus viscerum plenior esse solet.
Quamprimum igitur, cum sit Deo, qui misericordia totus est, plena, nec natura vacet, qua fit miserendi studio prona, et id amare debeat ex debito, pro quo se Filius addixit patibulo; in ipsa nostrae intentionis figamus anchoram, cujus vox universorum intercessionibus praestat cum venerit coram. Et cum penes liberalem Filium in hoc saeculo soleat in tantum praeeminere matris auctoritate, ut magis jubeat quam exoret; ille qui quondam se ei fuisse non diffitetur subditum, non poterit, securus dico, in omni re illi praestabilem negare seipsum; et quod, ut humanitus loquar, non prece, sed nutu 302 illa intulerit, procul dubio [Col. 0564B] constans erit; et quis sanctorum illa significante tacebit? Quae cum omni supercoelestium agmini spectabilis ac reverenda credatur, cum sanctis caeteris super suis petitionibus haud morosa a Domino audientia non negatur. Tum isti post Filium super omnia benedictae quidquid libuerit, prae omnibus quanto praestantior est ad vota praestatur.
Cur beata Virgo illis temporibus miracula ediderit. —Inde est quod fidem, quam de ejus excellentia habemus, huic nostro tempori ostentis potissimum mirabilius astruit. Et corda, iniquitate abundante, torpentia ex iis recalificans, munificentiarum insolitarum impensione recolligit: haec eadem namque signa, quae antiquitus fidei aedificandae valuerant, jam nunc eidem sine operibus vix constanti et moribus [Col. 0564C] erigendis valent. Unde ipsa ingenitae benignitatis haud immemor, non minoris modo gloriae portenta percelebrat, quam quondam mundo adhuc fideliore sueverat. Hinc se post Jesu Domini nomen unicam cui resipiscamus edocens, et suum quasi ultimae necessitati concursum necessariorem declivibus saeculis indicans; quia enim hodie non est praedicator qui mutiat, ipsa seipsam quaeri debere, seque etiam non rogatam opitulari velle signis enuntiat. Igitur quoniam quanta sit, quantumque veteribus portensa praeconiis significare voluimus, dignum est etiam ut quae nostra aetate peregerit intexamus. Rei autem gestae locus, ac testes tanta sunt contiguitate probabiles, nec sua numerositate [Col. 0564D] putabiles, ut scrupulo vel insanus haerere non debeat.
Miraculum de muliere, Teodeberta nomine, ab igne liberata [Col. 0563D] Vide Herman., lib. III, c. 27, in Append. .—Chiviacus villa est episcopii Laudunensis, ab ipso oppido interstitio ferme duorum millium distans, in qua vir quidam cum sua conjuge commanens, filiam ex ipsa inter alios liberos extulisse dignoscitur. Quae annorum nubilium cum habitudinem attigisset, et jucundiori tunc tempori opportunitas substantiae arrisisset, adolescenti cuipiam nuptum datur. Hunc utriusque parentis affectio sibimet charitudine tanta contraxit, ut sine [Col. 0565A] privatae rei dispendio juveni cum puella sub eisdem aedibus mensa thorusque forent. Cum igitur in paternis illa cum viro sic ageret, et mira mater diligentia eum causa filiae excoleret, non major poterat reperiri puellae amor ad puerum quam socrus ad generum. Ipsa igitur celebribus eum ornabat induviis, opipare satagebat in epulis, ipsa faciem ac crines eluere, cubitum ituris mollia sternere, quaerenti mancipium prima assistere, officium, praeter thalamos, in omnibus praeoccupare filiae, et, ut universa contraham, non matronae imperium, sed discursus exhibere pedisse quae; nihil tamen adulterinum moliebatur haec cura. Ut scilicet quasi ad se ei ingerendam distraheretur a filia, sed ut aetati lubricae propriis filiam obsequiis commendaret, et [Col. 0565B] adolescenti totis urbanitatibus accurato filiae affectum alliceret.
Interea diaboli versipellis astutia in partem retorquere sinistram quidquid benevola intentione fiebat, et socrui per maledicos naevum multae foeditatis inurere, quod videlicet nequaquam gratia prolis id faceret, sed ut eidem pro filia sese mutaret. Cum igitur incrementum sumeret in dies tam absoleti rumoris acerbitas, et mulieris animum concuteret tantae falsitatis intoleranda malignitas, quanto se sentiebat superillatione probri hujus insontem, tanto aegrius ferebat dici unde quod pietatis studio exercebat, vulgi ipsa verteretur in fabulam. His itaque post aliquod tempus evicta molestiis, coepit quem tantopere arserat subito fastidire juvenculum, verens [Col. 0565C] ne de caetero nota viveret, si eum quotidie prae oculis haberet; unde non a suo eum, quod satis esset, contubernio dirimere, sed perimere jam destinat. Boni enim consuluisset, si eum solummodo a sui frequentia dimovisset; at illa ad ferrum se contulit, malens hominem de medio fieri quam obscenae pateret opinioni.
Mulier generum occidendum jubet. —Autumnali itaque tunc tempestate promota cum duobus pueris pactum ex placito locat, vicenos cuique solidos pollicens si eum, uti docebunt sequentia, trucidarent. Erant autem ii, ut fertur, genere Nervii, qui, vindemialibus lucris adacti, in provinciam Laudunensem sese contulerant. Ibidem ergo aliquandiu [Col. 0565D] cum mercedis tum inusitate escae novitate moratos mulier praelibata sponsione aggreditur; iidemque acres ex natura, animo, pretio exacuti, explendo facinori coarmantur. Quadam igitur die virum proprium ex industria quidpiam foras acturum dirigit, filiam pariter aliorsum falso nacta occasione transmittit. Quibus ab aede digressis penum mulier secreto aperit, conductitios satellites introducit, hocque a foris obserato, generum nec mora ut vinum pransuris exhibeat sollicitare intendit; qui sumpto ocius lado cellarium reserat, sed priusquam in vas vina deponeret, ab iis qui latebant intro pervaditur, et illico strangulatur. Quod factum cum illa rescisset, jubet corpus statim ab ejusdem sceleris auctoribus tolli, et in domus superiora delatum [Col. 0566A] lecto, quo cum filia cubitare consueverat, supinari, sabanoque ac vestibus ac si somnolentum operiri.
Exacto interea exiguo temporis spatio, herus 303 domum redivit, ac filia; et de prandio in commune tractare coeperunt, quibus solitum accelerantibus larem, filiae mater eloquitur: Vade, ait, et maritum, qui modo dormitum sese deposuit, excitare festina. Procedit ad stratum usque juvencula, soporatum juvenem nomine vocat, tactu quoque morantem provocat; cum ne utique ille compellanti ac vellicanti conjugi responderet, defunctum cunctis complosis palmis inclamitat. Concitatur familia, vicinia glomeratur, tanto miserabilius subito illius illacrymantes casui, quanto justius super ejus intestatione [Col. 0566B] dolebant. Funere igitur ab omnibus vera animorum aegritudine conclamato, mater generi, imo filiae homicida fucatis moeroribus obstrepebat, caeteris placidior ejulabat. Tanto ergo lamentabilius bonas hominis habitudines, lepiditatem morum, verbi elegantiam, scitae insignia formae, et ad haec obtutus prosequebatur invisos, quanto magis infaustae crudelitatis ausus fieri verebatur apertos.
Poenitet ac crimen sacerdoti aperit. —Quo talibus modis elato, mulier et eventus utrobique siluit. Verum mulier foedi facinoris conscia ad se versum prima prosiliit et infructuosi poenitudine criminis acta presbyterum, cujus dioeceseos erat, facta confessione consuluit; a quo tanto malo convenientibus addicta jejuniis, aliquandiu sub eodem medicinae [Col. 0566C] spiritualis fasce delituit. Plurimo autem emenso tempore inter ipsam et presbyterum oboriri contigit simultates; quam presbyter canonicae conditionis impatiens, quo atrociori potuit jaculatur probro. Generi necem fronti mulieris impegit. Hoc parentes juvenis ac si terrifico tonitru experrecti, ad praetorium Iberti vicedomini Laudunensis rem referunt. Is quantum in re militari vivacior, tantum exstitit in episcopii publica procuratione ferocior. Quid verborum laciniis trahor? Vicedominus villae se intulit, feminam corripit, juri sistit causam exigit, mulier non diffitetur, sententia Lauduni ferenda differtur.
Porro dum cum ipsa idem causidicus cognationis [Col. 0566D] ejus aliquos eidem notae subigeret, in me, ait, unicam his liberis arma contorque. Neminem noveris pro certo conscium iniquitatis objectae. Erat vero Elinandus per id tempestatis episcopus, vir plane quantum litteraturae invalidus, tantum administrationi forasticae, et ecclesiasticae praesertim institutioni non nescius. Latione igitur sententiae pontificis traducta in curiam, cum vicedomini haereret animus quid facto conveniens videretur, a quodam grammatico ei suggeritur, quod digne talis culpa incendii plecteretur; quod ille pro suorum morum acredine cum avida fauce legisset, quasi censuram publicam sua allegatione id roborat. At illa adeo triste judicium cum sibi accidisse prospiceret, quae jam diu facti pertaesa doluerat, nunc miserabilius saeculo [Col. 0567A] huic desperata concutitur, quoque magis ei impraesentiarum omnia praeciduntur, eo universa animi acies statui futuro exponitur.
Dei genitricis implorat auxilium. Illaesa medio in igne. —Ab apparitoribus itaque postulat ut ad cathedralem misericordissimae nostrae Matris ecclesiam ire liceat, et quis id profanus abnueret? multo comitatu qui pro puniendae exitio spectando convenerant, miserabiliter succenturiata progreditur, et media basilica ad suae purgationis cumulum, reatum proprium sub generali audientia confitetur. Deinceps communis saeculorum Dominae pietatem humi imploratura consternitur. Quantis ad eam, quae neminem miserum aversatur suspiriis, quanto angore rugierit, ipsa ex sequenti testificatur eventu. Inde [Col. 0567B] a suo exsecutore citata, petiit ab oratione supplicium. Ecclesia Beati Justi, paululum montis devexo posita, circumsitis illic Britonibus oratorium praestat. Illic ministri vicedomini in promptu habuere tugurium, ad cujus furcam pedibus ac brachiis feminam sola tectam subucula colligantes sumptis ex vinea proxima arundinibus et spinulis. Illius antra tegetis strue multa conferciunt, ignemque subjiciunt. Quo exesa materiei congerie in favillam prunasque deposito, mulier consumptis libera nexibus stare videtur in medio
At parentes generi, quem illa peremerat, ejus invidentes saluti et ereptionem ejus ignis deputantes inertiae, animositate sacrilega rursus ad sarmenta, fruticesque concurrunt, focos circa illam usquequaque [Col. 0567C] reficiunt, qui etiam impietate quam rabida, quae solius fumi vaporibus poterat offocari, liberatam miraculo non credentes, porrectis per ignis medium hastilibus atrocissime fustigabant. Quod solum valde eam focis innocentibus laesit; nam cum tota haec profligata fuisset ambustio, remanserat item discriminis expers. At vicedominus tantae spectaculo novitatis attonitus, omnibus nostratium regionum personis et partibus inaudito, barbariem protinus exhorruit rusticanam, eosque a propulsanda jam sancta femina heroica, ut par erat, severitate dispecuit, et per officiales extemplo direptis ignibus sibi asciri praecepit. Qua sibi exhibita, dum eam circum circa ex circumstantiis eventum aucupando dispicit, [Col. 0567D] non dico interulam, sed ne crinium vel ciliorum particulam ne minime quidem addictam laesioni comperit, in quo potissimum sola vincula experta ignes obstupuit.
304 Assumpta itaque ille Laudunum ipse contendit, et satis copiosiori urbem frequentia ingreditur ad gloriam, quam pridem habuerit cum proficisceretur ad poenam. Quam vicedominus cum domum propriam divertere potuisset, et curam inflictis doloribus adhibere, beata illa renuit, sed non alias plane ituram quam ad eam, quae se salvaverat, dixit. Vestigium igitur ad ecclesiam retorquet, media basilica dominae suae pro beneficiis nostro tempore [Col. 0568A] inauditis gratulatura provolvitur. Indicibile est quid ibidem fuderit lacrymarum. Tacebimus jubilos qui multiplicitatem singultuum exhalabant, cum nusquam cohibere sese valeret turba videntium, quibus superexcellens, super tantae subsidio peccatricis generaliter praebebatur exemplum.
Tunc eam vicedominus sola indutam linea cum pavimento haereret, sublata ab humero lacerna operuit, et post inexplebiles orationes et gratias, a terra exemptam domum ducit. Quam quia hastarum impulsibus laesa erat, et ignium commaculata favillis, balneis, et quibus potuit fomentis, nec non et stratuum mollitie mulcens, dum se putat restituere sospitati, post triduum consuluit Deus ipsius sempiternae saluti; tertio enim die salvatricis suae manibus [Col. 0568B] spiritum secura deposuit. A qua plane potuit corporale exitium deprecari, in anima meruit fusa libertate beari; ex quo etiam benedictae ipsius claruit misericordissimum pectus; quod cum feminae illi tanta viscera in exteriori periculo praetendisset, post gratiae suae experientiam noluit eam mundana denuo conversatione foedari, sed mox quam cremando imaginarie sine laesura purgaverat, ad apicem supremae liberationis eduxit. Vocabatur autem mulier eadem Teodeberta [Col. 0567] Herman, lib. III, c. 27, in Append., eam appellat Soiburgam. .
Miraculum de viro qui quod arari praecepisset B. Mariae Magdalenae festo die plexus fuerat, sospitati redditur. —In Gratianopolitano territorio vir quidam ex vidua, quae sibi nupserat, privignum habuerat, [Col. 0568C] qui dum vitrico bubulci ferret officium, dies beatae Mariae Magdalenae natalis obvenerat, quam idem juvenis indictione sacerdotali cum audisset ab opere forensi inhibitam, vitrico agricultum imperanti reverentiam vetitae solemnitatis objecit. Vocabatur autem idem Petrus. Vicit vitrici jurgantis imperium, bovesque aratro subjungens cum ipsius operis, ac animalium exsecratione prosequitur. Cum ergo jugibus coepta maledictis illapidat, inutile sibi exauditur ad votum. Nam boves ac utensilia motis subitaneo tonitru elementis, fulmine absumuntur, et ipse qui id fieri exegerat, imprecando, supplicio atrociori quia diuturniori addicitur. Quae enim bruta ac lignea coelestis flamma voraverat, eadem ejus pedi extemplo subripuit, quem in brevi cum reddidisset [Col. 0568D] exesum, tibiam quoque pervadens cruris pariter suprema corripuit; carnes namque vorans, nervorum duritia tabidis fluoribus latescente, ossa retexerat, eademque casu quotidiano usque ad geniculum hac illacque disperserat; ad haec cruris pulpa deficiens usque ad ipsa narium inguinumque contigua nudo osse jam male pendulo, pari sententiae succumbebat.
Cum igitur pro misera sua habitudine, et putori, et pudori suis coepisset esse parentibus, totum subsidio divino se contulit, et ad quamdam ecclesiam beatae Mariae Magdalenae nomini dedicatam efferri [Col. 0569A] se petiit; nec id plane injuria, ut cujus temerata festivitas occasio punitionis exstiterat, si sibi placeat satis ultra tandem remedii causa rursus existat. Cui spei fortunatior quam sperabatur a plurimis eventus accessit; nam sacer ille, qui partes jam corporis superiores attigerat ignis, merito illius exstinguitur, quae ad pedes Jesu concupiscentiarum ignem exstingui meruit lacrymis. Interea unius experientia pietatis jam jamque majora praesumens, cum ab extremis partibus prorsus esset inutilis, comperit quamdam ecclesiam Dei genitricis, communis dominae, celebribus ubique dici miraculis insignem; habebat et Hippolyti martyris memoriam, ad quam cum se devehi impetrasset, ingreditur navem, quam dum molitur ascendere, os illud quod protendebatur [Col. 0569B] aridum, quo nescio infortunio pupi illiditur, et a sua compage resolvitur. Quod ille sumptum cum ad basilicam appulisset, intra parietis ecclesiae foramen abscondit.
Coepit igitur inibi crebris obsecrationibus mundi interpellare reginam, ut quod aliis impendebat valentioribus, sibi prorsus impoti non negaret. Contiguum fuerat Natale Dominicum, et miles quispiam saepe eum intuens basilicam reptando subire, eleemosynae causa in domum propriam declinare suasit. Cum ergo illic aliquandiu desedisset, die quadam ad rivulum proxime defluentem sese contraxerat, et cruorem, qui veteris vulneris stillabat ex venula, haustis manu laticibus eluebat. Quod procax aliqua [Col. 0569C] mulier attendens intulit. Frustra niteris, Petre, quia nunquam aut coxam, aut tibiam habiturus es deinceps. Hanc Petrus vocem aegerrimo concepit affectu. Ea tempestate praefati uxor militis partu edito decumbebat, miles vero, ut familiarius illa rem gereret, in alteram domum concesserat. Pedissequae noctu nescio quid acturae, a camera in domum exteriorem devenerant, et Petrum subaudiunt 305 crebris planctibus ingementem, quorum gemituum causa haec fuerat: Virgo et mater super omnia benedicta, cum beato martyre Hippolyto in visione stratui ejus astiterat, quae martyri, ut jacenti videbatur, imperabat. Restitue, inquit, eum antiquo vigori. Martyr vero imperanti humiliter obsecundans crus, tibiam, pedemque quaquaversum olim [Col. 0569D] sparsa, divinitus ad instar futurae resurrectionis in puncto compacta, recolligens, corpori ejus ac si surculum arbori coepit subjungere. In qua insertione tantis torquebatur angoribus ut vicissim non sine clamoribus substridendo, et crebris rictibus, membrorumque motibus quid pateretur indicando, praedictas ancillulas quae per domum vagabantur acciret.
Irruunt igitur, et illato adjacentis cubili faro, dum hac illacque dispiciunt, duos pedes Petrum et duo habere crura reperiunt. Tantus illico ex hoc intuitu mulieres stupor exanimat ut se non eas quae venerant, sed mutari in alteras aestimarent. Contrectabant, et vera membra quae tetigerant, sentiebant. At contra inde id tam insolitum sibi provenerat [Col. 0570A] aestuabant. Tandem difficillime excitatus, quis sibi restituisset amissa, a feminis perrogatur. Dixerat, inquit, mihi funesta mulier quia nunquam coxam, tibiam aut pedem essem habiturus. Cumque aperuisset oculos benedictam cum martyre Virginem adhuc lectulo aestimabat astantes, quibus invisibiliter absentatis, rem refert. Interea ad dominum curritur domus, eique insuspicabilis ille narratur eventus; cunctatur diu. Naenias quae ferebantur existimat, ab asserentibus tandem victus suis se aedibus infert, videt, vix prae stupore ad fidem se cohibet. Intra idem oppinum fratrem miles habebat unicum, cui super ipsa fortuna statim direxit nuntium, quem ille ex pridianis uxoris fetae epulis appellavit ebrium; at vero postridie oppidanis jam illo ruentibus frater [Col. 0570B] ille factum videre sustinens credit.
Additur ergo illi miraculo mirum quiddam, quod novum illud Dei opificium, et infantili teneritudine impari prorsus robore, et minus congrua inveni majestate. Coxa distabat a veteri in qua ex cruris alterius asperitate atque grossitie compositio valde diversa videbatur haberi; et hoc erat quod eorum qui eum ante non noverant valde adnitebatur fidei. Non tamen poterat cruri vetusto ad corporis sustinentiam ullatenus exaequari; attamen quorsumcunque migrabat, quocunque videbatur in loco, totum divinae commilitabat laudi, quod in ejus carne tam mirabiliter constiterat celebrari. Anno itaque integro magnificentia miraculi in homine claudicavit. Quo obducto, super omnes creaturas [Col. 0570C] post Filium, et per Filium benedicta cum suo Hippolyto, sub eadem quae prius venerat et nocte, et figura revertitur. Cujus novum plasma cum jubente piissima martyr beatissimus contrectare coepisset, quidquid illi annotinae creationi defuerat, excepta teneritudine cutis, et specie novitatis veterano fenori simillime conformatur. Experrectus igitur, et visionis veritatem ex habitus pristini melioratione persentiens, dum superni spectaculi iterationem gestu suo cunctis enuntiat, et fidem facti roborat, et apud Deum, et Dei opera, nil existere imperfectionis acclamat.
Leodegarius Vinariensis episcopus discutit miraculum. —Praeterea cum ubique loci rei adeo inusitate [Col. 0570D] ferretur opinio ad Leodegarium Vivariensem, qui nunc advivit, episcopum pervenit relatio, idipsum plane in Gratianopolitano territorio, unde homo erat oriundus, fieri coeperat, sed in dioecesi Vivariensi finis obvenerat. Episcopus ergo insolito omnimodis rumore percitus, cum die quadam plurima procerum frequentia causas acturi coram eo venissent, adfuit et is in cujus domo acta res fuerat cum fratre proprio. Ad quos sic oravit episcopus: «Cum vos inter omnes dioeceseos meae viros veraces ac conversationis legitimae norim, obtestor vos coram hac probabilium praesentia personarum, ut quae sincerius dici a vobis quaeunt super signo illo, quod apud vos gestum praedicatur, referatis in omnium qui praesto sunt audientia.» Qui assurgentes uti relata [Col. 0571A] sunt retexuerunt omnia; a quibus etiam post perorationem ob astantium scrupulum dimovendum, certitudinem sacramenti exegit. Quo praebito, dilatis illico quas dicturi erant causis, pariter episcopus et proceres castrum adeunt, et hominem in ecclesia turba circumsistente reperiunt. Aggreditur Petrum episcopus, et primum de infortunio sciscitatus causas audit cum effectibus. Demum fortunae recentis eventus inquirens auribus relationem, ac rem obtutibus haurit. Perscrutatur denuo utrum aliquibus conjicere valeat argumentis, si eadem sibi essent insita membra quae prius an altera, respondit ille se nescire: «Non, ait, possum me hac illacque pro cruris ipsius novitate dispiciendo torquere, vos potius scrutamini, et si in ipso cicatricem repereritis [Col. 0571B] ipsum quod quondam habuerim fore noveritis.» Subtilius quaerunt, nec mora vulneris signa conspiciunt, nec diffitentur mirabilem Deum.
Igitur recedente episcopo cum ille pro tanta sibi impensa gratia quam Deo redderet vicem cogitaret, ad hoc tandem animum appulit, quatenus a forensi quod omnibus ubique erat factus theatro, Deo victurus soli sub reclusione secederet, et quia 306 erga se inaudita fecisset, dignum retur ut conveniens Dei munificentiae quid ageret. Itaque divinae speculationi sic vacans, cum de omnipotentis beneficio humanae visitationis praemia nulla jam quaereret, invenit diabolus contra ejus immunitatem quid machinarum ingereret. Sciebat plane maximum insentivum ad affectandam Dei genitricem, et ad [Col. 0571C] sperandas magis ac magis ejus misericordias id miraculi omnibus accidisse. Unde nitebatur ex aliqua morum ejus corruptione, divinitus in ipsa perpetrata foedare. Quem ergo insolentissima Deus pietate sanaverat, insolentiori diabolus infestatione pertentat.
Intempesta enim cujuspiam noctis hora dum cubitum sese deponeret, inopinate ad purum sine exuviis species, imo vera effigies sibi mulieris apparet. Quae cum caetera corporis, tum maxime puerperii ignominiam impudenter ostendens, ad foedos usus lenociniis moliebatur allicere. Porro blanditiis minus agens, hominem terrore mactabat, cum neutro posset, injectis etiam manibus pellicere vi volebat, [Col. 0571D] et quo ille vivacius flagitio resistebat, tanto pestis hinc et inde rabidior incumbebat. Ab illa ergo nocte omnibus se ei noctibus femina ipsa praebebat, et quibus poterat versutiis turpi licentiae inurebat, intantumque fatigabat ut mane ad se venientibus visitandi gratia vix respondere valeret, vix id quod perpetiebatur edicere.
Cum igitur multis quod ab eo ferebatur veniret in scrupulum, accidit supervenire castro illi quem praelibavimus Vivariensem episcopum. Ea denique nocte quidam equites cum cereis suis pro reverentia proximae basilicae, cui ille appendicem habebat cellulam, in ipsius vestibulo vigilabant. Et ecce in aedicula interiori ubi commanebat solita de qua audierant turba perstrepuit; ad fenestram itaque sese [Col. 0572A] proripiunt, intro prospiciunt, et in medio Petri conflictum atque mulieris attendunt, quorum ille roboratior praesentia jamjam lassabundus exclamat. Pro Deo stolam sibi ab ecclesia sacerdotalem ocius exhiberi; qua raptim sibi injecta, collo diabolicae illius pellicis implicuit. Et in tantum perniciei illius jugulum torsit ut eam pavimento prosterneret, ac penitus suffocaret. Hoc in crastinum milites episcopo referunt. Adest episcopus, victoriam stupet quam per Petrum exercuit Deus, clientes proprios dirigit, qui tecto retecto, et fune demisso, gulaeque innexo extraxere anum ingentissimam, et ab oppido elatam addixere saevis ignibus concremandam.
Postquam autem eam Petrus offocavit in cellula, tantus fetor ipsum qui sacris illam armis peremerat [Col. 0572B] et astantes obsedit ut nemini ambiguum foret cadaver turpissimae cujuspiam exstitisse, quod diabolus induisset. Cui opinioni hoc non minimum praestitit argumentum quod in fenestrellula latrinarum panni scissi ac putridi reperti sunt. Et quis hos alios esse putaverit, nisi hos quos circa se impurissimum illud in obvolutione sua cadaver habuerit? Etenim per fenestram illam irruere consueverat. Denique additur a quibusdam, a quodam etiam constat scripturae mandatum, quod, triumphato hoc modo diabolo, consilio pontificum Gratianopolitani ac Vivariensis abdicata reclusione quasi periculosiori statu, monastico coutubernio quasi contigui solatii gratia sese contulerit. Quod minus ideo ratum constat, quia Vivariensis episcopus, qui haec ipsa quae magna [Col. 0572C] ex parte viderat, domino nostro regi excellentissimo Ludovico, praesente venerabili Guillelmo Catalaunensi episcopo retulisse dignoscitur, nil tale dixerit. Et hoc quam nuperrime a Vivariensi auditum Laudunensi episcopo domino Bartholomaeo, et mihi cum ante paucos dies Catalaunensis ipse narraverit, cum Petri monachatum ei, sicut ab aliis audieram, objecissem, Vivariensem nil super hoc dixisse perhibuit. Nec mea vel cujuspiam interest utrum monachus sit, vel non, cum sit credi operae pretium, ipsum bonum sub quocunque degat proposito habere studium, cui tantum Deus tribuerit post exhibita in se signa triumphum.
Ecce benedicta ista quod desperatissimum est apud homines, quam ambienter efficit. Et certe si [Col. 0572D] in sancto quolibet viro tale quid patravisset, merito id fieri acclamasses, verum in bubulco simplici et omnium inscio, quid, nisi consuetudinariam gratiam, dices? Raro enim alias se mirabilis ipsa glorificat, nisi in iis qui eam rogare nesciunt, aut extremo peccatores sunt. Nec id injuria, quid enim obsequenti sibi dabit ipsa justo, si tantum fit pia ac visceralis averso? nec super hoc ipsa degenerat. Venit Filius suus non justos, sed peccatores vocare (Luc. V, 32) . Qua enim ratione humano generi matrem se magis esse monstrabit, quam si offensos sine meritis ad se contrahit?
[Col. 0573A] Est praeterea aliud quiddam relatu breve, exemplo magnificum, cui arrigendae sunt aures omnium peccatorum. Ex relatione Atrebatensis episcopi mulier quaedam fuerat, quae conjugatum virum quemdam a propriae uxoris latere illecebrosissime 307 distrahebat. Quae licet aut pretiis, aut voluptatibus acta cum quotidianae moechiae non parceret, et homini misero foedis amoribus obvoluto, jam conjugis etiam memoria ab animo pene deficeret, tamen quoties ad ecclesiam ibat antequam quidpiam oratura precis expromeret, quocunque imaginem benedictae dominae nostrae prius sibi videre contingeret, angelicam sibi salutationem qua poterat reverentia exhibebat. Ave, inquiens, gratia plena, Dominus tecum. Conjux itaque viri, [Col. 0573B] quae sibi adulterinos praeferri dolebat amplexus, acerbissimis in aemulam stridebat ardoribus, et cum mariti timore nihil auderet in illam, quanto in publico ne quidem grunnire fas fuerat, tanto rabidius apud se fremebunda furebat. Ergo ad beatissimam istam conversio ejus tota sic erat ut ei quae se a suo fraudabat conjugio, per hujus dominae potentiam coelestes imprecaretur iras, atque mulierculae illius spurcissimas rivalitates non diu pateretur inultas.
Cumque piissimos reginae coelestis affectus adversus eam se lamentis jugibus graviter irritasse putaret, ipsa per se benedicta eidem in visu dignanter apparet. «Quare, ait, super muliere illa [Col. 0573C] ultiones a me expetis? ego plane nihil adversus eam possum, quia quotidiana sedulitate illud mihi meum denuntiat gaudium, quo gratius aliquid ab ulla creatura audire non possum. Putasne quod contra hanc pro te debeam irritari, quae de mea ineffabili gloria quasi commemorans me provocat gloriari.»
Ex quo dicto cum animus feminae a solitis imprecationibus penitus desedisset, contigit aemulam sibi quadam die venire obviam; quam veluti a divinis jam desperata judiciis, conviciis lacessere sic intendit: «O turpissima, quot animae meae angores infligis, quae et lenociniis tuis carnem meam a me dirimis, et praesentiam tuam, quam incomparabiliter oderim, mihi obviando opponis? Quam libenter, [Col. 0573D] imo quam debite tuo mala corpori inferrem, quae quotidianum menti, auribus, ac oculis meis non desinis irrogare dolorem? Ubi enim a continuis non vacat aut thorus aut mensa rancoribus, quid ista quam mihi infers hostilitate crudelius? Restabat unicum illud spei, quod Virgo Dei mater aliquam in te jacularetur ultricem sententiam, sed ab hac omnino jam decidi, ipsa enim mihi dixit, quod ipsum Ave, quod sibi depromere quaque die praeoccupas, in tantum eam demulceat, ut nullum tibi inconveniens inferre praevaleat.» Quod illa audiens, utrum verum esset, et haec ab ea audisset argutissime perscrutatur. Quod ea asserente, altera intulit: «A modo, ait, noveris quod nullatenus maritus tuus me deinceps ad tui injuriam coutetur, et illi [Col. 0574A] super hoc meam devoveo pudicitiam, quae meo tam parvo obsequio tantam praestitit indulgentiam.» Unde factum est ut ex eo quo ista castitati se redderet, illa simultatem deponeret, et hoc totum ad salutem utriusque inter omnes feminas benedicta disponeret.
Pro iis itaque peccatricis animae devotionibus tam liberaliter acceptatis, pro salute etiam corporum in quibus non quaeritur nisi communis sospitas animarum, ad ipsius laudem iterum vertamus articulum. Magnus Dominus et laudabilis nimis, in civitate Dei nostri, in monte sancto ejus (Psal. XLVII, 1) . Et in quo dicitur magnus, qui exprimi non potest quomodo magnus? Dicat qui melius [Col. 0574B] sentit: mihi major Deus in nullo videtur, quam quod humanitus nobis condescendisse dignatur. Si enim, ut dicitur: «Omnipotentiam parcendo maxime et miserando manifestat (Orat. Dom. 10 post Pentec.) ,» dicam et ego quia nil in Deo sublimius quam quod se homo factus humiliat. Qui sane in eo quod mitis et humilis corde est (Matth. XI, 29) , se imitandum solummodo proponit, in quo penes ipsum magnificemur ostendit. Unde omnipotens sermo a regalibus sedibus dicitur venisse (Sap. XVIII, 15) . Qui enim coelo terraque non capitur, majus nihil mirum est quam quod in utero puellae concipitur. Nec alias, ut mihi videtur, ipse omnipotentior est quam quod creaturae Conditor intra creaturam contentus est. Nec usque laudabilior quam [Col. 0574C] in quo factus est clementior. Sed hoc in Dei civitate, de qua dicitur: Gloriosa dicta sunt de te (Psal. LXXXII, 3) , in qua natus est homo cum eam fundaverit Altissimus ipse. Et quid gloriosius dici de ea potuit quam quod universam regni coelorum gloriam intra se continuit? Et quis est mons civitatis, nisi Filius virginitatis? Ipse lapis abscisus de monte sine manibus, qui implevit universam terram (Dan. II, 34, 35) .
Haec fundatur exsultatione universae terrae (Psal. XLVII, 3) , quia per sanctum Spiritum in matrem suscitatur qui est oleum totius ecclesiasticae laetitiae. Unde est: Accingere gladio tuo super femur tuum potentissime (Psal. XLIV, 4) . Gladio super femur [Col. 0574D] accingitur, dum concreto sibi per Spiritum sanctum corpore circumscribitur; et hoc super femur, quia ex divinitate praecedit quidquid ex genitrice foris assumitur. Hoc etiam facit potentissime, nihil utique magis quam quod fit parvus in Virgine.
Mons Sion. latera aquitonis, civitas Regis magni (Psal. XLVII, 3) . Si civitas Dei est in qua Deus habitat, videamus idem habitator unde constat. Mons, si divinitas intelligitur, consequenter latera aquilonis humanitas appellatur: in excellentiam namque deitatis omnis 308 acies spiritualium nititur, quia Sion contemplatio interpretatur. Latera aquilonis improvidentiae sunt antiqui hostis. Quidquid enim a latere est, in profectu minus [Col. 0575A] est: Si enim cognovissent, nunquam Dominum gloriae crucifixissent (I Cor. II, 8) . Unde et homo captus dicitur, quia suo impetu ignaviae addicitur. Mons ergo et latera aquilonis Deus est, et integumentum corporis, quo fallitur aviditas caeca latronis. Et quare non latus, sed latera? Quia duo sunt in quibus sibi improvidus fuit. Alterum, quod ex indebita Dei Filii pervasione jus, quod usurpabat in homines, perdebat antiquum; alterum quod subiturus erat ante tempus perenne tormentum.
Ad hanc civitatem confluunt qui in omnis criminis labyrinthum praeruptius ruunt. Istic alienigenae sunt qui regno coelorum vim faciunt, factique pie violenti diripiunt (Matth. XI, 12) . Istic Tyrus, qui repellunt omne pondus, et circumstans se peccatum. [Col. 0575B] Unde et Tyrus interpretatur angustia. Hic populus Aethiopum (Psal. LXXXVI, 4) , nigri videlicet fuligine peccatorum, quidquid est peccatis immanius, ad hujus benedictae tutiorem omni civitate sinum se immergit proclivius. Et ipsa est civitas, in qua qui per affectum non habitant, nullius momenti habent vitas. Quae quoque laetantium omnium est (Ibid., 7) , quia quaecunque ad illam piissimam praecordialiter se ingerit, gaudiosae spei exsors non est. Et quae sunt portae Sion, quas diligit Dominus (Ibid., 2) , nisi aeternae virginitatis, quem prima habuit appetitus, nulli comparanda in tanta sublimitate humilitas: transcendens omnia fidei ac obedientiae virtus? Quid est Sion, nisi ipsius felicissima anima, in qua supereminuit ejus quem in se continuit divinae [Col. 0575C] speculationis gloria? Per has exterioris exempli portas nostra addiscit intelligentia quanta in ejus interiori habitu viguerit coelestis urbanitas. Nec ad has Jacob tabernacula valent (Ibid.) , quia quaecunque exterius exercentur perfunctoria sunt, et spiritualia corporalibus neutiquam aequipollent. Praesertim cum ejus fundamenta fuerint in montibus sanctis (Ibid., 1) , id est cum Abraham, Isaac, Jacob, David patres, ex quibus Christus, non tam caeremoniis, quam spirituali benedictam hanc filiam suam virtute praecesserint.
Igitur laetatur deserta et invia (Isa. XXXV, 1) . Et quid Maria desertius, cujus ad instar angeli ab omni sensu voluptatis extorris fuit animus? Quid magis invium, quae nunquam mente admiserit vel [Col. 0575D] ipsius legitimae conjugationis assensum? Potest plane in mente cujuspiam vacare appetitus, et patere tamen viae maritalis adventus. Unde sequitur: Et exsultabit solitudo (Ibid.) . Quae deserta fuit per impassibilitatem, invia etiam per licitorum contemptibilitatem, in tanta solitudine jam exsultat, quia sine praecedentium ac succedentium exemplo constat. Unde et beatam se dicendam ab omnibus generationibus cantat (Luc. I, 48) . Quae enim adeo solitaria quam illa quae totum quod est in creatura praetervolat?
Et florebit quasi lilium (Isa. XXXV, 1) . Natura lilii est ut desecto solo tenus stipite si terra obvolvatur, aut aquae ab imo inferatur, coma ejus effloreat [Col. 0576A] ac si radicitus haereat. Virgo radice caruit, quia ad concipiendum Dei Filium usus omnino naturae defecit. Ab humana ergo dum massa succiditur, humilitatis terra inferius introrsum videlicet sepelitur, sancto pariter Spiritu humectatur. Inde candor divinae illius humanitatis egreditur, cujus fidelium universitas singulari odore nutritur, cujus folia repanda patent, quia virtutum ipsius claritudines ad nostra se exempla retorquent. Subtilissimi intus virgularum radioli aureum colorem praeferunt, quia omnes ejus motus intrinseci supernae sapientiae gloriam promunt. Unde quae sine humano semine per Spiritum germinavit, per eumdem Filii sui membra germinabit, id est germinis causa constabit. Laetabunda exsultat (Ibid., 2) , cum non tam [Col. 0576B] laetitiam quam similitudinem laetitiae exterius affectat. Laudat vero cum ineffabili Deum interius sonoritate glorificat. Unde magnificat ejus anima Dominum, et exsultat spiritus ejus in Deo (Luc. I, 46, 47) , quod est psallere spiritu, psallere et mente (I Cor. XIV, 15) .
Gloria Libani data est ei (Isa. XXXV. 2) . Libanus dicitur candor. Gloria Libani coelestis est speciositas regni. Haec dominae illi benedictae specialius datur, cui ipse Rex gloriae principaliter obnoxius, ex propriae carnis collatione dignoscitur. Et quid in coelo ei non obtemperat, cum ipsa suo et omnium Creatori ex parte pene imperat? Deus bone! quantum mentis in illa femina est, quae, licet proportionaliter, divinum quiddam tota est. Et in terra [Col. 0576C] datur ei decor Carmeli et Saron (Ibid.) . Carmelus, cognitio circumcisionis, Saron princeps tristitiae. Per Carmelum, justos; per Saron, intellige poenitentes. Loquitur enim Deus pacem super sanctos suos, et in eos qui convertuntur ad cor (Psal. LXXXIV, 9) . Cognitio circumcisionis experientia est omnimodae vitiorum abscisionis, hoc ad sanctos. Principes autem tristitiae sunt, quorum unus ait: Venit Jesus peccatores salvos facere, quorum primus ego sum (I Tim., I, 15) . Effectum autem pro causa ponendo, tristitia peccatum est. Tristitiae ergo sunt principes qui se non diffitentur potissimum peccatores. Quod totum est dicere: Quidquid innocens, et peccator poenitens ad Deum possunt habere decoris, totam sui boni originem ad gratiam referant tantae Genitricis; [Col. 0576D] quae nisi sic genuisset, sic justus, sic poenitens nullo 309 modo splenduisset. Hi visuri sunt gloriam Domini (Isa. XXXV, 2) , quia illam, in cujus uteri thalamo de suis gloriatus est nuptiis, cum sui Christi, et eorum quos redemit fructu sunt visione perpetua complexuri. Visuri etiam sunt decorem Dei nostri (Ibid.) , ipsam scilicet jam clarificatam carnem cui Deo propitio merebimur conformari.
Apostrophe ad B. Virginem. —Aliquandiu, super omnes benedicta feminas, in tuis laudibus delectati, ad te tandem licet supra modum peccatores, cogitationes ac verba convertimus. Desiderio nostro ad te laudandam, ad te complectendam satisfacere non [Col. 0577A] possumus, a te tamen medullitus posse deposcimus. Reverberant nos carnalitatum turbines; verum ad dirimendos illos provocant nos expertae semper in te dulcedines. His exsatiari, has avidissimis praecordiis combibere satius est quam vivere. Et quis vivit nisi qui te affectualiter sentit? Quis nisi demens non optet emori. si videre te possit moriendo mercari? Nonne est nostrae consummatio gloriae, si vel possimus inter nos et tuum Filium te mediatricem habere? Ex debito est, Domina, si nostri memineris, propter hoc enim facta; propter hoc es electa, ut apud dulcissimum Filium causam nostram piissima tuearis. Insere cordi et ori nostro tui nominis irremissam memoriam, quam cui dederis, securus dico, quia jam coelestem incipit praegustare gloriam. Quid [Col. 0577B] enim te dulcius, quid tua recordatione securius? tibi enim non orare, sed ubique imperare praesto est. Jube ergo ut in praesenti miseria te nobis invisceres, et jam miseria non est. Fac ut quidquid sumus ex te simus, et cum nos tibi feceris, praeter tua nil restet ex nobis.
Rhythmus ad B. Virginem, et S. Joannem Evangelistam
[Col. 0577] FINIS.
Opusculum de virginitate
[Col. 0579A] 311 Quam de se auctor humiliter sentiat. —Etsi nos tam eximiae hujus virtutis et credimus, et credi volumus, pene totos exsortes, si copiose ipsius gloriae eminentiam ne excogitando quidem attingere, nedum explicare, possibile est, tuae dilectioni, licet supra vires a nobis exigat, nihil novimus quod usque ad sanguinem sit negandum. Praesertim cum ad puritatis studium nostra te oratione inhortari expetas, quamvis incongue, et indigne nos hac de re constet esse dicturos, arbitramur tuae petitioni non obedire nefas. Notitiam sane divinae paginae, etsi tenuiter, attigimus, cujus praecepta scita verbo, sed opere incognita, maxime, fateor, nostrae damnationi didicimus, si vel ea, non dico his qui respuunt, sed pie rogantibus dilargiri distulerimus. Si ergo nec salutis, [Col. 0579B] neque praemii cura nos advocat, saltem undecunque desperati, et quasi pro certo puniendi, id solum in omnimoda illa poena lucremur ut non pro benedicendi inertia, cum pro aliis male gestis plectemur, dolor nobis gehennalis accrescat. Nec enim absque remedio est, si inter mortes vel ab uno nos redemerimus ictu.
Tibi igitur humiliter, licet aliis impudenter, obtemperare proponimus; sed a te, seu a quibuslibet nobis exprobrandum non est, cum ea de qua cupimus tractare virtute vacui reperti fuerimus, cum idem coacti fecerimus. Et certe si hoc ipsum ex nostro arbitrio, simpliciter tamen, et non quasi ex magisterii auctoritate fuissemus aggressi, spontaneum nostrum [Col. 0579C] bonum non supercilio, aut temeritati ascribi, sed gratulatorie excipi debuisset.
[Col. 0580A] Est et altera ratio non admodum cassa. Si enim persona quaelibet sacris enuntiandis dogmatibus sibimet minus apta videtur, et ex pravae conscientiae objecta silere disposuit, nimium pudens mihi videtur iste, hunc inutilem necesse est mutet intuitum, et licet plenarie corrigere non possit vitium, agat tamen pro persona quam portat. Talentum humo non subruat, etsi non doctoris, aut praedicatoris officio, clamet, ne secum alii pessima sectando pereant, vel praemunientis voto.
Doctus, licet peccatis obnoxius, debet alios verbis ad meliorem frugem provocare. —Verbi gratia: Ecce cujuspiam divitis filius, paterno aere consumpto, relicta sibi praedia abliguriens totum gulae immersit, et egens ad infame vivendi devenit exemplum. Si is [Col. 0580B] igitur talis, erroris quidem poenitens, sed pristino statui redire non praevalens, aliquem moneret locupletem ne nimia effusione suas dilapidaret opes. Vide, inquiens, ne ventri aut inutili largitati studendo ad hoc ut mei sis similis delabaris, quis istum in hoc ridiculum aestimaret? Sane iste aliter audiendus quam ille quem quondam Terentianus legitur Parmeno risisse: Scitum hercle, aiens, hominem, qui de stultis prorsum hominibus insanos facit (TER. Eun. II, 2, 23) . Ille suae gulositatis fortunas jactando miserum incitat auditorem, is ne ad calamitatem ruat, sui imitationem caute evitare doceret. Sed quia nos nosti, et quales nosti a talibus admoneri cupis, pudore recusso, non qua debemus sed [Col. 0580C] qua possumus, tuis auribus voce cantamus.
Poesi plus justo delectabatur auctor. —Subjectum valde in tenera adolescentia positus peregi opusculum. Nam cum arti metricae, quae comes esse consuevit tumoris ac lasciviae, plus justo insisterem, quidam e meis contubernalibus, homo sine invidia litterarum studiosus, qui rogatu suo plures a me carminum naenias extruserat, Salomon nomine, ad hoc etiam impulit ut super virginitate aliquid dictitarem. Quod opificium, utpote insolitum, metuculosus [ al., meticulosus] aggrediens biformiter horrui, dum et lusibus versuum mens dedita, seria prosaicae gravitatis minus attigerat, et res, quae tractanda proponebatur, difficilis etiam grandaevis intellectibus [Col. 0580C] erat. Quod quomodo explicuerim curiosus sic lector advertat ut, quae bene senserim, Deo, si qua secus quam debui, pubertati referat.
Quam excellens sit virginitas et ardua. Voluptuosi, quomodo possit contineri, capere nequeunt. —Quid mirum, si illud felix integritatis nomen adeo gloriosas in humanis moribus possidet laudes, cum per homines suo adhuc cinere amictos, et cadaverosi hujus corporis de fasce gementes, suum, modo satis arduo, et pene vires excedenti imitatione, auctorem sectari contendat? Arduo quidem. Et non minimum, cum eos, qui diuturno carnalis experientiae [Col. 0581A] usu jam extaediari debuerant, videamus in tantum tali appetitui non valere resistere, quinimo non velle, ut mirentur etiam ipsos, qui se continent ab hoc negotio, cohibere se posse. Quod plerumque malum acrius ac magis indomitum, proh pudor! in his quos fatigat senium, quorum caput pessima longaevitate incanuit, reperiri solet.
Deum imitatur qui virginitatem servat. —Pene, inquam, vires excedenti Deum imitatione sectatur, cum contra naturalis irritamento caloris, et ingenitae titillationis acumina, non in alterum, sed in semetipsum 312 de certando, quod difficilius est, sempiterno conamine refragatur. In re qualibet exteriori evincenda saepe valent astuta ingenia, armorum vires, machinae, obsidionum molestia. Operantur [Col. 0581B] interea per verborum fallaciam plurimi, quae non possunt per praelia; sed horum nihil in intestinis negotiis quidquam juvat. Se enim quisque penes se habens, imo se in se ferens, quia aliud quam quod est quisque non est, nec in duo dividi, ut pars parti adversetur, potest. Seipsum plerumque superare in tantum pene non potest ut sua a seipso dissecari membra posse levius aestimet quam nolle id quod se velle et appetere ipsa potissimum natura docuerit.
Cum igitur voluntarie quidpiam mens ambiat (de his cupiditatibus loquor, quae nos originaliter afficiunt) et universi illico corporis amor voluntati mentis comes assistat, cum flagrent venae, cum cordis robur elangueat, cum ignis intimus viscera lassa resolvat, cum caro et animus in unum miserabiliter [Col. 0581C] ruant, quaeso, in uno illo tunc homine tot ictibus obruto, quae pars remedium aliunde delatura remansit, unde ad reprimendum mentis rogum vel minimam stillam eliciet, qui totus est flamma? mirum nempe unum aliquid contra se in bellum suae propriae voluntatis posse consurgere, ut in cujus desiderio praecipue defecerit, id ne agat sibi imperet.
His exercitari docta conflictibus illa viva antiquorum sagacitas, dum inter se et bestias quid debeat rimatur distare non unum a Deo in nobis corpus esse debere et spiritum, ut nil efficiat spiritus nisi quod corporis usui prosit, quod satis in animalium vita promptum esse dignoscitur, prudentissime reperit, [Col. 0581D] et ut non alterutrum alterum vicissim aut subigeret, aut praeferret, sed regimen totius mortuum corporis spiritui aeterna soliditate maneret, et se homo adversum se divisum perpetua horum duorum hostilitate noscet, dum viveret nos instruxit. Sed Deo opitulante de his alias morosius tractare licebit. Ad prioris quam praelibavimus sententiae redeamus exordia.
Virtutes simile quid cum Deo.—Cum omne datum optimum, et omne donum perfectum a Patre descendat luminum (Jac. I, 17) , prudentis animi cuique attendendum est, quomodo quaeque quas ex eo excipimus fonte virtutes, quiddam suo semper simile habeant praebitori. Si Deus noster, ut scribitur, ignis [Col. 0582A] consumens est (Hebr. XII, 29) , non inconcinnum aestimo quod hi igniculi, quasi quidam aeternalis illius solis radioli, nos ad eumdem a quo infunduntur, arrigunt. Sed patenter rei hujus enuntiat consideratio, et nostra ab ipso procedere debere credi bona, et nullo modo credi debere bonum, quod ad ima et terrena nostros, quamvis imagine pietatis, imprimat cogitatus. Si namque materialis haec flamma suae sic naturae semper indicat qualitatem, ut indesinenter ad superna contendat, quanto plus incorruptibilis illius ignis portiones, scilicet a Deo nobis insitae virtutes, ipsum imitari ad ipsumque evolare debent? Hae sunt illa Dei similitudo, ad quam homo in Genesi legitur factus (Gen. I, 26) , hoc signatum super nos lumen vultus ipsius (Psal. VII, 4) , propter [Col. 0582B] hoc, juxta illud poeticum:
Omnes itaque virtutes, cum, ut dicere coeperamus, simile quid suo portendant datori, haec, de qua loquimur, integritas mentem sui hominis servans, et corpus integre purificat, geminoque quodam officio similitudinem sui Conditoris affectat. Et haec quantum reor caeteris specialius. Aliarum sane pleraeque ita soli menti pertinent ut si plenarie habeantur in animo, quamvis diversa et penitus saepe contraria exhiberi videantur exterius, mens tamen solida [Col. 0582C] absque ullius destitutionis damno arcem suae obtinet bonitatis, verbi gratia, inter operandum aliquis orat, et ore compresso, immotis labiis dum universi in quovis exercitio corporis implicat artus, Deum sola meditatione precatur. Alter filium pro ipsius flagellat facinore; praelatus quilibet in subditos acerrime, et, ut putatur, plus aequo infrendet, et tamen discretionis neuter praetergreditur libram, qui scelera ferire, non explere noverit iram.
Ad servandam pudicitiam continuo invigilandum est. —Haec sane cum cordi mundando cautissima provisione incumbat, membra totius corporis, ac si quosque, qui suae praesint domui officiales, observat, ne eorum inertia, seu libidine interiori substantiae diminutio fiat. Et licet saepius animus quiddam [Col. 0582D] polliceatur quietum, ne se velle nisi pudicitiam pacemque testetur, nulla tamen securitate sua patitur membra laxari. Jam illam coeli civium serenitatem etiam inter carnis crebra convitia quasi dissimulato cogitatuum strepitu imitari affectat, imo illum summum aeternae quietudinis sinum, cui nulla admistio incommodi accedit, cui proprie, et non collative, sed naturaliter essentialis inest integritas, cui per se, et ex se, et in se existenti nihil eorum quae per aliquid, aut ex aliquo facta sunt necessario accidit, nec Creatorem adminiculo suffulcitur. Extra quem nihil omnino conditum continetur.
Vere feliciter aemula, nil in se extraneum admittens, quidquid corrumpit fugiens spiritus et carnis impassibilitate prosequitur. Felix! et millies felix [Col. 0583A] audacia, quae, etiam coelestium spirituum gloriae similari non contenta, ipsius sui, quod dictu mirum sit, tranquillitati 313 beatae nimium invidet Creatoris, non spe quidem eamdem, qua Deus est, naturam adipiscendi, sed ea qua sancti ex Dei filiatione deificantur requie et pace fruendi. Haec est illa fortitudo asini, non ob irrationabilitatem, sed ob mansuetudinem tolerantiamque in Issachar benedictione positi (Gen. XLIX, 14) , qui videns requiem a carnalium bello tumultuum, quod esset bona, et terram, corporis scilicet in quo nunc peregrinando hospitatur carcerem, quae mitibus in possessionem dabitur, quia optima, humerum supposuit ad portandum pondus diei et aestus, et habitus est contemptui, quasi quaedam gravis molestia mundi luxus. [Col. 0583B] Haec sunt sanctae hujus prima excogitamenta virtutis, ut sicut suus auctor essentialis potentia ab omni motu, et superflua cogitatione dignoscitur exsors, ita quemque sui studiosum integritas quantum in corruptela positus homo fieri patitur, ab inordinato quolibet impetu reddat immunem; in tantum ergo similem dixerim.
De Filii Dei temporali generatione. —Accedit et huic tam praecipuae adventioni altera non usquequaque improbanda ratio, quod videlicet indisputabilis ex Patris aeternitate coaeterni Filii ortus, non de exterius adhibita, quae illi nativitati cooperaretur, substantia, ne nostrarum geniturarum, conjugaliumve [Col. 0583C] necessitudinum officio, corruptivoque semine constat celebratus, sed ex illo inscrutabili sacrario, thesauroque Patris, non aliud quid alterum quam quod ipse, aut effigiale, sed sua, absque qua nec puncto quidem fuit, sapientia virtusque prodiit, competenti sibi generandi modo, ut ipse munditia mundificans omnium quae mundificat glorias excederet, et ex se, igne scilicet vivificante, qui cuncta foveat Filius tanquam splendor exiret. Talibus ad roborandam continentiam Christiana vivacitas instruitur argumentis, et in temporaria voluptate gerenda cedens aliis. omne quod sibi de saeculari amore irrepit, subnervat, et perpetua sterilitate mundo infructuosa marcere disponens, spiritualiter Deo fecunda, et illibatae de pretio pudicitiae, omni [Col. 0583D] flore gratius, spe gaudiosa praepollet.
Cum igitur Deum, non sine Scripturae testimonio, quasi quemdam ignem accipiat, de quo nil nisi quod spirituale sit certum est gigni, non absurde ei in isto se comparat, quae dum ruitura carnis posteritate sese spontanea privat, fit ut eo studiosius demum fidei documentis, quos poterit Deo parturiat, et non moriturae sobolis semen ad dolorem, sed aeternaliter victurae ad gaudium fundat. Nefarium est si Christianus quispiam tam beato vitae generi refragetur, et nimis causetur arduum, nec debere servari contendat, cum apud veteres observatum evidenti gentilium litterarum patescat exemplo. Vestam quamdam voluerunt esse deam, quam et matrem magnam, et nescio quae alia infinita de ea fabulantur, quam, [Col. 0584A] quia virgo fuit, inter caetera potentiae suae miracula adjicientes, deitatem sibi ignis ascripserunt. Ignis enim nihil generat; nihil etiam virgo. Unde et virgines ipsius servituras fano cum instituissent, tanta disciplinae severitate earum lasciviae obstiterunt, ut legibus edicerent Vestalem virginem stupri insimulatam, et convictam, cum suo vivam stupratore terra debere obrui. Quod attentissime vestigare, nec inultum dimittere Romanis solertia multa fuit.
Si igitur tantopere vilissimum, ne laberetur, vitrum tunc temporis servabatur, quod certe cum praecipue reniteret nullum erat, et integrum ne duo quidem vilia corna valebat. Quid illud omni topazio nobilius margaritum debet habere custodiae, praesertim apud nos, quibus sua prae auribus crebro leguntur [Col. 0584B] praemia? locum ergo in Christiano pectore virtus obtineat, quos regno et gloria pollicitis Christus invitat. Si inter paganismum viguit, cum sine vitae utriusque praemio sola greges miseros poena cogebat, amplectatur suam solitudinem quisquis jugali consortio huc usque caruit, et ex conjugatorum molestiis, imo miseriis, astutior factus, suae paci, magis vero beatitudini nunquam deceptus, precor, invideat. Noverat plane Apostolus cum clamaret, tribulationem habituros hujusmodi (I Cor. I, 28) , sed quam bonum sibi fore non reticet, si sic manerent, uti ipse maneret (Ibid., 7) . O quantae alacritatis pennas, quibus coelum subeat, sibi subripit qui tam negotioso commercio se immergit!
Ratio qua virginitas amplectenda suadetur. —Excitat, et non injuria, sed perquam juste illud etiam ad hujus virtutis amorem, piorum quorumque affectus. Quod scilicet olim propositum a saeculis incorporandi verbi mysterium, non aliunde quam ex sacrosancta pretiosae Virginis alvo patratum, de suae salvationis jucunda proventu, fidelis mens nulla non gaudet. Quis enim vel quae potius posita in ancipiti de sua servanda virginitate consilio, dum eminentissimum decus tanti partus attendit, non ad prosequenda protinus vestigia tantae Genitricis aspiret? Mirandum si sufficere considerando huic miraculo valeremus, magnopere nobis esset quod Deus humanae [Col. 0584D] continentiae bonum adeo magnipendat, cum omnes nostrae munditiae suae puritati collatae, pannus menstruatae a propheta 314 judicentur (Isa. LXIV, 6) , et ea, quae plerumque ipsi in nobis minus placitura putamus, aut certe quod non sine poena est, habenda pro nihilo (Luc. XVII, 10) , haec, etsi apud nos nulla sint aut vilia, tantopere acceptare dignetur. Cum enim aliunde, et longe nobilius, sublimiusque quam feminea sit virginitas, multis modis aliis sese procreare divinitas posset. Licet enim foret virgo, tamen quia femina, uteri sui dignitas non confertur ad Deum, qui virtutum quarumque glorias mortalibus intimare veniebat. Singularem istam, quam ne conjugium foedare videretur, laudavit quidem, sed non ex praecepto edidit, quam reverenda [Col. 0585A] et mirabilis aestimari debeat solo, ut sic dixerim, nutu suae electionis ostendit.
Elegit ergo suo corpori Virginis corpus, quodam nobis modo silenter innuens quod aperte haec sonare videatur: Etsi vestrae causa fragilitatis, imo ne conjugia malum putetis, ut virginitati studeatis praecipere vereor, evidentibus tamen meae conceptionis conversationisque indiciis, ad quid potissimum anhelare debeatis insinuo, cum per integram natus ad vos devenerim, et integerrime vobiscum me habuerim, et inter eos, quos mei magisterii scholae asciveram, omnes quidem praecipue, sed illum specialius, qui Virgo fuerat, meae charitudini familiariusque allegeram. Quos ergo privilegiis me honoratioribus donare videtis, quanti apud me sint eorum [Col. 0585B] sinceritatis merita caeteris clariora pensare debetis. Sufficere possent haec virginitatis exempla.
Angelos puros et corporis expertes sibi ministros elegit Deus. Dignitate angeli praecellunt homines. Angelos longe superat B. Virgo. —Aliud quoque non praeterire operae pretium reor, quod illud singulariter mundum, utpote quod est et supra et extra etiam mundum, cui nihil, dum corruptibilia regit, corruptibilitatis aut vitii infligere aliqua valet molestia, non alios ad sibi familiarius obsequendum quam incorporeae substantiae creaturas assumpsit. Quos sicut jam immutabiles aeterna Deo obediendi voluntas, [Col. 0585C] et excellentis honor naturae, ab omni quod est indecens integerrimos reddit, sic suo Auctori creaturis aliis gloriosus eorum ordo vicinius haesit. Quorum quanta habeatur summa, quamque praeemineat dignitas, ex eo praecipue potest perpendi quod certa auctoritate scitur nullum hominum ad eum sanctitatis gradum pertingere posse, ut minimum angelorum gloriae quantitate praecellat. Inde tamen excipitur quae Dominum gloriae ex se protulit Virgo, cui per Filium nil coeleste non subjectum, non novitia, sed veteri et probata testificatione didicimus.
Omni itaque nobis acumine animi pervidendum Deum, cum sibi ministros instituit, tunc adhuc futuro generi hominum, quos peccaturos noverat, mutam quamdam in suis angelis regulam praescripsisse, [Col. 0585D] ut cum Regis sui curiam et ejus officiales singulos attenderent, in cubiculariis et pincernis, ut ita loquar, familiarioribusque necessariis singularem munditiae claritudinem mirarentur; et exinde colligerent, quod intra palatinorum ejus contubernia admitti nullo modo possent, nisi maximo sudore ejusdem participes nitoris ac pudicitiae, quam illi naturaliter insitam possident, prius esse curarent. Non autem eos carnali praepeditos condidit gravedine, quibus colluctatio adversus carnem esset et sanguinem, et violentia diuturna belloque nimio tandem sicuti nos ad impassibilitatem pertingerent; sed absque sexu, absque exteriori interiorique creans molestia, similitudinem nobis perfectionis, cujus conformitati inhiare, quantum nostro pulveri facultas [Col. 0586A] est, indesinenti studio satagamus, praefixit eosdem.
Sed haec tanti decoris, haec tam digna Regis Dei familia, quibus nihil post suum auctorem conferri potest, illi in mulieribus benedictae, quae Deum suum peperit, virginitati subjacet, et ipsa vere sublimis, quia humilis, dum sui dispensationem Conditoris adorat, ejusdem dispensationis ministram consequenter honorat. Laeta se ei subjicit per cujus officium partus damna proprii ordinis, de humani generis supplemento reparari gratulabunda cognoscit. Mirum sane, sed veri plenum, Virginem angelis principari.
Sed scio mihi objiciendum non Virgini, sed Domini Matri angelos fore subjectos, rem in nimium [Col. 0586B] me extollere velle. Esto, attamen constat quia si Domini Matri subjiciuntur, et Domini Mater non esse virgo non potest, profecto Virgini subesse probantur. Privilegium siquidem potentiae ascribendum est Matri, sic tamen ut virginitas non negetur pariter honorari, quamvis ejus laudi, integritati scilicet satis esse queat, quod de illibata nascitur Deus. Sed quid tantopere a proceribus ei honorem queramus impendi, cum per se Rex ipse ita eam muneribus prosequatur, ut ille affectus, quem beato apostolo, qui pectori ejus coenantis incubuit, Matri ad totius decus gloriae sufficere posset. Mira caetera, quae pene modum felicitatis exeunt, pigritamur attexere. Pensanda sagaci ea lectori committimus, qui si [Col. 0586C] plene intenderit, quod queratur de Joannis honore non erit, qui virgo Virginis Filio sub tanto matris adoptiva successione successit. Haud dubium igitur, quin majestas angelica omnem virgineum ordinem praemaxime veneretur, cum nihil inter quarumque virtutum sanctos nobilius, sibique similius habeatur.
Ad quid Paulus dextrum, Petrus sinistrum locum obtineant in picturis. —Illud quoque laudi isti ex superfluo adjicere 315 audebimus quod in veteribus quibusdam Romae picturis Salvatoris imago Paulum dextrae, Petrum vero apostolum, quod praeposterum putatur adpictum, perhibetur habere sinistrae. Quod cum quid significaret is ordo, qui videretur inordinatus, a prudentibus exquisissem, [Col. 0586D] dictum mihi est, Paulum fore idcirco ad dexteram, quod virgo fuerit, Petrum ad sinistram, quod conjugatus. De Petro nemo haesitat, cujus ex Evangelio socrum, filiam ex gestis Petronillam novimus. At Paulus plurimum aliquibus forsitan scrupulum movet, sed si verba ipsius pro ipso consulere volumus, fateor lucidum quid reperimus. Qui cum consilium nubentibus, et uxores ducentibus daret, intulit novissime melius illis futurum, si sic permanerent sicut et ipse (I Cor. VII, 40) . Ex quo haec opinio non prorsus ignava putatur. Dum enim ante Christianismum patrio suo Deo sine querela se deseruisse testetur (Phil. III, 6) , et aemulatorem divinae legis, paternarumque traditionum se supra suos coaetaneos exstitisse commemoret (Gal. I, 14) , et hoc in adolescentia, [Col. 0587A] in qua et ad fidem vocatus est, frustra putabitur postmodum Christianus amisisse, quod Judaeus observarat.
Aestimatio igitur, quae in tam celebri urbe et urbis loco, Ecclesia videlicet B. Petri, sub tot pontificum prudentia coaluit, ad certum nobis habenda est. Eusebius Caesariensis cum hujus Apostoli dictum de potestate sororis mulieris circumducendae (I Cor. IX, 5) in ecclesiastica Historia retractaret, sororem absurdissime Pauli dixit uxorem. Quod nos ita refutamus, sicut illud, quod ad Abagarum Epistolam scripserit Dominus. At ergo domnus Paulus non sine re in ipsa ejus basilica praeponitur Petro.
Castitas post conjugium, vel lapsum magni est habenda. —Sciendum inter has virginitatis laudes, continentiam aut post conjugium, aut post lapsum magnis itidem attolli debere praeconiis, quae tantis muneratur praemiis quanto acrioribus de experientia voluptatum exagitatur incendiis. Quo enim gravius luctantis est praelium, gratius et gloriae sequitur incrementum, licet nullis sudoribus ad ejus qui immaculatus est venire possit tripudium. Quos ego duos ordines, duorum illorum ducum typo arbitror posse intelligi figuratos, Moysi scilicet, et Josue, quos Hebraeis nemo olim ambigit esse praelatos. Moysen ergo, quem duarum conjugem mulierum novimus, peccata carnis expertorum vitam significare credamus, qui de Aegypto cum filiorum Israel exercitu fugiens, aquis hinc inde stantibus mare [Col. 0587C] transiit Rubrum (Exod. XIV, 22) , quia cum quis in moerore et tenebris mundi positus de suae actionis foeditate erubescit, et eumdem mundum deserit, omnem suum cogitatum, quem ad Dei visionem informat, quasi quemdam Dei populum secum ductat, et hoc per mare Rubrum, id est per amaritudinem, multam lacrymarum, quibus peccata sibi remitti clamat dicens: Libera me de sanguinibus, Deus (Psal. L, 16) . Cujus undas quasi muros dextra laevaque habet quia sive tentetur, sive quietem mens habeat, suspirio et precibus, et in prosperis et in adversis nulla unquam remissione praemunire se cessat.
Quarum affluentia Aegyptiis, id est criminibus vitae [Col. 0587D] anterioribus submersis, ad solitudinem deserti, scilicet aliquantulam cordis serenitatem, ubi remotis urbanitatibus Deo, sibique vacantius vivat, accedit. Ibi in sui solius bello occupatus cogitationum importunitates, quasi vulgi enormis querimonias adeo graves plerumque patitur ut nisi ad Domini oraculum, id est orationem, saepe recurreret, tolerare vim tentationis nullo modo sufficeret. Ibi vitulus superbiae clam ipso factus erigitur, sed a suis auctoribus continuo comminutus consumitur. Ibi Beelphegor, id est Priapus dux libidinis furtivae a procaci turba, sed mox propellendus admittitur, et ipsae victoriae quoties celebrantur, non sine damno plerumque, et aliquantulum difficilius, perpetrare noscuntur. Novit enim Deus saepius expedire his qui, [Col. 0588A] post peccata ad se conversi, ad aliquod perfectionis fastigium pertingunt, ut adversis crebro premantur, quia sicut pauperes qui repente quolibet modo ditescunt facile superbiunt, sic tales nisi assidue poenis terantur cervicem pristini obliti erroris erigunt. Unde et rara minusque diuturna eis contemplationis virtus suppetit, quae etsi aliquoties sibi conceditur, ad hoc fieri creditur, ut cum ad horam coeleste quidpiam mente attigerint, nec tamen quando voluerint post amissionem ad id ipsum redire valuerint, peccato suo imputent, quod videndis coelestibus minus valent. Quod per illud innuitur quod Moyses montem conscendere jubetur, ex quo terram promissionis contempletur, cui tamen in ea habitare non datur. Sanctorum enim conversatio in coelis [Col. 0588B] est (Phil. III, 20) . Sed si omnes illuc ardent per mentis desiderium, non tamen omnes aequaliter illic habitant per contemplationis donum.
Josue eos qui baptismalem candorem conservarunt indicat. —Et Josue, qui in Dei tabernaculo, id est militia mansitans, sub quadam virginali reverentia Mosaicae disciplinae indivisus semper inhaesit, et nulli obligatus conjugio caelebs mansit, horum, qui integritate corporis, et animi pollent, gestare mihi creditur formam. Qui secundo populum circumcidens (ut qui baptismum aliqua maculaverint labe, eos ostenderet conscientiam confessione debere purgare) ad Jordanis introitum ducatum Israelis accipit, quia tales, qui ab ineunte aevo amorem divinum conceperint, cum ad eorum descensum, [Col. 0588C] quod Jordanis interpretatur, scilicet ad cogitatuum suorum humiliationem, non timore criminis, sed regni desiderio pervenerint, motus mentis 316 corporisque impetus, quasi levis vulgi turbas, spiritus imperio protinus addicunt. Per aquas plane Jordanis, illa prorsus absurde compunctio mihi sentienda videtur, quam non amaricat, instar maris, facinoris perpetrati memoria; sed quam omni potu ciboque voluptuosiorem efficit aeterni gaudii nanciscendi fiducia. Quae, juxta nominis etymologiam, diuturnam sui descensus moram in convalli vitae istius illacrymat, sed tamen spe fructus percipiendi saepius maxima hilaritate triumphat.
Iste Josue, dum hujus beati fluminis profunda [Col. 0588D] vestigat, duodecim pretiosos illic lapides reperit, quia videlicet legis Decalogum, vel potius universa Scripturarum praecepta, quae numero valent denario pro sui perfectione signari, solis duobus didicit mandatis charitatis impleri. Cum enim cujuslibet mens adeo sincera crebro compungitur, nihil invenias ubi tantum de Deo discatur.
His ergo demum purificata fluentis, terram promissionis ingreditur, quia in contemplationis aethere constituta, quasi quaedam nobilis aquila singulari amplitudine spatiatur. Talis etiam quisque non solum per se ad tantum culmen evehitur, sed et per eum aliis eadem gratia impertitur, dum plerumque, quae sint illa indefectiva coelestis regni bona, potenter docendo secundum capacitatem cujusque [Col. 0589A] auditoris, funiculum locutionis exporrigit. Qui tamen cum omnium mediocritati conformare sese non despicit, ardua sibi et montana, uti olim Josue, pro suae conversationis excellentia eligit, et attribuit. Impugnationum discrimina si contigerint, ad felicem illico perveniunt tanta alacritate triumphum, quantum nulla virgineum flamma excitat de experientia voluptatis affectum. Etsi bella frequentia, rara omnimodis ibi damna, nulla murmuris memoria, nec de regressu in Aegyptum crebro sub Moyse reversata fabula. Bella, inquam, etsi assidua, jam non adversus carnis incendia, sed contra ea quae extrinsecus infligit principum aeris hujus spiritualis nequitia. Haec nos non comparando ut alterum alteri praeferremus duorum horum diximus, sed ut aliquid [Col. 0589B] nostro operi de veterum gestis typice attexamus.
Quo modo generationi intendissent primi parentes si non peccassent. —Sed inter ista optime satis nostrae occurrit memoriae creati hominis, si in paradiso perseverasset, qualis vita, imo ex conjuge sibi data, qualis futura esset propagatio, si sine peccato conditus creditur, et sine damno totius suae bonae originis, quae nisi per peccatum non patitur damnum victurus, vel Deo obedisset, si non peccasset, perenniter esset, et felici loci jucunditate fruiturus, pro certo etiam et sine peccato generaturum constitisset. Si tamen dicere audeamus, quod talis, tali in loco, a talibus quoque personis exerceri opera posset. Sed si non generaturi in illo, qualiscunque [Col. 0589C] ipse esset, loco dicantur; et hoc commercium, quod modo prorsus reputatur immundum, a tam mundis non fiendum astruitur, fabula esse videbitur Deum homines duos, ut duo soli toti terrae praeessent, creasse, frustra etiam eis crescite et multiplicamini dixisse. (Gen. I, 28) .
Etsi generassent, virgines nihilominus permansissent. —Sed quia mira est absurditas id sentire, intendamus quis modus generandi esset, qui sine piaculo peragi posset. Nulla assertione indiget, hominem absque delicti contagio si creatum dicimus. Si sine omni malo, ergo et carnis stimulo, quod malum est, penitus caruit. Si carnali motu caruit, procul dubio, si verbo Dei paruisset, aeternaliter virgo [Col. 0589D] mansurus fuit, et tamen multo plusquam virgo hic; a virginibus enim multo sua sudore voluptas restinguitur. Huic neque quod tentaret, neque cui tentanti resisti oporteret, inerat, sed novum istud, et singulare mirum virginem scilicet Adam generare, virginem scilicet Evam parere. Unde et illud beatum superque omnem hominum quae nunc esse possit beatitudinem felix saeculum fuisset, si fuisset, quasi enim non fuit, quod in ipso suo principio cum esse coeperit, esse destiterit. Certum sane habetur illa membra, quae generandi explent officia, sine pravo calore non solere moveri, motusque illos, quos jam patimur naturales, sine peccato non posse fieri, quod totum sic a nobis tunc alienum foret, ut sicut pes aut manus, seu alii quilibet artus, innocenter [Col. 0590A] saepe moventur in nobis, sic totum illud negotium in nullo patrantium animum, carnemve a bono quolibet affectu detraheret, et sicut in gignendo nulla utrobique dominaretur passio, sic in partu nullum dolorem incuteret effusio.
Unde originale peccatum. —Inde jam prolapsa per suam inobedientiam origine vetus illud peccatum, a parentibus in eos, qui nascuntur ex concubitus voluptate devolvitur ut semper veteris damni immensitatem ex novis et quotidianis suis corruptionibus homo miserabilis penset, et intimam animae vilitatem ex corporis tam sordida procreatione perpendat; et jam saltem sero malis, etiam quae minima putat, voluntarie se pertimescat immergere, cum maxima soleat aedificia permodicae quantitatis scintilla, [Col. 0590B] si male foveatur, exurere. Idcirco suae vitiatae propaginis non ignarus David conqueritur in iniquitatibus se conceptum (Psal. L, 7) , et se aspergi illo hyssopo, qui nos humilitati suae informans pulmonem tumoris expians, sanum nos sapere docuit, postulat, et se lotum baptismate gloriosa praesumptione testatur super nivem protinus dealbari (Ibid., IX) . Ad hoc primae suae creationis initium hujus nobilis virtutis respondet intentio, quae dum majora se, et quae in praesenti consequi plenarie non valet, 317 laudabiliter aemulatur, quiddam inter caeterarum virtutum glorias singulare habere meretur. Dum enim avidius insequitur illud quod perdidisse in patribus se recolit, efficacius invenit quod nullus dissimiliter querens similiter adipisci [Col. 0590C] possit.
Illud itidem contemplantur qui huic proposito adhaeserunt, quod in ea hominis parte, cui proprie Dei imago impressa est, integritas quaedam et angelica manet sinceritas, quam licet corpus, quod corrumpitur, aggravet (Sap. IX, 15) , et terrena inhabitatio deprimat, nihil tamen est quod eam a corpore suo liberam tentet aut ad vitia carnis ulterius inflectat. Sed tota angelorum cohabitationi habilis effecta, ad suum purissima evolat Conditorem; eam enim quam aeternam Deitas et incorpoream fecit, non est immerito quod eam sua proprie similitudine insignitam dixerim. Vim igitur suae rationis ad animae naturam mens quaeque munditiae intenta [Col. 0590D] convertit, et, dum sibi in se ipsa exemplar propositum agnoscit, et se in duobus, altero quidem infimo et corruptibilibus indigenti, altero spirituali et ad aeterna tendere debenti, constare attendit, totum se meliori parti confert, et ad eam cui magis gloria incorruptibilitatis pertinet, quam nulla corporei fluxus fragilitas obsidet, imperium sui totius optime discernendo transfert. Anima nempe nisi carnis mollitie laberetur, et extra corpus semper esse liceret, in quo ab angelis distaret? Quid ea parius, quid integrius esset secundum quemdam modum non video. Ad hoc ergo suum corruptibile quisque pius inclinat, ut quasi duci perspicaciori meliusque sensato incorruptibili suo, hoc est spiritui regendum subjiciat. Recta itaque consideratione ad imitationem [Col. 0591A] sui superioris caro contendit, quia dum forsitan excellentiora, seu coelestia, mente contueri non est possibile intra seipsum homo ex Dei opere, qui provide totum fecit, praescriptam et proximam omnino inveniat formam, ubi quid agendum sit, relegat, et quasi ad applicitam normam pravitatem suae dirigat actionis.
Ad postremum denique valet virtutis hujus gloriae commendandae, quod eam cui redimendae suum pretiosum impendit cruorem, sanctam videlicet Ecclesiam, virginem appellare Deus gratiosissima quadam delectatione consuevit. In quo etiam perlucidum est in pudicitiae observantia miro modo ipsum delectari, cum proprium istud suis generaliter fidelibus nomen toties soleat coaptare. Hanc virginem [Col. 0591B] beatus Apostolus illi uni viro, qui solus cunctis sufficiat, castam exhibendo desponderat (II Cor. XI, 2) . Quibus omnibus etsi non inesset carnalis integritas, tamen illibatae inviolabilitas et soliditas fidei non deesset.
Haec igitur virtus aggredientibus se, uti ineffabilius pene caeteris praemium parat, ita absque cautissima diligentia, et sui ipsius irremissa circumspectione, vix aut nunquam incolumis ad finem usque perdurat; quo enim pulchritudine gloriosior, eo erga curas inutiles subeundas tenerior, et ad vitri qualitatem quantum perspicua, tantum omnis molestiae impatiens debilitationi contigua. Sed jam ad eam plenius explicandam eamus.
[Col. 0591C] Quibus mediis tueri debeat castitatis virtus, 1. humilitate, 2. submissione animi, 3. mansuetudine, 4. compunctione, 5. patientia. —Parum igitur tot et tantorum quas praediximus considerationum animata sententiis, quasi levissimis agitata pennis, mens cujuslibet ad amorem pervenit puritatis. Sed tantus amor natus qua nutrice foveri debeat, non praeterire decrevimus.
Cum omnis virtus, si sola humilitatis virtute careat, virtus esse non possit, hanc incunctanter profiteri audeam absque illa in nullo penitus valere posse. Etsi aliquandiu statum habere videatur, statum omnino non est habere credenda, quae jam impulsum superbiae gratanter accepit, ex cujus [Col. 0591D] poena peccati obscenissime ruat: in mente sane eorum ea voluptatis experientia incognita est, dum aliorum lapsus, fragilisque saepius inutiliter tractatur vita, dum auditi quorumlibet turpes actus, quasi horrorem mundo cordi incutiunt, et velut amore puritatis zelo quodam, quem optimum putant, cum factis talibus factores quoque exsecrantur et abigunt. Infiniti tumoris fastum concipiunt, dum suam sanctimoniam ex illorum flagitiosa conversatione sustollunt. Nec mora ei quam contemnebant ruinae succumbunt. Nec pravos actus non debere sperni dicimus: sed sic personae male gesta, ne ad eorum trahamur imitationem, liberaliter aspernari; ut personam non liceat pro quantitate facinorum desperare, vel contemni.
[Col. 0592A] Nec id injuria, fateor enim me plerumque aliorum inordinate levitati tantae acerbitatis me invexisse judicium, cum ego ipse judex eadem, ut puto pejus, passione vexarer, ut non humana mihi eorum videretur tentatio, nec modeste corrigenda, sed impie, et eos me etiam videre taederet. At cum Dei gratia non omni modo caecus meo impudenti cogitatui objectarem, quod eaedem illecebrae, imo perquam molestiores, crebro meum animum incursarent; unde zelo curiositatis potius quam charitatis alios abhorrerem, vix multa lucta, multa cogitatuum rotatione, quibus me mihi excusabilem, illos aspernandos merito ostendebam, quasi de crassa caligine erutus, ad rationis radium scintillare poteram. Est enim vitium humanis altissime moribus [Col. 0592B] insitum, ut sua 318 quisque errata proprio apud se judicio leviget, in alteros etiam pro minimis asperrime invehatur.
Huic ergo morbo nostra haec saepissime et specialiter virtus contigua esse dignoscitor, quia dum liberiorem hac in parte se conspicit, eo miserabilius obligatos omnes, in quibus intemperantiae quidpiam aucupatur, suimet penitus improvida, credit; et dum perversos quorumlibet aut audit, aut considerat actus, solet fieri ut ad suos impuros, qui forte sibi non desunt, mentis aciem reflectat cogitatus, et in quadam aliena facta, et ea quae cogitat, trutina ponderans tam levia sua aestimat, in tantum aliorum gravat, ut largiter ea quae volet cogitandi indulgentiam, quasi sui jam securus sibi praebeat, ac si [Col. 0592C] diceret: Cum illi, et illi in suorum se criminum semper actione revolvant, humanum valde omninoque; perdonabile est, si quando mea mens in id cogitationis quasi deambutando excedat, in quo etsi animus paulisper, ut solet fieri, incidat, nunquam tamen ad carnis motum, non dico ad opus, quod accidere nulla arte posset, accedat.
Talibus cuniculis libido ad muros continentis cordis irrepit. Sic curiosa, et alterius plusquam sui studiosa mens ad remissum vitae ordinem, imo ad extremae perniciei lapsum cogitur labi. Humiliter ergo unicuique de se sentiendum. Mansuetudini praecipue studium adhibendum. Ineptae laetitiae parcendum, irae in ipsis initiis limen est obstruendum. [Col. 0592D] Saepe nempe, et si nusquam legeretur, experire nos in nostris moribus contigit, gravissimum superbiae tumorem in luxuriae detumescere solere mollitiem. Ipsi itidem vitio inanem non minus famulari laetitiam; irae quoque, ut beatus Augustinus sensisse legitur, qui primordia non subruit, luxuriae pondus aliquando ferre non sufficit.
Istud est lilium convallium; iste flos campi, qui licet praemiserit, flos campi, tamen non abs re subintulit, lilium convallium (Cant. II, 1) , ne florem absolute dicendo, aliquos inutiles et pulchros, ut sunt malvacei et carduales, vellet intelligi. Addidit convallium, ut candore et odore nectareo optimum quidpiam designaret. Campum meo sensui occurrit posse accipi tolerantiam corporalem ubi [Col. 0593A] dum homo exterior adversitatum frequentia tunditur, quasi ager quidam Dominicis sementibus apparatus, florem pudicitiae mire redolentem uberius parit. Solent profecto et pleraque gramina florigera coli. Porro lilium in convallibus, id est in intimis conscientiae nascitur; nulla enim est carnis integritas, nisi ex amore prodeat mentis.
Potest autem per florem campi designata credi illa quae in impubi aetate, in puerulis scilicet ac virgunculis, ex sola naturali innocentia constat integritas, vel potius quae in quibusdam, qui frigidi sunt corporis, et temperantia ingenita his motibus minus urgentur, saepius reperitur. Et hi quidem sine gravi exercitio summum quiddam possident, et plerumque bene vivendo alias exercentur. Sed talium [Col. 0593B] vix quisquam perfectioni operam dare invenitur, unde et spadones, quaedam sui securitas ad teporem animi deflectere dignoscitur. Fateor me aliquando vidisse duos fratres origine germanos, quorum alter cum sacerdotalis esset ordinis, conjugio sese cohibere non potuit; alter laicus adeo frigidae se naturae perhibere solebat, ut, quod dictu miror, se penitus assereret hac titillatione caruisse. Si ergo ille incontinens ad sui continentiam studium indidisset, quam melior illo frigido exstitisset?
Per florem itaque campi, non lilium, ut supra sensimus, sed qualemcunque, bonum tamen, ista talis virginitas accipiatur. Cui sensui concinit quod campus terra inculta consuevit intelligi. Habet [Col. 0593C] igitur campus sine laborantis manu florem, cum se quispiam sine tentatione exsultat virginem. At lilium quod uti praescripsimus et circumfossione, et fimi adhibitione colitur, et plurimum exuberat, quid nisi votivam animae carnisque castitatem, quae bello non facili conquiritur, innuit? quae, terrenas cogitationes ligone rationis discutiens, et culpas aliunde contractas, quasi stercus, quo fecundetur, ad fletum menti admovet, et sic in convalli illa, quae frumento quod mortuum multum attulit fructum (Joan. XII, 24) , semper abundat, gloriosa gradatim dum se humiliat exaltatione, ad perfectum totius florem integritatis emigrat.
Humilitatis praerogativae. —Haec etiam humilitatis [Col. 0593D] sublimitas, non nisi in cujus apice haec de qua agimus integritas stare ullatenus sufficit, propensius est rimanda. Cujus laudi valere singulariter illud dignoscitur quod nulla humani exercitii arte, nullis, ut brevius loquar, ullarum virtutum adminiculis diaboli cervix obruitur, ejus astutiae acies hebetatur, nisi per hanc, cujus irritamentis, mox ut humilitas objectatur, nihil fit illico quidquid sua feralitas machinatur, et se rudem ad eam aggrediendam invenit, quia altitudinem penitus talis propugnaculi nescit. Cum sit enim spirituali creatione subnixus, et naturae subtilitate ad nullas corporeas necessitudines inflectatur, quid terra et vile lutum homo contra invisibilem, et qui diffugi localiter non potest hostem, contra pene impenetrabile tanti hostis acumen [Col. 0594A] facere praevalebit, qui ne ab homine quidem, quem videre, quemque subterfugere potest, quique ingenio plerumque se inferiorem, servare se sufficit? Sed Deus, qui omni terreno spiritualique malo instituit medicinam, et hunc qua industria evinci queat, edocuit. 319 Quia enim sola sui tumoris occasione defluxit, a cinere et luto, imo ab illis, qui se cinerem lutumque attendunt, spiritualis ipsius fortitudo divino subsidio superari promptissime se conspicit; quo enim quisque penes suam opinionem vilior, eo ad effringendum inimici verticem fit efficacior.
Carnis ergo continentiam quam suis praecipue irritat facibus, quo tutius quisquam clypeo communibit, quam ut in carne positus de se semper humilia penset, quod ille typo proprio facere supersedit [Col. 0594B] cum spiritus esset? Carnis itaque sensus dum premitur, vis impii spiritus annullatur, et ipsa caro patiendo animi vel rationis imperium, mansuetior redditur, quo sibi ingenitae superbiae arrogantia, imo ipsa exterior laetitia, qua saepius foede resolvitur, et intima vagae cogitationis, qua inepte discurrit, lascivia resecatur. Sub hac igitur nutrice cum tanta proles, ut praelibatum est, alitur, necesse est ut quae post ipsam tantae infantis gerula esse debeat, virtus altera requiratur; nobiliter enim oriundis infantibus solent grandiusculae ancillulae, seu clientuli, qui eos quolibet ferant, praeter nutrices, attribui; nec aequum est ut id decoris non habeat, quae nobilis singulariter exstat.
[Col. 0594C] Modestia castitati tuendae pernecessaria, et circumspectio. Noxiae familiaritates sunt vitandae. —Postquam itaque mens pia suae conscia vilitatis, et accidenti injuriae tam subjecta quam parata subjici, semet sibi subdidit, necessarium est ut quidquid agat, quacunque vel quocunque eat, morum sibi gravitas semper comes, quasi gerula ac procuratrix, motus incongruos et quidquid est juvenile, contineat. Solet plerumque post orationes inter longa jejunia, post fletus et devota suspiria, cum ad exteriores usus et commune colloquium reditur, quasi ob relevandam a fastidio mentem, vel ob ostendendae benevolentiae et hilaritatis causam, quoddam gaudium exhiberi, quod dum honeste videtur incipi, ad turpitudinem saepe delabitur. Nam cum per [Col. 0594D] hilarem collationem verborum multiplicatur jucunditas, sensim accedit joculatoria garrulitas, inde concurrentibus turpium narrationum historiis, per blanda ludicra tepefactus, imo laxatus animi rigor, ad ea, quibus aurem linguamque sponte attribuit, cogitanda, insperata et jam pene invincibili delectatione mollescit. Sic, inquam, dum male dulcia, quibus facile tamen resisti posset, colloquia praelibantur, mors, cui eliminandae neque mens, neque ratio sufficit, et merito satis consequitur.
Vulnerata igitur gravi hoc jaculo mente, et cogitatione huc illucque pro motu suae voluptatis erranti, ad amatorias tota devolvitur intentio nugas. Haec loqui, haec quaerere ardentissimi sibi studii est. [Col. 0595A] est. Etsi quando ad se redeat, hanc in se multa excusatione humanissime levigat culpam, et se non vitii, aut obscenae cujuspiam rei amore id agere, sed potius gestationis, et alacritatis indulgentia efficere sibi incantat. Inde pedetentim ad familiaritates venitur noxias, quae quidem tanta religionis sinceritate, et quasi per alterutram orationum collationem, vel aedificatorii sermonis impensionem, a compunctione etiam solet incipere; sed postmodum usu, et amatoriae adulationis frequentia, ad verba levia, jocosque, quibus menti improvidae exstruuntur incendia, devenitur.
Paulisper itaque confabulationis ludique facibus injectis, sua incipit impudens animus damna sentire, diu enim fota male concepti amoris scintilla, si in [Col. 0595B] extratiles [ f., exitiales] proruat flammas quis miratur? Tunc jam experiri cogitur morbida conscientia eas quas in se funestus amor passiones habet. Tunc inimicitias et redivivas ad suam perniciem paces, tum suspiciones, tum timores, iras et rixas juxta illud Terentianum dictum, in tali negotio licet invitus exsolvere compellitur. Tanta est enim ejus pestiferae societatis molestia, ut licet interdum ex consuetudine mulceat, in tantum tamen plerumque rei quae amatur fruendae difficultas exasperat, ut exsanguem et languidum amatorem omni febre crudelius reddat. Sed cum quasi pacifice et honeste ab eo quod amat, sine ira et motione personae se abrumpere nititur, fit modo miserabili ut pejus omnimodis obligetur. Non enim uxori ad lasciviam pronae, [Col. 0595C] lepidis sermonibus palpandae sunt aures, sed dorsum verberibus severissime abradendum; sic menti cum perversis affectibus se inclinat, seu cum inclinata facile cum voluerit se erecturam pollicens emendari procrastinat, non solum non assentiendum est, sed etiam spretis omnium odiis, tantae frenum illico cohibitionis ejus libidini imprimendum ut totius corporis obsequium impuris ipsius voluntatibus omnimodis debeat denegari.
Cui enim nisi desperato aegro cibus noxius, quantumlibet avide eum comedat, et nisi ab insanissimis detur? Dici solet saepius ab aegrotis: Permittite, aiunt, nobis quod volumus manducare, quidquid voluntarie sumimus saluti proficiet. Dicitur et ab [Col. 0595D] amantibus, saluberrime a nobis agitur, si saltem simplici confabulatione, et exteriori consortio, mente in suo statu durante, quam grave onerosumve sit vagis servire amoribus experiamur; et dum quam noxia res existat perpenderimus, eo exsecrabilius quo expertius 320 contemnemus. Quod cum plerumque aliqui, jam quod amarant fastidientes, facere moliti sint, dum quasi ex consensu sub quadam pace se cupiunt separari, consuetis illecebris, quibus jam caruisse austerum est, aut etiam personae mollitivis sermonibus sic arctantur ut in omnis perditionis, obdurata mente, devolvantur abyssos, et absque reverentia, et cunctatione impudenter ardeant, quod veluti religiose sensimque adamare ac si innocenter coeperant, sed quicunque quocunque [Col. 0596A] amore se trahi sentit, quod suum curis aliquibus cor a Deo separat, personam, quantumcunque valeat, aptaque videatur, etsi spreta infamiam aut damnum sibi excitet, a se rejiciat, praemii non offensionis esse sciens, si Deum sibi tali ex odio concilians, hanc offendat. Non igitur enerviter, aut ludendo, aut eo irae genere, de quo in Andria Chremes ille, nisi fallor, ad Simonem loquitur: «Irae, inquit, amantium integratio amoris est.» Sed tam acri et abrupta dissensione, ut spes amoris reparandi denuo nulla restet, imo non modo mentis, quae mobilis fallaxque crebro dignoscitur, sed corporis situ, juxta Apostoli prudens dictum, celerrime fugiatur
[Col. 0596B] Elegantiae vultus et vestium cultui minime incumbendum. —Praeterea contingere aliquando haud dubium est ut cum primum ad hujus febris igniculos paulatim inuri coeperit animus, et licet tentationis cujuslibet minime extrinsecus sentiatur calor, tamen in tantum accurando proprio vultui, habendae etiam laudi urbanitatis, et amatoriae jucunditatis anhelat. Vestibus denique pro corporis habitudine coaptandis, ut tota hominis solertia circa haec studia occupata deserviat, qualiter acceptetur a quibusque suae formositas speciei diligenter explorat, et cum secum, imo apud se quidquid pulchrum aestimatur vilipendat, se potissimum singulariterque praedicari affectat, summopere adamari desiderat. Amans igitur amari, dum curiosissime personarum gratiae [Col. 0596C] acquirendae exaestuat, et ut ejus rei natura est, quo pluribus insinuatur, plurimorum concupiscentiae inhiat, dum, inquam, in aliquo optati compos efficitur, illius cui inhaeserit viscosissimo raptatur amore, etiam, velit, nolit, victus desideriis amat amare. Sane si non inhoneste vagabunda conscientia vulgi inordinatum prosequeretur, non sine turpi superbiae genere, affectum, nunquam ad hunc amoris tenacissimum compedem prorueret, per quem detrahitur ad totius flagitii, etiam quod est deterius scienter, effectum. Vestium itaque vultusque nimia affectatio, cum sicut fumus ignem, et ventus pluviam, libidinosi pectoris signa portenda, et ab exteriori pellenda est usu, et multo magis ab animi, utpote fomes [Col. 0596D] scelerum, excludenda aditu.
Non de eorum qui foris sunt, id est saecularium lascivia, haec tractamus, nam nec nobis pertinet, sed eis consilii quidpiam propinamus quorum vitae propositum ab extrinseca sollicitudine mundi silet. Hoc plane vitium proprie vagos et instabiles, non tam corde quam et corpore sui cultores efficit, juxta Salomonem de muliere garrula ait et vaga, quietis impatiens (Prov. VII, 11) , etc. Alioquin res sibi contrariae essent, pulchrum se facere, et pulchre ornari, et ab his quibus placeat, nolle videri. Hinc prosiliunt foedissimi illi exterioris hominis habitus, ineptus superciliorum rigor, rotatus indecens, et procax oculorum, improbus, imo meretricius membrorum gestus, risus indecores, et ad omnem [Col. 0597A] materiam prompti, stupidus in incedendo gressuum jactus, verba quidem primo lasciva, et ipsum qui intro fervet amorem redolentia, postmodum abruptae jam turpitudinis impudentiam palam ructantia. Sed tanti typi elata, et impatientissime tensa rigiditas, tam exsecrandus gaudii hujus tumor repente deperit, et subito dum triumphat, affectum moerentem et languidum redditum dolor intolerandus eviscerat. Inter sua enim prospera dum a quibuslibet personis non modo affectari, sed alto supercilio se postponi, imo nec respici vident, ab illis, inquam, personis, quarum exanimantur amoribus, si totius mundi formae voluptatesque suppeterent, nullae praeter quas ambiunt eis sufficerent, et quae adsunt libidines, non sunt remedia, dum aliarum [Col. 0597B] nondum sibi subjugatur superbia.
Apud veteres ethnicos Cupido, Veneris ex Vulcano filius, alatus, facem sagittamque tenens quolibet pingebatur. Quod non sine mysterio huic operae congruo minime agebatur. Cum enim ex adamata venusta specie caloris illius flamma, quae per Vulcanum ignis deum notatur, famulante generetur cupido, id est libidinis aestus, idem Cupido primo alatus est, quia quem abripit infelicem, in tantam libido excitat levitatem, ut nulla hypocrisis animi de sui proventu amoris comprimere valeat exsultantem. Unipes etiam pingebatur, quo talium amorum instabilitas signabatur. Caecus quoque, quia in iis nihil providentia operatur. Denique et puer, quia facta et dicta hujusmodi nulla ratione aguntur. [Col. 0597C] Facem sagittamque tenet, quia cor, quod penetrat, miserabiliter incendit, pariter et vulnerat. Leguntur auctore Ovidio duo ejus jaculorum genera, alterum quod amare cogat; alterum cujus ictu 321 amor frigeat. Ad haec igitur funesta vulnera medullitus alterutro percussum telo dolet pectus, et dum mederi sibi mutando amores nititur, vulnus in deterius augmentatur. Mutatio enim exaggerat, omnimoda desertio sanat.
Illo sane jaculo feriri illas vellem quae adamantur personas, quod amorem fugare dicitur, ut cum amatores rejici se viderent, saltem pudore poeniterent. Apollinis illud acerbissimum damnum vellem, ut cupido in hos verteret, scilicet quod cum heros [Col. 0597D] praefatus de draconis illius divini victoria juveniliter superbiret, nec jaculum cupidinis jam timeret, Daphnes sibi unica plumbeo telo, quod fugabat amorem, percutitur, et ab ipsa protinus foedissime Apollo despicitur. O Deus, male amantibus et de se praesumentibus, qui bene per superbum Apollinem figurantur, ita proveniat, illud praecipue cunctis, qui sui in bono curam habent indicimus et monemus ut, quantum virtute praeemineat, quamtumvis impenetrabile cor habeat et amator et quod amatur, ita utrorumque familiaritas discindatur, utpote quae multo pejus operatur quam illa frequentatio, quae utrobique a quibusque levissimis inchoatur. Non mihi gelidi senium corporis, et diuturna religionis experientia objiciatur, non Aethiopica foeditas, in eo [Col. 0598A] quod saepius frequentari video, opponatur. Apud diabolum qui suis calet et callet artibus, nec annositati, nec decoris aut indecoris parcere curat; nihil tutum reperire possum.
Qui austeram vitam sunt professi, quomodo in carnis vitium misere labuntur. —Sed quaeri interea solet, et pro maximo miro habetur apud aliquos, cum cujuslibet sexus persona continentiam virginitatemve professa in vitium ruit, de illis praesertim, quorum adeo ardua est abstinentiae institutio ut ab omni quod coquitur praeter panem se arceant, tribus in hebdomada diebus nil comedant, gravi miraculo solet esse desperationique multis. Et de his sileo quos adolescentia, si labantur, excusat; illos [Col. 0598B] adhibeam qui juventutis infortunia praetergressi, cum maturitas aevi exhausisse tumores, humoresque passionum debuerat, praeposteri facti spurcitiae juvenili jam veteres immerguntur; sed si causa talium ruinarum, quas non repentinas, sed antecedenti diu materia contractas arbitror, perpendere et examinare noscent, dolere eorum lapsibus, non mirari possent. Subita adeo aliquem incursione cadere posse sicut nec experiri me contigit, nec legisse definire me recordor, dicere minime audeo. Casus, qui vocantur subiti, aut inolita desidia, aut veteri interius coalescente superbia fieri mihi solere videntur. Dum enim mens a suo rigore paulatim laxari per minima quaeque coeperit, et in teporem pessimum in dies deficiendo deciderit, succedente [Col. 0598C] tentationis vi, quae nunquam, diabolo id aucupante, menti remissae deest, mox agitari ad nequiora consuevit. Inde non jam insperatae, sed male assuetae cogitationis indulgentia in opus ex poena peccati curritur, et quod turpiter conceptum humano, sub hypocrisi abscondebatur aspectui, Deo juste ulciscente producitur. Solet etiam remotos a saeculari cohabitatione plurimos confabulatio mundanorum, et qui terrena et sapiunt et querunt ad extremum totius dementiae voraginisque deducere.
Castitati invigilans circumspecte admodum se gerere debet. —Haec igitur et talibus similia, quorum vecordia gravitati non concordat, sic attendamur dixisse ut ex ipsis contrariis quae congrue salubriterque agenda sint videamur prudentibus innuisse, [Col. 0598D] ac si, verbi gratia, alicui dicerem: Perdis teipsum, quia male vivis, et ille procul dubio nil aliud intelligeret, nisi salva te ipsum bene vivendo. Haec itaque morum maturitas totius temperantia est actionis, ut quantum humanum est, nil minus aut nimium sit, aspectus, sermo, membrorum motus, gradus etiam ipse nil supervacaneum praetendat exterius. Supra omnia interior animi regula tam subtili provisione incedat ut nullo ab aequitatis ordine permittatur derivare torpore. Ergo nihil eorum, quae caro desideranter intendit, intra mentis portas admittendum est, nec ad illa oculorum intorquendus est tuitus, quorum cordi Christiano constat prohibitus appetitus.
[Col. 0599A] Sub tali igitur gerula, optimo, fateor, omnium provisore sanctae hujus virtutis provehitur honestas, et quae per se progredi prae tenero adhuc robore, nec per se subsistere sufficit, sanctae gravitatis quasi circumcincta sustentaque brachiis repentino casui, et ingruenti molestiae subtrahatur, sicque veluti ab ineunte aetate ejus solidata ducatu cum ad provectiorem devenerit statum, tracto in naturam pio usu, per se jam firmior ubique vigeat. Sed quia nutricem ac gerulam pro nostra facultatula distribuimus, pubescentem adolescentulam lascivia superbiave pulsatam, quis magister deprimat, et intermisso, objectove subjiciat, remancipetque operi, parce dicendum.
Timori Dei studendum. —Nihil aestimo tali officio [Col. 0599B] aptius, quam divini timoris jugem memoriam. Primo quidem poenae judicialis metus, si adsit, nil officit, imo proficit, dum conversionis initia bono moerore afficit, et virtutis appetendae prima plerumque materia sit. Sed ille sanctus in saeculum saeculi permanens timor (Psal. XVIII, 10) , quo sui gratiam Patris offendere mens devota veretur adeo tuendae integritati necessarius est, ut nulla sine illo ejus gloria constet, nulla inquam, quae sine hac, amoris scilicet divini intentione, parvissimos tentationis cujuslibet impetus tolerare non praevalet. Hac enim spe Dei dilectionis obtinendae robur, contra cuncta discrimina piorum animis innascitur; qui castus filiationis, non servitutis timor (Rom. VIII, 15) , dum vagos animi carnisque motus liberali curvat imperio, [Col. 0599C] tutam irruenti animam reddit periculo; nec uspiam desidiae praebet locum, qui formidat amittere solum bonum; nec placet sibi si impune patrare liceat quidquam malum. Accedenti igitur ad Dei servitutem standum 322 in justitia et timore est (Eccli. II, 1) . «Beatus enim vir qui semper est pavidus, qui autem mentis est durae, corruet in malum (Prov. XXVIII, 14) .»
Ex Dei amore jugis laetitia .—Sed tanti disciplinae documenti instanti studio informatae, quis maritali foederabitur lege, nisi is, de cujus semine indesinens sibi accedat non aliud quam juge gaudium partus, amor videlicet Dei, qui charitas dicitur? Cui cum nunc assidua inesse laetitia ex conscientiae puritate [Col. 0599D] dignoscitur (nam si saecularis amor suos inaniter exsultare facit, quam potius spiritualis?). Quid cum de convalli hac doloris erutus, omni nubilo caruerit, nisi totus in conspectando Deo gaudium et totus jucunditas erit? Non igitur cuiquam transitoriae virtuti, ut sunt fides et spes, virginitas consummata conjungitur, sed illi qui nunquam excidit (I Cor. XIII, 8) spontaneo amori, qui nunc quidem coeptus, sed in regni perceptione perfectus, gloriosus infinite Deo de sua felicitate gratulabitur. Post tot et tam graves carnis spiritusque congressus, post tumultus et desideriorum levium voces importunissimas, quae cum tanto sudore comprimi solent, justum sane est ut, post tot praelia, Deo annuente pacem, sileat omnis terra a facie victoris spiritus, et quasi pro cujusdam [Col. 0600A] belli optime exacti praemio, quietum et solidum, absque insolentia cujuspiam incursus carnis habitatorulum rector spiritus obtineat, et totius conquiescat incendium passionis, quam adeo copiosa represserit confligendo unda sudoris.
Quantum boni ex eodem amore pudicus exhauriat. —Ad impassibilitatis itaque gloriam anima suo etiam adhuc corpore angustata perveniens, tanto tamque affectuoso ad omnem puritatis integritatem amore contrahitur, ut non modo quasi naturaliter aliquid voluptuosum, sed veluti paradisus amoenitasve incomparabilis quaedam sibi videatur, et quod prius pene importabile, nunc leve supra omnem aestimationem fiat. Isti ergo post illos praelibatos paedagogos, qui ejus adhuc adolescentis, discipulari [Col. 0600B] jure, fregere cervicem, isti, inquam, quasi perpetuo marito nectitur virginitas, ut etiam praemulta vi dilectionis, securitatem de sua in hoc saeculo perseverantia praesumat, et, juxta quamdam gloriosi Antonii sententiam, Deum non jam timeat, sed amet, et bonum non tam propter boni ipsius praemium, quam propter idipsum quod est bonum, sectari studeat, et peccatum non pro debito supplicio, sed solius tuendae suae bonitatis diffugiat voto. Sed ad prosequenda caetera eamus.
Objectiunculis in virtutem pudicitiae fieri solitis, occurritur. —Ad hunc igitur, o sanctae integritatis cultrix anima, tantae eminentiae statum anhelans, dum sincere vivere incoeperis, tuae perseverantiae [Col. 0600C] profuturas sitienter accipe rationes.
Multi plerumque cujuslibet professores religionis sibi objectare solent, non magnopere curandam carnis continentiam, quae veterum exemplo paginarum nusquam pene firmatur, nusquam ex praecepto ulli servanda indicitur, imo cum in principiis humanae creationis homo non sine femina cum membrorum competentia ad gignendum producitur. Crescite, et multiplicamini, et replete terram eis dicitur (Gen. I, 28) . Fatuus est cui tale ut excipiat jugum suadetur.
Contra haec refellenda non opus est laborare sermonem. Audiant tamen breviter Deum pro tempore et causa saeculis mandata dedisse, et in initio propagando semini per uxorum numerum vacare licuisse [Col. 0600D] majores, sed successu concrescente generis homines ad una legitime redactos conjugia. Gentilis etiam sub hoc tenore cohibita est licentia. Romana quoque liberalitas adunitates conjugii, pari ante etiam Christianismum ratione consensit. Verbum itaque illud de genere multiplicando, quandiu opus fuit, viguit. Attamen etsi Scripturae nil ob infamationem connubii de virginitate dixerunt, tamen quia dignum erat ut Dei Filius quiddam majus quam conjugium, quod bonum et legitimum est, ostenderet, si non voce praecipiendo, tamen exemplis innuendo, quod ex ejus imitatione, et nativitatis singulari puritate collegit Christiana fidelitas, exercere praecipua studuit voluntate.
[Col. 0601A] Nec illud impudens genitalium artuum argumentum ad tutelam suae libidinis advocat, sed quae licent et non expediunt a se prudenter eliminat, ut ad ea quae non licent evincenda robustior fiat. «Melius sane nubere quam uri (I Cor. VII, 9) ,» scilicet quibus illis neque professio obviat, neque votum aut suum aut cujuspiam parentis obligat. Votum parentis dico secundum quod canones [Col. 0601] Concil. Tolet. IV, c. 48; Triburiens., cap. 6. Vide ad cap. 66 Concord. Regularum Menardi. usque ad duodecennium fieri posse sanxerunt. Hos a voto resilire sacrilegium permaximum est. Sed his pondus diei aestus (Matth. XX, 12) , id est anxietates vitae hujus tentationum tolerantibus grande, imo speciale praemium, dum eis canticum novum, exceptis aliis, cantare datur (Apoc. XIV, 3) , in quo, prae caeteris qui hoc carent munere, singularis eorum [Col. 0601B] de carnis integritate laetitia denotatur, et Agni vestigiis quocunque vadit, inhaerent (Ibid.) , quia cum reliquis virtutibus conformari Christo gestiant, etiam in ista acutius ejusdem gressibus prosequendis invigilant. Sed haec vulgatissima ejus laus est. Ad alia promoveamur.
Caute se gerant qui monasticum institutum fuere professi. —Ordo illorum qui ita vivant in sancta Ecclesia non plurimus est. At qui sunt? Aut ab aliis ineunti aetate Deo offeruntur, aut se ipsi offerunt. Porro talium vitae coepta munditia sub qua debeat cautela tutari breviter mordeamus. Primo in ipsis puerariis rudimentis, et inepta familiaritas expuenda, [Col. 0601C] et lubricum deceptoriumque magisterium, quamvis alias utilissimum, refutandum. In primordio enim colligi solet quod toti postmodum noceat vitae. At introitus ipse adolescentiae, si timorem Dei comitem habeat, facili tentationem congressione deturbat. Quanto namque aliquis experitur carnalia, eo leviora corporalis appetitus patitur discrimina: Nam quid periculosius 323 quam praeteritae voluptatis memoria? Talibus plane, quibus escae mortiferae necdum male dulcis sapor inhaesit, si seductorii collegae lenocinium aspernentur, si vagos visus contegant, si ad viam cogitationum revocare sciant errores, leve fit quidquid tentationis ingruerit.
Solent tamen hi ex nimia sui fiducia, quadam curiositate videndarum specierum, plerumque liberius [Col. 0601D] aequo laxare intuitum, et dum alienas aucupantur facies, dum clypeum palpebrarum nimium temere ab oculis amovent, cordis lumini quae improbe contuentur crudelis stimuli jaculum intorquent. Trahuntur igitur per id saepius ad totius mali voraginem. Contingere tamen solet ut neque visus admodum incendat, sed placide ad amandum visa suadeat, neque confabulatio, vel etiam ipse tactus usquequaque ad turpitudinem proruat, et ideo foedus ille carnis motus parum displiceat. Sed animus, quavis occasione, aliquando facti poenitens, ad poenitendum culpae dolore adducitur. Sed ne perfidiae probrum apud eam cui perpetuitatem [Col. 0602A] amoris promiserat personam incurrat, admonetur a sua mente ut quasi sobrie jam cum ea acturus usum collocutionis non deserat. Unde fit ut absque ulla cunctatione amor male repetitus in tantum efferveat, ut ad imum abruptissimae profunditatis avidissime ruat. Ex quo providus lector advertat quanta animadversione primi tentationum assultus, quantumlibet adulentur, refutandi sunt.
Praecavenda itaque daemonum, vel ipsius carnis illecebrosa et dolosa suasio, ne cum nostras nobis virtutes praetendimus, et per plana nos campestria ituros confidimus, in foveas, fraude hostis adopertas, miserabiles devolvamur. Omnimodis quoque miroque studio attendendum ne, dum volubilis animus acriter, ut solet, inaestuaverit ad videnda [Col. 0602B] quae appetit, cupidini addicti oculi animo obsequantur, quia, cum crebro id quod simpliciter respicimus, nobis atrociter noceat, illud quod praevia mente mala fit, quantum putamus infelicem animam eviscerat? Et contingit aliquoties, ut cum visa ad nullum calorem noxium videntem moveant, tactus procaciter praesumptus in tantam libidinis fornacem, etiam mente inaniter renitente, praecipitet, ut vix aut neutiquam absque contagione conceptos digerere queat ignes. Inaniter, fateor, tunc mens renititur ut exstinguat, cum manus sponte emittitur ut incendat. Non solum denique visus arcendus, tactus plus omni igne vitandus, sed ipsa perquam maxime vicinitas allocutioque cavenda.
Quibus modis maculetur virginitas. —Quaeri praeterea ab aliquibus solet quibus peccandi modis perdita virginitas aestimetur. Quae inquisitio nimium obscena videtur, cum magis rimari debuerant qua virtutis instantia plenius obtineri posset, quam quo discrimine perdi. Haec enim quaestio remissioris animi est, illa ferventis. Sed tamen quia in stamine lineo laneum non debet subtegmen inseri, nec grossitudo corporis vitiati spe subtilitatis virgineae gloriari audeat, quisque non quousque discurrat, sed quod vitare debeat. Restringendae cordis lasciviae quisquis hujus puritatis obtinendae studiosus est, tantopere invigilet ut vix, aut quo minus, seu rarius [Col. 0602D] potest, delectationem hujusmodi caro praesentiat, ne ulla vi delectationi consensus accedat. Beati Gregorii et non nostra sententia est, quod consensus a culpae effectu non distat, cum voluntas misera interius quod extra non potest, ambienter peragat, si tamen Deus districte hunc judicare proponat.
Quae igitur spes illic exsultet virginitatis, ubi theatrum totius perstrepit foeditatis? Et patens, fateor, ruina talibus foret utilior, quae et spe falsa animum tumere vetaret, et casus experientia a talibus ulterius affectandis acerrime absterreret. Cum ergo Deus quid juste, quid pie judicet ignoremus, [Col. 0603A] idcirco sciamus nil de praemio virginis nos manere, quos mentis luxuriae constiterit obedire. Frustra de macula exteriori fabularer, quae interdum colloquiis impudicis, et inhonestis tactibus extorquetur, in quibus et naturaliter spado quispiam ingenitam sibi ab ortu carnis integritatem, per hanc spurcissimam animi corruptionem absque dubio amitteret.
Quantis voluptate carnis irretitus malis coarctetur. —Sed quia ad satis de his infortuniis huc usque latravimus, integritatis hujus gloriam de sui quoties accederit casus miseria contemplemur, ait nobilis ille auctor Boetius (De consol. Philos., lib. III, metro 7) , cum de latrone pudoris voluptate ageret:
[Col. 0603C] Pessimae istius cicutae primos, uti referimus, profectus, et ejusdem contritae obscenos odores, succosque mortiferos praelibatus auctor 324 in anteriori, ut opinor, sententia plene elucidat. «Quid, inquit, de voluptatibus loquar? Quarum quidem appetentia plena anxietatis est, satietas vero poenitentiae (BOETIUS, prosa III, 7) .» Sed ex praefatis habes anxietatem. Quae vero illa satietas, quam venenosi et atroces illius cruentae comessationis gustus, cujus tam putidi sunt ructus ut sua auditores fama teterrime vexent: Cujus refectionis defectui ad effectum quidem suum momenti spatium pene sufficit, sed infiniti doloris moeror brevissimae ipsi delectationi succedit. Sed quis moeror? acerrimus, et nullius damni temporalis tristitiae conferendus, [Col. 0603D] qui in tantum suum plerumque stimulo angoris agitare consuevit auctorem ut propria seipsum dextera in mortis eligat praecipitare discrimen et cum perpetrati facinoris sibi praeter se conscius non existat, neminem non scire arbitrans suae dente suspicionis adeo dire infelix animus corroditur ut jam omnium inter quos habitat exsanguis ac pavidus, super suo cum adhuc lateat flagitio, judicium praestoletur.
Talibus igitur subesse suppliciis, quid nisi imaginarius quidam infernus verisimillime aestimetur? Sed dum post lapsum aliquoties erubescit vehementer confiteri quod egerit; apud se quamdam continentiam [Col. 0604A] profitetur, seque per se tantumdem cohibiturum pollicetur. Quantum ne suus quidem pastor, si sibi foret confessus, arceret. At ista fallax praesumptio male fotum in multiplicia crimina crimen propagare protinus non desinit, et dum latens delectat cor iniquitas, quoque pacto signo vel opere quovis ad omnium propalatur notitias. Tunc impudentia, et pariter induratio consequitur: reprobo sensu, et desperatione ad ultimum concluditur.
Verecundiam sane ante peccatum tanquam servilem metum utilem plerumque dixerim, post culpam tanto perniciosiorem, quanto pravo suo pudori tuendo personam videris non confitendo cautiorem. Ametur igitur confusio quae gloriam adducit; ad Babylonem enim hoc modo venisse [Col. 0604B] plurimum nostrae liberationi proficit.
Monastica instituta, fugaque saecularium, virginitati tuendae optimum remedium. —Tacere prorsus nos proposuisse de coelestis remunerationis quantitate, quae debetur virginibus, nemo miretur, quia et nos latet, et ei enuntiandae non sufficimus, et quae non patent oculis tepidos minus excitant auditores, ea vero quorum dura experientia est, et quae abs quolibet usualiter probari quam mala sunt creberrime solent, exempli adhibitione digniora mihi visa sunt, ut saltem horreat animus tantillum mellis in apis ore quaerere, dum cogitat aculeum qui cruciet inesse illius caudae. Et illud inculcare non abs re est, quod eo stimulo concitatis nil sit utilius quam [Col. 0604C] claustri monasteriique perpetuitas, saecularium quampraecipue colloquii fuga personarum, rumorum evitatio, et quidquid animose carnalis amplexatur electio.
Inter quae summopere ciborum et victualium omnium ingens in sumendo habenda discretio, et servilis multi operis instantia, et jugo parcimoniae curvanda ferocitas, ne dum cordis munditia sine abstinentia exteriorum voluptatum quaeritur, quaerentis effectus, ut dignum est, eludatur.
Tentationes Patri spirituali sunt aperiendae. —Supra haec permaxime et extreme bonum fore arbitror, obrepentes animae qualiscunque lasciviae motus proprio, cui sui potissimum pertinet cura, pastori quamprimum in ipsis suggestionis initiis [Col. 0604D] pandere [Col. 0603D] Vide capp. 4 et 7 Regulae S. Bened. ; nec summatim aut simulate, sed suum adeo quantum valet denudare cogitatum, ut totum se rectoris judicio insinuet gubernandum; nemo enim bene subditus regi a praelato poterit, cujus ipse conscientiae ignarus erit. Si ergo aeger oboriente morbo sibi prudenter providet, menti medici necesse est ut materiam modumque aegritudinis pronuntians, universum se mancipet. Haec quidem facto gravia, sed quo graviora eo utiliora.
Quanti boni pacisque vel in hoc saeculo obveniat puritatis studioso. —Igitur tantilli laboris virtuti praemium ego mire potens, mire suave praefigere etiam in hoc saeculo audeam, ad cujus comparationem [Col. 0605A] tantillus vere labor ille putetur. Neminem hujus talis titillationis gnarum latet, ut reor, quanto suspicionum turbine, aut animo adhuc celante fota, aut opere perpetrata libido miseram vexet mentem, quantis captivatum sollicitet hominem curis. Libido sane transacta, ut ait quidam, semper sui relinquit poenitudinem. Et mens male conscia, ut alter ait, propriis semper agitatur stimulis. Sed pius quisque puritatis studiosus talis spurcitiae ab intimis rudera discutiens, cum corporeis jam regnare motibus coeperit, et obsoleti sui vulgi quadam vi imperatoria sedare tumultus, quis digne disserat quae lux, quae pax, quae securitas cordi illico illi innascitur, quod non meditati flagitii foeditas inficit, non appetitus impudici ardor [Col. 0605B] inurit, nulla quae a Deo separet cupido distendit.
Hoc est illud oleum, quo mens gloriose delibuta, faciem contemplando suo exhilarat Creatori (Psal. CIII, 15) . Ipsum etiam laetitiae oleum, quo Sanctus sanctorum prae suis participibus ungitur (Psal. XLIV, 8) . Hoc, inquam, est oleum, quod doloribus intestinis medetur, quo ossa nostra, scilicet virtutum nostrarum abdita, irrigantur et roborantur, juxta illud contrarium in psalmo: Sicut oleum in ossibus ejus (Psal. CVIII, 18) . Hoc itidem nostrum debere caput impinguari, mentem significans, alias perhibetur (Psal. XXII, 5) . Bona itaque conscientia quid suavius, quid in praemium praesenti felicius dixerim? quae cum obtineatur aliquoties caeterarum studio, [Col. 0605C] hac potissimum virtute castitatis acquiritur.
Quorumdam animalium puritate homines ad pudicitiam provocantur. —Sed quis adeo praedicatae tantisque privilegiis muneratae refragari continentiae audeat, quam neque suis propriis, neque humanae cujuspiam vitae exemplis Salvator solum imitabilem fore perdocuit, sed etiam bestiarum aviumque feralium documento celebrare non renuit? Consideremus castores quos usualiter beveres [Gallice Bieures ] vocitamus, quorum testiculi cum plurimum valeant medicinae, maximas insectationis molestias eorum causa in suis referuntur regionibus perpeti. Qui, dum pro eisdem acrius se viderint infestari, cum suae fugam saluti sufficere non posse persenserint, [Col. 0605D] sese humi dejiciunt, ea pro quibus urgentur membra mordicus abscidunt, et suis insecutoribus quasi quamdam redemptionem pro se dimittunt. Quid, tu Christiana persona, facies an amorem tuae libidinis factitandae tuae vitae praepones? Abscide a te quod diaboli nequitia a te exigit. Gaudere et pasci de tua luxuria appetit, abscide, inquam, et projice abs te, ne cum ea infernum subeas (Matth. V, 30) . Sine luxuria vivere potes, cum illa, etsi corpore, infeliciter anima.
Accidit demum eidem bestiae ut, amissa corporis illa parte, rursus ab ignaris aliquibus impetatur, sed cum fatigari coeperit, fugiendo sese divaricatis posterioribus cruribus resupinat, et se quod quaerunt non habere pandendo clamat, sicque dimittitur. Et [Col. 0606A] nos quaelibet nequam, suggerente Satana et acriter instante, humiliantes nos sub potenti manu Dei (I Petr. V, 6) rejectis terrenis affectibus coelo inferamus intuitum, opere conclamantes: Mihi mundus crucifixus est, et ego mundo (Gal. VI, 14) . Vade retro, Satanas, cum nugis tuis. Hac tua libidine jam dudum me coelestis castravit amor. Si bever ultroneus officio tam utili, scilicet quo generat, caret et quod praecipuum habet pro vita libenter impendit, perdendum ab homine gratantius est quod plus sibi officit quam proficit.
Scimus quoque vultures crudeles aliter absque concubitu pro modo suo et parere, et fetus creare. Si hanc Deus integritatis gloriam nequissimis insevit avium, quid tu rationalis anima quam praemium [Col. 0606B] virginitatis non latet, a continentiae tenore refugis?
A quibus caveat castitati invigilans. —Sed quia nisi summo erga Deum vigente affectu virtus haec valere non potest, ignis quidam non honorarius, sed continuus nostro suggerendus semper est pectori, cujus ea natura sit ut omne quod aliunde noxium fervet, exstinguat. Anima ergo nostra amore illius dilecti singularis ardendo incandeat, et osculum oris ejus anxia votis, anhela desideriis exposcat, osculum, inquam, illud quod intima supernae aspirationis illapsione perficitur, quo ore de illis ineffabilibus labiis, et anhelitu tanto mirabilius et dulcius, quanto secretius hauritur; qui, juxta beatum Joannem apostolum, concupiscentias [Col. 0606C] in se exsuscitet sempiternas, et ubi omni favo gratiori saliva ejus tingimur, quae totius divini verbi salutiferum nostra innovat in mente saporem. Sicque cum singulari titillante lascivia, post alieni oris blanditias animus tenere agitatus oberrare voluerit, memoriae ea dulcedo revocata totum quidquid vagos exterius fomentat obtutus contemplatione expertae aspirationis amaricat. Sed quando tactus impudice lenis et inhoneste delectans menti nostrae suggeratur, non illi desit nec vitio aliquo oppiletur illius foraminis apertura, per quod dilectus suam possit immittere manum, ad cujus tactum venter, id est nostrae carnalitatis fragilitas, intremiscat (Cant. V, 4) , et cum Ezechiele, eadem manu nobis [Col. 0606D] semper facta comite, assidue confortetur et mollia quaeque refutet (Ezech. III, 14) .
Si amplexus et caetera mundi frequentia voluptatum interioribus irruat oculis, et ad se eos contorquere velit, aemulemur sexaginta illos fortissimos proceres Israelis qui lectulum ambiunt Salomonis, omnes tenentes gladios, et ad bella doctissimi (Cant. III, 7, 8) , qui quidem sexaginta, operis pii perfectione, eum qui post exercitium laborantes manet denarium jam merentur, ideoque tanto vigilantius lectulum Salomonis, id est sacram suam animam, quo vera pax et pacificans Christus quiescit, observant; quanto interiori curae ab exteriori exsules vacant. Et hoc non sine gladiis, id est magnis acuminibus discretionis, quibus hinc superflua cogitationis [Col. 0607A] excidunt, illinc operis noxii repentinis incursibus militari quadam instantia obsistunt. Uniuscujusque ensis super femur suum propter timores nocturnos (Cant. III) . Per ensem istic mihi longanimitas inter adversa posse intelligi videtur, quia ex transverso capulo, et prominente parte, crucis effigiem, in qua tolerantia notatur, praefert et ex inferiori longitudine patiendi perseverantiam portendere aestimatur. Ad hoc adjiciendum quod a summo sperula praeeminet, quia totam nostram inter incommoda sustinentiam a spe superni bravii descendere haud dubium est. Hoc igitur ense femur carnalium concupiscentiarum comprimendum irremisse est, nec frustra, timoribus enim nocturnis excludens, diabolicis scilicet dolositatibus arcendis, [Col. 0607B] immodica vigilantia adhibenda est.
Deinde si nebula et terra omnium obscenorum motuum densitas animam irruperit, cantare necesse est animum resistentem: 326 Nigra sum, sed formosa, filiae Jerusalem, sicut tabernacula Cedar, sicut pelles Salomonis (Cant. I, 4) . Nigra, inquit, ut tabernacula Cedar, utpote quae inter obscura vitae mundialis, in caliginibus erumpentium tempestatum sub spe manentium civitatis milito, et corporalis molestiae nubilo necessario adhuc turbor. Sed licet his aliquoties invita subjaceam, formosa tamen sum, ut pelles Salomonis, quia quiddam simile martyrum molior, dum eum quem illi contra principes potestatesque, tenebrarum visibilium persecutorum, incentorum, positis corporum, in tegumentis [Col. 0607C] animae scilicet, pellibus, confligendo sortiri studuere triumphum. Hunc ego adversus carnem et sanguinem exposito vitiorum pondere, circumstans me peccatum excutiens, non sine carnis acri injuria, et animi angustia diuturnis conflictibus dimicando obtinere nitor.
Dispensative sane a Deo agitur ut, cum tentationis fuco aliquando mea conscientia offunditur, a timore suae, quae forsitan subriperet, elationis excidat, [Col. 0608A] et quanto suo judicio nitorem consuetum amisisse se dolet, eo apud intimum inspectorem formosior exstet. Sicut enim lilium inter spinas (Cant. II, 2) , et si quando earum aculeis illiditur, vim sui tamen odoris non minuit, sic mens aeterni Sponsi jam amore donata, inter illas, quas rex Aegypti, diligenter maribus enecatis, fovere desiderat filias (Exod. I, 22) , id est fluxos mollesque cogitatus, ac si inter mulierculas turpes, regiae virgo munditiae, speciei et honoris gloria excellentis emineat. Expergiscamur igitur, et omnimodum a nobis laboris exigamus vectigal, et emundandae operam demus menti, nec vacando virtutes sponte nobis aestimemus innascituras, et sicut vulgo joculariter de presbyteris solet dici quod infulati operantur, et [Col. 0608B] rebrachiati comedunt. Ita nos exertas habendo manus exercendae corporis voluptati, ac sopitos habendo divinis officiis sensus somniando putemus promereri Deum; at longe aliter [Col. 0607C] Nota auctoris summam animi demissionem. .
Haec tibi, o sancta et excellens omni pio exercitio anima, coactus monitu contra me ipsum vehementi impetu delatravi, et dum vitia animorum tibi multa circumlocutione distinxi, me ipsum, vellem nollem, tibi expandi. At si de virtutis studio quidquam dixi, naturae potius ascribere debes potentiae, quae nunquam a bono prorsus est exors, quam meae in aliquo studio experientiae. Narratio stulti, ut ait quidam, quasi sarcina in via (Eccli. XXI, 19) . Sed penes te excusatum de longiloquio praesumere me audeo, qui quod ausus sum, rogatu [Col. 0608C] potissimum feci tuo. Dant tibi alii pictos et copioso ornatu spectabiles libros, ego utinam utile aliquid tuis queam deferre conspectibus! Accipe igitur de tua te salute monentem, et licet me secus agere quam dico cognoscas, ne asperneris quod pro tua tibi salvatione depromitur. Libens quae jusseris egerim. Praemium saltem laboris hujus tuas mihi orationes impende.
FINIS.
De pignoribus sanctorum
[Col. 0607D] 327 Domno et Patri, Sancti Symphoriani abbati ODONI ( 2 ); GUIBERTUS Dei Genitricis utinam minister ac servus; laetos in Dei servitium habere processus.
Auctor instituti sui rationem reddit. —Cum plurimae questiones super dente Salvatoris, quem nobis contigui Sancti Medardenses habere se asserunt, apud me perstrepent, cum vulgariter aliquibus sategissent, [Col. 0608D] censui litteris pauca super capitulo isto perstringere, et tacitis aliorum sensibus quid animus meus inde sentiret edicere. Dum ergo rem ipsam in ipsa libelli fronte aggrederer, et quod conceperam vix pagina integra dictando eniterer, tanta pro similibus dicendorum influxit copia, ut coepta indefinite mox desereretur materia. Cumque [Col. 0609A] alia, sed non aliena, ab hac occasione prosequerer, excudi primum, imperfecta quam adorsus fueram oratione libellum. In sequenti (re quam dicere devoveram jam libata) ubi de Domini corpore sermo incidit, totum etiam tunc quod loqui super dente coeperamus excidit. Unde iis quae irruerant disserendo profligatis, tandem in tertio conatum meum exercui. Sed nescio utrum quidpiam, quod prudenti cuipiam sit satis, explicui.
Auctori objectum. 1. Quod corpus Christi in Eucharistia vicarium Christi appellarit. —Caeterum si quid senserim, ex fide sensa tota fidei securitate protulerim, si quis melius sentiat, velim. Attamen ex meis benevolis lectoribus illud in secundo libello subnotavit quod panis ac vini mysterium vicarium [Col. 0609B] Christi appellarim, quod ob hoc sibi minus idonee dictum visum est, quod id quod vicarium dicitur, minus eo, cujus vicarium est, aliquo modo aestimatur. Sed si dicta mea attendisset quibus . . . . . . . . . quod est ex Virgine, et significati quod in . . . . . . . . . constat, a me saepenumero identitas enuntiatur, omnis ejus illico ambiguitas sopiret, cum ipsa verba Dominica mox inibi subjecta met . . . . ad sui memoriam id fieri imperant, nunquam de vicissitudine quaestio motaretur. Quis enim vicar . . . [ f., vicarium] cujuslibet repraesentandi dubitat, quod super repraesenta . . . [ f., repraesentatam] memoriam innovat? Magis plane in causa esse videtur quod Spiritus sanctus Pignus dicitur (Ephes. I, 14) , quod Filius ipse Splendor gloriae, Figura substantiae (Hebr. I, 3) , et alias Imago [Col. 0609C] Dei appellatur (II Cor. IV, 2) . Et certe vicarium quid obsistat vocari non video, quod et ipse quotidianum appellat, ac si suggereret, sic eo in praesenti, dum dicitur hodie, utendum, ut ad illud aeterne fruendum, quod considet dexterae paternae, nos ducat. Quod plane sic in hoc saeculo fiendum mandat ut in saeculis saeculorum, cum ad speciem hujus originis pertigerimus, fieri non egeat, sentire non possum quin opportune vicis cujusdam speciem ipsa licet omnimoda, veritas gerat.
Hujus itaque opusculi te judicem, vir amantissime, creare disposui, quem et acrimonia nusquam torpentis ingenii, non modo litterae statum examinare perdocuit, sed ad ipsius litterae, ut sic dixerim, spiritum disquirendum contemplandi assiduitas assuevit. Te [Col. 0609D] ergo securus elegerim, quem ad corrigenda etiam hostilia progredi non nisi ex ingenita tibi humilitate didicerim.
2. Quia male verba interpretatus illud Sap. cap. V, 3. Quod potissimum in lib. De interiori mundo refutat. —Porro quod te audiente quidam . . . . . . . . us [ f., aemulus] mihi objecit, satis utique promptulus ad loquendum, sed minus providus ad id quod delatraverat tuendum. Scilicet quod contra sapientiae librum eos qui in inferno sunt, aut futuri sunt, cor impoenitens et habere, et habituros dixerim, ubi videlicet legitur: Dicentes, inquit, intra se, poenitentiam agentes, et prae angustia spiritus gementes: Hi sunt, quos habuimus aliquando in derisum (Sap. V, 3) , etc., tali oratione, ni fallor, occludam. Quod enim eorum mens in diabolicum furorem, obstinationemque deciderit, satis in eodem quem de interiori mundo vocaverim libro, probasse me memini, sin alias, ea sola quasi contrarii oppositione conclusi, quod qua benevolentia Christus in coelo suos sibi commembres unit atque concorporat, ea rabiei similitudine diabolus eos, quibus caput efficitur, sibi conformes factos inviscerat.
328 Valde enim absurdum, et omni rationi inconcinnum nemo dubitat quod qui malevolus a praesenti migrat, illic recuperet quod hic, dum advivit, habere non curat; alioquin Salomonis sententia vacat, qui lignum praecisum, sive ad austrum, sive ad aquilonem decidens, quocunque loco ceciderit, immobiliter [Col. 0610B] manere pronuntiat (Eccle. XI, 3) . Non enim maneret, si a capitis sui alteruter, sive bonus, sive malus, conformitate statuque desciret. At quia a tanti libri sensu sese absentare dignoscitur omnino nefarium, ita eorum poenitentiam disseramus, ut ipsorum impoenitudinem perpetuam non negemus.
In hoc sane solo eis poenitere posse ascribimus, licet poenitendi eis usquequaque nullus sit fructus, quod inter acerbitates suppliciorum sic peccat, pro quibus sunt puniti, fastidiunt, ut rursus extemplo cum infructuositas animo tanti sui doloris occurrerit, quod nulla ratione mutari possit, furor desperationis corda subvertat, et in tantum oderint quod sunt ut eos poeniteat quod minus peccatores [Col. 0610C] minusque in suis voluptatibus, dum adviverent, efferati fuerunt.
Cui concinit Isaiae illud: Sola, inquit, vexatio intellectum dabit auditui (Isai. XXVIII, 19) . Quod in libro Sapientiae poenitentia dicitur, hoc apud Isaiam intellectus appellatur. Et licet apud Salomonem nec ratio, nec scientia apud inferos futura pronuntietur (Eccle. IX, 10) , tamen sine intellectu in hoc solo non esse noscuntur, quod semper discernunt pro quo patiuntur, sed inter patiendum, quia nullus discretionis est fructus, ad obdurationis et contemptus insaniam relabuntur.
Unde est illud Job, cum terram miseriae ac tenebrarum describeret: Ubi, inquit, umbra mortis, et [Col. 0610D] nullus ordo, sed sempiternus horror inhabitat (Job X, 22) . Ordo plane esset, si is, qui poeniteret, ab ejus rei effectu, imo et affectu, de qua poenitudinem gerit, absisteret. Nullus ergo ibi ordo est, dum pro malo cruciatus hinc poenitet, illinc desperatur mali appetitu furens fervet. Quem furorem sempiternus ille horror significat, qui in animis spei omnis alienatione crudelibus enormiter flagrat. Quod totum liquidissime in Judae proditoris facto perpenditur, quem dum factae proditionis poenitet, nequaquam tamen resumpto culpam corrigendi studio, a sua pernicie manus arcet.
Certe si ipse, qui tali quaestiuncula obligare me voluit, praesens esset, ab eo quaererem, et multo rectius quam quaesivit, quid super fatuarum in [Col. 0611A] Evangelio virginum verbo sentiret, quae dari sibi oleum a prudentibus, et a sponso clausa jam janua aperiri sibi petunt (Matth. XXV, 8, 11) , cum nulli dubium sit, quod post resurrectionem, quae illic evidenter innuitur, nullus de suo statu seu salvandus, seu perditus, inibi dubitare sinatur. Cum enim dies quorumque mortis, dies judicii in Scriptura aliquoties nominetur (in ipso enim exitus nostri puncto sententiam aut salvationis, aut damnationis nostrae suscipimus) nullo modo quempiam latere potest quas haereditates in posterum sortiatur, ubi ab integumento corporis exuto spiritu, ad aeternitatis seu bonae seu malae notitiam nullatenus caligatur.
Si ergo exutum recens a corpore suarum sortium [Col. 0611B] nihil latet, et post resurrectionem multo evidentius per experientiam corporis et animae, vitae sequentis habitus patet, ubi nec falsa pietas, nec adulatio, non dico se promovet, sed esse non praevalet, verba ista quomodo in illa veritate constant, quae in hujus saeculi vanitate, si apud aliquem sapientem modo depromantur, non stant? Quis enim in praesenti alienae conscientiae, si sanum sapiat, testimonium ferat, quod suae, si juste penset, nequeat? Quis ergo nugaciter a Deo quidquam tunc expetat, aut ab homine exigat, qui in praesenti quomodo se metiatur, ignorat? Non enim mendacia ei obtendi poterunt, cujus cuncta judicio nuda erunt.
Quod etiam alibi legitur, multi dicent: Domine, [Col. 0611C] nonne in nomine tuo prophetavimus, daemonia ejecimus, virtutes multas fecimus? (Matth. I, 22.) Nunquid [Col. 0612A] in illo supremo examine, quasi sui ipsorum ignari, elementariis vocibus cum Deo cordium teste contendent? Dum ergo in absurdum littera tendit, attendendum est qui in iis sese sensus aperiat. Erit itaque non quod perspicax tunc spiritus dicat, aut cogitet, sed quod ab homine in praesenti magnis hypocritarum virtutibus, quae putantur, stupefacto pensari possunt, vel ab iis hypocritis captata ab hominibus laude caecatis sentiri queunt, qui ea quae de se ab hominibus celebrantur, apud Deum constare credunt. Unde est: Vae desiderantibus diem Domini! (Amos V, 18.) Caecus enim praemia sperat, quibus se dignum falsus miserorum adulationibus aestimat.
Sic itaque qui in inferno sunt intra se poenitentiam [Col. 0612B] gerunt, cum per sui considerationem, et damnationis exemplum perpensa sanctorum excellentia alios poenitere compellunt. Si enim eos qui in inferno puniuntur, Solem justitiae quia eis non luxerit doluisse sentimus, verbum Sapientis: A mortuo scilicet perit confessio (Eccli. XVII, 26) . Et psalmi: In inferno quis confitebitur tibi? (Psal. VI, 6.) Et: Non est in morte qui memor sit tui (Prov. XVIII, 3) . Impius quoque cum venerit in profundo malorum [al., peccatorum] contemnit. Pravo intellectu obruimus. Ubi enim sancti stant in magna constantia (Sap. V, 1) , nisi inter hujus vitae 329 adversa? Hic impii labores eorum abstulerunt (Ibid.) , dum eos frustra tantopere pro Deo laborare dixerunt. [Col. 0612C] Igitur in Scripturis pensemus similia, alioquin adversum se constabunt plura rebellia.
Si de statu generalis omnium resurrectionis errare malum est, multo amplius ipsi Capiti resurgenti aliquid detraxisse perversum. Cum enim totius hujus spei efficientia ab ipsius exemplo dependeat, procul dubio tota sponsionis hujus consequentia infirmatur, si in eo qui spopondit faciendi possibilitas titubaverit, aut de eo quidpiam, quod promissum est, quomodocunque cassatur. Nam cum qui promittit promissa non implet, aut falsitatis arguitur, aut de eo, quod alios ditaturum se dixerat, minus posse se perhibet. Deo ergo aut potentiam imminuendo decoquere, aut quasi infidelitatem in promissis inurere, cum sit vel sic cogitari horrendum, nemo sibi sub nomine pietatis attribuat, quod impium omnium rationi [Col. 0611D] probabilissime constat, quodque ad contumeliam credulitatis universae respondeat.
Qui Ecclesiae falsa tribuit, ipsam dedecore afficit. —Si enim pro singulari Ecclesiarum suarum excellentia sibi ascribunt, unde potissimum fidei nostrae jura succumbunt, omnino hic honor detestabilis [Col. 0612C] aestimandus, qui spebus universorum parturit declinationes et lapsus. Certe si dextram tantopere auro oneres ut vires eo ornatu corporis totius enerves, multum erit hujusmodi inutilis pulchritudo, quae pro particulari decore, officiat universo: sicut ex emergentium frequentia surculorum interitus accidit ramo, imo in arboris corpore toto.
Ecclesiarum consuetudines diversae nil officiunt fidei catholicae. —Porro etiam in iis quae ecclesiastice aut tenentur aut docentur, tanta moderatio hactenus constat inolita ut nullus promulgare praesumat, nisi quod catholicae consonantiae sub ratione, aut exemplo examinatior censura confirmat. Sunt etenim quaedam, quae tenentur, sed non docentur, sicut sunt consuetudines aut jejunandi, aut psallendi; quae etsi [Col. 0612D] diversa sunt actu, nusquam tamen discrepant a fidei sensu, nec aliter faciens argui potest, qui a dissimiliter abstinente, aut canente per intelligentiam nullatenus abest. Alioquin, qui in simili fide diversitatem [ f., fidem diversitate] frugalitatum officiorumque detenderet, ex sui singularitate privilegii [Col. 0613A] schismaticus et merito dici posset. Si ergo diversum quidpiam psallis, dissimiliterque jejunas, non est competens aut idoneum, ut hoc aliis non minora bona tractantibus importunus praedices, aut injungas. Audi Apostolum: Qui manducat, Domino manducat; et qui non manducat, Domino non manducat (Rom. XIV, 3) . De similibus idem judicare in promptu est.
Absque baptismate et Eucharistia fides constare nequit, quorum ubique par est forma. —Sunt praeterea quae tenentur et docentur, uti sunt et baptismatis, ac hostiae Dominicae sacramenta, quae, quia in tantum sunt Christianitati communia, ut sine iis subsistere non valeat fides nostra, sic auctoritate tenentur semper indissimili ubique immota, ut semper et ubique [Col. 0613B] eadem comitetur, praecedat, et subsequatur paris formae doctrina. Paris, inquam, formae, ut quod extrinsecus pronuntiatur, secundum id docentium procedat oratio. In quibus tamen duobus id refert ut sine aqua aut sanguine Christianus esse non valeat, sine Eucharistia vero esse possit, si tamen in ejus constanter fide permaneat. Quod in plerisque potest probari martyribus, sive eremitis, quorum alteri nunquam, alteri semel aut rarissime sumpta, sancto deinceps opere se ei incorporantes, longaeva solitudine sanctificati sunt.
Aliquando fides sine operibus ad justitiam reputatur. —Idem est et in praeceptis, ut vacantibus caeteris, fides ad salutem sufficiens tenenda doceatur. [Col. 0613C] Unde Apostolus: Ei autem qui non operatur, fides reputatur ad justitiam (Rom. IV, 4) . Amplior nihilominus charitati praerogativa tribuitur, dum fidei speique praeponitur, dum sola pro omnibus aestimatur, dum sola opus quasi antonomastice praedicatur: Opera, inquit, manuum nostrarum dirige super nos (Psal. LXXXIX, 7) . Quae sunt communia cujuslibet professionis bonae exercitia. Et opus manuum nostrarum dirige (Ibid.) , id est, meliora charismata, eminentiorem scilicet viam, nos doce. Haec apud nos et tenta docentur, et docendo tenentur.
Praeterea sunt quaedam, quae etsi inter summe necessaria saluti nostrae, de quibus agimus, non computantur, sine quibus vivi recte non potest, tamen et tenentur, et in Ecclesiis praedicantur, sine [Col. 0613D] quorum plane usu, et praesentia multi vitas bene transegerunt, et transigunt, ut sunt cadavera sanctorum; ut pignora, de iis videlicet quae fuerunt in usibus ipsorum. Haec nobis sunt reverentiae ac 330 honori, pro exemplo praesidioque eorum. In quibus equidem ea sola authentica ratio habenda esset, ut is duntaxat diceretur sanctus, quem non opinio, sed vetustatis, aut scriptorum veracium traditio certa firmaret. Is enim quomodo putas, ut ita dicam, sancitur, cujus auctoritatis memoria ulla nescitur, nedum quod nec litteris, aut aperta miraculorum experientia solidatur? Litteris dico ad roborandum efficacibus: sunt enim quam plurimae super [Col. 0614A] quibusque sanctis relationes, quibus potius eorum praeconium apud infideles impiari poterat, quam aliquatenus illustrari. Ubi enim etiam quae vera sunt adeo pannoso, et pedestri, et, ut poetico verbo utar, humi serpenti eloquio proferuntur, imo inconditissime delatrantur, ut cum minime sint, falsissima esse credantur.
Et quomodo talium auctorum subornandae astipulabitur falsitati oratio, quae ex sui indignissima cruditate etiam veritatem ponit in dubio? Et quibus super hujus inflictione naevi parsum putamus, cum non vitas, sed potius nenias aliquorum apostolorum tanta infuscatas fuligine videmus? Et harum rotatus fabularum omnis carri stridore deterior; quam aedificationem afferet piis, qui etiam incentivum blasphemiae [Col. 0614B] suggerit impiis? Quid Thomae historia, nisi strepitus aurium appelletur, cui non semel Augustinus, sed locis pluribus refragatur? (Job XIII, 7.) ( 3 ) Egebat forsitan aut Deus, aut sancti eorum, juxta illud Job, mendacio, ut pro ipso loquerentur dolos. Si ipsi sancti apostoli qui quasi capilli aut barba summo capiti cohaeserunt, hujusmodi fallaciis minime caruerunt. Et nisi ex evangeliis, et suis ipsorum actibus nostrae insignirentur notitiae, aliquorum animos talium figmenta turbarent.
Quid dicam de illis, qui nullis aliorsum testimoniis claruerunt, et ex eo quod scripturis qualibuscunque celebrari putantur, potissimum tenebrantur? Quid super illis agam, quorum nec initia, nec media ulli patent, et in quo omnis laus cantatur, finis [Col. 0614C] penitus ignoratur? Et quis illos, ut se juvare debeant, deprecetur, quos nescit utrum quidpiam apud Deum mereantur? et nonne graviter hominis conscientia offendit, quae eum, de quo nil magnum sperat, Deo pro se intercessorem obtendit? Nonne suae prorsus acumen orationis, imo intentionis obtundit, qui eum quem rogat, utrum commune quid cum Deo habeat, nescit?
Certe vidi quosdam, qui cum diutissime aliquem, ut ferebant, sanctum, ex Britannia delatum pro confessore habuissent, mutato de repente animo pro martyre celebrarunt. Causas cum rogitassem, nil dignius super martyrio hominis, quam de praetermissa confessione dixerunt.
[Col. 0614D] Legi testor Deum, et iis, qui mihi praesto fuerant, cum nimia detestatione relegi: scilicet in Vita Samsonis celeberrimi, apud Francos et Britones, sancti, abbatem quemdam, quem sanctum Pyronem ( 4 ) lectio illa agnominat; cujus cum finem ut beatum putabam rite legendo prosequerer, reperi cumulum sanctitatis, hominem videlicet ebrietate madentem, puteum incidisse, sicque enectum.
( 5 ) Nec illud excidit, quod Lanfrancus Cantuariae apud Anglos episcopus, successori postea suo Anselmo, tunc abbati Beccensi quaestionem infert, super quodam praedecessore suo [Col. 0613D] Elfego nomine. , qui in vincula conjectus, [Col. 0615A] quia pecuniis sese redimere renuit, peremptus est.
Antequam quis invocetur de ipsius debet constare sanctitate. —( 6 ) Quid dicam de iis sanctis, quorum aut finis est in malo propatulus, aut latet utrum bonus an malus, aut inter utrumque fit scrupulus? Jesu pie! cujusmodi sanctus cujus finis constat ambiguus? Antequam ergo eum deprecer, necesse est ut de veritate sanctitatis ejus altercer. Illud dicere audebo profanum, quod ararum pone sacraria altissimos tribunalium instar thronos obtinent, quorum tempus, natalis, ac vita, dies quoque et qualitas mortium in nullius viventis memoria resident. Etsi eos fideles pro nomine sanctitatis honorant, sacerdotes tamen (quod pace ipsorum dixerim) non recte [Col. 0615B] judicant, qui vulgus opinionis suae vento circumlatum non corripiunt, nec emendant. Si enim sine testimoniis ad gradus summos legitime nemo provehitur, illi temere falsis imo sacrilegis vocabulis insignientur, ad hoc ut cunctis mortalibus emineant, proponentur, qui forsitan in loca poenalia relegati, aut in tartara perditum ducti, si sibi profuturum scirent, et facultas suppeteret, opem a mortalibus cum illo divite precarentur.
Ecclesiae praelatorum est, ut debite sanctorum cultui incumbat populus invigilare. —( 7 ) Sit itaque videre pontificum, sit Dei populi videre custodum, quatenus suis provideant, ut si aemulationem Dei habent, hanc duntaxat habere sinantur secundum scientiam, ne peccent, si recte offerant, et recte [Col. 0615C] non dividant. Si, secundum prophetam, Vae eis qui dicunt malum bonum, et bonum malum (Isai. V, 20) : quae major perversitas, quam tales sacris altaribus intrudere, quos fortassis ab ipsis sacris aditis conveniebat extrudere? Si hi e quorum corporibus post mortem miracula effluxerunt, a cruciatibus in anima liberi, ut legimus, non fuerunt, justum enim vix salvari experto didicimus, quid de illis sperare licebit, quorum claritudini neque visus, neque auditus, neque scripta, neque miracula concurrerunt? et certe difficillime credendum 331 signis erat, praeter illa quae bono continuatus initio finis ediderat.
Signa exteriora haud indicia sanctitatis. —Haec [Col. 0615D] etenim ita, ut sic dicam, amphibola reputantur ut sicut dextris sic et sinistris partibus glorias suppeditare dicuntur; qui enim filiis Israel mare Rubrum divisit, Magno Alexandro Pamphylicum. Lege Suetonium, quomodo Vespasianus impactum pedis pollice sustulerit claudum. In promptu quoque est in ortu praepotentum principum, utputa praefati Alexandri, Julii Caesaris, Octaviani; sed et aliorum signa praemissa, et in mortibus habuisse Carolum, et Ludovicum filium ejus prognostica. Unde et nostro tempore in nostrorum, et Lotharingorum, seu Anglicorum regum occasibus, et innovatione regnorum, saepius cometes emersisse conspeximus.
Ludovicus Grossus seu sextus, scrophas curat. Quod [Col. 0616A] Philippo patri criminibus obvoluto negatum est. Id Anglicus rex potestatis minime habet. —Quid quod dominum nostrum Ludovicum regem consuetudinario uti videmus prodigio? ( 8 ) Hos plane, qui scrophas circa jugulum, aut uspiam in corpore patiuntur, ad tactum ejus, superaddito crucis signo, vidi catervatim, me ei cohaerente et etiam prohibente, concurrere. Quos tamen ille ingenita liberalitate, serena ad se manu obuncans, humillime consignabat. Cujus gloriam miraculi cum Philippus pater ejus alacriter exerceret, nescio quibus incidentibus culpis amisit. Super aliis regibus qualiter se gerant in hac re, supersedeo; regem tamen Anglicum neutiquam in talibus audere scio.
[Col. 0616B] § I. Signa et visiones non eorum quorum ministerio fiunt, sed aliorum identidem utilitati inserviunt. —Sciendum ergo plurifariam signorum dona distribui. Sunt enim quidam per quos ac si canales eadem portenta feruntur, et dum per haec aliorum utilitati militant, ipsi eorum quae per eos fiunt exsortes habentur. Quod in loquela asinae et angeli visione, prophetia Balaam (Num. XXII, 27) , et Caiphae (Joan. XI, 51) certissime conjici potest, quia quae exterius sonuerunt, a se penitus aliena fuerunt. Unde et a morientibus cujuscunque meriti multa videmus futura praedici, et de sequentis saeculi statu plurima enuntiari. Inde et secundum hunc modum verba infantium prorsus innocentium solemus appretiari, nam super suis ipsorum, aliorumque eventibus, ab [Col. 0616C] eis solent quasi per hebetudinem plena providentiae dicta jactari. Quod sub sequenti patebit exemplo.
Infantulus videt inter agentem sacra mysteria presbyterum manu puerulum hostiae loco tenentem. —Nuperrime, scilicet Pascha praeterito, die ipsa, cum eadem festivitas ageretur, in urbe nobis contigua Suessorum ( 9 ), mulier quaedam ad ecclesiam proprium infantulum suscipiendae gratia communionis adduxerat. Cumque tempus Eucharistiae conficiendae accederet ( 10 ), et puerulus rerum adhuc omnium inscius, sub praesentia matris a sacerdotis tergo consisteret, vidit in medio altaris, dum res divina geritur, infantulum omni specie pulchriorem inter manus sacerdotis erigi. Quod cum intueretur puerili curiositate, [Col. 0616D] qua visa silere non sinitur, Ecclesia audiente, exclamat ad matrem: «Domina, inquit, nonne attendis quam pulchrum puerum super altare presbyter teneat?» Matrem vero respicientem, nihil hujus visionis attigerat. Post paululum autem, cum post elevationem demitteret sacramentum, et operiret sindone, rursus inclamitat: «Ecce, ait, albo panno involvit eum.»
Cumque cunctis audientibus haec eadem replicaret, capacioris intelligentiae quidam animadvertunt, innocentiam puerilem aliis oculis pulchrum illum puerulum intueri; aliis pallam materialem qua intellectualis obvolvebatur attendi. Ecce ille qui haec vidit, huic saeculo innutritur, nec sequentem spei aestimatur melioris ad vitam. Unde scitur indubie [Col. 0617A] quod visio haec, ejus qui vidit nec prodit meritum, nec amplificat gloriam, sed audientium fidei addit magnificentiam. Et quomodo id suae utilitati aut gloriae vidisse dicatur, qui vix aut nullo modo, utpote infra sensum, quid olim viderit meminisse dignoscitur?
§ II. Reperiuntur porro et alii, quibus nec propter praecedentia merita id provenit, neque iis ex sententia rationis obtingit, sed sine respectu omnis studii ac laboris, pene totius justitiae gloria accidit. Quod in sanctis innocentibus perspicuum constat, qui sine contemplatione aut Dei, aut praemii passi, quidquid Dei est obtinuere in praemio; figuli enim est potentiae facere vas in honorem, facere in contumeliam (Rom. IX, 21) . Ipse nempe est qui objicit: [Col. 0617B] Non licet mihi quod volo facere? (Matth. XX, 15.) Cui enim vult miseretur, quem vult indurat (Rom. IX, 18) . Nec modernae super hoc differtur aetatis exemplum.
Acolythus puer imaginem alloquitur; cui et ipsa dedit responsum. —Apud Sanctiquintinense ( Saint-Quentin ) oppidum, quidam itidem parvulus fuerat, parentum judicio allectus ad clerum; jamque acolythi nisi fallor, gradum subierat. Is ante absidis frontem, inter altare videlicet ac absidem, quadam solemni die hora sacrificii pro officio acturus astiterat. Patenam autem cum hostia quae erat offerenda gerebat. Imago denique a fronte cancelli gypsea, crucifixi Domini speciem praeferens, eminebat, quae non longe [Col. 0617C] a Quintini martyris sepulcro distabat. Cumque imagini 332 assisteret, et offerenda deferret, puerili tam verbo quam sensu ad imaginem dixit: «Vultis, ait, Domine, de pane meo?» Cui ille evidentissime respondere dignatur: «Ego, ait, in proximo tibi de meo pane dabo.» Qui his auditis morbo corripitur, et infra dies paucissimos suo quem brevi tenuerat exutus hominiculo, compos trabeae coelestis efficitur, et ante imaginem, quae id sibi spoponderat, sepelitur.
Haec clero Ecclesiae ipsius referente edidici, et tumulo astipulante rem vidi, et credidi, sicut primum, quod retuli, a domino archiepiscopo Remensi Radulpho audivi. Suessio quoque testatur clerus, populusque Lauduni. Dicit Seneca in libris De beneficio: [Col. 0617D] «Quia qui vicem alienae largitati restituit, mercatoribus exaequatur, qui autem gratuito impendit, Deum imitatur.» Certe et securus dicam, quia multo magis naturale est Deo gratiam impendere quam cujuspiam merito respondere.
III. Sunt praeterea aliqui quorum fides multum de misericordia divina meretur, ita ut ille, cujus cibus est ut faciat voluntatem Patris sui (Joan. IV, 34) , illis potissimum efficientiam suae ipsorum salutis ascribat, quos in expetendo quod ceperant fide animosiores invenit. Unde et ad multos ejus familiare verbum est. Fides tua te salvum fecit (Marc. X, 52) . Quod est dicere: In tantum mihi placet fidei vestrae importunitas ut mei vice vestra ex vobis pendeat [Col. 0618A] sanitas. Quod et novo nostris temporibus ipse monstravit exemplo.
De puella quae postquam voluptatibus indulsisset, et peccata fuisset confessa, a summo vitae discrimine fide sua meruit liberari. —Circa confinia, nisi fallor, Cameracensis, Adartensisque provinciae, juvenis et puella, plurima consanguinitate finitimi, ruri sub eisdem aedibus commanebant. Cumque assiduitas contubernii familiaritatem, familiaritas ineptiae conceptae praeberet ausum, male cautam subito propinquitatem impudens vitiavit incestus. Nec mora, ingestae libidinis juvencula persentiente conceptum, coeperunt mutuo assiduo non sine lacrymis murmure conqueri, infamiam suorum oculosque vereri. Itaque digredi a natali solo constituunt. Sed puella [Col. 0618B] proprii admodum meticulosa reatus, concurrit ad presbyterum, et cum atroci dolore suum confitetur admissum. Quo facto, a rure illo, noctu quasi in exteram secessuri regionem, utrique commigrant. Qui extra agros illos haud procul euntes, marginem putei jam dudum desolati pervium habuere. At juvenis: Consedeamus, ait, ut uteri gravetudinem super oram putei pausando leves. Credidit illa dolis, et cum vecordi juveni assedisset, impulsam a pectore illam nequissimus praecipitavit in puteum.
Cumque post paululum reddita sensibus ex casus altissimi dolo gemisceret, coepit ad eam an viveret quasi compellando clamare. Vivam itaque sentiens querulae vocis mussitatione captata, sensim ad eam lapides praerogare aggreditur. Illico muliercula conticescens, [Col. 0618C] in adjacentem putei angulum non tam quietura quam saxeos imbres evitatura concessit. Et dum nec spiritum, ne motum quidem facientis, impio hauriret auditu, mortuam non minus ex lapsu quam ex lapidum collisione putavit. Recedit itaque et ad propria facinore laetior tecta regreditur. De puella, nisi quod incomitata excesserat, fabula rara fuit.
Igitur in sinu illius caveae constituta, cum desperatissima pastum ne Deo quidem praestolaretur ab ipso, sensit ex eo qui capiti ejus imminebat cespite stillam laticis elabi frequentius, cui ora subjiciens eo tantillo reficiebatur illapsu, ut Sardanapali copias exaequaret. Quid differam? Quadraginta inibi ferme dies exegerat, nec alio victu quam ea quam [Col. 0618D] praediximus fovebatur ex gutta. Interea die infra quadragesimum quodam, subulci et opiliones per agros undecunque compascuos pecora circa viciniam putei ductitabant, in quibus dum discursitant locis, audiunt e profundo vocem suggrunientis ibidem. Qui capita per supremum putei demittentes, humanum ruisse quidpiam inibi ex voce percipiunt, quem dum multa vocalitate civissent, feminam advertunt. Rogitant quaenam esset. Quae et cujas esset, magna clamoris eruptione pertonuit.
Quo audito pastores ad villam proximam Pegasca alacritate se conferunt, illam, quae exitialiter periisse, vel extorris abiisse ab omnibus ferebatur, reperisse se aiunt. Nec mora illo ruit rusticana frequentia, [Col. 0619A] muliebre convolat vulgus, non teneritudo puerulos, non annos pigritia pressit aniles, quin ocior quisque concurreret. Dimittitur quoque qui demersam funibus efferat, et exspectantibus turmis exhibeat. Qua exhibita, et relato tantae salvationis eventu, non intra rus idem miraculi sese fama cohibuit, sed in remotas se regiones, virtus isti tempori prorsus inusitata circumtulit.
Ecce quid valuit fides in poenitentia. Ecce quid valuit in intentione corrigendi perseverantia. Ille fidem habet in poenitentia, qui post confessionis gratiam, ex securitate emendationis conceptae nunquam diffidit de venia. Haec est ergo illa fides quam in omnibus pene praecedentibus patriarchis tanta replicatione commendat Apostolus, ut etiam Raab et [Col. 0619B] Jephte connumeret (Hebr. XI, 31, 32) , qui fidei tantopere praedicatae obscuriores admodum 333 caeteris causas habent. Est autem hujus quae mihi videtur praecipua mulierculae fides, fidelis et irreverberatus in sua ad Deum necessitate concursus. Quae tamen tanta apud Deum est, ut etiam iis, quorum correctio est nullatenus secutura, negare subsidium pietas superna non possit. Unde a prophetis crebro ei ingeritur: Ne moreris, inquiunt, propter temetipsum (Dan. IX, 19) . Et: Propter honorem nominis tui libera nos (Psal. LXXVIII, 9) . Inde et certo certius dicam Deum, qui pietas est, seipsum negare non posse (II Tim. II, 13) , quin et iis qui a se futuri sunt extorres etiam celerius quam justis assistat, dum justos salubriter tentat, et illis quod expetunt ad [Col. 0619C] suum ipsorum judicium citius praerogat.
§ IV. De Erlebaldo, Cameracensi decano, sanctitate et doctrina conspicuo. —Sunt denique et alii, qui non pro sola fide ad subitum sed modernas et supercoelestes glorias multa sancti laboris longaevitate merentur. In Cameracensi Ecclesia, ante hoc ferme biennium decanus, qui et summus aedituus templi fuerat, cui Erlebaldus nomen erat, qui in multis quos circumquaque faciebat ad populum sermonibus, ad fructum verae confessionis ostendendum, idem quod modo retulimus referebat exemplum.
Is corpus proprium gravi abstinentiae fasce profligans, perpetuo cilicii squalore contabuit, in quo vix aut nunquam munditias habuit, in quo tanta vermium ingenitorum scaturiginis instar insolentia coaluit, [Col. 0619D] ut mirum haberetur quomodo id caro humana tolerare potuerit, cum eo nunquam ne quidem cubitando caruerit. Culcitra neutiquam usus, scamnum pene sine ullius sternii fulcro pro cubili habens, nunquam nudus accumbens. Igitur cum vitae hujus propinquaret ad finem, coepit in spiritu gravissime a daemonibus molestari, et ab ipsis veluti per volutabra trahi. Cumque passionis hujus causae ab eum invisentibus quaererentur, intulit hoc sibi apprime a diabolis objici, quod sibi commissum minime plene coercuerat clerum.
Morte igitur sibi obita, cum plurimis bona specie apparuisset, tum maxime episcopo, modo tali, interrogatus ab eodem qualiter secum ageretur, respondit: [Col. 0620A] «Triginta, inquit, iis diebus praeteritis quotidiana sum flagellorum caesione multatus:» Ad quem episcopus: «Et tu, inquit, domine, quam ob causam?» Et ille: «Mirum, ait, est quod dixisti cum scias hominem etsi sanctum, tot, velit nolit, fragilitatum lapsibus subjacere; sed et de iis quae Deo, et mihi confessus es cogitare debueras, ut corrigereris, sicut mihi spoponderas. Ne cuncteris ergo corrigi, quia expedit tibi ut facias.» In natali itaque Domini sibi finis obtigerat.
Hac deinde visione et aliorum aliis publicatis, cum jam secundum seriem earum, et vitae ipsius pietatem sub spe bona de eo omnia crederentur, festum consequenter Paschale transierat. Et ecce in monasterio Brotburgensi, quod multae religionis sanctorum est [Col. 0620B] virginum, duae adolescentulae clarissimae indolis fuerant, quarum cum obiret altera ante Dominicae Resurrectionis diem, a sodali conventa, et multis obtestationibus est obstricta, quatenus carne deposita, si spiritui ejus Deo permittente liceret, ad se rediret, et quid secum boni aut mali gereretur, ediceret. Tantopere enim mutua se dilectione devinxerant, et quae inter vivendum omnium suorum consciae vicissim fuerant, obeuntes non esse nolebant.
Igitur post aliquot puellae mortis ac festi Paschalis dies, cum superstes juvencula dormitorium nescio quid actura petisset, ecce comes amantissima nil funebre, nil horridum praeferens, sed quod gratiosius sensibus poterat apparere, subrutilans repente astitit. Infinito [Col. 0620C] illa stupore succingitur, et haesitanti tamen ore qualiter se ageret, ipsa requirit. «Feliciter, inquit, ago; die enim sanctae Resurrectionis recens actae, dominus Erlebaldus Cameracensis decanus, et ego cum eo, cum immensa frequentiae coelestis laetitia ad omnipotentis Dei faciem recepti sumus.» Dixit et excessit, sed tam cito dimissam immodico dolore compressit. Fuit autem homo iste cum sacerdotio, quo fulgebat, et in Scripturae scientia copiosus, et mihi valde amicitia affinis, cui sicut de ejus honore supremo, ut debeo, gaudeo, utinam a modo inveniar gratiosus. Haec fides operosa commeruit, quae pii laboris commercio Deum sibi effecerit debitorem. Haec ab episcopo Laudunensi domino meo Bartholomeo cum [Col. 0620D] audissem, tot propemodum postea de provincialibus hujus beati hominis testes secuti sunt, qui super hac re indissimilia sonuerunt, quot jam in memoria mea recenseri non poterunt.
§ V. Sicut vera sanctorum acta honori Deo, ita et falsa dedecori vertuntur. —At quia haec signa non tam pro sui novitate quam pro causarum ipsarum reddenda diversitatis ratione retulimus, illud adjiciendum reor, quod sicut evidentia et indubia sunt praecordialiter affectanda, ita fucis aliquibus non facta sed ficta, diris sunt animadversionibus punienda. Qui enim Deo quod nequidem cogitavit, ascribit, quantum in se est, Deum mentiri cogit. Si quis me homuncionem alicujus falsitatis accerseret, aut mihi quod non fecerim fecisse impingeret, multum [Col. 0621A] mihi horrori et odio esset. Et quid eo funestius, desperatius, damnatius, qui ipsum totius puritatis Deum fontem solo 334 ambitu foedissimae voluntatis attaminat?
Puer defunctus velut sanctus imprudenter colitur. —Certe vidi, et retulisse me pudet, vulgarem quemdam puerum militis alicujus, ut ferebatur, armigerum die Parasceves biduo ante Pascha proxima Bellovago villa occubuisse; attinebat autem viri cujusdam praedicatissimi abbatis. Coepit mortuo illi pro sacra illa in qua obierat die gratuita sanctitas imputari. Cumque id rustici rerum novarum cupidi celebrassent, repente oblationes et cerei ab omni agrestium pagensium vicinia ad ejus tumulum comportantur. Quid plura! Tumba superstruitur, locus [Col. 0621B] ille domo aedificata praecingitur, ab ipsis certe Britanniae finibus ad eum peregrinantium soli rusticorum, nullorum vero procerum cunei tendebantur. Videbat haec ille sapientissimus abba cum suis religiosis monachis, et munerum comportatorum blandiente frequentia, infecta miracula fieri supportabat. Etsi in profani vulgi avaris pectoribus capi potuerunt fictitiae surditates, affectatae vesaniae, digiti studio reciprocati ad volam, vestigia contorta sub clunibus. Quid facit modestus et sapiens, qui praefert propositum sanctitatis, dum fautorem se praebet in talibus?
Crebro teri perspicimus ista susurro, et facta feretrorum circumlatione ridicula, et eorum quos a rabie declamandi rabulos Hieronymus vocat mendaciis [Col. 0621C] quotidie cernimus alieni marsupii profunda nudari. Quorum tanta nebulonitate concutimur, tanta divinorum adulatione ferimur ut juxta praefatum doctorem, scurras, helluones, et catellaneos liguriendo exsuperent, corvos ac picas importuna garrulitate praecedant.
§ VI. Quid de falsis reliquiis ipsomet praesente Guiberto actum fuerit. —Sed quid crimen in numerum jacimus, si non ad errorem potius improbandum speciale aliquid inferamus? Celeberrima quaedam Ecclesia hujusmodi circumvagationes agebat, et ad sui reparationem damni quaestus adhibito prolocutore quaerebat. Cumque super reliquiis suis sermonem plus aequo extuberat, prolato phylacterio ait: (Ego autem impraesentiarum) Sciatis, inquit, quod [Col. 0621D] intra hanc capsulam de pane illo, quem propriis Dominus dentibus masticavit, habetur, etsi minus a vobis creditur, ecce heros, ait (iste de me autem dicebat), quem vos in litteris plurimum valere testamini, verbo meo si necesse fuerit testis assurget. Fateor, erubui, cum audissem, et nisi eorum praesentia, quos ille auctores habere videbatur, reveritus essem, ut pace ipsorum potius quam illius qui loquebatur, agam, falsarium ostendere debuissem. Quid dicam? ne monachi quidem, nedum clerici, ab hoc turpi emolumento se continent, ut res haereticas super fide nostra etiam me audiente pronuntient. Juxta enim illud Boetianum: «Jure insanus judicarer, si contra insanos altercarer.»
§ I. Tabulis ecclesiasticis quinam ascripti censendi sunt. —Sed ut res quae prae manibus est, liberius valeat praevideri, de iis, qui appellantur sancti primo tractandum. Certe cum pro sanctis habeamus apostolos, et quos pro martyribus tuto probavit Ecclesia, certe super confessoribus serior sententia ferri potest. Martyres plane etsi scripta conticeant, solius praerogativa sanguinis extulit, nec quaeritur in martyre quae vita praecesserit, cum ad vetustissimorum repurgia criminum cruor ipse satis sit. Jesu bone! quidni, cum ad omnem gloriae sufficientiam etiam sceleribus abolitis potis sit, poena enim ipsa sicut ante baptismum, ita post baptismum culpas oblitterat, et vices agit lavacri, ac salvationis, imo [Col. 0622B] clarificationis certissimae effectrix est. Poenam dico quam rectissima causa praecesserit, proinde in canonibus praecipitur (Concil. Eliberit. can. 60) , ut si quis reperiatur idola destruens, et pro hoc ipso eum contingat interimi, ut non pro tali occubitu martyr habeatur. Et certe hic bona causa videtur; sed quid quod intentio causae aliquoties depravatur. Donatistae non imparia martyribus passi sunt, et quia extorres a charitate fuerunt, frustra tulerunt. Reliquiae Manichaeorum pridem Suessionis zelo Dei plebis arserunt, sed extorres a justa causa, solummodo addemnatis corporibus sibi damno fuerunt. Super quibus in libris Monodiarum mearum laciniosius dixi.
Monodiarum librum edidit Guibertus. —Si ergo [Col. 0622C] de martyris sanctione sententia tanta ambiguitate profertur, de confessoribus, quorum finis minus aliquoties certi habet, quae censura ferenda? Si in Martino, Remigio, ac similibus totius Ecclesiae sensus adaequitat, quid de eis proferam, quos praefatorum aemulum per villas ac oppida quotidie vulgus creat? Cum enim alii alios summos conspicerent habere patronos, voluerunt et ipsi quales potuerunt, et fecere [ f., facere] suos. Sic poetae cum primo opuscula nobilia emisissent, postmodum ipsorum aemulatione quique inertium ducti, «scripserunt (ut ait Horatius), indocti, doctique poemata passim.» Artium repertores, et qui suis aurea saecula duxere temporibus antiqui in deos deasque levarunt, medii tantopere numerosa numina cumularunt ut postremi, [Col. 0622D] abrogatis quibusdam, quosdam secernerent selectosque vocarent. Samaritae relegatis in Babyloniam Judaeis deos sibi conficiunt: «Unaquaeque, inquit, gens fabricata est Deum suum (IV Reg., XVII, 29) .» 335 Babylonii fecerunt sibi Socoth Benoth, Cuthtei Nergel, et alii alios. Apud beatum Gregorium (Pastoral. part. II, cap. 11, initio) constat quod is, qui displicet, cum ad intercedendum mittitur, irati animus ad deterius provocatur. Sed omnes diffitentur se tales qui displiceant patronos elegisse.
Quem sanctum nescit cum quis orat, peccat. —Dicant ergo mihi quomodo sibi illum patrocinari aestimant, de quo quidquid est sciendum ignorant. [Col. 0623A] Nusquam de eo scriptum praeter nomen invenies. Caeterum, tacente clero, anus, et muliercularum vilium greges, talium patronorum commentatas historias post insubulos, et litiatoria cantitant, et si quis earum dicta refellat, pro defensione ipsorum non modo conviciis, sed telarum radiis instant. De quibus ergo ne suspicio, quales fuerint, residua quidem exstat, quis hos nisi extreme demens ad pro se interpellandum provocat? Et oratio illa quid valet, ubi orantis animum ejus quem Deo pro se praetendit omnimoda incertitudo remordet? Quid, inquam, prodest, quae sine peccato nunquam est? Si enim oras quem sanctum nescias, in eo ipso peccas, quo veniam impetrare debueras, quia non recte dividis cum recte offeras. In quo plane orans dubitas, Deum [Col. 0623B] nullatenus placas; sed dum de tua petitione diffidis, irritas, ad ejus namque injuriam respicit, ad quem is prolocutor dirigitur, quem non novit. Et quomodo tibi proloquatur qui tibi suspectus habetur? Et si bene non opinaris de eo, quid te meriturum credis ab ipso? Dicit quodam in loco Ambrosius: «Super me debet esse cui me committere paro.»
De cujus itaque statu omnino ambigis, talem petere nonne insani prorsus est capitis? et quem ignoras utrum melior te sit, quare postulas ut penes Deum pro te sit? Vide Dominum usque ad translationem montis fidei meritum commendantem, et haesitationem cordis aperte vetantem (Matth. XXI, 21) . Ac si diceret: Si quid magnum proponitis, quantumcunque illud est, si vel parum haesitatis, [Col. 0623C] amittitis, et multo tolerabilius est de suo merito quemque diffidere quam de eo in quo spes tua penes Deum pependerit, patrono tuo videlicet, desperare. Quia enim minus tibi attribuis, illum adhibes, et certe nosti quia si interpres tuus falsitatis arguitur, quidquid impetrare potueras, perdes.
Apertis argumentis corpus B. Virginis glorificatum asseri non potest; nefarium tamen est credere illud corruptioni obnoxium, reliquisse Filium. Ratio suadet in coelum fuisse assumptum. —Sed quid in iis diu versor cum tanta sit in totius sanctae Ecclesiae ore pudicitia ( 10* ) ut etiam Matris Dominicae corpus resurrectione glorificatum dicere non audeat, ob hoc videlicet quod necessariis argumentis comprobare non valeat? Et cum vas illud omni creatura post [Col. 0623D] Filium praeclarius, quod Dominum majestatis universorum contulit, quod nunquam ulli ne angelicae quidem naturae licuerit, irremuneratum, inhonoratumve dimisisse ad experientiam corruptionis credere nefarium sit (praesertim cum quod corpori suo glorificando debuerit, materno corpori, ex quo est quod est, redhibere obnoxius sit), resuscitatum nequaquam dicere audeamus; nec ob aliud profecto, nisi quod probabilibus indiciis id asseverare non possumus. Etsi enim alias in dissertione sacrae paginae ratio aliquoties sola conveniat, rationem autem adhibita Scripturarum in se exempla contineant, hic tamen etsi ratio eam ad integrum corpore resuscitato clarificatam opportunissima undecunque comportet, verum quia evidentia probamenta non [Col. 0624A] suppetant, credere quidem de ipsa quidquid glorificatius est, etsi tacite possumus, neutiquam vero approbare valemus.
Ratio plane procul dubio evidens videtur, ut cum multa quorumcunque sanctorum corpora cum ejus Filio resurrexisse credantur, illa, cujus caro non altera quam Filii est, praesertim quae nulla Patris nisi sola sancti Spiritus in conceptu ejus fomenta cognoverit, quomodo sub legibus antiquae maledictionis in pulvere terrae resederit, quae auctorem benedictionis singulariter electa protulerit, cum sine detrimento, si dicere audeam, carnis Filii esse non possit, si Matris carnem sub communi sorte dimiserit, et privilegium peregrinae carni contulerit, quod Matri suae, ipsius verae carni, negaverit? Latenter [Col. 0624B] quidem id minime sentire vetamur, quia tamen testimonia non adjacent, asserere prohibemur.
Recusat auctor incerta atque incognita sanctorum acta conscribere. —Si de illa cujus gloriam metiri omnis creatura non praevalet, ea quae praemissa sunt docere non possumus, de iis quorum salus et perditio incerta sunt, quid nisi silentium sempiternum imperare debemus? Porro sunt quaedam de aliquibus scripta, quae multo deteriora neniis ne subulcorum quidem essent auribus inferenda. Certe cum plures sanctis suis summas antiquitates attribuant, moderno tempore eorum scribi vitas expostulant. Quod a me profecto saepe petitum est. Ego autem in his quae obtutibus subjacent, fallor; et de iis quae nemo unquam viderit, quid veri profiteor? Si dicerem quae [Col. 0624C] dici audivi, et etiam sum rogatus ut super laude horum tam ignobilium dicerem, quin etiam ad populum declamarem; et ego, si quaesita dicerem, et illi, qui talia suggerebant dicere, publico pariter cauterio digni essent.
§ II. De sanctorum reliquiis quarum nullum prorsus est dubium. Constantinopolitani et Angeriacenses monachi caput S. Joannis Baptistae habere testantur. —Sed iis, quos sui ipsorum auctoritas exauctorat, omissis, eos, quos certitudo fidei exsequitur, attingamus. Certe et de ipsis 336 error est infinitus, aut hi illum, et eumdem alii habere se asserunt, verbi gratia ( 11 ), caput Baptistae Dominici cum Constantinopolitani habere se dicant, Angeriacenses monachi idem se habere testantur. Quid ergo magis [Col. 0624D] ridiculum super tanto homine praedicetur, quam si biceps esse ab utrisque dicatur? Sed abrogatis ludicris seria attendamus. Cum ergo constet id quod nusquam geminari potuerit alterutros habere non posse, perspicuum est hos, vel illos, plurimae falsitati succumbere. Quod si in hac re quae tota pietati commilitat, mutua ad se versum arrogantia mendacioque confligunt, pro divinis daemoniaca agunt. Alterutri ergo qui decipiuntur atque decipiunt, idipsum profecto quo se jactitant, indebite colunt. Quod si indignum aliquid ab eis colitur, ecce quanto discrimini series ei obsequentium universa addicitur. Quod si Joannis Baptistae non est, alicujus vero sancti est, non mediocre tamen mendacii malum est.
[Col. 0625A] Nullum de corporis S. Firmini existentia in Ambianensi Ecclesia, sed in Dionysiano monasterio evidens testimonium reperitur. —Quid de capite Joannis ago, qui de innumeris sanctorum corporibus itidem in dies audio? ( 12 ) Plane decessor meus Ambianensis episcopus, cum corpus Firmini martyris, ut putabat, quatenus de theca in thecam efferret, nullum inibi pitacium, ne unius quidem litterae testimonium, quis ibidem jaceret, invenit. Ab Atrebatensi, et ipso Ambianensi episcopis, audivi quod refero. Qua de re urbis episcopus plumbeae laminae mox inscripsit, quod illic conderetur: Firminus martyr Ambianorum episcopus. Nec mora in monasterio Sancti Dionysii idem actitatur. Parata ab abbate ornatiori capsa dum inde extollitur, dum cum membris caput [Col. 0625B] evolvitur, membranula in martyris naribus reperitur, in qua quod esset Firminus Ambianensis martyr expromitur.
Igitur Ambianensibus cum nil in tanto astipuletur negotio, aliis autem e regione cum vel vocem testimonia qualiacunque suppeditent, ratio, quaeso, cujuslibet judicium factura consedeat? Quidquid in plumbea a Domino episcopo scriptum est lamina nonne jure cassabitur, cui in conscriptione illa nil prorsus testificatur? Et certe Dionysienses illi quomodocunque vel mutiunt, qui saltem litterulis utcunque subnixi sunt. Qui ergo venerantur quod nesciunt, etsi sanctum quid sit, nunquam tamen sine magno periculo sunt. Si alias, in enormi multum sacrilegio. Quid enim magis sacrilegum quam [Col. 0625C] pro divino excolere non divinum? Quae namque Deo pertinent divina sunt. Et quid Deo pertinacius quam illi qui Deo unicorpores sunt?
§ III. S. Exuperii loco, Exuperii rustici corpus subinfertur. —Audi quod querimonias nostras elucidet, et de iis quae sunt praelata dijudicet. Odo quidam Bajocensis episcopus, Roberti comitis Northmannorum naturalis filius, et Guilelmi senioris Anglorum regis naturaliter frater, sanctum Exuperium praedecessorem suum castro Curboilo cultu permaximo honoratum desiderantissime requirebat. Cumque Ecclesiae cui inerat aedituum centum denariorum libris munerasset, ut eumdem ab ipso reciperet, ille male argutus aucupato cujusdam rustici Exuperii nomine tumulo eruit, et ad episcopum detulit. [Col. 0625D] Interrogat episcopus utrum sancti Exuperii quod intulerat esset, necne, quin etiam sacramentum ab eo exigit. Hoc, inquit, jurejurando tibi asseverabo, quod corpus Exuperii sit, de sanctitate autem nunquam, quia multis id praenomen ascribitur, quorum sententia longe peregrinatur a sancto. Igitur hoc modo episcopus aequivocatus a fure quievit. Oppidanis autem mercimonium de patrono suo quod fecerat custos inclaruit. Qui conventus ab ipsis, respondit: Revisite signa feretri ejus, et nisi illibata videritis, luam poenas.
Ecce quantum totius religionis dedecus coemptio episcopalis evaluit, dum, promoto tam profane rustico Exuperio, sacro Dei quo intrusus est altario [Col. 0626A] accessit, nunquam fortassis desitura contagio. ( 13 ) Tanta indissimiliter facta ubique loci memoriae meae sese subjiciunt, ut ad referendum tempus viresque deficiant, cum non de integris eorum corporibus tantae, quantae de membris et membrorum particulis fraudes fiant ( 14 ), dum ossa vulgaria pro sanctorum pignoribus venundanda dispertiant. Hoc plane fit per eos qui, juxta Apostolum: Quaestum existimant pietatem (I Tim. VI, 5) , dum quod esset, si saperent, suarum conducibile saluti animarum, hoc excrementa efficiant crumenarum.
§ I. Defuncta sanctorum corpora non auro aut argento includi debent. —Sed haec omnia a perversitate [Col. 0626B] radicis emergunt, quae non est alia quam quod eisdem adimitur quod communi sorte debuerat omnis commereri humana natura. Si enim certo certius de terra hominis origo consistit, et persoluto mortis debito in eamdem ex primae damnationis legibus recidit, praesertim cui dictum est: Terra es, et in terram ibis: Deus, mea sententia, nec praesenti, nec secuturo cuipiam dixit: Aurum vel argentum es, in aurum vel argentum ibis. Ut quid, precor, homo a sua natura, imo a Dei imperio eruitur, ut quod conditionaliter nulli competit, aureis vel argenteis conchulis inseratur?
Si vir sapiens alia praeter terram humanorum 337 corporum sciret receptacula, non diceret: Quod grave jugum super filios Adae a die exitus [Col. 0626C] de ventre matris eorum, usque dum redeant in matrem omnium (Eccli. XL, 1) . Nota quam concinne dictum sit, matrem eorum et matrem omnium. Si mater mihi dicitur, quae ventris loculum, et hunc immutabilem, qui alterari non potuerit, praebuit, consequentius et mater ipsa est, quae materiam essendi mortalibus dedit, et plusquam mater est plane, quia, quod secundis non licet matribus, iterato nos recipit. Quocunque enim apparatu sarcophagorum amoliri a te tactum terrae volueris, velis nolis, terra fis. Et quae dignitas ut quis auro argentove claudatur, cum Dei Filius saxo vilissimo obstruatur? Quod a saeculorum primordiis ne superbissimis quidem regibus constat inolitum, nec unicum memoriae meae suppeditatur exemplum; et [Col. 0626D] cum infinitas thesaurorum copias sepulcris immergerent, ( 15 ) nunquam legisse me memini quod loculis aureis seu argenteis marmora pura mutarent, Quae Dei aemulatio est, sed non secundum scientiam (Rom. X, 2) , ut fides nullum fructum afferens, sed quae multum pariat indecens, nostro tempore commentetur, quod nulli unquam religioni, nullis usquam divitiis exhibitum a saeculo comperimus.
E tumulis erui corpora sanctorum Guiberto non probatur. —( 16 ) Certe si sanctorum corpora sua, juxta naturae debitum, loca, id est sepulcra servassent, hujusmodi quos recensui errores vacassent. Per hoc enim quod e tumulis eruuntur, membratim [Col. 0627A] huc illucque feruntur, et cum pietatis obtentus occasio circumlationis exstiterit, ad hoc subeunte nequitia detorqueri coepta est intentionis rectitudo, ut pene quae simpliciter fieri consueverant corrumperet universa cupido. Si tanti loco meriti Tobiae mortuorum sepultura ascribitur, ut inter caeterarum beneficia humanitatum Raphaelis specialiter fere testimonio collaudetur, et ante Dei oculos grate admodum delata dicatur (Tob. XII, 12, 13) , quid impietatis et culpae putamus obtineat, qui corpora naturali debito privans quavis levi occasione molestat? Et quae non dico levior, sed importunior occasio quam ut discipulus praeponatur magistro? ille lapidi intrudatur, hic auro claudatur? ille nec pene subtili sindone obvolvatur, hic palliis aut sericis, [Col. 0627B] aurove textili subcingatur?
( 17 ) Apud splendidissimum papam Gregorium, hi qui corpora Pauli apostoli, Laurentiique martyris inscii conspexere gravissime sunt puniti. Quid de iis judicii proferetur, quibus avaritia sola in causa est, et sanctorum corpora faciunt irrequieta dispergi, imo, ut sic dicam, pro sola oblationum illatione quotidiano ostentui haberi? Solent namque pyxidibus eburneis aut argenteis nuda sanctorum ossa contegere, et ad tempus et horam pretio sese ingerente retegere. Spiritus Samuelis, qui, ut spiritus naturali alacritate vigebat, per Pythonissam inquietari se quia evocabatur, queritur (I Reg. XXVIII, 15) , et ossa materialia quae hac illacque dispersioni patent, si possint justissime non querantur? [Col. 0627C] Jacob et Joseph tantopere de sepulturis mandant (Genes. XLVII, 30; L, 24) , et omnes sancti sepulcra sibi praeparant, de reportandis ad genitale solum ossibus operam gerunt, in domo sua, id est in parentela, inter scilicet contribules suos non sepeliri, quasi pene damnari metuunt: quid aliud videtur nisi quod corpora ad resurrectionis gloriam immutanda omnimodis magni pendunt?
Si nemo, id est ratione se agens, carnem suam odio habuit (Eph. V, 29) , quin escae ac potus obsonia quotidianae indigentiae comministret, quanto magis illud, in quo necessitati luxuria nulla communicet, ut in haustu victualium aliquoties contingere solet, praecordialiusque quamvis sumptuoso [Col. 0627D] tristis hujus, ut ait poeta, ministerii ambitu, spem ad melioris vitae statum porrigens exstruere debet, ubi liber ab hieme saeculari, et praesentium tutus ab imbre turbarum, vocem archangeli surgere jubentis exspectet? Si hujusmodi vocat Apostolus dormientes (I Thess. IV, 12) , ego tales existimo inquietare nefarium, praesertim cum in hac ipsa quiete neminem qui evigilare compellat alium praestolentur, nisi eum qui faciat de mortuis viviscentes.
Dicat quisque quod sentit, securus plane ego inferam, ( 18 ) non Deo, non sanctis ipsis unquam fuisse placitum ut eorum cujuspiam debuerit reserari sepulcrum, aut dirimi per frusta corpusculum. Apud gentiles respectu humanitatis omnino inopibus [Col. 0628A] pollinctorum, et vespillonum generaliter obsequebantur officia, et vulgaris sandapilae, et certe quorum spes, intereunte corpore, pariter interibat, et nos eorum busta suffodimus, membra dividimus, quos sane plurimis documentis super hac motione irasci comperimus!
Plane Gregorius (lib. XXXI, epist. 30) , cum Pauli apostoli caput ab Augusta, nisi fallor, Tiberii peteretur, ( 19 ) se prorsus id non audere respondit, illa quam superius dixi super ejus repertoribus animadversione praetensa. Eadmundus apud Anglos non ignobilis gloriae rex et martyr existit, cujus in sui tuitione corporis zelum vellem sancti aemularentur caeteri, qui in statu dormienti simillimo huc usque persistens a nemine videri se dignatur aut tangi. [Col. 0628B] Nostra enim aetate, ut ea quae in ejus passione leguntur taceam, ( 20 ) abba quidam ejus loci plus aequo curiosus, utrum, uti vulgabatur, caput ejus post abscissionem corpori esset unitum, praemissis jejuniis cum 338 quodam suo monacho adnitente tentavit; sed tentationem illam tanta confestim punivit infirmitas ut in neutro ulla deinceps remaneret manuum utilitas.
Si sic quietum suis tumulis fore quemque liceret, super corporum, pignorumve sacrorum mutatione sine concambio altercatio tota sileret, nec ii illum, illi eumdem habere se dicerent, si illibata universorum, ut justum esset, monumenta manerent, et dum omnes in sibi attributa terra immoti quiescerent, fraudes, quas praelibavimus, super [Col. 0628C] eorum multifida distributione non fierent, nec indigni dignorum loca tenerent.
§ II. Non peccant qui reliquias cujusdam sancti pro alio venerantur. —Quaeritur quoque ab aliquibus utrum eorum reliquiae cum alterae pro alteris honorantur, et non sint ejus, cujus esse putantur, aliquid perniciosum colentibus importare credantur. Quod ego non aestimo: cum enim Dominus de eis dicat, ut sint, inquit, unum sicut et nos unum sumus (Joan. XVII, 22) , cum ipsorum universitas sub Christo capite sit quasi quaedam identitas corporis, et unus cum Deo sit spiritus ipsi adhaerentis, inter eorum ossa qui sancti sunt, non est error si alia pro aliis excolantur, qui commembres in sui auctoris corpore dignoscuntur. A quo sensu non discrepare [Col. 0628D] videtur, quod quatuor coronatorum festivitas sub aliorum quinque martyrum nominibus ex Romana auctoritate recolitur (die 8 Novemb.).
Qui certe sanctum existimat, colitque, quamvis talis non sit, fructum recipit orationis apud Deum. —Sed ad haec forsitan quivis quaerat utrum Deus simplices quosque exaudiat, cum per eos invocatur quos esse sanctos non constat. Cui respondendum, quia sicut Deum, qui eum, de quo est incertus exposcit, irritat; ita eum si fideliter sanctum illum credens, qui non est sanctus exoret, placat. Verbi gratia, ponamus aliquem qui eleemosynam putet esse peccatum: si ergo is scienter eleemosynam faciat, revera profecto ex conscientiae intuitu peccat, [Col. 0629A] cum tamen aliorsum vere sit bonum quod faciat. Ita plane si sanctum quis aestimet, quem sanctum quidem dici audiat, sanctum vero esse non constet, si eum praecordialiter, et secundum fidem interpellet, apud Deum, qui causa et fructus est orationis, intentio deprecantis tota defigitur, quocunque modo animus per simplicitatem super suo intercessore errare videatur, et quod sub spe boni honoratur, nunquam a boni remuneratione cassatur.
Si enim recipias prophetam in nomine prophetae, id est qui solum, sine re, aut justi aut prophetae nomen [Col. 0630A] exhibeat, tu prophetae aut justi meritum praemiumque sortiris (Matth. X, 4) , quo ille justus ac propheta fraudatur, qui solum utriuslibet nomen habitumque praetendit. Et certe multi parum litterati in suis creberrime precibus mentiuntur, sed auris divina intentiones potius quam verba metitur. Si enim, cum debeas dicere: Adsit, dicas: Absit nobis, Domine, virtus Spiritus sancti, si cum singultibus ores, non tibi officit. Non est Deus grammaticae curiosus vox eum nulla penetrat, pectus intendit.
EXPLICIT LIBER PRIMUS.
Igitur iis, ac si prooemio futurae nostrae disputationis, explicitis, ad fundamentum quod in initiis jecimus, pretiosos fidelis eloquii lapides apponamus, et nucleum difficillimae et a multis mihi propositae quaestionis terendo, et quasi dentibus effringendo quaeramus. Ob hoc nempe densissima tractatus praeteriti veluti rudera exhausimus, ut licentius circa nodum, utinam Deo favente, solubilem, elaborare possemus.
Cum quidem super sanctorum reliquiis, quid cogitandum, quid agendum sit hucusque dixerimus, illud dispositioni nostrae omnimodo supersedit quod dentem Salvatoris, quem novennis forsitan exigente natura emisisse potuerit, quidam in vicinia nostra se [Col. 0629C] habere contendunt. Nec desunt alii qui umbilici superfluum quod nuper natis abscinditur, sunt qui circumcisi praeputium ipsius Domini habere se asserunt, de quo magnus Origenes, «Fuere, ait, quidam qui de ipsa Domini circumcisione non erubuerunt libros scribere.»
339 Duobus ergo sequentibus omissis, primo capitulo quod nos propinquius urget haereamus. Hoc enim abrogato, liquidius exinanientur et caetera. Etsi probari potest hoc in terra resedisse de ejus proprio, miror quam vicissitudinem nobis noluerit dimittere in corpore figurato, figurato, inquam, quod sic umbra fit secundum speciem ut non discrepet a virtutis efficacia secundum praecedentem [Col. 0629D] veritatem. Praecedens autem, ipsa est personalis veritas, in quam refertur et identificatur significatum. Quod enim ob sui memoriam tradidit faciendum, indubiam suae proprietatis praesentiam refert. Quae tamen hic praesentia, si aliud esset quam ipsa proprietas, non major esset quam annuli conjugalis penes uxorem praestantia. Ad uxoris enim memoriam, annulus vicissitudo fieret mariti. Alterum ergo sicut nascendo de Virgine, patiendo in cruce aliquantula temporum mora praecessit, dedit causas [Col. 0630B] alteri, quod ad ejus, ut sic dicam, vicariam identitatem sub ejus exemplo successit.
Inde a me potissimum illud primum veritas appellatur, de quo ista quae agimus tractabilia nobis sacramenta manarunt, quia qualemcunque recipiat veritatem illud quod a primo sub figura demittitur, primum tamen principaliter verum est, quod causam subministrat illi, quod ab eo derivatum est. Illud enim procul dubio veritas principalis et est et dici potest, in quo nil aliud adumbratur quam capi intuentium atque tractantium tam sensibus quam intellectibus valet. In altero autem, etsi omnis habenda veritas est, principale tamen non est, quia a principali inflectitur quod est, et ad id reciprocari sibi semper convenit, cujus species ac relativum est.
[Col. 0630C] Speciem vero non particularitatem, sed figuram, quam usus exterior praetendit, accipio, cum sit hoc totum quod est praecedens suum. Unde et in psalmo Spiritus principalis Pater appellatur (Psal. L, 14) , non quod secundum divinam essentiam Filio et sancto Spiritui principetur, sed quod Filii ac sancti Spiritus ab ipso origo deducitur. Unde qui in psalmo principalis dicitur, personarum tamen ultimus nominatur, cum ex ipsius ore Filii in tribus vocabulis primo ponatur, ut a propheta evidenter innuatur, in natura illa quod nil prius, nil posterius habeatur, licet grata levitas substantiis subsistentiarum quasi origines supponere machinetur, cum neutrum in divina essentia capi posse videatur, cum sola essentia, [Col. 0630D] dum de divinis agimus, dici convenientius aestimetur. Cum enim subsistentia ab aliquibus substantiae origo dicatur, qui vigilat diligenter attendat quomodo in Deum substare ac subsistere cadat, cum humani capacitas ingenii, et linguae humanae licentia nil praeter essentiam de Deo habilius dicat
§ I. His per excursum dictis, tandem repetamus omissa. Illud itaque principale corpus, quod materiam sequentibus praestitit sacramentis, si sui residuum [Col. 0631A] in terra dimisit, parte provecta ad superos, quae necessitas fuit nos quasi alterius corporis in hac vita oppignerare mysterio, cum satis omnino esset de propriae carnis ejus gaudere residuo? Et certe sine ullo intellectualitatis acumine, sine ulla experientia contemplandi, carnis nostrae adjacebat obtutibus, Dominicae carnis quas praedixi particulas intueri, et digitis attrectare, nec opus erat per vini panisque materiam, rerum videlicet apparentium, fidei, juxta Apostolum, nostrae substantiam exercere (Hebr. XI, 1) . Plurimum enim animus exercetur, et quasi extra suae habitationis castra egreditur, cum ex intentione visibilium invisibilia speculari docetur. Gratiosum plane est, et cunctis desideriorum aestibus affectandum, rem quae est excolenda [Col. 0631B] ipsam sine typis, sine figurarum velaminibus, prae visibus habere, ardere praecordiis, ulnis cordis astringere. Et cum Deum non lateat amorem eorum quae videntur et sensibus adjacent, affectuosius in hominum sedere ac haerere judicio, nunquam decuit ut qui in ejus semper possumus delectari proprie proprio, impenetrabili multis subtilitate fatigemur potius quam jucundemur umbratico.
Cum ergo sufficeret tantillum illud residui, si tamen tantillum dici potest, quod toti mundo praeponderat, ad gaudii universalis fideique tenorem, quid Jesus Dominus in figurata rursus hostia carnem suam mortalibus dat obsidem? Certe securus dicam, quia frustra ad sui monimentum vicarium dimisit corpus, qui tot portionum, quae sui sufficerent facere [Col. 0631C] mentionem, in terra reliquerit munus. Haec, inquit, quotiescunque feceritis, in mei memoriam facietis (I Cor. II, 25) .
Scire velim quam de se haberi memoriam affectat, et cur alia, quibus magis inter suos celebretur, inducat, cum non dico tot ac tantae partes, sed ad totius mundi concursum corporis ejus, quod de sancto Spiritu Virgo conceperit, minutia in atomi modum vel una sufficiat. Videtur autem mihi quasi sit dicere: Cum nihil in terra resideat, unde mea apud vos memoria recalescat, ubi enim nihil sensualitati vestrae praestat, quod 340 intellectualitati praesentiam meam innovando exhibeat, dignum est ut tale quid vobis a me fiat, unde me vobis pro me [Col. 0631D] restituam, et de mei apud vos praesentia quam amastis et adhuc desideratis, nihil imminuam. Quid aliud praelibatus sermo, si vigilanter attendas, resonare videbitur?
Duo ergo erunt corpora nobis ad hanc memoriam inculcandam praestituta? Nonne apostolis, sed contra solum Judam agens, loquitur: Pauperes semper habetis vobiscum, me autem non semper habebitis? (Joan. XII, 8.) Sed ne hoc contrarium aestimetur illi promisso: Ego autem vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII, 20) , sciendum procul dubio quia hoc intelligendum est de tutela, in quantum Deus est, spirituali, illud de praesentia corporali. Quod si de praesentia hac agitur, profecto qui dentem ejus, vel [Col. 0632A] umbilicum, seu quod legitur circumcisum sibi arrogat, usquequaque mentitur. Quod enim dicit, me, quidquid humanitus unquam fuit, complectitur.
Quod si particulas illas illum esse negas, partem pro toto, et totum pro parte poni posse forsitan ignoras, synecdochice nempe non solum loqui Scripturas, sed et ipsos quosque illitteratos et vulgares hac figura sermonum uti, nulli non perspicuum. Si enim tibi casu quolibet pedem, manum vel ultimum unguem atteras, et interrogeris quid habeas, nonne illico infers: Laesi me, inquis? Et quota pars unguis ad totum? Si te laesum non diffiteris cum perminima tui particula quatitur, illud me quod semper ab ipsis haberi non posse fatetur pari sensu tenebitur. Si amicos, animarum nostrarum dimidium, et propinquos [Col. 0632B] sanguinis, carnem nostram appellare solemus, cum singuli dicimus me, quid aliud quam totum quod est in nobis et ex nobis exprimimus? Certe si sanguinem minuas, capillum tondeas, reseces unguem, et rogitaret quis cujus essent haec, aut tua esse, aut de te responderes. Si de agro aut corio fieret subcisivum, non ideo non esse de agro aut corio quod excisum fuerit, nisi insanus asseret.
§ II. Quod in sumptione corporis Christi efficiat meritorum inaequalitas. —Audi adhuc antequam ad arctiora contra te progrediamur, quod partem tuam premat, ab eo ipso Domino alibi dicitur: Qui manducat me vivit propter me (Joan. VI, 58) . Ecce, sicut superius diximus: Ego vobiscum sum (Matth. XXVIII, 20) . Et: Me non semper habebitis (Joan. XI, 8) , diversa [Col. 0632C] sonare, ita primum illud me aliud significat quam secundum. Est enim dicere: Qui exterius meum, carnem videlicet et sanguinem, manducat, vivit ex eo ipso quod interiorem hominem illuminando vivificat. Cum ergo fieri non possit ad litteram, ut totus ab aliquo manducetur, nisi pars pro toto accipiatur, secundum interiorem sensum indifficulter id agitur, praesertim cum fides corporis ita habeatur ut quod minutatim porrigitur, totum in suis minutiis teneatur. Sicut enim de manna in Exodo legitur quia: Qui plus collegerat, non amplius habuit; et qui minus paraverat, nihil minus (Exod. XVI, 18) ; sed cuique prout edere poterat est impensum, ita hujusmodi sacramentum, prout in quoque sese capit intellectus, [Col. 0632D] aut minuitur, aut excrescit: minuitur secundum propriae obscuriorem intelligentiam fidei, ubi tamen minor non est utilitas sacramenti; excrescit autem, secundum capacitatem fidelis ingenii, in quo eadem quae in simplicibus manet aequalitas ad salutem sacri cibi, omnibus, juxta pietatis a Deo indultae mensuram, in nullo clauda est sufficientia tanti doni.
In omni autem materiali re majoritas et minoritas ideo esse dignoscitur, quod quorumque in quibusque naturis quantitates corporum aequas magnitudines habere non possint, et quod in majorum molium enormi crassitudine continetur, in minorum tenuitate neutiquam capiatur. In hujus vero sacrificii mystico apparatu longe aliter se modus habet, [Col. 0633A] praesertim cum in illa dispertitione, licet non dissimilis aliis quantitatibus disparitas habeatur, secundum tamen interioris oculi pensum, non plus refert ab altari qui totum quidquid conficitur inibi sumit quam qui portiunculam omnino perminimam. Si enim multos in ara proponas panes, putas quod singuli illi singula Dominica corpora faciant, et non magis numerositas quantacunque fuerit hostiarum ad unam internae contemplationis redigatur effigiem?
Panes qui in pyxide inscio sacerdote super altari remanserunt, non esse sacratos, quia requiritur offerentis intentio. —In quo etiam illud adnotandum, licet proposito minus conveniat, quia aliquos in hoc ipso errasse cognovi, quod sacramentarios illos panes [Col. 0633B] super aram, dum solemnia aguntur, in pyxide quis, ignorante sacerdote, dimiserit, et divina re exacta remansisse compererit. Casus ille ad cleri judicium, qui illi Ecclesiae serviebat, delatus, hunc habuit censurae finem, quod videlicet quidquid erat in pyxide, quae super aram, dum fierent sacra, resederat, pro confecto sacramento haberetur, et communicaturis pro eucharistia praeberetur. Quod absurdissime factum, hebes est qui dubitat. Quo enim orantis intentio, imo memoria aut notitia quidem nulla porrigitur, qua ratione sacrari posse creditur?
Certe si ipsi pallae corporali sacerdote inscio subjiceretur, aut in quavis parte calicis gutta, praeter id quod ab ipso propositum est, 341 pependisse post exactum mysterium videretur, nihil profecto [Col. 0633C] inibi ad sacramentum pertinens a sapiente aliquo sentiretur. Nihil enim ibi fit, nisi in eo quod fides expostulantis attingit, nec quidpiam quod sacrum fiat aliunde contrahitur, nisi id solum cui verbum Dominicum, quod solummodo sacramentum conficit, coaptatur. Quod facit infidelis aut catechumenus post Evangelium in ecclesia, hoc facit panis improvide appositus, aut in aliqua parte calicis fortuito stilla dependens inter sacra.
Qui Eucharistiam sumit, totum Christum, hoc est hominem et Deum, manducat. —Sed iis semotis, ad ea quae coeperam redeundum. Qui, inquit, manducat me, vivit propter me (Joan. VI, 58) . Si ergo Christum ita manducari intelligas, ut in distributione illa per [Col. 0633D] membra, membrorumque segmenta in ora suscipientium cedere credas, verbi gratia, ut iste digitum, ille digiti partem percipiat, sicque per singulas partes corporis, et item partium frusta procedat, profecto huic sensui verbum Christi non consonat. Quod ergo dicit, me, universitatem substantiae, quae tunc erat, significat, imo id quod ex utraque natura erat. Ac si diceret: Qui manducat me in quantum homo sum, vivit propter me in quantum Deus sum. Cum enim sit Deus in duabus ex duabusque naturis, ex altera nostrum mortale vivificat, ex altera nostrum vitale clarificat. Hinc est quod corpus et sanguinem, quodque singulariter tradit, ut quod corporis nostri humilitati eximendae ab aerumnis naturalibus attinebat, per suum corpus in [Col. 0634A] nostros usus praebitum induceret; et juxta quod in Levitico legitur: Anima enim omnis carnis in sanguine est (Levit. XVII, 14) , per sanguinem suum animarum nostrarum interna lustraret.
Quod luce evidentius ostendit, dum ad exhibitionem corporis nil aliud infert, nisi: Hoc est corpus meum quod pro vobis tradetur (I Cor. XI, 24) . Quod tamen et ipsum additamentum apostoli Pauli est. Ad sanguinem autem, tanto laxius tractat, quanto animam corpore pretiosiorem existimat. Hunc enim et pro eis quibus loquebatur, et pro multis effundendum perhibet in remissionem peccatorum (Matth. XXVI, 28) . Si ergo sanguis ad diluendas a peccatis animas exponitur, profecto patenter ostenditur, nullum animabus inesse peccatum, nisi quod ipsarum [Col. 0634B] animarum appetitu ac consensu peragitur; sicut enim manubrium sine ferro nil explicat, ita corpus sine animae voluntate praeter originale non peccat.
Si adhuc exempla rogitas, praesto plane erunt simillima. Cum enim dixisset Joannes: Multi ex Judaeis crediderunt in eum, adjecit: Jesus autem non credebat se eis (Joan. II, 23, 24) . Juxta beatum namque Augustinum, non se eis credit, quia, etsi credat, non nisi tamen baptizato eucharistiam corporis sui committit. Dicit et alias: Qui credit in me, non credit in me, sed in eum qui misit me (Joan. XII, 44) : Alias etiam: Nisi manducaveritis carnem filii hominis, et biberitis ejus sanguinem (Joan. VI, 54) , etc.
[Col. 0634C] § I. Ab altaris sacramento manant caetera sacramenta. —Quia igitur de bipertito corpore Domini, vero videlicet (quod superius principale diximus, unde haec sequentia sacramenta manarunt) ac mystico, quod figuratum supra appellavimus, quo omni luce purior Veritas sub panis ac vini umbra conficitur, loqui coepimus, antequam de dente, et reliquiis Salvatoris disserere adoriamur, quaestiones quae exinde fieri solent sub praemissis testimoniis ventilare quidem volumus; nescio tamen si definire poterimus.
Quaeritur utrum corpus illud, quod ab altari sumitur, speciem viventis Domini aut mortui gerat. Viventem autem eum scimus, semper cohabitantem [Col. 0634D] in se habuisse personaliter Deum; nomen vero Dei Filii, et cum nomine ipsam rem non amisisse, nequidem mortuum. Cum ergo se asserit manducandum, ostendere plane videtur suae personalitatis individuum. Personaliter autem Deus ac homo est; Deum ergo et hominem mandibilem fieri quae permittet ratio? In eo enim verbo quo dicitur: Qui manducat me (Joan. VI, 58) , sic necessario intelligi debere videtur. Temperantius autem illic: Qui manducat carnem meam, et bibit sanguinem meum, in me manet (ibid., 57) . Quae itaque altercatio inter sani capitis homines ex hoc versari debet? Si Christi anima Deum sibi habuit insessorem, mysterium illud simplicis creaturae, quod pure sacris officiis adhibetur, quis audebit dicere quin Deum habeat [Col. 0635A] vivificatorem? Qui enim de sancto Spiritu et virgineo sanguine cretus, individuam Dei ac hominis personam exhibuit, panis ac vini substantiae ad sui nobis repraesentationem affluentissimum totius divinitatis illapsum inviscerare non debuit?
Sacramentum illud omnia delet peccata. —Si aqua baptismatis non modo vivifica per Spiritum, sed vivificans appellatur, illi naturae, quae in divinum universa mutatur, a superna praesentia, a perfecta Dei inhabitatione exanimata credetur? Illa per cloacas ruitura, Spiritu fecundante, diluendorum temporalem, imo horariam accipit potentiam peccatorum, haec hostia, sive ad salutem hostium sumpta, sive a peccatoribus et indignis praesumpta, ad thronum gloriae semper refertur, nunquam desitura provehitur, [Col. 0635B] 342 fidenter dico, in ejus corpore a quo prodiit, nullas unquam indignitates, non indignas humilitates usquam ab improbis perlatura suscipitur. Si enim a quolibet digne percipietur, quid aliud quam summo illi Capiti cohaerentium per sui ipsius quam suscipit carnem illico commembris efficitur? Quo namque magis modo in corpus Jesu quisque trajicitur, quam si communicando huic carni ac sanguini intimetur?
Ab indignis suscipientibus nil laesionis accipit Christus. —Porro si improbus illud sumas, teipsum, quia sacra sacrilege suscipis, profecto condemnas, et in eo quod corpus Domini nequaquam dijudicas (I Cor. XI, 29) , idipsum quidem, quantum tibi attinet, vilipendis atque dedecoras, sed a tuis injuriis [Col. 0635C] summam illam excellentiam impenetrabilis usquequaque tuetur immunitas.
§ II. Objectio 1. Christum ab iisdem non suscipi falso nonnulli putabant: quos infra confutat Guibertus. —Sed nemo aegre ferat, si ex persona cujusdam aliter sentientis paulo longius videar disputare. Pro fide, inquam, aut perfidia suscipientium constare putatur, aut quasi deficere sacramentum, qui infideliter, aut contemptui ducens illud sumit, in quantum non reveretur, nec honorificat, si fidelis est, in quantum discredit, si sit infidelis, et mente refutat corpus Domini. Ergo sensu meo non video quomodo animabus aut corporibus talium possit aptari. Si enim in sacrativo canone pro iis solum oratio [Col. 0635D] praetenditur, qui orthodoxi, qui cultores fidei catholicae sunt, et maxime qui famuli ac famulae Dei sunt, quod meritum obtendi sufficeret, nedum cum additur: Quorum, inquit, tibi fides est cognita, et nota devotio, quid hic habet infidelis, quid reprobus Christianus? Si pro vobis, o apostoli, et caeteri sancti discipuli, et pro multis effunditur sanguis ille in remissionem peccatorum, multis videlicet, non aliis quam electis, habent quamcunque, sibi tamen pessimam pravi quilibet facultatem exterius suscipere sacramentum, sed rem sacramenti non habent. Suscipiunt quidem quod visibile solum est, sed quia ad vitam nequaquam nutriuntur ex eo perpetuam, illis exinanitur quod invisibile et utile est. Et quomodo illi tanta res adaptatur, quae in vitam aeternam percipientibus [Col. 0636A] datur, si ad gehennae incendium irrecuperabiliter praeparatur?
Si bonae fidei catechumenus qui nondum baptizatus est, divinis sacrificiis jubetur absistere, ei qui infideliter aut impudenter accedit ad ista, quomodo poterit prodesse, imo non ad cumulum damnationis obesse? Cum evangelizantibus diceretur ut hospitaturi dicerent: Pax huic domui, adjungitur: Si ibi fuerit filius pacis, requiescet super illum pax vestra. Sin autem, ad vos revertetur (Luc. X, 5, 6) . Si praedicatoris beneficium, reprobis infructuose dilargitum, ad ipsum reciprocatur cujus est meritum, in corpore inepte irrationabiliterque suscipientis et in anima sordide tractantis, putas tantum munus tam foedo carcere claudetur, squalentibus adeo locis indebitum? [Col. 0636B] Si Spiritus sanctus disciplinae effugit fictum, nec habitat in corpore subdito peccatis, imo corripitur a superveniente iniquitate (Sap. I, 5) , divina ista substantia, quae Filii Dei corpus, per ejusdem Spiritus plenitudinem et Filii personae identificationem, efficitur; illi spurcissimo cordi se quomodo inferet, cujus sanctus ille Spiritus habitationis impatiens sordes ferre non praevalet?
§ III. Objectio 2.—Sed dicit quispiam: Ergo si sacramentum non est, nec rem sacramenti habet quisquis est qui tale quid suscipit, quare damnationi subjacet? Ad quod ego inferam: Si panis ille nihil in se sacrum praeter quam panis communis haberet, ille tamen qui id sumit corpus esse Dominicum aestimaret, et ad id impudenter accipiendum sese [Col. 0636C] ingereret, non minori procul dubio judicio succumberet quam si Jesu verissimum corpus esset. Videtur ergo mihi sentire profanum, ut tanta dignitas, quae loco indebito nihil utilitatis, imo nefariae huic proditioni causas totius maledictionis importat, tali intrusione damnetur. Ad cujus honorem nullo modo pertinet, si gratia haec, quae totius munditiae nutrix est, turpis conscientiae contagiis obruatur, et miser homo sub hac praesumptione mulctetur.
§ IV. Objectio 3.—Putasne quod, si quispiam infidelis id sumeret, corpus Domini esset? Et quomodo irrisorie aut ignoranter sumenti corpus Domini est, cui super ipso mysterio nulla fides est? Etsi a puerulo aut quolibet insensato, qui utrum sit sacramentum [Col. 0636D] discernere nesciat, praesumatur, huicne tali, quod corpus Domini insolenter susceperit, imputatur? nullatenus assentior. Dicam, sed sine praejudicio melioris sententiae, nulli imputari debere bene sumptum aut male hoc corpus, nisi qui primum potuerit vel ex parte agnoscere fidem ejus. Certe naturaliter fatuis, et amentiam incurrentibus peccata etiam gravissima, quae dementia et fatuitate committunt, ad damnationem imputare nullus audet, nec eum addicere peccato quis debet, qui malum, conscientia discernente, non perpetret.
Plane indubium est innumeros episcopalis et secundi ordinis exstitisse viros, qui et 343 haec sacra populis celebrarent, et fidem veritatis internae sacrorum eorumdem nullatenus haberent. Putas ergo [Col. 0637A] cum ista gererent, nec pretium eorum quae exterius videbantur actitare tenerent, quod, quantum ad se pertinebat, aliquid coeleste conficerent? Minime: nec panis ac vini penes ipsos substantia mutabatur, quia Dominicorum verborum, per quae mysteria consummantur, actum eorum exteriorem fides mentium nulla consequitur, quae spiritualis transformationis arcanum sola specialiter promeretur.
§ V. Objectio 4.—Sed ad haec, in quo vel praecipue divina virtus eminet, gratia ista, quae fictos sacerdotes effugit, fideles populos, quibus ista geruntur, non deserit, dum corpus idem, quod non est corpus apud illos qui id ipsum infideliter administrant, sit sacramentum et res sacramenti iis qui, licet infideli, fideliter tamen astant, verbi gratia, si [Col. 0637B] baptismum subeat Judaeus quispiam, quod crebro contingit mente perfida, lucri causa, nunquid immunitatem peccatorum assequitur? Et qui ad tantam puritatem fictus malevolusque procedit, is ipse Spiritus sanctus, cujus potentiae fuit sanctificare baptismum, nullo modo praevaluit indulgere peccatum qualecunque, vel minimum; quod quidem si potuisset, non potentia profecto, sed impotentia, et haec injusta fuisset. Sane vecordi et impoenitenti condonare reatum, nihil aliud est, ut mihi videtur, quam criminosis atque superbis favorem indulgendo praestare malignum. Et quomodo Deus erit, si scelera sua perseverantibus in eis impune remittit? fictus certe baptisma subiit, et illud nempe quod sanctus Spiritus ad imprecationem cujuscunque sacerdotis [Col. 0637C] indubie imbuit et efficax fecit, et tamen inefficax reperit, qui fictus accessit.
Ecce luce clarius fit evidens quod ubi fides non est, sacramentum etiam fit impotens. Nec mihi quis objiciat quod etiam ethnicus haereticusque baptizat, quia alia auctoritas est in dando quam confessionis divini nominis in suscipiendo. Ad dantem enim et sacrificantem ministerium exterius refertur, ad Christum vero efficientia reportatur, cui, sicut dicitur: «Hic est qui baptizat (Joan. I, 33) ,» perhibetur etiam, quia solus sacrificat. Si ergo dantes, id est ministros, singularis, quia eam sibi retinuit, Christi commendat auctoritas, in confessoribus utique discernendis, dum in hoc versamur saeculo, [Col. 0637D] constat multa dubietas. Unde psalmus: «Statuit, inquit, aquas quasi in utre (Psal. LXXVII, 13) .» Si aquae spiritualia dona sunt, de quibus alibi dicitur: «Flumen Dei repletum est aquis (Psal. LXIV, 10) ,» vel etiam ipse baptismus, haec cui vult Deus infundit, cui vult obserat, pro intentione videlicet ac merito accedentis, et cohibet, et dat.
§ VI. Objectio 5.—His etiam aliquid, non minus quam superiora, poterit valere subjectum. Scimus et ex multiplici canone tenemus Simoniace ordinatos, sive praesules sive presbyteros, nihil a suo ordinatore recipere, sed et cum alios ideo ordinaverint, aut sacrificaverint, quod a nemine acceperint, seu facere, seu dare non posse. Huic tamen tam negotioso periculo conditio divina se ingerit, ut si ab illis, [Col. 0638A] a quibus Simoniaci nesciuntur, sacrum quidpiam per eorum manus impositionem accipitur, per fidem suscipientis, et pestem illam ignorantis, virus totius illius haereseos vacuetur, in tantum ut quod Simoniacus ipse non habet, cum videbitur etiam non habita praestitisse, ratum ex sola accipientis fide constet. Ponamus quoque e regione sanctum aliquem totius Simonaciae cladis expertem, cujus secundarii, archidiaconi scilicet, aut decani Simoniace conducti ad eum ordinandos inducant, a sancto quidem illo, quantumlibet sanctum legitimumque sit quod dat, nihil accipiunt, sed tanquam exanimes ad solem nec vident, nec sentiunt.
Si haec ad sacrificii divini comparationem perminima ob unius peccati immanitatem et detrahuntur [Col. 0638B] et dantur, et divinae pro gratia suscipientium censurae mutantur, in illo sacrosancto mysterio a damnatis justus non discernitur? Scio nec in iis beato gentium Doctori me obvium praebeo dicenti: «Qui manducat et bibit indigne, judicium sibi manducat et bibit (I Cor. II, 29) ,» quia qui de Dominici corporis veritate non dubitat, et id ipsum atrocis aut flagitiosi animi improbitate, ut sic dicam ecclesiastico verbo, communicat, in quo tantae personalitati non defert, nosse velim quid sacri, quid utilis ab altari refert? Esto: Ecce vel sacramentum, etsi insolenter et stolide, non tam sumptum quam praesumptum. Etsi hoc certe conceditur, quomodo tamen rem sacramenti inde referat, non videtur: quod si res sacramenti deest, sacramentum sumpsisse [Col. 0638C] quid prodest?
Sacramentum trifariam usurpatur. —Sacramentum autem trifariam dividitur. Pro jurejurando namque ponitur, et pro re quoque sacrata dici solet, pro mysterio etiam accipitur. Sit ergo res sacra, sitque mysterium, hoc totum fit, sublata re sacramenti, indigno supplicium. Dicemus itaque quod hujus tanti muneris coelo ac terrae adoranda majestas putentissimo pectori scelesti cujuspiam se libenter immergat, ob hoc scilicet solum, ut damnandi hominis miserum 344 cor exurat? Absit hoc a piissima benigni Jesu anima! Corde credo ac ore confiteor quod ad haec sancta praesumpta accedens dignissime puniatur, sed nullatenus profiteri audeam [Col. 0638D] quod tantae veritatis dignitas locis infamibus teneatur. «Etsi novimus, ait Apostolus, Jesum secundum carnem, sed nunc jam non novimus (II Cor. V, 16) .» Jam ergo in paternae coaequalitatis provectus assessu, ad contumelias tolerandas iterum redigetur, ut vitioso, qui quondam quo caput reclinaret non habuit (Luc. IX, 58) , obsolescere modo cogatur hospitio? Audeo et bonam fidem ad Deum habeo. Unde et tutius dico Jesum Dominum crucem potuisse portare facilius quam humanam conversationem tolerare foedis in moribus. Ad hoc igitur eum reciprocata miseria referat, ut ad referendos nostri generis rursus errores redire invideat? Impossibilitatem suam forte fastidit, et ad consueti quondam corporis molestias quietis impatiens decedere gestit!
[Col. 0639A] Addiscere velim ab aliquo, quid sit: «Qui manducat me, vivit propter me (Joan. VI, 58) .» Quid est manducare, quid est me? Amphibolum est, et bene ac male manducari potest Dominus absolute, Apostolus conditionaliter ponit. Sed quid manducatur? «Panis, inquit, quem ego dedero, caro mea est (ibid., 52) ,» et psalmus: «Panem, inquit, angelorum manducavit homo (Psal. LXXVII, 25) .» Manducare mihi nihil aliud videtur, quam ad seipsum Jesu vitam exemplificare, et hoc est quod dicit «me,» ac si diceret: «Me» non manducat, qui non se mihi uniendo concorporat. Mihi non credatur, nisi verba Dominica meis consonare probentur. «Panem, ait, nostrum quotidianum da nobis hodie (Luc. XI, 3) .» Ex quorum persona id loquitur? Eorum [Col. 0639B] plane qui dicunt, et dicere possunt: «Pater noster, qui es in coelis (Matth. VI, 9) .» Quorum, putas, Pater? utique electorum, qui Dei Patris moribus assimilari contendunt. «Estote sancti, ait, sicut [ al., quia] ego sanctus sum (Lev. II, 44) »: Hi, inquam, filii clamant: «Panem nostrum,» ac si dicerent: Te opere ac veritate fatemur Patrem nostrum, da nobis panem, non exterorum, sed proprie nostrum. Cujus est haec oratio? Indubie salvandorum, dicunt enim: «Adveniat regnum tuum (Matth. VI, 10) ,» id est, coalescat sancta Ecclesia, quae speciale Dei regnum est, quod alias dicit non esse de hoc mundo. Si enim de mundo esset, mundus suum diligeret (Joan. XV, 19) . Ergo panis iste qui et dicitur angelorum [Col. 0639C] (Psal. LXXVII, 25) , quis audeat dicere quod alicui pertineat reproborum? Soli itaque sorti conceditur electorum. «Qui igitur manducat me, vivit propter me (Joan. VI, 58) ;» id est, nemo carni et sanguini meo communicat, nisi quem inspiratio mei interna vivificat.
Pensa, si vis, quid homo damnandus hic habeat, quem sibi diabolus ad gehennam vitiis innutriendo mortificat? Nam hujusmodi hominem, quod tamen Dei solius discernere sit, cum sit provisus ad mortem, quomodo vel semel in vita, digne sacris illis participare valeat, nullatenus video. Quem enim pani (qui in vitam datur aeternam, et qui pignus salutis aeternae vocatur) constat procul dubio fieri non posse concorporem, tantum reor in hoc saeculo a [Col. 0639D] veri sacramenti omnimoda susceptione discordem, quantum in futuro ab ipsius re sacramenti esse constabit extorrem. Dico namque, nec sanum quis sapiens diffiteri poterit, quod qui semel illud digne susceperit, ullo modo exsors ab aeterna, cujus certissimum pignus est, salute non erit. Vides itaque cujus, ex toto, usui pertineat esus iste.
§ VII. Objectio 6.—Si animum insolentem ambiguitas adhuc ulla remordet, lege beati Cypriani librum De lapsis. Illic, nisi fallor, invenies aliquos, qui in persecutione conciderant et de sacrificii cruore gustarant, tempore pacis indultae ac si innocentes Ecclesiis se immiscuisse fidelium, ac aeque ut caeteros idem Dominici corporis suscepisse sacramentum, aliquos nescio mares aut feminas nitidis, [Col. 0640A] ut tunc temporis moris fuerat, linteolis extulisse domum et arcis suis indidisse servandum. Nec mora cum id sumendum reviserent, in favillas ac cineres reperere redactum. Pusiones etiam ipsi qui genitricum ulnis ad Eucharistiam ferebantur, postquam ipsam de sacerdotis manu ore susceperant, tussitantes rejiciebant, si tamen et ipsi quidpiam de immolaticio cruore sorbuerant. Quid igitur corpus Domini ad favillam? Quae causa ei proprium puniendi corpus, cum eos qui a corpore suo desciverant, potius ultum iri debuerat? Certe qui tantum suo corpori honorificentiae alias ac humanae tuitionis attribuit, nunquam si corpus suum esset, in cineres redigi permittere debuit.
Dic mihi, quivis, quare Dominus abiturus e mundo [Col. 0640B] vicarium quo frueremur interim nobis corpus effecerit? Plane inferam, propter commune solatium, suique memoriam, fidem quoque exercendam. Si ergo tria haec causa videntur, ubi haec ipsa deesse probantur, vices inibi Christus omnino cassas habere putatur, praesertim ubi solatio nulli est, memoria desit, cujus fides exerceri debeat, imo velit, non habetur. Hoc non modo in ethnicis, sed in aversis a Deo Christianis aspicimus, quos infidelibus deteriores vocat apostolus (I Tim. V, 8) . Ubi ergo fides non est quae adjuvetur, et devotio quae id exigat, nescio quas ibidem vices Christi corpus efficiat. Vide itaque quia solis fidelibus, et hoc ad 345 partem salvandorum pertinentibus mysterium istud attineat. Caeterum qui procaciter id usurpat, bonis [Col. 0640C] enim ac malis interim facultas ista suppeditat, nescio utrumne vel ipsum sacramentum sumat; scio tamen quod, ex eo quod aestimat sacramentum esse, se damnat.
§ VIII. Objectio 7.—Quid quod a muribus, canibusque absumptum audivimus, quod negligentia custodum putre aut mucidum disperit, quod casibus diversis addicitur, quod denique flammis aduritur? An corpori sacrosancto quod mures abroserint, quod canes prolambuerint, applicabitur, ut quod ad animae potius quam corporis usum fidei nostrae vix magnanimitas emeretur, hoc gratuito murium canumque dentibus apparetur? Dicemus ergo quod vilium bestiolarum dentes fortuitu molant, quod [Col. 0640D] tantis affectibus totque cum lacrymis Christiani praesules, cum piis gregibus, Christo tamen praepontificante, immolant? Hoc, quaeso, omnibus sanctis omnino oblitteretur a sensibus.
Superius constat utcunque probatum, ad fidei verae subsidium hoc muneris a Deo praestitum; et quod solius fidei merito attribuitur, nulla creatura, nisi vere fidelis hinc pascitur. Et cum hoc unico cibo vera quorumque fides alatur, nullatenus constat esse sacramentum, nedum praestare rem sacramenti, postquam ad impias animas et animalia bruta transigitur. Quod si hoc mysterio nostrae redemptionis ascribitur, res nostrae credulitatis adversariis valde ridicula promovetur. Si enim occentari possunt qui super Dominico corpore libenter [Col. 0641A] disputant, et id figuram, non veritatem esse volunt, quod bestiis et hominibus commune sit idem, facili argumentatione nos subigent, et ex solo pudore hebetudinis nostrae convincent, dum nostra sacramenta hominibus ac bestiis communia dicent.
Ad fidem ergo ubilibet reperiatur, sacramenti veritas habeatur, ad incidentes bestiarum seu quorumlibet aliorum discriminum casus, quia non est fides cui haereat, substantia quae prius fuerat habeatur, potius quam naevus illi unicae sinceritati, tantae turpitudinis inuratur. Si enim, dum uritur, dum putrefit, dum roditur, lambiturque, eadem ubique majestate procedit, tanta gloria nulli miseriae non subjecta decedit. Et licet iis videatur addicta periculis, non tamen vacant a gravibus animarum [Col. 0641B] suarum exitiis, qui tantae rei praestituti videntur esse custodiis, et corpus Domini vere produnt, qui id observantia digna destituunt. Quod tamen sacramentum non est, dum transit in externa pabula; illis vero est proditio totius veri mysterii et crimen desertionis horrendae quibus rei hujus erat attributa diligentia.
§ IX. Objectionum summa. —His ultra quam putaveramus digrediendo tractatis, haec nostris super hac re sermonibus clausula supponatur, ut nulli humanae, imo terrigenae creaturae cibus iste, in quantum supersubstantialis dicitur, in alimentum nisi vere fidelium, et ad vitam praedestinatorum aeternam devenire posse credatur. Quod si devenerit, nihil aliud quam pure panis esse putetur, ne hoc [Col. 0641C] tamen dictum repetere piget, quia si infidelis aut prorsus indignus accedat, ex eo quod impudenter ad ea quae sibi non competunt se ingerit, se concremat, nec tamen credi licet quod tanta dignitas adeo foedae habitationi cohaereat, sed sicut baptismus sanctus est et benevolos sanctos facit, ita malevolis, praeter suae fraudis crimen, nil aliud quam publica unda facit. Haec pro meo captu dico, et ad fidem, Deo teste, dico. Si quis aliter sentiat, viderit ut sanum sapiat.
§ I.—Contra haec, minus temperanter asserta, breviori, quia temperatiori, ratiocinatione respondeam.
[Col. 0641D] Verissimum quidem est quod eucharistia proprie proprium verae fidei sit alimentum. Sed contra illud quod indignis, non modo res sacramenti, sed non esse sacramentum dicitur, non solum auctoritate, sed, etiamsi ipsa deesset, plurima ratione renitimur.
Refelluntur objectiones. Ab dignis et sceleratis totus suscipitur Christus. —Primo si quidem, quia inconveniens valde est ut mutabilitas et alternatio tantis mysteriis ascribatur, ut quod Petro et sacramentum et rem sacramenti praestiterit, hoc Judae sub eodem momento neutrum constiterit, ut baptismatis aqua, quae, post sacramenti perfunctionem subterraneis admista laticibus, nil jam refert [differt., E. P.] ab aquis communibus, in nullo praeponderare videatur, [Col. 0642A] dum quod isti quasi pro sua dignitate aliquid est, isti pro indignitate sua nihil illico fiat, et tantae majestatis eminentiam miseri homuncionis malignitas repente destituat. Ille quippe qui, in praesenti agens, non minus Judae suisque persecutoribus quam Mariae suisque complicibus se tractabilem praebuit, qui etiam retro abituros (Marc. VIII, 33) ad suum discipulatum dignanter ascivit; qui etiam nunc Patri conregnans solem suum bonis aeque ut malis impertit (Matth. V, 45) ; qui etiam, juxta Danielis librum, sicut fidelibus sic perfidis angelicam custodiam delegavit, quod in Michaele Hebraeorum principe, cui Graecorum princeps obnitebatur, ostendit (Dan. XI, 13) : nunquam credendum est, quod in hoc tempore quemquam a suis sacramentis excipiat, praesertim [Col. 0642B] cum tempus miserendi sit (Psal. CI, 14) , quo neminem a sua largitione sequestrat.
Innumeri ex iis quae objecta sunt (si admitterentur) errores atque incommoda scaterent. —Quod si extorres eos a dono isto nunc faceret, in judicio quid ab eis exigeret, quibus nihil super hac gratia in praesenti commisisset? Etsi apud improbos sententia ista constaret, 346 quod scilicet improbitas eorum sacramenta subverteret, frustra mens eorum de sua foeditate metueret, quae corpus Domini pro sua nequitia ad priorem substantiam redire sentiret; verbi gratia, ecce nescio fragilitatis meae conscius utrum odio an amore sim dignus (Eccle. IX, 1) , cum ad sacramenta illa accessero, quid spei, quid fructus inde me relaturum credere potero, si propter [Col. 0642C] peccata mea tantam rem annullari desperata mente cognovero? Et quis in carne positus aliquoties non de sua electione diffidat! Quoties ergo miseria mihi meae humanitatis ingruerit, accedenti ad Dominicam mensam corpus Domini nec sacramentum, nec res sacramenti mihi erit? Consideret itaque sapiens quantae inconvenientiae ex hac opinione generentur, et firmissime sine prava ulla interpretatione sentiat, quia «Qui manducat, juxta Apostolum, corpus idem indigne, judicium sibi pro certo manducat (I Cor. XI, 29) .»
§ II. Quis sacramenti gratiam percipiat, solus novit Deus. —Remotis igitur pessimis et quae infiniti erroris causa sunt indaginibus, hoc solum cogitetur [Col. 0642D] quod sacramentum et res sacramenti dignis, sine re autem sacramenti, simplex sacramentum constet indignis. Qualiter autem versetur in indignorum animis atque corporibus, ipse solus novit, cujus substantia quocunque dispertiatur, quidquid inde contingat, nec perire, nec uspiam obsolescere possit. Cui illud parabolicum Salomonis non inconcinne coaptatur: «Sortes, inquit, mittuntur in sinum, sed a Domino temperantur (Prov. XVI, 33) .» Quae sortes, nil melius quam soli Deo cognitae, intelligantur hujus muneris dispertitiones. Intra sinum ergo latent, quia clausae mutuo sub divinis mysteriis se continent. Ex quo vigilanter et pulchre a Domino temperari dicuntur, quia multi sine re sacramenti haec suscipere aestimantur, qui, Deo eorum [Col. 0643A] correctionem providente, vitae exinde aeternae nutriuntur, dum aliud longe in Dei sedet arbitrio quam hominum temeritas arbitratur, cum proba initia fine improbo demutantur, aut bona initia termino ignobili decoquuntur. Temperat igitur superna pietas, quae judicare, imo praejudicare non metuit sibi ipsi incircumspecta severitas.
Sortes itaque mittuntur in sinum (ibid.) , quia fingit singillatim corda hominum (Psal. XXXII, 15) , sed intellectualiter, postquam intrabimus in sanctuarium Dei (Psal. LXXII, 17) , discerni faciet opera singulorum. Unde non modo diligentibus, sed quocunque etiam nunc detineantur in crimine, dilecturis aliquando Deum, Spiritus sanctus in suis proventibus cooperatur ad bonum (Rom. VIII, 28) , [Col. 0643B] etiam in suscipiendo hujus eucharistiae donum.
Objiciat mihi qui vult Cypriani, quos mihi opposuit contensiosus ille, cineres, et senis illius, de quo in Gestis seniorum legitur, visiones, qui sacramento redeunte ad aram indignis ab angelo videbat praelibari carbones, quia super hoc mea nunquam vacillare poterit fides.
§ III. Nulla laesione aut turpitudine afficitur Christus, cum a sceleratis bestiisve manducatur, vel species sacramenti corrumpuntur. —Porro si de muribus aut bestiis agitur, aut de eo quod casualiter uspiam consumi videtur, nos non aliter asseverare praesumimus, nisi quod substantiam a Deo speciei illi inditam adimi nulla ratione credamus. Scripserunt quidam falli oculos nostros super tanti quae [Col. 0643C] videtur corruptione mysterii, et oculos Cleophae et Mariae Magdalenae a Domini notitia aliquantisper abstentos inferunt. Quae argumenta nescio si mihi et pluribus aliis umquam satis erunt. Hoc tamen scimus quia ex ea parte, quae species est, hujusmodi quasi infortuniis subjacere putatur; ex ea vero qua veritas est, suo principali quod paternae dexterae considet insertum nullo detrimento mutilatur. Ex his ergo accidentibus, quae apud infideles derogationi mysteriorum nostrorum patent, nec auctoritatibus defensari praevalent, hanc qui non desipiunt sententiam teneant, ut hoc residuum quasi de hoc specialiter sit dictum, igni reservent, et eum a mortuis redivivum sic habeant, ut quidquid de eo [Col. 0643D] est, non alibi quam in glorificato ejus corpore sentiant, nec magis horreant murium ventres quam scelerosorum, quae magis Deum exacerbant, mentes, quia quocunque trajiciatur, ad suum redeundo principium, ab omni injuria contutatur, nec haereticum dici debet, si quis pro defensione tantae rei, ne locis vilibus deputetur, sententiam paulo liberius aequo praebet.
§ IV. Idem prorsus in sacramento, qui et in coelo. —At quoniam de conformitate hujus quod in sacra mensa conficitur corporis antelibavimus, hoc diffinire debemus, quod corpori illi omnino conveniat quod jam apud Patrem immortale incorruptibileque conregnat. In quo mihi nullus objiciat quod cum idem Deus et Dominus mysteria eadem traderet, [Col. 0644A] dixerit: «Hoc est corpus meum quod pro vobis tradetur (I Cor. XI, 24) .» Et: «Hic est sanguis qui pro vobis et pro multis effundetur (Matth. XXVI, 26; Marc, XIV, 24) .» Quasi illud quod traderet, juxta statum, quem habebat tunc temporis, determinandum esse doceret; sed hoc falsum aestimet, quia qui ex unitione deitatis semper fuit immortalis (mortem enim non suscepit ex debito, sed adhibuit ex proposito) haec ipsa tradidit in statu incorrupto, quem statim ostendit in monte Petro, Joanni et Jacobo (Matth. XVII, 2) .
Nec passibilis, nec mortalis est in Eucharistia Dominus. —Sed quia quemdam de amicis meis apprime [Col. 0644B] litteratum audivi plurimum ab hac exorbitare sententia, ut dicat: «corporis illius mysterium, quod sacerdotis et populi fide, Dei verbo praecedente, in altari conficitur, carnis Christi passibilis et mortalis habere figuram,» dignum mihi videtur ut latiori paulo disquisitione tractemus, et minus omnino quam tantae eruditionis viro 347 competeret, competenter et astute eum super re tanta sentire monstremus. Si enim, quod superius breviter dixi, circumspecte attenderet, longe alia de Domini nostri Jesu passibilitate aut mortalitate dissereret. Procul dubio namque, si illud quod ab ipso Salvatore dicitur: «Nemo tollit a me animam, sed ego pono eam (Joan. X, 18) ,» debita subtilitate discuteret, nunquam adeo improvide Domino notam [Col. 0644C] passionis et mortis inureret. Plane ab homine animam tolli possibile constat, cui in patiendo atque moriendo casualis experientia horis et momentis omnibus astat. At vero is, de quo crebro retexitur, quia nondum venerat hora ejus (Joan. II, 4) , (cui nimirum eventus horarum et horae eventuum immutabiliter subsunt) animam ponit, quia per se sumptam, et a se creatam quando vult, et quomodo vult, emittit. Hominibus etenim extorquetur, ab eo autem, qui quidquid est a se est, et in quo nihil fit nisi quod voluntarium est, sponte sumpta, sponte resolvitur. Quae enim illi foret moriendi necessitas, quem in sua secunda nativitate sancti semper est Spiritus in concipientis utero comitata libertas? [Col. 0644D] Unde solvisse dicitur quae non rapuit (Psal. LXVIII, 5) , qui poenas peccatorum non a se commissorum solus inter mortuos liber luit (Psal. LXXXVII, 6) .
Si peccandi nobis per corruptionem naturae contracta necessitas, moriendi nobis necessitatem consequenter indicit, is, qui neque originali, quia de Spiritu et Virgine sancta natus est, neque quam non addiderat macula fuscatus est, qua lege peccati titillari potuit, qua quoque poena ad persolvendum naturae peccatricis debitum adactus est? Ubi ergo originis atque actus culpa vacare dignoscitur, quas exactiones mors et passibilitas habere permittitur? Si enim per peccatum mors nostrae humanitati inducitur (Rom. V, 12) , ubi peccatum non est, mortis efficientia annullari, probatur, quia procul dubio [Col. 0645A] sublatio causae, effectus exinanitionem facere nullatenus dubitatur.
In primi hominis primo statu, si peccati cujuspiam non incessisset eventus, nullus profecto passionis aut mortis intervenire potuisset occursus, nec accessisset in progeniei ejus propagatione genitorum qualiscunque vetustas, ubi concupiscentialis inobedientiae nulla animum demoliretur atrocitas. Quid enim ibi novum, quid alacre, quid integrum, ubi rodit anxietas conscientiae mordacis affectum? Si enim, juxta Salomonem: «Animus gaudens aetatem floridam facit (Prov. XVII, 22) ,» et is esse cognoscitur paradisus, quem ab initio Dominus plantaverit (Gen. II, 8) , intellectualibus videlicet angelorum et hominum animis primo [Col. 0645B] inseverit, licet plerisque angelorum, se omni naturae hominum perfunctoriae stationis loca, sed mox desitura praebuerit, ut nimirum nullo modo de suae mentis ac corporis impassibilitate continua gratulari quis possit; quid de mente et corpore Filii Dei censendum est, ubi in identificatione personae non modo homo, sed et plenitudo divinitatis corporaliter insita est? (Col. II, 9) cum etiam de puro homine, et qui sine peccato vivere non didicit, dicatur quia vita ejus quasi quoddam regnum Dei, pax est etiam in praesenti, et gaudium in Spiritu sancto. (Rom. XIV, 17) .
Primus, inquam, homo ante peccatum, si dicere audeam, passibilis et impassibilis, mortalis etiam et immortalis fuit; quia ad passiones et mortem [Col. 0645C] per peccatum suo, sed non libero, abusus arbitrio labi potuit, et si intra veram se libertatem non peccando continere voluisset, impassibilis procul dubio perseverans mori nullatenus potuisset. Cui secundus homo, Jesus scilicet Dominus, pene pari quodammodo forma successit, tanto impassibiliori natura quanto liberiore editus, imo ineffabiliore Dei pariter et hominis genitura. Unde enim passibilis dici posset, cui omnimoda peccati in origine et actu remotio poenam, quod est passio et mors, accedere nullatenus sineret? Si impassibilis primus homo, per peccati continentiam, et immortalis esse valeret, Dei Filius unitam sibi nostrae fragilitatis substantiam multo impassibiliorem, et, ut sic dixerim, immortaliorem reddere non deberet? Sine [Col. 0645D] concupiscentia ergo ex solo sancto Spiritu intra virginalem concretus uterum, naturaliter impassibilis et immortalis in mundo natus est.
Ita, inquam, impassibilis et immortalis, ut sicut ille primus per inobedientiam ad passiones et mortem se sponte demisit, ita et iste secundus ob restitutionem justitiae ad dolores ferendos et mortem, quorum in nullo erat debitor, sese ultro deponeret. Nisi enim is pro hominibus poenas, quas non meruerat, lueret, eos qui merebantur et suppliciis obnoxii erant, nullatenus liberaret. Passibilem ergo volo credas et mortalem ob hoc solum, quia pati atque mori pro humana redemptione voluit, non quia aliquod naturae debitum in patiendo atque moriendo ex traduce primi parentis attraxerit.
[Col. 0646A] Passus est itaque et mortuus, quia voluit, non quod ex Adam lege debuerit. Quam ergo similitudinem Christi passibilis et mortalis sacrificio Dominici corporis et sanguinis irrogas, quem certis ex sui ipsius ore sententiis immortalem impassibilemque scire debueras? «Nullus, inquit, ascendit in coelum, nisi Filius hominis qui est in coelo (Joan. III, 13) ,» et alibi: «Ego in Patre et Pater in me est (Joan. XIV, 10) ,» et multa horum similia antequam ex hoc mundo transiret de sua cum Patre consubstantialitate commendans. Si filius hominis in coelo est, et ibi unum cum Patre est. Dicit enim alias: «Ego, inquit, de supernis 348 sum (Joan. VIII, 23) ;» quod non est aliud quam si diceret: Ego in Spiritu principali, quod est Pater, [Col. 0646B] sum. Quam passibilitatem, quam quoque mortalitatem illi inferre conaris, qui sicubi Scripturarum passibilis, et mortalis appellari invenitur, ob hoc procul dubio solum dicitur, quod pro voluntatis arbitrio morti se exposuit, non aliqua necessitate succubuit?
Non est igitur passibile et mortale in Christo quippiam, quod viviticis illis sacramentis comparare debeas; dum, si fideli et non pervicaci intentione perpendas, nihil omnino nisi incorruptibile et immortale, nisi quod sponte mori voluit, in ipso reperias. Aliud est enim quod ex libito et gratanter facimus, aliud quod angariati, et quasi debitis urgentibus adimplere compellimur. Sed super hoc dictum sapienti sat sit.
§ I.— Quemdam confutat auctor asserentem quotidie in altari Christum crucifigi. —Relatum quoque mihi a quibusdam ejusdem amici mei necessariis, quod non modo consulendo, vel cum familiaribus litteratis, ut assolet, conferendo, sed palam, in mediis videlicet frequentiis omnino ignavorum et rudium, disputando soleat dicere quod in confectione hostiae salutaris Jesus Dominus quotidie crucifigatur in altari. Quod nos catholicos et omnes pie sapientes tanta animadversione convenit exsecrari, quanta eumdem Dominum nostrum auctoritate oportet de summa impotentia vel aeterna miseria expiari. Quid enim de Deo indignius est miserabiliusque sentire quam quod Deus fiat miser aeternus [Col. 0646D] pro nostra beatitudine? Quid vero impotentius Deo imputare poterimus quam quod quotidianis ejus suppliciis ad nostrae reparationis adminiculum indesinens egeamus?
Certe, si sic se res haberet, ut vitae Auctorem quotidiani suspendii atrocitas trucidaret, nihil in coelesti praemio adeo felix, adeo gloriosum esset, quod non tam diuturnae calamitatis contemplatione in ipsius remunerationis Christo sponsore vilesceret. Et quis non mortem illam magnae inutilitatis argueret, quam non modo numerosis, sed ineffabiliter infinitis in dies vicibus repeti constaret? et quid quod in singulis quotidie ecclesiis, quin etiam altaribus plura sacrificia delibantur? Ergo tot patibulis impotentissimus ille, si ita est, Salvator dicetur [Col. 0647A] affigi, quot missas ubique altarium constiterit celebrari.
Certe si nulla suppeterent Scripturarum suffragia, totam tamen hanc vecordiam ratio obrueret universa. Etsi enim ipse ecclesiasticae institutionis actus, qui fit inter sacrificandum, similitudinem Dominicae passionis innuere non dubitetur, et in Domini nostri fieri commemoratione credatur, nefas tamen est ut ob hoc ipsum quotiescunque fit, crucifigi dicatur. Quamvis namque significantia quaelibet significatis aliquoties praeponantur, non tamen eadem sunt quae umbratice praenuntiant, et quae veraciter subsequuntur; verbi gratia, in baptismate trina mersio triduanam Domini significat sepulturam, nec tamen dicimus quod quotiescunque alicubi [Col. 0647B] baptizatur, toties ubilibet Christus sepeliatur.
Licet plane hostia illa memoriam nostram quotidianis accessibus in sui refricet veritate, nil tamen iteratae injuriae Deo infert, nunquam deinceps morituro pro passionis imagine. «Christus sane resurgens ex mortuis jam non moritur; mors illi ultra non dominabitur. Quod enim mortuus est peccato, mortuus est semel; quod autem vivit, vivit Deo (Rom. VI, 9, 10) .» Quod si resurgens non moritur, et tamen omni die per omnes aras, juxta tuam sententiam, crucifigitur, illud apostolicum semel scire velim quomodo a tua prudentia intelligitur, quo peccatum, id est hostia pro peccato factus, mori dicitur. Et quomodo Deo vivit, qui millies repetitis ubique terrarum appensionibus sic vexatur?
[Col. 0647C] Si, juxta Petrum apostolum in haec ipsa verba tractantem: «Christus semel pro peccatis nostris mortuus est, ut nos Deo offerat (I Petr. III, 18) ,» qui tot poenarum casibus addictus est, ad Deum offerendo quomodo quemquam levat? Si semel moritur, et saluti aeternae ex eo nos reparat, dignum est utique et competens divinitati mysterium quod celebrat. Si autem mortuus postquam resurrexerit perpetua sese ut sic dixerim crucum illatione carnificat, miser factus beatitudinem quam non habet nemini plane suppeditat.
«Non enim, ait Apostolus, in manufactis Sanctis [ al., ] manufacta Sancta] Jesus introivit, exemplaria verorum, sed in ipsum coelum, ut appareat nunc vultui Dei pro nobis: neque ut saepe offerat semetipsum, [Col. 0647D] quemadmodum pontifex intrat in Sancta per singulos annos in sanguine alieno, alioquin oportebat eum frequenter pati ab origine mundi; nunc autem in consummatione saeculorum, ad destitutionem peccati, per hostiam suam apparuit. Et quemadmodum statutum est hominibus semel mori, post hoc autem judicium, sic et Christus semel oblatus est ad multorum exhaurienda peccata (Hebr. IX, 24-28) .» Ecce vides ad lucidum, nisi tuae mentis caecutiens ex peccato reperiatur obtutus, quomodo tuis verbum apostolicum occentet erroribus. Sed rogitare te velim utrum Novum Veteri, an Vetus Novo apud te praeponderet Testamento. Non ambigo puin dicas Novum. Quod si Novum praeeminere [Col. 0648A] existimas, quid auctoritatem mortis Christi per quotidianas ejus crucifixiones in tantum evacuas, ut multo magis authenticus pontificis in Sancta quotannis ob sui charitatem videatur introitus, quam indesinens omni die nostri Salvatoris interitus? 349 Si enim, secundum Scripturas, passionis ejus primae efficax supplicium crederes, nunquam ejus improperium, quod pro te si sanum sapias pertulit, in suspendia etiam saeculo coaeva distenderes.
Quod autem idem sacrificium quotidianis iterationibus frequentatur, non ejus poenaliter crucifixioni in dies repetendae refertur, sed quod diurna excessuum varietate malitia quotidiana tanti mysterii representatione diluitur. Non enim eum qui [Col. 0648B] hoc semel opus explicuit eadem semper resculpendo vexamus, sed fluidam memoriam ad eorum menti originem innovandam revocamus, quae sine ulla iterandi necessitate omnium saluti quondam acta comperimus.
§ II. Interrogandum etiam censeo utrum corpus illud, quod semper, ut dicis, crucifigitur, idipsum sit quod de Virgine natum constat et quod in cruce pependerit. Scio quod respondebis idipsum. Ergo si idipsum creditur; et huic passibili et mortali, ut doces, conformari debere creditur quod in altari conficitur, doceri velim utrum idem corpus sit, an aliud, quod passibile et mortale a te traditur, et illud quod paternae jam dexterae impassibile et immortale consedisse dignoscitur. Si dicas idem non [Col. 0648C] esse, certe duo corpora Jesu Domino inducuntur. Aliud enim erit quod passioni et morti constabit obnoxium, aliud plane quod ad incorruptionis jam pertigit firmamentum. Cum ergo sacri panis et calicis mysterium corruptibilis fit carnis indiculum, in perversam dualitatem secernitur Salvatoris substantiae individuum. Porro si hoc te dicere pudeat, et unum esse fateris corpus, passibile scilicet in altari, et quod Patri in gloria coelesti consideat. Vide, secundum praefatum Apostolum, ne Christum factum incorruptibilem, atque immortalem, iterum crucifigas, et ostentui habeas (Hebr. VI, 6) , imo quod veritati convenientius esse cognoscitur, teipsum universis de Deo digna sentientibus ridiculum exhibeas.
[Col. 0648D] Haec tibi, ut opinor, tractata sufficiunt, si animum correctioni admoveas; si vero obdurari delegeris, haec forsitan non improbanda fidelibus ridebis, ut fabulas. Desistant ergo quaerere Dominicorum trutinatores statuum, utrum hoc, quod inter nos fit sacramentum, conveniat passibili an impasibili, Christo mortuo an viventi.
§ III. Tale Christi corpus in sacramento, quale post resurrectionem. —Aliter enim neutiquam intelligi debere perpendunt, nisi ut in ea qualitate accipi debeat, in qua, cum corpus idem manducandum discipulis proponeret, erat. Si enim, inquiunt, in conviviis quae post resurrectionem exercuit cum eis, haec ipsa mandasset et hoc corpus suum esse [Col. 0649A] dixisset, nemo corpus aliud rite intellexisset nisi quale tunc fuerat cum ista dixisset, imo inter coenandum dixisse recolitur, non se de genimine vitis bibiturum donec illud in regno suo cum eisdem bibere videretur (Marc. XIV, 25) , quod regnum non aliud quam passi jam corporis clarificatio est. Unde est: «Spiritus nondum fuerat datus, quia Jesus nondum fuerat clarificatus (Joan. VII, 39) .» Qualis ergo tunc erat cum talia ediceret: «Qui manducat carnem meam, et bibit sanguinem meum in me manet (Joan. VI, 57) ,» et: «Qui manducat me, vivit propter me (Ibid., 58) ,» tale existimant ipsum, quod vitalem ex altari esum praebet.
Sed cassa de Jesu mortui similitudine quaestio est, quia qui mortuus est, in sua ipsius morte non [Col. 0649B] aliud quam Dei Filius est. Qui enim ab origine mundi, antequam temporaliter nasceretur, occisus dicitur, et quae cum patribus acta sunt egisse legitur (Apoc. XIII, 8) , sicut, ut ita loquar, antequam esset, fuit, ita mortuus semper idipsum quod vivus fuit, unde nil inter viventem et mortuum discerni debuit. Ipse apud Judam apostolum secundo populum de Aegypto eduxit (Jud. V) . Et Paulus Christum in deserto ab Israelitis tentatum dicit (I Cor. X, 9) . Mysteria autem eadem per omnimodam divinitatis affluentiam vivificari, sin alias saltem sacrativus ipse canon evidenter ostendit. «Sanctificas, inquit, vivificas, benedicis et praestas nobis.» Per quae omnipotentem efficacia reddit.
§ IV. Nil reliquiarum suarum in mundo Christum [Col. 0649C] reliquisse contendit Guibertus. —Haec itaque seponamus, et ea quae de dente et umbilico Salvatoris omissa fuerant, repetamus. In quo primum illud est attendendum, quod sicut de sancto Spiritu dicitur: «Expedit, inquit, vobis, ut ego vadam; si enim non abiero, Paracletus non veniet (Joan. XVI, 7) ,» ita qui hujuscemodi reliquias sibi arrogant, verba, ut mihi videtur, veritatis infirmant. Quid est enim si non abiero? Plane nisi praesentiam corporalem subtraxero. [Col. 0650A] Paracletus ergo non venit nisi ista subtrahitur, quasi nisi quidquid corporeum ipsius est a memoria abrogetur, ad contemplandi animus fidem nullatenus sublevatur. Superius dictum est, quod ad exercitationem fidei nostrae, a principali corpore ad mysticum Dominus noster nos voluit traducere, et exinde quasi quibusdam gradibus ad divinae subtilitatis intelligentiam erudire.
Quasi ergo de extrinsecae visionis crassitudine ad imaginationis tenuiorem contuitum, ac si de cannabo subduxit ad linum, dum de specie sua corporali ad agnitionem hujus 350 mysterii nos promovit, ut de tractabili carnulentia resipiscentibus alterum quiddam pollicens, imo continens, species effingeretur altera. Dum enim rudis, et formarum [Col. 0650B] allegoricarum inscius quispiam duo illa materialia, panem ac vinum scilicet, in altari proposita contemplatur, et in iis corpus Jesu ac sanguinem sentire docetur, ad quantam putamus summam divinae curialitatis educitur?
Quod si hoc tam operosum fieri mandavit Deus, sic tamen ut primi parte corporis non careret mundus, ergo tria corpora habet Deus. Erit itaque, primo, conceptum corpus ex Virgine; secundo, illud quod sub figura agitur in pane et calice; tertio, quod impassibile, imo glorificatum jam assidet paternae dexterae. Cui sententiae, si velit quilibet refragari, dicens idem esse de Virgine natum crucique appensum, et illum incorruptibilem in paterna provectum, fallitur, quia etsi eidem existit personae [Col. 0650C] proprietas, longe dissimilis tamen in qualitatibus naturarum invenitur essentia. Glorificato etenim nulla deinceps mortis poterit passionisve suae dominari potentia. Sed hunc libellum congruenti jam termino succludentes, aliud initium adoriamur, et haec ipsa quae in praesentiarum mittimus, et alia quae, Deo inspirante, nos adjecturos credimus, resumentes, contra eorum non reliquias, sed blasphemias accingimur.
§ I. Cum falsa Deo aut sanctis adscribit, honori divino derogat devotio. Error ubi religio creditur difficillime corrigitur. —Penes Deum ac sanctos ejus omnimodis est approbanda devotio, sed, cum sibi tantum devotio arrogat quantum nullatenus religionis ratio subministrat, unde pius quilibet divinorum cultor praemium opperiri potuerat, fit miserabile quiddam ut inde poenam nequissimi erroris insumat. Cum enim de Deo aut colitur aut dicitur aliquid, quod ipsius veritatis testimoniis indubie obluctetur, nimirum accidit ut tanto deterius quanto incorrigibilius mens exorare probetur, dum sub pietatis [Col. 0650D] colore peccatur. Nil enim pejus quam mala agere, et haec ipsa quae inconsulte geruntur, pro exercitio boni operis aestimare. Unde ergo et quando error iste corrigetur, qui non solum error non creditur, sed etiam divinae dignationis praerogativa putatur?
Omnis peccati correctionem animo delinquentis inducit aut timor, aut pudor. Timor, aut divinae aversionis, aut extremae animadversionis; pudor, aut mordacis intra conscientiam reatus, aut timidi ob vulgi fabulam ad homines vultus. Ubi ergo nec cogitationum animus ambage turbatur, nec facies ex cujuspiam visione suffunditur, resipiscendi profecto [Col. 0651A] materies nulla suggeritur. Quidquid vituperabile, et etiam alienationis a Deo plenum, et Ecclesiasticis auctoritatibus omnino obvium, dum quasi praedicabile jactitatur, et privilegio cujusdam singularitatis ascribitur, nunquam ad regulam veri studii ullo modo castigatur. In quo namque alicujus piaculi conscientiae penetralia metus urget, spes correctionis plurima commovet; ubi vero cultura sanctitatis obtenditur, in quo tamen mentis intentio a justae credulitatis aequitate diducitur, nunquam ad lineam emendationis assurgitur.
§ II. Dentem salvatoris habere se contendunt monachi S. Medardi Suessionensis. —Inde est, quod finitimi nostri Sancti-Medardenses monachi antiquo penes corda hebetum coaluere mendacio, dum ea [Col. 0651B] sibi super dente Salvatoris, quem novennis pro natura ediderit, attribuunt; in quibus spei universalis columen atque fastigium quasi phalarico jactu destituunt, et dum se celebrare appetunt, fidei communis praecipua munimenta provolvunt. Cui enim post fidei agnitionem spei vigor obruitur, quid aliud quam radix totius boni appetitus et exercitationis exciditur? Si succum integrae credulitatis habuero, et sanctorum actuum undecunque thyrsos emisero, arefacta spei radice, qua caudex atque ramusculi humectantur, 351 nil in omni arboris machina quod delectet aut expediat exspectabo. Si bene seris, si bene proveniunt incrementa sementis, totamque grando dilapidet dum falcem mittis, quid ex hoc emolumenti prosequeris?
[Col. 0651C] Probat Guibertus dentem nusquam in terris Christum reliquisse. —Velim a vobis agnoscere quaenam de resurrectione sentitis. Ut in fine saeculi fienda reticeam, Dominum ipsum, cujus dentem prae manibus habere vos traditis, nequaquam resurrexisse negatis. Si resurrexit, particulariter, quaeso, resurrexit an totus? Si totum resurrexisse testamini, ubi quas vobis assumitis partes erunt? Si partim, quae de nobis resurrecturis edixerat promissa quid proderunt? Plane si probari potuerit in seipso quae nobis de nobis spoponderat non implesse, ambiguitatem non minimam nostris videbitur spebus inferre. Inferendum enim ac si proposito aliquis argumento putabit: Quid, inquiens, caeteris sequentibus, qui [Col. 0651D] in seipso fidem dictorum suorum non explicat, faciet? ( 21 ) Capillum de capite nostro non periturum dixerat (Luc. XXI, 18) , et ipse, corpori suo quasi subcisivum efficiens, particulas terrae mandat, residuum coelo inferens se resurrexisse pronuntiat? Qui istis implendis sibi constat insufficiens, qui sua ipsius colligere fit impotens, nostra membra per humanam incuriam hac illacque dispersa quomodo colliget?
Dum ecclesiam vestram peregrinis opibus vultis attollere, et de vestro statu longe nobiliora, longe ab aliis excellentiora jactare, ad id extremae vesaniae ad vestri sensus reprobi cumulum erupistis, ut non solum, quod dictu nefarium aestimatur, dici tamen operae pretium est, prophetica dicta, sed ipsum Dominum [Col. 0652A] Jesum mendacii velitis accersere. Si a Propheta dicitur: «Non dabis sanctum tuum videre corruptionem (Psal. XV, 10) ,» profecto Propheta isdem non immerito falsitatis arguitur, quia Deus ipse sine dubio perpetuae corruptioni addicitur. Et quid magis corruptelae sine spe recuperationis expositum quam Deus ille est, quem a resurrectionis gloria et incorruptione constat extrusum?
Deus meus, quid infortunii accidit denti illi, nunquam ego eum fatebor cum reliquo corpore de sancto Spiritu in alvo virginea procreatum, sed aliunde adventantem Dominicis haesisse faucibus, ac si de externae surculo arboris insitivum. Corrumpitur ergo dens ille, quia, ut verbum ipsum ex seipso resolvam, dum a suo corpore abrumpitur et eo clarificato [Col. 0652B] in terra relinquitur, et sempiternae miseriae addemnatur, dum, sin alias, vel in fine saeculi cum coelo terraque cremabitur. Igitur aut arrogantiae, aut mendacii arguemini, et non qualiscunque mendacii, sed ejus, quod in divina blasphemos, et si obstinatius repugnetis, circa catholicam vos doctrinam reddam haereticos.
Major itaque nobis suggeritur spes, quam patri et auctori spei nostrae Jesu Domino, dum per ipsum colligi a corporum nostrorum dispersione nos credimus, in quo ipsum labefactari conspicimus! Et ecce vestri gratia nos plus quam Jesus hic. Nos igitur omnimoda regeneratio manet; Jesu autem in tantum particularis est facta, ut aut nunquam in sempiternum, seu usque ad communem resurrectionem [Col. 0652C] perfici restet. Tunc forsitan venturo Jesus denti locum aperiet, aut hiulca adhuc fauce dentem tunc vagabundum hucusque recipiet; sicque dentis ac umbilici, et si qua sunt alia, iterata clarificatio, sicut fuit olim secunda circumcisio, fiet.
§ III. Sancti-Medardenses vehementer insectatur. —Attendite, falsarii, quam parvus ignis hic vester quantum virorem veritatis Christianae consumat. Si nulla, praeter propheticum quod praemisimus, suppeterent testimonia, praesertim cum idipsum beatissimus Petrus contra Judaeos super Dominicae resurrectionis assertione protulerit (Act. II, 27) , sub hoc arcto positis vobis saltem super isto capitulo multum esset respondere conveniens. Prophetam etenim adeo egregium, et tanti principatus apostolum refellere [Col. 0652D] cum vehementis insaniae sit, miror quomodo dicere praesumitis, unde evidentissime tantis auctoribus contraitis. Certe si multimodae vobis rationes aliae concurrerent, quae quoquo modo vel ad momentum hoc asseverare valerent, magnopere tamen hoc aggredi conscientiae vestrae horrere deberent, quae contra ullos longe inferioris gloriae viros, super hac re neutiquam merito vel mutirent.
Quod si dicitis corruptionem non esse, est plane, etsi nondum corruptus est, corrumpi necesse. Et quid valeat deteriore modo corrumpi quam clarificato corpore universo perpetuae desperationis squalori dimitti? Et quomodo audetis rem adeo ineptam asserere, cum eum non negetis surrexisse, quomodo [Col. 0653A] contigit dentem proprium aliqua oblivione praetermisisse? Quod si a memoria excidit, aut eum sponte remisit, in resurrectione quid faciet, cum aliorum membra coadunans ipse in sui parte perditum ibit?
Eadem ratio de umbilico accedente Salvatoris. —Ponamus itaque quasi posse fieri vos tanto munere locupletes. Velim ergo respondere dignemini: in cujus corporis jus in resurrectione cessurum dentem, et caetera quaeque putatis ( 22 )? Non minus etenim de umbilico et caeteris quae de ipso habere dicuntur, quam de dente apud nos agitur. Quod plane de uno 352 dicitur, redundat ad caetera. Ubi igitur se conferent quae de Domino Salvatore servantur, cum ultimus dies ille ingruerit? Si ad pristinum reditura [Col. 0653B] sunt corpus, quo se recipient, quae loca sese iis recipiendis aperient? An edentulus Salvator clarificatus hucusque mansit, ut locum denti superventurae servaret? Et certe denti tantillo locus conveniens in virili quod est Dominica fauce nequaquam competeret. Esto. Quo se umbilicus, quaeso, reponet? Nunquid duae clarificationes in eodem corpore celebrantur? Res est quae nusquam legitur, quae nullis testimoniis approbatur. Quid ergo infertis, qui omnia sententiae vestrae circumstantia infirmari et ridicula fieri perspicitis?
§ IV. Porro ipsi Domino, ut prophetis supersedeam, cur naevum tantae infidelitatis inuritis? Si ipsum in praesentiarum haberetis: Quis ex vobis arguet [Col. 0653C] me de peccato (Joan. VIII, 46) ? Quod infirmius, quodque insensibilius in homine exstat, non periturum in nobis perhibuit, et ad sui ipsius confusionem, et nostram omnium diffidentiam, vestra prudentia tantum sibi residuum, non de capillis, sed de ejus carne et ossibus astruit? In qua diffidentia tamen nequam emergit utrobique respectus, quia sic sentire, sic dicere et divinorum dictorum fidem patenter impugnat, ac infirmae cujuspiam considerationis oculum non parvo cogitationum turbine densat, dum in se Dei promissionem non expleri posse quique metuunt, quam in semetipso nequaquam praemisisse subaudiunt. Si enim cuilibet promittas copiam, cum tuam tu ipse supplere non possis inopiam, certum est ejus cui spoponderis penes te labefactari fiduciam.
[Col. 0653D] Dico quod infirmis aut versipellibus animis aliquando queat officere, sed quia Dei misericordia nullius circa nos super tali contuitu videmus, non dico acui, sed potius caecutire versutiam, hoc non vestrae cautelae imputabitur, quae juxta legis vetitum, tam male profunditatis cisternam effodere non veretur (Exod. XXI, 33) , in qua brutorum quocunque animalium praecipitium aperitur. Certe etsi nemo ibi laedi, Deo auctore, et saeculo nostro minus hanc doctrinam appretiante, permittitur, non minor tamen impudentiae vestrae reatus intenditur, quia a vobis indesinens subministratur occasio, qua quis improvidus periclitetur.
§ V. In quo illud vobis permaxime objectatur, [Col. 0654A] quod cum haec in evidentia omnium docere soleatis, nunquam tamen, cum quasi signum cui contradicitur sit, cui generaliter a prudentioribus in dies obsisti audiatis, nunquam, inquam, exagium melioris sententiae perquisistis, nec quam esset a Scripturis absonum attendistis. Si enim vel tenuiter ipsas de suae ac nostrae statu resurrectionis sententias tentassetis, nec mora plane scintilla hujus quam dicimus ad liquidum eluxisset veritatis. Et quid est furiosius quam ad aures Ecclesiae promulgare, quod non possit ullius disputationis assertione constare? Paulus ascendit Jerosolymam, et confert cum Petro et caeteris Evangelium ne forte in vacuum curreret, aut cucurrerit (Gal. II, 1, 2) , et vestra prudentia in quibus haesitat addiscere erubescit? Ad Horatianum [Col. 0654B] illud advertite mentem:
Nec tantae tamen hebetudinis per vos estis, ut ad plenum capere non possitis, quod ad paternum solium pars una commigret, altera corruptionibus addicenda a tanto exsul corpore substet. Quae ratio patiatur, ut partem tanta gloria maneat, partem infelicitas aeterna subducat?
Si nulla opem verbis nostris suppeditaret auctoritas, sufficere valeret adeo partium suarum impatiens in tam sacrosancti corporis majestate diversitas. Si enim in nostris purorum hominum corporibus in resurrectione, quando immutabimur, tanta erit [Col. 0654C] uniformitas, ut, glorificata universitate membrorum, ne quidem quantum capit atomus in aliquo resideat ulla de pristina vilitate indignitas, in illo quae dementia aestimare nos faciet inconcinnum quidpiam, qui personaliter et Deus et homo est, ut aliquid in illo sit dignum, aliquid secludatur a digno? Si ore Doctoris gentium, in quo loquitur Christus, nobis promittitur quod ipse reformaturus sit corpus humilitatis nostrae, configuratum corpori claritatis suae (Phil. III, 21) , qui partem corporis sui sub inutili humilitate, sine ulla rationabili occasione dimisit, quomodo corruptionis humanae despicabilitatem, ad suae claritatis provehet conformitatem, qui quasi impotem se praebuit ad id resumendum quod sui [Col. 0654D] fuit?
Videte ergo ne dum membra Dei quasi pro honore et genio, ac speciali praerogativa ecclesiae vestrae vobis arrogatis, ex eo quod in hac sententia vestro vos honori commilitare putatis, Deum usque ad terram, ut sic dixerim, humilietis, de cujus vos dente jactatis. Si honorem ex Deo quaeritis, quem Deum, quaeso, eum putare poteritis, quem apertissime videmini arguere falsitatis. Si vester honor ad ejus, ex quo honorari cupitis, redundat infamiam, quam excepto 353 honori redhibetis gratiam? Et quomodo est vestrum rationabile obsequium, si id colitis, et aliis colendum ingeritis, quod nullius praefert fidei argumentum? Obsequium plane rationabile, dicit Apostolus (Rom. XII, 1) , in quo non sine [Col. 0655A] verissima redditione causarum libere exercetur animus. Nam cum quemvis quispiam veneratur et praedicat, et venerationis ac praedicamentorum causas ignorat, multa facilitate labefactatur, aut claudicat.
Et certe cum apud omnes jactantiae hujus percrebrescat opinio, rarissime tamen credulitas quorumlibet sapientium suppetit isti verbo. Cum enim ratio super hac re vestra undecunque titubet, vix reperitur nisi rudis et inscius, quem ad credendum informet, et ubi omnis arguti animi diffidentia occurrit, quis ad tractatus hujuscemodi promulgationem nisi impudens et perversus erumpit? Solus hanc pudor garrulitatem cohibuisse debuerat, ne documentum quod sanis constat probabile non esse capitibus, hebetudini [Col. 0655B] quisque disertus ascribat. Quod si qualibuscunque intellectibus rationes nequaquam oblatae sufficiunt, ecce pro partibus vestris paratus sum mihimetipsi, quae vestro possint dogmati munimenta adniti, objicere, et postmodum sine ulla simulatione objecta, tota etiam puritate refellere.
§ I. San-Medardensium objectio 1.—Sic itaque vestra procedere putatur opinio, imo talibus emergere argumentis vestra videatur assertio, non quod tale quid unquam ratiocinationis a vobis audierim, sed quod tale aliquid per animi conjecturas mei adversus hanc meam disputatiunculam dici, imo oblatrari a quolibet posse putaverim; nihil enim a [Col. 0655C] vobis dignum probi alicujus auditione percepi, hoc vos consuetos interrogantibus respondere cognovi. Nunquid non secundum aetatulae morem naturaliter dentes novennis emisit? Quibus, inquam, assentior; sed multae aliae rationes se ingerunt, quae longe diversiora quam referatis ferunt. Haec dicens, quaestionis pelagus motare verebar, illud Boetianum menti subjiciens: «Jure, ait, insanus judicarer, si contra insanos loqui intenderem.» In eo namque quod cujusque menti pro voluntate praeponderat, non multum sibi providet qua ratione respondeat; hoc solum incubat cordi, quatenus diversae partis intuitum obstinatis clamoribus subigat. Probum enim videtur improbis tantopere alia pro aliis absurdissime intonare, ut quod ratiocinando non prevalent, saltem [Col. 0655D] valeant strepitibus obtinuisse continuis, quasi viciniora victoriae. Age ergo, et pro vobis nostra exerceatur oratio.
§ II. Objectio 2.—Si Deum et Dominum nostrum dicis ob sui memoriam, et suis ac suorum sequacibus, quod in mensa sua fit reliquisse mysterium, ut consolationem, quam suis suae praesentiae cohabitatione praestabat, absens vicario munere praepararet, nos ita non capimus, ut pro perfunctoria praebitione mysterii, ad gaudii universalis cumulum datae corporis illius, ut sic dicamus, superfluae portiones idcirco debeant absentari, perfunctorium plane ideo [Col. 0656A] dixerimus sacramentum, quia et ipse idem panem nominat quotidianum (Luc. II, 3.) , solummodo videlicet quandiu, juxta Apostolum, cognominatur hodie (Hebr. III, 13) , necessarium. Hoc itaque sic ad ejus memoriam celebrari dicitur, ut istorum habendorum nequaquam ratio denegetur, quia etsi generalis est utilitas per sacramentum Christi corpori couniri, non debet tamen privatorum gloria suorum privilegiorum majestate privari. Sicut enim privilegia singulorum legem non possunt facere communem; ita communis gloriatio suam privato cuilibet nullo modo detrahit claritatem.
§ III. Objectio 3.—Si Christum pro saeculo passum visibilis reportat memoria sacramenti, quae tamen figura soli cuilibet perspicua est sapienti, cur [Col. 0656B] Deus ad eorum consolationem, pro quibus ista susceperit, haec a sua carne decidua, et quasi sui corporis excrementa haberi non permiserit? Si illius in cruce de latere sanguis et aqua profluens, forsitan terram aut saxum attigit, si absorptum aut attritum quoquo pacto aboleri contigit, quomodo putas ea, quae vocasti superius subcisiva, ac si nostrae fidei refricandae vades, sub potiori colenda honore non potuisse dimitti? Sacramenta igitur illa rite nobis ad ejus memoriam prosunt, quia nobis etiam unionem cum Jesu Domino suscipiendo pariunt; haec autem animis minus intellectualibus fidei, ut sic dictum sit, tractabilis invisibilia rudimenta conferunt.
§ IV. Objectio 4.—Sunt ergo quidam hujus agnoscendae veritatis gradus, ut dens ac umbilicus ille [Col. 0656C] visibilis tractabilisque simplices erudiat, quod fit in altari mysterium [Col. 0655D] Hic aliquid deest. , imagi . . . tiones [ f., imaginationes] exerceat, jam quasi ad tertium coelum contemplatio ad eum, qui paternae dexterae considet, sese exacuat. Quia ergo esui communi caro et sanguis convenire non poterat, 354 mutatur a Domino in usibus humanis habile sacramentum. Sacramentum itaque ipsum aliud quiddam exhibere videtur quam caro aut dens, qui a resuscitato residuus perhibetur. Residua enim ipsa carnis quondam exhibitae veritatem insinuant, carnis autem significatae mysterium, eorum fit efficax, quibus per ejus usum carni divinae incorporentur et vivant. Est ergo dens ac umbilicus probabile sub temporum nostrorum extremitate [Col. 0656D] susceptae olim dispensationis indicium, et generaliter animarum saluti commilitat sacramentum.
§ V. Objectio 5.—Quod si controversia putatur post resurrectionem illud esse residuum, controversiae itidem ascribitur baptismus post baptismum. Baptismus nempe quem Christus exceperit, gloriosior videri potuit quam sequens, cum ipse longe melior praecedente successerit. Sic et Christus cum resurrexit, si ad nostrae mutabilis mentis monimentum aliqua post se sibi attinentia dimisit, futurus post judicium gloriosior haec eadem glorificata inserere sibi non poterit? Dicimus enim quia etsi resurrexit, non tamen resuscitatum corpus, ad eam quam post [Col. 0657A] judicium habiturum est immutabilitatis gloriam provexit. Si namque esset integre clarificatum, non remansisset latus quod Thomae ostendit apertum (Joan. XX, 27) ; nec vulnera patula hucusque persisterent pedum ac manuum, quae paternis illata consessibus sic conservat, ut in die judicii tam iis, qui eum pupugerunt, quam omnibus reprobis conservata producat. Ubi ergo cicatrix non obducitur, perfecta nullatenus semimutato, ut sic dixerim, corpori clarificatio adhibetur, et ubi perfecta adhuc corruptelarum integratio nondum est, quod minus factum in eo ipso constat, aliquo modo supplendum est.
Quid autem de supplemento tractem, cum forma ipsa servi, quae justis ac reprobis aeque erit, ipso [Col. 0657B] judicante, perspicua, post judicium tota in divinam transferetur formam! Unde et illud est: Et transiens, inquit, ministrabit illis (Luc. XII, 37) : Quem transitum nos non intelligere debemus alium, nisi quod totius humanae, quod in eo apparet dispensationis ministerium, in divinae illius majestatis redigetur statum, imo dominium, in quo transitui electorum suorum visioni comministrat, dum suae satietatem contemplationis eis nunquam fastidiendae suppeditat.
Ubi igitur in divinitatis speciem formae servi translatio est futura, ubi cicatricum obductio, per immutationem legitimam adventura, quid cunctamur dicere quod residui, quod nos habere credimus, resumptio sit illico secutura? Dum plane vulnerum [Col. 0657C] concavitas aequata superficie complanatur, quid mirum, si quod ad fidei nostrae solatium nobis interim est commissum, eidem unde derivatum constat corpori compingatur? Certe si quid majus aut minus apud Deum esse potest, non majus apud eum aestimatur cicatricum hiatus obstruere, quam reliquias humano affectui ex consulto ingenitae provisionis applicitas, invisibili qua dispersa recolligit sibi contractione subnectere.
§ VI. Objectio 6.—Si Filius Dei ipse super Judaeis inimicis suis ostensum sibi a Patre testatur: «Ne occidas, inquit, eos, nequando obliviscantur populi mei (Psal. LVIII, 12) .» Dum praesentia Judaici populi, quem prae oculis habemus, memoriam [Col. 0657D] in nobis refricat Christi crucifixi, et libros veteres, qui de ipsis scripti sunt, et ad ipsos ex suis ipsorum, quae ibi praenuntiata sunt, infortuniis, nostrarumque proventibus fortunarum magis reddunt authenticos, quis super dente illo, quis itidem super umbilico nostram poterit obscurare sententiam? Quin sicut mysticum illud corpus ad sui nostrique unionem dignoscitur institutum, ita quidquid de illo, quod principale vocamus, non quod praecedat majestate, sed tempore, residui in terra haberi dicitur, ad probationem ejus quam suscepit dispensationis, et ad solidationem fidei infirmorum valere cognoscitur?
§ I. Respondet objectioni 1.—Quid fides. —Ad haec inferre poterimus: Si de principali suo corpore [Col. 0658A] quasi ad experientiam suscepti quondam hominis superesse quid creditur, fidei catholicae pene virtus universa convellitur; nam «si fides sperandarum substantia rerum est, argumentum quoque non apparentium (Hebr. II, 1) » quomodo in corde credentis cujuslibet sperandae res subsistunt, vel substant, cujus cogitationum intelligentiae de invisibilibus ad visibilia remeant? Quod enim «videt quis, quid sperat? (Rom. VIII, 24) » Si fides ac spes solummodo ex intellectualitate appetenda consistunt, sicut ex acie interiori foventur atque proficiunt, ita ex consuetudine corporea et sensualitatis affectatione lentescendo deficiunt.
Si Salvator nonnihil corporis reliquisset, fidei exercitationem impediret. —Fides itaque substantivum [Col. 0658B] quidam debet esse in animo cujuspiam, ut quae in spiritu contemplatur, quasi aliquid solidum intra mentem teneatur. Quo ergo fidei acumen intenditur, imo quid speratur, quid creditur, 355 ubi res sperata, res credita in conspectu materialiter aspicientis appenditur? Quae exercitatio animi illic fiet, ubi in iis quae intuitui subjacent consideratio se exercet? Ut quid, nisi se primo subducat, Paracletum non venturum denuntiat, si idcirco corporis sui reliquias in terra dimittit, ut incarnationis suae credulitatem humanis magis pectoribus inserere possit? Qui carnis praesentiam ideo discipulis absentaturum se perhibet, quatenus intellectui copiosor se spiritualitas repraesentet (Joan. XVI, 7) , credendum nullatenus quod verba sua ullo pacto infirmare voluerit, [Col. 0658C] in eo videlicet quod secundum vos in terra residuum facere de se voluerit.
Plane indubie suis sermonibus contraisset, ut qui Paracletum non venturum dixerat, nisi ipse abisset (Ibid.) , partem inter nos ejusdem corporis, cui mens humana rursus intenderet, reliquisset. Esset quippe facere, nec minus, ut ita dicam, eadem facta deficere, si corpus proprium, ut nos ad spiritualia castigaret, substraheret, partemque alia subtracta parte dimitteret. In verbis Dominicis nil repugnans, nil absonum reperitur, tota evangelicorum dictorum congeries immutabili semper unanimitate vestitur.
§ II. Respondet objectioni 2. Capilli, sanguis, aqua, etc., quae e corpore Salvatoris deciderunt, haud [Col. 0658D] periere. —Igitur si de sanguine et aqua quaeritur, et quod in terra sint oblitterata objicitur, non aliter plane ex hoc respondebitur quam de capillulis infantiae, corpusculo utique grandescente, deciduis, quae, quo defluxerint, in quidve versi fuerint, sicuti de aquae et sanguinis quae praelibavimus illo profluvio, non nemini fixa sententia est. Putas ergo perditum ierint? Si dens tuus, quem tu tibi arrogas, adhuc usque in miseriis non subsistit, caeteri dentes, quos sub eadem natura eum emisisse constiterit, qua putas incuria, hac illacque disjecti credentur? Tuo quem habes denti fortunatior aura subrisit, dum aliis tabido secundum verborum tuorum consequentias squalori addictis, auro et niveis lapillis coornatus obrutilat. Et mirum quia, cum plures emiserit, et [Col. 0659A] par universis reverentia debeatur, obrutis reliquis, tu unicus unicum hunc habere te jactitas.
Si igitur capilli, dentes, aquae fluxus, et sanguinis quadrifidi vulneris cruor, qui indubie ad terram usque distillare potuerit, in terrenis ruderibus in finem corrumpenda desederint, resurrectionis humanae status, ac nostrae promissio ex ore Dominico ad sui similitudinem conformitatis, non video quomodo constare sine enormi fallacia possint. Et certe multo tutior quam stultior dico, quia, si in aliqua promissorum quis suorum portione declinat, ambiguum omnino efficitur quod de caetero rectitudinem pollicitationis adimpleat. Et si tantum de ejus corpore, qui auctor est promissionis, corruptum iri conceditur, facili disputatiuncula annullari poterit, [Col. 0659B] quidquid in eo factum vel de nobis fiendum praedicatur. Si enim ex perceptione praesentium munerum firma est exspectatio futurorum, et qui in suae prooemio locutionis fallitur, textu orationis procedente neglectui ducitur, perpendendum procul dubio constat, quia si constanter in sui ipsius restitutione quod spopondit exhibuit, omnes eos quibus sponsorem se praebuit, fidei dictorum suorum indubitanter adnexuit. Quod si in promissorum veritate titubare dignoscitur, quidquid in verborum ejus statura praeeminet, totum incontinentia fluitante subigitur.
§ III. Respondet objectioni 3. Infantis Christi defluentia corporis qui colligeret nemo. Quare. —Sed illud potissimum obtendi sufficeret, etiam si nil quod ad haec posset responderi suppeteret, quod [Col. 0659C] Domini Jesu pueritiae tempore profecto nullus esset qui ejusmodi defluentia ex ejus capitulo sacrosancto colligere affectaret, praesertim cum de eo nemo majus quidpiam tunc temporis aestimaret, quam de aequaevo aliquo qui tunc esset. Et quis de humani generis [ f., corporis] reliquiis tunc tractaret, cum post mortem alicujus aliquid de ejus corpore reservasse apud Judaeos profanissimum esset? Et quid apud eos pollutius quam mortui hominis ossa contingere, cum ad singulos quosque contactus excubare aliquandiu pro castris, et aquas jubeantur expiationis adhibere. Praeter tabulas Testamenti, auream urnam, Aaronque virgam, nil quod a veteribus accepissent monimenti usquam exstitisse dignoscitur. Et quis [Col. 0659D] ea, quae illi puero attinebant, servanda duceret, in quo nil a communi respectu dignius autumaret?
§ IV. B. Virgo minime id praestitit. Ipsius lac asservari dicitur in ecclesia Laudunensi. Quod improbat Guibertus. —Quod si objicitur beatam Virginem Matrem id potuisse servare, et quasi superstitiosa ipsius posterorum cultui voluisse traducere, ita suscipietur, ( 23 ) sicut Lauduni apud nos lac ipsius benedictae in columba cristallina hucusque retineri dicitur. Quod quantum a vero, et etiam a verisimili exorbitet, facili argumento liquet, quia neque ipsa asservarit, praesertim cui nunquam in Jesu infantia tantum otii, tantumque securitatis exstitit, ut sui memoriam tanti penderet, quatenus de sui in futura saecula lactis productione curaret, cui vix [Col. 0660A] intra natale latere solum, vix vivere tunc liceret. Et quis tantae arrogantiae vel signum in ejus benedictis moribus, in ipsius adorando habitu 356 reperire potuerit, in cujus ore nil nisi ancillaris humilitas unquam sonuit? Quae res quoque tanto minus poterat, non dico in plurimas aetates, sed nec in aliquot annos sub ulla constare custodia, quanto magis idem coagulum semper decoquitur naturali inconstantia.
Esto autem. Et quae vetustatis exempla illi maturissimae, ac nullius laudis avarae menti suppetebant in talium observantia pignorum, ut quod nunquam fieri viderat, nec eatenus factum audierat, prima quasi imaginem cujusdam ventositatis inciperet? Et si per eumdem Spiritum, ex quo conceperat, non [Col. 0660B] nosse non poterat, quod is, quem genuerat per fidem, suae dispensationis mundum omnem impleturus erat, quid dentulus, quid umbilicus ille, quid denique caetera custodiri debuerant, quae in tanta Filii sui claritate non amplius, si ex aliqua veteri consuetudine servari possent, valitura putabat, quam meridiano valet lucerna sub sole?
Certo itaque certius saeculorum Dominam noverimus nunquam naeniis talibus studium impendisse. Naeniae plane essent, si is, qui se Deum et hominem saeculo plenis fide prodigiis publicaret, segmentis atque minutiis hujusmodi ad nihil omnino utilibus celebrari appeteret. Quod si ipsa non fecit, quis ergo fecisse potuerit, cum id temporis nullus, qui hoc appretiaretur, nedum aliqua charitudine appectoraret, [Col. 0660C] exstiterit?
§ I. Respondet objectioni 4. Integre Christi corpus in resurrectione fuit glorificatum, licet non aliter quam antea appareret. —Sed iis paulisper amotis, ad propositum redeamus. Si ergo corpus Dominicum post resurrectionem dicitis necdum integre immutatum, necdum plene clarificatum, quia non obduxerit foramina cicatricum, ostenditis, fateor, in hoc ipso hebetudinem indubie sensuum vestrorum. Si igitur clarificatus integre non est, quia eas non obduxit, ergo non dicam integre, sed ne ad modicum quidem vel immutatus vel glorificatus est, qui nulla vel immutationis vel glorificationis [Col. 0660D] suae signa post resurrectionem discipulis ostendit. In nullo enim ab ea specie quam videre pridem fuerant soliti, alteratus ipsis apparuit. Ergo quia nihil eis novae claritatis resuscitatus obtendit, dici ab aliquo potest quia nihil majus a Patre resurgens, quam antequam pateretur, emeruit.
Certe nec ipsa qua in coelum conscendit hora quidpiam novioris aspectus objecit, ut in ipsa declaratione resurrectionis non alium seipsum ostenderet quam idem ipse fuerat antequam obiret. Si enim insolitum aliquid splendescendo proponeret, nunquam quod caro rediviva foret, crederetur, sed potius ut suspicati sunt, quod alter, aut spiritus esset. Unde est: «Ego sum, Nolite timere (Joan. VI, 20) .» Et: «Spiritus carnem et ossa non habet, sicut me [Col. 0661A] videtis habere (Luc. XXIV, 39) .» Dignum itaque fuit ut simpliciter in ea quam assueti fuerant specie, adhuc eisdem rudibus appareret, ne de inusitata claritate ad externae opinionis errorem animos minus capacium derivaret.
Quare Dominus vulnerum cicatrices resuscitatus apostolis ostendit. —Qui itaque in subobscura habitudine quasi spontive suscepta, jam gloria imminutus, apparuit, quid mirum si inobducta clavorum loca eis exhibuit? Quibus tamen? Apostolis plane primum, et postmodum Thomae, et hoc utrisque haesitantibus, hoc et semel. Vide si duobus Emmaus pergentibus, vide si in creberrimis per dies quadraginta pro argumento conviviis aliquid obducendum prodidit; vide si mulieribus pedes ejus tenentibus, [Col. 0661B] si cuipiam alias cum ostento passionis apparuit. Quid ergo fuit dubiis cicatricum antra contrectanda porrigere, nisi identitatem propriae personae non consuetudine faciei, sed recentioribus mortis suae signis ostendere? ( 24 ) Quid post resurrectionem vulnera illa reservata portenderent, si etiam hucusque manerent? An ut Patrem ac si virum obliviosum per eadem dispensationis pro hominibus susceptae commemoret? Esto. Certe alia curanti Patri sola sine vulneribus caro suae dexterae assidens commonere sufficeret.
§ II. Respondet objectioni 5. In die judicii eorumdem vulnerum notae in Christo nonne conspicientur? —Sed objicis quod vel in die judicii visuri sint reprobi ac impii eum videlicet quem pupugerunt. Si [Col. 0661C] eum, cui te injuriam irrogasse memineris, sine ullo illius quam intuleris injuriae monimento conspicias, nonne confestim perpetrati in eum facinoris temet videndo commemoras? Et quid tibi lacerum faciet latus, quid in manibus pedibusque fixurae clavorum, ubi Filii hominis parebit signum? In illius gloriae throno quomodo conveniet quinquipertiti vulneris horror? Et certe cum discipulis comedens ac bibens manibus mandenda tractabat, nunquid sanies hianti ulcere tunc fluebat? Absurditas infinita.
Qui, pro verae testimonio quam resumpserat carnis, manducavit saepenumero cum suis, non necessario, sed dispensative (Luc. XXIV, 43) ; qui januis clausis intravit ad ipsos sola potentia, non natura [Col. 0661D] (Joan. XX, 26) , interstitia namque parietum non penetrant pondus carnis ac ossa, nec aetheream habitationem talis naturaliter patitur corpulentia, quod totum virtuti resurrectionis ascribitur; qui se longius iturum fingit 357 dum a duobus praefatis remanere compellitur (Luc. XXIV, 28) , non potuit ad horam signa passionis recens actae cuilibet dubitanti proponere, ex quo sui ipsius tum natura, tum persona probetur? Nonne illa coram Petro, Jacobo et Joanne in monte transfiguratio perfunctoria exstitit, (Matth. XVII, 2) , ut probaret quem post resurrectionem statum habuerit, quem tamen ut erat, cum resurrexisset, pro infirmitate videntium ostendere supersedit? Ac si diceret: Quia vobis non expedit ut immutati corporis claritatem vobis redivivus [Col. 0662A] ostendam, non enim competenti intellectu caperetis eam, hanc modo vobis superstes expono, ut eam perpendere ac recolere addiscatis, cum naturae glorificatae excellentiam habitu humiliore, quia obscuriore, contexero.
§ II. Respondet objectioni 6. Explicat quomodo Christus in judicio extremo formam servi immutabit. —Porro de translatione servi formae in divinitatis formam, si sic intelligas ut in alteram speciem demutetur, et tunc cum obductione cicatricum dens et umbilicus ille, et si quid est aliud residui, quasi veteri trunco insitivus surculus apponatur, dicimus plane quia, si sic se res habet, duae resurrectiones Christi erunt, et bis immutabitur. Si tantus error coalescit in capite, quid poterit de membrorum resurrectione [Col. 0662B] quis credere? Transitum illum de forma in formam Christi nil aliud intelligimus quam absorpta morte in victoria (I Cor. XV, 54) , et exacto impio et impietate ejus, diviso videlicet ab ira vultus ejus, appropinquat cor illius (Psal. LIV, 22) , stulto scilicet impio ne videat gloriam ejus, admittuntur electi soli ad videndam gloriam divinae visionis ipsius. Hinc est quod Juda exeunte dicit: «Nunc clarificatus est Filius hominis (Joan. XIII, 32) ,» Tunc plane transit ad hanc clarificationem, cum de forma servi, quae justis et injustis communis est, transire nos facit, scilicet solos electos ad aeternam sui visionem. In hoc transitu eis ministrat (Luc. XII, 37) , cum reprobis abdicatis ipsos suo vultu exsatiat. Christus itaque transit, cum post judicii [Col. 0662C] diem etiam servi formam a reproborum contemplatione secludit, et electorum obtutibus sese videndum aperit, imo eos sibi videndo transigit.
§ I. Producunt San-Medardenses quoddam miraculum tempore Ludovici Pii patratum. Id non probat dentem Salvatoris exstare inibi. —Igitur iis contra hujus sententiae exsecutores emissis, illud advertamus quod in Sancti-Medardensi ecclesia miracula pluris pretii super illo dente declamitant. Primum, nisi fallor, et quod potissimum memoriae succurrit, id est, inter capellanos Ludovici Pii imperatoris in ejus ipsius praesentia super isto tractabatur. Cumque valde a monachorum sententia resilirent, nihil de corpore, quod Virginis uterus fudit in terris, resedisse [Col. 0662D] ferentes, ad missarum solemnia constat ventum. Illic in sacris mediis phylacterium ab altari dicitur substitisse suspensum; quod sibi, et aliquibus, qui viderunt, exstitisse aiunt argumento. Sed quod, quaeso, argumentum? Quae superna, quaeso, vox, quis, precor, angelus detonuit, dentem Salvatoris tunc esse quem tenellus ediderit? Sed quid ad me angelus, quid vox? Si throni et dominationes istud assererent, nulli vere fidelium, sed fidei scientiam habentium animi assentiri ullo modo deberent. Qui, ut superius diximus, et millies repetendum ducimus, si capillum de nobis non periturum asseverat, si quidpiam in terra habet residui, in se credentes potius exemplo suo desperare quam doctrinis credere [Col. 0663A] mandat. Et certe martyrum cineres nunquam nec ossa toto orbe circumlata recolligit, qui sua fieri post resurrectionem putria hac illacque permittit.
Sed perpendere libet quam hebes miraculum ipsum fuerit, dum animadverti non praevalet quorsum suspensio illa intenderit; quod enim ab ara in aerem volucritat, de sacro, ut sic dicam, ad insacrum se subrigens, altaris sanctitudinem ac si impatienter se ferre demonstrat. Et si verbum idem, quod est suspensio, velimus attendere, quod videtur suspensum, putatur ambiguum; sed quid loquor ambiguum, cum ambiguum proprie sit quod esse et esse non possit. Hoc vero nullatenus, nisi seipsum velit inficiari, qui est veritas Deus. Adeo autem surditatis [Col. 0663B] ineptae miraculum, quod in argumento rei hujus ne multum quidem faciat, cum stulte scriptum sit, stultior est qui retractat.
§ II. Deus ille sancti cujuspiam esse potest.—Fides saepius causa miraculorum. —Sequuntur et alia non minus dubia, quae idcirco dixi dubia, quia ad id approbandum omnino sunt muta. Hoc enim, cui signum ascribitur, sanctum aliunde esse potest; hoc autem quod dicitur, esse non potest; et si esset, talium signorum testimonio, quia dens sit Dominicus, portendi non posset. Sancti ergo cujuspiam dens ille credatur, cujus merito forsitan tale quid concedatur; et si certe nullius sancti esset, vel fides plane credentium exigeret ut quod speraretur obtingeret. Multa enim fieri possunt, non tam ejus [Col. 0663C] merito, per quem praerogatur, quam illius cui impenditur.
358 § III. In Lunensi urbe puer nuntiat piratas adesse in portu dum vigiliae Natalis Domini agerentur. (Isa. XL, 1) .—Quod in Lunensi urbe [Col. 0663D] Vulgo, Luni, Etruriae oppidum ad mare situm. ante annos aliquot contigisse dignoscitur. Vigiliae Natalis Domini à fideli populo inibi agebantur. Interim piratica classis portui allabebatur, qui appellatur Veneris, urbem depopulatura repentinis iucursibus, dum res noctu divina protenditur. Interea dum citatis myoparonibus vadosum praeproperant scindere rostra sajum, in ecclesia cathedrali puer primam nescio an secundam primi nocturni lectionem pulpitum lecturus ascendit. Cumque benedictione suscepta adoriretur [Col. 0663D] legere: «Consolamini, consolamini, popule meus,» illico ex ejus ore Spiritus sanctus subdistinguendo subjecit dicens «Ad portum Veneris Salandrae (Salandrae autem naves dicuntur à saliendo vocatae).» Quod cum ab omnibus non mussitando, sed strependo repeti ac corrigi juberetur, puer saepe numero eadem replicavit. Mox decanus Ecclesiae concepta dicti sententia, populos in arma consuscitat, et portum Veneris adire mandat. Illic ingenti classico appellente littoribus obvia turba resistit, et urbem nec mora pervadendam ex Deo armata, hoste fuso, praemuniit. Ergo sicut ad meritum proloquentis pueri neutiquam pertinuit, ita multoties non per eum, a quo [Col. 0664A] putatur, exporrigi fit, sed in illum, qui meretur accipere beneficii fructus, excurrit.
§ IV. De quodam scortatore aquis absorpto. —At signorum illorum tenuis mihi valde videtur auctoritas, imo scripti illius vilis admodum probatur indignitas. Nam in eorum libello qui super dente hoc, et sanctorum loci miraculis actitat, de monacho aliquo refertur, quod scorto soleret muliere abuti, quo tamen noctu dum pergeret, aquas tranare propinquas necessario oporteret; in quo transitu, inter undas eum peccati sui pondus enecuit. Qui abbatis judicio a coemeterio fratrum extorris est habitus. Sed abbati, ut pagina illa refert, nescio quis sanctorum inibi, ut dicitur, apparuit, eique, ut dicitur, dixit: «Confer, ait, cum caeteris, quia in obedientia [Col. 0664B] tua mortuus est.» In qua, quaeso, obedientia? An abbas ei praeceperat ut se periculo fluminis ingerens, impudicae concubitum sectaretur? Certe quoquo pacto eatenus abbati alias obedisset, in hac profecto re obedisse dici non potest, quia obedientia nusquam nisi in bono, nisi per abusionem, intelligi potest. In qua igitur obedientia mortuus est? Sane si de obedientiae nomine dubitatur, audiat Apostolum de ipso Filio Dei: «Ex iis, inquit, quae passus est, didicit obedientiam (Hebr. V, 8) .»
Potest itaque conjici, quia quibus praeter modum totius rationis talia adnexa sunt, fide et idcirco susceptione penitus indigna sunt. Et certe videmus gemmulis ac pernulis [ melius, perulis, id est margaritis. Gal. perles ] peregrinorum littorum undecunque [Col. 0664C] ornatum, ex antiquitate dentis memoriam non dentem esse traditione susceptum, et quid intra idem phylacterium lateat non experimento praesentium, sed sibi succedentium sola ratione probari. Venerantur ergo ipsi bifariam illa quae nesciunt, dum eos prorsus latet quod auro illo ac lapide clauditur, et nullo modo constare praevalet quod continere theca ipsa putatur.
§ V. Nullas corporis Filii sui reliquias posteris conservavit B. Virgo.—Matri suae Salvator primo non apparet, quia certo resurrectionem ipsa tenebat. —Imputabitur itaque Mariae, quod quae apud illos haberi dicuntur, sola servare potuerit? Ergo eam, quae ex Deo supra omnem angelicam humanamque [Col. 0664D] naturam statum Filii sui futurum agno eri, nimirum quam supra omne quod est post Filium Spiritus sanctus, imbuerit, quomodo resurrectionis ordo latuerit? Si enim latuisset, dignum profecto fuisset ut, resurrectionis suae fidem facturus, ipsi primum appareret. Ipsi vero quare appareret, quae resurrecturum indubie scivit antequam pateretur ac resurgeret? Et sane dictum scitur: «Tuam, inquit, animam pertransibit gladius (Luc. XXIX, 37) .» Unde et eventum, et de eo loquentium verba conservans, conferebat in corde suo (ibid., 19) . Cui enim fidus nemo habebatur, cui tantam rem crederet, non inconcinnum utique erat, ut sua apud se sensa et [Col. 0665A] experta contegeret. Cum ergo neque ipsa futuri status ejus non ignara, neque ullus qui eum a communi hominum massa secerneret, haec posteris reservarit, supervacanea omnino habeantur quaecunque quis de corpore tanto praesumpserit. Constat namque apud nos Apostoli quantum brevis tantum rata sententia, quia corpus idem annuntiatum est ab angelis, praedicatum est in mundo, assumptum est in gloria (I Tim. III, 16) .
Ex reliquiis sanctorum quaestum persequi, profanum [Col. 0666A] est. —Porro de caeteris definimus, quia si in canonibus cautum est ne quando martyribus connumeretur si quis inter confringendum idola perimatur, alio enim forsitan errore diducitur, ut nullus quamvis bonum ad speciem habitu efferens, pro sancto facile habeatur, nisi quoquo pacto ex divina revelatione probetur. Quaestum autem ex sanctorum vel circumlatione, vel ossium eorum ostensione quaerere, quam profanum sit discite, si velitis aeque sanctos avaritiamque taxare.
359 § I. Res terrenas abdicare debet qui contemplationi se addicit. —Interioris mundi statum, quem visio externa non capit, imaginatio ulla non concipit, sola nimirum virtus contemplationis attingit. Ubi enim nihil materiale, nec quod sensualitati subjaceat invenitur, uno plane intellectualitatis acumine penetratur: illo procul dubio uno oculo, illo uno colli sui crine, id est unica et indivisibili cogitationum intentione et cohibitione, qua sponsa in Canticis sponso potissimum placere dignoscitur (Cant. IV, 9) . Cujus intuitum sicut in iis tractabilibus habere non possumus, ita locorum corpora, et loca corporum in illius consideratione sentire neutiquam pervalemus. Sicut in qualibet pagina, si [Col. 0665C] sententiam contemplativam attenderis, aliis oculis litteras, quibus sententia continetur, inspicis, aliis hoc ipsum, quod sola ratione colligitur, contemplaris.
Ad haec autem vis imaginationum nulla se confert, quia ubi nec temporalitas, nec temporalitati obnoxia moles aliqua menti se ingerit, nihil visum, aut quod videri possit, exterius in se admittit. Quae enim nonnisi formas et corruptibilium consuetudinem recipit, semper tenuitatis impatiens usitatarum rerum recordatione grossescit. Quod si ad quamlibet speciem subtilitatis velit eniti, non nisi externae visionis extrusa frequentia ad intellectualia discernenda valet intendi. Inde et clauso ostio jubemur [Col. 0665D] orare Patrem (Matth. XI, 6) . Hoc et primum, et secundum, et tertium coelum, de quo Apostolus (II Cor. XII, 2) . Hoc igitur modo cum spiritualitas quasi ad quoddam aethereum coelum et sola, et a terrenis omnibus incomitata progreditur, specialiter spiritualibus spiritualia comparat, dum intellectuali subtilitate incorporeas illas species mundi interioris examinat.
§ II. Visiones in sacris Scripturis menti solum corporeas ingerunt imagines. —Sed quod dicimus praepedire valde sacrarum in Veteri ac Novo Testamento visionum videntur historiae, quae ad illum evectae statum nonnisi corpore earum imaginum visa reportant. [Col. 0666B] Cum enim in Dei visione Ezechiel, et ventum turbinis et aquilonem, nubem magnam et ignem involventem, splendorem in circuitu, quatuor animalia quadrifidam habentia speciem (Ezech. I, 4, 5) , cum etiam aedificium in monte metiri conspiceret (Ezech. XL, 5) , quid aliud quam effigies corporalitatum praescriptas aspexit? Ibi limina, ibi portae, ibi vestibula et fenestrae, ibi vir sub specie aeris, ibi calamus funiculusque mensoris. Quid plura? Ibi aut corpora aut similitudines corporum contuentur, nec aliud quidpiam pervidetur, quod non formas praesentium undecunque resculpat. Hoc Isaias, Jeremias, Daniel, et si qui alii, quibus se conspicabilem praebuerit Deus, non veritate, sed signis ac figuris enuntiant, dum solium Dei se vidisse declamitant, [Col. 0666C] et solii speciem saphiro, ac chrysolitho comparant.
Cum ergo divinam formam aut igni comportent, aut in humanas habitudines per membrorum singulorum schema distribuant, non est ibi quod de vera omnipotentis Dei simplicitate dicatur, cum quidquid de illo incirconscripto agitur, corporalibus angustiis comprehendi posse putetur. Nil enim ibi est quod secundum puritatem sempiternae essentiae dictitetur; est autem quod figuris et aenigmatibus adeo praestringatur, ut de ejus natura nil proprium, sed quod membris ipsius allegorice attineat, praedicetur. Signis igitur ac figuris cum universa consistant, et in Veteris Testamenti auctoribus nihil quod de Deo essentiale credatur, inveniri queat, praeter [Col. 0666D] illud: «Ego sum qui sum.» Et: «Qui est misit me ad vos (Exod. III, 14) ,» caetera quae de eo feruntur tantopere humanae consuetudinis dicta factaque redolent, ut in omni praeter peccatum passione nostris moribus vel motibus morem gerant.
Haec quidem apud antiquos pene omnia figuraliter contigisse cognoscimus, testemque Apostolum hinc habemus (I Cor. X, 11) . Sed et in Novo Testamento non longe secus ac alias se res habet, dum quaecunque 360 in Apocalypsi dicuntur, a formis in nullo extrinsecis dissentire videntur. Vide ergo quam die Dominica et cujus ac si circumscriptionis formam viderit. Et summopere tamen attendendum [Col. 0667A] quod dicitur: « Fui in spiritu (Apoc. I, 10) .» Quid est fui in spiritu? Scilicet in spiritualium contemplatione. In spiritu enim non fuisset, nisi quod spirituale est, conspicuum habuisset. Si ergo nihil nisi spirituale conspicuum sibi fuit, quid est quod nisi formas corporeas dicere non potuit, quas duntaxat prae oculis habuit?
Attende itaque divinae descriptionis nonnisi humanum modum; attende gladium bis acutum, candelabra, et stellas; et, ut ad habitum redeam, lanae albae capillos, pedes aurichalco compositos. Ita universum volumen evolve; nusquam nisi humanitus dicta reperies; nusquam non dico substantiale, sed essentiale aliquid de Deo ibi profertur; si quid autem prolatum ibidem constat, multo allegoriarum velamine [Col. 0667B] palliatur. Quidquid quoque illic de statu sanctae Ecclesiae praecantatur, coloratis sermonibus inumbratur, et licet qui viderit, in spiritu fuisse dicatur, quaecunque intrinsecus spiritualitas delitescat, nihil nisi corruptibilis speciei et corporale proloquitur.
§ III. Quae in mundo, nil nisi materialia suggerunt. —Igitur quoniam qui de praesentium visione ad interna videnda commigrant, nil aliud quam quod in mundo consueverant videre reportant, putari ab aliquo posset quod eaedem formae apud spiritualia haberentur, quae apud superos, imo apud inferos, quod nos sumus, haberi videntur. Quae uniformitas specierum si ita est, quod nullatenus credendum est, [Col. 0667C] ergo inter corpus et spiritum nec distantia nec dissimilitudo est, imo, ut brevius omnia contraham, certe nec ipsa spiritualitas aliquid est. Si enim nullus saeculum inter utrumque gradus, si de altero in alterum quasi de corpore transitur in corpus, nunquam de praesenti hoc qualicunque bono transitur in melius. Bona enim sunt a Deo condita, sed imaginaria; his utimur interim, donec frui detur iis quae, ob transibilitatem horum, vocantur aeterna.
§ IV. Qui visiones retulerunt suas, corporeis rebus similia exhibuere. —Denique et praelibato sensui adniti videtur, quod apud beatum papam Gregorium omnes qui de exteriori isto ad interius illud redituri rapiebantur, nonnisi iis similia quae hic assueverant, vidisse se recoluerunt. Si enim pontes, si fluvios, si [Col. 0667D] fetores sulphureos, si amoenos praeterea campos, si aureis laterculis exaedificatas domos quique retulerint, hoc nimirum de similitudine praesentis status intulerint. Nec secundun solam dialogi seriem haec aliquibus apparuisse putaveris, et non potius per omnes quas me non dico legisse, sed etiam audisse meminerim visiones.
Quid enim quod Beda in Gestis Anglorum dum hinc timoris, hinc gloriae plenas suae genti aliquando manifestatas revelationes intexit, nulla nisi nostris usibus convenientissima dicitur. Illic enim et montes, et castella, inclementias aeris, et plumbeas damnatorum arcas, laceras in poenis positorum tibias, quaedam loca putoribus exhalantia supplicio punitorum apparata, principis cujusdam virilia [Col. 0668A] quotidiano animalis nescio cujus morsu corrosa, pecuniarum quoquo montes, pallia et oloserica, pannos opipare textos, multifidam supellectilem, iis in illo examine ad suae perversitatis argumentum opponenda, qui libenter accipiunt munera, ut scilicet pervertant judicia. Nec desunt exempla moderna, cum si qua videri de animarum statu hodieque contingat, a modo quem praediximus nulla disparilitate differat.
§ V. Itidem Dominus in Evangelio materialibus utitur exemplis. —Super haec autem omnia, Jesus ipse Dominus quid nisi materiale supplicium minitari videtur? Ubi enim ligari manus et pedes mandat, in tenebras quoque exteriores projici imperat, ibique fletum affuturum et stridorem dentium pariter [Col. 0668B] denuntiat (Matth. XXII, 13) , quid aliud quam consuetudinarias nobis passiones ostentat? Et certe si vexari criminosas, sive levius peccatrices animas, eodem materiali supplicio quo corpora aestimamus, non bene, juxta Apostolum, spiritualibus spiritualia comparamus (I Cor. II, 13) . Quod tamen exemplo proposito satius comprobamus.
Quam multi ob terrena acquirenda suppliciis et laboribus diversis sese immolant. —Vide hominem infinita quaestus cupiditate detentum, cruentissimis ut cupita acquirat ambienter addici laboribus, quanta fame sese discruciet, quantis insomniis, quantisque sudoribus, ut certe celeri vitam terminaret exitio, si id tolerantiae alicui intorqueretur invito. Quod perpendere ex captivorum patientia, qui pro [Col. 0668C] pecuniis cruciantur, est liquidum. Nam tormentis adeo enormibus illos excarnificari videmus, pollicibus genitalibusque suspendi, dentes forcipe erui, ungues ligno 361 coarctante comminui, calces sale illitos caprarum lingua sublambi, et haec omnia tanta aequanimitate, imo animi jucunditate perpeti, quanta thesauri spe repositi animum in suis angulis exsultantem conjicere valeas deliniri.
Certe turrim mirae magnitudinis ignibus candescentem experimento didicimus, lingua quemdam sua madenti prorsus exstinguere solitum, ob id studii solummodo exigentem nummi pretium. Si ergo corpore tantis profligato miseriis animus spei occultae gaudio debriatus ab eadem molestia conquiescit, [Col. 0668D] cernere in promptu est quia, sicut caro vexationibus agitur, anima aliquantisper a tantis vacante turbinibus, ita corpore nullatenus molestato anima multoties sola tristitiae conceptione mactatur.
Sancti martyres spiritualia spiritualibus comparant. Aliter autem desides et hypocritae. Sancti viri qui ponderent quotidianas mortificationes. —Corpora itaque corporalibus, spiritus spiritualibus, ut praemisimus, comparantes, alterutrum sine altero cruces suas pro loco et tempore tolerare conspicimus. Quod in sanctis martyribus, exterioris sui hominis doloribus interiori gaudente, constat evidenter expositum. Altrinsecus autem super iis quos acrimonia consumit acediae, perspicuum est quantis lacerum pectus disjiciatur angoribus, plane, ut putatur, [Col. 0669A] corpore extrinsecus requieto. Vides in hypocritis inedias, frigorum tolerantias, interdiu vix nocte solvendas stationes, noctu quasi pervigilis orationis excubias, et haec levissima ducit gloriae inanis aviditas. Identidem quoque in sanctorum mentibus efficit quotidianas suarum carnium mortes breves ac momentaneas exspectationis supernae suavitas. Constet ergo probatum, quia sicut poena forinseca reddere dignoscitur cadaverosa corpuscula, sic spiritualis alacritas, aut latens mentis vitium, nostra aut fovet, aut torquet interna.
§ I. Quas prophetae sanctique viri a Deo accepere notitias, saepiuscule aperire nequiverunt. —His itaque sub ista distributione dispectis, quomodo animarum [Col. 0669B] supplicia a tormentis corporalibus distare putanda sint, et quare ipse Dominus, ac sancti quique de statu illo adeo carnaliter non dico senserint, sed dixerint, pariter attingamus. Si enim de sensu eorum agitur, sensa prophetica, ut seriem praemissae locutionis exsequar, multo spiritualiora fuerunt, quam ipsi suis insinuare auditoribus, non dicam, potuerunt, sed debuerunt. Dicam tamen, quod et indubie asseram, quia nec potuerunt, nec debuerunt. Si enim possent, quae ex parte de Jesu nascituro, et mysteriis Ecclesiae noverant, ad publicum propalassent, si ea quae partim sibi interluxerant, exprimendi licentiam habuissent.
Unde Psalmistae vox est: «Incerta, inquit, et occulta sapientiae tuae manifestasti mihi (Psal. L, 8) .» Si incerta apud ipsum, de cujus semine erat nasciturus, erant, dubiae sententiae si ferrentur, quid proderant? Porro si occulta pro sui incertitudine, minus sunt utique manifestanda. Quo enim quidpiam occultius est, eo, si incertitudo sese objiciat, promulgari periculosius est. Quae ergo sibi quidem manifestata, sed caeteris incerta ac occulta noverat, digna admodum dispensatione silere decreverat. Unde Apostolus: «Audivi, inquit, arcana verba, quae non licet homini loqui (II Cor. XII, 4) .» Quod bifariam intelligere possumus, et est ac si diceret: Nec per se licitum est homini talia dicere, nemini nempe loquentes scribere solemus, non homini loqui, id est alteri cuipiam explanare.
[Col. 0669D] Humani arbitrii non est Dei contemplationem, et sacrae Scripturae notitiam habere. —Non itaque potuerunt, quia non debuerunt. Spiritus enim prophetarum nisi eos sicut quis equum freno cohibuisset, mysterium quod mente conceperant, mysterium non fuisset. Prodere sane non poterant quod sub tanti dictatoris sigillo tenuerant. Si enim humani arbitrii aut potentiae humanae non est contemplationem Dei, aut sacrae Scripturae, cum velit, habere, sic eis nullatenus licere potuit, de futuris mysteriis aut sentire quantum vellent, imo nec ipsum totum penetrare quod dicerent. Sicut nempe in visionibus quae ex Deo sunt multoties de nostris eventibus edocemur, quae tamen quomodo aut quando eventura sint inibi colligere non valemus, ita particulariter [Col. 0670A] eorum tacta sunt corda, ut nulla eisdem suppeteret quae viderant explicandi potentia. Impotentia autem eorum nil aliud quam indebitum est. Unde est quod de Domino dicitur quod nullum signum potuit facere in Capharnaum (Luc. IV, 23) . Non potuit ergo, dictum intellige, non debuit; indebitum enim erat ut eis signorum beneficia impenderet quos fidei suae applicare non poterat. Unde et margaritas ante porcos poni vetuit (Matth. VII, 6) , quia divini eloquii candor spurcis mentibus minime congruit.
§ II. Probat iterum de scientia Dei, quae in contemplatione hauritur, fandi facultatem humanam non suppetere. —Igitur, ut ad seriem redeamus, quidquid a prophetis corporaliter de Deo non tam sensum [Col. 0670B] quam dictum est, humanae intelligentiae constat condescensum, quia nec ipsi verba, quibus divinae essentiae modum comprehenderent, invenire potuerunt; nec ulli animos, qui, quae dicerentur (si dici ab aliquo ullatenus possent) valerent capere, 362 habuerunt. Qui ergo dicere, quive audire non poterant, merito super Dei natura silebant. Quae autem dici necessitas exegisset, nisi consuetudine locutionis humanae dixissent, et in sua ipsi dictione amentium more deficerent, et si qua supra se dicerent, sicut ipsi sua dicta non caperent, sic intellectores dictorum neutiquam reperirent. Unde et indignas Deo aliquoties comparationes similitudinesque attribuunt, dum plaustrum onustum feno (Amos II, 13) , dum [Col. 0670C] potentem crapulatum a vino dicunt (Psal. LXXVII, 65) .
Quibus ergo capaces illi non fuerant, non nisi corporalia et nostris usibus familiaria enuntiare poterant, et quae minus bonis hominibus convenientia videbantur, etiam Deo nequaquam ascribere verebantur, ut ex eo ipso quod summae majestati indigna componerent, quidquid apud nos majus ac dignius esse potest, indignum Deo prorsus, si ei conferatur, ostenderent. Inde est quod Ezechiel quatuor animalium monstrorum simillima corpora, et facies portentuosiores quam Jani, nam quadruplices ostenduntur (Ezech. I, 5, 6) , ut ex enormi, quantum ad nos, specie, sola intellectualitas quaerenda notetur. Si enim angelos suos facit spiritus [Col. 0670D] (Psal. CIII, 4) , et non nisi spiritualia constant in coelestibus, indignissimum in aliquo supernorum credere est tales inveniri corporum habitus. Cum plane angeli gloriae claritate perplaceant, haec autem invise nimium effigiei horrore displiceant, cum litterae ratio deficit, solum quaerere restat quid innuant.
Homines corporalia tantum enuntiant. —Homines ergo ad homines de sola corporalitate loquuntur, quia si quidpiam de intellectualitate senserunt, sensa tamen sua nequaquam exprimere potuerunt. Unde et aestimare est eos qui ad internum ejus saeculi statum, ad nos tamen redituri exeunt, quod alia videre non possunt, nisi quae corporaliter viventibus usitata sunt, et sub imagine terrenorum subscintillent [Col. 0671A] nobis aliqui radioli aeternorum. Si enim ita capere possent, uti illi quid ad hoc saeculum redituri non essent, in carne sane ista adhuc positis, non modo verba, sed et ipsi extra carnem subtiles pridem et acuti intellectus hebescerent, et in sese visa deperirent, nedum aliis sibi incomprehensibilia explicarent. Ad eorum itaque similitudinem loqui possunt hominibus, dum ab internis redeunt, quae foris videre consueverunt, quia sancti omnes quae in divina contemplatione cernere aliquando, vel momentanee potuerunt, nunquam sermone vel littera emittere possibile habuerunt.
Cum ergo de gloria Sanctorum in visione, aut odores praesentiunt, aut hymnidicos choros exaudiunt, aut claritates hauriunt, tota haec non secundum [Col. 0671B] naturae spiritualis veritatem, sed juxta visibilium, qua assueti sunt, qualitatem. Quae enim aut speciosiora, seu pretiosiora, aut delectabiliora sunt inter homines, ea nobis per internas ostendunt visiones, ut ex eis quae apud nos potissimum appretiari solemus, indultae sanctis gloriae argumenta sumamus. Unde in Apocalypsi, et stolis amiciri albis, et palmas gestare, victoriae signa in manibus; et coronas in capitibus aureas habere dicuntur (Apoc. VII, 9) , quod regnantium sit. Quae igitur in amoenitatibus, in florulentiis, in splendoribus habitudinum denotantur, non illorum, qui Chiliastae vocati sunt, haereticorum naenias recreant, qui post resurrectionem mille annos in carnalibus deliciis pollicentur, sed quibus homines delectari solent, [Col. 0671C] haec pro salvatorum demonstranda gloria visionum ordines exhibent.
Porro quae de revelatione glorificatorum dicimus, ea ipsa de punitorum damnatione sentimus. Nam cum ignibus crebro animae secundum Scripturas videantur aduri, cum flagellis addici, putentibus undis immergi, et ea, quae ex Gregorio et Beda doctoribus exhibita sunt, fieri, non aliud sunt quam quod corporaliter reis solet infligi; hoc spiritualiter patiuntur, nec nos, quibus denuntiatur, cruciari talibus miseriis addemnatos crederemus, nisi quia poenas, quas assidue consuevimus experiri, cognoscimus. Quia ergo spiritualem illam linguam, qua spiritualia spiritibus respondent, audire non possumus, [Col. 0671D] ex corporalium notitia quasi fucos intellectualitatis exprimimus, et ex iis unde constat corpora profligari, animas animadvertimus coartari.
§ III. Cum materialibus minime, quibus ergo poenis afficiantur animae? —Igitur quoniam corporalibus suppliciis animas puras coerceri posse non credimus, quibus poenis angi possit et debeat [ f., possent et debeant] attendamus. Superius ex Apostolo dixi spiritualibus spiritualia comparanda, et mirum valde est si tormentis tractabilibus intractabilis anima dicitur affligenda. Dicere tamen primitus esset de eo, qui, sicut Apostolus gentibus ait: «Qui dicimini praeputium ab ea quae vocatur circumcisio (Ephes. II, 11) ,» ab exteriori hoc mundo appellatur interior. Sicut enim in corpore meo, [Col. 0672A] quod omnibus in promptu est, intrinsecus subjacet anima invisibilis, ita huic materiali creaturae, quae rationabilibus irrationabilibusque naturis conspicua est, altera subest machina, quae solis rationabilibus, et hoc immortalitate exutis, constat visibilis et pervia. Cujus statum ulla mens visibilium imaginibus occupata metiri non praevalet; animorum tantum oculis a saeculi pituita liberis adjacet.
363 Sicut nempe verbum spirituale dicimus, quod spiritu, lingua et dentibus efficitur, unde Apostolus: «Psallam, inquit, spiritu (I Cor. XIV, 15) ,» verbum etiam, ut sic dixerim, mentuale, quod sola cogitatione labiis tacentibus disponitur vel disseritur, verbum quin etiam intellectuale, quod sine interiori ulla ordinatione verborum purissima contemplatione [Col. 0672B] tractatur, ita mundus iste, in quo degimus, visibilis et imaginarius dici potest, quia et obtutibus nostris substat, et oculis vacantibus ejus corporalitas menti retractabilis est. Ille autem interior tanto difficilius penetratur quanto corporibus, locis, ac temporibus nil ibidem continetur, nil agitur. Et quanto a nostro usu discrepat, qui vix uspiam intuitum mentis affigimus, nisi ad ista quae consuevimus, tanto ad illum interiorem pervidendum obnixius nebulas nostrae intentionis abrumpimus.
Utrum diaboli mundum hunc inhabitent. —Ubi quaeritur utrum diabolo et ejus angelis generaliter habitabilis habeatur hic mundus, quoniam principem [Col. 0672C] hujus mundi, in quo agimus, vocat eum Dominus (Joan. XII, 31) . Et Apostolus, principem aeris hujus (Ephes. II, 2) , principem etiam tenebrarum harum, spiritualia nequitiae in coelestibus (Ephes. VI, 12) .
Quaeritur itaque si is qui ita ob sui intra hunc aerem diversationem aerius appellatur, ac inter nos invisibiliter divagatur, utrum et illi tali saeculo contiguus habeatur. Cui quaestioni primo ingeritur quod, quantaecunque dignitatis ac puritatis saeculum illud sit, dicere non audeo quod bonis ac malis commune non fuerit. Natura enim daemonum cum sit ingenitis alacritatibus praeacuta, sic ob sui perspicacitatem, imo spiritualis potentiae agilitatem, quantumcunque exteriori divagetur in [Col. 0672D] mundo, tanto proprie propriam conversationem in interiori obtinet illo, quanto sibi major cum eo constat naturae communio. Si enim spiritualis est mundus, nec crassioris corpulentiae constat diabolus, ubi identitas substantiarum excepta rationalitate utrobique dignoscitur, alter ab altero absentari non sinitur.
Nunc diabolo pervius est mundus. —Ante diem ergo judicii mundus ille interior diabolo idcirco pervius est, quia animabus in aeternum supplicium detrudendis hoc spatio, Dei exactor et servus est, et datur crudelitati illius huic officio obsequendi libertas, donec grano discreto a paleis judicetur ei auferenda potestas. Et certe ipsum cum funesto suo exercitu infernum hujus mundi incolas aestimo, [Col. 0673A] Quidni cum ergastulis relegati poenarum tantum a praesenti saeculi statu dirimantur, ut sive nobiles sint filii eorum, sive ignobiles a beato Job ignorare dicantur? (Job XIV, 2.) Hoc tamen ab hujus mundi similitudine alter ille dividitur, quod in isto boni ac mali promiscue continentur; illic vero coelibes ac perditi, sub infinita ab invicem distinctione clauduntur.
Post diem judicii haudquaquam: mundus enim fiet purus. Ipsum tunc habitabunt sancti. —Post diem itaque extremum cum suis complicibus diabolus ipse communicato supplicio, liberos ad exercendam pristinam pestem jam non poterit habere meatus, et tanto uniformior in solita sua puritate fiet mundus quanto per eum ultra transire valebit nemo [Col. 0673B] pollutus. Hinc est quod coelo novo facto terraque nova (Apoc. XXI, 1) , interior exteriorque pervius ac habitabilis erit sanctis. Sanctis namque tam igne purgatis quam beata corporum immutatione promotis, et saeculo imo mundo ipso a veternis sordibus conflagrato, et in incorruptibilem habitum reparato, fiet status habitationis habitatorumque undecunque conveniens, fiet utrobique una facto repurgio mansor ac mansio florens. Et sicut corpus ac anima in sanctis sub unius beatitudinis gloria jubilabunt, sic exterior interiorque mundus ad unam puritatem ex alterius concrematione redacti, splendidos sine omni importunitate discursus sanctis ubique triumphantibus apparebunt.
[Col. 0673C] § I. Neque electi in coelo corpoream gloriam, neque in inferno reprobi corpoream poenam habent. —Ad rem itaque quae coepta fuerat redeamus. Poenas illas, quae in illo abditiori mundo reprobis inferri dicimus, corporeae vel incorporeae sint si diffinire volumus, ex contrario melius sentire valemus. Quaerendum plane prius est utrum electi corporeas, an incorporeas in coelesti regno glorias assequuntur. Si corporeas glorias aestimemus, ut scilicet voluptatibus, gustui ac epulis vacent, nihil explicamus, imo Scripturis obsistimus Non, ait, gaudeatis super spiritibus qui vobis subjiciuntur, sed gaudeatis quod nomina vestra scripta sunt in coelo (Luc. X, 20) . Certe ipsi apostoli adhuc rudes Domino inferunt: «Domine, inquiunt, ostende nobis Patrem, et sufficit [Col. 0673D] nobis (Joan. XIV, 8) .» Illud quoque: «Iterum autem videbo vos, et gaudebit cor vestrum (Joan. XVI, 22) .» Si in talibus coelicolarum gloria, quid terrenum hic quaeritur? Quae jucunditas corporalis in Dei Patris visione putetur? Quid quod psalmus ait: «Quid enim mihi est in coelo, et a te quid volui super terram? Deus, inquit, cordis mei et pars mea (Psal. LXXII, 25, 26) .» Si ergo «Qui videt Filium, et credit in eum, habet vitam aeternam (Joan. VI, 40) ,» et in coelo ac in terra nihil quaeritur nisi ut. Deus habeatur, rogo quis locus corporeis voluptatibus datur?
364 Cum ergo nihil exemplorum suppetat, per quae quis carnale in coelo quid intelligat, mirum est [Col. 0674A] si quis secus aestimet, ac si in ipsa veritate mendacium quaerat. Si igitur totum spirituale est, quidquid in Dei praemio est, consequens mihi videtur, ut quod in spirituali mundo a spiritibus licet malignis administratur, idipsum quoque quod puniendis pravorum spiritibus attinet, etiam spirituale putetur. Sicut enim angelos fetore humano gravari non credimus, sic animas corporalibus suppliciis vexari non posse dicimus.
§ II. Quid fletus in inferno, et stridor dentium. —Sed, sicut superius dixi, ex contraria parte melius rem attingere possumus. Si juxta Apostolum: «Regnum Dei non est esca et potus, sed pax et gaudium in Spiritu sancto (Rom. XIV, 71) ,» videamus e regione quam diversa ab iis, turbulentia scilicet [Col. 0674B] aeterna, ac perpetuus motus atque tristitia, vigeat in inferno. «Erit, ait Dominus, ibi fletus, et stridor dentium (Matth. VIII, 12) .» Quid animarum fletus, nisi praecordialis earum et interna moestitia? Fletus enim qui non nisi a corporatis rebus emittitur, et stridor, qui dentatis rite ascribitur, ad dolorem incorporearum ipsarum, insaniam furoremque refertur. Stridere namque, cum de homine dicitur, furentium est. Est ergo dolor perpessae, et in aeternum perpetiendae miseriae. Est etiam stridor, dum commembris diaboli anima, jam contemptrix omnium divinorum poenitere incipit, non se pejora quam fecerit effecisse.
Unde est: «Impius cum venerit in profundum malorum, contemnit (Prov XVIII, 3) . «Omnis, ait, [Col. 0674C] arbor quae non facit fructum bonum excidetur, et in ignem mittetur (Matth. III, 10) » Exciditur videlicet a potestate peccandi, quod tantumdem valet, ac si diceret: Ligate illi manus ac pedes (Matth. XXII, 13) In ignem vero mitti, perpetuo male agendi est appetitu cremari. Unde et illud: «Supercecidit ignis, et non viderunt solem (Psal. LVII, 9) .» Si enim est, ut vere est, quia in interiori illo mundo cupiunt, metuunt, gaudentque, dolentque, licet impiis nequaquam gaudere conveniat, tria tamen alia eis ne momento quidem abesse queant; non dicam quod eisdem passionibus addicantur, quibus olim subjacuerant, sed tanto rabidius quanto spiritualius, ut nil aliud in eis ipsae, non unae [Col. 0674D] sed omnimodae passiones, quam ignis indefectivus et semper inurens fiant.
§ III. Igne materiali animas torqueri dicit B. Gregorius. —Quod si quis mihi objicit beatum Gregorium, quod corporeo dicat animas igne puniri (Dialog. lib. IV, cap. 29) , advertat, quod ibi dicitur. «Teneri, ait, Spiritum per ignem dicimus,» ut in tormento ignis sit videndo ac sentiendo. Ignem namque eo ipso patitur, quo videt, et quia cremari se aspicit, crematur. Quod totum est, quia damnatum se aspicit, animi saeva exacerbatione decoquitur. Vide hominem aeterno ergastulo relegatum, mortifera mortificatur acedia. Vidi hoc anno quemdam, qui timore paupertatis laqueum sibi, nisi a suis erueretur, injecerat. De circumstantia ergo sua, [Col. 0675A] secundum beatum papam spiritus habet, unde crucietur.
Quod si divitis poena ignis corporalis objicitur, libentissime papam sanctum, si praesens esset, inquirerem, si ignis ille corporeus, ut dicit, habetur, et gustus, et digitus, et lingua, pari modo corporea tenebuntur. Quia ergo non assentire tanto magistro nefarium ducimus, et spiritualibus corporalia in omnimoda illa interioritate miscere nescimus, Deo, quae necdum nobis experiri contigit, committamus. Nemini enim obnitimur, sed pro captu nostro sensa simplici intentione proferimus.
§ I. Quid sanctorum exercitii in coelesti gloria; quid impiorum in cruciatibus aeternis.—Diaboli [Col. 0675B] cibus peccata suggerere. —Constat itaque quia sicut sanctorum benevolentiae, cum ad Dei visionem perveniunt, inaestimabili semper dulcedine crescunt, ita reproborum animae capiti suo diabolo unitae, tanto vehementius peccandi desiderio non sine atrocissimo tormento aestuant, quanto ab eo, cui cibus est peccata suggerere, nulla intentione discordant. Et sicut sanctos poenitet visa Dei gloria, quod amplius pro ea adipiscenda non laboraverint, sic impii aegerrime dolent, quod ad ea supplicia deventuri non amplius malignis voluptatibus inservierint. Quidni? De advivente impio dicitur: «Sub lingua ejus labor et dolor (Psal. X, 7) .» Labor videlicet, quod male agendi studio insudat; dolor, quo ea quae desideraverit crimina perpetrare non praevalet. Et quid de [Col. 0675C] illo qui Satanae concorporatur dici poterit, quanta in eo vehementia pessimi appetitus erit? Si sancti sempiternis in Deum ardoribus fervent, improbi perpetuis furoribus strident.
§ II. Ad quid dives non se, sed Lazarus ut in mundum mittatur orat. Huic opinioni nostrae se confert evangelicum illud capitulum de divite et Lazaro, in quo, si bene discutitur, status interioris mundi plurimum aperitur. In quo primum si perpendas quid sibi velit, quod idem dives non se resuscitari, et ad patris domum mitti, sed Lazarum postulat (Luc. XVI, 27) , invenies eum, qui de hac vita cum nequissima 365 voluntate exierat, quia nullam sese corrigendi voluntatem, si resuscitaretur, et ad saeculum [Col. 0675D] rediret, habebat, eamdem namque perversitatem qua inter cruciatus carere non poterat, sese nullo modo deserturum pro certo cognoverat. Nec eum e regione profecto latebat, quia si pristino statu restitueretur in mundo, et prioribus studiis emendatiora non gereret, ad centuplicationem damnationis in eadem postremo tormenta recideret. Lazarum ergo resuscitari secure precatur, de quo non aliud sperabatur, quam, qui ante experientiam gloriae pius sub morbo ac inopia vixerat, redivivus non nisi bono melior fieri poterat.
§ III. Quare tanta benevolentia fratrum saluti consulit dives ille. —Accedit quoque nostrae sententiae quod qui, juxta Salomonem, nec sapientiam, nec scientiam neque rationem apud inferos habebat [Col. 0676A] (Eccli, IX, 10) , quem scilicet diabolicae intentionis furor agebat, quare pro fratribus ne et ipsi perditum irent tam benevole postulabat. Quod si benevolentia bonum est, et haec ipsa supplicio subest, profecto et sapientia, et scientia, atque ratio contra praefati sapientis dictum inibi est. Quia vero sanctus in eo Spiritus mentiri non potest, quam sit futilis ista petitio videre in promptu est.
Superius dictum est reprobos in inferno non solum carnalibus affectibus non carituros, sed perversis etiam amoribus coarsuros. Haec dives ille perpendit, dum fratres adventare metuit; scit enim in quocunque fratrum geminari sibi supplicium, et in quorum cultu ac desiderio a divino amore descivit, in eorum quam propositam sibi habet damnatione [Col. 0676B] incenditur pariter ac insanit. Dum ergo sibi gehennam, ut sic dixerim, quincuplicari veretur, a suo conventu fratres Lazaro docente amoliri precatur.
Sed ab aliquo objici potest, quia poena illa sine bono actu evitari non poterat, ergo sine benevolentia non erat, qui eosdem correctiora agere praeoptabat. Cui inferimus. Sunt multa quae velle videmur, quae tamen nolle nos evidenter agnoscitur; nam si insanabilem morbum patiaris in digito, quem abscindere monearis a chirurgo, dicis tibi malle praecidi quam manus totius ope, morbo gliscente, destitui. Dicis te hoc malle quam illud, cum neutrum probatissime nolis. Talis fuit voluntas in divite, ut volendo nollet, et nolendo vellet, potius [Col. 0676C] quam supplicii incrementa subiret. Quoscunque itaque impii contra Deum amarant, hos justo judicio coram se cruciari considerant, quorum poenas ipsi semper in se reciprocant.
Corporales non sunt animae, nec sensibiles, nisi modo spirituali. Quid vermis spiritualis. —Quae autem corpora animae habeant ego nescio, illud potissimum meo sedet arbitrio, typice debere intelligi quod dicitur ore Dominico: «Vermis eorum non morietur, et ignis eorum non exstinguetur (Isa. LXVI, 24) .» Si a beato Job putri et tabido juste dicebatur: «Qui me, inquit, comedunt non dormiunt (Job XXX, 17) ,» ad spiritum non video [Col. 0676D] quomodo referatur, quia nasci vermes ex spiritu nondum audivimus, aut vermes mordere spiritum. Quia ergo dissentit a littera vermem spiritualem, quod est perpetui angoris aculeus, et semper infructuosa compunctio, compingamus in anima, cujus ignis nequaquam exstinguitur, quia in finem totius desperatae miseriae indefectibili anxietate decoquitur.
Quanta damnatorum tormenta. —Si parum crucis iis qui in inferno sunt ac tortionis existimas, quid pejus quam infinita rabie efferari, et diabolo ac angelis ejus omni vecordia conformari putas? Et justa plane eorum amentia, quia quibus in saeculorum saecula refrigerii omnis desperatio constat aeterna, quid aliud est eis nisi rabies semper nova? [Col. 0677A] Si, Apostolo teste, tristitia hujus saeculi appellatur mortem operans (II Cor. VII, 10) , dum ex concepto rancore et nimietate doloris manus sibi quis inferre compellitur, quam irremotae mortis acerbitatem mentium illarum atrocitas fovet, quae ne momenti quidem unius otium sustinet? Spebus etsi falsis aliquoties lenitur animus in hac vita, illic est adeo interior sine omni ineptae cogitationis adulatione severitas, ut nulla surrepere possit, quae vel ad punctum miseris allubescat inanitas.
Qui a Domino fuere ab inferno liberati quomodo in tenebris constituti fuisse dicuntur. Praecipua reproborum poena in inferno, a Dei contemplatione privatio [Col. 0677B] est aeterna. —Porro si ii qui de inferno, Domino resurgente, sunt eruti, dum inibi essent in tenebris dicuntur fuisse constituti, cum nullas ibi tenebras nisi solius fastidii paterentur, quae divinae visionis diuturnis privationibus quotidie augerentur, qui spe tamen ejus aliquando potiundae nullatenus privabantur; quid, non dico eorum oculis, sed cordibus obscurius, quibus tantae crassitudo desperationis obtenditur? Dicant alii ignes, sulphur objiciant, procellarum spiritus pariter attexant, securus sententiam fero, nullum deterius barathrum, nullum crudelius apud illos exitium, gravius universo tortore tormentum, quod tam pium, tam serenum Dominum sunt desperabiliter amissuri, quem ad summam infelicitatis atque miseriae non sunt usquequaque [Col. 0677C] visuri, usquequaque enim non tenebrascerent, si aliquorsum respirarent.
366 Si enim «Qui videt Filium, et credit in eum, habet vitam aeternam (Joan. VI, 40) ,» et: «Haec est vita aeterna, ut cognoscant te Deum, et quem misisti Jesum Christum (Joan. XVII, 3) ,» ut sola beatitudini sanctorum sufficiat Dei visio sempiterna; quis contraire vel obniti audeat, principalem, imo singularem damnatorum calamitatis esse causam, quia sint aeternaliter a Dei contemplatione seclusi? Nec in aliquo videtur absurdum, imo et veritas et verisimillimum constat, quia quod sanctis vitam sicut oculi corpori claritudinem praestat, hoc reprobis mortem sicut noctem privatio luminis irrogat.
§ I. Incorporeae animae probantur. —Praeterea et de animarum a quibusdam sic forma tractatur ut eisdem ab ipsis humanae appingantur effigies, quam ego sententiam sicut non sentio, ita nec capio. Si enim aurem et oculum, narem et labium, pectus et uterum, renes et coxas, pedes ac tibias illis ascribas, nimirum facis esse corporeas. Quod si corporeae sunt, quomodo intra corpus se capiunt? Quod si ita capiuntur, sicut minora vascula intra majora tenentur, scire velim quomodo duo intra alterutrum corpora sub tanta arctitudine cohibentur. Haec dico non contra ipsos, sed secundum [Col. 0678A] potius verba ipsorum, qui scripserunt animas corporum suorum habere effigies; tales enim sunt quos refellere temerarium dico. Si ergo corpori corpus inseritur, ita necesse est coaptetur ut os ori, manus manui, quodque cuique membrum membro apponatur: ut si, ut assolet, praecidi contigerit, pro uno duo amputentur.
Denique etsi ita effigiatas credas, necesse est eas, et locis, et morulis circumscribas, totumque quod spiritus sunt et vocantur his auferas. Quae etiam quantitas earum major quam corporis, quaeve alacritas erit? Quod si pro argumento assumitur, quod secundum species corporum in visione videntur, facile obruitur, quia nec corpus, nec anima est, quae sic videtur, sed sola visae rei imago ad animum [Col. 0678B] reportatur.
Quid aquae quas dives expostulat in tormentis. —Putent itaque suffragari sibi quod dives in inferno linguam, digitum Lazarus habebat (Luc. XVI, 24) . Sed velim iis objicere, utrum in spirituali illo mundo aquae erant? Quod si erant, ergo incolae ejus materialibus his egebant. Esto. Et unde ad restinguendum gehennae focum adeo efficaces fuerant? Deus meus, ibi gutta quid faceret, cum incassum linguae illi Ganges et Indus influeret? Extremum ergo digiti Lazari guttam inferre intelligimus, cum per intentionem vel minimam ejus ministraretur diviti cujuslibet parvissimae indulgentiae munus. Iste est minimus digitus, quem Pharisaei et Scribae, impositis oneribus gravibus et importabilibus, in [Col. 0678C] humeros hominum nolunt ad ea levanda movere (Matth. XXIII, 4) .
Quod si adhuc imago humana defenditur: Quid apud beatum Gregorium in sphaera ignea Germanus efficiet (Dialog., lib. II, cap. 35) ? In quam partem Scholastica in columbam versa se conferet (Ibid., cap. 33) ? Tota igitur controversia haec collidatur ad unum, ut neque humanam, neque igneam, neque columbinam speciem eis imputemus, sed prorsus eas omni corporea re ac similitudine denudemus, eamque subtilitati intellectuali universam mancipemus. Inconveniens enim est ut spiritualis habitatio habitatores dicatur habere corporeos. Si sane Jesu Domini verba sunt: «Regnum, inquit, meum non [Col. 0678D] est de hoc mundo (Joan. XVIII, 36) ,» et: «Non bibam de genimine vitis, donec bibam illud novum in regno meo (Matth. XXVI, 29) ,» et hoc idem regnum quotidie petitur ut adveniat (Matth. VI, 10) , indubie dicimus quod coelum, id est superior illa pars triplicis machinae, quae et ob digniorem sui partem sedes Dei appellatur, nihil aliud est quam spiritualis interioritas ista, in qua ac si extra mundum istum regnare se Dominus perhibet, quia hic princeps sibi aeris hujus cum suis plurimum adversatur, in illo autem quiete omnia possidet.
Hoc regnum, id est, quibus per charitatem regnavit et regnat, postquam «tradiderit Deo et Patri, tunc erit Deus omnia in omnibus (I Cor. XV, 24) .» Unde et latroni dicitur: «Hodie mecum eris,» non [Col. 0679A] dicit in coelo, sed «in paradiso (Luc. XXIII, 43) .» Paradisus enim est, ubi jugis Christi visio est; quod nusquam nisi in illo spirituali saeculo est. Neque namque coelum discipulis videntibus ideo ascendit, ut, parte inferiore vacante, parti superiori insideat, sed quasi digniorem locum obtinere se monstret, ex quo minus intelligentibus apud Patrem praesidere se indicet, cum apud interiorem illum mundum, neque altum, neque imum, aut locale aliquid esse constet, praesertim qui tempora et loca non habet.
[Col. 0680A] Sicut ergo sensualitas per seipsam rationem atque intellectum non dico superordinat, sed nec penetrat: «Animalis enim homo non percipit quae Dei sunt (I Cor. II, 14) ,» ratio autem et intellectus non solum ista sub se discernit, sed et divina subintrat, sic Deus et sancti, quasi intellectus et ratio, corporea cuncta dijudicant, ita tamen ut neutros corporea illa contingant.
Haec sine praejudicio melioris sententiae nucusque decursa, non verborum ambitu, sed sola fide munimus.
[Col. 0679] FINIS.
Gesta Dei per Francos
[Col. 0679B] 367 Patri et domino sanctae Suessionensis Ecclesiae episcopo LYSIARDO, GUIBERTUS, perpetuo suae liberalitati debitor, quidquid dulce et unicum creditur in affectu.
Lysiardus nobilitate et scientia clarus.—Quare elegantior hujusce historiae stilus, quam in aliis Guiberti operibus. —Cum ab amicis meis saepe suggeretur aliquibus, quare opusculum praesens proprio non insignirem nomine, hucusque repuli, plane veritus piam historiam, personae odibilis foedare vocabulo. Ratus autem ipsam per se claram praeclari hominis titulo posse fieri clariorem, ad te tandem appuli, et operi sui auctoris nota depresso, jucundissimum luminare praeposui. Cum enim tuae vetustissimae nobilitati, scientia litteralis, serenitas specialis, modestiaque [Col. 0679C] moralis accederet, Deo juste creditur provisore dispositum, ut tantae reverentiae munus pontificii dignitas honestaret. Sequens itaque schedula tuo amplectendo nomine infloretur; quae ad se quidem incondita, tui, cui scribitur, amore condiatur, et officii quo praeemines, auctoritate firmetur. Non deerant sane praesules et alii, quos hujus aliorumque [Col. 0680B] scriptorum meorum notiones, aut etiam opiniones attigerant. His certe sepositis, ad te summa fuit concurrisse voluntas. In qua tibi est lectione pensandum quod, si etiam aliquoties me a vulgari grammatica peregrinari contigerit, idcirco fecerim, quod vitia, imo illud humi serpens eloquium praecedentis corrigebam historiae. Et villas video, urbes, ac oppida studiis fervere grammaticae. Unde a veteribus historicis noluissem, si facultas suppeteret, discrepare. Pensa denique quod inter rei familiaris curas, et crebras auditiones causarum, dictandi mihi, imo quod gravius est, translatandi aestuabat intentio, et dum diversa, non sine mordaci importunitate, foris audire compellerer, stabiliter intus quae orsus fueram coepta tenere cogebar. Longe alio, quam in Expositionibus [Col. 0680C] Geneseos vel aliis opusculis tractatoriis, me usum stylo nemo miretur; decet enim, licetque prorsus operosa historiam verborum elegantia coornari; sacri autem eloquii mysteria non garrulitate poetica, sed ecclesiastica simplicitate tractari. Id ergo peto grate suscipias, et pro perenni tui nominis monimento retineas.
[Col. 0679] EXPLICIT EPISTOLA.
[Col. 0681A] 368 Ad praesentis opusculi exsecutionem multum mihi praebuit ausum, non scientiae litteralis, cujus apud me constat forma pertenuis, ulla securitas, sed historiae spiritualis auctoritas. Quam enim certum semper tenui solo Dei numine, et per quos voluit consummatam, eam non dubium habui per quos etiam rudes ipse voluerit conscribendam. Qui enim eos per tot difficultates traduxit itinerum, qui succidit ante ipsos tot excrementa bellorum, dubitare non valui, quod rei gestae mihi, quibus sibi placeret modis, inderet veritatem, nec negaret competentium ordini ornamenta dictorum.
Prioris narrationis, quae tunc exstabat, stylus simplex nimis. Qualis historici, qualisque res divinas tractantis stylus. —Erat siquidem eadem historia, [Col. 0681B] sed verbis contexta plus aequo simplicibus, et quae multoties grammaticae naturas excederet, lectoremque vapidi insipiditate sermonis saepius exanimare valeret. Ea plane minus eruditis, nec de locutionis qualitate curantibus, ob illius novae relationis amorem satis opportuna videtur, nec aliter quam illi sentiunt, ab auctore dici debuisse putatur. His autem quibus pabulum eloquentiae aestimatur honestas, dum ea minus apte dicta perpendunt, ubi narrationis dignoscitur expedire comitas; et prolata succincte, ubi facundiae paregorizantis decuit laciniosa varietas, dum susceptae materiei seriem nudo procedere vestigio vident, juxta poetae sensum, aut dormitant, aut rident; quin etiam, malae praesumptae orationi, [Col. 0681C] quam longe diverso oportuisse cantari modo considerant, invident. Pro statu plane casuum sermo coaptari debet orantium, ut verborum acrimonia bellica facta ferantur; quae ad divina pertinent, gradu temperatiore ducantur. Quae gemina, si facultas mihi suppeteret, forma, in hujus stadio operis excurisse debueram, ut et facinorum suorum insignia nequaquam verbis recitata disparibus insolens Gradivus agnosceret, et nunquam gravitatis sibi inditae tonum, cum de pietate res agitur, modestia Mercurialis excederet. Quae licet ex sententia adimplere nequiverim, bene tamen ab alio gesta, plurima ex parte approbare nec minus probare didicerim.
Grammaticae tum fervebat studium. —Ergo alienorum judiciorum, valde temerarius (sed ex fidei [Col. 0681D] amore) et impudens, me fateor incidisse discrimina, quia dum corrigendi voto, haec me compererint attigisse studia, fortassis secunda deterius appretiari poterunt quam priora. Cum enim passim videamus fervere grammaticam, et quibusque vilissimis prae numerositate scolarum hanc patere noverimus disciplinam, horrori fuit, et si non uti debuimus, vel uti potuimus, hanc nostri gloriam temporis non scribere: imo reliquisse sub inconditi scabredine sermonis [Col. 0682A] historiam, videram, his Deum diebus quam fecerit a saeculo, mirabiliora gessisse, gemmamque hujusmodi extremo diversari in pulvere; tantique contemptus impatiens, curavi quibus potui eloquiis, id omni charius auro, quod neglectui tradebatur, absolvere.
Poesi plus aequo incubuerat Guibertus. —Nec id solo praesumptive, instinctu egi meo, sed sua aliquibus petitione, huic adnitentibus fideliter voto. Quidam sane, prosa ut scriberem, metro autem id fieri plerique rogabant, quoniam talis me studii in primaevo rudimenta celebrasse satius justo, compererant. At ego juventute, gradu, experientiaque provectior, non id verbis plausilibus, non versuum crepitibus enuntiandum rebar, sed majori, si dicere audeam, quam omnes belli Judaici historias maturitate [Col. 0682B] dignum digeri, si esset cui Deus copiam super hac re tribueret, arbitrabar. Nec diffiteor me post Jerosolymae captionem, ex quo illi, qui tantae interfuerant expeditioni redire coeperunt, ad scribendum ea animum appulisse, sed quia quarumdam circa istud importunitatum obices astiterant, distulisse. Sed quia, Deo permittente, nescio si volente, voluntati meae constat oblata facultas, in id quod pie affectaveram fortasse a cunctis ridendus, incessi, cachinnos ac triscuria praetergrediens aliquorum, dum modo diuturni eruptioni conceptus quacunque delatratione sategerim. Et si sit qui rideat, non tamen juxta posse gerenti ac sanum intendenti detrahat, nec meis praepropere naevum dictis inurat, sed si penitus aspernatur, posthabita lite verborum, ipse [Col. 0682C] male perorata rescribens, exempla dictandi praebeat.
Ex relatione texit Historiam. —Porro si quis aliquid subobscure dictum causetur, notam sibi hebetudinis infligere vereatur, cum pro certo noverim quod ex his quae in subjecto libro dixerim, nemini in litteris exercitato juste quaestionem moverim. Corrigendum igitur, nescio an corrumpendum, historiae ipsius aggressurus exemplar, primo causas et necessitates quae hujus occursum expeditionis urgebant, sicut audieram, proposui referendas, et sic, occasionibus praemonstratis, res demum attexere gestas. Quorum tenorem, ab illo priori quem prosequor auctore, multa varietate [ al., veritate] prolatum, ab eis qui eidem interfuerant viae, edidici. Ea sane quae ferebantur in libro, contuli crebrius cum [Col. 0682D] ipsorum qui facta viderant verbo, et procul dubio expertus sum quia neutrum discreparet ab altero; quae autem addiderim, aut ab his qui videre didicerim, aut per me ipsum agnoverim.
Idcirco non mirum si in nonnullis hallucinatur. —Quod si quidpiam aliter dictum quam se res habet, constiterit, incassum fateor mendacii 369 mihi probra callidus deprehensor objecerit, cum me fallendi [Col. 0683A] desiderio nulla dixisse, sub Dei testimonio scire possit. Quid enim mirum si fallimur, dum aliena facta referimus, cum nos ne nostras ipsorum quidem cogitationes ac opera, non dico verbis exprimere, sed ne colligere tacita saltem mente possimus? Quid de intentionibus loquar, quae adeo latere plerumque probantur ut vix ab ipso interioris hominis acumine discernantur? Non est igitur severius arguendum, si ignoranter in verba prolabimur; sed illud est irremissibili censura terendum, cum falsitas ex industria deceptionis, vel cujuspiam subornationis voto contexitur.
Quare nomenclatura recentiori in citandis propriis nominibus fuerit usus. —Porro de nominibus hominum, provinciarum et urbium multa mihi est difficultas [Col. 0683B] ingenita. Dum enim quaedam, quorum attigerim notionem, male ab illo auctore expressa cognosco, remota quaelibet, eoque magis incognita, eadem pravitate enuntiata non dubito. Verbi gratia: Turcos, quotidiano increpitamus strepitu; Corozaniam, quiddam novi nominis vocitamus. Ubi vocabulorum vetustas quoniam pene prorsus obliterata delituit, antiquitate omni, etiamsi ad integrum patuisset, amota, nihil nisi quod publice cantitatur dicere libuit. [Col. 0684A] Si enim Parthos, ut aliqui sentiunt, non Turcos, Caucasum, non Corozaniam ponerem, quasi sectando authentica, obscurus fierem, meque illis qui de propriis regionum nominibus certant carpendum exponerem. Et maxime illud attendo quia, sicut in his provinciis, terras novis constat vocabulis insignitas, itidem immutari non dubitamus et exteras. Namque si ea quae olim Neustria, modo Northmannia appellatur; et quae Austria, nunc Lotharingia pro aliquibus accidentiis nuncupatur, idem apud Orientales quomodo fieri non credatur? Ut asserunt plane quidam, ipsa quondam Memphis Aegyptia, Babylonia nunc dicitur. Vulgari itaque modo malui enuntiare aliqua quam obscurari aut contendere ponendo diversa. De nomine autem Podiensis (vulgo, le Puy) [Col. 0684B] episcopi diu haesi. Vix in hujus operis fine edidici, non enim in meo habebatur exemplari.
Parcat quoque lector meae sermonis incuriae, indubie sciens quia quae habuerim scribendi, eadem mihi fuerint momenta dictandi, nec ceris emendanda diligenter, excepi; sed uti praesto est, foede delatrata membranis apposui. Nomen autem indidi quod arrogantia careat gentisque honori proficiat, scilicet: DEI GESTA PER FRANCOS.
[I.] Coaevorum virtus minime est vituperanda. —Quorumdam mortalium vitiose aliquoties, sed non semper, moribus constat inolitum, ut modernorum facta vituperent, praeterita saecula sustollant. Et quidem laudanda fuit veterum modestiae contemperata felicitas et retractatione consilii moderata vivacitas; sed nemini discreto, qualicunque virtuti nostrae, saecularis eorum fuerit ullo modo anteferenda prosperitas. Etsi enim in antiquis virtus defaecata praeeminuit; tamen in nobis, in quos licet saeculorum finis devenerit, dos naturae nequaquam prorsus extabuit. Praedicantur merito pro hominum novitate priscis acta temporibus, sed multo justius efferri digna sunt quae, mundo prolabente in senium, peraguntur utiliter a rudibus.
[Col. 0683D] Regna quondam extera bellis suspiramus insignita potentibus. Stragem Philippicam, et ubique inclementem, non sine continua sanguinis effusione victoriam, suscipimus; Alexandri rabiem de camino Macedonum ad totius Orientis exitia emergentem, tonantibus eloquiis pensitamus. Xerxis in Thermopylas, Darii in Alexandrum copias, cum exsecrabili infinitarum gentium digladiatione metimur. Chaldaicam [Col. 0684C] superbiam, Argivam acrimoniam, Aegyptiorum spurcitiam, instabilemque Asiam Pompei Trogi et auctorum disquisitione sublimium miramur. Prima Romanorum instituta, sub communis utilitatis censura et imperiii propagatione, complectimur. Et tamen, si horum omnium ad purum discutiatur essentia, non modo apud probos quoslibet laudabilis ipsorum habetur audacia, sed merito patet infamiae pertinax belligerandi sine ulla ratione, pro sola dominandi libidine, vecordia.
Praecellunt gemilium, Christianorum gesta bellica. —Respiciamus ergo, imo resipiscamus, ad hujus quas despicimus aevi fetulentas, ut sic dixerim, faeces, et minimum digitum nostrum, patrum quos plus aequo extollimus, nostrorum dorsis grossiorem, juxta illud fatui regis dictum, reperire poterimus. [Col. 0684D] Si enim praelia gentilium, 370 et regna multo armorum labore pervasa perpendimus, nullas eorum vires, nulla prorsus exercitia nostris, per Dei gratiam, aequiparanda censebimus. Si Deum in Judaico populo magnificatum audivimus, Jesum Christum, sicut heri apud antiquos, ita et hodie apud modernos, esse et valere certis experimentis agnovimus. Reges, duces, dictatores ac consules, uspiam pugnaturi [Col. 0685A] populorum examina, conflaverunt, et edictis potentibus, undecunque gentium numerosos exercitus contraxerunt:
Quid de illis dicam qui sine domino, sine principe, solo videlicet Deo impulsore, non modo extra natalem provinciam, extra etiam originale regnum, verum quoque extra multitudinem interjacentium nationum progressi atque linguarum, de extremis Oceani Britannici finibus, usque ad totius terrae meditullium castrorum suorum acies produxere? De [ al., illa] nova et incomparabili Jerosolymitanae expeditionis victoria loquimur, cujus tanta erga eos qui non desipiunt existit gloria ut nostra, quod nulla praeterita meruerunt, tali titulo jubilemus insigniri [Col. 0685B] tempora. Hoc nostros aggredi, non inanis famae, non pecuniarum, non dilatandi limitis coegit ambitio, quibus occasionibus innituntur aut nisi sunt pene omnes qui contra quoslibet arma movent, sive moverunt. Quibus illud poeticum opportune dicitur:
Omnigeni status et conditionis homines cuncta abdicabant uti contra perfidos ad bellum proficiscerentur. —Deo ergo incentore, motas audivimus [ al., [Col. 0685D] vidimus] nationes, et ad omnia necessitudinum affectionumque genera praecordiales aditus praedurantes, tanta aviditate ad Christiani nominis hostes evertendos exsilium petere, orbemque Latinum, notitias etiam terrarum excedere, quanta neminem alacritate viderimus aut epulas aut dies festos adire. Honores amplissimi, castellorum et urbium dominia spernebantur, uxores pulcherrimae quasi quiddam tabidum vilescebant, omni gemma quondam gratiores promiscui sexus pignorum fastidiebantur aspectus, et ad quod mortalium nullus aut urgere imperio potuisset, aut suasione propellere, ad id subita mentium demutatarum obstinatione ferebantur. Non erat ecclesiasticae cuiquam personae necessarium ut ad excitandos pro hoc ipso populos in ecclesiis declamaret, [Col. 0686A] cum alter alteri non minus monitis, quam exemplo domi forisque profectionis vota clamaret. Ardebant studia singulorum, et tanta illis facultas videbatur illud iter ineundi, quibus nullae sumptuum copiae suppetebant, quanta illis quibus ingens possessionum venditio, aut thesauri repositi opulentissimum viaticum convehebant. Videres dictum Salomonis evidenter illud impleri: «Regem locusta non habet, et egreditur universa per turmas suas (Prov. 30, 27) .»
Haec locusta nullum bonae operationis saltum dederat, quandiu longae iniquitatis congelatione torpuerat: at ubi solis justitiae fervor incanduit [ al., excanduit], genuinae illico transmigrationis evolatione prosiliit, dum de patris domo ac cognatione [Col. 0686B] digreditur, et per sanctae intentionis assumptionem moribus immutatur. Ipsa regem non habuit, quia quaeque fidelis anima omni ducatu, praeter solius Dei caruit, dum illius se contubernalem aestimat, eumque praevium sibi esse non dubitat, cujus voluntate et instinctu se coepisse, quem in egestatibus solatio sibi futurum conjubilat. Sed quae est quae egreditur universitas, nisi illa, quae ad unum idemque appetendum numerosissimarum plebium corda vertit simplicitas? Cum solam quasi specialiter Francorum gentem super hac re commonitorium apostolicae sedis attigerit, quae gens Christiano sub jure agens non illico turmas edidit: et dum pensat se Deo eamdem fidem debere quam Franci, Francorum quibus possunt viribus, nituntur et ambiunt [Col. 0686C] communicare discrimini? Videres Scotorum apud se ferocium, alias imbellium, cuneos crure intecto, hispida chlamyde, ex humeris dependente psitarcia [ al., sytarchia], de finibus uliginosis allabi, et quibus ridicula, quantum ad nos, forent arma copiosa, suae fidei ac devotionis nobis auxilia praesentare. Testor Deum me audisse nescio cujus barbarae gentis homines ad nostri portum maris appulsos, quorum sermo adeo habebatur incognitus ut, lingua vacante, digitorum super digitos transversione 371 crucis signa praetenderent, hisque indiciis, quod nequibant vocibus, se fidei causa proficisci monstrarent. Sed de his suo loco uberiori forsitan circumlocutione tractabimus; nunc de Jerosolymitanae vel [Col. 0686D] Orientalis statu, qui tunc erat, Ecclesiae, aliquantisper agamus.
[II.] Orientalium fides nutabunda. Unde haereses. —A temporibus fidelis Helenae, Constantini principis matris, per loca Dominiorum et suppliciorum [ al., Dominicorum suppliciorum] vestigiis insignita, basilicae sunt, per eamdem Augustam, et ministeria digna basilicis instituta. Quem institutionis ordinem post decessum praefatorum, per Romani imperii successiones, diuturnis temporibus, ecclesiastica historia docente, comperimus perdurasse. Orientalium autem fides, cum semper nutabunda constiterit, et rerum molitione novarum mutabilis et vagabunda fuerit, semper a regula verae credulitatis [Col. 0687A] exorbitans, ab antiquorum Patrum auctoritate descivit. Ipsi plane homines, pro aeris et coeli cui innati sunt puritate, cum sint levioris corpulentiae, et idcirco alacrioris ingenii, multis et inutilibus commentis solent radio suae perspicacitatis abuti [ al., acrioris ingenii perspicacitate solent abuti]; et dum majorum sive coaevorum suorum despiciunt obtemperare magisterio, «scrutati sunt iniquitates, defecerunt scrutantes scrutinio (Psal. LXIII, 71) .» Inde haereses et pestium variarum genera portentuosa: quarum tanta pernicies et inextricabilis exstitit labyrinthus, ut veprium vel etiam urticarum ferocior uspiam fieri nequaquam incultissima possit humus. Omnium haereseon catalogi perlegantur, libri antiquorum scripti adversus haereticos recenseantur, [Col. 0687B] mirabor si praeter Orientem et Africam vix aliqui sub Latino orbe cernentur.
Pelagius, Arius, Manis, Eunomius, Eutyches, Nestorius, haeresiarchae. —Pelagium, nisi fallor, Britonem haereticum nescio quo legerim; sed illorum vel erroneos, vel errores colligere neminem unquam potuisse crediderim. Ipsi fuerunt terra in suorum maledicta magistrorum opere, spinas et tribulos germinans operantibus se. Ex Alexandria Arius, ex Perside Manis emersit. Alterius rabies sanctae Ecclesiae vestem, maculam aut rugam non habentem, tanta scidit atque cruentavit instantia ut ejus consideratione, brevior penitus tempore, locis contractior aestimetur persecutio Deciana, utpote cui post Graeciam, plenissime succubuerunt Hispania, [Col. 0687C] Illyricum [ al., Illyres] et Africa. Alterius fabulae, etsi ridendae, argutissimorum etiam virorum longe lateque obtuderunt quasi praestigiis quibusdam acumina. Quid Eunomios, Eutychetes, Nestoriosque loquar? monstrorum millia texam? Quorum adversus nostros tam pertinax vecordia fuit, adeoque difficilis victoria provenit ut viderentur haereses non gladiis sed fustibus decollari. Recolamus veteres de originibus regnorum historias, et garriamus super ridiculo statu regum et Asiaticam levitatem, super subita principum destitutione ac restitutione miremur.
Graecorum erronea doctrina. —Qui ergo doceri de eorum foeda mobilitate desiderat, rotabundos in [Col. 0687D] regnis alternantesque Antiochos Demetriosque recenseat, et quem hodie florentissimum viderit in imperio, gentium facilitas subditarum eum non modo a fascibus, verum naturali cras exsulem disperget a solo. Unde haec ipsorum, et in actu saeculari, et in Christiana professione nugacitas, ad hoc usque tempus in tantum viguit ut neque in Eucharistiae confessione, neque in apostolicae sedis subjectione pene quidquam illis commune nobiscum sit. Sed si illud quod de panibus fermentatis sacramenta conficiunt, convenienti aut vero simili ratiocinatione defenditur, quia, quod recta cum fide geritur, materialis fermenti admistione non laeditur, et quod veteribus caeremoniis Dominus fidem ponens, postquam cum azymis agnum comedit, de [Col. 0688A] eodem pane, quia alius non aderat, nec secundum legem quam implebat, induci tunc poterat, corporis sui sacramenta contradidit, azymorum illatio, quae tunc affuit necessitati, non eis videtur ad institutionem pertinere mysterii; sicut buccellae intinctio, non sacramenti peragendi, sed Judae proditoris fuit ostensio; si, inquam, ista aut quaelibet alia aut falso aut veraciter obtendi possunt, quid de Spiritu sancto dicturi sunt, qui adhuc eum secundum reliquias haereseos Arianae, minorem Patre et Filio profana mente contendunt? Cum ab institutis paternorum canonum, et ab Occidentalis Ecclesiae pio ritu, sensu ac multimoda actione discordent, hunc damnationis suae abjecerunt cumulum, ut claudicare perhibeant, inflicta ei propriae naturae inaequalitate, [Col. 0688B] Deum. Si enim, ex Filii Dei praecepto, in Patris et Filii et Spiritus sancti nomine baptizandum est (Matth. XXVIII, 19) , et hoc idcirco quia haec tria unus Deus est: quidquid in his tribus asseritur minus alterutro, Deus profecto non est.
Ob ipsorum peccata gentibus traditae sunt diversae provinciae. —Talium ergo congregatio taurorum inter vaccas populorum, excluserunt etiam nunc eos qui probati sunt argento (Psal. LXVII, 31) , dum quidam nostratium, hac Graecorum altercatione citati, clarissimos de sancti Spiritus processione ediderunt libros. At quoniam offendiculum ponit Deus coram his qui voluntarie peccant, terra eorum ipsos sui habitatores evomuit, dum primo fiunt a notitia verae credulitatis 372 exsortes ac merito [Col. 0688C] deinde ac jure, omnis suae terrenae possessionis extorres. Dum enim a Trinitatis fide desciscunt, ut adhuc sordescant qui in sordibus sunt (Apoc. XXII, 11) , paulatim usque ad extrema suscipiendae gentilitatis detrimenta venerunt, et procedente poena peccati, alienigenis irruentibus, etiam solum patriae amiserunt; aut, si quempiam ibidem remanere contigit, externis indigenae sese sub tributi redibitionibus subdiderunt. Praedicatissimae nobilitatis urbes Antiochia, Jerusalem ac Nicaea, etiam provinciae, Syria, Palaestina et Graecia, et quibus novae gratiae seminaria pullularunt, abortivis florentibus Italis, Gallis, Britonibus ab interno virore radicitus defecerunt. Taceo quod in ipsis, ut ita dixerim, quisquiliis [Col. 0688D] Ecclesiarum tantae abusiones inoleverunt, ut in plerisque illorum regionibus, nemo ad presbyterium provehatur, nisi primo conjugium sortiatur, ut de unius uxoris viro, qui eligendus est, Apostoli sententia compleatur (I Tim. III, 2) : cum idem dictum non de eo qui habeat et utatur, sed de eo qui habuerit habitamque dimiserit, constantissime Occidentalis Ecclesiae auctoritate firmetur. Taceo quoque, contra consuetudinem Latinam, marium feminarumque, dignitatis etiam Christianae personas indifferenter emi, ac si bruta animalia, distrahi, et longius a patria ad crudelitatis augmentum, ut gentilium fiant mancipia vendendas emitti.
Nefanda Orientalium scelera. —His denique omnibus praeponderare videtur quod imperiali apud [Col. 0689A] eosdem constat generaliter lege sancitum quod, de omnium videlicet filiabus, concessa passim quasi pro justo licentia, assumi debeant subiturae prostibulum. Verbi gratia: Ecce quis habet tres aut quatuor filias, una earum ad lupanar exponitur, et de eo ipso tam putenti lucro, quod infelicium illarum est passione quaesitum, pars nescio quota miseri imperatoris defertur ad fiscum; pars in sumptus ejus quae turpiter admeruit, retinetur. Ecce clamor in Domini Sabaoth aures nimis truculenter ascendens. Praeterea sacerdotes quibus est sacramenta divina tractare commissum, Dominicum corpus post prandia in locis, ut audivi, plerisque conficiunt, et jejuno cuilibet absumendum porrigunt. Dum his et aliis similibus malitiarum modis exerrant; dum in [Col. 0689B] suis adinventionibus eunt (Psal. LXXX, 13) , novum constituit Deus super eos legislatorem: Ut sciant gentes quoniam homines sunt (Psal. IX, 21) . Et dum terminos patrum suorum scienter transgrediuntur (Prov. XXII, 28) , ad hoc merito devoluti sunt ut, pecoribus facti petulantiores, opprobrio habeantur. Sed aliquantisper edisserendum est, cum Christianum cultum aliquando deseruisse noscantur Orientalium nationes ut in paganismum redierint, quo tandem auctore nitantur.
[III.] Mahometi dogmata. —Plebeia opinio est quemdam fuisse, qui, si bene eum exprimo, Mathomus nuncupetur, qui quondam eos a Filii et Spiritus [Col. 0689C] sancti prorsus credulitate diduxerit [Col. 0689] De Iisdem, et Mahometi origine vide Cedrenum, et Damascenum De haeresibus, sub finem , solius Patris personae, quasi Deo uni et creatori inniti docuerit, Jesum purum hominem dixerit, et, ut breviter ejus dogma concludam, circumcisione quidem decreta, totius eis impudicitiae laxavit habenas. Quem profanum hominem parvae multum antiquitatis existimo non ob aliud scilicet, nisi quia ecclesiasticorum doctorum neminem contra ejus spurcitiam scripsisse reperio. Cujus mores vitamque, cum nusquam scripta didicerim, quae a quibusdam disertioribus dici vulgo audiverim, nulli debet esse mirum si dicere velim. Frustra plane ab aliquo, si falsa an vera sint discutiatur, dum hoc solummodo attendatur, quantus ille magister fuerit, de quo tam nobilium facinorum gloria propagatur. Securus [Col. 0689D] enim quis de eo male cantat, cujus malignitas quidquid pravi dicitur transcendit et superat.
[IV.] Unde suum hausit venenum. —Alexandrinum, quo nescio tempore, patriarcham obisse constiterat, et vacans, ut assolet, Ecclesia sese multa animorum varietate disciderat; et dum quisque in eam quam affectat personam liberiori voluntate protrahitur, erga eos qui diversa sentiunt, acriori severitate invehitur. In quem ergo plurimae consideratio partis incesserat, haud procul inde eremita manebat. Quem, causa ejus essentiam comperiendi, scientiam facundiamque noscendi, cum crebro quidam eorum argutiores inviserent, [Col. 0690A] ex ejus confabulatione conjiciunt eum intelligentiam catholicae fidei non habere concordem. Quo cognito, confestim penitus ab hominis quam ceperant electione desciscunt, et in maximo moerore pro sui reprobatione constituunt. Contemptus igitur cum molestia [ al., moestitia] dilaceraretur atroci, quoniam non potuit ad id quod ambiebat assurgere, ad Arii similitudinem meditari secum anxie coepit, quo modo effuso quod conceperat perfidiae veneno, ad sui ultionem catholica passim posset documenta pervertere. Tales namque homines, quorum tota intentio humanae prona est laudi, lethaliter feriuntur, intolerabile rugiunt, si aestimationem suam qualibet senserint occasione imminui. Hac antiquus hostis apud eremitam suum opportunitate provisa his miserandum [Col. 0690B] dictis aggreditur: «Si, inquit, vis evidens repulsae tuae solatium, et multo majus quam patriarcha valeres habere magisterium, inter eos qui ad te proxime venient, nota diligenter juvenem tali veste, tali vultus et corporis habitudine, 373 tali etiam nomine. Hunc animis acrem, tuisque competentem moribus, ea doctrina quae cordi tuo adjacet imbue. Hunc institutionum tuarum fidissimum auditorem propagatoremque tuo magistratu prosequere.»
Vidua ipsi ab eremita uxor adjungitur. In epilepsiam incidit. —Ille sollicitus hoc oraculo redditus, praedicta sibi inter adventantium cuneos circumspexit insignia, juvenemque recognitum affectuose tenuit, peste qua tabescebat imbuit; et, quia pauper [Col. 0690C] erat et pauperi minus auctoritatis suppetebat, hoc ei statim modo divitias procuravit. Ditissima quaedam mulier viduitatem, obeunte marito, inciderat. Eam sibi nuntio sordidissimus eremita contraxit, et de conjugii iteratione submonuit. Illa cum diceret, juxta suae statum honestatis, non se praesto habere quem duceret, ipse intulit, se sibi aptum invenisse prophetam, et eam, si sibi acquiesceret, per ejus nuptias felicem omnino victuram. Multa mulierem circumlocutione praestringit; et ad praesens ei futurumque saeculum affuturas prophetae illius provisiones pollicens, in amorem ipsius quem non noverat hominis femineum jecur exporrigit. Spe igitur omnium quae fierent et quae fienda essent praecognitionis illecta, suo vati conjungitur; et pridem miser [Col. 0690D] Mathomus, fortunis undecunque micantibus, ad inopinatos fasces, forsitan non sine sui ipsius incredibili stupore, provehitur. At cum saepius utrorumque commercia lecti unius urna susciperet, propheta coepit egregius morbo epilepsiae, quem caducum vulgo dicimus, aliquoties acriter, prophetissa cernente, vexari, et eversis obtutibus, facie tabida, labiis spumantibus, dentium ejus stridoribus ipsa terreri. Insperato hoc eventu perterrita, recurrit ad solitarium, quodque sibi accidit causatur infortunium, et, animi prorsus aegritudine consternata, praeoptare sibi fatetur interitum quam exsecrabile arreptitii subire conjugium.
[Col. 0691A] Mahometum uxor repudiandum dicit, sed eremitae suasionibus deterretur. —Innumeris itaque querimoniarum modis eremitae improperat, nequam sibi praebuisse consilium. At ille, cum incomparabili praemunitus esset astutia: «Desipis, inquit, fatua, dum id quod est claritatis et gloriae, tu tuae ascribis injuriae. An nescis, improvida, quia quotiescunque prophetarum mentibus Deus illabitur, tota corporis humani massa concutitur, quia ferre non praevalet carnis infirmitas, cum ei se applicat divina majestas? Resipisce tandem, ne insolitis visionibus expavescas, beatasque sancti hominis tortiones gratanter attende, praesertim cum eum tunc virtus spiritualis instituat super his omnibus quae sciri et fieri in futurum a vobis expediat.» His feminea levitas relevata [Col. 0691B] sermonibus, totum jam non modo tolerabile, sed etiam sacrosanctum et spectabile arbitrabatur, quidquid prius foedum ac despicabile putabatur. Interea per haereticum eremitam ad profana dogmata ille, diaboli fistula, imbuebatur, et ipsius quaqua versum praeeunte praeconio, propheta ab universis creditur.
Qua astutia fert legem. —Cumque jam longe lateque, in omnium opinionibus fama proficiente, claresceret, et suis documentis circumjacentium ac remotarum provinciarum acclines populos conspexisset, communicato cum suo doctore consilio, legem scripsit, ubi suis sequacibus totius turpitudinis, per quod magis traherentur, frena remisit. Quo facto, infinitae multitudinis vulgus aggregat, et ut magis vaga [Col. 0691C] corda praemissa religione deciperet, triduo eis jejunare imperat, et ut Deum attente postulent pro legis acceptione sollicitat. Hoc etiam eis signum dat: Quia si Deo sibi legem dare placuerit, more eis insolito, et per manum, de qua non speratur, dabit. Interim vaccam habebat, quam ita manui suae assuefecerat ut quotiescunque aut ejus vocem audiret, vel videret praesentiam, vix eam vis ulla teneret quin ad eum intolerabili quadam aviditate concurreret. Factum igitur libellum cornibus animalis circumligat et in tentorio quo versabatur illud occultat. Tertio denique die super omnem qui convenerat populum eminens, tribunal ascendit, et declamare productis vocibus ad populum coepit. Quae cum, ut [Col. 0691D] ita dixerim, summa aure verborum sonum attigisset, e tentorio subterjacenti confestim egreditur, et per medias coadunatarum gentium turmas, volumine cornibus imposito, ad pedes loquentis quasi congratulatura vacca contendit. Mirantur omnes, raptim volumen evolvitur, anhelanti turbae exponitur, petulantia turpi lege permissa, gaudenter excipitur. Quid plura? oblati libri miraculum centuplicatis favoribus celebratur.
Propagatur ubique gentium quasi coelitus veniens indifferenter coeundi nova licentia. Et quanto magis pollutionum concessarum exuberat copia, tanto magis tacito foeditatis nomine, Dei remissiora tempora indulgentis praedicatur gratia. Tota Christianitatis censura convitiis mille damnatur, et quidquid olim [Col. 0692A] honestatis ac vigoris ex Evangeliorum tenore constituerat, crudelis vocatur acerbitas. At praeceptum, quod vacca detulit, generale appellatur, et ipsa solum a Deo commendata libertas. Non Moysi antiquitas, non catholica novitas reputatur. Quidquid ante legem, sub lege, quidquid sub gratia, inexpiabili falsitate notatur, et, ut psalmo minus congrue utar, Deum non fecisse taliter omni nationi, et judicia sua nulli a saeculo alii manifestasse cantatur (Psal. CXLVII, 20) . Profusior libidinis adimplendae facultas, et bestialem 374 jam superans appetitum, non conjugiorum jam, sed scortorum numerositate voluptas, procreandorum liberorum superficie palliatur. Sed, dum in his quae quasi usualia sunt, nequaquam fluxus naturae restringitur, usque [Col. 0692B] ad ea quae non conveniunt, nec nominari in nobis debent, brutis etiam pecoribus inexperta, concurritur.
Hujus nefariae institutionis obscuritas Christianum tunc nomen obtexit, et adhuc pertinentia [ al., per Orientis] pene universi, Africae, Aegypti, Aethiopiae, Lybiae, et juxta nos Hispaniae remotissimos sinus oblitterat. Sed hunc tantum tamque mirificum legislatorem quis exitus de medio tulerit, dicendum est. Cum subitaneo ictu epilepseos saepe corrueret, quo eum superius diximus laborare, accidit semel, dum solus obambulat, ut morbo elisus eodem caderet, et inventus, dum ipsa passione torquetur, a porcis in tantum discerpitur ut nullae ejus praeter talos reliquiae invenirentur. Ecce legiter optimus, dum [Col. 0692C] Epicureum, quem veri Stoici, Christi scilicet cultores, occiderant, porcum resuscitare molitur, imo prorsus resuscitat, porcus ipse porcis devorandus exponitur, ut obscenitatis magisterium obscenissimo, uti convenit, fine concludat. Talos jure reliquit, quia perfidiae ac turpitudinis vestigia, deceptis miserabiliter animabus infixit. Cujus talorum titulo exegimus tetrasticum, juxta poetam (HORAT. Od. XXX, 1, 2) :
Quod est:
Quod si Manichaeorum sunt vera repurgia sectae, ut in omni quod comeditur pars quaedam maneat commaculata Dei; et dentium comminutione et stomachi concoctione pars ipsa Dei purgetur; et purgata jam in angelos convertatur, qui ructibus et ventositate extra nos prodire dicantur, sues de hujus carnibus pastas, quod credimus angelos effecisse et magis hinc inde flatibus emisisse? Sed omissis jocularibus quae pro sequacium derisione dicuntur, [Col. 0693A] hoc est insinuandum quod non eum deum, ut aliqui aestimant, opinantur, sed hominem justum, eumdemque patronum, per quem leges divinae tradantur. Hunc coelitus assumptum astruunt, et solos talos relictos ad suorum fidelium monumentum, quos etiam infinita veneratione revisunt; porcorum vero esum, justa prorsus ratione contemnunt, qui morsibus eorum dominum consumpserunt.
[V.] Hae igitur quas supra diximus gentes, postquam per longa tempora, post multas posteritates, error coeptae gentilitatis invaluit, cum Palaestinam, tum Jerosolymam ac sepulcrum Domini pervaserunt, Armeniamque, Syriam, partemque Graeciae, pene usque ad illud mare quod Brachium Sancti [Col. 0693B] Georgii dicitur, obtinuerunt. Inter omnia Orientis regna Babylonicum imperium, ab antiquo praepotentissimum fuit, et regnis quampluribus imperavit. Attamen Parthorum regnum, quos Turcos corrupto nomine vocitamus, in re militari et equestri elegantia, animi etiam virtute praepollet; sed terrarum amplitudine minus patet. Imperator itaque Babylonicus eas quas praemisimus provincias magno exercitu occuparat; sed temporis processu, Turcorum emergente copia, Assyriis evictis amiserat.
Petit imperator Graecorum a Roberto Flandriae comite auxilia. Hii igitur armis vivaciores, et consuetius utentes audacia, dum Constantinopolitanum urgerent imperium, et eidem urbi pene obsidendae viderentur irrumpere, imperator Graecorum minis [Col. 0693C] eorum frequentibus, et assiduis incursionibus tremefactus, misit in Franciam, scribens Rothberto seniori Flandrensium comiti epistolam, multiplices ei objectans causas, quibus excitari ejus animus posset ad defendendam periclitantem Graeciam. Non autem ideo sollicitabat eumdem virum, quod tanto negotio, solius ipsius aestimaret sufficere posse concursum, licet ditissimus esset, et magnam valuisset conflare manum, sed quia non ignorabat quod, si vir adeo potens idipsum aggrederetur iter, nostrae secum gentis auxilia plurima pro sola novitate rei contraheret. Fuit vero comes isdem, quantum sagax in rebus bellicis, tantum perspicax et facetus in litteris. Is Jerosolymam orationis gratia aliquando profectus, forsitan Constantinopolim perviam habens, [Col. 0693D] cum ipso est imperatore locutus, unde et apud eum sumpta majore fiducia, de adjutoriis est expetendis appulsus. Ipsam autem epistolam, quam inserere opusculo isti omnino piguit, quaedam ibidem dictorum, verbis tamen vestita meis, proferre libuit.
Imperatoris epistola. —«De Ecclesiis querimonia est, quas siquidem gentilitas eversa Christianitate tenebat, in quibus equorum, ac mulorum caeterorumque animalium catabula construebat. Quod in tantum verum fuit ut etiam fana sua, quae Mathomarias vocant, inibi instituerent [ al., constituerent], et infinitae quoque turpitudinis commercia exercerent, ut 375 non jam basilicae, sed meritoria [Col. 0694A] et scenae fierent. Porro de Catholicorum necibus frustra agerem, cum mortuis in fide, vitae aeternalis videretur instare concambium, superstites sub miseri jugo famulatus vitam gererent, ipsis, ut arbitror, mortibus acriorem. Virgines enim fidelium deprehensae, publicum fieri praecipiebantur scortum, cum nusquam pudori deferretur ac honestati conjugum. Matres corruptae in conspectu filiarum, multipliciter repetitis diversorum coitibus, vexabantur, cum filiae assistentes, carmina praecinere saltando nefaria inter hujusmodi cogerentur. Eadem statim passio, quod dici quidem et dolor et pudor est, revolvebatur ad filias, quae etiam foeditas obscenis infelicium matrum cantionibus ornabatur. Totius denique nominis reverentia Christiani, prostibulo [Col. 0694B] tradebatur. Cumque sexui feminino, quod tamen excusari poterit, pro competenti natura non parcitur, in masculinum pecualitate transgressa, solutis humanitatum legibus, itur.»
Unde, ut unius exsecranda et penitus intolerabili auribus majestate flagitii, illa, quae in mediocres et infimos, defurebat petulantia, panderetur, dicit quemdam eos abusione Sodomitica intervenisse [ al., interemisse] episcopum. «Et quomodo praeceps et omnibus omnino vesaniis praeferenda libido, quae semper consilii frontisque fugax perpetuo impetu agitur, et quo crebrius exstinguitur, eo vivacior flamma iterato succenditur, erga humana se temperet, quae brutorum animalium inauditis, et ori Christiano vetitis commistionibus sordet? Et cum sit [Col. 0694C] miseris permissa suo ipsorum arbitrio multiplicitas feminarum, parum est apud eos nisi et dignitas tantae spurcitiae volutabro commaculetur marium. Nec mirum si Deus exoletam eorum nequitiam, et in clamorem versam impatienter tulerit, tantaque funestorum habitatorum exsecramenta, more antiquo, terra vomuerit.»
Cum ergo de Constantinopolitana quam potissimum verebatur, et quae transito Sancti Georgii Brachio imminebat obsidione, multa querela tractaret, inter caetera intulit: «Quod videlicet si non alia subveniendi sibi videretur nobis occasio, saltem propter senos, quorum corpora ibidem tumulata habentur, apostolos, ne ab impiis, aut incendio conflagrentur, aut in voragines demergantur, celeberrimam [Col. 0694D] perhibet civitatem omnimoda opitulatione dignissimam.» Et certe nihil verius. Urbs enim illa, non modo sanctorum illorum monumentis excellens, sed et auctoris merito et nomine praecluens, praesertim cum ex revelatione superna, ex vetustissimo oppidulo eam toti mundo spectabilem, Romamque secundam fecerit, universi, si fieri posset, orbis concursu et suffragio digna fuit.
Caput B. Joannis Baptistae Constantinopoli. Non probat auctor sacrarum reliquiarum ostentationes. Quare. —Sequitur demum post apostolorum illationem, et dicit «apud se beati Joannis Baptistae caput haberi.» Quod, quamvis falso dicat: «Hodieque, ac si viventis capillis, et cute videatur insigniri.» [Col. 0695A] Quod si verum est, quaerendum apud Ageriacenses est monachos, de cujus Baptistae Joannis capite glorientur, cum pro certo habeamus: neque duos Joannes fuisse Baptistas, neque unum ipsum, quod dici nefas est, fieri potuisse bicipitem. Et considerandus etiam sub hac occasione, plurimus quidem, sed non perniciosus error, qui Gallicanas praecipue, de sanctorum corporibus obsedit Ecclesias [Col. 0695] Prolixius de his in tractatu De pignoribus sanctorum, lib. I. ; istis illum, illis eumdem, seu martyrem, seu confessorem se habere jactantibus, cum duo loca non valeat occupare integer unus. Quod totum contentionis malum inde sumit originem quod sancti non permittuntur habere debitae et immutabilis sepulturae quietem. Et plane ex pietate descendisse non ambigo quod eorum corpora argento operiuntur [Col. 0695B] et auro; sed jam evidenti et nimium turpi avaritiae militant, et ossium ostensiones, et feretrorum, ad pecunias corrogandas circumlationes. Quae omnia desivissent, si eorum, ut ipsius Domini Jesu, forti apposito obice immobili clauderentur membra sepulcro. Sed his omissis sequentia attingamus.
Quam perversa imperatoris mens. —Praeterea adjicit ut, «si non tanti cohibitio mali, si non praefatorum sanctorum ad hoc ipsum eos animaret amor, saltem auri argentique, quorum innumerabiles illic habentur copiae, cupiditas illiceret.» Infert denique et quiddam bonorum virorum frugalitati incompetens, ut videlicet, «praeter haec universa pulcherrimarum feminarum voluptate trahantur,» [Col. 0695C] quasi Graecarum mulierum species tanta esset, ut Gallicis modo quolibet praeferrentur, solaque earum causa Francorum exercitus in Thraciam ageretur. Dum haec sordidissimus ille tyrannus ediceret, meminisse debuerat quod ob hoc ipsum, haec sibi suisque adversitas potissimum ingeneret [ al., ingrueret], quia edicto celebri, de pluribus universorum filiabus, unam per omne imperium suum prostitui juberet, et fisco proprio lucrum foedissimae passionis inferret. Nec minus illud, quod de pluribus filiis, unum eunuchizari, data praecepti auctoritate, mandaverit, et corpora marium ademptis viribus [Col. 0696A] enervia ac effeminata reddiderit, quae usibus militiae jam non habeantur utilia, imo ad detrimenti cumulum, abscidatur in ipsis propago futura, cujus incrementis sperari valerent contra hostes auxilia. Qui ergo damnaverit ultro sua, jam quaerere merito cogitur aliena.
Sed attendendum etiam quod is ipse imperator non ex legitima purpuram successione susceperit; sed cum de officialibus palatii sub principe, qui, nisi fallor, Michael vocabatur, 376 esset, et cuidam portioni plurimae occidentalium militum praeesset, quos excellentiores apud Graecum imperatorem, et ad ejus custodiam magis contiguos ingenita eorum probitas fecit, collecta ex subjectis militibus audacia, novas res contra ipsum principem moliri coepit. [Col. 0696B] Qui Constantinopolitana contra imperatorem civitate pervasa, captum eumdem luminibus illico feraliter privat, et in quodam municipio arctae custodiae mancipat, et jura imperii totius expers juris usurpat. Qui Francos quidem, ea quam diximus necessitate compulsus, expetiit; sed postquam tantae dignitatis proceres convenisse adeo instructos modestia et armis, equites vidit, multitudini multum, sed multo amplius prudentiae eorum invidit. Ast ubi ad effectum eorum pervenit intentio, crevit hujus contra nostrorum efficaciam invidentiae magnitudo, dum post Jerosolymitanam victoriam veretur, ne victricia in se arma retorqueant, praesertim cum eo potiorem sibi aemulum, inter nationes nequaquam esse didicerant. Auditum tamen nobis [Col. 0696C] constat, ante hujus viae compertum primordia, matrem hunc habuisse sortilegam; quae sibi saepe praediceret, quia ex Francis originem duceret, qui ei imperium vitamque adimeret. Cujus oraculum ipsis effectibus explere forsitan Boemundus affectat. Qui tantopere illi insistit, ut saepenumero cum eodem confligens vertere terga compulerit, et plurimam provinciarum ejus partem suae ditioni addixerit. Qui cum genus ex Northmannia ducat quam Franciae partem esse constat, ob hoc vel maxime Francus habebitur, quia regis Francorum filiae conjugio jam potitur.
[1.] Urbani papae praeconia. Post mortem clarus miraculis. —Urbanis papa, ante papatum Odo vocabatur, ex Francis claro germine oriundus, ex territorio et clero Remensi, et existens, ut ferunt, nisi falluntur, papa primus ex Francis. Is Cluniaci factus ex clerico monachus, post abbatem gloriosae memoriae qui adjuvit Hugonem non multo post rexit officium prioratus. Inde proficiente merito, civitati [Col. 0696D] Ostiae, Gregorii septimi papae jussu, destinatur episcopus; ad extremum apostolicae sedi praeficitur pontifex summus. Cujus quanta magnanimitas exstitit, hujus profectionis incentivo innotuit, quod dum primus ipse praebuit, quonam pacto id fieret, totus mundus obstupuit. Attestatur statui mentis finis ejus splendens miraculis. Defuncto etenim ac sepulto eo, sicut succedens ei Ostiensis scripsit episcopus, cum plurima signa jam fierent, astitit quidam sepulcro illius juvenis, et membrorum damnum sibi [Col. 0697A] imprecatus est, si per Urbani merita, qui Odo diceretur, signum unquam factum fuerit ac fieret. Necdum pedem a loco extulerat, cum officio sermonis amisso, et altero laterum paralysi intercurrente correpto, postridie, Urbani virtutum testimonia mortuus ipse perhibuit.
Suppetias ab antiquo soliti sunt Romani pontifices a Francis expetere. —Is itaque vir eximius, cum ab Alexi Graecorum principe magnis honoraretur exsequiis, et precibus quidem, sed multo propensius generali Christianitatis periculo pulsaretur quae quotidianis Gentilium minuebatur incursibus (et Sarracenorum namque irruptionibus Hispanias audiebat saepissime conturbari), pro hoc ipso, suae gentis sollicitaturus homines, commeatum facere destinavit [Col. 0697B] in Franciam, apostolicae nempe sedis pontificibus ab antiquo consuetudinarium fuit, si quam sunt passi a finitima gente molestiam, auxilia semper expetere a Francis. Stephanus et Zacharias pontifices, uterque sub Pippino et Carolo regibus confugium fecit ad ipsos. Quorum prior, e pontificibus sequentem, facta usque Ticinum expeditione, Ecclesiae suum patrimonium reparando, propriae sedi restituit; Desiderium regem, qui violentiam intulerat, ad eorum quae diripuerat redditionem sola armorum intentatione coegit. Caeteris enim gentibus erga beatum Petrum ergaque pontificalia decreta, timoratius humiliusque se habuit gens eadem, nec temeritate, qua alii assolent, velamen malitiae arripere contra Deum voluit libertatem.
[Col. 0697C] Francorum erga summum pontificem devotio continuata. —Vidimus, jam annis emensis pluribus, Teutonicos, imo totius Lotharingiae regnum, beati Petri ejusque pontificum praeceptis barbarica quadam obstinatione reniti, et ambientes malle aut diuturno sive sempiterno anathemati subjacere quam subjici. Audivi anno praeterito, dum cum archidiacono quodam Magontino super sua ipsorum rebellione congrederer, quod regem nostrum cum populo in tantum vilipenderit, ob hoc solum quia dominum papam Paschalem 377 cum suis principibus grate ubique susceperit, ut eos non modo Francos vocaverit. Cui inquam: «Si ita eos inertes arbitraris et marcidos ut celeberrimum usque in [Col. 0697D] Oceanum Indicum nomen, foede garriendo detorqueas, dic mihi ad quos papa Urbanus contra Tureos praesidia contracturus divertit? nonne ad Francos? hii nisi praeissent et barbariem undecunque confluentium gentium vivaci industria et impavidis viribus constrinxissent, Teutonicorum vestrorum, quorum ne nomen quidem ibi sonuit, auxilia nulla fuissent.» Haec ad illum.
Quam firmia perseveransque Francorum fides. —Fateor vero et omnibus credibile est huic tanto gentem istam Deum reservasse negotio, praesertim cum pro certo noverimus quia ex quo fidei signum, beato Remigio tradente, sumpserunt, nullius unquam perfidiae suscipere contagium vel ad horam acquieverunt, quo vix, aut nullo modo, nationes [Col. 0698A] aliquae mundae manserunt. Hii sunt qui, dum adhuc sub errore gentili positi, Gallorum, sed Christianorum arva pugnaci intentione subigerent, nemini unquam pro Christi fide aut poenas intulerunt aut mortem; sed eos quos Romana severitas ferro ignique punierat, auro argentoque recondidit, gemmis electroque contexit ingenita liberalitas gentis. Nec solum intra se passos, his honoribus contendit ambire; sed et Hispaniis aut Italia seu quibuslibet gentibus advectos, tantae desiderio affectionis excoluit, ut martyrum seu confessorum, quos tantopere servat, amor et celebrem reddiderit et illustrem, fideique irremisso tenore donaverit; ad extremum hujus Jerosolymitanae victoriae triumphis extulerit. Quia enim portavit jugum ab adolescentia, sedebit [Col. 0698B] solitaria, inter omnium videlicet gentium proprietates, gens nobilis, prudens, bellicosa, dapsilis ac nitida. Quibus proprium cum sit nomen, quarumcunque nationum homines, mutuato imo praestito ipsorum agnomine honorantur. Quos enim Britones, Anglos, Ligures, si bonis eos moribus videamus, non illico Francos homines appellemus? Sed jam ad proposita redeamus.
[II.] Papa venit in Galliam convocatque Claromonti concilium. Quot inibi antistites. Papae facundia et aequitas. —Papa igitur Urbanus, regni nostri fines ingrediens, tanta urbium, oppidorum, villarumque laetitia et concursione excipitur quanto omnium qui adviverent memoriis incompertum fuerat, quod aliquando [Col. 0698C] apostolicae sedis antistes in regiones has venisse videretur. Annus itaque incarnati Verbi millesimus nonagesimus quintus properabat evolvi, cum praesul idem, valde frequens acceleravit convocare concilium, cui tandem in urbe Arvernica, scholasticissimo omnium praesulum Sidonio gloriosa, dedit locum, cui tamen immutatae Claromonti constat esse vocabulum. Quod fuit tanto celebrius quanto excellentis et inusitatae personae ora cernere, verba audire erat desiderabilius. Illic, praeter episcoporum et abbatum examina, quos circiter quadringentos per prominentes ferulas fuisse aliqui numeraverant, totius Franciae et appendicium comitatuum litteratura confluxit. Erat ibi spectare quam serena gravitate, [Col. 0698D] ponderosa comitate praesideret, et ut praefati Sidonii verbis utar, quam «piperata facundia,» ad objecta quaelibet papa disertissimus detonaret. Notabatur quanta vir clarissimus modestia tolerabat suas tumultuose causas ingerentium, loquacitatem; quam parum appretiabatur, nisi secundum Deum cujuspiam personalitatem.
[III.] Philippum regem a piorum coetu ejicit. —Inde Philippum regem Francorum, cujus trigesimus septimus tunc regni recensebatur annus, qui propria, Bertha nomine, uxore relicta, Andegavensis comitis uxorem sibi, Bertradam vocabulo, devinxerat, tanta auctoritate excommunicavit ut intercessiones spectabilium personarum, et multiplicium munerum illationes contempserit, et quod intra regni ipsius demorabatur [Col. 0699A] limites non extimuerit. In hoc ipso concilio, sicuti antequam ab urbe digrederetur proposuerat, hacque de causa Francos expetiverat, maximam ad sibi assistentes concionem habuit, et inter caetera, quae excessere memorias auditorum, hac intentione disseruit. Ejus enim scientiae litterali eloquentiae cooperabatur agilitas, non enim minor ei videbatur in Latinae prosecutione locutionis ubertas quam forensi cuilibet potest esse in materno sermone pernicitas. Nec altercantium multitudo obtundebat concionantis ingenium, sed licet praedicabilium grammaticorum elegantiis ambiretur, et causarum emergentium nebulis offundi videretur, et oratorum superexundare copias, ac sermonum quorumcunque facetias superequitare litterali luculentia [Col. 0699B] putabatur. His ergo, etsi non verbis, tamen intentionibus usus est.
Urbani pontificis oratio habita in concilio. —«Si inter Ecclesias toto orbe diffusas aliae prae aliis reverentiam pro personis locisque merentur: pro personis, inquam, dum apostolicis sedibus privilegia majora traduntur; pro locis vero, dum regiis urbibus eadem quae personis dignitas, uti est civitas Constantinopolitana, praebetur: [IV] illi potissimum Ecclesiae deberemus, ex qua gratiam redemptionis, et totius originem Christianitatis accepimus. Si enim verum constat quod a Domino dicitur, quia videlicet salus ex Judaeis est (Joan. IV, 22) , et Dominum Sabaoth 378 semen nobis reliquisse constat, ne sicut Sodoma simus et Gomorrhae similes fiamus (Rom. IX, 29) , et semen nostrum Christus est, in quo salus et omnium gentium benedictio est: ipsa terra et civitas in qua habitavit et passus est, Scripturarum testimonio sancta vocatur. Si enim haec terra, Dei haereditas et templum sanctum, antequam ibi obambularet ac pateretur Dominus, in sacris et propheticis paginis legitur, quid sanctitatis, quid reverentiae obtinuisse tunc creditur, cum Deus majestatis ibidem incorporatur, nutritur, adolescit, et corporali vegetatione hac illacque perambulat aut gestatur? et, ut cuncta quae longo verborum gyro narrari possunt, digna brevitate constringam, ubi Filii Dei sanguis, coelo terraque sanctior, effusus est, ubi corpus, paventibus elementis, mortuum in sepulcro quievit, [Col. 0699D] quid putamus venerationis emeruit? Si, ipso Domino nostro recens interfecto, et a Judaeis adhuc civitate possessa, sancta civitas ab evangelista vocatur, cum dicitur: Multa corpora sanctorum qui dormierant, surrexerunt, et venerunt in sanctam civitatem, et apparuerunt multis (Matth. XXVII, 53) ; et a propheta Isaia dicitur: Erit sepulcrum ejus gloriosum (Isa. XI, 10) ; cum ipsa sanctitas, civitati semel Deo ipso sanctificatore per seipsum indita, nullo malo superveniente exinaniri valeat, et eodem modo indivisibiliter sepulcri gloria constet: summis studiis, fratres charissimi, vobis elaborandum est, ut sanctitas civitatis, ac sepulcri gloria, quae gentilium frequentatione quantum in ipsis est crebro polluitur; si ad Auctorem illius sanctitatis et gloriae aspiratis, si ea [Col. 0700A] quae in terra sunt vestigiorum ejus signa diligitis, si expetitis, Deo vos praeeunte, Deo pro vobis praeliante, mundetur.
Rationes quibus Christianos ad expeditionem Jerosolymitanam arma induere adhortatur pontifex. —«Si Machabaeis olim ad maximam profuit pietatis laudem, quia pro caeremoniis et templo pugnarunt, et vobis, o milites Christiani, legitime conceditur ut armorum studio libertatem patriae defendatis. Si limina etiam apostolorum, vel sanctorum quorumlibet, tanto sudore petenda putatis, quid crucem, quid sanguinem, quid monumentum eruere, quid visitare, quid pro his eruendis animarum pretia impendere detrectatis? Indebita hactenus bella gessistis, in mutuas caedes, vesana aliquoties tela solius [Col. 0700B] cupiditatis aut superbiae causa torsistis; ex quo perpetuos interitus, et certa damnationis exitia meruistis. Nunc vobis bella proponimus quae in se habent gloriosum martyrii munus, quibus restat praesentis et aeternae laudis titulus. Ponamus modo in Jerusalem Christum neque mortuum, nec sepultum, nec ibidem vixisse aliquando. Certe, si haec deessent omnia, solum illud, ad subveniendum terrae et civitati vos excitare debuerat, quia de Sion exierit lex, et verbum Domini de Jerusalem (Isa. II, 3) . Si enim ex Jerosolymitano, quidquid Christianae praedicationis est fonte manavit, rivuli, quaquaversum toto terrarum orbe dispersi, catholicae multitudinis corda retorqueant, ut solerter attendant quid fonti tam irriguo debeant. Si ad locum unde exeunt, flumina [Col. 0700C] revertuntur, ut iterum fluant, juxta dictum Salomonis (Eccle. I, 7) , gloriosum vobis videri debet, si ei loco repurgium possitis impendere, unde Baptismatis purgamentum, et fidei documentum vos constitit accepisse.
«Et est vobis praeterea summa deliberatione pensandum, si ipsam matrem ecclesiarum Ecclesiam, vobis elaborantibus, ad Christianitatis cultum reflorere, Deo per vos agente, contigerit, ne forte contra propinqua Antichristi tempora ad fidem partes Orientis aliquas restitui velit. Perspicuum namque est Antichristum non contra Judaeos, non contra gentiles bella facturum, sed, juxta etymologiam sui nominis, Christianos pervasurum. Et, si Antichristus [Col. 0700D] ibidem Christianum neminem sicuti hodie vix aliquis habetur, inveniat, non erit qui sibi refragetur, aut quem jure pervadat. Juxta enim Danielem, et Hieronymum Danielis interpretem, fixurus est in Oliveti monte tentoria, et Jerosolymis, In Dei templo, tanquam sit Deus, certum est, Apostolo dicente, quod sedeat (II Thes. II, 4) , et juxta eumdem prophetam, tres reges (Dan. VII, 24) , Aegypti videlicet, Africae ac Aethiopiae, haud dubium quin pro Christiana fide primos interficiat. Quod quidem nullatenus fieri poterit, nisi, ubi nunc paganismus est, Christianitas fiat. Si ergo piorum praeliorum exercitio studeatis, ut sicut ab Jerosolymis Dei notitiae seminarium accepistis, ita illic mutuatae redhibitionem gratiae restituatis, ut per vos nomen catholicum [Col. 0701A] propagetur, quod Antichristi Antichristianorumque perfidiae refragetur. Quis non conjicere potest quod Deus, qui universorum spem exuberantia virtutis exsuperat, per scintillam vestram tantae paganitatis arundineta consumat, ut Aegyptum, Africam Aethiopiamque, quae a nostrae credulitatis communione desciscunt, intra hujus rudimenta legis includat, et homo peccator, filius perditionis aliquos rebelles inveniat?
«Et ecce Evangelium clamat Jerusalem calcandam a gentibus, donec impleantur nationum tempora (Luc. XXI, 24) . Bifariam intelligi possunt tempora nationum, aut quia Christianis dominatae sunt ad placitum, et pro suis libidinibus turpitudinum omnium volutabra sectatae sunt, et in cunctis his nullum [Col. 0701B] obicem habuerunt, tempus enim suum habere dicuntur quibus ad votum cuncta suppetunt, ut est illud: Tempus meum nondum advenit; tempus autem vestrum semper paratum est (Joan. VII, 6) , unde et voluptuosis solet dici; vos habetis tempus vestrum. Aut rursus, Tempora nationum sunt plenitudines Gentium, quae antequam Israel salvus fiat, subintraturae sunt. Haec tempora, fratres charissimi, modo forsitan implebuntur, dum per vos, 379 Deo cooperante, paganorum potentiae repellentur, et fine saeculi jam propinquo, et si gentes desinent converti ad Dominum, quia, juxta Apostolum, oportet fieri a fide discessionem (II Thess. II, 3) . Primum tamen necesse est, juxta prophetas, ante adventum Antichristi, in illis partibus, aut per vos, aut per quos [Col. 0701C] Deo placuerit, renovari Christianitatis imperium, ut omnium malorum caput, qui ibidem regni thronum habiturus est, fidei aliquid contra quod pugnet reperiat nutrimentum.
«Cogitate itaque apud vos quod vos Omnipotens ad hoc fortasse provideat, quatenus Jerusalem per vos a tanta conculcatione restituat. Rogo, perpendite quibus cordibus gaudia illa poterunt concipi, cum sanctam civitatem vestro adminiculo viderimus suscitari, et prophetica nostris temporibus, imo oracula divina, compleri. Moveat memoriam vestram quod voce ipsius Domini ad Ecclesiam dicitur: «Ab Oriente adducam semen tuum, et ab Occidente congregabo te (Isa. XLIII, 5) .» Semen nostrum Deus [Col. 0701D] adduxit ab Oriente, quia duplici modo orientalis illa provincia edidit primitiva incrementa nobis Ecclesiae. Sed ab Occidente eam congregat, dum per eos qui ultimi, fidei documenta coeperunt, occidentales scilicet (quod per vos, praestante Deo, fieri posse putamus), Jerosolymitana damna restaurat.
«Si Scripturarum vos non excitant dicta, nec nostra vestros animos penetrant monita, excitet saltem vos eorum qui sancta loca adire desiderant magna miseria. Perpendite eos qui peregrinantur, et per Mediterranea illuc vadunt, siquidem opulentiores sunt, quantis redhibitionibus, quantis violentiis subjacent, dum pene per singula milliaria [Col. 0702A] pensiones coguntur et tributa dependere, per quasque civitatis portas, per ecclesiarum et templorum ingressus redemptiones exsolvere; ad quasque de locis ad loca demigrationes, inflicta qualibet accusatione, ad redemptionem compellere? dare vero munera detrectantes, quomodo gentilium praefecti consueverint, verberibus truculenter urgere? Quid de his dicturi sumus, qui nihil prorsus habentes nudae fiducia paupertatis, dum nil praeter corpora videntur habere quod perdant, iter illud arripiunt? Dum ab eis pecunia, quae non est, suppliciis intolerandis exigitur, dum callos talorum, ne forte quidpiam ibi insuerint, dissecando ac revellendo rimantur, crudelitas nefandorum ad hoc usque perducitur ut aurum vel argentum miseros absorbuisse putantes, [Col. 0702B] aut data in potum scamonia usque ad vomitum, vel etiam eruptionem eos vitalium urgent, vel ferro, quod dici nefas est, discissis ventribus, intestinorum quorumcunque involucra distendentes, quidquid habet natura secreti, horribili concisione aperiunt. Recolite, precor, eorum millia qui detestabiliter perierunt, et pro sanctis locis agite, unde vobis pietatis rudimenta venerunt, ante vos, in sua bella mittendos, Christum fore signiferum indubitanter credite, et praecursorem individuum.»
[V.] Crux militum vestimentis affigitur. —Peroraverat vir excellentissimus, et omnes qui se ituros voverant, beati Petri potestate absolvit, eadem, ipsa apostolica auctoritate firmavit, et signum satis conveniens hujus tam honestae professionis instituit, et [Col. 0702C] veluti cingulum militiae, vel potius militaturis Deo passionis Dominicae stigma tradens, crucis figuram, ex cujuslibet materiae panni, tunicis, byrris et palliis iturorum, assui mandavit. Quod si quis, post hujus signi acceptionem, aut post evidentis voti pollicitationem, ab ista benevolentia, prava poenitudine, aut aliquorum [ al., aliqua] suorum affectione resiliter, ut exlex perpetuo haberetur omnino praecepit, nisi resipisceret; idemque quod omiserat foede repeteret. Praeterea omnes illos atroci damnavit anathemate, qui eorum uxoribus, filiis, aut possessionibus, qui hoc Dei iter aggrederentur, per integrum triennii tempus, molestiam auderent inferre. Ad extremum, cuidam viro omnimodis laudibus efferendo, Podiensis [Col. 0702D] urbis episcopo, cujus nomen doleo quia neque usquam reperi [Col. 0701D] Ademarus sive Aymarus nuncupabatur. , nec audivi, curam super eadem expeditione regenda contulit, et vices suas ipsi, super Christiani populi quocunque venirent institutione, commisit. Unde et manus ei, more apostolorum, data pariter benedictione, imposuit. Quod ille quam sagaciter sit exsecutus, docet mirabilis operis tanti exitus.
[VI.] Expeditio Jerosolymitana. —Terminato itaque concilio, quod Claromonti habitum, circa Beati Martini octavas, Novembri mense consederat, magnus per universas Franciae partes rumor emanat, [Col. 0703A] et quisque ad quem primo pontificis praeceptum, praevolans fama detulerat, de proponenda Via Dei (sic enim antonomasice vocabatur), contiguos sibi ac familiares quosque sollicitat. Jam Palatinorum comitum pruriebat intentio, et mediocritas equestrium virorum parturire jam coeperat, cum ecce, pauperum animositas tantis ad hoc ipsum desideriis aspiravit, ut eorum nemo de censuum parvitate tractaret, de domorum, vinearum et agrorum congruenti distractione curaret, sed optimos possessionum quaestus, multo pauciori pretio venditaret, quam si eorum quemque ferocissimae captivitatis carcer includeret, qui necessitatem celerrimae redemptionis indiceret. Erat ea tempestate, pro generali defectione, frugum etiam apud ditiores magna [Col. 0703B] 380 penuria, cum, etsi aliquibus passim emenda suppeterent, nulla tamen aut vix aliqua unde emerentur haberent. Jam inopum greges addidicerant herbarum sponte nascentium victitare radicibus, dum panis rarissimi parcitatem, quaesitarum undecunque escarum edulio propensiore compensant. Imminebat plane etiam potentiorum obtutibus omnium aestimatione conclamata miseria, et dum singulus quilibet, vulgi minimi per crudelem inediam considerat torsiones, indicta sibi parcimonia magnis elaborare sudoribus metuit, ne sumptu facili dilapidentur opes. Avarorum sitibunda praecordia, qui tempora laetabantur cruentis arridere foenoribus, dum modios diu servatae frugis intendunt, crebris annorum numerare recursibus pensant, quid superaddere [Col. 0703C] possint, ea vendita, cumulandis pecuniarum montibus.
Interea dum illi cruciantur, hii ambiunt, repente: «in spiritu vehementi conterens naves Tharsis (Psal. XLVII, 6) .» per omnium pene animorum aures Christus intonuit, et is qui educit vinctos in fortitudine (Psal. LXVII, 7) adamantina, quibus irretiebantur desperatorum hominum corda, cupiditatis vincla disrupit. Cum enim, ut superius dixi, illud minus fertile tempus omnium substantias coarctaret, dum ad spontaneum innumerabiles animasset exsilium, diversae plurimorum copiae deferuntur in medium et quae chara videbantur, dum nullus movetur hominum, commotis ad hoc iter omnibus, vili pretio traduntur venum. Cumque multi negotium [Col. 0703D] hujus profectionis accelerant, ut unicae rei exemplo eorum quae vendebantur subitas et insperatas vilitates exprimam, quod insolitum dictu est, quinque denariorum pretio, septem distrahebantur oves. Frumentorum illa defectio, vertebatur in copiam, et dummodo suppetat cuique quantulamcunque quoquo pacto congregare pecuniam, dat quidquid habere videtur, non pro sua, sed pro taxatione ementis, ne Dei posterior aggrediatur viam. Erat itaque ibi videre miraculum caro omnes emere, et vili vendere, caro quidem, quae ad usum deferrentur itineris, dum praeproperant; vili vero, dum sumptuum impendia coaggerant, et quae paulo ante nec carceres nec tormenta ab eis extorquere poterant, brevi nummorum numero cuncta constabant.
[Col. 0704A] Nec illud minus ridiculum quod hii plerumque, quos nulla adhuc eundi voluntas attigerat, dum hodie super omnimoda aliorum venditione cachinnant, dum eos misere ituros miseriusque redituros affirmant, in crastinum repentino instinctu pro paucis nummulis sua tota tradentes, cum eis proficiscebantur quos riserant.
[Col. 0704B] Licet enim aemulationem Dei habere viderentur, sed non secundum scientiam, tamen Deus qui multa vane coepta ad pium intorquere consuevit finem, simplicibus illorum animis comparavit, ex sua ipsorum bona intentione, salutem. Videres mirum quiddam, et plane joco aptissimum, pauperes videlicet quosdam bobus biroto applicitis, eisdemque in modum equorum ferratis, substantiolas cum parvulis in carruca convehere; et ipsos infantulos, dum obviam habent quaelibet castella vel urbes, si haec esset Jerusalem, ad quam tenderent rogitare.
[VII.] Cum cuncta bello arderent, actutum, indicta a summo pontifice expeditione Jerosolymitana, fuere exstincta. —Erat eo tempore antequam gentium fieret tanta profectio, maximis ad invicem hostilitatibus [Col. 0704C] totius Francorum regni facta turbatio, crebra ubique latrocinia, viarum obsessio. Passim audiebantur, imo fiebant incendia infinita, nullis praeter sola et indomita cupiditate existentibus causis exstruebantur praelia, et ut brevi totum claudam, quidquid obtutibus cupidorum subjacebat, nusquam attendendo cujus esset, praedae patebat. Mox ergo et mira et incredibili ob insperabilitatem, animorum immutatione commoti, signum pontificis praedicti praeceptione indictum, cruces videlicet, ab episcopis et presbyteris sibi precantur imponi. Et sicuti rapidissimi venti impetus solet non magna pluviae unda restringi, ita illico contigit ad invicem simultates universorum et bella sopiri, per inditam sibi aspirationem, haud dubium quin Christi.
Petrus eremita, dux exercitus. Per Galliam verbum Dei disseminat. Ipsius vitae genus. Pili ex ejus mulo pro reliquiis extrahebantur. —Principibus igitur, qui multis expensis et magnis obsequentium ministeriis indigebant, sua morose ac dispensative tractantibus, tenue illud quidem substantia, sed numero frequentissimum vulgus, Petro cuidam Eremitae cohaesit, eique interim, dum adhuc res intra nos agitur, ac si magistro paruit. Quem ex urbe, nisi fallor, Ambianensi ortum, in superiori nescio qua Galliarum parte, solitariam sub habitu monachico vitam duxisse, comperimus. Unde digressum, qua nescio intentione, urbes et municipia praedicationis [Col. 0705A] obtentu circumire 381 vidimus, tantis populorum multitudinibus vallari, tantis muneribus donari, tanto sanctitatis praeconio conclamari ut neminem meminerim similem honore haberi. Multa enim fuerat, ex his quae sibi dabantur, dilargitione erga pauperes liberalis, prostitutas mulieres non sine suo munere maritis honestans, in discordibus ubique paces et foedera, mira auctoritate, restituens. Quidquid agebat namque, seu loquebatur, quasi quiddam subdivinum videbatur, praesertim cum etiam de ejus mulo pili pro reliquiis raperentur, quod nos non ad veritatem, sed vulgo referimus amanti novitatem. Lanea tunica ad purum, cucullo super utrisque talaribus, byrro desuper induebatur; braccis minime, nudipes autem; pane, vix pisce, [Col. 0705B] nunquam vino alebatur.
[VIII.] Militum dissolutiones per Hungaria proficiscentium. —Is itaque vir, partim opinione, partim suo monitu cum immanem conflasset exercitum, per Hungarorum terram delegit abire. Quorum regiones cum earum rerum quae ad alimentum pertinent opulentissimas, idem vulgus indocile reperisset, coeperunt luxuriis enormibus contra indigenarum mansuetudinem debacchari. Cum enim plurimorum annorum segetes triticeas, ut in ea terra moris est, in modum turrium per agros stabilitas cernerent, quas nos metas vulgariter vocare solemus; cum carnium diversarum aliorumque victualium, quorum illa feracissima tellus est, copiae suppeterent, non contenti [Col. 0705C] humanitate eorum, mira dementia, ipsi alienigenae coeperunt conculcare gentiles, et cum idem, utpote Christiani Christianis venalia cuncta gratanter ingererent, ipsi, libidinis impatientes, piae hospitalitatis ac beneficentiae immemores, bello gratis eos aggrediuntur; dum illos opinantur nihil ausuros contra, ac penitus futuros imbelles. Rabie igitur exsecranda, publicis quos diximus horreis per eos ingerebatur incendium, puellis eripiebatur, violentia allata, virginitas, dehonestabantur conjugia crebris raptibus feminarum; vellebant, sive ustulabant suis barbas hospitibus; nec jam de emendis usui necessariis quidpiam tractabatur; sed quisque eorum, prout poterat, rapinis et caedibus nitebatur, sic se acturos mira lascivia contra Turcos libere minabantur.
[Col. 0705D] Castrum quoddam interea habuere pervium, cujus nullo modo poterant evitare transitum, is enim terrae situs est, ut in modum angiporti nequaquam ad dexteram vel sinistram pateat diverticulum. Ipsum solita insolentia obsidere aggressi sunt, sed cum prope capiendum esset, repente, non curo quo eventu, ita obruti sunt ut pars gladiis occumberet, partem fluvialis unda submergeret, pars sine ullis stipendiis, imo turpi pauperie, magis autem pudore, in Franciam consumpta rediret. Et quia idem castrum Moyssonem vocabant, et reversi ad suos ad Moyssonem usque se fuisse dicebant, magna omnium irrisione excepti sunt.
[IX.] Petrus autem cum illud indisciplinatum vulgus, [Col. 0706A] utpote mancipia et publica servitia, nullis hortamentis cohibere valeret, cum Alemannorum aliqua frequentia et nostrorum faece residua, qua potuit inde provisione elapsus, in Kalendis Augustalibus Constantinopolitanam attigit urbem. Sed hunc ejus adventum, Italorum, Ligurum, Longobardorum, cum Transalpinarum videlicet partium hominibus magnum praecesserat agmen, qui ejus et caeterorum Franciae principum ibidem decreverant praestolari comitiam: non enim eam arbitrabantur se habere militiae frequentiam, ut Graecorum auderent, contra Turcos exituri, praeterire provinciam. Imperatoris autem edicto jussi sunt omnium quae vendebantur in urbe, uti vellent, habere commercia; sed Brachium Sancti Georgii, quod a Turcorum partibus [Col. 0706B] limitaneum erat mare, ipsius principis consilio vetiti sunt transmeare, quia paucos innumeris perniciosum dixerat obviare.
Francorum insolentia. —At ipsi nec provincialium sunt humanitate detenti, nec imperatoria ullatenus affabilitate molliti, sed nimis insolenter agebant, urbis palatia devolvebant, publicis aedibus ignes subjiciebant, et detectis ecclesiis, quae plumbo operiebantur, plumbum idem Graecis venale praebebant. Hac imperator tam foeda praesumptione turbatus, praecepit, procrastinatione remota, ut memorati Brachii aequora transmearent. Cui freto transpositi, eadem, quae citra egerant, nequaquam ultra iterare cessabant, et qui contra paganos voto certamen insumpserant, passim ecclesiarum excidiis, [Col. 0706C] Christianorum involando substantiis, contra nostrae fidei homines factorum immanitate pugnabant. Dum enim nullius experiuntur severitatem regis, qui judiciali devios vigore retorqueat, nec divinae reverentiam concipiunt legis, quae mentium levitatem matura recogitatione deprimat, repentino prolabuntur interitu, quia indisciplinatis mors obviat, et quidquid pensi moderatique nihil habet, parum durat.
[X.] Tandem Nicomediam attingentes Itali, Longobardi, et Alemanni Francorum impatientes superbiae divelluntur ab ipsis. Franci namque, juxta naturam nominis, magnae quidem sunt titulo vivacitatis [Col. 0706D] 382 insignes, sed, nisi rigido frenentur dominio, inter aliarum gentium turbas, sunt justius aequo feroces. Transalpini itaque, quos praediximus diremptos a Francis, Rainaldo quodam sibi duce creato, eam quae dicitur Romania provincia, intraverunt, et quatuor dierum itinere Nicomediam praetergressi, inter eumdem castrum offendere quoddam, quod auctori placito nomine vocatur Exorogorgum, quod habitatorum suorum omnium vacuatum praesidio, sine mora turbae patuit influenti. Incolae autem profugerant, supervenientium timore extrusi, et dum de sua ipsi salute desperant, de substantiarumque suarum copiis, quae plurimae erant, transponendis omnino non curant. Unde, multam victualium opulentiam ibidem reperientes, ad plenum fuere refecti.
[Col. 0707A] Conflictus cum Turcis, qui plures e Christianis interficiunt. Aquae penuria in castris ipsorum. —At Turci comperientes Christianos obtinuisse castellum, magna illud obsidione cinxerunt. Ante municipii portam puteus, et subter idem, non longe a moenibus, profluebat alter, ubi positis ipse dux eorum Rainaldus insidiis, Turcos quasi callidus observabat. Nec mora, qui observabantur occurrunt, eaque die, qua beati Michaelis memoria celebratur, pervaso cum suis comitibus duce, plurimos ex eis qui sibi insidiabantur interimunt, alios castri munimenta turpiter subintrare compellunt. Quod illico Turci circumvallantes tanta incursione presserunt ut hauriendarum facultate, penitus obsessi, privarentur aquarum. Sibi fuit tanta sitis ariditas ut, flebotomo [Col. 0707B] equis suis asinisque illato, animalium cogerentur haurire cruorem. Alii, in piscinam zonas demittentes atque panniculos, eaque in os exprimendo suum, remedii sibi aliquid contrahere videbantur. Alii, quod horrori est dicere, idipsum quod minxere bibebant. Alii fodiebant, et se intra id quod foderant immergentes, arentia pectora terra ipsa recens fossa operiebant, sic interiorem aestum suum temperare aliquantulo humore se posse credebant. Sed episcoporum presbyterorumque praesentium, idemque patientium, non ibi defuere solatia, qui quanto videbant atrociora pericula, et humana negari auxilia, tanto magis eis, ne deficerent, satagebant spondere coelestia.
[Col. 0707C] [XI] Dux Rainaldus, abjecta fide cum Turcis foedus init, eisdemque suum tradit exercitum. —Haec octo dierum spatio apud illos perseveravit angustia. Interea dum uni pariter videntur subjacere miseriae, non uni tamen omnes pariter suspirant Dei misericordiae; sed potius machinantur sibimet, hii qui duces exstiterant, praesidium perfidiae. Rainaldus etenim, qui eis in prosperitate praefuerat, clam sibi Turcos foede conciliat, pactus eisdem quod totius militiae comitatum sibi proderet quem regebat. Egreditur itaque ad illos quasi pugnaturus; sed in ipsa dirigendae aciei affectata specie, cum multis suorum profugit ad ipsos, perpetuo remansurus. Residuos est captivitas consecuta. Quisbusdam eorum captis de sua fide est facta discussio, Christumque negare jubentur; sed Christum inflexibili amore, animo et voce [Col. 0707D] fatentibus capita amputantur.
Captivorum alios, data vivendi, imo morosius moriendi, indulgentia, sed magis violentia, inter se dividunt, funesta sub cruentis dominis exhibituros servitia. Quosdam alicubi prostituentes, quasi ad signum, sagittis jaculantur, alii quasi pro donativo [Col. 0708A] dabantur, alii vendebantur. Quibus dati fuerant, in proprias abducebant eos sedes; alios in eam quam Corozaniam dicunt regionem: alios ad Antiochenam pertrahunt urbem, miseram pro qualitatibus scelestissimorum dominorum passuros servitutem.
[Col. 0708B] Hos primos novitati nostrae, et desperato prope hujus vitae nostrae statui martyres fecit Deus.
Petrus ille interea qui a nobis supra expositus est, de multa comitum suorum vecordia saepe vexatus, et crebra strage confusus, tandem cuidam Transequano, et cogniti generis viro, armis quantum ad se strenuo, nomine Gualterio [ al., Gualtero], primatum suae gentis dederat, ut quos documentis distinere non poterat, ille saltem militari auctoritate restringeret. Is itaque Civizum [ al., Cizicum], civitatem quamdam, quae Niceae urbi, secundum positionem loci, praeminere dicitur, cum suo illo dementi exercitu properabat attingere. 383 Quod Turci, nostrorum vestigia aucupantes ubi comperiunt, illuc cum multa pessimae voluntatis aviditate contendunt. [Col. 0708C] Euntes igitur praefatum Gualterium cum sua frequentia, medio itinere offendunt, eumque cum suorum plurima parte interimunt. Petrus vero, quem Eremitam agnominant, dum vesaniam ejus, quam conglomeraverat, gentis compescere non valeret, Constantinopolim provide secesserat, quia ipsorum effreni et incircumspecta levitate involvi metuerat. Turci ergo in eos inopinate effusi, quosdam dormientes reperiunt; alios non modo armis, verum etiam nudos vestimentis inveniunt, quos pariter continuo neci tradunt. Inter eos presbyterum quemdam reperiri contigit missas agentem, quem in ipsa sacrorum statim confectione mortificant; et dum immolat Deo, ipsum eumdem coram ejus altari [Col. 0708D] sacrificant.
At vero si qui evadere potuerunt, Civizene urbi [Col. 0709A] sese fugientes inferunt. Alios, quos tueri fuga non valuit, praecipitium maris absorbuit, dum satius eis est mortem eligere, quam inferenti succumbere. Alii montana petentes fovebantur in rupibus; alii delituere per silvas. Nec mora, Turci, correptis his aut punitis quos extra repererant, eos aggrediuntur, et obsidione concludunt qui in castrum confugerant, in tantum, ut ad succendendum idem castellum ligna conveherent. Quibus deinceps hii qui obsidebantur ignem subjiciunt et, Deo judice, dum eos qui intus erant Turci aestimant concremandos, tota vis ignium concessit in Turcos, et ex eis consumpsit aliquos; nullatenus autem nostrorum attigit ullos. Instantibus deinde illis, municipium capitur; vivi, quos quaerebant, comprehenduntur; [Col. 0709B] idemque, uti pridem de aliis egerant, dispertiuntur, et ad eas, unde hostes venerant, provincias, perpetuo futuri exsules, destinantur. Haec ut dicta sunt, mense peraguntur Octobri.
At perfidus imperator, comperto fidelium infortunio, nequam elatus laetitia, facultatem residuis jubet attribui, transito videlicet Sancti Georgii Brachio, in citerioris Graeciae partes regredi. Retrogressos cum in suae ditionis terra vidisset, arma ut sibi eorumdem venderentur, jure jam necessitatis, exigit. Comitiae Petri Eremitae talis fuit exitus: cujus historiam ideo sine alterius materiae interstitio prosecuti sumus, ut eam aliis nullam impendisse opem, sed Turcis addidisse audaciam monstraremus. Nunc itaque ad eos quos omiseramus, [Col. 0709C] qui eadem, qua Petrus praecesserat, subsecuti sunt via, sed longe feliciori modestia, revertamur.
[XII.] De Godefrido, qui duobus cum fratribus, Jerosolymam valido exercitu conflato pergit. —Dux Godefridus, Eustachii Boloniensium comitis filius, duos habuit fratres, Balduinum, qui Edessenae urbi praefuit, et post ipsum fratrem, rex effectus Hierosolymae, nunc usque regnat; et Eustachium qui paterno comitatui praeest. Hi patrem habuerunt potentem, et saecularis ingenii virum; sed et matrem litteris quidem, nisi fallor, eruditam, et ex Lotharingis ingenue admodum oriundam, sed potissimum [Col. 0709D] ingenita serenitate, et magna erga Deum animi devotione praestantem: cujus diutinae religioni tam spectabilium debebantur, ut credimus, gaudia filiorum. Illi plane, de quo loqui adorimur, Godefrido, ex materna haereditate apud Lotharingos ducatus accesserat. Hi tres, a matris nequaquam simplicitate degeneres, cum multa armorum gloria, tum modestia non minore floruerunt. Solebat narrare gloriosa mulier, cum hujus profectionis exitum et filiorum suorum miraretur eventum, quoddam se audisse ex ore filii ducis tale praesagium, multo antequam fieret aliquod peregrinationis initium. Dicebat namque se desiderare proficisci Hierosolymam, et hoc non simpliciter, ut alii, sed cum violentia exercitus, si sibi copia suppeteret, magni. [Col. 0710A] Cui secundum divinum, a quo intuebatur, instinctum, mirabilis super hoc postmodum opportunitas arrisit.
Tres itaque ii, maximis quos habebant oblitis honoribus, perrexere. Sed quo caeteris fratribus prudentior, eo Godefridus dux exstitit militia numerosiore potentior. Huic adjungitur Balduinus comes de Montibus, Rothberti Flandrensis comitis junioris patrui filius. Cum nobili igitur rerum equestrium pompa et spectabili fortissimorum juvenum frequentia, Hungarorum ingrediuntur terram; habentes tamen eam, quam Petrus tenere non valuit, erga suos milites disciplinam; et duobus ante Domini Natale diebus, primi ante omnes Franciae principes, urbem attigere Constantinopolitanam, [Col. 0710B] 384 sed hospitati sunt extra ipsam.
At perfidus imperator territus, audito clarissimi ducis adventu, detulit ei reverentiam, sed minis extortitiam, praebens ei pro moenibus, in burgo videlicet urbis, commanendi licentiam. Hospitio itaque ad imperium imperatoris accepto, ad contrahendas undecunque paleas equisque necessaria, dux et quique suorum, armigeros proprios destinabant. Et cum arbitrarentur licite ac secure se discurrere posse quo vellent, clam princeps ille nequissimus, his qui circa se versabantur imperat, ut ducis ministros, quocunque pervadere possent, indifferenter occiderent. Quod ubi Balduino, ducis fratri compertum est, obtendit insidias; et cum suos reperisset Turcopolitarum violentia molestari, [Col. 0710C] acerrime eos, uti decebat, aggreditur: et Deo prosperante tanta victoria potitur, ut ex eis sexaginta comprehensis partim occiderit, partim duci fratri obtulerit. Haec ad impii imperatoris ubi devenere notitiam, multa animadversione torquetur. Quo ejus motu cautior sibi redditus dux, burgo urbis, quo successerat, cessit, et extra fines ejus castra figit. At princeps, illati doloris non immemor, cum dies esset acclinis ad vesperum, directo eo quem cogere poterat exercitu, ducem cum sua gente ad bella lacessit. Quos dux vehementi excepit instantia, et in fugam pulsos, persequendo coegit in urbem, septemque peremit eorum. His ita feliciter actis dux ad sua castra rediit, ac per quinque dies resedit ibidem, donec ipse imperatorque confoederarentur [Col. 0710D] ad pacem. Sed sibi timidus princeps exegit a duce monitis, ut Sancti Georgii Brachium transiret, spondens quod omnium victualium negotia, uti haberentur Constantinopoli, eis deferri juberet, et pauperibus quoque eorum eleemosynam impenderet. Quod et factum est.
[XIII.] Aimarus Podiensis episcopus pietate et scientia clarissimus. —Quoniam igitur de duce diximus cujusmodi huc usque commeatum habuerit, restat ut ad interioris Franciae proceres redeamus; et qui fuerint, quave perrexerint, quos etiam eventus habuerint, aliqua ex parte tangamus. Podiensis episcopus vir, vita, scientia, documentis et militaris [Col. 0711A] dispositionis sagacitate mirandus, cum innumera suarum partium gente per Sclavorum regionem proficisci delegit. Cujus vocabulum, quia superius me ignorare dolueram, nec per eam discere potui, cujus esse videor interpres, historiam: per eos tandem qui in illa expeditione eum noverant, eoque usi sunt, attigimus ejus notitiam: vocabatur autem idem pretiosus vir, Aimarus.
[XIV.] Hugo Magnus strenuissimus. —Inter caeteros principes, initium mihi videtur a Philippi regis Francorum fratre Hugone Magno sumendum: qui, etsi ab aliquibus opulentia ac potestate praeceditur, nulli tamen quantum ad originem spectat morumque probitatem secundus habetur. Cujus in armis strenuitas, cum generis majestate serenitas, [Col. 0711B] praeter haec etiam erga omnem sacrum ordinem humilitas, quam suae ipsius nihilominus temperantiae condiebat honestas, justissime praedicatur. Huic quidam procerum innitebantur; et si quid bellorum jure evictis gentilibus: eos obtinere contingeret, ipsum sibi regem praeficere meditabantur.
[XV.] Stephanus comes ditissimus ac liberalissimus. —Post hunc comes Stephanus vir tanta potentia praeditus exstitit, ut fama testetur tot eum pollere dominio castellorum, quot annus constat honore dierum: cujus, dum hic ageret, admodum excellens liberalitas fuit, grata satis personalitas; consiliorum vero undecunque librata maturitas; in rerum equestrium industria, tanta nobilitate [ al., mobilitate] praeeminuit, ut eum tota illa sancta [Col. 0711C] militia, cum in procinctu contra Turcos existeret, dictatorem sibi ac magistrum efficeret [ al., effecerit]. Huic sagacissima feminarum uxor accesserat, quae Guilielmi senioris regis, qui Anglorum Scotorumque sibi regna subegit, filia fuerat: cujus prudentiam, munificentiam, dapsilitatem, opulentiamque si laudare velimus, vereor ne viro magnifico nubem ex feminea, quam et in viduitate meruit, laude feramus.
De Roberto Flandrensi. Principes illi uxores, possessiones, etc., derelinquunt. —Ad horum cumulandas vires, Robertus junior senioris, ad quem imperatoris missa est epistola, filius, tota animi vivacitate dirigitur: et Flandrensium comitatum, cui multa armorum magnanimitate praefuerat, ad hoc [Col. 0711D] ut eorum qui pro Christo exsules fieri delegerunt, commilito vocetur, immutat. Qui huic quod coeperat negotio quam perseveranter institerit, gestorum praesentium prosecutio declarabit. Hii uxores clarissimas, cum filiis gratissimis relinquentes, quidquid in affectionibus majus est, proposito postposuerunt exsilio. De honoribus possessionibusque reticeo, quae quidem extra nos sunt. Sed illa stuporem nobis generant: quomodo maritorum uxorumque, sobole mediante imo agglutinante charitates, sine alterutrorum periculo ab invicem divelli poterant.
[XVI.] Roberti Northmanniae comitis laudes. —Denique Robertum Northmanniae comitem tacere minime [Col. 0712A] convenit: qui quidem corporis pondus, lenitatem [ al., levitatem] quam hic habuerat 385 voluntatis, nimiamque effusionem pecuniae animi esculentioris, non sine majori somnolentia, celebriori petulantia, fluxum, ea qua in Dominico viguit exercitu perseverantia et virtute piavit. Isti adeo naturaliter insita clementia fuit, ut in eos qui penes se reatum proditionis ac judicium mortis inciderant, ulcisci non sineret; quin etiam si qua accidissent, eorum infortuniis illacrymaret. Cujus quidem in rebus bellicis audacia, et quantum ad pravas machinationes, quibus multos foedari cernimus, nulla versutia, merito laudaretur, nisi quibusdam tacenda indignitatibus urgeretur; quod totum jam tamen ei condonari debet, quia pro his horumque similibus, [Col. 0712B] Deo ei temporaliter retribuente, carceralem, amisso omni comitatus honore, custodiam fovet
[XVII.] Cum istorum quos de sua quisque provincia secum traxerat inclytis ordinibus, mediocrium principum exiit multitudo. Quorum numerositas, quia nostram videtur obnubilare notitiam, in praesenti suprimimus, habituri meliorem, processu historiae, quosdam forsitan exprimendi causam. Unius enim, duum, trium, seu quatuor oppidorum dominos quis numeret? quorum tanta fuerit copia ut vix totidem coegisse putetur obsidio Trojana.
Eo tempore cum inter regni primates super hac expeditione res fieret, et colloquium ab eis, cum Hugone Magno, sub Philippi regis praesentia, Parisiis [Col. 0712C] haberetur, mense Februario, tertio Idus ejusdem, luna eclipsim patiens, ante noctis medium, sanguineo paulatim coepit colore velari, donec in cruentissimum tota horribiliter est conversa ruborem. At ubi aurorae crepusculo naturae rediit, circa ipsum lunarem circulum insolitus splendor emicuit. Quadam autem aestivi diei vespertina irruente hora, tanta ab aquilonis plaga efflagratio apparuit ut plurimi e domibus suis sese proriperent, quaerentes quinam hostes provincias suas adeo gravi ambustione vastarent. Visae sunt praeterea non multo post tempore, mense Aprili stellae noctu, ac si pluvia dense de coelestibus labi. Quod in tantum apud plerasque Ecclesias portento simile, quod et fuit, habitum est, ut litanias pro hoc ipso quod significatur [Col. 0712D] damno avertendo instituerent, et scriptis tempus et eventum traderent. Mense rursus Augusto, sexto Idus ejusdem, ante solis pene occubitum, lunae pars prope media est in nigredinem, multis intuentibus, versa, ubi dicendum, quod licet luna in pleniluniis naturaliter patiatur defectiones, sunt tamen aliquae in ipsis colorum ejus mutationibus portensiones. Unde et in pontificabilibus et regum gestis exinde solent fieri adnotationes. Visa sunt et alia pleraque quae narrare supersedimus.
[XVIII.] Raimundus comes S. Aegidii proficiscitur cum aliis. —Ad extremum Sancti Egidii comes Raimundus, non ad sui vilitatem, sed pro summa ponitur. Qui, quia in supremo Franciae limbo [Col. 0713A] morabatur, quanto minorem operum suorum notitiam nobis praebuerat, tanto hujus seriem historiae, a principiis usque ad finem, maximae suae virtutis et constantiae monimento nobilitat. Qui quidem naturali cuidam suo filio comitatu quem regebat relicto, propriam conjugem, cum filio quem ab ea exegerat unico, secum duxit. Erat autem praefatis nostris principibus aetate maturior, et exercitu, nisi quantum ad garrulos hominum Provincialium mores spectat, nulli inferior. Cum ergo copiosissima fortissimorum militum manus, ea qua Romam proficisci solemus via, usque in Appuliam devenissent, ex calore insolito, quae tunc erat aestatis, ex corruptione aeris, de escarum insolentia, innumeri perniciem nimiae contraxerunt infirmitatis et mortis. Ad diversos itaque sese contulerunt, [Col. 0713B] transituri mare, portus.
[XIX.] At Hugo Magnus, non exspectata suorum et militum comprincipumque comitia, nimis inconsulte, nimis praepropere adito Bari portu, navigatione [Col. 0714A] prospera devehitur Dyrrachium. Considerandum namque sibi fuerat, quia ad tantarum exspectationem personarum, ad tantas equitum peditumque copias, totius Graeciae, ut ita dixerim, fundamenta tremuerant. Et licet aliorum procerum multo major, quam ipsius, apud nos reputaretur auctoritas, apud exteros tamen, praesertim apud inertissimos hominum Graecos, de regis Francorum fratre praevolarat infinita celebritas. Cum ergo dux imperatoris, qui ibidem commanebat, nonmagna hominem spectabilem attendisset cinctum manu, subripuit [ l. subrepsit., E. P.] illius animo ex tantae solitudinis opportunitate nequitia, illumque comprehendens, praecepit Constantinopolim ad imperatorem cum multa provisione ac reverentia duci; ob hoc solum ut fidem timido principi daret quod per eum vitae [Col. 0714B] suae et honoris prorsus indemnis existeret. Is ergo illustris viri casus, maximam sequentium procerum fortitudini enervationem intulit. Idem namque facere quod ab isto exigebat, seu vi, seu clam, seu precario caeteros coegit principis fraudulenti astutia. Sed jam finis huic libello accedat.
386 [I.] De Boemundo Roberti seu Wiscardi filio. —Ex cunctis fere occidentalium partium regionibus, cum innumerabilis exercitus appulisset Appuliam, ad Boemundum Rotberti, qui Wiscardus vocabatur, filium, singularis magnificentiae virum, adventantis multitudinis pervenit verbum; is tunc temporis Amalfitanos obsidione compresserat. Cui cum nuntius de ea quae confluebat gente supervenisset, sciscitatus itineris causas, audit quia Jerusalem a gentibus, imo Dominicum sepulcrum et sacra ibidem loca ignominiose habita, ab eorum dominio eximere properarent. Nec ei demum tacitum est quot cujusque generis, quantaeque excellentiae viri, relictis, ut sic dicam, honorum majestatibus, [Col. 0713D] ad haec peragenda quam inaudita aviditate contenderent. At ille interrogat an arma deferant, utrum peras, an aliqua hujus novae peregrinationis insignia praeferant, quae ad ultimum in bellis signa conclament. Respondetur: Arma plane Francisco usu gestant. Crucis autem figuram, aut in humeris, seu ubilibet, ex qua volunt materia vel panno praeceptum est ut vestibus assuant. Remota autem arroganti, varietate signorum, humiliter in bellis fideliterque conclamabunt, DEUS ID VULT. Ad haec ille cordis excitatus a fundo, Deo inspirante, compungitur, et pallium pretiosissimum jussit afferri. Idemque, per cruciculas fecit incidi, suaque sibi imposita, suis, qui idipsum quod voverat affectabant, cruces apponendas expendit; nam milites qui ei in illa obsidione obsequebantur animo repente [Col. 0714C] mutato, ipsum, quod suus ipsorum Dominus, iter aggrediebantur. Tanta autem ad id voti tunc militum multitudo confluxit ut frater ejus, Siciliae comes, Rogerius, admodum doleret quia in ea obsidione omni pene suorum fidelium solatio fraudaretur.
[II.] Boemundi Northmanni res gestae. —Sed paucis expediendum est, quo sanguine cretus; quibus idem Boemundus ad hoc honoris sit promotus accessibus. Robertus quem agnominari Wiscardum diximus, ex Northmannia exstitit oriundus, et tenui satis loco natus. Is a nativa quam praemisimus regione utrum sponte egressus nescio, an pulsus, pedes in Apuliam abiit; ibi equos et arma, quibus eques fieret, qua potuit arte, commeruit. Inde [Col. 0714D] castella quaedam, contractis jam undecunque qui sibi auxiliarentur praedonibus, non absque naevo tamen proditionis usurpans, aliaque perinde crebris incursionibus fatigata occupans, etiam urbes praeditas obsedit, et ad necessitatem deditionis impulit. Et, ut paucis absolvam, tantopere novus homo suae loca dominationis extendit, in tantum quae voluit quaeque perdomuit, ut sicut in epitaphicis ejus versibus dicitur:
Henricum videlicet Augustum, virum utique innumeris, imo fere jugibus victoriis fortunatum.
De Tancredo Boemundi nepote. —Idem Boemundus contractis, quae ad tantam profectionem necessariae erant, copiis, conscensis cum suo exercitu navibus, aura famulante secunda, littori Bulgarico, [Col. 0715B] feliciter evectus, exponitur. In cujus comitatu cum multa equestrium virorum probitas, tum principalium non parva sublimitas exstitit. Inter quos, Tancredum, marchionis cujusdam ex Boemundi, nisi fallor, sorore filium; cujus frater cum Hugone Magno praecesserat, cui Guillelmus erat vocabulum, et quemdam qui dicebatur de prima civitate Richardum nominatiores agnovimus, virum sane pulchra corporis habitudine spectandum, quem pro Constantia, Boemundi conjuge, ad Franciae regem vidimus legatione perfunctum. Ingressus igitur cum suis Bulgariae regionem, multam opulentiam eorum quae ad victualia pertinent repererunt. Et cum ad Andropolitanam devenissent vallem; ibidem donec tota eorum classis perenatasset et allaberetur, [Col. 0715C] exspectaverunt. Tota igitur 387 gente coacta; collectis proceribus consilium cum eis communicat, pari omnium indictione praecipiens ut, per Christianas transitum habituri gentes, benigne innocenterque se agerent, nec eorum patriam depopularentur, pro quorum suffragio venisse debuerant; ea solum, et quam pacifice, dato tamen pretio, acciperent, quae ad victualia sufficere possent. Processerunt inde, et dum de urbe in urbem, de rure in rus, de oppido transierunt in oppidum, uberrimum ubique reperere commercium, donec in eam quae vocatur Castoria devenere provinciam; ubi et Dominicum solemniter celebravere, Natalem, commoratique sunt aliquot diebus ibidem.
[Col. 0715D] Quaesierunt igitur a provinciali gente negotium, sed ipsi noluerunt eis praebere consensum eo scilicet quod vererentur eos, militares illos aestimantes, non peregrinos, et quia vellent exterminio terram tradere ac perimere illos. At illi modestia, quam habuerant, in furorem versa, diripiebant equos, boves, asinos, ac quaelibet sibi utilia. Egressis tandem de Castoria occurrit Pelagonia, ubi quoddam haereticorum castrum reperiunt, quod undique aggressi, ad suum subdi coegere imperium, et igne subjecto, combusserunt cum suis habitatoribus castrum. Inde ad fluvium perveniunt qui dicebatur Baudarum [ al., Bandarum]. Progressus est ergo Boemundus cum aliqua suorum militum parte, in manu autem cujusdam sui comitis partem dimisit [Col. 0716A] residuam. Quod imperatoris, qui inde non procul aberat, dum comperisset exercitus, comitem, ducis qui praecesserat destitutum praesidio, aggreditur, et comitis socii repentina hostium incursione turbantur. Perveniunt haec ad aures Tancredi fortissimi, et dicto citius retrogradum sumens iter, seque in flumen praefatum projiciens, ad eos qui impetebantur tranando pervenit: et duo pene millia secum auxiliariorum, qui post ipsum enatuere [ al., enataverunt], contraxit. Hostes reperit, et contra suos acriter confligentes, acriori, ut par erat, animositate pervasit: nec mora, subegit. Apprehensi itaque ex eis plurimi, ante Boemundi praesentiam deducuntur, et in vincula conjiciuntur. Ad quos idem princeps: «Cur, inquit, et Christi et meam insequimini gentem? [Col. 0716B] Ego imperatori vestro nihil eversionis molior.» E contra illi: «Ex nostra deliberatione nil agimus, togam [ al., rogam] principis emerituri, militiam professi sumus, et quidquid nobis praeceperit, necessario prosequemur.» Quod vir egregius cum audisset, impunitos ac irredemptos, illico laxavit abire. Quarta feria, quae apud Christianos est Caput vocata jejunii, bellum istud factum constat.
[III.] Foedus cum Boemundo fraudulenter init imperator. —Alexis imperator comperti viri eximii facinore, uni ex suis necessariis, cujus potissimum innitebatur consilio, tunc mandavit ut magnanimem cum suo exercitu ducem per terram suam honorifice deduceret, donec ad sui praesentiam Constantinopolim [Col. 0716C] deveniret. Cumque per ipsius imperii municipia et urbes transiret exercitus, regionum quarumque incolis imperiale jubebat edictum, quatenus ei satagerent comportare copiam rerum undicunque venalium. Sic autem militiae illi per provincias properare dabatur ut nullus eorum qui Boemundo cohaeserant, intra cujuslibet civitatis muros ingredi permitteretur. Nisi sunt autem iidem milites irrumpere quoddam castrum, bonis quae tunc videbantur competere opulentum. At vir ille illustris id vetuit, partim ne terrae jura turbaret, partim ne imperatoris tenerum adhuc animum offenderet, imo ne pacta cum eo per internuntios recens facta cassaret. Unde coeptam ineptiam, aegre ferens, iratus suis qui coeperant, [Col. 0716D] et specialiter Tancredo, repressit. Id vespere contigerat. Mane autem facto, procedunt castrenses, et prae se crucis vexilla ferentes, ad Boemundi conspectum cum multiplici humilitate et religione contendunt. Ipse vero affabiliter eos ac mansuete admittens, indulta eisdem sua gratia, a se laetabundos emisit.
Denique ad quamdam deveniunt urbem, quae Serra vocatur, ubi sua fixere tentoria; nec illis diebus congrua sibi defuere commercia. Ibi Boemundus cum duobus praefectis palatinis in concordiam rediit. Unde pro eorum novo foedere, et pro jure servando provinciae, jussit restitui quidquid incolis sublatum fuerat praedae. Exinde alterius, quae dicitur Rusa, civitatis fines attigerant, et ecce, Graecorum [Col. 0717A] promiscuum vulgus, illi nobili obviam viro concurrens, quaelibet venalia pro tempore conferebat: ibique, triduo ante coenae Dominicae diem, castra posuere. Boemundus autem proprio illic comitatu dimisso, Constantinopolin proficiscitur, paucis secum militibus eductis, cum imperatore colloquium habiturus. Interim Tancredus procurabat exercitum, et dum videt quousque, jam exhausto marsupio, victui necessaria difficulter emere, proposuit apud se, quod tritam viam desereret; et ad partes minus frequentatas itinerantium assiduitate, suos deflecteret, ubi largior emendorum affluentia cunctis suppeteret. Divertit igitur eos a strata publica, vallemque diversorum alimentorum ubertate confertam, 388 pauperioribus suorum consulendo, subintrat; in [Col. 0717B] qua et Pascha Dominicum debita populus cum ipso affectione concelebrat. At Alexis Boemundum ad se venire comperiens, plurimam adventanti reverentiam jussit impendi, et hospitalia in ipsius civitatis burgo praeberi. Quo recepto, ad colloquium accersitur, veniensque apud ipsum secreto acturus excipitur.
[IV.] Interea dux Godefridus, cum fratre Balduino, ac deinde Sancti Egidii comes, utrique cum manu non exigua, attigere Constantinopolitana suburbia. Tunc Alexis perfidus, qui olim contra Turcos auxiliorum putabatur avidus, acerbitate rancoris infrenduit, et qua fraude tot militias, sibi, ut putabat, ingruentes, turpi praecipitaret exitio saepe revolvit. Sed Deus, cujus illa pia agmina ducebantur [Col. 0717C] instinctu, ita eos est tuitus ut nullus ad eorum laesionem nequissimo pateret locus, imo, omni possibilitate succisa, gravis misero incuteretur metus. Denique visis confluentium cuneis, Constantinopolitani turbantur; consiliumque quaesituri, glomerantur. Dum enim timent ne civitas supervenientium numerositate prematur, et eorum provinciae depopulationi tradantur, in consilii habiti eventilatione reperiunt, quatenus sacramentum exigat tyrannus a Francis «quod nunquam sint sibi nocituri vel suis.» Quod ubi fuit nostrorum primoribus agnitum, magna est illico subsannatione contemptum. Perpenderant plane quia si quo pacto primos exercitus a coepto exerrare contingeret, tot tantosque [Col. 0717D] milites stipendiorum inopes factos, contra ea quae fecissent sacramenta, perfido principi inferre praelium oporteret. Et certe, «si nobis, inquiunt, nullus incumberet timor futurorum, id solum, quod per Graeculos istos, omnium inertissimos, jurare cogeremur, nobis esset sempiterne pudendum. Plane eos dicturos minime ambigimus, quia, velimus nolimus, ipsorum imperio paruerimus.»
Ad haec imperator, fortissimum Boemundum aggreditur, et muneribus parat allicere quem plurimum verebatur. Bello enim eum saepe vicerat; et ideo illi potius quam caeteris imminebat quem suum specialiter aemulum agnoscebat. Spondet ergo ei quindecim dierum itinere terram eidem se daturum, citra Antiochiam, in longitudine, octo nihilominus [Col. 0718A] in latitudine. Frangitur illustris hominis hac pollicitatione severitas; nec differt sacramenta tyranno, et quod Hugo Magnus cum necessitate, tum pecunia lenocinante juraverat, hoc is eo consensit tenore jurare, ut «si Alexis ea qua jurando [ al., viro] pasciscebantur [ al., pasciscebatur] infringeret, ille ab his, quae jurejurando firmaverat, liber esset.» Sed si quis percunctetur quare is et alii a suo sint rigore, ad deferenda tyranno sacramenta, deflexi; sciat proceres suorum in Domino commilitonum subvenisse necessitati, quibus erat multa penuria, si mercatum euntibus negaretur stipendii. Alexis quoque nihilo secius et ipse nostris fidem sacramento praestiterat, quia «ipse cum eis, suo pariter comitante exercitu, deveniret, terraque marique juvaret, [Col. 0718B] ac utrobique convehi victui emenda juberet; si qua etiam illis evenire damna contingeret, sine imminutione restitueret ad supplementum [ al., supremum]; neminem in hac expeditione vexari, laedi, occidi, aut vellet aut sineret, quantum sibi facultas suppeteret.»
[V.] Comes praeterea Sancti Egidii, cum castris suis occupasset Byzantea suburbia, pars vero militiae necdum ad integrum convenisset, coepit tyrannus comitem sollicitare per nuntium, ut, uti alii fecerant, facere et ipse sibi pateretur hominium. Mandabat haec tyranni insolentis astutia, sed e contra, quomodo nequissimi ulcisceretur invidiam, comitis gloriosi coeperat jam secum ruminare prudentia. [Col. 0718C] At principes, dux utique Godefridus, Hugo Magnus, Robertusque Flandrensis, et caeteri dixerunt quia nunquam contra aliquem qui Christiano censeatur agnomine, arma portabunt. Insuper et Boemundus intulit quia si bellum imperatori moveret, et sacramenta securitatis abnueret, imperatoriae ipse adminiculum partis existeret. Itaque comes, communicato cum suorum quoque necessariorum consilio [ al., cum suis consilio], «vitae ac honoris indemnitatem,» jurat Alexi impio, quod «nec per se videlicet, neque opitulando alii, illius faveret exitio.» Cumque ei verbum de hominio replicassent, dixit se capitis malle subire periculum quam tali modo se ei fore obnoxium.
[Col. 0718D] Interea Boemundi exercitus Constantinopolitanis arcibus propinquabat. Tancredus itaque, sacramentis quae exigebantur ab imperatore compertis, cum ea quam ductabat omni pene Boemundi frequentia, Sancti Georgii celeriter Brachium praetergreditur. Ad haec, Sancti Egidii comitis exercitus, per ejusdem urbis confinia castra ponendo dispergitur. Qui comes ibidem cum suis copiis aliquantisper desidere disposuit. Boemundus etiam cum imperatore remansit, ut cum eo valeret tractare licentius, quatenus imperiali edicto, pro convehendo victualium undique negotio, gentibus trans Nicaeam positis denuntiaret. Godefridus autem dux, qui praecesserat, cum Tancredo 389 pervenit Nicomediam, Nicomede auctore, qui subegisse Caesarem, et non [Col. 0719A] triumphasse, in triumpho cantatur insignem, et triduo cum suis uterque copiis mansit ibidem. Perpendens itaque dux quibusdam vias praepediri obicibus, nec facultatem suppetere, qua tanti numerositas exercitus Nicaeam valeret adire; quoniam eam, qua Petri eremitae homines transierant semitam, tanta non posset ullatenus multitudo praetergredi, direxit ante se tria hominum millia cum asciis atque securibus, qui callium praepedimenta dirimerent, iterque fieret liberum, aperiendo angustias usque Nicaeam. Erat autem via incredibiliter ardua pernimis scrupea, et minacis proceritatis montana procedens: quam, qui praemissi fuerant, excisis cautibus dilatantes, cruces ferreas ligneasque stipitibus imponebant altis: ut nostri non exorbitarent a tramite, [Col. 0719B] signis eminus stipitum visis. Tandem venere Nicaeam, quae totius Romaniae metropolis est civitas, Bithyniaeque caput, trecentorum decem et octo Patrum synodo clara; sed Omousii assertione, et Arii damnatione praeclarior: pridieque Maii Nonas, circa urbis territorium castra sedere, tertio ex quo a Nicomedia recesserant die. Antequam autem Boemundi adventaret exercitus, tanta panis ibi dicitur exstitisse penuria, ut unus panis aut vicenis aut tricenis denariis venderetur. At Boemundus ut adfuit, maximas quorumque venalium copias, terraque marique evexit [ al., convexit, contraxit], statimque omnium usui aptorum opulentia repentina confluxit.
[Col. 0719C] [V.] Nicaea obsidetur a Francis et capitur. —Dominicae ergo die Ascensionis, coepere pro muris urbem undecunque pervadere, et machinas instruere, phalas erigere, instaurare phalaricas, murorum ac turrium gyros frequentibus per ambitum pulsare balistis. Tanta autem animorum acrimonia obsessio urbis incipitur, ut solius bidui infra spatium, muros effoderent. Verum Turci, qui civitatem obtinebant, ad alias nuntios civitates dirigunt, quo ad eos, scilicet opem laturi, conveniant: eo utique modo, ut indubitanter per meridianam portam introeant, quoniam ea pars ab obsidione sit libera, nec opitulari volentibus illic ipsis ullus obsistet. Unde contigit ut ea ipsa die, cum Sabbatum post Domini Ascensionem esset, a comite Sancti Egidii, [Col. 0719D] et a Podiense episcopo portae aditus muniretur. Accidit ibi res clari nomine digna facinoris. Egregius namque comes isdem, cum fidens ad Deum, tum fortis et aptus ad arma, nec minus instructissimo cinctus exercitu obvios habuit auxiliariorum cuneos properantes in urbem. Qui animo divinae subsidio virtutis innixo, aggreditur Turcos et superat, compellit in fugam, partemque eorum maximam truncat. Sed foede repulsi, novas intendunt conflare copias: quarum fisi adminiculo cum multa exsultatione iterare bella decernunt, advectis pariter secum funibus: quibus nostros ligatos Corozaniam abductare proponunt. Hac ergo spe dum extolluntur inani, ex supremo montis, qui urbi prominebat, [Col. 0720A] pedetentim alter post alterum coepere progredi. Qui a nostris gratanter, ut decebat, excepti, caesa sua capita, pro testimonio nostrorum victoriae, reliquerunt. Quae post eorum fugam balistis ac fundis ad terrorem gentilium, projiciebantur in urbem.
At beatae memoriae Podiensis episcopus, et Sancti Egidii comes Raymundus, infirmando urbis statui insistentes, turrim quamdam, quae erat ipsorum contigua castris, factis subter ad ejus fundamenta enervanda cuniculis, destituere aggressi sunt. Fossoribus igitur ab haec efficienda locatis, cum arcibalistis, et arcubus, et balearis habenae tortoribus, pariter suffodientium defensores adduntur. Itaque usque ad soli subsidentis extremitates arce succisa, nutabundum interim parietem tignis asseribusque [Col. 0720B] sustentant, et penitus aedificii calce jam diruto, sic ignem subjectis trabibus inde subjiciunt:
Illico tamen Turci, pro suae salutis tuitione solliciti, tota sagacitate consurgunt: et murum tantae ibidem fortitudinis, tanta celeritate restituunt, ut postridie nullum eos laedendi valerent nostri reperire locum. Interea loci, recens adveniunt viri, armorum gloria celeberrimi, comitesque ditissimi, de quibus supra egimus, cum frequentiis quae sibi cohaeserant militaribus; ad quorum adventum omnis ille Domini conjubilavit exercitus: Northmannorum [Col. 0720C] scilicet comes Robertus, et Carnotensis comes Stephanus.
[VI.] Igitur Boemundus, urbem obsedit a fronte, et Tancredus a latere; tertio loco, dux Godefridus; quarto, Flandrensium comes; quinto comes Northmannicus; sexto Sancti Egidii comes, et Podiensis episcopus. Ita vero eam obsidere intendunt, ut nullum introeundi exeundique obsessi reperire quirent aditum. Erat ergo ibi considerare collectum totius Francorum militiae, nobilitatis, prudentiae, armorumque claritudinis 390 florem; quos in equestri loricatorum galeatorumque decore, ii qui exercituum quantitates pensitare didicerant, centum circiter millia putavere. Porro pedestris populositatem [Col. 0720D] turbae, et illorum numerum qui assectabantur equestribus, posse ab aliquo supputari non aestimo penitus. Plane, non modo quae a clientibus sive mancipiis solent praeberi officia militaribus personis, deferebantur a talibus; sed ad obsidiones, ad praelia, adeo eorum fuerat virtus, et instar leonis audacia necessaria majoribus, uti solent arma vel utensilia quaelibet, bello seu opere exercendis, opportuna aliquoties esse manibus.
[VIII.] Quamdam ejusdem urbis partem objectio laci, longe lateque stagnantis, ambierat: unde hostes submissis ratibus, liberum exeundi intrandique [Col. 0722A] videbantur habere meatum: ex quo etiam lignorum pabulique fiebant eis, et quorumcunque devectiones utilium. Quamobrem proceres, coacto concilio, sua omnium assertione decernunt, ut ad principem Constantinopolitanum legatio destinetur, quae suggerat naves quamplurimas Civizenam [al., Cizicenam ] usque urbem debere perduci, ubi portum constat haberi; ac deinde boum sine numero paria conglobari, qui eas per montanas silvasque convectent, donec praedicto inserantur lacui. Nec mora, velox operis exsecutio deliberata ac expostulata, principe maturante, prosequitur: pariterque ii qui vocantur Turcopoli, quos non alios quam familiares ejus militias intelligimus, diriguntur. Adductis ergo prout principis urgebat imperium, puppibus, ipsa, [Col. 0722B] qua deportatae sunt illuc siluerunt die, at noctu eas intruserunt lacui, et cum eis Turcopolos armis instructissimos. Mane itaque classe composita, cum multa modestia, ac si ex eorum vectigalibus essent, proficiscebantur ad urbem. Turci quibus erant ista spectaculo mirabantur, ambigentes, an sua ipsorum, vel imperatoris haec eadem esset evectio. Postquam vero ea quae viderant hostilia fore noverunt, timore lethali extabuerunt, sed quantum illi lamentis et fletibus, tantum nostri indulserunt gaudiis, gratiarumque Deo repensarunt plausibus.
Reddidit igitur id ipsorum infortunium 391 hostes usquequaque defectos, jamque de suis et auxiliariorum viribus desperantes, imperatori missa legatione promittunt quia deditionem facerent urbis, [Col. 0722C] si eos cum uxoribus et filiis abire licere, apud Francos impetraret, permissis una substantiis. Quorum tyrannus petitioni gratantissime favens, non solum impunitate donavit, sed etiam summo sibi sarciendos amore, Constantinopolim usque contraxit. Cujus infidae per omnia menti, principalis in hoc opere subjacebat intentio, quod si Francorum discrimini locus forte ullus aliquando pateret, penes se ipsos haberet quos eisdem opportune objiceret. Septem hebdomadis tribusque diebus hac sunt obsidione detenti, et ex nostris plurimi munus ibidem recepere martyrii. De quibus indubie sententia proferetur quod qui mortis exitio sese pro fidei objecere justitia, inter eos profecto apud Deum censeantur, qui, sanguine in pretium dato, praemia meruere coelestia, [Col. 0722D] nec eos illis impares dixerim qui famis occubuere miseria. Hoc enim ibi modo periit multitudo perplurima. Si namque juxta prophetam, quod historialiter dicere liceat, «Melius fuit occisis gladio quam interfectis fame (Jerem. IV, 4) ,» qui procul dubio cruciatu diuturniore sunt moriendo torti, non erunt, ut credi fas est, absque corona nobiliore martyrii.
[IX.] Civitate itaque reddita, et Turcis Constantinopolim ductis, tyrannicus ille princeps, nimium de urbis restitutione gavisus, nostrorum primoribus munera infinita largitur; et quibusque pauperrimis eleemosyna copiosa tribuitur. Ex quo mediocribus [Col. 0723A] exercitus personis, quas munificentia illa est visa praetergredi, multa fuit invidentia contra principes ac simultas ingenita. Nec, juxta quemdam modum, id prorsus injuria. Hii nempe exercuere praelia; ad hos attinuit totius obsidionis effectus, molium vectiones, machinarum balistarumque impactio. Hii, inquam, ut breviter claudam, portaverunt pondus diei et aestus. Prima igitur die qua ab urbe recepta digressum est, pontem quemdam pervium habuerunt, circa quem biduo continuato manserunt. Tertia autem die cum expromeret jam tenuis aurora crepusculum, surrexerunt nostri, et dum adhuc dubia sub luce caecutiunt, bivio scinduntur in uno, et biduo integro sub duobus disparati proficiscuntur agminibus. In altero agminum Boemundus erat, [Col. 0723B] Robertus ex Northmannia, Tancredus quoque cum plurima militia; a comite Sancti Egidii, duce Godefrido, Podiensi episcopo, Hugone Magno, comite Flandrensi, per avia quaedam adducebatur alterum.
Turci Francos impugnant. —Tertia denique die in Boemundum, comitesque ejus, fit Turcorum infinitae multitudinis, cum repentina, tum terribilis, et prope non ferenda collisio. Videres eos scenice super nostrorum, qui putabatur, timore garrire, aestimantes eos ex inopinata incursione terreri, et bellicum, quod consueverant, signum terrificis suae linguae vocibus inclamare. Licet ergo vir eximius, manu impeteretur enormi, non amisit timore consilium; sed confestim sistere gradum praecipit omnibus, et papilionibus devolutis, jussit celeriter [Col. 0723C] castra consterni. Priusquam vero ea quae praeceperat explicarentur, propriis militibus infit: «Si vos meministis militiae quam professi estis, considerata necessitate quae urget, ite: viriliter eis occurrite, honorem, pariterque vobis vitam defendite. At, vos pedites, tentoria diligenter extendite.» Quo dicto citius expleto, ecce eos Turci subita praevolatione obambiunt, spicula jaciunt, pugnaque, pro more, fugaci, pectoribus sagittas incussere sequentium. Franci vero propositi fidelis memores, nec semper celebris suae virtutis ignari, licet evidenter agnoscerent tantae numerositati se impares, tamen obviare furentibus vivaci animositate contendunt. Illic comes Northmanniae, recordatus, uti decuit, paternae bellicositatis et nobilitatis avitae [Col. 0723D] magna illico armorum exercitatione, hostiumque repulsione, defensionis exempla exercitui nostro, aliquantisper exterrito, praebuit.
Adfuit etiam Deus ut feminarum quae comitabantur non illic quoque illis deesset instantia; ipsae enim aquas recreandis militibus, quam sedulo deferebant; sed multo vigilantiores instigationibus eos suis ac monitis, solertioresque reddebant quam illata fierent unda recentes. At ubi Boemundus moneri coepit tanti inaequalitate congressus, iis qui devia sequebantur, illico nuntio mediante, notificat comiti Sancti Egidii Raimundo, duci Godefrido, Hugoni Magno, Podiensi episcopo, aliisque eorum comitiae ut celerius advenire praeproperent, non ob [Col. 0724A] aliud, sed ad bella quae imminent. «Si inquiunt, prima penes Turcos pugnae rudimenta videre collibeat, jam sunt quae vultis, praesto venite.» Ducis itaque nomine dignus, specimen militiae Godefridus, et ab ea quae regi competit, fortitudine non degener, imo pardalica, ut sic dicam, animositate patrissans, Hugo Magnus, cum suis primicopiis, quadam epulari alacritate concurrunt. Deinde Podiensis episcopus, non modo multis quibus emicat armis, sed monitis precibusque 392 sacris communiit ipsum:
Ad extremum sicut erat aetate gravior, experientiaque instructior, et consiliis idcirco securior, comes Sancti Egidii Raimundus Provincialium suorum [Col. 0724B] manipulis succenturiatus erupit. Superinspecto igitur hostili exercitu tanta nostris admiratio increvit, ut nil aliud mirarentur, nisi ubi gentium ubive terrarum tam infinita coaluerit multitudo. Erant autem Turci, Arabes, ac Sarraceni, quorum inter hostes et numerus et dignitas eminebat; copia minus patens, de auxiliariis et minus celebribus populis erat. Videres montium juga de hac collectione profana, et collium convexa densescere, innumerabilibus frequentiis omnia operiri campestria.
Suos milites hortantur duces ad pugnam. —Primores itaque cum sibi subditis commonitorium habuere sermonem: «Si Deo, inquiunt, hanc quam exercetis militiam devovistis; si patrias, si domos, [Col. 0724C] si conjuges, si liberos, si denique corpora contempsistis, et ipsa quinetiam sola resederunt gloriosis exponenda martyriis, quid vos ad istorum considerationem, precor, exterreat? cum unius vestrum ex Deo fida sagacitas, totius hujus vilissimi vulgi superstitione praevaleat. Si hic vobis fuerit obeundum, regnum vos coeleste manet, felici obituros exitio: si vivendum, exspectat vos, si de fide praesumitis, certa victoria; post victoriam, gloria; post gloriam, major audacia. Ad haec ex hostium divitiis opulentia copiosa. Utrumlibet ergo accidat, inest vobis utrobique securitas; et ubique neutiquam quid timeatis habetur, nulla vos jam retractatio vel dubietas remoretur. Ergo mentes et corpora fidei Dominicae crucis addicite, et contra hunc aggestum [Col. 0724D] palearum, tantillos videlicet ac pene nullos homines, arma capessite.»
Praeterea, ordinatim acies disponuntur. In sinistro cornu magnanimus Boemundus, comesque Northmannorum, miles acerrimus Tancredus, et qui dicitur de prima civitate Ricardus. Podiensis autem episcopus altrinsecus e regione hostium per montana progrediens, Turcorum exercitus ambiebat. Sinistrae etiam illi parti Raimundus comes adequitat. In dextro autem dux Godefridus, Flandrensisque Robertus, Hugo Magnus, et reliqua praepotens, utpote Christo pugnaturorum manus. O bone, internorum cognitor, Deus, quid in tanto lacrymarum tibi fusum est apparatu? Quid in illo [Col. 0725A] procinctu, ex omnium animo, piae compunctionis ac confessionis emersit? Et digna, ut par est, consideratione quis penset, quanta mentium teneritudine, ex tui solius spe, cunctorum generaliter corda pependerint? quantis ad te, Christe, moeroribus singulorum quorumque justitiae aut peccata clamaverint? Fleverant, Christumque adhuc piis piissimum suspiriis irritabant, cum ecce crucis frontes cunctas praeeunte sigillo, non dico leonum, sed quod magis competit, martyrum animositate, confertissimos vexilla feruntur in hostes.
[X.] Potiuntur victoria Franci. —Fuisse autem eorum hostium qui victi fuerant numerum quadringenta sexaginta millia traditur, praeter Arabes; quorum adeo enormis exstitit pluralitas ut omnis [Col. 0725C] eorum hebetarit nostros quantitas. Primum quidem, conclamata desperatione salutis, ad sua quam propere trepidi tentoria tendunt; ibique quae prae manibus habuere correptis, diffugiunt; totaque una die nostri eos instantissime persequuntur. Spoliis itaque illis recedentibus farciuntur ereptis, et post innumeras sanguinum fusiones, copiosae pecuniae, pretiosarum vestium, pecuariorum plurium, quae tulerant fugacibus, solatio potiuntur. Ab hora autem tertia usque in horam nonam hujus pugnae, imo internecionis Arabicae, flagravit incendium. Duo vero ex nostris reverendi nominis proceres, Josfredus quidam de Monte Scabioso agnomen habens, et Guillelmus, de quo supra diximus, Tancredi [Col. 0725D] frater, aliique quam plurimi, quorum nomina solius Dei notitiae sunt credita, ibidem occubuerunt. Hic plane, hic experimur virtutis Christianae insignia, et dum haec paucorum cum innumeris bella miramur imparia; totum necessario referre cogimur ad Christi solius auxilia. Si enim de his qui nondum a Deo desciverant Judaeis, dicitur in veteri pagina: quia «persequebatur unus mille et duo fugabant decem millia (Deut. XXXII, 30) ;» non minus de hac mihi videtur sentiendum victoria, ubi hominis prorsus ingenium, qua arte a tantillis innumerabiles evinci valerent, spes et aestimatio defecit humana.
Sed forsitan quivis objectat: Rustica manus erat, et gregariorum militum peripsema, 393 passim [Col. 0726A] undecunque coierat. Certe ipsi Franci, qui se tanto obtulere discrimini, pleno ore fatentur nusquam Turcis illis genus hominum comparabile posse cognosci, adeo argutos animis, ac strenuos armis, qui etiam cum in initiis cum eis bello confligere coepissent eorumdem novitate armorum prope sunt desperati. Nostris enim inexperta erat tanta eorum in equitando agilitas, in evitandis nostrorum incursibus vel ictibus mira pernicitas, praesertim cum non soleant ipsas emittere nisi fugaciter pugnando sagittas. Est autem eorum opinio quod Francorum contribules existant, et prae caeteris gentibus solis specialiter Turcis et Francis deberi militare fastigium.
[Col. 0726B] [XI.] Igitur eis hoc modo repulsis, et die noctuque a Francorum facie fugitantibus, contigit ducem qui Nicaeae praeerat, cum multa amentia timoris post finem obsidionis elapsum, decem millibus occurrere Arabum, cui inquiunt: «Minime gentium, quamobrem ita misere exterritus fugis? Francos, ait, me penitus dispersisse ac interemisse putaveram; totamque eorum summam rebar jam sempiternae captivitati traditam, et dum eos paulatim per manipulos adventantes et turmas, subacturum me aestimo, et in exteras ligatos terras abducere, tunc subito tam numerosi apparuere exercitus ut campis et montibus eorum multitudinis enormitate repletis, nusquam ab eorum frequentiis nostrarum videretur regionum terra vacare.» Captivitatem quam asserit [Col. 0726C] factam, ad exercitum convenit Petri eremitae referre, sequentem vero multitudinem ad eos qui urbem nuper subegere Nicaeae. «Cum ergo, inquit, tot populorum examina vidissemus et instar segetum cuneos crebrescentes, qui armorum nequaquam defensione praesumpsimus, nec enim tutum fuerat mortem contiguam evadendam, vel pede adminiculante censuimus. Unde, fateor, etsi remoti, ex eorum, quos vidimus, dira recordatione concutimur, adhucque de experta, licet ad momentum, ipsorum ferocitate timemus. Quod si et vos meae experientiae fidem praebere velletis, huic quam propere loco cederetis: quia si vos eorum manus contingat incidere, multiplices sine dubio vestrae improvidentiae [Col. 0726D] constabit poenas vos luere.» Haec illi audientes, et credendum judicantes expertis, verterunt celeres cuncta retrorsum, et per universam sese diffudere Romaniam.
[XII.] Simulant Turci Francos devicisse, unde intra urbes admissi grassantur, diripiuntque ecclesias. —Interea e vestigio fugitivos Turcos subsequi curabant nostri; praecedentes autem illi, dum urbes et castra pertranseunt, sese Francos vicisse passim jactitando efferunt, sicque terrae habitatores, qua ibant, mendacibus verbis eludunt: «Nos, aiunt, agmina Christiana repulimus, eisque totius deinceps, ausum congressionis abstulimus. Itaque nos intra urbes vestras admittite, et gratanter eos qui tantopere vos tuentur excipite.» Civitates ergo ingressi, [Col. 0727A] ecclesiarum diripiebant ornatus, publicarum aedium spoliabant copias, aurum argentumque, diversi generis animalia, et si qua suppeterent, eripere moliebantur utilia. Ad hoc etiam quosque Christianorum filios pro mancipiis abducebant, caetera quae minus praedae patebant, incendiis absumentes, adventum nostratium semper praeeundo verentes. Hos denique profanos per solitudinum nostri avia disquirentes, terram desertam inviam et inaquosam intraverunt (Psal. LXII, 3) , de qua vix miserandi emerserunt. Hinc famis, inde sitis agitabantur inopia, nihilque pertinens esui poterat reperiri, nisi quod spicarum confricatione aliquoties videbatur crudelis inedia temperari. Ibidem plures equestris viros dignitatis constat obisse, dum desertorum insolentia [Col. 0727B] vitam equis adimeret, itinerumque impatientia delicatos perimeret. Unde boves, capros, arietes, et, quod mirum magis est, canes sagmarios tunc fieri, equorum vehiculorumque grandis coegit egestas; his enim omnibus pro modulo impertiebantur vel qualescunque sarcinulas.
Turcis expulsis Iconium ingrediuntur Franci. —Exinde opulentam ex his quae usui prosunt, eos contigit introire provinciam; attigeruntque Iconium civitatem, Pauli apostoli tolerantia et scriptis insignem. Ast provinciales admonebant praemuniendo nostros, ut aquas utribus impositas secum deferrent, quia diei unius itinere, nihil aquarum penitus reperiretur. Ita ergo fecere, donec ad cujusdam oram fluminis devenere. Ibique per biduum hospitia [Col. 0727C] sumpsere. Praeeuntes itaque qui praecursorum officio fungebantur, pervenere Erachiam, ubi Turcorum plurima phalanx agglomerata coierat, id solum, praestolans, quomodo Christi valerent perturbare militiam; quos nostri invenere, et solita audacia intrepidi pervasere. Hostes vero celeri elabuntur fuga.
Lapsis in fugam Turcis Tarsum ultro cives Tancredo dedunt. Item Athenam et Mamistram. —In urbem ergo, jam libero patente aditu, nostri intrant, quatuorque mansere diebus ibidem. Ibi Tancredus Boemundi nepos, et Balduinus ducis Godefridi frater, non diffugio militiae, sed animorum acredine, [Col. 0727D] ab exercitus contubernio digressi, vallem quamdam, quam Botentroh vocitant ea lingua, sunt ingressi. Tancredus itaque, uti erat consortis impatiens, a praefato etiam ducis fratre dividitur, Tarsumque specialis apostoli nostri adoranda nativitate praecluem, cum 394 suis aggreditur. Turci ex urbe obvii adventantibus ad bella prosiliunt; sed imminente concursu, ad urbis de qua prodierant munimenta refugiunt. Tancredus vero, admisso post hostes equo, portam urbis castrorum suorum positione conclusit. Nec mora, Balduinus adveniens, ad obsidionem civitatis ipsius altrinsecus et ipse consedit; et Tancredum expostulat ut capiendae civitatis participium indulgeat, quam suo secum exercitu collaborante capessat. Quod Tancredus multa animi [Col. 0728A] indignatione refutat, dum sibi et civitatis dominium, et victoriae insignia arrogare desiderat.
Nox itaque supervenit, et Turcorum vulgus, obsidionis impatiens, nec ejus qui obsederat pertinaciae et virtutis ignarum, universum prorsus aufugit. Quibus ita extrusis, hii qui in urbe commanebant, ipsius profecto terrae gentiles, Christianae scilicet hominis conditionis, in ipsa egressi ad nostros nocte, conclamant: «Franci, inquiunt, maturate ingredi civitatem, quia alienigenae diffugiunt. In tantum vestrae fortitudinis concepere timorem!» Ast ubi eluxit, loci ipsius primores urbem ultro dedunt, et his, quos super ejus dominio jurgia motare compererant, aiunt: «Illum nobis praesidere deligimus, quem cum Turcis adeo acriter hesterno egisse cognovimus.» [Col. 0728B] Verum Balduinus, Tancredo pervicaciter instans, civitatem secum pariter cohortabatur intrare, et prout cuique facultas inesset, spoliis diripiendis insistere. At Tancredus non inconsulte refert: «Id se habere propositi, impugnare utique Turcos, non spoliare Christianos, praesertim cum se sponte elegerint, nec alterum quam se velint.» Licet haec diceret, considerans tamen eum potentia praeeminere copiosioris exercitus, vellet nollet, viro illi pro tempore cessit. Cui inde recedenti duae per deditionem optimae se ei subdiderunt civitates, Athena videlicet, et Mamistra, et castella quamplurima.
Actus breviter perstringuntur Balduini. —At quoniam de hoc ipso Balduino nullus forsitan deinceps [Col. 0728C] referendi sese aperiet locus, paucis insinuare velim quam fortuniosus ejus fuerit exitus. Apud Edessam Mesopotamiae urbem, sicut ab his qui ibidem versati sunt, accepimus, vir quidam ducatus honore praefuerat, qui Christianam provinciam, quam regebat, non tam armis a gentilium incursibus quam pecuniaria redemptione protexerat. Is senio gravescente jam squalidus, cum esset ei uxor sine liberis, identidem anus, dum Francos agnovisset Mesopotamiae contiguos finibus, multo aestu desiderabat quempiam, quem sibi adoptaret, ex Francorum habere nobilibus, qui, quod ipse pretio, hoc ille defensaret armis ac viribus. Contigit interea quemdam familiarem illi militem, hujusque sui desiderii conscium, cum hoc ipso Balduino habere [Col. 0728D] colloquium. Cui cum ille adipiscendi ducatus spem indidisset, si a praefato seniore se adoptari permitteret, comes credidit, et milite comitante Edessam adiit. A quo affectu nimio, praeterquam sperabatur exceptus, ab utrisque est in filium adoptatus. Adoptationis autem talis pro gentis consuetudine dicitur fuisse modus. Intra lineam interulam, quam nos vocamus camisiam, nudum intrare eum faciens, sibi astrinxit; et haec omnia osculo libato firmavit, idem et mulier post modum fecit. His explicitis, cum civitatenses eum ab honoris pristini culmine expositum, privatum jam cernerent, conjuratione clam facta, eam, in qua cum Balduino morabatur, obsedere repente curiam. Recordabantur enim quorumdam [Col. 0729A] quae eis intulerat malorum. Obsesso itaque eo, cum adoptivus eorum novus resistere Francica animositate pararet, senior eum mira fide cohibuit, dicens pro certo scire se ab eorum manibus nullatenus erui, ipsum vero, pro sua defensione facillime posse periclitari. Infinitis ergo ab eo extorsit precibus, ut repugnare desisteret, et cum ille illacrymans miserabiliter, malle se cum eo mori diceret, repulit hominem, et cum obsidente se populo egit, quatenus novo illi principi parceret, seipsum vero prout vellet occideret. Quod et actum est.
Interempto itaque eo, Balduinus, ducatum sibi ex adoptione delatum, strenue obtinuit, et ex Francis equites ac famulos ad sui custodiam, memor expertae nuper proditionis, adhibuit. Non multo [Col. 0729B] post autem tempore, cum Dominicus Natalis adesset, novi ducis necem in ipso solemni die iterata conspiratione, definiunt. Qui eorum tractatus ducem minime latuit. Insinuat igitur et ipse his qui in suo asseclatu erant Francis, ut festis Ecclesiae loricati ac galeati, imo ac si ad bella parati, equites assisterent, pedites lanceis, gladiis, bipennibus se munirent, et sic ubique procederent. Quo facto, [Col. 0730A] urbani se a duce praeventos intelligunt; ipse enim cum multa armatorum ad ecclesiam constipatione processit, ac sacro officio interfuit. Ipsa tamen die siluit. Postridie autem convocat Edessenos, et de proditione causatur, et cum legibus eos ad confessionem cogeret, diffiteri quae proposuerant minime permittuntur. Convictis itaque totius urbis primoribus, his quidem pedes incidi, illis manus, aliis cum naribus aures, quibusdam linguas cum labiis, generandi vero officialia cunctis; omnibus nihilominus diversa 395 per exsilia longe lateque distractis. Et cum denique nullus resedisset qui turbam denuo sibi concitare quivisset, tum demum secure experitur quis tanti ducatus fructus ac felicitas esset. Vitam ergo cum multis opibus et prosperitate [Col. 0730B] ducebat, plurimis urbibus imperabat, inter quas Seleucia ab antiquo celebris eminebat, donec post fratrem Godefridum, qui Hierosolymae regnaverat, ex ducatu quidem pervenit ad regnum; sed exinde, nullius excepit terrenae felicitatis augmentum, imo pro Deo beati laboris exercitium, utpote cui juge est cum gentilibus praelium.
[I.] Objectionibus, quod quae narrat minime audierit, occurrit auctor. —Nemo juste, ut aestimo, me id operis deridet agressum. Etsi enim neque Hierosolymam isse, et plerasque personas, loca nihilominus ipsa mihi hactenus contigerit non novisse, in nullo generali utilitati reor obesse, siquidem ea quae scripsi vel scripsero, a viris veritatis testimonio praeditis constat audisse. Si mihi plane id objicitur quia non viderim, id objici non potest quod non audierim, cum visui auditum quodammodo supparem profecto crediderim. Quamvis enim
[Col. 0729D] Tamen quis historiographos, quis eos qui sanctorum Vitas edidere ambigat, non solum quae obtutibus, sed ea scripsisse quae aliorum hauserant intellecta relatibus? Si namque verax, ut legitur quidam, et «quod vidit et audivit, hoc testatur (Joan. III, 32) ,» authentica procul dubio vera dicentium narratio, ubi videre non suppetit, comprobatur. Si sit itaque qui carpat, qui coepta despiciat, habet utique liberam optionem, si velit ut corrigat, et cui nostra displicent, sua scribat.
Introeunt Armeniam Raimundus, Boemundus et Godefridus. Deinde Caesaream Cappadociae. —Igitur Dominicus exercitus cum ducibus suis, Raymundo, Sancti Egidii comite, Boemundo atque Godefrido, aliisque quampluribus Armeniam ingreditur, de [Col. 0730C] Turcorum incursibus, si acciderint forte, laetatur. Inter eundum itaque pervium habuere castellum, cui adeo difficilis esset accessus ut cassum videretur ibidem cujuslibet molimen assultus. Erat autem illic Simeon quidam, Christiano insignis agnomine, provinciae gentilis ejusdem, qui a proceribus nostris dominium hujus regionis expetiit, quo eam a Turcorum irruptionibus deberet tueri. Nec dare ei munus distulere petitum; ipse vero desedit ibidem, laturus terrae praesidium. Denique nostri progredientes, Caesaream Cappadocum attigere. Postquam autem Caesariensium excessere provinciam, ad quamdam multae pulchritudinis et situs uberrimi civitatem pervenere, quam trium spatio hebdomadarum Turcorum obsedit exercitus, antequam ad eos [Col. 0730D] pertingeret nostrae expeditionis adventus; sed nullus eis obsidendo provenit effectus. Nostris ergo advenientibus, sua ipsorum deditione civium, urbs eadem suscepta est. Hanc eques quidam, qui Petrus de Alpibus vocabatur, a principibus precario exegit quatenus quantum ad imperatoris Graeci, ac procerum fidem nostrorum spectat, defenderet regionem, cui, cum nimio affectu, uti fidelitas interpellantis emerebatur, indulta est. Nox diei illi accesserat, Boemundo auditum est, quod hostes, qui pridem urbem illam obsederant, crebris, sed non magnis promotionibus subsequentes, nostros praecederent. Contentus itaque sola sibi pertinentium militum comitia, praecessit; sed eos qui quaerebantur, non reperit. Urbem quoque, quae Coxon apud eos dicitur, [Col. 0731A] attingunt; ubi earum, quae usui habilia erant, rerum plurimam opulentiam repererunt. Loci ergo illius indigenae, intra civitatis portas, nostris gratanter admissis, trium illos dierum opportuna satis refectione confortant.
[II.] Audit praeterea Sancti Egidii comes Turcos, qui Antiochenae urbi consueverant praestare custodiam, ab ejus decessisse praesidio; partemque sui praemittit exercitus, qui eam obtineant et dominio servent ejus. Electis igitur de propriae militiae primoribus quatuor, quorum tribus idem inerat, scilicet Petri, vocabulum, quartus Guillelmus de Monte Pislerii dicebatur, qui et apud nos armis celebrior habebatur, dirigit, eos illo cum quingentis equitibus. Haud procul itaque ab urbe praedicta, vallem intrant, et in [Col. 0731B] ipsa valle castrum reperiunt, et ibidem civitati Antiochenae, Turcos cum manu copiosa praesidere audiunt. Quos etiam maximo apparatu et armorum et hominum sese instruere contra Francos, si quando sibi ingruerint, addiscunt. Petrus ergo, unus ex his quos superius Petros 396 vocari diximus, cui etiam agnomen a loco, qui Roasa dicitur, fuerat, a sociorum coetu se dividens, urbis cujusdam quae Rugia dicitur, vallem ingreditur, et inventis Turcis Saracenisque, cum eis congreditur, et, interemptis eorum quamplurimis, alios persequitur. Hoc Armenii attendentes, et de viri fortitudine jucundati, propter insolitam adversum Turcos audaciam, ditioni illius se mancipant. Nec mora, cuidam Rusae nomine civitati, habitatorum deditione, praeficitur; in [Col. 0731C] plerisque itidem castellis excipitur.
Exercitus autem residuus, a Coxon, illa quam diximus urbe, digressus, per angustam ac confragosam incredibiliter quorumdam processit montanorum semitam, adeo arduorum, ut nemo eum qui praeibat ullatenus praecedere posset, sed alios post alios sigillatim pedetentimque procedere necesse foret. Arcto namque et nimis scrupeo calli praerupti maximi [ al., maxima] vorago subtererat, ubi, si equum equo offendi contingeret, desperabili statim praecipitio deperiret. Videres cuneum militarem, qui pridem insolentia itinerum inediaque de equestribus pedites facti erant, feralibus affici tristitiis, pugnos collidere, vellicare capillos, et, mortis sibi imprecato exitu, loricas et galeas, quaelibet arma, [Col. 0731D] sine ullius pretii respectu, denariis tribus aut quatuor seu quinque distrahere, et dum non suppetit emptor, clypeos, aliaque peroptima in profunda disjicere, dummodo valerent tanto discrimine corpora vix sibi sufficientia expedire. Ex his tandem scopulis ac rupibus postquam cum intolerandis emersere laboribus, urbem quamdam Marasim dictam introeunt, cujus cives eis obviam laetabundi prodeunt, et abunde exercitibus venalia convehunt. Recreavitque exhaustos tellus uberrima, quousque restitueretur eis domini Boemundi, qui subsequebatur, quemque praestolabantur ibidem, praesentia.
[III.] Antiochiam tandem perveniunt Franci, quam [Col. 0732A] et expugnant. —Denique perveniunt in illa campestria, ubi Syrorum praedicatissima metropolis sita dignoscitur Antiochia, cujus titulorum sunt specialia, praeter ea quibus ad saeculum floruit privilegia, quod Christiani nominis inde pullularunt insignia. Pharphar ipsius civitatis fluvius nuncupatur. Ad cujus cum nostri pervenissent contigua loca pontis, quidam ex eis quibus praecedendi castra officium fuerat, maximam Turcorum offendere manum, qui plurimis suffarcinati copiis, suggerere properabant obsidendis auxilium. Quos nostri ubi perspexerunt, Francica in eos ferocitate concurrunt, et pene sine ullo temporis interstitio subigentes, hac illacque dispergunt. Laniant miseros instar arietum, et, quae paulo ante terrere potuerant arma, projiciunt; fugit [Col. 0732B] per cuneos turba gregaria, vulnerant et obruunt, dum mistim properant, socia agmina; pridem superba rabies sentit humilia, et quae nostrorum aestimabat se gavisuram stragibus, laetatur si possit eruere, vel cum pudore, corpora. Hi qui venerant expugnandis ferre suffragium, fiunt continuo congeries faeda cadaverum, et quas deferebant obsidendis copias, destinavit Omnipotens obsessoribus, consilio misericordiore, praebendas. His igitur non aliter quam segetes grandine comminuuntur, oppressis multa nostris resederunt spolia, innumera frumenti vinique relinquuntur impendia; equorum, camelorum, asinorumque pedestribus cessere subsidia. Itaque nostri super praefati fluminis oram castra constituunt.
[Col. 0732C] At Boemundus, junctis sibi lectissimorum militum millibus quatuor, portae civitatis sese opposuit, et ne quis ab ea exiret vel ingrederetur in ipsam, vigilias ea ibi nocte continuavit. Postridie ad ipsam usque Antiochiam, duodecim Kal. Novembris, cum quarta esset feria, et media jam ageretur dies, deveniens consedit exercitus, trium civitatis portarum, obsidentium diligenti instantia praepeditis aditibus, sed quarto vacante, quoniam nullus ei obsidendae patere poterat locus, montanorum contiguorum altitudine plurima angustiaque obstantibus. Tantus autem non modo civibus, verum Turcis praestantibus, nostrorum metus incutitur, ut eorum contra nostros nemo procederet, nemo, ac si nundinas acturi venissent, ulla eis hostilitatis molimina intentaret, et [Col. 0732D] haec fucatae superficies pacis quindecim ferme diebus, veluti conclamata, perstiterit. Circa urbem autem ipsam fertilissima hujus obsidionis exstitere primordia; omnium usui convenientium, tempore novorum inibi recens acto, fervebat opulentia; vineas, sed quo tempore miror, vindemia dependente refertas, frumenta non horreis, sed foveis atque cuniculis immersa ubique reperiebant, cum nec arboribus poma deessent, et quaelibet vitae ipsorum commoda solo uberrimo suppeditante confluerent.
Armenii autem et Syri, ex quibus praeter, ut sic dixerim, Turcos epibatas, tota urbs illa constabat, cum urbem ipsam incolerent, et Christianae sese [Col. 0733A] titulo conditionis efferrent, crebro nostros invisere; et esse eorum universum addiscere, et suis quae apud nostros aucupati fuerant nuntiare. Cum enim Francos suae assiduae confabulationis visco allicerent, et se a Turcorum facie fugitare, multae adulationis lenocinio, nostrorum auribus 397 mussitassent, uxores tamen proprias excedere, nullatenus ab urbe sinebant, et ad ipsas, digressi a Francis, postliminium facientes, quae istinc subintelligere poterant, ad Turcos Christianorum partium infirmiora ferebant. Proposito igitur eorum cognito, ac essentia Syris interpretibus sita [ f., scita], Turci de civitate aliquoties erumpere, aliqua nostris subripere, dum victualibus quaeritandis oberrant, calles consuetos obtexere, plagam montanorum marisque [Col. 0733B] petentibus ex insperato proruere, nihil ab insidiis et irruptionibus vacare permittere.
Haud procul autem inde Castrum habebatur quod vocabatur Areg, in quo praecipuae ferocitatis Turcos pro praesidii ipsius tuitione locaverant, qui Francis, aliquoties inconsideratioribus, frequentium incursuum turbas incutiebant. At principes, tantae impatientes injuriae, non parva equitum peditumque conflata manu, mittunt qui explorent ubinam delitescere soleant qui tot suis mala irrogant. Repertoque eorumdem latibulo, obvios quidem primo se illis praebent, sed postmodum, fuga callide simulata, eo se ab insequentibus duci sinunt, ubi indubie noverant latere in insidiis Boemundum. Ibidem, Turcis insectantibus, duo ex nostris occubuerunt. At de [Col. 0733C] latebris sese Boemundus excutiens, hostibus cum debita animadversione occurrit; eos qui videbantur terga vertisse reduxit, et confertissima armorum consertione conflixit. Ex eis itaque plurimos interimit, alios captivos abducit; ad urbis portam quos coeperat pertrahit, ibique, ad terrorem spectantium civium, capitibus caedi praecipit. Ast aliqui civitatensium, cujusdam conscendentes portae suprema, quaquaversum fatigabant nostros suarum jactibus sagittarum: in tantum ut intra ambitum castrorum Boemundi, missilium nimbus influeret, et mulier ibidem ictu sagittae occumberet.
Denique principes consilium communicant, constituuntque et ordinant ut castrum fieri deberet in cujusdam vertice montis, quod Malreguard appellarunt, [Col. 0733D] cujus praesidium formidinem sibi valeret submovere Turcorum. Fiebat itaque oppidum, sed praecipue illic videres, in lapidum comportatione, primorum manus elaborare principum. Non istic egena manus conqueri poterat, aliquas sese per majorum potentiam angarias tolerare, cum eos qui sibi dominabantur attenderet, in extremi etiam exsecutione operis, nullo modo sibimet otium indulgere. Sciebant namque piae naturae instinctu, etsi non legerant, quod Marius ille secundum Salustium ait: «Si tu te, inquit, molliter agas, exercitum autem imperio cogas, hoc est dominum non imperatorem esse.» Peracto itaque castro, principes illud custodiere vicissim.
[Col. 0734A] Appropinquabat Natale Dominicum, et frumentum, caeteraque corporum alimenta coeperant vehementer imminui, et caro constiterat in toto exercitu omnia vendi. Victualium quaerendorum causa nulla patebat facultas vel longiuscule evagari; intra Christiani quoque nominis fines, nihil pene jam ad usum [ al., esum] pertinens poterat reperiri. Porro in Sarracenorum regionem nonnisi cum expeditione plurima quisquam valebat progredi. Igitur urgente inedia, coacto proceres concilio sese discutiunt qualiter consuli debeat tantae frequentiae hominum, famis atrocissimae, nisi ei subveniatur, subiturae periculum. Tandem vicaria consultatione reperiunt, uti aliqua pars exercitus stipendiis undecunque contrahendis insisteret, altera coeptae obsidioni vacaret. [Col. 0734B] Ad haec itaque Boemundus intulit: «Si vobis, inquit, o strenui milites, tutum videtur, ego Flandrensis comitis suffultus comitia, victualium procucurationi operam dabo.» Quod a quibusque junioribus tanta est gratulatione susceptum, quanto majori extabuerant, non modo ariditate, verum omnimoda necessitate ciborum. Celebrata itaque, affectu et alacritate qua poterant, Nativitate Dominica, postridie, cum esset secunda feria, duo illi praedicti principes, allectis sibi viginti peditum militumque millibus, Sarracenorum provincias depopulari aggrediuntur.
[IV.] Interea Turci et Arabes, Sarraceni aliique [Col. 0734C] gentiles, qui coierant ab Hierusalem et Damasco, et Alep, aliisque gentibus, pari animo conglomerati, praesidium eidem laturi, cum infinito agmine Antiochiam properabant. Ii jam compererant Christianos in suos fines, pro frugum caeterorumque utilium collectione, cursuros; et crepusculo adhuc dubio, contra nostros acie praeparata, ubi eos exspectare didicerant, cum alacritate in tristitiam mox vertenda, contendunt. Dispertiuntur itaque sese per duarum acierum turmas, alteram a nostrorum frontibus praemittentes; altera retrograda omnem eorum ambire exercitum molientes. At Flandrensium comes, de divina nullatenus virtute diffidens, praefixo cordi ac corpori suo signo crucis, fretus insigni comite Boemundo, ea, qua tantos decebat [Col. 0734D] viros, hostibus magnanimitate occurrit. Pugna conseritur, sed in ipsa primi attentatione congressus, fugax hostis avertitur. 398 Mutantur bella trophaeis, atque terga vertentium illisa corporibus, multipliciter rasilis hasta confringitur. Fraxinos creberrime longas hostilis excipit umbo, et magnis impactae viribus, per nimietates ictuum in hastulas minutantur. Galea mucronibus operta, occipitium non defendit a vulnere; loricarum, ut putabant, impenetrabilium praetextiones, tenuitatis accusant Nullis corporum partibus munimenta profuerant quidquid tutum Barbari judicant infirmatur; quid quid Franci tetigere conscinditur. Sternitur campestris superficies numerositate cadaverum; et crebra [Col. 0735A] mortuorum congeries, graminosi pridem ruris exasperat aequor; inviso ubique terra gentilium cruore respersa nigrescit. Qui nostrorum caedi fuere superstites, vitam sibi gressuum celeritate lucrantur, et spoliis propriis, non ad horum charitatem sed ob sui agilitatem exonerari laetantur. In alterum itaque statum, sese animi nostrorum habitudo commutat, dum metus in audaciam, pugna in victoriam, moeror in laetitiam, fames in opulentiam suscitatur; nudus induviis, pedes vehiculis, pauper pecuniis, erutus gratiis, victor tripudiis ampliatur.
[V.] Interim dum ista geruntur, Turcos, qui Antiochiae praeerant, Boemundum cum Flandrensi comite obsidioni deesse non latuit. Tanta ergo tutiores absentia, saepius ad bella lacessere nostros [Col. 0735B] exibant sollicite, quae pars obsidentium haberetur infirmior, aucupantes. Tandem aptum diem, cum esset tertia quaedam feria, suae fortitudini exerendae videntes, subito minus providis ingruunt, et ex peditibus militibusque quamplurimos, dum nihil verentur, occidunt. Magnificus quoque Podiensis episcopus suae curiae majorem, eumdemque signiferum suum, inter eos qui perimebantur, amisit. Et nisi fluminis alveus, cujus crepidini castra consederant, interjacens obstitisset, nostrorum internecio non parva et quam crebra fuisset. Ad haec egregium Boemundum regredi contigerat, direptis Sarracenorum provinciis, et ea in quibus Tancredus morabatur montana revisere, dum aestimat aliquid quod prodesset obsessoribus civitatis se posse ibidem [Col. 0735C] reperire. Cum enim quidquid prae oculis habuerant quique nostrorum diripuissent, multi tamen ex eis nihil invenere, vacuique rediere, eorum scilicet quae victui necessaria forent.
At nusquam expers consilii Boemundus, dum eos inepte oberrare conspiceret, adoritur, dicens: «Si commoda vitae vestrae disquiritis, si vestris rite, prout urget inedia, corporibus providetis, ita agite, quatenus, dum victus quaeritur, victum quaerentium nullo modo vita necetur. Desinite discurrere montanorum per avia, cum sciatis hostes vestros incognita vobis horridarum solitudinum fovere latibula. Junctus pariter (alter enim ex altero fit fortior) procedat exercitus, ut si parti infertur violentia, partis alterius valeat experiri praesidia. Sic enim, si ovis a [Col. 0735D] manu vel praesentia pastoris exerrat, rictibus dignoscitur patere lupinis; sic miles si a commilitonum contubernio solivagus exeat, quibuslibet procul dubio ludibrium praedonibus exstat. Satius itaque vobis sit apud vos et cum vestris, vel tenui cibo pasci, quam inextricabili captivitati addictos lautiori edulio vesci. Itaque una ire, pariterque redire, coetibus delectari, praesumptive nil agere, quorumque est censura bonorum; libere evagari perire volentium.» Dixit, et ad socios repedans, in nullo obsessores reditu suo opulentiores reddidit.
Verum Armeniorum Syriorumque calliditas, cum videret in exercitu extenuari cibaria, exinaniri venalia, per quaelibet sibi cognita obambulantes loca, [Col. 0736A] coemptas circumquaque fruges ad exercitum inopia laborantem deferunt; et adeo immoderata charitudine vendunt, ut asini unius ex frumento sarcina octo eorum Bysanteorum pretio distraheretur, quos ibidem purpuratos vocitant, qui centum viginti nummorum solidis aestimabantur. Ibi pensari potest, quam horrendo famis succubuere discrimini, quibus nulla suppeditabat facultas pretii. Et ubi principes coangustare jam coeperat pecuniae difficultas, quid ageret ille, quem, omnibus pridem opulentis, jam extrema premebat egestas?
[VII.] Guillelmus, qui se inaniter praedicabat, clam aufugit. —Guillelmus interea quidam, qui Carpentarius, non quia faber lignarius esset, sed quia in [Col. 0737A] bellis caedendo more carpentarii insisteret, dicebatur, homo Transsequanus; dictis potens, sed opere parcus, magni nominis umbra, vir majora se aggrediens, et qui nihil relinquebat explicitum. Qui etiam cum Hierosolymitanum esset agressurus iter, direptis contiguorum sibi pauperum substantiolis, profanum viaticum praeparavit; is, inquam, inediae, quam multo egentiores summa cernebat tolerare fide, impatiens, silenter aufugit. Cujus quidem in armis gloria, in jactantia verborum solummodo habebatur, nullatenus in re gesta. Is in Hispaniis, cum expeditio Francica ad avertendos, qui ex Africa ibidem confluxerant, paganos, moraretur, iste, cujus universa erat in verbis audacia, foede recessit, et innumeros sua aversione fefellit.
[Col. 0737B] Nec sine evidenti Dei creditur accidisse judicio, ut, quos popularis celebriores fama reddiderat, deterrimos omnium, laborumque impatientissimos, ostentaret divina sententia. Nec in hujus solum persona id portenti patuit, verum de aliis, quorum supersedebo nominibus, id ipsum claruit, ut quorum hic inter nos armorum terribilis admodum fuerat et famosa ferocitas, eorum in illo Dominico exercitu, mitior fieret etiam leporibus miseranda tranquillitas. Quod quanto a recto diversius fuit, tanto magis contemptibile haberi debuit. Si enim hic positi, dum sine jure pugnarent, dum sceleste pauperes praeda eisdem fierent, non immerito plane inter ista, pro animarum suarum damnatione, timidi fuissent. At vero, ubi omnimoda salutis erat aeternae [ al., internae] [Col. 0737C] securitas, ibi profecto fuit criminosa timiditas.
[VIII.] Petrus Eremita in insipientiam versus, excessit. —Ad hoc, ut stellae quoque juxta Apocalypsim de coelo cadere viderentur: Petrus ille, de quo supra actum est, celeberrimus Eremita, et ipse in desipientiam versus, excessit:
[IX.] Guillelmum et Petrum Tancredus redire cogit. —Hos itaquae piae obsidionis, imo sanctae passionis refugas, Tancredus vir pertinacis in hoc Christi negotio constantiae, persequitur, comprehendit, et ut par erat, non sine plurima eos contumeliarum illatione, reduxit. Quibus tamen reditum sermone spondentibus, credulitatem distulit, donec fide media uterque pepigit quod ad exercitus communionem redirent, et principum judicio pro militiae [Col. 0738B] desertione satagerent. Guillelmus igitur, vellet nollet, remeare compellitur, et pro curia magnifici Boemundi, tota nocte ibidem excubaturus, exponitur. Postero vero die, ubi aurorae fibra recanduit, ante illius viri spectabilis ora inducitur. Cui eo quo merehatur pudore suffuso, ita senior ille proloquitur: «Cum, inquit, ubique gentium Franciae nomen regiae, inter omnia regna, majestate praeemineat, cum virtutis atque constantiae, post Deum Genitrix integerrimos hucusque viros emittat, te, garrule nequam, et omnium impurissime, te suo dedecori ac infamiae tulerat, te amodo ac si portentum 400 habeat. O bone rerum Pater, cujus modi Carpentarium habebamus, qui, sicut architectus dolabro lignum, ita lanceis et ensibus triverit terga gentilium? [Col. 0738C] Ecce ictuum assiduitate faber idem mille interdiu spathas obtuderat, et populos ethnicorum solus ipse, feriatis nobis exciderat. Ubi est illa fastuosa rigiditas, et circa Ligerim ac Sequanam innutrita loquacitas, ubi constare dignoscitur parcimonia actus, et crepitat indesinens loquacitatis tonitrus? Solus iste laboranti poterat succurrere lunae, (JUV. Sat. 6) cum tamen nil efficax, foede torpens, praetendat in opere. Et certe competebat illi tuae tantae fortitudini ut qui gentis Dominicae exstitisti proditor in Hispania, idem coepti honoris hic habiturus cumulum, molireris in Syria. Esto. Plane tibi conveniebat nil aliud agere, et ideo super reatu adeo turpi, largissima venia donabere.»
[Col. 0738D] Jam hujus tam irrisoriae declamationis Francos circumstantes pudere coeperat, vixque a viro substomachante impetrant ut sileat. Pepercit improbo illustris viri severitas, non ignara modestiae, eo quidem contenta tenore ut dato polliceretur sacramento, nunquam se ab Hierosolymitano resilire itinere, sive prospera occurrerent, vel tempus obviaret inopiae, spondet et ipse Tancredum, qui eum a subterfugio cohibuerat, amicum deinceps fore, si eum viriliter constiterit permanere. His dictis utrobique assensum est. At non multo post tempore Carpentarius ille mirabilis, qui quondam, in tuto positus, carnificium se exercere minabatur in Turcos, sacramenti incontinens, fideique prodigus, furtivus fugam iterare non distulit.
[Col. 0739A] Has autem exercitui ipsi, licet pio, penurias obtigisse nulli mirum habeatur, cum indubie credi possit quia divinae quae eis si bene agerent non deesset, prosperitati maximis criminibus obluctabantur. Cum enim tanta eos urgeret egestas, et quique negatis atrociter profligarentur eduliis, si quempiam ab exercitu remotius ire contingeret, pro pretio exiguo aliquis, non alius tamen quam nostrorum, eum si solum reperiret, occideret. Inde igitur ea per omnes infelicitas bacchabatur, ut vix in tanto hoste mille equi reperirentur. Hinc panis universos feraliter excruciabat angustia; quae tamen non arcebat, sed aliquos acrius instigabat ad crimina. His verum sibi divinitus accedentibus flagellis, non dubium est multos eorumdem ad sui recordationem poenitendo [Col. 0739B] reductos, et de suis desperantes viribus, ad Dei solius subsidium, sub tanta miseria, unice praestolandum, spei instinctu melioris, appulsos. Fiebant plane his jam eruditiores eventibus, ut quo magis suas attenderent aut copias extenuari, aut fortitudines enervari, eo amplius ad Deum, cui omnia possibilia crederent, docerentur debita humilitate subjici.
[X.] Praeterea, quidam quoque ex legatis, nisi fallor, tyrannici imperatoris, qui Tetigus vocabatur, et illi obsidioni intererat, vir siquidem gravis aevo, sed naso, qua nescio occasione, deciso, et ob id utens aureo. Hinc timore Turcorum coactus, illinc famis periculo coarctatus, multa mendaciorum coornatione politus, seniores adoritur: «Vestram, o [Col. 0739C] optimi duces, excellentiam grandis cogit scire necessitas quantis intra nos anxietatibus deprimamur, quantis etiam extra terroribus stimulemur. Et cum foris habeantur pugnae, intus famis non desistant nos excruciare dolores, nullum usquequaque patere videtur effugium, nullum adjacet quod nos faciat respirare solatium. At, si prudentae vestrae fore credatur idoneum, detur mihi facultas in Romaniae partes eundi, et faciam istinc frumentum, vinum, hordeum, carnem, farinam, caseumque et caetera diversis usibus commoda cum plurima ac frequenti classe deduci, ac indesinentem quorumque venalium per maria commeatum, imperatorio passim praeeunte edicto procurabo institui. Equorum, et si quae sunt [Col. 0739D] aliae animalium atque vectigalium utilitates, omnis vobis per terram, Graecorum provincia deportabit. Imperator ipse quem vestra latuit hucusque penuria, ad deferenda indigentiae tantae subsidia summopere ubi compererit properabit. Et vobis sacramento astruam quod haec, ut dixi, omnia fide perseveranti compleam. Quae etiam cum explicuero, coeptae hujus obsidionis laboribus me nullatenus repraesentare timebo. Quod si vestrum contubernium, famisque participium me detrectare veremini, ecce tentoria mea, ecce remansuri sunt apud vos necessarii mei, quos etsi ad tempus reliquero, in finem contempsisse non potero.» Dixit, et procerum aures multae lenocinio circumlocutionis illexit. Igitur ille recessit omnino non veritus crimen quod in eum, [Col. 0740A] turpiter dum pejeraret, incessit, nec unquam deinceps ad id quod spoponderat, cuncta mentitus, accessit.
[XI.] Ingenti fame cruciantur oppugnantes urbem. —Itaque in tantum eos coeperat instantia hostium visque constringere ut nostrorum nullus, pro quocunque negotio, praesumeret papiliones suos aut communia castra excedere. Ad hoc omnino miserabilius eos inquietabat domestica, et rabiei simillima, pestis inediae. Si enim, ut ait quidam, Nihil illa fame molestius quae extorquetur invito, quas torsiones aestimamus passos, quibus continue crucibus addictos, qui nulla spe ad modicum, vel falsa, relevati, illis vere inexpugnabilibus muris quotidie assidebant? Vulgus autem, pauperie omnimoda exesum, [Col. 0740B] per diversas oberrabat provincias. Alii Cyprum, 401 Romaniam aliqui, quidam per montana vagari, victus insufficientia coangustante, jam coeperant. Porro viam maris, occursus ubique Turcorum creber occluserat. Nusquam denique patebat nostris exitus.
[XII.] Audiens interea Boemundus innumera Turcorum agmina nostrorum supervenientia castris, principes alios aggreditur, dicens: «Cum tanta jam nostri paucitas exercitus habeatur, ut uni conficiendo certamini tenuis jam ac insufficiens videatur, nedum ad duo exercenda praelia bifariam disparetur, retractandum nobis est, si a nobis, cum qualicunque exercitu, Turcis obviam ingredientibus itur, quis huic civitati obsideri coeptae impugnator interim, [Col. 0740C] quis tabernaculorum nostrorum defensor relinquitur? Si ergo vestro ratum videtur arbitrio, delectam optimorum partem peditum, ad custodiam urbis destinemus obsessae; equites vero, quasi fortiores, Turcorum insaniae comparari debere censemus.» Dixerat, et nulli principum ab ejus dissensere consilio.
[XIII.] Boemundus Turcos aggreditur. Milites adhortatur. —Jam hostium examina juxta castellum urbi contiguum, quod vocabatur Areg, castra posuerant, transpontem Pharphareum. Dies erat proclivis ad vesperum, et omni Boemundus citata militia de castris egreditur, et prosperans inter flumen adjacentemque [Col. 0740D] lacum castrametatur. Ubi mane inclaruit, celerrime exploratores dirigit, ut Turcorum quantitate perpensa, qualiter se agant et ubi commaneant, festinent renuntiare maturius. Paulo processerant, hostesque, quorum personabat adventus, quaerere coeperant, cum ecce infinita eorum cernunt emergere examina, per duarum acierum legiones disparata; retro vero eorum pedetentim multitudo subsequebatur maxima. Quibus prospectis quantocius regrediuntur: «Hostes, aiunt, jam imminent, videtote ut fortes vos et paratos inveniant.» Ad haec Boemundus, suis in Christo fratribus ac commilitonibus excitandis, eloquitur: «Victoriarum vestrarum, o optimi milites, creber eventus non parvae vobis ministrat occasiones audaciae. Fidei hactenus [Col. 0741A] contra perfidiam bella gessistis, et inter omnia discrimina felices exitus habuistis. Delectare vos profecto jam debuit Christi fortitudinis saepissime evidens experimentum, praesertim cum certo certius noveritis, in illis quae potissimum urgebant praeliis non vos pugnasse, sed Christum. Quae ergo valeat vestrae menti, pro incursu aliquo, desipientia desperationis irrepere, quos mala nulli hactenus attentata. Deo sublevante, evadere, quibus triumphos homini impossibiles contigit provenisse? in tantum jam precor, apud vos fides experta proficiat ut nulla vobis humana deinceps fortitudo resistat. Hac itaque animos tutiores efficite, caute procedite, et Christum vestra, ut assolet, vexilla ferentem, tota mentium acrimonia consectari nunc et conclamare [Col. 0741B] curate.»
Quibus fideliter ac vivide circumspecteque se acturos acclamantibus, et acierum quoque suarum eidem distributionem, utpote bellorum expertissimo credentibus, jubet idem Boemundus quemque principum appendices suas sibi colligere, et propriam singulos aciem ordinare. Sex igitur, uti dixerat, aciebus expositis, ad pervadendos hostes factis singillatim cuneis, cum summa cautela quinque procedunt. At Boemundus cum suo agmine, ad ferendum, si necessitas incubuisset, subsidium, posterior sequebatur. Nostris itaque hoc modo distinctis, dum animis spirantibus stipati confertissime gradiuntur ad praelium, alter alterius latere tacto sollisollicitabat socium, ut nullus, quantum spectaret [Col. 0741C] ad cujusque personam, pateretur claudicare conflictum. At ubi res manibus agi coepit.
Ubi vero totum pondus exercitus quod primas subsequebatur acies, atrocissimo illi certamini se infudit, coepit nostrorum gravi hostium impetu acumen obtundi, et eorum proficiente numero, a proposita virtute parumper inflecti. Quod Boemundus attendens, qui custodias retro auxilium laturus observat, multae animadversionis motu infrenduit. Comitem stabuli ergo accersit suum Robertum scilicet Girardi filium, illoque dirigit: «Vade, inquit, utere jam nunc magnanimitate qua debes, et quae tanto negotio competit, et assumpti hujus intentionem tibi propone laboris, dum causam nobis et tibi fore noveris totius Christianitatis auxilium, Hierosolymam [Col. 0742A] Deo redimere ac ejus liberare sepulcrum. Nec minus tibi constat divinis potius adjumentis id operis administrari, quam humanis. 402 Age itaque et tuam patienti Christo jam defer audaciam, nec tam opportunus te segnem locus inveniat, quem tuo forsitan Deus honori praeparat.» His concitus ille sermonibus, tota Deo mente innisus:
Tandem victoriam referunt Christiani. —Hinc itaque [Col. 0742B] nostri, dum Boemundi non incognitum signum sibi in nullo vacillare conspiciunt, et praedictum stabuli comitem tanta in Turcos animositate bachari, resipuere simul, tantaque hostes violentia propulere, ut solius fugae cogerentur sperare praesidia. Nostri denique fugientibus instant, et dum sine ordine properant, praecipites actos usque ad Pharpharici pontis angustias caedere ac detruncare non cessant. Qua Turci caede suscepta, castrum, quod Areg superius nominavi, subintrant, omnimodis spoliant, ignem municipio eidem subjiciunt, nunquamque deinceps ad id redituri diffugiunt. Armeniorum autem Syrorumque gens perfida, qui inter utrosque populos medii, praeliorum aucupabantur exitus, ut cui cessisset victoria, illi potissimum [Col. 0742C] inhaererent; dum Turcos inferiores attendunt, aggrediuntur quasi semitas obsidere, et Turcos praetereuntes perimere. Igitur ex hiis quae hostibus detracta sunt victis, crudelis nostrorum indigentia illa convaluit, equis et sumptibus sublevatur, ab ipsis insuper, eventu triumphorum crebrescente secundo, Turcorum feritas contemnitur. Unde et post victoriam, centum eorum qui bello occubuerant capita praeciduntur, et ad Turcorum, qui obsidebantur, exanimationem, ante muros Antiochiae suspenduntur. Est autem consuetudo gentilium ut caesorum capita, ad indicium victoriae, reservare ac ostentare soleant.
Fidem amplexurum se imperator spondet, si a Turcis [Col. 0742D] ablata ipsi restituantur. —Interea dum haec peraguntur a nostris, Babylonicus imperator legationem ad principes nostri exercitus direxerat, per quos de his quae erga Turcos egerant eis gratulabundus exstiterat, pariter quoque, etsi falso, spoponderat quod Christianus fieret, si gens nostra Turcis ea quae de ejus imperio diripuerant, ademisset sibique restitueret. Diximus plane superius Babylonicum imperium longe potentius regnis Orientalibus exstitisse; sed Turcos armis animisque ferociores multa ejus usurpasse. At hii qui urbi obsidendae relicti fuerant, et ipsi quoque cum civitatensibus acerrime conflixerunt, non modo uno in loco, sed ante portas fere omnis ejus urbis. Dies autem triumphi hujus quinto Idus Februarii, pridie ante [Col. 0743A] jejunii caput. Nec id injuria, ut qua die ante ipsa jejunia debentur Christianis epulae, ea quam potissimum affectabant hostium iniquorum saginarentur caede. Franci igitur, tantae victoriae fervente tripudio, votorum multitudine Deo cooperatori gratulantes, non sine plurimo praedarum fructu, ad castra recedunt; Turci vero impatientes prae pudore videri, cuniculis et caveis, si valerent, regrederentur in patrias.
[XIV.] Castrum prope urbis obsessae portam constituitur. —Denique majores exercitus, dum crebro perpendunt plurimas se perpeti ab his qui obsidebantur incursuum indignitates, coacto concilio diffiniunt [Col. 0743B] ut, antequam aliquam quovis casu suae militiae minorationem patiantur, ad portam urbis, ubi eorum fanum habebatur, ubi quoque pontem constat haberi, castrum instituant, unde aliquantisper hostium tentamenta restringant, Cui eorum sententiae, cuncti sunt juniores assensi. Ad haec Sancti Egidii comes primus intulit; «Ego, inquit, stipendiis fulciam: idemque servabo castellum: tantum mihi opitulamini ad aedificandum.» Cui refert Boemundus: «Si libitum vobis sit, spondeo me iturum cum comite isto, qui se praeobtulit, ad portum Sancti Simeonis, ubi pariter eos tuebimur qui huic insistent operi. Residui obsidioni operam dent, nec hostes urbis portas excedere sinant.» Comes itaque ac Boemundus ad Sancti Simeonis, uti proposuerant, [Col. 0743C] processere portum. Hii vero qui remanserant, castellum instituere fuerant aggressi, sed Turci hujus aedificii principia vehementissimo impetu turbaverunt. Repentino ergo nostros pervadentes incursu, terga eos vertere coegerunt, plurimos occiderunt, diem Francis lugubrem intulerunt.
Turci, irruptione facta, e Christianis nonnullos interficiunt. —Comperiunt postridie Turci aliquos principum obsidioni deesse, et quod ad portum Sancti Simeonis abissent; multo apparatu se instruunt atque a portu redeuntibus subito occurrunt. Cumque comitem ac Boemundum cum militari frequentia adventare conspicerent, coepere stridores et garritus foede nimis conclamando emittere, undecunque nostros ambire, jaculari, sagittare, vulneribus [Col. 0743D] etiam inflictis truculenter occidere. Tanta namque fuit eorum irruptionis acerbitas, ut nostri vix elaberentur per contigua montana praecipites, et quaqua versum patere potuisset excessus. Qui potuit aliqua volucres, ut sic dixerim, equos celeritate 403 praetergredi, evasit; si quem gentilis alacritas reperit segniorem, occubuit. In hac tanta, quae putabatur, calamitate, nostrorum millenarium mortui superavere numerum. Quos fidei testimonio probabiles, juxta Apostolum, inventos (II Tim. II, 15) , gloriosa post necem exceperunt praemia passionum, quibus, si quas necesse fuerit peccatorum luere poenas, sola sanguinis effusio omnem fuit potentissima purgare reatum.
[Col. 0744A] Illos persequitur Boemundus, morteque afficit quamplurimos. —At Boemundus infinita super tali infortunio anxietate detritus, via compendiosiore digressus a sociis, cum paucis ad obsidionem pervenit equitibus, quos et reperit congregatos insimul. Efferatis itaque omnium super suorum internecione animis, et Christo amarissimis fidelium singultibus provocato, eos qui tanta sibi incommoda intulerant unanimiter invasuri, ad praelii loca perveniunt. Stabant hostium cohortes, de recens acta victoria, e regione securae, aestimantes istic se itidem effecturos quae cum comite et Boemundo se egisse jactabant. Verum malignis de nequitia proponentibus, benignus Deus pie disponit quae debeat remedia praestare moerentibus. Insignes ergo viri, dolore fratrum interfectorum [Col. 0744B] compassionis adacti, signo crucis Dominicae frontibus animisque praefixo, universa in illos virium suarum collatione funduntur. Quorum illi unanimitate perpensa continuo cedunt, et ad Pharpharicum pontem per angustias transituri contendunt. Angustabatur transeuntium multitudo, dum fuga praeproperat, et cum peditum equitumque cuneus, spatio sese breviore coaggerat, suum quisque comparem, dum nititur praetervolare, praecipitat. Nec nostris super isto [ al., istos] vigilantia deerat, ut ubi vulgi fugientis frequentia densescere videbatur, ibi non de vulneribus, sed de praecipitio ageretur. Quod si quis aquis immersus, aut per pontis columnas rependo, aut manibus enatando ad aridam conarentur emergere, illico a nostris, ripam fluminis [Col. 0744C] ambientibus, medias undas cogebatur absorptus insumere.
Tanta autem hujus redhibitio caedis exstitisse cognoscitur, ut Pharpharis unda potius cruoris quam laticis putaretur. Tantis ibidem victi victoresque concrepuere clamoribus, tanta pereuntium et perire cogentium, tamque terribilis vocalitas ferebatur ut pulsari strepitibus coelorum supremitas crederetur. Crebris telorum jactibus, caeterisque missilibus fiebat nubilus aer, globique solaris claritas, jaculorum errantium interstitio tegebatur. Mulieres urbis indigenae, Christianae quidem, circa muri propugnacula spectaculo hujusmodi pascebantur, et dum Turcos perimi, totque aerumnis addici prospiciunt, a facie ingemunt: sed aversis vultibus Francorum prosperis [Col. 0744D] eventibus latenter applaudunt. Cogebantur autem Armenii ac Syri, cum essent Christiani, sagittas ad nostros emittere, quidam autem ex ipsis, et idipsum faciebant sponte. Occubuerunt siquidem istic duodecim de eorum primoribus viri, quos verbo Chaldaico satrapas, secundum eorum barbariem admiravisos dicunt, aliique quamplures de magis praeditis ac solertioribus ipsorum personis, quibus tota incumbebat defensio civitatis. Qui ferebantur mille exstitisse quingenti. Qui vero huic residui fuere exitio, nostris, uti ante consueverant, insultare desierunt, nulla eorum garrulitas, nil deinceps scurrile apparuit, dies ista diuturnum illorum gaudium moerore mutavit.
In tantum autem haec nostris profuit victoria ut nunquam ulterius tantum roboris ac virium viderentur habere, eorumque vox conticesceret irrisoria. Porro etiam de multis, quorum nostros necessitate constabat urgeri, affatim refecta est, Deo propitio, indigentia.
Postero igitur die cum diluxisset, Turcorum aliqui de urbe prodeunt, mortuorum suorum cadavera colligunt, quaedam quidem reperere; alia vero, intra fluminis alveum enecta disperiere, et quae invenire contigit, ad fanum suum quod Mathomariam vocant, ultra pontem Pharpharicum sepeliere, ad portam Antiochiae. In quorum tumulis reposuere pallia, [Col. 0745B] Byzanteos aureos, sagittas et arcus, pluraque alia utensilia, quae exprimere supersedimus. Quarum inferiarum cum ad nostros devenisset notitia, funestum coemeterium illud, multo armorum freti apparatu, adeunt, fractisque sepulcris erui corpora exinde praecipiunt, factaque congerie in cujusdam foveae ima devolvunt. Quorum capitibus tamen amputatis, ad sua ea deportari fecere tentoria, quatenus eorum qui occubuerant, supputatio haberetur certa, exceptis quatuor equorum oneribus, quae asportaverant imperatoris Babylonici legati, patratae scilicet contra Turcos victoriae testimonia. Quae Turci attendentes, multo aegrius tulere de expositione cadaverum quam tulerant super interfectione ipsorum. Non enim jam moestitiam modestis fletibus [Col. 0745C] temperabant, sed pudore recusso, ejulatibus praedicabant.
Tertia abhinc die castrum praefatum aedificare coeperunt, ex his videlicet lapidibus 404 quos fractis gentilium sarcophagis tulerunt. Castro denique explicito, coepit jam civitas quae obsidebatur arctari, in tantum ut is, quem pridem habuerant, jam inciperet tumor omnino reflari. Nostris autem libera quovis eundi aperiebatur facultas, montanorum etiam, quondam difficiles, opportunas deinceps habuere ad quaerenda victualia semitas. Igitur omnibus quaquaversum viis Turcorum utilitati praeclusis, quaedam pars a flumine, ubi castrum, et juxta castrum sita erat Ecclesia, possibilitatem exitus sive introitus adhuc praestare videbatur. Quod si quidem [Col. 0745D] castrum, cum nostrae esset partis, si fuisset a nostris integre communitum, frustra jam hostium aliquis prodeundi libertatem praesumeret attentare. Concilio itaque proceres coacto, id reperere consilii, ut unum e suis eligant, qui castri custodiae praeficiatur, sollicite muniat, fideliter tueatur, quatenus omnis paganorum oberrantium per montes et campos excursus omnimodis abstineatur, aditus vero vel exitus urbis nihilominus abscindatur.
Cumque persona tanto negotio passim per principes disquireretur idonea, Tancredus ille, qui in bellis Dominicis titulum sagacissimae juventutis nunc usque meretur et meruit, propriae vivacitatis impatiens, illico erupit, dicens: «Si scirem pro tanti [Col. 0746A] laboris instantia quid mihi imposterum utilitatis, obtingeret, ego sollicitudine competenti, domesticorum meorum contubernio fultus, idem castrum satagerem roborare, et vias per quas hostes nostri procedendi solent habere licentiam, Deo auxiliante, conabor occludere.» Cujus principes benevola illatione gavisi, spondent continuo se eidem praebituros quadringentas marchas argenti. Aegre tali promisso, quia ad quantitatem studii videretur exiguum, Tancredus assensit. Attamen, si desisteret ne deputaretur inertiae, equitibus atque clientibus, qui sibi familiariter adhaerebant, confestim et indubitanter assumptis, dominium castelli obtinuit, facultatem egrediendi extra urbis portas hostibus abstulit, maximamque eorum quae ad equorum pabula [Col. 0746B] pertinent penuriam, lignorum etiam caeterorumque utilium, plurimam raritatem indixit.
Itaque vir egregius, perseveranter commanere delegit ibidem, et subtractis commeatibus coepit circumcingere, imo obstruere omni vigilantia civitatem. Ipsa autem die qua idem castrum subierat, magna frequentia Armeniorum atque Syrorum per montana veniebat, quae obsessae civitati diversorum alimentorum stipendia convehebat. Quibus optimus ille eques, ut officii coepti prosperos haberet eventus, non tam sorte quam Deo ingerente, fit obviam, et apprehensis, multam frumenti, vini atque olei, aliorumque non minus necessariorum diripuit copiam. Nec jam vir bonus conqueri potuit, cum tam pio exerceretur negotio divinitus sese oblitum, sed [Col. 0746C] in hac quamprimum fortuna edidicit quod neque unquam nimie corporalibus indigeret, et deinde fructus aeternitatis, post ipsa carnis subsidia, sibi non deesset ad Deum. Erat itaque Turcis, quolibet extra muros eundi, sive gerendi, penitus circumclusa potentia, hisque quae infra urbis moenia reperiri poterant, cogebantur esse contenti, donec caperetur Antiochia.
[XV.] Christiana pietas in castris vigebat. —In hac ipsa obsidione magnus Christianae legis exstitit vigor, ut si aliquem quibuslibet convinci criminibus constitisset, acerrimae sententiae principum exercitus judiciali censura succumberet. Praeter haec autem, specialiter corporalis impudicitiae flagitia jubebantur [Col. 0746D] ulcisci; nec id immerito. Qui enim penuriis ambiebantur atrocibus, qui quotidie hostium, nisi Deus protegeret, videbantur patere mucronibus, his profecto nullus rationabiliter debuerat ingeri petulantiae cogitatus. Et quis ibi esse poterat aditus voluptatis, ubi erat indesinens suspicio mortis? Unde fiebat ut ibi nec mentio scorti, nec nomen prostibuli toleraretur haberi, praesertim cum pro hoc ipso scelere, gladiis, gentilium Deo judice, vererentur addici. Quod si gravidam inveniri constitisset aliquam earum mulierum, quae probabantur carere maritis, atrocibus tradebatur cum suo lenone suppliciis. Contigit interea quemdam praedicatissimi omnium coenobii monachum, qui monasterii sui claustra fugaciter [Col. 0747A] excesserat, et Jerosolymitanam expeditionem, non pietate, sed levitate provocatus, inierat, cum aliqua femina ibi deprehendi; igniti, ni fallor, ferri judicio convinci, ac demum, Podiensis episcopi caeterorumque praecepto, per omnes castrorum vicos miseram illam cum suo amasio circumduci, et flagris nudos ad terrorem intuentium dirissime verberari.
[XVI.] Adhaec etiam ut patientiores ad penurias, circumspectiores ad vitia fierent, praefatus Podiensis episcopus multifariam exhortationi vacabat, nec ullus dies Dominicus, aut festa apud Christianos transigebatur celebritas, qua non per quosque castrorum angulos divinorum verborum praedicaretur auctoritas. Injungebatur autem id, si qui forte interfuissent, ab eodem praesule, episcopis, 405 abbatibus, [Col. 0747B] aut clericalibus, quae videbantur eruditiores, personis.
[XVII.] Fraus abbatis cujusdam. Qui tamen multum profuit Christianis. Factus Caesareae archiepiscopus. —Dignum autem relatu mihi videtur, quoniam se operi nostro abbatum nomen immersit, quemdam ibi exstitisse abbatem, qui cum hujus viae adhuc inter nos tractaretur initium, et se competens tanto itineri non habere comperisset pretium, illud Crucis signum, quod vestimentis ex aliqua materia factum apponi consueverat, ipse nescio sibi quo artificio media in fronte praesculpsit, ut non modo pictum, sed militaris stigmatis instar ferro esset inflictum. Quo facto, ut fraus mendacio firmaretur, ab angelo sibi per visionem illud celebravit [Col. 0747C] impressum. Nec spei hujus qualiscunque defuit fructus, nam id cum subintellexisset indocile et novarum rerum cupidum vulgus, plurimis hominem in sua et extra suam regionem prosecutum est muneribus. Nec tamen poterat argutiam solerter inspicientium talis latere fallacia, cum patenter virus exstillare videretur crucis ipsius violenter inscripta lineola. Is tandem profectus, cum Antiochenae obsidioni interesset, quae mendose confinxerat, licet ab aliis jam dudum deprehensa, aperuit, et lucri intentionem non tacuit. Qui quidem honeste ibidem se habuit, et Dominico exercitui multa documentorum gratia profuit. Aemulationem quippe Dei habuerat, sed non secundum scientiam prorsus id egerat (Rom. X, 2) ; in tantum autem eminuit ut, capta Hierusalem, [Col. 0747D] Beatae Mariae ecclesiae, in valle Josaphat positae, abbas praeficeretur, ac tempore succedenti, Caesareae Palaesthinorum metropoli archiepiscopus crearetur.
Martyrii palmam plures adepti. —Illud autem constat esse indubium quod, nisi divini verbi creberrima eis ministrarentur solatia, nunquam inter tanta famis bellorumque discrimina adeo perseverans eorum exstitisset patientia. Unde quoslibet vita probos, scientia praeditos, non minus, imo magis, inter eos valuisse dicimus, quam eos qui arma ipsa propriis contra hostes tractavere manibus. «Qui enim animi defectum admonitione consolidat, major profecto eo est cui vires suo hortatu praestat, [Col. 0748A] praesertum cum hi qui commonitores erant, eidem tolerantiae in omnibus communicarent.» Quid de illis ad ultimum dicam, qui in hac ipsa expeditione diversis in locis martyrii professione sanciti sunt? Quid, quod non modo sacerdotes, non litterati quilibet, sed viri militares, et quique plebeii, de quibus nulla poterat fore confessionis spes, ad hujus sortem gloriae asciti sunt? Multos etenim captos ex his a paganis audivimus, qui, cum juberentur fidei sacramenta negare, maluerunt capita gladiis exponere quam fidem, qua semel imbuti fuerant, Christianam prodere.
Quid nobilis, Matthaeus nomine, gloriose egerit. —Inter quos specialiter quem referam elegi unum, militarem equidem virum, genere nobilem, sed prae [Col. 0748B] omnibus suae cognationis et ordinis hominibus quos noverim moribus magis insignem. Hunc, a puero mihi cognitum, sancto vidi adolevisse ingenio, praesertim cum ex eodem quo et ego municipio oriundus exstiterit, et tam ipse quam parentes ejus, parentum meorum beneficia tenuerit, eisque hominium debuerit, una mecum creverit mihique ad integrum vita ejus studiumque patuerit. Cum enim equestri jam praeminuisset officio, armorum fuit singularis titulo; sed omnis petulantiae immunis a vitio, in Constantinopolitani imperatoris, scilicet Alexis, celeberrimus palatio, nam in ejus obsequiis consueverat peregrinari sedulo. Qui quidem, quantum ad suum spectabat modulum, cum esset in exteriori bene fortunatus copia, adeo largus habebatur [Col. 0748C] in eleemosyna, in tantum frequens circa divina mysteria, ut non videatur militis, sed potius antistitis ejus vita. Cum enim ejus recolo jugitatem in oratione, pietatem in verbo, benignitatem in munere, sanctae ejus nimium aggratulor intentioni; sed non minus ingemo meae. Talem enim ipsius sum expertus actionem, quae meruerit, non alium quam martyrii finem. Glorior certe, et gloriari possunt quicunque illius consequi potuere notitiam, non praesumo dicere amicitiam, quia quisquis eum vidit, procul dubio martyrem vidisse se noverit.
Dempto capite illustre fidei testimonium Christo dedit. —Is plane a paganis captus, cum cogeretur Christi negare fidem, inducias expetiit a perfidis [Col. 0748D] usque ad proximum sextae feriae diem. Cui cum libentissime annuissent, aestimantes eum morosiori retractatione mutandum, accidit demum ut dies praefixus adesset, eumque furor gentilium urgeret, quatenus eorum sententiae cederet, dixisse fertur: «Si idcirco gladium me impendentem distulisse putatis, ut horum dierum mihi lumina parva lucrarer, et non potius ut ea ipsa die, qua Dominus meus Jesus Christus crucifixus est, mori mihi contingeret, dignum est ut evidens fiat, quid mens Christiana cogitat. Insurgite ergo, inquit, et quo vultis me exemplo occidite, tantum ut ei pro ipso interemptus, animam meam restituam, qui pro generali omnium vita hodie impenderit suam.» His dictis, gladio imminenti subjectum protendit [Col. 0749A] jugulum, et caeso capite, transmittitur ad eum, cujus similitudini mortis inhiaverat, dominum. Is [Col. 0750A] vocabatur Matthaeus, vere, juxta interpretationem sui nominis non alii quam Deo donatus.
[I.] 406 Qua mente auctor scribat historiam. —Opusculi hujus mei, praeter spiritualem, si quis tamen futurus est, fructum, ea intentio est ita me velle dicere uti ab alio, si eadem scriberet, mihi referre voluerim. Talis namque animo meo voluntas adjacet ut sit magis subobscurorum appetens, rudium vero [Col. 0749B] et impolite dictorum fugitans. Ea quippe quae meum exercere queant animum pluris appretior quam ea quae captu facilia; nihil memorabile avido semper novitatis largiuntur ingenio. Ego plane cum plura scripserim et scriptitem, ita omnes extrusi ab animo ut mihi soli profutura putem, nulli alii placitura curem. Opinionibus itaque omnium supersedi, ideoque mei securus aut negligens, praestolor me quorumlibet verborum verbere caedi. Prosequamur igitur coepta, aequanimiterque toleremus hominum nos dilatrare judicia.
[II.] Antiochenam obsidionem prosequitur. —Quae facta sunt in Antiochena obsidione, nemini relatu possibilia existimamus, quia, inter eos qui ibidem interfuerunt, nullus profecto potuit reperiri, qui [Col. 0749C] cuncta, quae circa eamdem urbem agi potuerunt, valuisset pervidere, et ita ad integrum comprehendere, sicut se habet ordo gestae rei. At quoniam ea quae passi sunt in penuriis, bellorumque diversorum casibus summatim perstricta sunt, amodo videtur idoneum ut, ad quem finem obsidendo devenerint quemque fructum tanti laboris habuerint, utcunque carpamus. His diebus, nocte quadam rutilum in modum ignis super exercitum nostrorum emicuit, et speciem, haud ambigua forma, pariter exhibuit crucis. Quod quique illic sapientium incendium ad bella retulere futura, ubi tamen esset, quod crux videretur innuere, certa salus et successura victoria.
[III.] Pyrrus, Turcorum dux, urbem tradit Boemundo. —Quidam [Col. 0749D] Quidam de primoribus qui urbi praesidebant Turcis vocabatur Pyrrus. Qui, familiaritatem Boemundi quo nescio pacto nactus, coepit intercurrentibus nuntiis crebrius ejus usitare colloquium, et mutuo super his quae et hinc et inde gerebantur communicabant saepius ambo consilium. Interea soliditati amoris, per assiduitatem colloquii, gliscente fiducia, paulatim Boemundus suggerere ei aggreditur quatenus Christianae ditioni subjiceret urbem, cui dominari ei plurima ex parte constabat, suadens etiam ut Christianismum susciperet, spondens nihilominus, si haec duo fieri acquiesceret, quod multum ipsi quaestum cum potiori honore quam ibi hactenus obtinuerat impenderet. His promissionibus ille non semel, [Col. 0750A] sed multoties sibi ingestis, tandem lenocinante emolumento, consensit, eique hujusmodi mandata direxit: «Trium, inquit, turrium custodiae praesum. Ipsas tuo tradam dominio, quaque hora tibi collibuerit et opportunum fuerit, te in ipsas, vel quos volueris, gratanter admittam.» Haec spes quam maxime attollere coeperat Boemundum, et dum securius [Col. 0750B] praestolatur civitatis introitum, conceptam mente laetitiam vultu praeferebat eximio. Verens igitur ne, cum ille proderet civitatem, aliquis nostrorum sibi principum totius principatum civitatis eriperet, callide exercitus seniores adoritur.
«Non latet, ait, vos, o excellentissimi comites, quas inedias, quos algores, quamque truces excubias hanc urbem obsidendo tulerimus, cunctisque personis magnorum, minorum atque mediocrum incumbere aequaliter dignoscitur ferale fastidium, nullumque patere remedium. Consilio itaque apud vos habito, quaeso, perpendite an hujus urbis dominium unicuilibet nostrum obtinere sinatis, si alicui contingat istius proditionem fieri civitatis. Mihi autem videtur non incongruum, ut si seu vi, seu clam, [Col. 0750C] seu precario quisquam ejus obtinebit ingressum, illi procul dubio ab omnibus concedi urbis debere dominium.» Ad haec principum sententia longe diversa exstitit; et ejus opinioni severa fronte restitit, dicens: «Non satis esse conveniens ut, ubi par labor atque metus, non sine pretii majestate, petita sunt, et ubi periculum aequa omnibus lance pependerit, ibi unicuilibet, tot tantorumque dolore quaesitus, debeat magistratus attribui. Quis enim non justum esse censeat ut, in quo universorum certamen exaestuat, illic generalis omnibus requies et pars post victoriam jure perveniat?»
His Boemundus aegre susceptis, et gravi audita trutinans animo, abscessit. Nec mora, pervenit ad principes quod ab hostibus eorum innumerabilis barbararum [Col. 0750D] nationum 407 ad subveniendum Antiochiae conflaretur exercitus, et mutato repente quisque animo, ad alterutros, coacto concilio, fabulantur: «Si, inquiunt, Boemundus qualibet techna occupaverit civitatem, nos sibi redditam eum patienter habere feramus, ea sibi conditione indita ut si imperator quod pollicitus est praestiterit auxilium nobis, et ea quae pariter spopondit ac juravit congrua largitione prosequitur, civitas ipsa, nobis tradentibus, juri imperatoris cedat; si vero fefellerit, in partes Boemundi, sicuti ipse expetit, tota concedat.» Quo cognito, vir ipse clarissimus jam preces ad Pyrrum quotidie securus ingeminat, et multa hujusmodi promissorum adulatione circumvenit: «Ecce optime, inquit, Pyrre, vides, ad haec nobis [Col. 0751A] efficienda quid opportunitatis arrideat. Ne ergo, quaeso, differas, ne, quidquid communiter utile molimur, si per aliquem, quod absit! detegatur, amittas.» Pyrrus, Boemundi legationi congratulans, opem suam non se dilaturum ullo modo renuntiat. Et, ne virum illustrem redderet diuturna effectus mora suspensum, Pyrrus idem proprium filium latenter Boemundo dirigit, et de urbis deditione ut fidenter speraret admonuit: «In crastinum, ait, cum primo diluxerit, universam Franciae militiae manum tubis insonantibus in unum coge, et quasi depraedaturos Sarracenorum terras, ut assolent, longiuscule a castris progredi jube. Continuo tamen dextrorsum per montana revertere. Ego vero intra civitatem tuum praestolabor adventum, tuos absque [Col. 0751B] dubio quos immittere libuerit, in eas quae meo juri parere videntur turres utique recepturus.»
[IV.] Ad haec Boemundus quae audierat non segniter exsequi properat, et accito quodam cliente suo ei praecipit ut, quasi praeconis functus officio, Francorum castra circumeat, quibusque denuntians quatenus summa se cuncti diligentia praepararent ac si in terram Sarracenorum procedere debeant. Nec mora, principis imperio famuli sagacitas irretractabiliter obsecundat, nec Francorum expeditio obtemperare detrectat. Quid apud se laetae spei concipiat Boemundus duci Godefrido, Flandriensium comiti, itidemque et illi de Sancto Egidio, necnon et Podiensi episcopo denuntiat, jamque tutior ex sponsionibus Pyrri fatetur sibi Antiochiam [Col. 0751C] ea nocte tradi. Ea igitur exercitu qua diximus ordinatione disposito, militares equidem viri per campestria obambulare jubentur; peditum frequentia per montana processit. Tota itaque nocte proprium iter expediunt, et antequam pareret aurora crepusculum, pro turribus, quas ille felix proditor pervigil excubans observabat, assistunt.
[V.] Ibi Boemundus de equo desiliit, et Francis insolita jam auctoritate intonuit, dicens: «Procedite, et ab ea quam dudum passi estis inquietudine respirate, praeerectam vobis scalam conscendite, et ne diu vos morer, diu exoptatam vobis Antiochiam capite, quia quae pridem Turcis subjacuit, vestrae in proximo, si Deus annuerit, cedet custodiae.» Ad scalam Franci perveniunt, quae, moenibus civitatis [Col. 0751D] innixa et ad eadem fortiter illigata, sexaginta illico hominibus ascensum praebuit, quibus, intra turres exceptis, earum ipsis homo custodias delegavit. At ipse Pyrrus, attendens quod adeo pauci ex Francis ascenderent, non tam nostris, ut postmodum claruit, quam sibi timidus, verens ne ad sui ipsius perniciem coeptae proditionis trepidaret eventus, severissime ad praesentes Graeca lingua infremuit: «Parum, inquit, Francos habemus.» Hisque dictis Boemundum vehementer inclamitat, negotium nimirum accelerans quod gerebatur, ne civibus, antequam Franci conveniant, innotescat. At Longobardus quidam ex famulis, Pyrrum intelligens de Boemundi absentia conqueri, quam celeriter [Col. 0752A] ad virum qui petebatur properat: «Quid, inquit, adeo stupide agis? Quid cum tanto languore tam ardua coepta prosequeris? Ecce jam nos trium turrium custodias obtinemus, et tu, hujus rei eventus adhuc dubios quasi contemplaris eminus? Expergiscere, manus admove, mediae teipsum actioni intersere.» Ocior ille festinat cum suis ad scalam, et tam proditoris boni quam eorum qui ascenderant erigit intentionem.
Confestim qui subierant illas Pyrri turres, attendentes Francos undecunque confluere, proprium coeperunt cum multo inclamare jubilo signum: DEUS ID VULT, DEUS ID VULT. Idem autem magnis acclamant vocibus, qui ascensuri pro moenibus stabant. Praevenire tunc alter alterum in subeundo [Col. 0752B] scalam infinita contentione certabat, et quisque subvectus, uti prius poterat, turres et alias occupabat. Quicunque his obvius exstitisset, tradebatur neci. Inter quos etiam occiditur frater Pyrri. Interea scala disrumpitur, et tota nostrorum multitudo subterjacens, et quae praecesserat, gravi animorum aegritudine sauciatur, dum superiores differri sibi verentur auxilium; et infra positi his qui ascenderant timent detrectare suffragium. Sed industria reperit cito locum. Porta namque ibidem clausa atque contigua a sinistra parte latebat; nocte nimirum praepediente reperiri non poterat, quae etiam interdiu, loco infrequenti constituta, minus patebat. Palpando tamen, urgente cura, sentitur. Ab omnibus statim ad eam curritur, fractis repagulis serisque [Col. 0752C] panditur, 408 Francis irruentibus pervia efficitur.
[VI.] Audires horribili universam civitatem fragore confundi, et dum isti de tanti laboris fine conjubilant, illi insperata omnino sui omnium subversione collacrymant. Nihil moderati usquam penes victores victosque constabat. Illico Boemundus, ut intentam sibi redderet urbem, illud Turcis omnino notabile cognitumque vexillum, coram prospectu castelli, quod adhuc captioni restiterat (suum utique), jubet in cujusdam montis supremitate praestitui. Erat in urbe pervasa ejulatuum enormis immensitas, et, dum per omnia fugitantium fit angiporta occursus incitantium victorum ad caedem, feralis [Col. 0752D] ferebatur ac truculenta vocalitas. Et, dum recordantur quas pertulerant in eorum obsidione miserias, quas ipsis mortibus acerbiores inedias, omnes quas inferre potuerint insufficientes arbitrantur eorum reatui poenas. Puniebatur Armeniorum Syrorumque paganorum cohortibus omni merito exaequata perfidia, quia, quos ad suam ipsorum internecionem, Turcorum adminiculo haud segniter invigilasse compererant, tandem a supplicii pensione disparare nolebant. Et certe tamen fateor quia ipsorum innumeris pepercissent, si, inter ethnicos ac nostrae fidei homines, aliquam habere discrepantiam scissent. In tanta plane confusione temporis atque negotii, nox quippe fuerat, et populandae cunctos civitatis aviditas, et morarum impatientia [Col. 0753A] perturbarat; nihil forsitan vestium qualitates discernere, nihil barbarum, incrementa permiserant.
Nostris autem in assiduo positis procinctu fatiscentium genarum maciem horribilis primum situs ambierat, et Francico more, incuria diutinae peregrinationis, omisso, barbulam quisque rasitare distulerat. Quod Podiensis episcopus attendens, et ne in mutuas ruerent caedes, si quando uspiam praeliari eos contingeret, pro barbarum similitudine Turcos alterutrum se putantes, verens, et crebro eos radi, et cruces argenteas, vel cujuslibet materiei alias, cujusque collo praecepit appendi, ne alter ab altero quasi alienigena possit intercipi. At hi, qui in tentoriis resederant, dum mane civitatenses audiunt vehementissima tumultuatione moveri, e papilionibus [Col. 0753B] prodeunt. Boemundi vexillum ante moenia castelli, nondum capti, celso in monte conspexere praefixum. Currunt propere, portasque civitatis irrumpunt, Turcos Sarracenosque quos reperere percutiunt, illis tamen a caede salvatis qui subintravere castellum. Turcorum vero aliqui, Francos intelligentes civitate potitos, per alias urbis portas elapsi sunt. Intra urbem autem sexuum diversitas indiscrete perimitur, exiguae spes aetatis exciditur, et, dum seniori effeto non parcitur, ambigi non potest quanta ferocitate juventus bellis apta conciditur
[VII.] Interea Cassianus, qui Antiochenae praesederat urbi, dum Francorum metuit manus incurrere, fugae subsidio vitam sibi lucrari desiderans, [Col. 0753C] cum plurimis comitibus, haud procul ab Antiochia in Tancredi confinia devenit. Sane dum fugere praeproperant, equos suos omnimodis defectos reddiderant, jamque nequaquam progressius ire valentes, in domicilium quoddam diverterant montanorum. Itaque habitatores, Armenii videlicet atque Syri, ubi suum immanissimum hostem paupere delituisse tugurio, fortuna eum jam adversante, cognoscunt, comprehensum capite truncant: succisamque cervicem ad Boemundi praesentiam deportant, ut exinde penes eum, pro insoliti oblatione muneris, libertatis gratiam obtineant. Cujus balteo vaginaque cultelli sublatis, sexaginta Byzanteorum pretio vendenda taxarunt. Gesta sunt haec Nonas Junii, [Col. 0753D] cum quinta haberetur feria. Cerneres civitatem caedibus explicitis, intolerandis exundare fetoribus; fora, plateas, atria, vestibulaque aedium, quae pridem, multa aequoris gratitudine, marmoreae crustulae distinxerant, teterrimo jam uniformiter cruore sordebant infinitorumque cadaverum passim decumbente congerie, truculenta spectacula, aurarumque corruptarum feralitas, oculorum ac narium miserabiliter sensus infecerant. Sternebantur vicorum angustiae corporum strage putentium, et dum nec efferendi tot funera facultas aliqua subjacet, nec tutum a fetoribus diverticulum usquam patet, assiduitas visionis ac spiritus, prae sensibus constitutum decutiebat horrorem. Unde jam per ipsa cadavera, quibus stratae erant semitae, nemo, usu praebente audaciam, verebatur incedere.
[VIII.] Curbaran Persa militiae princeps contra Francos progreditur cum maximo exercitu. —Igitur Curbaran quidam dictus, regis Persarum, quem veteri Sogdeanum nomine, ut Romani Caesares, vocare solent, major domus, vel potius militiae princeps, cum adhuc infra regnum Persidis, in illa quam Corozaniam vocant provincia moraretur (dicunt autem quidam terram circa Caucasum Corozaniam, corrupto a rudibus nomine, appellari) a praefato Cassiano, Antiochenae urbis principe, crebris compellabatur 409 nuntiis quo sibi sub tanta obsidionis angustia posito concurreret, pollicens quia, si Francos averteret, aut urbem liberatam ipsius dominio contraderet, aut subventionis laborem maxima impensione [Col. 0754B] munerum exaequaret. Cumque admodum grandem jam idem militiae princeps, hujus spe pollicitationis illectus, conflasset exercitum, et a summo sui erroris pontifice (habent enim et papam suum, ad instar nostri) licentiam Christianos perimendi poposcisset ac accepisset, ad eruendam Antiochiam properare, infinito agmine succenturiatus intendit. Hierosolymorum praefectus (quos barbarica illi lingua Admiravisos vocant) plurimo confestim exercitu, ipsius adventantis copias auxit. Itidem Damascenum regem, cum expeditione non minima, suis contraxit auxiliis. Gentes autem illae, quas profanus evocaverat princeps praeter Turcos, Sarracenos, Arabes ac Persas, cogniti videlicet apud historiographos nominis homines, novitiis censebantur [Col. 0754C] vocabulis, Publicani scilicet, Curti, Azimitae, et Agulani, cum aliis innumerabilibus nequaquam gentibus, sed portentis. Eorum siquidem quos Agulanos appellant tria numero millia exstitisse feruntur. Qui neque gladios, neque lanceas, aut sagittas, nulla penitus arma formidant, quia omni ex parte cum ipsi, tum equi eorum ferro adoperiuntur. Hi nihil armorum prorsus in bellis praeter enses usui habent.
Curbaran igitur cum tanto gentium fastu ad Francos ab Antiochia divertendos contendebat. Cumque jam fieret urbi contiguus, ecce Cassiani defuncti filius, Sensadolus vocabulo, obvius eidem principi adfuit, et cum multa ad eum moestitudine [Col. 0754D] dixit: «Cum magna tuae fortitudinis habeatur celebritas, et tuarum victoriarum ubique gentium incomparabilis procedat opinio, de tuis, ut spero, praesidiis neutiquam, vir invictissime, mihi desperare licebit. Dum enim tua nemini videam non valere suffragia, tuaque passim constet ob facinorum claritatem reverenda potentia, non nisi pudori est coram te mea deplorare infortunia, cum certum teneam, ea quae exoravero in cassum nullo modo prorsus itura. Meminit gloria tua quot a patre Cassiano, dum in Antiochia obsideretur, legationes habueris, et quod, dum ei subvenire deliberas, captam a Francis urbem audieris, nunc interempto parente intra praesidium ejusdem civitatis obsideor, eadem procul dubio mihi ipsi praestolans eventura, quae patri cognoverim facta. Si Antiochiam pervaserunt, [Col. 0755A] idemque plurimis Romaniae ac Syriae municipiis urbibusque fecerunt, indubium profecto est quod et vobis et aliis nostrae hominibus gentis atque locis, identidem facere proposuerunt. Excellentia itaque tua, admotis contra tam rabidos ausus viribus, excitetur, et, omnia occupare volentibus hominum pauperrimis, coepta possibilitas abscindatur. Mihi nempe in meis infortuniis, tuorum auxiliorum spes suprema restiterat.» Cui querimonias exaggeranti me refert: «Si, inquit, vis ut his tuis instantibus periculis obstem tuisque utilitatibus attentius operam dem, oppidum, quod defendis et pro quo supplicas, meae ditioni contrade, et postquam meis castelli custodiam delegavero, tunc experieris quantum pro tuo exercear commodo.» Ad haec [Col. 0755B] Sensadolus: «Si Francos, ait, mihi prorsus interimas, mihique eorum desecta capita tradas, admittam te in oppidum, factoque tibi hominio, tuo juri idem servabo castellum.» Cui Curbaran ait: «Non ita mecum acturus es: sed continuo castrum trades.» Quid plura? Profani principis vicit exactio, et se juvenis a dominio castelli exponens, illum qui extorquebat, non diu inde gavisurum, induxit.
[IX.] Antiochiam obsidet Curbaran. —Tertia, postquam Antiochiam Franci irruperant, dies agebatur, cum ecce Turcorum praeambuli ante urbis moenia cucurrerunt; reliqua vero exercitus frequentia ad Pharpharicum fixit tentoria pontem. Aggrediuntur ergo quamprimum turrim ponti contiguam, qua [Col. 0755C] magnis expugnata nisibus, omnes interimunt quos reperere intrinsecus, nec cuiquam illorum vita indulta est, praeter soli eorum domino, quem tamen, exacto postmodum contra hos bello, nostri invenerunt compeditum ferro. Postridie exercitus properavit ad urbem; ac in medio duorum fluminum, castrorum sibi loca legentes, duos ibidem egere dies. Capto itaque castro, cujus praesidem in vincula conjectum praediximus, Curbaran unum de suis proceribus evocat, quem sagacem sibique fidum noverat, eique imperat: «Vade, et hoc mihi oppidum, ea qua debes et de te spero fidelitate defende.» Cui ille: «Imperio, ait, super hac re tuo difficulter obediam; id tamen ejus rationis conditione perficiam ut, si Francis cesserit victoria, detur mihi victoribus [Col. 0755D] castrum tradendi licentia.» Curbaran vero: «Ejus, ait, consilii constantiaeque te noverim ut, quidquid tibi exinde agere libuerit, securus assentiam.»
Castri ergo illius munitione explicita, princeps ille funestus ad sua regreditur castra. Cui Turcorum suorum aliqui, raptis recens cujusdam pauperis peditis armis, ad nostrorum ludibrium prae oculis ea ingesserunt, ensem scilicet, diutina rubigine scabrum, nigrum ad instar fuliginis arcum, et lanceam impolitam, multorum annorum fumo infectam, eique garriendo dicunt: «Ecce arma, quibus nos Francorum expugnabit exercitus.» Et Curbaran arridens eis: «Hisne lucidis adeo ac fortibus armis, [Col. 0756A] Orientem depopulabuntur? his viribus Caucasi extrema subdentur? easque 410 fortassis quas antiquitus obtinuere terras Amazones, ac nostri quondam sibi vindicavere parentes, poterunt adimere nobis Franci prorsus inermes?» Dixit, et accito confestim notario, ait: «Scribe quantocius eosdem apices per diversa pitacia, quae per provincias Persidis dirigantur, ad papam videlicet nostrum, ad dominum etiam nostrum regem Persarum, ad praefectos quoque et commilitones diversarum regionum. Quorum haec quidem habeatur sententia:
[X.] «Domino regi magnifico Persarum, papaeque beatissimo, et omnibus adversus Christianos sanctam professis militiam, Curbaran suae militiae princeps, salutem atque victoriam.
[Col. 0756B] «Gratulor summae divinitati, patres ac domini, quod tempora nobis gaudiis semper opportuna suppeditat, et victorias de hostibus gentium ubique ministrat. Tria haec vobis arma transmittimus, quae quidem Francis tulimus, ut videatis quo munimine polleant, qui nos a patria exturbare desiderant. Sciri autem a vobis volo quia Francos, qui nobis omnibus minabantur exitium, intra ipsam quam coeperant Antiochiam obsessos teneo, castrum vero quod praeminet urbi altrinsecus, e regione obsessorum, possideo. Et cum meae adjaceat ad libitum voluntati aut conclusos trucidare, aut extremae captivitati addicere; vos interim, dum redeam, nulla volo nostri causa sollicitudine cruciari; sed scire indubitanter nos eorum omnino dominari. Solito [Col. 0756C] ergo tutius vacate deliciis, lautiora epularum obsonia celebrate, multiplicatis conjugum scortorumque gynaciis, generi propagando insistite et succrescens filiorum numerus, Christiano, quod jam tum et nomini, valeat obviare. Testor verumtamen summum, beatissimo Mathomo patrocinante, Tonantem, quoniam non ante vestrae oculos majestatis intuear, donec regiam urbem, scilicet Antiochiam, appendicemque Syriam, Graecos atque Epirotas, quos dicunt Bulgaros, meo sub jure coerceam; Apulos quoque et Calabros ad vestrae gloriae incrementum meae ditioni subjungam. Valete.»
[XI.] Mater Curbaran filium deterrere conatur ab Christianorum internecione. —At mater Curbaran [Col. 0756D] ipsius, quae in Aleph manebat civitate, per idem tempus accessit ad ipsum, eique moesta suggessit: «Velim, inquit, nosse, si constent, ut dicitur, quae de te celebravit opinio?» Cui filius: «Quae illa?—Bellum, inquit, Francis te illaturum aestimant.—Nihil, inquit, verius.—Fili, ait, virorum optime, per ingenitos tibi liberalissimos mores, quaeso, contestari te audeam, ne eis pugnam inferas, ne tuae detrimentum laudis incurras. Cum enim usque in ulteriorem superioris Indiae Oceanum armorum tuorum claritudo refulgeat, tuisque praeconiis respondeat ultima Tyle, quare pauperum hominum sanguinibus tuos obducere mucrones affectas, quos impetere inanis est poena, et superasse, nulla sit gloria? Et cum reges [Col. 0757A] valeas terrere remotos, quid tibi cordi est lacessere advenas miseros? Personas eorum, fili, fateor, merito contemptibiles ducas; sed pro certo noveris, quia Christianae religionis admodum praecellit auctoritas. Ideo precor ne velis attentare quod te postmodum coepisse sero doleas.»
Renuit ille matris assurgere monitis. —Haec ille cum audisset, lumine ad eam torvo respectans: «Quid, inquit, tibi aniles texere fabulas? Desipis, ut conjicio, et in amentiam versa, sine intellectu verba prosequeris. Plane plures urbium domini mihi militant quam ipsi in tota sui exercitus universitate homines exhibere praevaleant, et tu, mente delira, aestimas quia Christianae praesumptiones testimonia meae virtutis obtexunt?—Fili, ait, amantissime, eorum [Col. 0757B] de quibus loquimur hominum nomina floccipendo; sed eorum auctorem Christum, omnimodis ne abhorrescas exoro. Nulla forsitan eis tecum pugnare potentia, sed Dei ipsorum est, si praestare velit, certa victoria; ipse suos, etsi segnes et ignavos, pro sui solius gloria solet defendere et eorum custodiae, quorum pastorem se novit [ al., meminit], imo Redemptorem, invigilare. Putasne quod is qui fidei suae curvavit imperia, qui huc usque contra nos dedit eis potiri victoria, non possit etiam modo, vestra nisu perfacili amoliri molimina? Ipsi namque, ac si Deo a mortuis resurrecturo, a Patre dicitur: Surge, inquit, Deus, judica terram, quoniam tu haereditabis in omnibus gentibus (Psal. LXXXI, 8) .» «Si igitur ipse terram judicat, quosdam videlicet a [Col. 0757C] massa perditorum discernit et segregat, alios vero reprobat, et non omnes gentes, sed in omnibus gentibus, partem de toto assumens, haereditat. Audiat providentia tua, fili, quam severus eos punit, quos a sui notitia exsortes sinit. Ait propheta David: «Effunde iram tuam in gentes quae te non noverunt, et in regna quae nomen tuum non invocaverunt (Psal. LXXVIII, 6) .»
«Vos Francos istos, non ideo quia advenae sunt, vosque gentiles contemnitis, non armorum obscuritatem, non vitae mendicitatem abjicitis, sed in eis solum potius Christianum nomen horretis. Et certe is, qui in eis despicitur, pro eis, cum necesse exstiterit, effusa ira praeliabitur. Si his prophetico ore promittitur, quod a solis ortu usque ad occasum [Col. 0757D] laudabile nomen Domini habeatur, dum non super Judaeos sed super omnes gentes excelsus praedicatur (Psal. CXII, 3, 4) , et Dei ipsius ore, quae plebs sua non fuerat, jam plebs sua, et quae non dilecta dilecta vocatur (Rom. IX, 25) , dum quae exstiterat in Judaeis, in nationes adoptionis gratia transfertur, et in reliquiis Dei vultus eorum Judaeorum utique praeparatur, quis nisi demens filios Dei impugnare molitur? Praenuntio tibi plane, quia si eos bello aggrederis, ingens tibi incommodum infamiamque parabis; certa militiae tuae damna subibis; ipsos etiam spoliorum tuorum sublatione ditabis; tu quoque turpi fuga excedendo laberis. 411 Non te hoc siquidem in praelio manet interitus; sed certum tamen habe [Col. 0758A] quia tibi vita comite praesens nequaquam transiet annus Deus enim ipsorum perpetratum non illico scelus ulciscitur, sed usque dum ipsum permaturuerit crimen, criminosi aliquoties poena differtur. Ideoque vereor, fili, ne tuae, quod absit! truculentia mortis accrescat, dum protelatur.»
[XII.] Ad haec Curbaran ex materni miraculo sermonis redditur hebes, et de propinquae nomine mortis exsanguis et tabidus, infit: «Et tu, horum velim scire, quomodo sis consecuta notitiam, gentem videlicet Christianam vires hujusmodi contra nos exerturam, nosque in hoc ipso quod imminet praelio devicturam, nostra eos spolia direpturos, et quod praesenti anno mortis repentinae incidam laqueos.»
[Col. 0758B] «Fili, ait, centum prope annorum tempora decursa noscuntur, ex quo in abditis quibusdam sectae gentilis voluminibus repertum constat, quod populus Christianus bellum nobis illaturus insurgat, nosque ad plenum subigat, et quo nunc dominium exercemus, ibi sibi prorsus regna constituat, gentilitasque fidelibus subdita fiat. Sed in hoc scientia nostra fuscatur quia nescimus utrum modo, an in longa tempora compleatur. Ego etiam astronomicam disciplinam diligentiori intentione disquirens, innumerarumque sortium conjecturas attendens, aequa omnium collatione edidici quia a Christianis hominibus nos esset omnino necesse devinci. Ideoque praecordialiter tibi indoleo quia indubium mihi constat quod ex te jam propemodum orbata remaneo.»
[Col. 0758C] «Mater, inquit, velim mihi disseras aliqua, de quibus haesito.—Consule, ait, ne dubites, namque quae sciero, praesto habes.—Boemundus, et Tancredus dii habeantur, an homines, quaeso, inquit, mater, edoceas, et si ipsi Francos in praeliis victores efficiant, precor, edicas.—Fili, Boemundus et Tancredus, communi uti et nos mortalitati obnoxii sunt, sed quia pro fide sua agunt, gloriam clari nominis, Deo eis cooperante, meruerunt. Deum autem Patrem profitentur, cujus Filium pro se humanatum itidem venerantur, qui tamen idem esse in Spiritus sancti unitate creduntur.—Quoniam, inquit, non Deos, mater, sed puros homines nostrique [Col. 0758D] simillimos attestaris, nil aliud procul dubio restat nisi ut facto praelio comparemur collatis viribus illis.»
[XIII.] Igitur mater intelligens filium ad bella cum Francis agenda proclivem, et suis nolle consiliis animos adhibere, collectis quae circa se reperiri poterant copiis, ad memoratam superius urbem Aleph, de filio suo nimium suspecta, concessit. Tertia posthac die Curbaran arma sumit, et Turcorum plurima cum eo frequentia civitatem adeunt, ex ea parte qua illud, quod nuper coeperant captumque sibi communierant, erat castrum. Nostri autem se aestimantes eisdem posse resistere, aciem adversus illos instaurant. Sed tanta eorum copia exstitit ut nostris obsistendi virtus aut audacia nulla foret. Coacti [Col. 0759A] igitur regrediuntur in urbem. Quibus agmine glomerato fugaciter portam intrantibus, adeo fuit angustus introitus ut pluribus accideret lethalis, ex mutua compressione, defectus. Quinta erat tunc feria, et quidam extra urbis praeliabantur portam; aliquos, intrinsecus adversus oppidanos confligentes, totum constitit in praeliis continuasse. donec vesperasceret, diem.
[XIV.] E Christianis timore perterriti aufugiunt nonnulli. —Sed quia Christus, qui quondam, etiam nunc quos elegerat novit, ea nocte quidam qui, ut ita dicam, de eorum genere non erant, per quos salus in Israel veniret, dum se Turcorum exercitu ambiri, dum
[XV.] Fuere autem hi qui recesserant, Guilelmus quidam ex Northmannia, nobiliter omnino progenitus, cum Alberico fratre, qui a primaevo scholis datus clericum fecerat, et postmodum a clero apostatice ac turpiter, militiae amore, desciverat. Municipium quoque eorum, ex quo agnominabantur, exprimerem, nisi generis eorum amica mihi contiguitate devictus, pudori ipsorum parcere definissem. Guido etiam quidam, qui Trossellus cognominabatur, qui trans Sequanam oppidorum dominio potentiaque clarissimus, genere vero Franciae universae [Col. 0759D] conspicuus habebatur, fugae illius insignia vexit. Exstitere et alii hujus sanctae militiae desertores, qui cum in patriam repedassent probro et exsecrationi habiti, ubique conclamabantur infames. Quorum quidem aliquos ignoramus; quibusdam vero, quorum 412 in promptu notitia est, derogare noluimus.
[XVI.] Ad portum itaque qui dicitur Sancti Simeonis deveniunt, naves nautasque reperiunt, nautis inquiunt: «Quid hic vobis praestolari infelices? Illos omnes quibus victualia convehere solebatis, morti noveritis destinatos; urbem enim ipsosque intra urbem Turcorum obsedit exercitus, et nos propria corpora ab eorum pernitie vix nuda excerpsimus.» Qui tristis nuntii jaculo terebrati, postquam apud [Col. 0760A] se diutius stupentes haeserunt, salutem ad ultimum in fuga ponentes,
Nec mora, illis volumina marina sulcantibus, Turci adsunt. Quos ibidem invenere, perimunt, naves quas in ipso sali vado reperere, comburunt, exuvias illorum quos enecuere, diripiunt. Porro, postquam illi degeneres, et superni juvaminis refugae, per obscenissima, ut ferunt, loca recesserant, residui qui perseverare delegerant, jam tolerare hostilia sine ullo interstitio arma nequibant. Murum ergo inter se hostesque construunt, quem, continuatis excubiis, nocte dieque custodiunt. Ibi nostrorum oppressio adeo miseranda suboritur ut ad infames cibos, equorum asinorumque carnes, compellerentur.
[Col. 0760B] [XVII.] Per visum Christus presbytero apparuit asseruitque Christianis fore praesto. —Interea die quadam, principibus exercitus ante castrum quod intra urbem obsidebatur positis, et pro omnimoda quam patiebantur miseria animo atrocissime consternatis, ecce quidam presbyter astitit coram eis, et ait: «Patroni et seniores, visionem excellentiae vestrae refero, quae consolationi vestrae, si ei credideritis, proderit, ut spero. Cum in ecclesia Beatae Dei Genitricis quadam nocte dormirem, Dominus Jesus Christus, cum ipsa Matre piissima, et beato apostolorum principe Petro, mihi apparuit, et assistens, dixit: Scisne qui sum? Minime, inquam. Dixerat, et ecce in ipso capitis ejus nimbo, uti solet, [Col. 0760C] in picturis fieri, crucis species apparuit. Interrogatione ergo iterata Salvatoris imago repetiit. Necdum nosti quem videas? Non alias, Domine, aio, tuam reviso notitiam, nisi quia tuis modo conspicio cervicibus imminere crucis effigiem, quod tuam specialiter, quocunque pingitur, insignire consuevit imaginem. Haud, inquit, erras; ipse ego sum. Confestim, non immemor ejus quam pariter patiebamur angustiae, pedibus me illius advolvi, et deprecabar obnixe quatenus communi pro fide certantium calamitati succurreret. Optime, inquit, quae tolerastis attendi, amodo vobis opitulari non differam. Meo instinctu hujus expeditionis vota sumpsistis, Nicaeam civitatem me expugnante coepistis, multiplices sub meo ducatu [Col. 0760D] victorias habuistis, et cum vos huc usque perduxerim, aerumnis quas in obsidendo urbem Antiochiam passi estis indolui, quaeque intra urbem modo etiam toleratis. Sed cum vos tot beneficiis tantisque triumphis extulerim, urbique victores induxerim, sanos incolumesque servaverim, vos meo munere abutentes, et cum Christianis male egistis, et cum paganis mulieribus foedissime cohaesistis, fetorem nimii clamoris in coelum emisistis.
«Ad haec pietatis invincibilis Virgo, et humani generis Maria ad Deum semper interpres, et claviger aethereus Antiochenorum specialis episcopus Petrus, ad vestigia misericordissimi Domini provolvuntur, deprecantur et rogant ut populo laboranti suum impendat solatium. Ubi etiam ipse mirabilis [Col. 0761A] Petrus per se intulit: «Meminit, Domine, majestas tua, quam pudendis domum meam in hac urbe attaminarunt pagani sordibus, redundat ad tuae divinitatis injuriam, quod tua sacraria flagitiis complevere et caedibus. Cum ergo eos tandem, miseratus, expuleris, gaudiumque super hac re coelo intuleris, tu tam pii facti poenitens, eorum superbiam regredi in statum pristinum adversus temetipsum patieris?
«Motus ergo his dictis, Dominus mihi dixit: «Vade, et dic populo meo, ut ad me praecordialiter convertatur, et ego me ad ipsos totis polliceor visceribus reversurum, et intra quinque dies maximum vobis praebebo subsidium. Litanias itaque instituant, istudque Responsorium Ecclesiastici quique [Col. 0761B] decantent: «Congregati sunt inimici nostri, et gloriantur in virtute sua. Contere fortitudinem illorum, Domine, et disperge illos, ut cognoscant, quia non est alius qui pugnet pro nobis, nisi tu Deus noster. Disperge illos in virtute tua, et destrue eos, protector noster Domine.» Quibus peroratis adjecit presbyter: «Si de his quae dicta sunt, aliqua vestris animis irrepit ambiguitas, ego in hujus nomine veritatis, cuicunque volueritis me examini vel judicio, seu ignis seu praecipitii, plena fide submittam, et si laedi me contigerit, laesione meae atrociorem quam potestis addite poenam.» At vir undecunque canonicus Podiensis episcopus, Evangelia jubet crucemque deferri, quatenus verba ejus fides astrueret sacramenti.
[XVIII.] Obsessione cincti forti animo futuros mutuo [Col. 0761C] jurant duces. —His peractis extemplo principes, communicato consilio, mutuo sibi sacramenta dederunt, quod scilicet: «Neque mors, neque vita a coepta eos defensione suffugere cogeret, quantacunque vel ipsos urgeri necessitate contingeret.» Primo igitur Boemundus, secundo Sancti Egidii comes, Hugo Magnus, Robertus Northmannicus, dux Godefridus, comesque Flandrensis, pari se nunquam quod coeperant deserturos, animositate jurarunt. At Tancredus ea conditione juravit quia, quandiu quadraginta militum suffragio niti posset, non solum ex ea quam patiebantur tunc, obsidione 413 sese nequaquam subduceret, sed nec ab Hierosolymorum itinere abduci, nisi obvia morte valeret. [Col. 0761D] Quae res audita minoribus, magnam in totius subjectae multitudinis pectoribus fortitudinem parturivit.
[XIX.] Cuidam per visum lanceam, qua Christi latus perforatum est, in Antiochena ecclesia absconsam ostendit B. Andreas [Col. 0761D] V. infra lib. VI, cap. 1. .—Antequam quoque Antiochena civitas caperetur, cuidam de exercitu, Petro nomine, beati Andreae apostoli species apparuit, dicens: «Quid tecum agitur?» Cui ille stupidus non ad interrogata respondit, sed, quis esset, quaesivit. Ille Andream apostolum se esse non tacuit. «Noverisque, ait, fili, quia cum urbem, Deo aperiente, Francorum virtus intraverit, ad beati Petri coapostoli mei ac fratris Ecclesiam ibis, ibique tali [Col. 0762A] in loco lanceam, qua Salvatoris nostri Jesu Christi perforatum legitur latus, invenire poteris.» Dixit, nec addens plura, recessit. Cujus visionis conscium neminem homo isdem facere tunc voluit; nec eam apud se tanti pendit ut ludibriis somniorum, quibus pene indesinenter afficimur, majus in ullo aestimaret valere aliquid. Et tamen non sui, dum cum apostolo loqueretur, penitus immemor ei intulerat: «Domine, inquit, si hoc quod a te praecipitur nostris edicerem quod fidei indicium dubiis adhiberem, unde ad credendum cogi possent?» Ad haec verba gloriosus apostolus hominem corripuit, et ad beati fratris basilicam, in eum quo erat reposita lancea locum spiritaliter asportavit.
Capta postmodum civitate, cum Dei populus his, [Col. 0762B] quas praelibavimus, subjiceretur exitiis, idem iterum memorabilis apostolus, qui juste omnimodis earum rerum procurator fieri coeperat, quas ad charissimi fratris ornatum domus pertinere cognoverat, homini illi Petro rursus apparuit: «Quare, inquit, distulisti manifestare quod jusseram? Cum videas tuos hinc inediarum periclitari incommodo, illinc Turcis insistentibus, foveae jam propemodum desperationis illabi, ea quae me praenuntiante didiceras, ipsis notificare debueras, cum procul dubio eos scire conveniat, quia quocunque lanceam eamdem pertulerint, victoria sibi certa proveniat.» Qua apostoli admonitione secundo habita, nostris coepit verborum quae in visione audierat seriem praedicare. Populus autem hominis dicta reverberans, [Col. 0762C] mendacii simile quid putabant, undique enim eos circumcingentibus malis, spem aliquam ejus concipere rei nullatenus poterant. At ille pertinax, et ex apostolici sermonis auctoritate solidior, asseverabat sibi apparuisse apostolum et bis in visione dixisse: «Propera, et dicere quantocius militiae Domini periclitanti ne differas, quatenus timore recusso Deo adjutorium pollicenti indubia fide cohaereat; citra enim quinque dierum spatium tale quid Dominus revelabit, per quod multo gaudio sua pectora revelabit; et si praelium eis ingruerit, hoc sacro praeeunte signo, omnis sibi hostilitas devicta mox suberit.» Coepere interea ad dictorum illius credulitatem sedula hominis illius suasione [Col. 0762D] vocari et vicaria jam commonitione, spei qualiscunque respiratione juvari: «Non ita, inquiunt, nobis est desipiendum ut nos pro fidei defensione conclusos, Deus tot hactenus victoriarum praestitor, de se sperantes, et ad se gemebundis animis inhiantes, Turcorum gladiis concidendos exponat; sed pro certo credi debet quia post tristia tempora, lucem nobis suae miserationis ostendat; timoremque suum super eas quae se non exquisierunt gentes immittat.»
[XX.] Igitur qui tuebantur castrum Turci, tanta circumfuderant nostros instantia ut intra quamdam, quae in prospectu castelli erat arcem, tres eorum milites obstruserint. Prodeuntes etenim e [Col. 0763A] castello pagani tanto in nostros bacchabantur incursu ut penitus tolerare nequirent. Duo itaque ex his quos incluserant militibus, vulnerati aufugiunt; tertius diem adversus hostes, in sui defensione, continuat, adeo ut duos ex eis super muri deambulacra, sectis ipsorum hastilibus, occiderit. Ipsi etenim tres hastas Turci prae manibus concidendo minuerant. Erat autem militi illi nomen Hugo, et agnominabatur Insanus, de domesticis cujusdam Josfredi, qui de Montescabioso praenomen habebat.
[XXI.] Qua Boemundus arte milites excitat ad pugnam. —Memorabilis autem Boemundus, cum ad castrum expugnandum vix aliquos suadere valeret, [Col. 0763B] nam qui domi delitescebant, panis aliqui penuria arctabantur, alii gentilium rabie ac numero terrebantur, gravi animadversione citatus, ex ea civitatis jubet ignem parte supponi qua situm fuerat nuper defuncti palatium Cassiani. Quod quique videntes, derelictis quae cremabantur omnibus, alii ab incendio confugiebant ad castrum; alii ad comitis Sancti Egidii confluxere portam, quidam ad Godefridum coiere ducem, quisque ad eam cujus indigena putabatur gentem. Mox ad coeptae destitutionis augmentum vehementissimae nimietas tempestatis incessit, ita ut fieret tanta valitudo ventorum, quo neminem pene liceret incedere rectum. Boemundus interea, dum conflagratione horribili abradi funditus conspicit urbem, coepit pro ecclesia Beati [Col. 0763C] Petri et Sanctae Mariae, aliisque ecclesiis anxie 414 nimis aestuare. Ab hora tamen tertia usque ad noctis medium, flamma desaeviens, ecclesiarum domorumque duo millia redegit in cinerem. Circa meditullium ergo noctis, pyrrae furentis conquievit acerbitas.
[XXII.] Ignis de coelo cadens Turcorum exitium praenuntiat. —Praeterea castellani atrocissime vexabant nostros, qui versabantur in urbe, assiduo ipsos molimine inedia fatigatos, interdiu ac nocte pulsantes, nihilque utrorumque exercitus nisi lanceae et gladii disparabant. Videntes itaque nostri indesinenti se duellione teneri, nec sibi si omnis victualium copia suppeteret, aut edendi, aut bibendi [Col. 0763D] opportunitatem ulla ex parte concedi, inter se et hostes, caemento ac lapide castrum aedificant, machinis frequentibus ambire festinant, ut vel de caetero aliquantisper securiores existant. Pars aliqua Turcorum commanebat in castro, quae momentis prope singulis nostros consueverat irritare bello, alia propter castellum quodam hospitabatur in campo. Nocte ergo sequenti ignis species a plaga occidentali de coelo prolabitur, ac intra hostilia castra cadendo demittitur. Utrisque partibus spectabile plurimum praebuit casus iste miraculum. At ubi mane inclaruit, quo citius potuere Turci a loco, in quo desederat coelestis flamma, recedunt et ante Boemundi, quam occupaverat portam, castra reponunt. Quod portentum, illud quod sibi imminebat [Col. 0764A] patenter, si intellexissent, enuntiare videbatur exitium.
Porro oppidani, qui crebris nostro exercitui irruptionibus incumbebant, pene sine ullo temporis interstitio intentis arcubus, nostrorum vulneribus aut necibus insistebant. Qui autem exterius civitatem vallaverant, et moenibus adjacens territorium longe lateque contexerant, custodia adeo vigilanti universae introitus urbis obstruserant, ut nusquam exire vel ingredi, nisi noctu, et hoc clam omnino valerent. Cum tanto namque numero idem hostes luxuriaque convenerant ut passim nihil aliud quam homines ac tentoria viderentur, pretiosa supellex, variarum vestium claritates, armentorum ac pecuariorum ad victualia greges. Ad haec in similitudinem, [Col. 0764B] ut ita dicam, templi, ornatae uxores, tum praeterea ad libidinis cumulum, pharetratae cum arcubus advenere virgines, ut veteris in eis Dianae nova cerneretur species, ut non causa bellandi, sed potius sub obtentu putarentur convenisse gestiendi. Praelio plane majori exacto, ab his, qui interfuere asseritur, quod etiam recens nati infantuli, quos in ipso procinctu expeditionis enixae mulieres fuerant, dum pro urgentium Francorum insecutione praeproperant, seque morarum ac oneris impatientes exoccupant, medio projecti reperirentur in gramine, uti eos, dum sibi quam illis plus metuunt, negligenter effuderant.
[XXIII.] Quam maximam ciborum penuriam patiuntur obsessi. —In hunc itaque, quo diximus, modum, [Col. 0764C] Turcis undique nostros prodire vetantibus, et exteriori prorsus sibi necessariorum procuratione negata, famis per omnem pene exercitum successere pericula, et atroci inediarum insolentia, pauperiorum quorumque praecordia pulsabantur. Cum enim Franci, Antiochiam obsidentes, universam civibus contrahendarum escarum copiam ademissent, tanto in urbe capta arctiorem reperere substantiam, quanto diligentiorem, ne contra se muniretur a Turcis, ipsi obsessores habuere custodiam. Extenuatis denique quae ad usum pertinebant omnibus, panis exiguus uno Byzanteo emebatur. Annonae ergo raritas et condimenti parcitas, cum plurimam ubique peperisset angustiam, multis, prae inopia [Col. 0764D] tumescentibus, extorsit animam. De vini potione tacendum, quod ab omnium generaliter ore perierat. Et plane malum biberet, cui nihil suppetebat ut ederet. Jam deficiente legitimi victus obsonio, equinae carnis quisquam vix reverebatur edulium, contristabatque plurimos frequentibus quaesita macellis, et carius empta paucitas asinorum. Pullus quindecim solidis vendebatur et duobus ovum, nuxque denario. Ubi enim hominum frequentia, cibique totius penuria, necesse constitit cara ibidem haberi omnia. Ficorum, carduorum, atque vitium frondes in pulmenta transierant. Jamque in arboribus fructus quaeri cessaverat. Olerum vices, quorumlibet foliorum concoctae diversitates agebant. Equorum, camelorum, asinorum, boum, bubalorumque [Col. 0765A] carnes, personarum opulentiorum deferebantur ad esum; sed sicca eorumdem tergora, in morem sepiarum concisa, dum diuturno igne coquerentur elixa, accuratissimam pauperioribus praebuere coquinam.
[XXIV.] Legantur ubique gentium urbes obsessae, historiarumque veterum universitas retexatur, quosnam populos valebimus invenire, qui a paterna regione exsules, erga tantas indigentias pertinaces atque duri, adeo potuerint perseveranter existere? Plane si Trojana decennio suo illustris objiciatur obsidio, datas profecto vicariae securitatis saepenumero hinc indeque profitemur inducias, in quibus et hebetatarum virium reficiebantur acumina, et stipendiorum affluentia terrae ac pelagi cooperatione [Col. 0765B] successit. Et si aliquos aliquando obsessos, aliqua uspiam inediae contigit pertulisse discrimina, nimirum id tulerunt pro libertate tuenda, cum «corporum et patriae defensio prae omnibus omnino sit rebus habenda.» Hi nulla libidine plus habendi, imo 415 sub obtentu pro Deo egendi, a naturali diducti sunt solo, hi ut divinas ab Ecclesiis amolirentur injurias, eas ciborum, accubituum, excubiarum, frigorum, pluviarumque sustinuere miserias indeficientisque timoris angustias, quas a saeculo nequaquam passas quis audierit vel legerit gentes ullas. Et quod majus dignoscitur praestare miraculum, cum intra proprios adhuc tenerentur fines, vix in sui regis exercitu tridui spatio patiebantur tentoria, etiam cum non excedere cogerentur a provincia. [Col. 0765C] Nullus, ut aestimo, eorum qui illi subjacuere periculo exstitit, qui anxietates valeat animorum corporumque tormenta recolere quae eos ibidem contigerit tolerare. Haec animadversio, viginti sex diebus continuis perduravit.
[XXV.] Stephanus comes Blesensis extra urbem Antiochenam quid gesserit. —Eo tempore Stephanus Blesensis comes, vir multae quondam modestiae, magnique consilii, quem universus sibi exercitus delegerat praeceptorem, acri se perhibens morbo detentum, antequam Antiochiae nostris patuisset introitus, in quoddam concesserat oppidulum, quod constat Alexandriolam vocitatum. Capta vero urbe, [Col. 0765D] et rursus obsessa, cum comites Christianos intra urbem diris calamitatibus comperisset urgeri, necessitate nescio an voluntate huc usque distulit auxilium ipsius praestolantes. Ipse vero, ubi edidicit Turcorum examina civitatis pro moenibus consedisse, callide ad montana processit, et quaenam hostium copiae haberentur attendit. Cum ergo papilionibus rura operta conspexisset innumeris, humana tactus cogitatione, recessit, dum aestimat quod in urbe conclusis succurrere vis mortalium nulla possit. Vir namque expers totius levitatis, fugax ignaviae, et amore praestantissimus veritatis, dum se nequaquam eis subvenire posse aestimat, et illos morituros, sicut circumstantia testabatur, non dubitat, si sibi interim provideat, nihil infamia dignum se facere [Col. 0766A] putat, dum se opportuniori tempori reservat.
Et certe multo meliorem ejus fugam arbitror, quae indecens factum martyrii repensione correxit, quam eorum perseverantiam, quorum reditus se in totius spurcitiae et sceleris profunda deflexit; si tamen fuga dici debuit ubi certa, ut dicitur, aegritudo praetendi potuit. Quis comitem Stephanum et Hugonem magnum, quibusdam eorum qui perseveravere, ob hoc utique quia redisse visi sunt, comparabiles dixerit, quorum tanta honestas semper exstitit? Finis ad hujus rei, de qua criminantur, exsecutionem adeo claruit ut de his jam secura laus cantari possit; illorum vero vita, omnium bonorum pudor sit. Attendamus illos, qui de Hierosolymitana, quia ibi interfuerunt, captivitate superbiunt, et videbimus [Col. 0766B] quia in flagitiis, proditionibus, perjuriis, nemo eorum alicui se patitur esse secundum. Horum anteriora ac posteroria redolere probantur honestum. Illi, «quia Hierusalem viderint et sepulcrum, putant de caetero sibi secure criminibus insistendum,» et sanctis ad sui comparationem hominibus improperant reditum, nec, sese per scelera infinita putentibus, eorum finem considerant praedicandum. Sed his omissis, coeptae seriei intendamus articulum.
[XXVI.] Digrediens ergo ab Alexandriola municipio suo, comes isdem, ad eam urbem, quae appellatur Philomena, pervenit. Jam imperatori tyrannico captam Antiochiam fuerat nuntiatum, quo ipse cum multis copiis accelerabat iter, aestimans se a Francis [Col. 0766C] eam sine dubio recepturum.
Imperator odio Francos persequi dignoscitur. —Comes itaque cum principem cupidissimum obviam habuisset, et ille de statu Christianae militiae ac civitatis proditae eum requisisset, comes utique captam urbem minime reticuit, castrum vero Turcos adhuc retinere perhibuit. «Sed, proh dolor! ait, gaudium civitatis obtentae, iterata turbavit obsidio, dum qui Turcos pridem obsederant, vice miserabiliter commutata, circumcinguntur a Turcis. Qualiter autem postquam inde recesserim se egerunt, incertum habeo.» Haec quidem secreto principi a comite sunt suggesta. At imperator haec audiens, et ab spe cui innitebatur decidens, Guidonem Boemundi germanum, [Col. 0766D] virum militari vivacitate conspicuum, quosdamque alios evocat, remque multo deterius quam comes ei dixerat, manifestat. «Quid, inquit, facto opus esse decernitis? Franci atrocissima Turcorum obsidione premuntur, aut fortasse, jam eorum occubuere mucronibus, seu etiam per diversas sunt provincias jugo aeternae captivitatis addicti. Quia ergo deferendo eis praesidio nihil nobis potentiae, aut opportunitatis arridet, praesertim cum si progressius eamus, verendum nobis sit, ne nos Turcis occurrentibus pereamus, si vestrae prudentiae videtur idoneum, revertamur.» Haec dicens, perfidissimus ipse, sine dubio jucundabatur, quia perisse audierat, quos non minori quam Turcos invidentia exsecrabatur.
[Col. 0767A] [XXVII.] At Guido audito fratris Boemundi Francorumque discrimine, tam ipse quam familiares ac necessarii ejus vehementissimis ejulatibus complorantes, etiam adversus ipsum Dominum, sumpta jam merito, ut putabant, jurgandi audacia, conquerebantur, dicentes: «Deus omnipotens, judicium cujus 416 a recto nunquam exorbitat, qui super sortem justorum nullo modo peccatorum sceptra relinquis, cur populum, qui parentes, uxores, filios, honores eximios, solum naturale reliquerat, imo pro tui desiderio sese quotidianis crucibus mortique tradiderat, nefandorum hominum gladiis feriendum, absque subsidio tuae protectionis objeceris? Plane si verum fore constiterit ut ita eos siveris profanis manibus internecionis exitio tradi, quem deinceps [Col. 0767B] reperies tuis mandatis obtemperare volentem, cum te ad tuos defendendum universi amodo judicare debeant impotentem? Sed esto. Pro te occidi volueris, gloria et honore eos coronaveris. Certe etsi illis regna centuplicata contuleris, fidei tamen tuae hominem, et capitis commotionem opprobriumque sempiternum in gentibus feceris. Universum Christiani nominis orbem extremae desperationis ac incredulitatis foveae intrusisti, nequissimis vero hominum irrefragabilem contra tuos audaciam perpetuo contulisti. Non erit denique ulterius jam, qui magnum quid de te praesumat, cum eos, qui cunctis mortalibus specialius tibi obsequi putabant, tam indigno subrui fine conspiciat. Die ergo, piissime, qua te deinceps tui fronte vocabunt [ al., invocabunt], [Col. 0767C] cum tui tales tuorum exitus exspectabunt?» Has [Col. 0768A] et alias in eis anxietatis et dirae quaerimoniae voces, ferocissimus dolor expresserat in tantum, ut in toto quem tyrannus ille ductabat exercitu, nulli pene episcoporum, abbatum, clericorum, laicorum, nimietate stuporis absorpti, auderent per aliquos Deum invocare dies. Guido autem fratris unanimitatem, tantique principis magnanimitatem ad memoriam reducens, replicatis miserabiliter optimis viri qualitatibus, moerorem intimum multis ululatibus personabat.
Praeterea in reditu positus imperator, dum, rupto Francorum obstaculo, Turcos liberius passim oberraturos jam jamque formidat, his qui sibi militabant hominibus imperat: «Ite, inquit, et imperiali edicto totius regionis hujus homines cogite, universa Bulgariae [Col. 0768B] loca vastate, ut cum Turci provincias nostras depopulaturi discurrerint, nihil ad usum pertinens istic valeant reperire.» Vellent itaque nollent, ii qui nostris concurrere festinabant, Christiani videlicet, reverti cum imperatore coguntur. Et milites quidem praeceptum properabant implere tyrannicum, pedites per angariam sequebantur exercitum, et dum celeritatem equitum assequi affectant, inextricabili sese infirmitatis impedimento praecipitant. Passim ergo tanti impatientes laboris deficiunt, et inter eundum innumeri eorum languoribus apprehensi occumbunt. In urbem denique Constantinopolitanam repedante tyranno, quique per Graecias, in sua unde venerant, remearunt. Hic itaque huic libello finis accedat.
Cum in authenticis historiis sanctorum Patrum, Deo auctore, patrata bella relegimus, et pro tantillorum hominum pene nulla fide tanta evenisse perpendimus, (non quod beatissimos Josue, David, Samuelem, tantillos appellemus, sed quod excepto eorum merito, caeterorumque quorum nunc usque [Col. 0767D] Dei Ecclesia praedicat claritatem), plebis Judaicae despiciendam ducimus vanitatem infelicissimos hominum, pro solis Deo ventribus servientes, nisi ratio obviaret, placentiores Deo putare possemus quam istos quorum tota spiritualis fuerat servitus. Illis namque a sola idololatria tutis, prospere proveniebant omnia, crebrae victoriae, multa copia, istis vero difficulter vincere, inter vincendum damna frequentia, rarae opulentiae, continuae quidem, et tunc crudelissimae egestates, cum ii non militarem, sed monachalem quantum ad parcimoniam sanctimoniamque pertinet, vitam ducerent. Quod totum ratio gratissima nobis exponit, dum attendimus, quia «Deus flagellat omnem filium quem diligit (Hebr. XII, 6) ,» et quibus temporalia disciplinae [Col. 0768C] rigore subducit, his spiritualia sempiternae dulcedinis affectione disponit.
[I.] Lancea, de qua prioris libri cap. 4 reperitur. Petrus Eremita dirigitur ad Turcos. —Igitur post verba Petri illius, cui beato Andrea interprete revelationem Dominicae lanceae diximus factam, multa populus exsultatione Christianus invaluit, et tanti quem praestolabatur eventus spectaculo de profundo [Col. 0768D] desperationis emersit. Indice itaque illo, ad locum, quem designaverat, ab omnibus curritur, et in Ecclesia Beati Petri secus altare Dominicum fieri fossa jubetur. Tredecim ergo hominibus, a luce prima in vesperum, haustam efferentibus terram, homo ipse invenit lanceam. Videntes autem auditae visioni omnimodis concinuisse rem gestam, magnam cuncti concepere laetitiam, nec minorem laetitia, jam contra omnis hostis audaciam. Acceptam hoc modo 417 lanceam cum ingenti extulere gloria, et ab illa die, de bello agendo coepere fidenter inire consilia. Denique dum primores Christiani agminis, coacto consilio, quid facto opus esset pari sensu eventilant, id antequam praelientur faciendum censent quatenus Turcos primum directa legatione [Col. 0769A] conveniant, ut a Christianorum finium occupatione desistant, nec Christi facere servos extorres, aut mortibus addicere velint, sed se, suo contenti termino, sub propria regione contineant. Accito igitur illo Petro, hujus operis initiis non incognito eremita, et adhibito illi quodam Herluino, utriusque linguae perito interprete, pariter ambos ad profanum principem dirigunt, eisque materiam sermonis imponunt. Qui cum ad gentilis illius tabernaculum devenissent, et admissi horrendo diabolici hominis conspectui astitissent, hujus modi serie perorarunt.
[II.] «Plurimum principum nostrorum animis miraculum intulisse noveritis quod terram nomini antiquitus Christiano, solida libertate, possessam, adeo [Col. 0769B] irreverenter et improbe introire ac usurpare coeperitis. Cum enim indubie sciveritis, ex nostrarum, quas audistis, assiduitate contra vos victoriarum, Christi nullatenus descivisse potentiam, vestramque adversus ipsum experti sitis parum posse valentiam, nullo modo aestimant quod toties bello pulsi, praeliandi contra Deum audeatis ulterius iterare dementiam. Unde jam unanimiter arbitramur quod prudentia vestra non ob aliud hucusque convenerit, nisi ut per Christianos, qui nobiscum versantur pontifices, fidei nostrae dogmate imbui possit. Procul dubio namque scimus, quia nequaquam de vestra salute curatis, sed [ al., si] contra catholicam credulitatem bella tentatis. Petimus ergo pariter, vestrae consulentes inscientiae, ut ab hac praesumptione [Col. 0769C] cessetis, scientes quia beatus Petrus apostolus, Deo praebente, eam sibi arrogat, cujus primum minime antistitem se ignorat, et quam nostro, licet peccatorum, officio, restituere ad Dei cultum, qua illam imbuit, cogitat. A principibus etiam vobis substantiam, quam detulistis, universam referre, summa liberalitate conceditur; nec si pacifice recedatis, aliquis nostrorum vobis laesionem quamlibet molietur.»
At Curbaran dictorum Petri magnificentia praecordialiter laesus, jam Turcorum, qui astiterant, his auditis, immaniter ferociente superbia, ait:
[III.] «Terram, quam dicitis vestrae ab antiquo Christianitati exstitisse subjectam, nostram, nobisque [Col. 0769D] omnimodo jure debitam probabimus, praesertim cum eam nationi, vix feminas aequiparanti, mirifica virtute tulerimus. Porro ingenti desipientiae deputamus quod vos, venientes a finibus terrae supremis de nostris nos minamini, imo tota virium collatione conamini propulsare sedibus, cum vobis ad id explendum suppetant non opes, non arma, non numerus. Christianum vero nomen, non modo non excipimus, sed abruptissima despectione respuimus. Et, ut ea quae intulistis brevi clausula finiamus, vos qui legatione fungimini, ad vestros principes ocius revertimini; eisque dicite: Quia si nostrae conditioni fieri desiderant consimiles, et Christum diffiteri, cui videntur acclines, nos non hanc eis tantum provinciam, sed et majoris opulentiae [Col. 0770A] et amplitudinis dabimus terram, hisque castellis ac urbibus gratuito dilargitis, nullos ipsorum patiemur pedites, sed generaliter cunctos instituemus equites, et ubi ritus pariter indifferentes habebimus, de mutua pariter amicitia, et contiguitate gaudebimus. Quod si a proposita deliberaverint exorbitare sententia, incident, sine dubio, invisae citius mortis exitia, aut aeternae subibunt captivitatis exsilia, servituri utique tam nobis quam posteritati nostrae per saecula. «Dixerat, ac celeriter legatione reversa, militiae Christianae ducibus notificata sunt omnia.
[IV.] Ad Deum piis exercitiis confugiunt Christiani. —Exercitus itaque, in arcto admodum constitutus, [Col. 0770B] dum istinc crudeli vexaretur inedia, illinc dira gentilium, qui se prorsus ambierant, formidine roderetur, tandem ad divina sese subsidia refundentes, jejunia triduana Podiensi magnifico institutore concelebrant. Litanias supplices ab ecclesia in ecclesiam explicant, confessione peccatorum sincera se mundant, et episcopali vel sacerdotali consequenter absolutione promerita, corporis ac sanguinis Domini sacramento plena fide communicant, eleemosynas, prout potest, quisque largitur, sacrificia ubique divina pro se offerri exorant. Denique sumpta jam ex his securitate, de bello proponitur, ac intra civitatem sena illico acies ordinatur.
[V.] Ordinantur acies ad pugnam. —In prima acie in his videlicet, qui primas vires ictusque [Col. 0770C] Turcorum exciperent, exstitit Hugo, juxta sui nominis qualitatem vere magnus, adjuncto manui ejus universo Francorum agmine, et praeter caeteros Flandrensi comite. Audivi de hoc ipso regio homine, quia, antequam de praelio ageretur, suus eidem dispensator, non parvo pretio pedem cameli emerat, hoc nempe magis ejus esui competens reperire non potuerat. Quem dominicum hominem victualium insolentia adeo extenuaverat ut vix equitare sufficeret, et cum suggereretur ei quatenus non ad bella procederet, sed vel cum castelli obsessoribus in urbe maneret: «Absit, inquit alacriter, plane vadam, et utinam cum morituris funera illic beata contingam!»
[VI.] Porro in secunda acie, dux eximius Godefridus [Col. 0770D] 418 cum suo locatur exercitu. Tertiam Northmannorum comes Robertus cum suo cuneo fecit. Quartae praefuit vir spectabilis Podiensis epicopus, ferens secum lanceam quae recens inventa fuerat Salvatoris. Haec constitit ex suo ipsius et Raimundi Sancti Egidii comitis comitatu. Ipsius autem ad expugnandum castrum, ne in civitatem oppidani desilirent, praesentia desedit in urbe. In quinta acie fuit Tancredus cum suo agmine. In sexta, Boemundus cum sua postremus incessit militia.
[VII.] Praecedunt viri ecclesiastici sacris vestibus induti. —At episcopi, presbyteri, clerici, ac monachi, ecclesiasticis ornati induviis, praemissis pariter [Col. 0771A] processere crucibus, decertaturos votis studentes adjuvare flebilibus, et ipsi quoque praestolantes, si suos caedi contingeret, martyrii munus. Quidam certaminis exitum de moeniorum eminentia prospectabant, Dominicae crucis signa prae manibus exhibentes, et exinde procedentem exercitum consignantes. Eo ergo quem praemisimus ordine, per eam, quae erat ante eorum fanum, quod Mathomariam nostri dicunt, portam, adeo pedetentim lenteque prodeunt, ut etiam cuilibet aniculae infirmanti, necesse nullatenus videretur temperatiorem habere gradum. Deus omnipotens, quantis illic animorum rugitibus clamabaris, et fame diutina fatiscentibus quorumque corpusculis, rapidissimus, ex timoris instantia, in tuas altissime aures miserorum cordium [Col. 0771B] dolor ascenderat! Quantis anxietatibus mens corpori tunc residua agebatur! Et cum cogeret imbecillitas desperare victoriam, sola Deus in mentibus omnium, pia pro te sufferentia tractabatur. Moerore praecordia quatiuntur, et exsuccatum longa inedia caput lacrymarum concutiebat ariditas. Jam exterioris hominis deficiente materie, spiritualium desideriorum violentiae concrepabant. Bone Deus, quidnam rei hujusmodi devotionibus poteras denegare, quos tantis aestibus conspiciebas, imo faciebas ardere? Dum namque considero in illis, a facie, militarem ferociam, ab intimis, martyrii praeponderare modestiam, reor et censeo a saeculis ullis exercitibus parem in utraque parte non fuisse constantiam. Hos revera dixerim tunc clamasse [Col. 0771C] in coelum, hos sacris fateor insonuisse tubis, qui non virium robore, sed singulari exercebantur ausu mentis.
[VIII.] Christianos irridet Curbaran: qui nihilominus timore perculsus fugam meditatur. —Interea Curbaran conspicit exeuntes, et dum alterum alteri succedere lentis attendit egressibus, eorum paucitate quam putabat irrisa: «Sinite, inquit, egredientes progredi, ut magis valeant cum fugerint a regressu civitatis excludi.» At ubi universus exercitus portas excessit, Curbaran intuitus Francorum gentem ordine numeroque pollentem, tum demum intremuit. Illico suae majori domus, jam de fuga nutabundus, imperat ut, si a prima castrorum parte succendi cerneret ignem, emisso praeconio [Col. 0771D] statim edici faceret, per diffusum ubilibet hostem, Francorum cuneum captare trophea victorem. Coepit interim Curbaran sensim vestigia ferre retrorsum, ad montana contendens; nostrique illorum prosecutioni irrefragabiliter imminebant. Praeterea Turci, supervacua calliditate, se dividunt, parsque eorum circa plagam maris inambulat; pars Francos immobilis supervenientes exspectat, tali nostros aestimantes ambitu concludi posse. Quod nostri attendentes, ausu quodam praesumptivo, sese itidem, intensa in eos acie, a caeteris divisere. Sed hac sua insolentia, ipsi ea die sese solos nostro exercitui damnum fecere, dum vix, praeter aliquos equites, peditum ulli vivi evasere. Hujus temeritatis motor, [Col. 0772A] cum quibusdam aliis exstitit quidam nostras, Clarembaldus de Vendoilo nomine, qui in his quidem celeberrimus, in illis provinciis nihil gessit utile.
Praelium committunt Christiani. —Interea septima acies, contra illos maritimos, ex duabus aciebus, ducis scilicet Godefridi, et comitis Northmanniae sumpta, contexitur, et Rainaldus quidam comes eidem praeficitur. Ibi tota acrimonia, eo die, exstitit praeliorum, nostrorum enim plurimos sagittarum ictibus exstinxerunt. A Pharphari autem, flumine scilicet, hostium equitatus usque ad montana porrigitur, quae a se duorum millium spatio disparantur. Gentilium ergo phalanges parte ab utraque prosiliunt, et Francorum cuneum, quos nostri Turcorum primis incursibus, [Col. 0772B] quasi fortiores objecerant, sagittis jaculisque configunt. At qui praeerat regiae mentis Hugo magnificus, a paterna magnanimitate non degener, inter hostium jactus ad subjectos exclamat: «Patimini, inquit, et secundos ac tertios audacter praestolamini ictus, quia isti sunt recessuri dicto citius.»
[IX.] Pro his pugnat Christus. —Et ecce, copiae innumerabiles coeperunt de montanis emergere, quorum et equi et signa multo candore nitebant; nostris autem maximus ad eorum contuitum stupor increvit, verentibus utique ne contrariae venirent adminiculum ferre parti, donec comperiunt id fore, etiam visibiliter, sibi praestitum adjutorium Christi. Quorum specialiter fuisse duces opinati sunt gloriosos [Col. 0772C] post militiam martyres, Georgium, Mercurium atque Demetrium. Haec a nostrorum plurimis visa, et cum aliis quae viderant retulissent, plena, ut par erat, fide sunt credita. Et si Machabaeis, olim pro circumcisione et carne porcina pugnantibus, evidens apparuisse legitur coeleste suffragium, quanto amplius his debuit, qui pro repurgio Ecclesiis adhibendo, et statu fidei propagando, fusi sanguinis Christo detulere servitium. Primi ergo illi hostes, qui a maris parte constiterant, tanto nostrae gentis obstaculo sese repercuti 419 non ferentes, focos herbae subjiciunt, hoc videlicet fugam signo illis innuentes, qui, dum praelium fieret, tentoria servaverunt. At illi signo moti, pretiosioribus quibusque direptis, fugam ineunt. Franci vero, ubi potiores eorum vires [Col. 0772D] agnoverant, ad eorum scilicet tentoria contendebant.
Dimicantes quid soleant Turci. —Porro dux Godefridus, Flandrensisque comes, Hugo denique Magnus his qui crepidini fluminis adequitabant junctis nisibus ingruebant. Hi plane tres cum suis, Dei Filium pro se crucifixum prae oculis appendentes, universae eorum frequentiae fortiter immerguntur. Ubi vero et alia nostra agmina id viderunt, tota in adversas acies animositate se ingerunt. E regione, hostium etiam multitudo, rabie intoleranda conclamans, et ipsa concurrit. Est autem hujusmodi eorum mos in acie positorum ut cannis aereis, quibus pro hastilibus utuntur, et cymbalorum tinnitibus [Col. 0773A] terrificisque vocibus infinitos fragores emittant, ut vix equi hominesque a tanti sonitus terrore subsistant. Sed nihil eorum tunc valuere conatus, penitus eorum sunt exinanita molimina. Coepto etenim nostri bello, primo hostes profligavere conflictu, et ad eam, quam prae mentibus dudum habuerant, fugam, celeri expediuntur effectu. Quos tamen nostri, irremissa instantia, per castrorum suorum medium prosequuntur. Nec spoliorum hinc inde jacentium cupidine raptabantur, Christi inimicorum solo pasci cruore malentes. Persequuntur illos itaque ad pontem usque Pharphareum, et Tancredi usque castellum. Occupaverat ergo, illis recedentibus, campum spoliorum gloria grandis. Stabant ibi, ab hominibus quidem inania, auri autem et argenti ornamentorumque [Col. 0773B] quamplurium, non egena tentoria, ovium, caprarum, bovum fusa ubique pecuaria, equorum, mulorum, asinorum copiosa subsidia, frumenti, vini ac farinae, collata sine discretione obsonia.
Praelium adversum fecerunt Turci.—Christiani grates Christo rependunt urbemque ingrediuntur cum triumpho. —At Syriae Armeniaeque coloni, qui in illis versabantur partibus, comperientes Francis insperatam cessisse victoriam, obvios fugientibus Turcis se ubique praebentes, ad montana concurrunt et quoscunque comprehendunt, interimunt. Nostri praeterea redeuntes, et immenso cordis jubilo, incomprehensibilia praeconia rependentes suo cooperatori Christo, cum triumphi coelestis honore civitatem introeunt. Ille autem, qui urbis praeerat praesidio, [Col. 0773C] videns militiae principem, nostris insistentibus terga vertentem, omnino intremuit. Et perpendens minus tutam amodo castelli fore sibi custodiam, signum cujuspiam nostrorum principum, postposita dilatione, expostulat. Comes Sancti Egidii contiguus loco, ubi haec petebantur existens, signum proprium petitori exporrigi celeriter mandat. Quo ille castrensis excepto, turri praefixit. At Longobardi, Boemundi favore omnium aemuli aliorum, ipsius enim patrocinio nitebantur, principi castri illius inclamitant. «Hoc signum, inquiunt, non est Boemundi.» At ille cujus esset rogitans, cum didicisset, quia Sancti Egidii comitis, deposuit illud, comitique restituit. Petitoque Boemundi et accepto, securitatem pariter accepit, ut de his qui in oppido secum erant, si qui [Col. 0773D] nostrae fidei jungi vellent, cum ipso Boemundo copiam remanendi haberent; sin alias, absque ullo sui ipsorum incommodo recederent. Ad jura itaque Boemundi concedente castello, et ex ejus officio ad oppidi custodiam hominibus inductis, post paucos dies baptisma suscepit is, qui castrum reddiderat, et cum eo si quis Christiano nomini communicare maluerat. Si qui suis haerere legibus voluerunt, et propria super isto libertate potiti sunt; et usque in Sarracenorum terram, ipsius Boemundi commeatu, educti sunt.
[X.] Hoc bellum, quarto Kal. Julii, in suae passionis vigilia Petrus et Paulus egerunt, ejus urbis miseriae condolentes, et novorum civium exitia non [Col. 0774A] ferentes, qui eas eliminaverant quae templum Dei Sanctum attaminaverant gentes. Ipsi namque miserescere jure debuerant quam utrique praedicando docuerant. In ecclesiis plane stabula constituebantur equorum, et in parte ipsius majoris basilicae Beati Petri, Mathomi sui erexerant domum. Victi denique hostes cum hac illacque diffugerent, montes ac valles, rura ac nemora, calles et avia quibusdam semivivis, aliis mortuis, sauciis innumeris opplebantur. Repentina ergo Dei miseratione respecti, diuturnae famis calamitatem celeri felicitate mutarunt, ut ubi duobus pridem solidis ovum vendebatur, bos vix denariis duodecim distraheretur, et ut brevi omnia fine claudam, ubi inediae rabies incesserat, ibi tanta pecuniarum omniumque victualium ubertas [Col. 0774B] accessit ut subita emersione passim exoriri videretur omnis plenitudo rei, et aperuisse putaretur Dominus cataractas coeli. Tanta tentoriorum numerositas exstitit, ut cum quique nostrorum tabernacula diripuissent, ditatis omnibus, jamque praedarum sarcinas fastidientibus, vix invenirentur qui raperent. Nec paupere occupante rem quamlibet ditior ullus superveniens violentiam inferebat, sed alter alteri sine contentione cedebat.
420 [XI.] Antiochiam imperatori offerunt duces Christiani. —Post haec principes nostri, dux Godefridus Sancti Egidii comes, Boemundus, Northmanniae comes, Robertusque Flandrensis, et caeteri omnes, acto pariter consilio, Hugonem Magnum, et [Col. 0774C] Balduinum comitem de Montibus, pluresque alios illustris nominis viros, ad imperatorem dirigunt, ut urbem Antiochenam reciperet, et quae nostris fuerat pactus expleret. Iere siquidem, sed postmodum ad eos a quibus missi fuerant reditum distulere. Quodam enim in loco consecuti a Turcis, quibus equi ad manum fuere, elapsi sunt, quibus procul, aut captivi abducti, aut ferro finem sortiti sunt. Comes de Montibus, cui infortunio succubuerit, adhuc nobis minine certum est. Hugo autem Magnus, quare reditum suum detrectare voluerit haec aliquibus videtur occasio. Cum esset alias strenuitatis immensae, in procurandis tamen his, quae usibus tanti hominis sufficientia crederentur, minus se sollicitum exhibebat, [Col. 0774D] et ideo vir honestissime delicatus, inter eos, qui aut tenaciores erant, aut in his contrahendis acriores, quibus aut major erat vel in nullo secundus, egere timebat. Sed de ejus reditu, juste nemo queri debuit, qui postmodum, ad hoc idem postliminium faciens, martyris et optimi semper militis nomine insigniendus, occubuit.
[XII.] Agunt de Hierosolimitano itinere.—Diversae Raimundi incursiones in Turcos. —Denique non multo post, tractatum est quomodo Hierosolymitani itineris, pro quo tanta tulerant intentio consequeretur effectum, idemque populus, qui ad id desiderantissime aspirabat, qualiter interim regeretur, donec ad rem esset ventum. Perpenderant plane proceres, quia inter eundem multa aestivo tempore [Col. 0775A] inaquositas habeatur: et idcirco, ad Kal. usque Novembris differenda profectio judicatur. Interim ergo assentientibus huic consilio cunctis, seniores exercitus per urbes et oppida, sibi ad invicem distributa et acquisita, se dividunt, et ubique per subjectos sibi populos, a praeconibus celebrari praecipiunt, quatenus si quis eorum egeret, sub donativi pactione potentioribus adhaereret. Fuit inter alios vir equestris ordinis, armorumque exercitio summopere praeminens, de primoribus comitis Sancti Egidii necessariis existens, Raimundus nomine, cognomento Pilitus, cui et militum et peditum plurimi sese contulere. Huic itaque, et pro sui munificentia, et pro ingenita industria, multis applicitis, conflato non exiguo exercitu, itur in Sarracenorum terram, [Col. 0775B] castrumque aggrediuntur quod dicunt Talamaniam. Oppidani vero idem, cum essent Syri, a praefato sunt viro propria statim deditione recepti. Quo intra idipsum municipium octo commorante diebus, nuntiatur eidem haud procul inde haberi castrum Sarracenorum, innumerabili vulgo frequentissimum. Ad hoc irrumpendum dum rapidissimo ferrentur assultu, Deo penetrante, subigitur. Habitatoribus ergo correptis, qui Christiana sacramenta suscipere acquieverunt, servati sunt incolumes: qui detrectavere, necantur.
His explicitis, Deo gratias redhibentes Talamaniam revertuntur, et tertia die inde digressi, ferocissimam munimentis, ac variarum gentium coactione superbam civitatem, vocabulo Marram expetunt. [Col. 0775C] Haec praelibato contigua erat praesidio, in quam a circumjacentibus castris ac urbibus praecipue ab Aleph, Sarracenorum Turcorumque sentina confluxerat. Quibus phalanga gentilium obviam dimicatura processit; nostrique se aestimantes cum eis posse pro more bello decernere, cita illorum sunt tergiversatione decepti. Attamen hostes idem, creberrime prodeuntes, non desistebant lacessere nostros. Tota itaque dies, utrarumque partium vicariis incursibus recursibusque occupata subducitur. Acerrimus ergo nostros cum decoqueret aestus; et inusitata ariditate sitis quorumque interiora fatiscerent, remedio nullatenus suppetente, voluerunt ea nocte juxta eamdem urbem tentoria ponere. [Col. 0775D] Civitatenses autem cum subintellexissent nostros aliqua ex parte nutare, Syri enim primi de fuga coeperunt agere, acrius eis ex eorum facti propensa pusillanimitate feroces, jam non verentur insistere. Qua irruptione vexati, animas Deo, studio pietatis extrusas quam plurimi reddiderunt. Haec finalis eorumdem dies, quinto Julii mensis die facta dignoscitur. Residui autem Franci Talamaniam regressi, cum suo duce Raimundo plurimis desedere diebus ibidem. Antiochiae vero commanentes, multa se tranquillitate opulentiaque gerebant.
[XIII.] Aimarus Podiensis episcopus migrat e vita. —Sed hanc eorum serenitatem, occulta, qua nescimus, dispensatione, obscurissimo confestim turbavit [Col. 0776A] nubilo Deus. Is enim qui eos rexerat, qui interius exteriusque eos piissime foverat, vir Deo saeculoque spectabilis, Podiensis episcopus Aimarus, aegritudinem incidit, piique sudoris labores, perpetuae requietionis sabbatismo detergere ei Omnipotens largissima miseratione disposuit. In ea itaque, quae vocatur ad Vincula sancti Petri, festivitate decessit, eumque cui regni coelorum claves, ac solutionum pertinent potestates et absolutorem reperit, 421 januarumque coelestium introductorem commeruit. Oboritur illico in Christi universo exercitu, acerbissimi doloris tristitiaeque nimietas, et dum frequentes misericordissimi hominis beneficentias, cujuslibet ordinis sexus et aetatis quisque recenset, inconsolabiliter, dum nulla praestolatur [Col. 0776B] remedia, moeret. Tanta ad ejus funus, tamque praecordialis ipsorum principum conclamatio fuit ac si generalis interitus denuntiaretur illis. Tantum ad ejus nec dum sepulti feretrum, ab omni illa, cui paterne praefuerat, gente pecuniarum oblatum est, quantum uspiam gentium ad altaria quaelibet, sub tantumdem spatio temporis deferri, non vidit, ut arbitror, ullus. Quae quidem pauperibus statim pro ipsius anima tota sunt dilargiti. Horum namque, dum adviveret, gesserat, tanta sollicitudine curam ut divitibus id prae omnibus in dies duceret inculcandum, quatenus egenos diligerent, eorumque misericordiis insisterent, ipsos asserens suae ipsorum vitae custodiam.
De egenorum sublevandis miseriis egregia Aimari [Col. 0776C] dicta. —« [Col. 0775D] Desunt in ms. Remensi Aimari dicta. Judicium, inquiens, sine misericordia ei qui non fecerit misericordiam. Nisi enim minoribus vestris, tamen naturae consortio comparandis, humanitatis sinum praestiteritis, ea quae vobis et illis non dispariter a Deo creata, a vobis tamen inaequaliter correpta noscuntur, non eis communicaveritis, divinae procul dubio vobis ostium misericordiae percludetis. Hos, inquam, quorum reficimini gratia, aliquibus bonorum vestrorum particulis refovete, certi, quia sicut ipsi temporaliter sine vobis, ita vos sine illis non potestis in sempiternum vivere.»
Haec hisque similia vir mirabilis, crebris orationibus eis ingerens, memorabat.
[XIV.] Raymundus S. Aegidii comes Albaram urbem occupavit, cui episcopum praefici curavit. —Igitur Raimundus Sancti Egidii comes Sarracenorum provincias intrat, et ad quamdam urbem quae appellatur Albara exercitum ductat, quam, ubi ei manus admovit, continuo eam coepit, et omnes, quos ibidem reperit, Sarracenos mulieresque peremit. Quam continuo subactam, fidelibus, ut potuit, colonis instaurat, consultisque prudentibus viris, episcopum eidem urbi censuit ordinandum, qui paulatim ethnicos, Christi fidei documentis imbueret, et in fanis ipsorum, repurgio primum adhibito, pietatis ministeria [Col. 0777A] ac regenerationis mysteria dispensaret. Virum igitur aetate habilem, scientia praedicabilem eligunt; eumque Antiochiam consecrationis gratia ducunt. Qui institutus antistes, Hierosolymitanae profectionis persecutionem non idcirco neglexit; sed instituto quodam, qui se ad id officii ultro obtulerat, ad custodiam praesidii urbis praefecto, cum aliis perrexit. Is, valde insolita ibi usus audacia, paucissimis, quia censuum ita tenuitas exigebat, sibi comitibus ascitis, civitatis asservare coeperat arcem. Et quia Sarracenis idem locus jam fiebat infrequens, rarissimi qui remanserant gentiles ejus juri se mancipant, eique reditus, tantum ut vitam sibi concederet, de proprio labore ministrant.
[XV.] Disceptatio de Antiochenae urbis dominio [Col. 0777B] Boemundum inter et Raymundum. —Praeterea Antiochenis plurima fortuna undecunque florentibus, Omnium Sanctorum dies festivitatis instabat, quo terminus iterandae expeditionis praestitutus fuerat, cum ecce principes, sui non immemores propositi, apud Antiochiam pariter coiere, consiliumque ab alterutris quaerere coepere, quatenus, cujus causa venerant, iter quirent ocius expedire. At Boemundus, antequam Dominica militia motum faceret, super ea quam sibi pacti fuerant civitatis habuit redditione tractatum; sed Sancti Egidii comes nullatenus Boemundo praebebat assensum, dum veretur illud quod imperatori fecerat sacramentum. Quapropter proceres, inter utrosque medii incedentes, in Beati Petri ecclesia saepius glomerantur. Referebat Boemundus [Col. 0777C] urbe sibi a Pyrro prodita, omnium ex ea partes, ipsorum principum sibi largitione, concessas. Sancti Egidiensis econtra refert quia jurejurando astruxerat Constantinopolitano principi restituendam civitatem, salva persolutione pactorum sibi, et hoc totum factum ex consilio Boemundi. Interea pontifices, qui altercationi dirimendae institerant, cum Godefrido duce Flandrensi atque Northmannico comitibus advocatis, caeterisque senibus additis, seorsum oratione cujusque audita, se segregant, ut ventilata, ex collatione causarum, sententia, judicium proferre deberent. Sed perpensis queritantium dictis, quasi neutri super isto faverent, cum ad conventus frequentiam revertissent, dum ad invicem tantos viros irritare verentur, judicium distulerunt.
[Col. 0777D] Quod ex industria factum comes ipse comperiens, «Ne, inquit, contentio praesens Christi fidelibus generet turbam, sepulcrique Dominici videatur protelata libertas, ne cupiditatis naevo, parte ex aliqua notabiles aestimemur, parium meorum, praesentium principum, sententiae me fauturum profiteor; salvo eo quod me Constantinopolitano principi spopondisse invitum vos, qui adestis, fratres et domini, scitis.» Nec mora, Boemundus et ipse hujusmodi dictis assensit. Ambo ergo, omni jam lite submota, dextras, fide media, episcoporum in manibus praebent, constantissime asseverantes quod nullo modo 422 Dei militia eorum deinceps jurgiis turbaretur. Boemundus itaque sumpto consilio castrum de montanis, viris [Col. 0778A] victualibusque communit. Comes itidem S. Egidii cum suis consilium communicat, quatenus palatium Cassiani quem patrio vocabulo Admiravisum vocitant, et turrim quae portae praeeminebat pontis, ex parte videlicet portus Sancti Simeonis, stipendiis largioribus inferciat.
[XVI.] Antiochenae civitatis descriptio. Pontifex patriarchatus honore insignis. Sub se centum quinquaginta tres episcopos habet.—Spatio octo mensium et diei unius obsessa fuerat Antiochia. De infelici Pyrri nece. —Antiochena civitas incomparabiliter est decora, nulli aedificiorum majestate secunda, situ placens, aere impassibili, vinearum fertilis, territorii ubertate fecunda. Ab oriente, quatuor montanorum [Col. 0778B] proceritate procingitur, ab occidentali plaga, fluminis cujusdam, sacrae paginae non incogniti (IV Reg. V, 12) , quod Pharphar dicitur, piscium feracissimis undis propter muros alluitur. In altiori montium, castellum miraculo dignum praeeminet; sed impenetrabili securitate praestantius; inferius, civitas plenissima gloriarum, et veteris pompae monimentis adhuc superba nobilibus, trecentas et sexaginta ecclesias suis cingens ambitibus. Pontifex urbis, ex apostolica successione, patriarchii honore insignis, centum quinquaginta trium episcoporum sibi appendicium privilegio promovetur. Gemino est civitas circumdata muro, altero quidem mediocri, altero autem incredibiliter lato, et praeter solitum procero, saxisque exstructo majestate enormibus [Col. 0778C] circumpositis eidem quadringentis quinquaginta turribus. Refert Hieronymus in quinto explanationis in Isaiam libro, urbem Reblata, in qua rex Nabuchodonosor regis Sedechiae oculos eruit, et filios ejus occidit, hanc esse Antiochiam. Fertur vero eam ab illo antiquiore Antiocho, cujus potentiae plurima monimenta supersunt, suscitatam, et quinquaginta subjectorum regum, quos et municipales ejus astruunt, cooperationibus, tanta praesidiorum eminentia, tanta aedium varietate compositam. Quod quidem falsum est, cum ipse Pompeius Trogus verissime a Seleucho referat rege, sub paterno nomine institutam, et ab ipso deinde vel sequentibus regibus auctam, sicut sub matris Laodices nomine, condidit [Col. 0778D] et Laodiciam, ex proprio, Seleuciam. Huic obsidendae quarumcunque machinarum balistarumve tormenta nil poterant, et nisi proditio Pyrri obsessoribus adfuisset, imo Deus per quos voluit adjuvisset, incassum Francica magnanimitas famem caeterarumque miseriarum ibidem detrimenta tulisset. Istic desederunt nostri civitatem urgentes obsessam per octo menses unumque diem. [XVII.] Postmodum vero et ipsi fuere conclusi per tres hebdomadas, innumerabilium gentilium confluente frequentia, et superatis demum ipsis, item illic deguerunt per quinque mensium octoque dierum spatia, cum plebs eadem a suis principibus Hierosolymam sollicitatur itura. Sed quia praefati Pyrri memoria mihi videtur deinceps non habitura locum, [Col. 0779A] quem finem habuerit intimandum. Christianitatem plane susceptis sacramentis professus fuerat Boemundus, sacro in lavacro, ex suscipiente nomen acceperat, Hierosolymitanae obsidioni comes nostris ac cooperator exstiterat, eaque capta Antiochiam redierat. Ubi cum praeconium emisisset, quatenus, quicunque in urbe urbisque vicinia, Christianus egeret, secum in patriam remotiorem, ubi multas haberet possessiones, veniret, pollicens quod praeclaris muneribus quemque ditaret, hac spe vulgus conflavit sibi immodicum, et in suam, uti dixerat, regionem fertur abduxisse deceptum. Qui cum ad sua oppida devenisset, partem militiae sese comitantis hos exsilio, illos morti prodidit, et nisi ad alios, quorum numerositas extra castrum fuerat [Col. 0779B] hospitata, verbum de proditione venisset, fugaque miserabili aut elabi, aut delitescere licuisset, universorum libertas, aut gladio aut captivitate periisset. Ibi prorsus, Christianitate deserta, veteris luxuriae et gentilitatis inquinamenta resumpsit. Nec id injuria. Si enim Pyrrus Graece, rufus est Latine, et infidelitatis nota rufis inuritur; isdem ergo a sua minime linea exorbitasse probatur.
[XVIII.] Marram oppugnat Boemundus. —Igitur Raimundus Sancti Egidii comes suum ab Antiochia exegit exercitum, cum jam properaret November ad exitum, et duabus civitatibus inter eumdem, Rugia videlicet et Albara transmissis, quarto demum die, [Col. 0779C] finem faciente Novembri, Marram pervenit ad urbem. In quam copia ingens Sarracenorum, Turcorum Arabumque confluxerat, quam comes postridie quam venerat, exertis omnino viribus aggredi parat. Nec mora, Boemundus cum exercitu comitem persecutus, quadam die Dominica propter castra deposuit [ al., posuit]. In crastinum tanta ad urbis muros animositate concurrunt, ut haererent parietibus scalae, murosque sub ipsos niterentur gradibus. At civitatenses, penitus expertes ignaviae, tanta instantia restitere ut nihil nostrorum ea die valeret molimen efficere. Tum Sancti Egidii comes, suos cassum laborem cernens 423 insumere, castrum quoddam ligneum, multi laboris ac proceritatis, suis mandat erigere, quae machina quatuor vehebatur rotis, in cujus summitate [Col. 0779D] militum multitudo constiterat, subter vero, armata militia muro eam civitatis, juxta quamdam turrim, magnis impulsibus admovebat. Econtra urbani baleare celeriter aedificant instrumentum, quo jactis ingentibus saxis nitebantur debilitare castellum, in tantum ut frequens lapidum ictus, et machinae damnum, et nostris minaretur interitum. Injectis quoque Graecis ignibus, super phalam moliebantur incendium; sed eorum Deus super isto fefellit annisum.
Acerrimus conflictus. —Eminebat ergo aedificium muro urbis; et inter has partium collisiones, animos pugnantium ululantis tubae tumultus exciverat. Interea milites ex nostris quidam superius phalae [Col. 0780A] ejusdem obtinentes solarium, Guilelmus videlicet de Montepislerio, aliique quamplurimi, maximis illos, qui in moenibus propugnabant, concutiebant saxis, in tantum ut clypeo plerumque percusso, et clypeus et clypei dominus jam inutiles prorsus devolverentur a muro. Quidam autem hamos in hastilibus ferreos habentes, Sarracenos propugnacula defensantes obuncare et ad se corripere nitebantur. Is hinc et inde conflictus vix vespertinis ad tempus omittitur horis. A tergo itaque castri, presbyteri, clerici ac monachi sacris, pro suo quisque gradu, vestibus adornati, pro instanti negotio Deum attentissime precabantur, quatenus gentilitati vires adimeret, fidei propagatoribus adaugeret. Altrinsecus e regione machinae alii milites, scalis positis moenibus imminebant. [Col. 0780B] Nec paganos detinebat inertia, quin eos rabidissima ferocitate depellerent. At Guilferius quidam, eorum rebellionis impatiens, murum primus cum manu quidem, sed valde parva, conscendit. Illico civitatenses tanto ejus praesumptores audaciae furore pervadunt, spiculis eos ac sagittis urgendo, ut aliqui, ipsorum irruptione perterriti, sese de muro demitterent. Pars vero quae remanserat tandiu inter hostium jacula constitit, tandiu, cedere dedignata, eorum violentias armorum industria retudit, donec qui subter erant murum suffoderent. Mox itaque ut urbani muri se conspiciunt suffossione damnatos, solius fugae jam praesidio innitentes, ad urbis interiora concedunt. Dies erat, quo haec geri contigerat, Sabbatum, cum peteret jam sol declivis occiduum, [Col. 0780C] explicato Decembri undecim promotione dierum.
Confestim per interpretem Boemundus Sarracenorum primores aggreditur, quatenus cum propriis militibus, parvulis ac mulieribus, omni pariter contracta substantia, intra quoddam sese palatium, quod erat supra urbis portam, cohiberent, spondens quod eis vitam omnino protegeret, sua suosque defenderet. Hoc modo civitate obtenta, quidquid in foveis reperere, vel domibus, hoc suis quique proprietatibus asciverunt. Facto denique, exacta nocte, crepusculo, si quem gentilium reperiri contigerat, discurrens ubique nostrorum turba mactabat. Nulla civitatis portio vel minima fuerat, quae Sarracenorum caede vacaret, nec angiporta urbis jam pervia [Col. 0780D] esse quibant, quia cadavera paganorum publicos calles opplebant. At Boemundus eos qui se memorato palatio, uti ipse jussit, intruserant, pervasit, quae habebant abstulit; alios morti addixit, alios Antiochiam ductos vendi jussit. Mense autem integro, quaternisque diebus, hic Franci fecere moram.
Ibi quidam ex nostris, dum aliquibus, imo omnibus necessariis indigent, nullis quae direptioni suae forent apta adjacentibus, mortuorum Sarracenorum ventribus temeratis, ausi sunt ipsorum intestina rimari, quia audierant aurum argentumque, ab eis in arcto positis, ob custodiam solere glutiri. Alii carnium frusta caedentes, ex ipsis coxisse et comedisse feruntur. Quod tamen tam rarum adeoque [Col. 0781A] latens exstiterit ut omnibus utrum idem fieri ullo modo potuisset pene dubium sit.
[XIX.] Boemundi et Raymundi simultas recalescit. —Interea Boemundus eam, quae inter se et comitem Sancti Egidii fuerat oborta simultas, penitus non omittens, dum sibi comes nullatenus cedit, iratus Antiochiam redit. Nec mora, comes directis ad praefatam urbem legatis, duci Godefrido, comiti Flandrensium, itidem et Northmannorum, denique Boemundo, Rugiae (civitas autem est memorata superius) colloquium indicit. Quibus suum accelerantibus adventum consilio generali tractatur, quatenus sic sibi concordibus animis unirentur, ut nequaquam ulterius expeditio Hierosolymitana moraretur. Reperitur [Col. 0781B] omnimodis concordiae Boemundus agendae acer et insolens, nisi suae faveat voluntati comes, Antiochiae parti cui dominabatur cedens; invenitur comes ad ista rigidior, obtendens quod imperatori praebuerat sacramentum. Hac ergo mentium in sese acerbitate divisi, Sancti Egidiensis ille Boemundus ac dux pariter, Antiochiam sunt reversi. Isdem rursus de palatii et castelli, quod portae pontis 424 urbis praeeminebat, custodia, militibus suis mandans, ad Marram, quam pridem ceperat remeavit. Attamen, non penitus rationis expers, et in sua pervicacia communia damna perpendens, dum pertinaciae ejus causa Dominici sepulcri cogitur differri libertas, tertio decimo infra Januarium die, vir egregius, nudipes, a Marra civitate progreditur, pervenitque [Col. 0781C] Caphardam, ibique triduo mansit. Illic Northmanniae comes, simultate deserta, illi conjungitur.
[XX.] Caesariensium rex cum nostris iniri foedus rogat. —Praeterea rex Caesariensium Sancti Egidiensi illi comiti frequenti legatione suaserat, quatenus secum solidae pactionem pacis iniret, spondens quod ubique imperii sui Christianis adjumenta praeberet, negotia ciborum, vestium et equorum, omniumque usui pertinentium non negaret. Hac nostri pollicitatione gavisi, juxta urbem eligunt tabernaculorum loca sortiri, Pharphar namque fluvius a civitatis moenibus haud longe praeterfluit; at rex urbis, prospecto tanto exercitu, non multum de talis contubernii propinquitate laetatus, aegre tulit, et [Col. 0781D] nisi ocius inde recederent, mercatum vetuit. In crastinum, duos cum nostris ex suis misit, qui eis vadum fluminis demonstrarent, eosque perducerent quo praedae aliquid diripere possent. Itaque ab eisdem, quaedam subter quoddam nostris oppidum vallis ostenditur, ubi animalium numerositate reperta, quinque ferme millia rapiuntur, frumenti, caeterorumque utilium plurima copia reperitur, e quibus ad integrum equitatus ille reficitur. Castrum quoque idem in jus comitis, sua ipsius deditione, trajicitur; aurum ex eo non modicum cum equis praebetur; nostrisque per omnia, quia nunquam eos laederent, securitas certa promittitur. Sederunt quinque diebus ibidem. Inde digressi, ad aliud devenere oppidum, quod a gente incolebatur Arabum, [Col. 0782A] circa quod ubi disposuere tentoria, dominus oppidi obviam processit, cum comite facta concordia.
Plures Christiani cepere urbes. —Denique properata deinceps motione castrorum, quamdam pulcherrimam civitatem, vocabulo Kephaliam, omnibus opulentam bonis attingunt, in quadam valle positam. At habitatores, Francos ubi advenisse comperiunt, urbem deserunt, alimentorum plenitudine refertis domibus, cum et horti passim exuberarent fructibus, solas sibi salutes subterfugio tueri eligunt. Tertio a praefata discesserunt urbe die, arduaque nimis, et scrupea montana conscendunt, et ad aliam deinceps vallem, non minori, quam ubi Kephalia erat, fertilitate vividam, iterato descendunt, ibique quindecim ferme diebus, substantia [Col. 0782B] jucundati uberiore, sese reficiunt. His quoque contiguum locis quoddam Francis nuntiatur fore castellum; ad id confluxerat multa nimis frequentia paganorum. Quod nostri cum rapidissima obsidione cinxissent, praesto erat ut subigerent, cum ecce oppidani non paucas armentorum copias illis objiciunt, talique lenocinio ut ab obsidione desistant eos ad tempus illiciunt. At summo diluculo admoventes nostri tentoria castro, illud obsidere proponunt. Quem eorum conatum ubi gens pagana persensit, celeri fuga recedunt, vacuumque oppidum derelinquunt. Ingreditur Christiana militia, proflua inibi frumenti, vini, farinae ac olei inesse deprehenditur exuberantia, et si qua fuissent necessaria.
Regi Tripolitano pacem negant Christiani ni Christo [Col. 0782C] det nomen. —Illic tota affectione, Purificationis beatae Mariae festa coluerunt. Illic etiam Camelae civitatis regis legatos exceperunt. Rex plane idem comiti equos, aurum, argentumque sequestra legatione paciscitur, pollicitus quod Christianos in nullo offenderet, sed debitam eis reverentiam exhiberet. Rex etiam Tripolitanus comiti mandat, quod gratanter, si velit, cum eo pactum ineat, directis eidem decem equis, quatuor mulis, et auro non modico. Comes vero ait, nullatenus se cum eo pacifice acturum, nisi fidei nostrae sacramenta susciperet.
Egrediuntur de valle, quam superius memoravi, uberrima; et ad praesidium natura munitissimum, in rupis supremo positum, quod dicitur Archas, [Col. 0782D] Februariis Idibus, cum esset secunda feria devenerunt, viciniamque municipii tensis papilonibus occupaverunt. Quod quidem innumerabilis infercierat multitudo paganorum, Turcorum videlicet, Sarracenorum et Arabum, qui praeter originis munimentum, fortius illud omnimodis sua pluralitate reddiderant. Contigit ibidem, quatuordecim ex Christiano exercitu viros equites contra Tripolim urbem, quae fuerat illi propinqua castello procedere non ob aliud, si non fallor, nisi ut valerent quidpiam esui commodum sibi contrahere. Hi, inquam, quatuor decim cum essent, sexaginta circiter Turcos, aliis etiam comitantibus reperere. Qui prae se homines ac animalia, quae praedati fuerant, plusquam mille quinquaginta deducerent. Qui, sponsionis Dominicae [Col. 0783A] ipsis exsecutores effectibus, quod «duo fugarent decem millia, et unus mille (Deut. XXXII, 30) ,» exsculpto piis in mentibus crucis signo, Deo annitente, incredibili eos audacia subigunt, senos ex his perimunt, equos totidem comprehendunt.
Tortosa urbe potiuntur Christiani. —Porro de Sancti Egidiani comitis equitatu, Raimundus ille, cujus probitas in hoc opusculo crebram exigit mentionem, quem Pilitum cognominari diximus, vir animi acrimonia et armorum industria vehementer 425 egregius, cum alio quodam cognomini viro, qui erat vicecomes officio, Tortosam civitatem expetunt; et primo eam assultu, quem ferocissime intulerunt, non minimum ejus loci indigenas terruerunt. Hic, pro sui munimento, quod plurimum [Col. 0783B] videbatur, gentilium incredibilis populositas, muscarum ad instar, influxerat. Nocte sequenti in quamdam civitatis plagam hospitaturi, imo tentoria fixuri divertunt; focos sine numero per excubias, ac si universus Francorum adforet hostis, instituunt. Expavit et concidit extrema desperatione gentilitas, perpendensque se non posse scuto propriam tueri salutem, censet ad ultimum evitandam quoquo modo vel pedibus mortem. Noctu itaque silenter elapsi, civitatem, totius opulentiae fortunis infertam, vacuam omni habitatore relinquunt, pii, inquam, Scripturae illius impletores: «Quia pellem pro pelle, et cuncta quae habet homo dabit pro anima sua (Job II, 4) .» Haec civitas quam optimum suo in suburbio, utpote secus mare constituta, habet [Col. 0783C] portum. Postridie conveniunt nostri, totis pervasuri viribus urbem; sed in ipso congrediendi molimine prorsus inanem repererunt ab homine. Introeuntes igitur eam, tandiu ibidem deguerunt, donec ad obsidendum municipium, quod supra intulimus, Archas, exinde processerunt. Est autem alia quaedam urbi isti contigua civitas, quae Maraclea vocatur. At ille, qui ei praeerat, quem et Admiravisum appellant, nec mora, cum nostris foedus inire parat.
[XXI]. Castellum Archas obsidetur. —Interea dux Godefridus, Boemundus, comesque Flandrensis, Laodiciam pariter attigere. Sed Boemundus, amicae [Col. 0783D] sibi Antiochiae divisionis impatiens, a praefatorum contubernio disparatus, remeavit ad illam. Ipsi vero pari animo contendunt civitatem quamdam obsidere Gibellum, sic enim vocabatur. Ad Sancti autem Egidii comitem Raimundum hujusmodi rumor accessit quod gentilitatis adauctae vulgus enormiter ingens, contra se praelia destinassent. Qui, propere compellatis militiae quam habebat universae proceribus, eos quidnam opus esset facto consuluit. Cui senatus ille intulit nil se utilius huic negotio aestimare quam consortes Dominici itineris, et alios sibi comites in adjutorium convocare. Consuluit denique consilium, mox opus explicuit. Principibus itaque, duci videlicet Godefrido, Flandrensique Roberto, [Col. 0784A] postquam sui comparis fuit comperta necessitas, cum eo, qui Gibello civitati praeerat, acceptis magnificis equorum aurique muneribus, iniere foedera, et adminiculum praestituri, convenerunt ad comitem, quam obsidere coeperant urbe dimissa. Exspectationem autem eorumdem belli gerendi, rumigera frustravit opinio. Unde pariter conspirati Archas castellum repetere deliberarunt. Ubi cum obstinatis contra idipsum animis desedissent, non multo post Tripolitanos moto exercitu invisere gestierunt, repereruntque, in sui providentia positos, pro moenibus ipsius urbis hostilem manipulum, Turcorum videlicet, Sarracenorum ac Arabum. Quibus nostri debita animadversione pervasis, ad supremum fugae illico compulere remedium.
[Col. 0784B] Ibi tanta ipsius urbis nobilium, non modo caedes exstitit, sed ac si e pecoribus, carnificium, ut etiam unda fluminis, quod civitati influit, mistim fuso cruore ruberet, et tali commaculata sanie, quaelibet eorum cisterna sorderet. Ex quo eorum mentibus oboriri mox contigit ferale justitium, tantique timoris aculei animos compressere superstitum ut ipsorum nullus, cujuspiam causa negotii, praesumeret extra civitatis muros attentare vel exitum. Postero die progrediuntur nostri ultra quamdam vallem, quae vocatur Desen, in quam et die tertio post captam Befaliam [ al., Cephaliam] venisse eos superius diximus, eamque uberrimam reperisse, et quindecim diebus in illa mansisse, et inventis illic bobus, asinis et ovibus, et multis animalibus, [Col. 0784C] camelorum etiam tribus millibus, rediere cum gaudio, copiosas de his omnibus praedas agentes. Castrum itaque idem tribus mensibus, die minus una, continuis obsedere. Ibique egere Pascha Dominicum quarto Idus Aprilis. Interim ergo dum obsidionis mora hos detinet, classis ipsorum quae deferendis consueverat victibus inservire, cuidam sibi contiguo portui allabitur, comportans negotia non parva frumenti ac vini, carnis et casei, hordei ac olei, ex quo plurima expeditionem Dominicam opulentia reparavit. Licet autem nullam ibidem penuriam eos pati contigerit, tandiu tamen inutilem, super tantilla re, insumpsisse laborem, sani modum mihi videtur excessisse consilii.
[Col. 0784D] [XXII.] Lancea Dominica in dubium revocatur. —Post mortem plane viri admirabilis Podiensis episcopi, qui amore pastorali ac rigore, omnium sibi invicem animos, concordiae ac unanimitatis visco, devinxerat, coepere inter principes simultates aliquoties ac insolentiae oboriri, apud mediocres praeterea et vulgares, licentiae, quas non omnino deceret haberi, ut veteris historiae 426 dictum: «Quia videlicet rex non esset in Israel, sed quod cuique in oculis suis bonum videretur agebat (Jud. XVII, 16) ;» aliquando putaretur impleri. Etsi enim pontifices illic alii, glorioso illo homine, qui eorum specialis pater et dux fuerat deputatus, obeunte, remanserant, non tanti pendebant tamen illos, praesertim cum meminissent se non eo his, quo illi uni fuerant jure commissos. [Col. 0785A] Dum ergo nemini singulariter parent, et universa inter eos aestimantur aequalia, fiebant saepius, dum vulgi libido praevalet, apud ipsos minus apta judicia. Unde accidit ut post Dominicae revelationem lanceae, quam defunctus antistes omnimoda devotione susceperat, foede nimium incredulitatis murmur emergeret, dicentibus quibusdam, quia non veraciter, sed praestigiose repererat, et non Dominicam sed lanceam qualemcunque praebuerat. Incipit itaque enormis plebeculae passim mussitare frequentia, et eos, qui crediderant, et venerari delegerant, verborum suorum sedulo corrumpunt fallacia. Rei repertae probationes exigunt, repertorem judiciis divinis addicunt. Compellitur ut dubiis vir ille fidem reddat; quae extorquentur ab ipso, [Col. 0785B] cogitur, solius eorum causa curandae infidelitatis, ut subeat. Ipso igitur imperante, rogi duo vix cubiti brevissimi spatio a se distantes instruuntur, multae a populis, rerum novarum cupidis, materiei strues ingeritur, ac utrarumque partium flamine confluentibus globis, inter ardentia ligna semita admodum angusta relinquitur. Deum ergo, qui veritas est, et praeter cujus nutum super hac re nil se egisse cognoscit, misericordem, miserabili, ut par erat, oratione compellat, et per opacum pyrae furentis tramitem tota vivacitate praetervolat, et per hunc ipsum callem mox rediit quo venerat.
Veritas comprobatur. —Aderat spectaculo huic, quae in procinctu morabatur tunc temporis, militiae occidentalis copia, et pro inusitati operis ausu, dubios, [Col. 0785C] diversis quique intentionum statibus, praestolabantur eventus. Facto denique, ut dixi, reditu, prodeuntem ab ignibus populorum ruentium infinitae phalanges excipiunt, et dum incolumem focos excessisse conspiciunt quasi de ejus aliqua, pro reliquiis retenturi, aut corpore aut vestibus, dum hinc et inde vellicant, hac illacque distendunt, ei, in tanto diripientium et impellentium constituto tumultu, animam extorserunt. Cum enim et timore et miraculo, hinc impendentis, nisi Deus propitiaretur, exitii, illinc subitae ereptionis, ut sic loquar, semianimis prosilisset ab ignibus, et vulgi undecunque pulsantis clauderetur incursibus, jam ex praeteritae anxietatis defatigatione tremulus, praefocari [Col. 0785D] valuerat haud difficulter spiritus. Exstincto itaque homine, multo deteriori ambage, coepit denuo lubricum et inconstans agitari vulgus; his ita, illis aliter, ignis judicium, quod vir ille subierat, evenisse jactantibus: his exustum, illis incolumem de flamma prodisse ferentibus; his adversus alios jurgantibus, et, quia hominem pro nihilo interemissent, improperantibus. Sed quocunque modo se sententia vulgaris egisset, illum gloriosum praesulem, omni sacrosanctam lanceam scimus veneratione complexum, adeo ut in eo ipso, quo reperta [Col. 0786A] fuerat, loco, sit ejusdem pontificis corpus ipso praecipiente sepultum. De his ita res sese habuit.
[XXIII.] Ansellus de Ribodimonte. —Porro, cum apud Archas diutina nostros incassum detineret obsidio, et castro in cujusdam rupis proeminente supremo, procul in imo vallis obsidentis exercitus tentoria considerent, Ansellus, qui de Ribodimonte cognominabatur (ejus enim castri, et aliarum magnarum opum dominus exstiterat), vir liberalis, omnino munificus, et in regenda militia mire industrius, difficultatem capiendi oppidi intuitus, moramque sessionis diuturnae non passus, ad jaciendos lapides phalaricarum nostros apparare instrumenta commonuit. Coeperant sane, longissimo cuniculorum ductu, turri in excelso positae suffossionis inferre [Col. 0786B] molimina, et aperta sustentantes tigillis et postibus tantopere aperienda scabendo quotidie insistebant ut etiam mulieres et optimorum quorumque uxores, festis diebus sinuatis vestibus sive palliolis, defossa egestaque conveherent. His qui in praesidio fuere compertis, nostrorum illico conatibus obstitere, non sine eorum discrimine, qui scrobibus efficiendis sese nitebantur ingerere. Et cum de turre subruenda universa opera cessisset frustra, tum Ansellus de balistarum apparatibus nostris commonitorium suggerere curavit. Quibus institutis, et crebra lapidum turrem missione vexantibus, ecce et obsessi similia e regione instaurant.
In obsessione Archas percussus Ansellus obiit in Domino. Quae gesta fuerant scriptis ad Manassem [Col. 0786C] archiepiscopum misit. —Machina itaque erecta et ingentia in nostros saxa torquente, ad maximum totius Francorum exercitus damnum Ansellus isdem aut primus aut inter primos ipse percutitur. Qui cum in Dominica militia fidelissime et irretractabiliter se ageret, inter caetera suae sagacitatis fideique potentis insignia, illud praeclarum et omnibus amantissimum litteratis exhibuit, quod cuncta quae in obsidione Nicaeae, et quae Romaniam Armeniamque peragrando, quae denique Antiochiam aggrediendo, capiendo, captam defensando nostri egere, qualiter per idem tempus contra Galapiae regem, contra Damascenum, Hierosolymitanum quoque, quem 427 et adulterum vocitat, conflixere, ad [Col. 0786D] Manassem, Remorum archiepiscopum, piae memoriae virum, qui ante hoc decessit ferme biennium, semel ac secundo directis apicibus, clarissime patefecit. Is etiam in testimonium, nobilem erga martyrem quem habebat, pii amoris, diem beati Quintini passionis annuum, coactis undecunque clericis, quo poterat honore, ibidem celebrari faciebat, ac celebrantibus xenia digna praebebat. Contigit ibidem et alios quamplurimos felix sumpsisse martyrium, et mortis sacrae compendio regna emeruisse coelorum.
[I.] Quanta Christianorum in Jerosolymitana expeditione fides et pietas. Obsidione Archas deserta petunt Jerosolymam. Pactionem cum rege Tripolitano conficiunt. —Fidei nostrae incentivum non minimum praebet quod Occidentalium labore fidelium Orientalis restauratur Ecclesia. Videmus praelia, Dei solius intentione piissima, quorum tota efferbuit martyrii amore militia, sine rege, sine principe, sola eis exstitit suae ipsorum salutis devotio praevia. Legimus, usque in Orientis suprema commigrasse, ob bellorum studia, Gallos, et Apollinis Delphici secreta rimatos, sacrisque ereptos aditis thesauros novimus paludibus Tolosanis injectos. Conflatas has omnes copias, principum tunc [Col. 0787B] temporis suorum exactione, comperimus, hic ne unum quidem a quolibet suo domino invitum renitentemque, compulsum abire audivimus. Hic, inter arma lacrymae, peccatorum confessiones, abrenuntiationes possessionum, uxorum aspernatio, filiorum fuga, praeeminet in mentibus omnium pro Dei amore, solius beatae mortis ambitio: hic, inquam, libet Deum pensare mirabilem, ut qui quondam, ad tormenta ferenda, animos martyrum pro invisibilium dilectione firmaverit, ipse nostris temporibus, quod a nemine sperari poterat, et dictum pro ridiculo habebatur, tantum praesentium contemptum rerum, etiam truculentorum cupidorumque cordibus hominum, indidit, per paucissimos homines tanta perfecit ut, laude eorum qui gessere posthabita, [Col. 0787C] Deum solummodo ea fecisse certum sit. Quod ex eo, evidenti probatione, patescit, quia quoties crebrescentibus victoriis insolentiam parturibant, seu adversus alterutros principes inflarentur, sive aliqua ipsos petulantia commaculari contingeret, illico eos prope nullos, et, ut ita dixerim, pecorum similes gentilitas inveniret, si quando, sui memores, poenitentia ducerentur, confestim solitis fortunis piisque proventibus redderentur. De his itaque spirituali solum desiderio coeptis patratisque praeliis, divina, quae a saeculo nunquam acciderit, tempora moderna insigniri virtute laetemur, nec Israelis carnalis pro ventrium plenitudine, bella miremur. Rex igitur Tripolitanus frequentibus nostros principes pulsare legationibus non cessabat, ut sese a castro amolirentur, [Col. 0787D] ac sibi confoederarentur. Quo primores exercitus comperto, dux videlicet Godefridus, Sancti Egidii comes Raimundus, comes uterque Robertus, Flandrensis atque Northmannicus, considerantesque provincias novis jam exuberare fructibus, iduato plane Martio, pridem satae jam mandibiles erant fabae, et vix ad medium promoto Aprili, polentas poterat praebere frumentum, perpenso [Col. 0788A] pariter terrae habitu, generaliter sibi commodum censent ut quorumque novorum suppetentibus copiis, Hierosolymitanum iter arriperent. Castri ergo obsidione deserta, sub ea, quam diximus, deliberatione Tripolim perveniunt, cum sexta esset feria, et tertiam decimam ageret Martius diem, ibique ternis egere diebus. Cum proceribus itaque nostris Tripolitanus ille facta pace conveniens, trecentos et his plures viros, quos ex nostris captos in vincla conjecerat, continuo solvit, hisque sic abeuntibus, quindecim Byzanteorum millia, ob commendationem gratiae, dilargitus, quindecim etiam equos, pretii optimi, pariter attribuit. Praebuit quoque et celeberrimum nostris negotium, equos, asinos, et omnia tantae militiae obiter usui futura proponens, [Col. 0788B] unde expeditio Dominica integerrime reficeretur ad praesens. Id denique, facto secum pacto, adjiciens, quia si imperatoris Babilonici bellum, quod frequens et maximum parari ferebatur, evincerent, si Jerosolymam caperent, Christianae sese confestim conditioni subjiceret, se suamque eis regionem addiceret.
Ab ea ergo urbe digressi, in secunda Maii mensis die transiere per horridam et angustam nocte dieque viam; castrum deinde, quod Bethlon vocabatur, attingunt: ad urbem deinceps juxta mare positam pervenientes, 428 quae dicitur Jebari, sitis anxietatem nimiae passi sunt, cui flumen, nec mora succedens, opportunum remedium praestitit, cui vocabulum erat Braim. Nocte igitur Ascensionis [Col. 0788C] Dominicae quemdam subiere montem, angustum omnimodis habentem callem, ubi vehementer extimuere, ne obvios hostes in illarum angustiarum exitibus haberent, sed, Deo providente, nemo eorum occursui sese fuit ausus ingerere. Milites plane qui praeierant nostri, liberam ab hostili incursu fecere viam. Demum itaque ad civitatem applicuere maritimam, quae appellatur Baruch: inde ad Sareptam, quondam Sidoniorum, sub muliere vidua Heliae pastione celebrem: dehinc ad aliam, quae dicitur Sur; postmodum ad Accaron, Palaestinorum aliquando metropolim, devenere.
In Ramatham episcopus constituitur. —Denique procedentes pervium, Caiphas vocabulo, habuere [Col. 0788D] castellum, donec ad insignem et ipsam Palaestinorum consequenter appulere Caesaream: ibique ternis diebus citra Maium exeuntem celebravere Pentecosten. Post haec ad eam, quam quidam Ramatham, origine Samuelis illustrem, aliqui scientiores curiosioresque locorum, Ramothgalaad asseverant, cujus obtinendae contentiones, Achab scelestissimum Syrorum Benadab rege superante, praecipitant, perveniunt: cujus habitatores, comperto supervenientium [Col. 0789A] Francorum rumore, fugerunt. Haec civitas, et si ullis vetustissimae memoriae monimentis esset eximia, universa tamen clarissimi martyris Georgii, quem illic sepultum asserunt, mihi videretur obnubilare praesentia. Reperitur ibidem, colonis recedentibus, victualium prope omnium opulentia grandis, et non paucis praebuit diebus generale subsidium exercitibus hospitandis. Ubi proceres, clerum et episcopos qui interesse poterant consulentes, cum favore eorum ipsi civitati eligendum taxavere pontificem. Cui collatis suarum rerum decimis, auro etiam argentoque ditarunt; equis animalibusque suffulciunt, quo sine difficili indigentia, sine summi gradus injuria, sese ageret cum sua familia. Ipse resedit cum omni, in commissa sibi urbe, tripudio, [Col. 0789B] de civitate tuenda, et de basilica potissimum regenda officialibusque Ecclesiae instituendis, principum qui hoc ob cultum amoremque martyris obnixe fieri petiverant obediturus imperio.
[II.] Jerusalem circumsident Christiani. —Et ecce ad illam quae tot penurias eis genuerat, tantam sitim ac famem tandiu et tam crebro pepererat, causa tot nuditatum, vigiliarum ac frigorum; indesinentis metus occasio, subeundae miseriae voluptuosissimum incentivum; ad appetitum mortis et vulneris illex: ad illam, inquam, mille desideriorum millibus affectatam, tantis, dum prospicitur, moeroribus ac jubilis inclamatam, tandem pervenere Jerusalem. De qua sicut de Dominici corporis mansoribus legitur: [Col. 0789C] «Quia manducaverunt et adoraverunt;» ita et de his dici potest, adoraverunt eam et expugnaverunt. Octavo itaque Junii Idus, cum tertia esset feria, mira animositate est obsessa civitas. A septentrionali igitur plaga, comes eam Robertus obsederat Northmannorum, juxta eam beati Stephani ecclesiam, ubi propter Filium hominis, quem a dextris Dei se vidisse clamaverat stantem, a Judaeis est obrutus imbre saxorum. Ab occidentali autem opponitur dux Godefridus comes Flandrensis, et Tancredus. A meridie obsedit eam comes Sancti Aegidii, in monte videlicet Sion, circa ecclesiam beatae Mariae Genitricis Domini; ubi Dominus cum suis ad coenam pridie quam pateretur, fertur discubuisse discipulis.
[Col. 0789D] Tertia ad urbem adventus eorum die, Raimundus ille, cujus in expeditione Dominica non minimum opuscula claruerunt, ille, inquam, quem Pilitum agnominabant, cum quodam suo cognomini, illustri itidem viro, aliisque quamplurimis longiuscule ab obsidionis loco processit, si quos forte hostium, uti erant soliti, oberrantes ad nostrorum insidias reperire contingeret. Et ecce, ducentorum ferme Arabum se eis intulit repente manipulus, quos Raimundus ut vidit, leonina feritate aggreditur, et tota eorum audacia, Deo eis insistente, subigitur. Plurimis itaque interemptis, captisque tricenis equis, laetam ad exercitum de claritate facinoris reportavere victoriam. Alterius ergo hebdomadae secunda illucescente [Col. 0790A] feria, tanta vi, tanta unanimitate pervaditur murus urbis exterior, ut si scalarum apparatus non deessent, Francorum continuo ditioni urbs pariter ac suburbana cessissent. Tota igitur antemuralis fortitudo irrumpitur, et per minoris ruinas, plenario jam patente progressu, ad majoris propugnacula muri, una quae affuerat scala porrigitur. Qua nostri milites quidam conscensa citissime, coepere praelia jam habere prae manibus: et ubi jactus defecerant, tota fiebat res lanceis et ensibus: defensores civitatis, et eorumdem obsessores ferro decernunt cominus. Occubuerunt itaque multi ex nostris, sed ex illis plures.
[III.] Sciendum autem quoniam haec ipsa civitas, cum adhuc Antiochia obsideretur, sub 429 regis ditione Persarum detinebatur a Turcis. [Col. 0790B] Porro Babylonicus imperator, cum, sicut superius retulimus, ad nostrum legatos exercitum direxisset, explorandi statum nostrorum solummodo id causa effecisse dignoscitur. Cum enim dirissima Christianam militiam indigentia profligari conspicerent, et optimates quosque, deficientibus equis, factos jam pedites comperissent, nostra omnia vilipendere, nec quidquam novarum moliri rerum contra Turcos, quos potissimum patiebantur infensos, nostrorum qui contra eos exercebantur fiducia praesumpsere. Rex plane Persidis de Babylonico, quod usquequaque latissimum perhibebatur, imperio, multam usurpaverat portionem: sagaciorem enim habebat, bellorum industria, gentem. Comperto idem denique Babylonicus princeps quod Franci, imo per Francos, [Col. 0790C] Deus Antiochiam subegisset et Antiochiae pro moenibus, Curbaran ipsum cum tota Persarum superbia confudisset, sumpta confestim audacia, Turcis arma intulit; Jerosolymamque cui dominabantur obsedit. Qua, nescio vi aut aliqua confoederatione, recepta, in ipsa turri quae dicitur David et quam proprie dici putamus Sion, Turcorum plurimos, ad custodiam nescio an ad dominium dimisere: de quibus constat quia nostrorum neminem inter obsidendum penitus nocuere, soli arcis custodiae cui deputati fuerant pacifice intendere. Contra Sarracenos ergo nostri hujus belli commercium habuere.
[IV.] Summa rerum omnium indigentia afflictantur Christiani. —Igitur in ea obsidione, panes qui [Col. 0790D] emerentur reperiri non poterant, et per dies circiter denos hujus passim exstitit difficultas edulii: donec Deus nobis assisteret, allapsa portui Joppe nostri classe navigii. Parque fuit pressura sitis, adeo ut non modo ipsi tali miserabiliter fatiscerent incommodo; sed etiam equos suos cum caeteris jumentis, per sex millium spatia, procul potanda, deducerent, sub hostium circumcursantium timore nimio. Syloa nempe fons, ex Evangelici caeci retectione procognitus, qui a radicibus Sion montis emergit, ipsos alebat: quae aqua summa siquidem inter eos caritudine vendebatur. Postquam ergo missa legatio Joppen appulisse navigia nuntiavit, communicato seniores consilio, proponunt milites, quos ad tutelam navium ac hominum in navibus [Col. 0791A] positorum, ad portum debeant destinare. Summo itaque diluculo cum jam exprimeret tenuis aurora crepusculum, Raimundus, qui crebro a nobis sermone teritur, cum duobus aliis proceribus centum de domini sui Sancti Egidii comitis exercitu equites legit, et ad portum usque solita auctoritate procedit. E quibus triginta illico sese milites excepere, et digressi ab aliis, Turcos, Arabes, Sarracenos, septuaginta [ al., septingentos] circiter reperere quos nostrorum itus ac reditus direxerat aucupatum rex Babyloniae.
Quorum cuneo nostri, et si nimis impares numero, grandi animorum acrimonia invehuntur: sed tanta hostium virtus ac ferocitas exstitit, ut undique imminerent jam usque ad ipsorum perniciem nostris. [Col. 0791B] Unde et alterum de duobus illis proceribus Achardum vocabulo peremerunt, et aliquos ex pauperibus et ex peditibus honoratiores. Cum ergo ambirent nostros, et armis hinc et inde conclusos urgerent, et pene jam miserabili desperatione conciderent, venit qui Raimundo illi praedicto necessitatem quam sui comites paterentur, ediceret: «Quid tu, inquit, istic detineris, et milites? Ecce tui qui recens a te abierant, Turcorum, Sarracenorum et Arabum atrociter circumcinguntur examine; et nisi eis adminiculum ocius feras, morituros, nisi jam obierint indubie omnes in proximo scias. Vola igitur, propera, quia fateor, erit omnis tarda velocitas.» At Raimundus cum suo universo comitatu expeditius invisere locum quo haec agebantur accelerat, [Col. 0791C] sed in ipso certaminis apparatu non in armis, non in viribus, verum in Salvatoris fide suffragium sperat. At Gentilium, ubi Christi militiam Phalanga conspexit, duarum continuo acierum discrimina fecit; invocato itaque Altissimi praesidio, tanta nostri illis vehementia irruerunt, ut quisque hostem ad se versum properantem prosterneret. Considerantes ergo vires sese diu Christiani impetus non laturos, cessere pagani, et celeri fuga intolerandae consuluere formidini. At nostri eos rapida maturitate sequentes, per quatuor millium remotiora fugarunt: in tantum, ut cum ex eis plurimos peremissent, equos centum tresque pro victoriae signo reducerent. Verum occisis caeteris, cum unum [Col. 0791D] superstitem reliquissent, secum adduxerunt, a quo quaecunque apud hostes tractabantur, et quae princeps Babyloniorum facere contra nostros proposuerat, didicerunt.
[V.] Siti cruciantur. Commendatur ipsorum patientia. —Interea sitis insolentia horribiliter gravabatur exercitus, adeo ut coria boum bubalorumque suerent, in quibus deferebantur aquae per milliaria sex. Talibus utribus ad convehendas utebantur aquas, quae ex recentium tergorum humore exolidae, maximam miseriam inediae quibusdam intulerant, 430 in usum exercitus transire coactae, cum hordeaceo pane. Quanta tot virorum nobilium fauces et guttura cibarii panis illius rodebantur aspredine! quanta delicatos eorum stomachos putidorum laticum [Col. 0792A] putamus tortos acredine! Bone Deus! quid patientiarum inibi fuisse pensamus, ubi non immemores erant quique habitae quondam in patria dignitatis, quam condire fuerat solita non exiguae requies voluptatis, cum ea quae patiebantur nullius exterioris lenirent aut spes aut solatia quaestus, eosque in dies crudelissimorum laborum decoqueret aestus! Haec mea est sententia, haec unica: nunquam a saeculorum tales exstitisse principiis, qui pro sola exspectatione emolumenti spiritualis, tot corpora sua exposuere suppliciis. Urebant animos remotae adeo peregrinantium pignorum affectus, delectationes uxoriae, possessionum fastigia; et tamen ac si ibidem permansuri perpetuo, non desistebant a Christi prosequenda militia.
[VI.] Instat obsidioni sacra militia. —Sarraceni igitur circa fontes ac flumina jugibus instare insidiis; ubique locorum nostrorum caedibus inhiare; praedari, si qua contigisset occurrere; rapta sive animalia, seu quaelibet alia in cuniculos et spelaea abducere. Circa civitatem per exercitum in procinctu commanentem, famis sitisque atrox bacchabatur acerbitas; et hostium, hinc et inde vagantium rabidior detonabat circumquaque malignitas. At principes sacrae militiae, tantum incommodum, a tot tamque diversis hominibus tolerari vix diutius posse videntes, quibus machinis civitas expugnabilior putaretur conjiciunt, quatenus, pro quo tanta pertulerant, passi ac sepulti monumentis Salvatoris [Col. 0792C] adorandis interesse valerent. Praeter alia ergo instrumenta plurima, quibus aut muri per arietum illisiones labefactarentur, aut crebris balistarum jactibus turres concuterentur ac moenia, duo jubentur institui lignea castra, quae nos sumus soliti vocare phalas [ seu falas, hoc est turres ligneas]. Dux itaque Godefridus suum primus cum aliis convenientibus machinis aedificat castrum, et Sancti Egidii comes Raimundus, qui nulli se patiebatur esse secundum, ipse itidem instituit suum. Tum Sarraceni, dum machinas erigi, dum castra procedere, dum admoveri arcibus tormenta conspiciunt, muros et ipsi provehere, fulcire labentia, turrium summas insolita proceritate porrigere. Quae quidem universa, [Col. 0792D] cum maturarent explicare noctibus, interdiu de novitate operum nostris miraculum exhibebant. Ligna autem, de quibus nostri aut castra seu quasque machinas instruebant, convehebantur e remotiore provincia.
Perpendentes itaque exercitus Dominici proceres, cui urbis parti imbecillitas major inesset, cujusdam nocte Sabbati, castrum idem cum aliquibus machinis illo deportant. Ab orientali ergo parte summo ea diluculo eriguntur; primaque ac secunda tertiaque feria, his aptandis stabiliendisque insistunt. Comes etiam Sancti Egidii meridiana plaga suam instaurabat machinam. Dum ergo tanta obsidionis ferveret intentio, sitis tamen intolerandae omnium praecordia torrebat ariditas: in tantum ut pretio [Col. 0793A] unius nummi vel ad refocillandum, ut sic dixerim, nequaquam aqua sufficiens valeret haberi. Quarta demum ac quinta die, collatis unanimiter viribus, aggredi constituunt civitatem ex omni parte vallatam. At antequam haec fieret destinata pervasio, subjectis plebibus litanias indicunt pontifices atque presbyteri; jejunia, orationes ac eleemosynas praecipiunt celebrari. Memores igitur idem praesules Jericontini quondam casus, et quod Israelitae tubis aliquando clangentibus circumitu septeno, et sacrae archae circumlatione, diruerant perfidae moenia civitatis: cum multa spirituum et corporum contritione processiones agendo, sanctorum nomina flebiliter inclamando, nudipedalia exercendo, Jerusalem circumeunt; cum seniores, tum populi, superna implorando [Col. 0793B] subsidia, eidem necessitati concurrunt.
Christianorum conatus nil efficiunt. —His denique profundissimae studio humilitatis explicitis, accidit ut sexta occurreret feria, in qua cum vehementi civitatem impetissent instantia, et nulli prorsus effectui molimina communia valuissent; ecce totius militiae animis tantae desperationis stupor irrepsit, adeo universorum robur evanuit ut infortuniis elisa frequentibus quorumque generaliter audacissimorum corda conciderent. Audivi, testor Deum, a viris quibusdam veritate praeditis, qui illi divino interfuere procinctui, quia cum Christiana militia a civitatis moenibus expugnandis sine ullis reverterentur effectibus, videres optimos quosque equitum a murorum congressibus resilire, manus complodere, ejulatibus [Col. 0793C] diris obstrepere, et quasi a Deo jam omnimodis desererentur, ingemere. Est etiam mihi non inferiori 431 relatione compertum, Robertum Northmanniae comitem, Robertumque alterum Flandriarum principem junctis pariter convenisse moeroribus, et se cum fletibus uberrimis conclamasse miserrimos, quos suae adoratione crucis et visione, imo veneratione sepulcri tantopere Jesus Dominus judicaret indignos. At ea propinquante hora qua verus ille Jesus, qui secundo populum de Aegypti exegit ergastulo, in crucem sublatus creditur, dux Godefridus, et comes Eustachius frater ejus, qui e castro nullatenus propugnare destiterant, et muros inferius creberrima arietis illisione pulsabant; et [Col. 0793D] eos qui superne moenibus defensandis astabant lapidum jactibus, ac variis missilibus collatis, etiam hinc indeque praesto mucronibus, Sarracenos pro vitae patriaeque tuitione pugnaces urgebant.
[VII.] Demum civitatem Christiani vi et armis ingrediuntur per muros. —Interea Letaldus, ex equitibus quidam, tanti ausu et opinione facinoris per temporum succidua celebrandus, primus super muros civitatis insiliit, et maximo circumstantium stupore Gentilium, mentes felici hac ex praesumptione concussit. Ut ergo vir ille conscendit, quique juvenum Francicorum, quos pia jam dudum reddiderat illustriores audacia, sese proripiunt; et dum inferiores illi uni qui praecesserat, videri refugiunt, [Col. 0794A] murorum pariter suprema conscendunt. Quos etiam nominatim huic insererem paginae, nisi scirem post reditum tantorum eos flagitiorum ac scelerum infamiam incurrisse, ut de eorum expressionibus secundum judicium Dei nomen diligentium, videar non injuria tacuisse. Mox itaque ut Francos Sarraceni muris involasse conspiciunt, per muros ipsos, perque civitatem continuo fugam arripiunt. Illis denique cedentibus universis illico nostrorum ruit exercitus: aliis per foramina arietinis ictibus acta; quibusdam per machinarum influentibus fastigia. Fit introire nitentium admodum tunc pernitiosa celeritas, et dum quisque primus reperiri desiderat, mutua alter alterum compressione conculcat. Porro etiam circa ipsos quos Sarraceni obstruserant, [Col. 0794B] urbis portarum introitus, fraus adoperta scrobium, Sarracenis eisdem constat auctoribus: ubi multis intulit ipso periculum casus, excepto eo discrimine quod fecerat, dum impatienter influunt, angustus introitus. Paganos itaque fugientes Franci ferociter insequuntur, et obviis omnibus indifferenti caede mactatis, usque ad ipsum, quod dicebatur Salomonis templum, internecio potius quam pugna, per plateas et compita vicosque protenditur. Ubi et tanta exstitit humani cruoris effusio, ut procedentium prope talos irrigui sanguinis unda submergeret. Istac quidem res ea prosperitate processit.
[VIII.] Raimundus vero, Sanct.-Aegidianus utique ille comes, a meridiana plaga admovit exercitum: [Col. 0794C] ingens pariter machina rotis acta ferebatur ad murum, sed inter eam quae castellum dicebatur, machinam et murum fovea nimis alta patebat. At princeps, accelerato consilio, qualiter praeruptum illud valeat sine difficultate longa repleri, per exercitum jubetur praeconum voce cantari: quatenus qui in eamdem foveam trium esset portitor lapidum, unum se sciret denarium habiturum. Quae repletio, tridui spatio vix potuit exaequari, cum nec noctibus posset a coepto cessari. Oppleta in hunc modum fovea machinam illam exhibuere moenibus. Porro illi qui interius urbis defensandae curas assumpserant, non dico fortitudine, sed pertinacissima nostris rabie obsistebant, Graecorum, quos sic [Col. 0794D] vocabant, ignium saxorumque jactibus machinarum carpenta vexantes; quorum ictus atque molimina miro Franci ingenio multoties fefellerunt. A parte interea orientali civitate, uti praedixi, irrupta, ad praedictum comitem pertulit haud alius quam pugna tumultuans, quod Franci jam in urbe passim caedendo discurrere capta viderentur. «Quid, inquit ad suos, istic moramini? Nonne Francos, civitate obtenta, celebri spoliorum raptu jam triumphare conspicitis?» Irrupit itaque cum suis celerrime comes urbem: et quia Francos per urbana palatia quosdam, aliquos ad Dominicam memoriam, nec paucos pro pastoforiis, ut veteri utar nomine, templi Salomonis acerrimo conflictu evagari exercerique didicerat: ne a dominio captae expers [Col. 0795A] existeret civitatis, cum eo Admiraviso, sic enim eum vocant, qui arci David, quae Sion dicitur, praeerat, sermonem habuit; ut arcem sibi facta deditione contraderet, ab illo exegit. Satrapa itaque, pacto inter eos inito, comiti eidem portam illam aperuit, per quam eatenus Jerusalem introeuntes peregrini, et introire, et pensiones, quas musellas vocare solebant, solvere nimis indebite ac crudeliter cogebantur.
Ingressis igitur Provincialibus, Sanct.-Aegidiani scilicet comitis exercitu, et caeteris omnibus urbem, fiebat paganorum indiscreta percussio; non teneritudo, non species, non gravitas, non ullae vires subtrahebantur exitio: cunctis generaliter inevitabiliterque, 432 imminebat dira pernities. At hi [Col. 0795B] qui ad Salomonis templum sese contulerant, totum adversus nostros confligendo detinuere diem, sed nostri, eorum semivivam desperatorum indigne ferentes audaciam, conspirata animositate se ingerunt, et templi adita, exertis socialiter viribus penetrantes, tanta miseros intra fani ambitum caede dilacerant, ut cruores peremptorum sine numero, calceorum pene oras excederent. Promiscui ergo sexus, et indifferentis aetatis, innumerabili per idem templum multitudine fusa, quosdam reliquere superstites, spatio eis vitae interim ac salutis indulto, donec caesorum cadavera, quorum dispersa jacebat hac illacque foeda congeries, ipsi amolirentur a templo. Quibus amotis, et ipsi quibus et [Col. 0795C] priores, succubuere mucronibus. At qui templi suprema conscenderant, vulgi promiscui infinita frequentia, Tancredi et Gastonis, pro signo sibi interim pacis indultae, vexilla suscipiunt. Is autem Gaston, vir illustris atque ditissimus, utrum de Gasconia an Basconia foret, non integre memini, quia tamen de alterutro esset ad certum tenui. Exercitu igitur discurrente, civitas universa diripitur; obtentisque palatiis et quibusque aedibus, argenti dives et auri, sericarumque vestium praeda corripitur: equorum mulorumque multiplicitas aperitur, in domibus victualium omnium opulentia reperitur. Is autem in Dominica militia modus et exaequatio fuit: «ut quicunque, etiam pauperrimo, sese quaelibet optima obtulissent, ejus procul dubio, [Col. 0795D] absque retractatione, fierent,» cujuscunque conditionis videretur, cui ad manum primo venissent. Et ecce, his omissis, ad illud quod tantis desideriorum aestibus sitiverant, mistis pariter gaudio et moerore concurrunt.
[IX.] Ad sepulcrum Dominicum advolant, ac prae gaudio ac devotione illacrymantur. —Sepulcrum ergo Dominicum adeunt, et de quaesita beatorum locorum libertate, illi summopere gratulantur, qui tanta per eos exercuerat, quanta, nec ab ipsis per quos acta sunt, neque ab ullo hominum poterant aestimari. Recordabantur earum quas ob haec ipsa passi fuerant anxietatum, hasque ad insperabiles dum contemplantur pervenisse triumphos, dumque saeculis incognita facta considerant per se ipsos comprehendi [Col. 0796A] a nemine valet fletus emiserint quam beatos. Deus omnipotens, quid ibi viscerum, quid laetitiae, quid dolorum fuit, dum post inauditas, et cunctis a saeculo exercitibus inexpertas, quasi partuum torsiones, ad nova visionis adeo desideratae gaudia, ac si nati filii, sese pervenisse conspiciunt? Moerent igitur, et tamen fusis lacrymis, omni sibi dulcioribus pane, conjubilant, Jesumque piissimum suorum diutinorum laborum ac cruciatuum causam, ac si cruci appensum, ac si adhuc sepulcri integumento detentum, per singula memoriarum momenta, uberrimis complectuntur affectibus: auri, argentique magnifica tributa penduntur; sed omni valentior munere devotio interna profertur.
[Col. 0796B] [X.] Sarraceni, qui ad superna templi confugerant, perimuntur. —Denique crastinum mane recanduit, et ecce Franci, eos adhuc residuos esse dolentes qui templi suprema conscenderant, quibusque Tancredus et Gaston propria, ut supra diximus, vexilla porrexerant, fani acerrime tecta pervadunt: Sarracenos, feminas cum masculis, dilaceratos interimunt. Quidam ex eis electa sibi potius morte, quam sponte ipsimet conscivissent, sese templi fastigio dedere praecipites. Tancredus tamen, pro signi praebitione sui, et sponsione quam Gaston et ipse fecerant, caedem eamdem aegre tulit. Praecipiunt itaque nostri Sarracenis aliquibus, ut mortuos efferant, quia eos teterrimo foetore gravabant: [Col. 0796C] tanta enim cadaverum frequentia civitas opplebatur, ut eundi, nisi super occisorum corpora, Francis facultas nulla daretur: pagani ergo, suorum funera exportantes ab urbe, pro foribus ejus, exstructis de cadaverum congerie montibus acervatim pyra subposita comburebant. Tantas gentilium usquam caedes accidisse raro legimus, nunquam vidimus: Deo eis referente vicem, qui tot, pro se peregrinantium poenas et mortes, quas tanto fuerant tempore ibidem passi, digna nequissimis retributione restituit. Non enim est quisquam sub Deo intellectus, cui aestimabile habeatur, quanta illic cunctis sancta loca petentibus, a gentilium insolentia tormenta, labores, atque neces illata constent: «quae magis Deum certa est fide doluisse credendum, quam [Col. 0796D] manu profana captivatam crucem atque sepulcrum.»
Templum Salomonis haudquaquam tunc temporis. —Sed antequam ad alia calamum divertamus, id videtur primitus intimandum, quod Salomonis illud, de quo supra egimus, templum, non vere idem quod Salomon fecerit, est aedificium quod constat Domino, lapidem super lapidem non remansurum, praedicente, dirutum. Sed ejus profecto simulacrum, a nescio quibus, ob testimonia nobilitatis domus antiquae, constructum. Erat idem plane locus pulchritudinis infinitae, auro argentoque, incomparabili pretio, nec minus incredibili varietate, compositus, parietibus ac valvis laminarum metalli pretiosi affixione productis. Raimundus 433 vero comes praefectum illum qui arci praeerat, cuique sua signa [Col. 0797A] commiserat, noctu de arce emissum, sospitem tutumque Ascalonem cum omnibus qui comitiae suae erant, duci fecit.
[XI.] Regiam dignitatem Sanct.-Aegidianus comes respuit. Godefridus rex Jerusalem eligitur. Ipsius praeclara facinora. —Praeterea urbe, sacrisque locis libertati restituta, mox per universam Christi militiam eleemosynae fieri orationesque jubentur, quatenus eorum animis dignetur unctio superna suggerere, quem sub dignitate regia ad jura debeant regenda sanctae civitatis eligere. Octavo itaque post ejus receptionem die, cum Sanct.-Aegidiano comiti pro sui magnificentia id muneris obtulissent, et ille usitatae amplitudinis non immemor, tam oneroso [Col. 0797B] negotio se submittere, consilio altiori, refugisset, vir quippe gravis aevo et monoculus erat, armis tamen mirabiliter industriaque claruerat. Godefridum demum ducem aggrediuntur, et ei omnium pariter instantium prece, hujusce laboris potius quam honoris fascis imponitur, habituro, contra gentilium copiosissimas vires, duellionis irremissae rigorem, et perpetuum cum sibi adjacenti Christianitate favorem. Is autem, cum membris exilibus esset, at nimium proceritatis idoneae, eloquio quidem lepidus serenitatis immodicae, armorum in illa expeditione Dominica, se praebuit strenuitate spectabilem, ita ut testimonio veraci probabile id de ipso praeclari facinoris cantitetur, Turcum eum illoricatum, equo tamen vectum, apud Antiochiam super pontem [Col. 0797C] Pharpharis obvium habuisse, huicque ilia tam valide gladio trajecisse, ut corporis truncus decidens terrae procumberet, et crura sedentia pertransiens equus efferret. Solent enim Lotharingi cum longitudine tum acie spatas habere mirabiles.
[XII.] Cujus aliud non inferioris factum gloriae, dignum quoque relatu ac omnimoda celebritate subnectendum censuimus. Nicaeam ceperant, et ad Antiochiam obsidendam, quoniam super Nicaea res fortuniose processerat, contendebant, cum inter eundum, aliquoties, dum a procinctu solito opportunitas securitatis adesset, progredientes e viburnis contiguis bestias venarentur: saltus namque ejus regionis, non ea qua nostri grossitie aut proceritate [Col. 0797D] eminent; semel accidit ut immanis admodum corpulentiae ursus e frutetis exiret, quem comperiens exercitus circumquaque disquireret. Ursus nempe isdem, persensa frequentia conclamantum, e quibus emerserat silvas extemplo repetiit. Multis ergo undecunque gyrantibus, cum nil occurreret, misero cuidam contigit ad bestiae lustra pertingere. Quem ubi incautum ursus adoritur, brachiis subigit, hominisque jacentis corripuit mox dente femur. Et ecce dux, dum a suis evagatus oberrat, solus intervenit: quem miser intuitus, et ex circumstantia doloris ac timoris illacrymans, ingenitas viro liberalitates objectans, super opis latione compellat. Nec ille, cui pene omnis constabat ex virtute natura, cunctatur auxilium, sed adnisu quo valuit exactum [Col. 0798A] a vagina in verticem belluae illisit protinus gladium; quae ossis obnitente duritie, potius irritata quam laesa, in ducem se contulit. At illius tamen, primo infelicis, quos trux intruderat dentes a crure remisit; qui celer excedens, et de vicissitudine duci referenda, sui utpote curiosus, jam negligens, in coepto dimisit utrumque conflictu. Igitur fera, eo ictu efferata
Cum ergo jaceret elisus, et quam capere coeperat [Col. 0798B] coxam fera torqueret, dux sui necessitate non immemor in ipso confinio cervicis et armi gladium bestiae applicat, aciemque mucronis, universae collatione eidem virtutis inviscerat. Quae persentiscens ferrum ad interaneorum ima prolabi, tandem quos in femoris pulpa constrinxerat rictus, extulit. Dumque a ferali se ore solutum dux inspicit, sed loco eam non moveri attendit, junctis a se pedibus propulit: sed in ipso repulsu, per prominentis, a belluae pectore, gladii aciem, suras sibi tibiarum laetaliter pene concidit. Ruit itaque multo deterius, quam cum premeretur a bestia, et toto jam corpore invalido ac exsangui, vix aliquando reperitur a suis. Solitudinum suarum poenituit tunc sero ducem, dum per id, appendicis sibi exercitus, et totius sacrae [Col. 0798C] militiae detrimenta contingunt. Usque ad finem plane Antiochenae obsidionis aegre prorsus nisi lectica devehi potuit: et ideo, quia nec sibi nec ulli providere poterat, quindecim ferme hominum millibus, qui sibi cohaeserant, et ab eo pro infirmitate desciverant, brevi caruit.
[XIII.] Christianum Balduini regis factum. —At quia ursum semel adorsi sumus, quid Balduinus etiam ejus frater, qui nunc usque Jerosolymae regnat, egerit, praeoccupare voluimus, quia nullus id referendi forsitan sese alias aptior aperiet locus. Pro ereptione cujusdam sui peditis, cujus admodum sese juvaret audacia, gravissimum similiter in praelio vulnus exceperat. Verebatur providentia 434 illius, quem [Col. 0798D] sibi adhibuerat, medici, inditis cataplasmatibus exterius cicatricem obducere: noverat enim idem vulnus interiora corporis profundius attigisse, ne dum cutis superficies aequaretur, intrinsecus saniei congeries foveretur. Quod ita fieri, miro modo, laudabili conjectura, experientiaque proposuit. Regem petierat ut aliquam, ex his quos custodia detinebat Sarracenis, personam, eo statu, tali in loco quo ipse sauciatus fuerat, vulnerari praeciperet (Christianam enim nefas petere erat) et post illationem vulneris occidi juberet: quatenus in interfecti corpore licentius disquireret, imo ex ejus despectione perpenderet qualiter se in suis plaga regia interius haberet. Horruit ad haec nimium pietas principalis Constantini veteris exempla resculpens: «Negat se [Col. 0799A] cujuspiam hominum, etiam deterrimae omnium conditionis, causam mortis ullatenus, pro tantilla, cum etiam sit dubia, salute futurum.» Tum medicus: «Si inquit, reparandae tibi gratia sospitatis nemini vitam adimere definisti, saltem ursum inutilem satis nisi spectaculo bestiam admoveri manda: prioribus pedibus in sublime porrectis erectam, ferro feriri impera, cujus peremptae postmodum cum pervidero viscera, metiri sane utcunque potero, quorsum intro [Col. 0800A] processerit, quantum quoque laesio tua.» Cui rex: «Bestia, ait, non in mora, cum opus fuerit, erit: factum puta.» Facto igitur ad libitum medici ex fera periculo, comperit incommodum ut praelibavimus regi, si obductio celerius vulneri proveniret, nisi prius exhausta purulentia pars intrinsecus scissa coiret. Haec super regum pietate dixisse sufficiat: quorum gloria aeque, fateor, incessisset, si non pontificii electio, imo et ipsum pontificium claudicasset.
[XIV.] Arnulphus quidam patriarchatum Jerosolymitanum ambit atque obtinet. —At quoniam dum temporalia procurantur, regia administratione tractanda putantur; interiora negligi non debent, quae sacerdotali officio pertinent. Rege prout potuere creato, de patriarchae consequenter substitutione pertractant. Erat ibi tunc temporis quidam sub censura clericali agens, sub quo autem gradu nescio, qui vocaretur [Col. 0800C] Arnulfus. Is in dialecticae eruditione non hebes; cum minime haberetur ad grammaticae documenta rudis, regis Anglorum filiam monacham, 435 eam quam praemisimus, diu disciplina docuerat: cui Northmannorum comes, mediante sorore, spoponderat, quod etiam episcopalem honorem ipsi deferret, si quempiam episcoporum suorum obisse contingeret. Interim Hierosolymitani itineris cum suborta fuisset occasio, episcopus Bajocensis, Odo nomine, vir magnarum opum, hoc ipsum devovit iter. Qui cum senioris Anglorum regis Guillelmi frater esset, et praeter pontificii dignitatem apud Anglos comitatum Cantiae obtineret, spe incomparandorum thesaurorum, in tantum res visus est audere novas, ut etiam [Col. 0800D] de regni contra fratrem proprium praesumptione tractaret [Col. 0799] Ita scriptores Anglici Guillelmus Malmesb., Matthaeus West., Polydor. Virgil. . Quem rex praeveniens carcerali mancipavit custodiae, detinuitque virum usque ad sui ipsius exitum vitae. Quo exacto episcopus idem libertati ac honori rediit; et uti praemissum est, viae hujus intonante praeconio, ipse suae gentis fretus frequentia, cum opibus innumeris ire perrexit. Cujus Arnulphus idem comitatui sese indidit: et cum huic ipsi episcopo citra, nisi fallor, Romaniae fines, finis obtigisset, ex illo maximo censu quem post se reliquerat, hunc legatarium pene ante omnes suppellectilis suae pretiosae effecit. Cum enim scientia litterali plurimum posset, et ingenio eloquentia non [Col. 0801A] deesset; uberiorque jam copia cognitionem redderet, coeperat nostros crebris animare sermonibus, famamque suam propagare in talibus. Inopia namque litteratorum, virum fecerat clariorem: et, dum vox magis quam vita curatur, ad hoc ut Hierosolymitanus fieret patriarcha vocatur. Aliquandiu itaque, solo nomine, pontificale ostentum praebuit; declamationibus suis tamen novitati illi profuit.
[XV.] Arnulpho adversatur papa, utpote sacerdotis filio. Daibertus in ejus locum subrogatur. Sed conjuratione facta in regem, expellitur. —Tandem post aliquantulum temporis, cum facta usque ad apostolicam sedem percrebuisset electio, papa Paschalis, post obitum Podiensis episcopi, vices super Dominici exercitus cura, suas archiepiscopo [Col. 0801B] Daiberto Pisano mandavit. Qui jam capta Jerusalem, rege promoto, cum plurima classe advenit; nec multo post, electionem quae de Arnulpho fuerat facta eventilans, secundum canonum jura refutandam duxit. Discusso nimirum hominis genere, sacerdotis filius reperitur, qui non solum a sacris arceri praecipitur gradibus, sed secundum Toletanae synodi (IX, cap. 10 et 15) scita, ejus ecclesiae, ad cujus injuriam constat esse progenitus, servus jubetur fieri sempiternus. Hac exclusus, cum se summopere ingereret et defensaret, sententia, cum proceres ejus pudori, quia repulsus fuerat, mederi in aliquo voluissent, sciscitantur ab ipso quem eligendum duceret. Ille, coaequalibus junioribusque, ut est pravitas naturae, mox invidens: «Hunc ipsum, inquit, [Col. 0801C] Pisanum, qui legatione fungitur accipite.» Dictis ejus principes assensere, raptumque archiepiscopum, vix ejus conniventia requisita, in ipsa cui sedebat cathedra, per seipsos idem principes in ecclesiam evexere. Nec mora, hunc eumdem, post regis gloriosi Godefridi occubitum, cum regnaret Balduinus frater ejus, qui Edessae praefuerat, proditionis insimulant; sicque certo damnatum crimine, eum qui metropolitanus fore destiterat patriarchatu privant.
Cumque de instituendo pontifice iterata tractaret electio, providens Arnulphus ut talis fieret, qui nullatenus a suo imperio dissentiret, quemdam de suis contubernalibus, quem sciret sibi per omnia obtemperaturum, utpote virum simplicem et [Col. 0801D] illitteratum, vocabulo Ebremarum, omni favore promovit. Quo postmodum sese religiose agente, et ad ejus ad integrum, ut putamus, nequaquam vota gerente, apud apostolicam sedem eum nuperrime accusaverunt; sed in ipsa sua accusatione foedissime defecerunt. Unde tantum cum suis complicibus, qui sibi in accusando adnisi fuerant, apud regem odium incurrit, ut eum a sepulcri custodia arceret, quin etiam ab ipsa urbe extruderet. Regratiatus autem pontifex apostolicae sedis apicibus, ad plurimum exsecutorum suorum dedecus, Jerosolymam redit. Haec de illius imaginarii patriarchae electione ac dejectione dixisse sufficiat. Quae electio omnium bonorum cassanda judiciis, die festivitatis [Col. 0802A] sancti Petri ad Vincula erupit, sed cum ei nulla piae vitae adjumenta suppeterent, effluxit. Civitas autem eadem capta est a Francis, quinto decimo provecti Julii die, cum sexta esset feria; ipsa fere, qua Christus in crucem sublatus est, hora.
[XVI.] Imperator Babyloniae bellum regi Jerosolymitano denuntiat. —Non multo post tempore, imo paucissimis post diebus, adsunt Neapolitanae civitatis legati, quae Sichem antiquitus, vel Samaria vocabatur [ al., quae, nisi fallor, Emaüs antiquitus vocabatur], Tancredo et Eustachio comiti, ducis pridem regis, modo fratri, viris spectabilibus ac fortissimis suggerentes, ut plurima succenturiati militia, ad praefatam proficiscerentur urbem, eam procul dubio [Col. 0802B] in jus proprium recepturi. Procedunt illi, ductisque secum multis, non sine peditum numerositate, equitibus, civitatis appulere suburbio. Quibus oppidani, reserato praesidio, spontanea fiunt deditione subjecti. Adsunt praeterea et alii, qui ad regem Godefridum perferunt imperatorem Babylonicum magnas, bello contra se gerendo, 436 apparare copias. Rex illico, ad ea qnae nuntiabantur redditus acrior, fratri Eustachio et Tancredo sibi nuntiata denuntiat, et ut quantocius Jerosolymam regredi praeproperent, missa legatione praecipit ac exorat. Locum autem praelii, apud Ascalonem indictum pariter insinuat. Quo invictissimi idem comperto, dicto celerius montana subeunt. Sarracenos, inter eundum bella moturos aestimantes, minime reperiunt, [Col. 0802C] Caesareamque Palestinae perveniunt.
Progressi inde ad urbem, quam supra diximus, Ramothenam, beati Georgii memoria celebrem, circa maritima constitutam, vestigia vertunt, ubi Arabum non paucos offendunt, qui praedicti praelii praecensores [ al., praesensores] existunt. In quos nostris sociatis, ubi eos animadvertere, nisibus unanimiter invehuntur, hostes fugaciter cedere compelluntur, plurimi vivi capiuntur, a quibus, quaecunque de instanti bello agere proposuerat pars inimica, discuntur: ubi videlicet eorum jam convenisset exercitus, quotus ipsorum haberetur numerus, quis pugnae eidem praescriberetur locus. His Tancredus agnitis Jerosolymorum regi Godefrido, quae didicit nuntiis directis insinuat. Arnulpho [Col. 0802D] etiam, patriarchae nomine insignito, aliisque proceribus mandat: «Bellum, inquit, ingens vos manere noveritis: quod quia jam dignoscitur imminere, Ascalonem properate venire, freti viribus quas poterit solertia vestra potiores conflare.» Rex igitur, quo post Dei fidem nemo sagacior, magna ad id negotii omnium Dei militiam auctoritate sollicitat, Ascalonemque, ubi contra hostium apparatum procedere debeant, designat. Ipse vero partriarcha vocato, Flandrensique comite Roberto, cum esset tertia feria, ab urbe prodivit.
[XVII.] Rex ad bellum se accingit, proceditque. —At Sanct-Aegidianus comes, comesque Northmannicus, intulerunt regi se necdum velle procedere, [Col. 0803A] donec scirent an idem bellum pro certo videretur instare: sese ergo Jerusalem interim reversuros perhibent, asserentes etiam quia non in mora, cum opus fuerit, forent. Rex abiit, et dum conspicit eminus hostes, ocius his qui Jerosolymae desederant haec scienda mandavit. Continuo quemdam accivit episcopum, quem destinavit ad urbem, universaliter suos obtestans ut praesenti necessitati submota procrastinatione concurrerent. Quarta itaque feria, quique principes coacta generaliter expeditione Dominica, castra a civitate promoverant, et ipse episcopus, qui Jerusalem commanentibus regia verba detulerat, cum repedaret ad regem, occurrentibus Sarracenis excipitur; nec patet utrum occubuerit, an captivus abductus sit.
[Col. 0803B] Petrus Eremita publicas supplicationes ordinat in urbe Jerosolymitana. —At Petrus Eremita, pii hucusque operis exsecutor, cum clericis Graecis ac Latinis in civitate remansit, ordinando processiones, dictando litanias, instituendo orationes, submonendo eleemosynas, ut Deus hac, quasi suprema, dignetur populi sui cumulare victorias. Porro ecclesiastici qui adesse poterant viri, sacris, ac si ad sacra mysteria, induti vestibus, procedentes ad templum usque Dominicum, missas orationesque totis affectibus agendo mares ac feminas conducebant, pro Dei exsulum ereptione poscentes. At nomine patriarcha, si qui etiam pontifices adfuere, cum quibusque conglomerantur principibus ad flumen quod cis Ascalonem esse dignoscitur. Illic [Col. 0803C] fraude gentilium multa sunt animalium exposita millia, boum, camelorum oviumque examina, quae cum seniores didicissent, ad illiciendos praedarum copiis nostros emissa, celebrato per castra praeconio, mandant ne in cujuspiam tentorio quidquam praedae ejusdem reperiatur, nisi quantum dictae instanti necessarium fore probaretur. Interea trecenti Arabes nostrorum sese conspectibus ingerunt, quos illico nostri tanta facilitate presserunt ut duos ex eis fugaciter actis corriperent, caeteros usque ad castra sua persequendo minarent.
[XVIII.] Sero itaque illius ingruente diei, fecit per universum exercitum perfunctorius ille patriarcha cantari, ut diescente crastino omnes expedirentur [Col. 0803D] ad praelium: id apposito anathemate inhibens «ne quis inter dimicandum spoliis diripiendis insisteret,» sed belli ad finem colligendi studium quisque differret. Caedendis autem hostibus adeo rogat insistere, ut hac illac nequaquam curent, ob vilia emolumenta divertere, ne alicujus causa cupiditatis incurrant coeptae detrimenta victoriae. Sexta illuxerat feria, et ecce progredienti militiae nostrae pulcherrima vallis occurrit: ibique, in ipsa contigui aequoris planitie, acierum suarum fecere discrimina. Dux jam mutatus in regem, comes Flandrensis, itidemque Northmannicus, Sanct-Aegydiensis comes, Boloniensis Eustachius, una Tancredus et Gaston, aliqui singulares, pares aliqui, compositis agminibus praefuerunt. Peditum sagittarii, [Col. 0804A] lanceariique qui praecedere debeant militias, ordinantur, cum rex Godefridus cum sua frequentia parti sinistrae praeponitur; comesque Sanct-Aegidianus juxta maritima sistitur; Flandrensis atque Northmannicus adequitabat dexterae; Tancredus et caeteri utrarumque partium medii incedebant.
Praelium committitur. Fusis caesisque gentilibus nostri evasere victores. —Nostri igitur pedetentim in hostilem cuneum promoveri, gentiles ad praelia sese parantes, nequaquam loco moveri. Videres 437 ex humeris vasa pendentia, dum ex modicis gelidas cohibebant utribus undas: e quibus se potaturos crederent, cum nostros prosecuturi in fugam cogerent. Sed Deus longe aliter providerat, quam gens inimica volvebat. Interea Northmanni ac Robertus [Col. 0804B] comes [ al., Northmanniae Robertus comes], prospecto eminus principis exercitus telo, quod opertum multo videbatur fulgere argento, et in sui summitate tereti ornabatur auri pondo, equum continuis celerem calcaribus urgens, principem, cui pro signo quam diximus astitit hasta, rapido impetit impetu; et atroci vulnere sauciat. Altrinsecus Flandrensium comes loro remisso, densum se fudit in hostem. Tancredus denique concursu ruit ad tentoria magno. Agmina cum propriis ducibus bacchantur ubique: fiunt cruenta caedibus aequora planitiesque loci; protinus haec sua pernicies hostibus intoleranda fuit; sic desperantes mox iniere fugam. Et sicut erat gentilium numerositas enormis, ita consequenter et facta est enormitas caedis. Si enim [Col. 0804C] magnae fuerant elationes maris, sese tamen multo mirabiliorem ostendit Dominus in altis. Unde ut evidens fieret praelia tanta Deum, non hominis fecisse manum, patentibus oculis caecos fugitare videres, et dum vitaturos arma se aestimant, sese armatis objiciunt. Et dum non patet effugii locus ulli, ardua non tutum plerisque parabat asylum arbor, nec nostras potuere latere sagittas; praecipites magnas icti fecere ruinas, aut mortui aut fiunt semineces jaculis aut ensibus omnes quos fuga non texit, exercuit gladios nostrorum, velut inter pecuaria, caedes. At Sanct.-Aegidii comes, juxta contigui maris arenas, ubi in hostes proprium absolverat agmen, tanta eos vehementia in morem tempestatis aggreditur, ut ipsorum non parva manus, dum [Col. 0804D] ferri exitium praecavet, ultronea pelago mergeretur.
[XIX.] Quare Deo ascribenda victoria. —Explicita itaque Deo auctore victoria, Babyloniae princeps militiae, quem patria lingua Admiravisum vocitant, confusus, et infortunium quod sibi acciderat satis admirari non praevalens, multa conqueritur. Considerabat nimirum infinitas quas adduxerat copias, laetissimam juventutem; fortitudine ac specie arma nobilia, commilitonum opes, et, ut sic dixerim, cuncta equestria; et quod animis maximam quorumque inertium parere securitatem solet, pro foribus urbis suae, ad quam certa refugia, in propria pugnavisse provincia. At Francos intuebatur [Col. 0805A] modis omnibus inferiore militia, profligatam diutina fame juventam, rubiginosis ensibus, lanceis nigrantibus, exilem destitutis militum viribus armaturam; cunctis qui prae caeteris videbantur insignes, acri egestate torpentibus, equis omnimodo squalore fatiscentibus: et, ut brevi clausula solvam, pauperrimos omnium, exsulem globum innumerabiles superasse mirabatur indigenas, quin potius, per abjectissimos hominum totius Orientis gloriam concidisse. Juvit quoque nostrorum victoriam plurimum, quod conclamata in hostili exercitu fuga; Admiravisus ille qui praeerat Ascaloni, ubi conspexit Babylonicum vertere terga ducem, fugitivos omnes a propriae urbis ingressu mandat arceri. Mirabantur plane etiam iidem plus nimio [Col. 0805B] hostes, quod minime Franci pro moenibus Jerosolymae, quasi contigui causa praesidii pugnare delegerant, sed sibi obviam duorum itinere dierum pene processerant.
[XX.] At Francis pro tanta Deo, ut par erat, nimium gratulabundis victoria, Robertus Northmanniae comes, vir nunquam suae mirabilis munificentiae, etiam in illius exsilii paupertatibus, expers, hastam illam, quam argento dixeramus ornatam, quae Babylonico principi, veluti signum, praefixa constiterat, a quodam qui rapuerat eam, viginti argenti marchas emit ipsamque in tantae testimonium victoriae ad sepulcrum Domini statuendam Arnulpho, patriarchae vocato, attribuit. At ensem qui ejusdem principis exstiterat, ferunt a quodam [Col. 0805C] septuaginta Byzanteis emptum. Praeterea, portui Ascalonico prosecuta exercitum maxima classis appulerat: ea videlicet illuc occasione conveniens ut Francis evictis, et sub captivitatis vincla conjectis, a victoribus eos emerent, ac per ulteriora Orientis regna venundando distraherent. Hi itaque ubi viderunt foede fugientes Aegyptios, remota continuo delatione velificant, et ad ipsius sali interiora se promovent.
Denique Franci facto ex Sarracenis horribili, praecipue ex Aethiopibus carnificio, ad eorum tentoria jam solitaria revertuntur, ac inaestimabili spoliorum copia reficiuntur. Argenti dives et auri exinde Gaza producitur, Assyriae nobilitatis opes, ac quaelibet pretiosa suppellex habetur: omnimoda [Col. 0805D] animalium genera, variorum armorum utensilia congeruntur: si qua fuere usibus apta, servarunt; quae extera, igne cremarunt. Regrediuntur incomprehensibili triumphantes jubilo, Jerosolymam, infinitis gratiarum lacrymarumque millibus cumulantes Dominicae passionis ac sepulturae memoriam. Tanta autem Francis, ex hujus fortunae coelestis eventibus arrisit ubertas, ut hii, qui prorsus inopes 438 et viatici ipsius egentes, hoc ipsum olim iter inierant, cum multa auri argentique opulentia, ac spectabili equorum mulorumque evectione redirent:
[XXI.] Diversa prophetarum oracula. —Sed quoniam in hujus voluminis exordio, quaedam exempla praebuimus Scripturarum, quae huic tanto quod explicuimus negotio convenire putavimus, attendendum nunc etiam an Hierosolymitanae obsidioni aliquid consonum apud Zachariam prophetam reperire possimus. «Dicit, inquit, Dominus extendens coelum, et fundans terram; fingens spiritum hominis in eo (Zach. XII, 1) .» Extendit coelum, qui dilatat Ecclesiam, ut sicut, juxta Isaiam, ab Oriente adduxit semen ejus per apostolos, sic ab Occidente eam debeat congregare per istos (Isa. XLIII, 5) . Fundat terram, cum permittit gentilium praecordialiter obdurari perfidiam. Fingit spiritum [Col. 0806B] hominis in eo, cum cujusque fidelis animum format, rationis inditae dono. «Ecce ego ponam Jerusalem superliminare crapulae, omnibus populis in circuitu (Zach. XII, 2) .» Superliminare, praeeminet ostio: per ostium introitur in domum; crapula officit stomacho. Si ostium, fidem Domini Jesu dicimus, per quam ad Patrem venimus, Jerosolymitanam ecclesiam, quia de ipsa et lex et verbum Domini exierit, non immerito superliminare, ob ea quibus praebuit exordium documenta, vocemus: ad ipsam enim recurrit post annos quatuordecim Paulus, ut Evangelium cum Petro et aliis conferat, ne forte in vacuum cucurrisset aut currat (Gal. II, 2) . Sed hoc superliminare, populis omnibus in circuitu est crapula: quia constat omnes eam nationes [Col. 0806C] propter ea, quae ibi resederunt, nostrae credulitatis vestigia fastidire et exsecrari in morem nauseae.
Sed et «Juda erit in obsidione contra Jerusalem (Zach. XII, 2) .» Non solum, inquit, horrori exteris est, sed et Judas, fidelis scilicet populus, vere confitens eam quae calcatur a gentibus: Jerusalem obsessurus est: «In die illa ponam Jerusalem lapidem oneris cunctis populis (Zach. XII, 3) .» Si partem pro toto secundum Scripturae usum licet poni, lapis oneris cunctis Jerusalem fit, quia universis Christiani nominis gentibus maximi laboris pondus, in sui liberatione, nuper indixit: «Omnes qui levabunt eam, concisione lacerabuntur, et colligentur adversus eam omnia regna terrae (Ibid.) .» Qui sunt, [Col. 0806D] qui Jerusalem levant, nisi qui postquam impleta fuerint tempora nationum, eam a sua conculcatione sublevant? «Jerusalem, inquit Dominus, calcabitur a gentibus, donec impleantur tempora nationum (Luc. XXI, 24) .» Hi concisione lacerantur, quia dici, imo cogitari nullatenus potest, quanta famis sitisque miseria, quantis laborum vulnerumque doloribus eos in obsidendo cruciari constiterit. Et, ut juxta Ezechielem loquar: «Omne caput decalvatum est, et omnis humerus depilatus (Ezech. XXIX, 18) ;» sin alias, vel crebris machinarum impulsibus, seu convehendis oneribus. Sed, levata Jerusalem, «omnia regna terrae adversus eam colligentur (Zach. XII, 3) ;» quod non ut allegoria subintelligendum, [Col. 0807A] sed ut historia noviter relata, supernis oculis intuendum proponitur. Quod enim fuit Orientis regnum, de cujus hominibus ad idem non venerint bellum? Qui enim machinarum omnia genera, quod supra omiseram, obsidendae urbi necessaria secum detulerant: qui etiam praeter bellicos viros, negotiatores ad coemptionem Francorum adduxerant, profecto ex nimietate multitudinis victoriam praesumebant, fortasse majori prorsus majestate numeri, quam Curbaran illum habuisse didicerat.
«In illa die, dicit Dominus, percutiam omnem equum in stupore, et ascensorem ejus in amentia (Zach. XII, 4) .» Si equus dignitas temporalis accipitur, ascensor equi qui dignitate praeeminet procul [Col. 0807B] dubio intelligitur. Dignitas omnis stupet: quia quidquid usquam imperii, quidquid regni est, adversus hanc novae militiae Dei manum hebetatum, nil audet. Princeps omnis in amentiam vertitur, quia expers est consilii, nec habet quo se vertat, utpote inops virium, quisquis hujus Dominici exercitus fortitudinem experitur. «Et super domum Juda aperiam oculos meos, et omnem equum populorum percutiam in caecitate (Ibid.) .» Si Juda, confitens, eos potissimum confessores dicam, qui nunquam a suae credulitatis initio exorbitasse leguntur a fide, Francos utique, quibus omnis tenor hujus innisus est viae. Super hos Deus oculos aperit, cum ipsis effectibus gratiam eis propriae benignitatis ostendit; equum populorum in caecitate [Col. 0807C] percutit, dum superbiam gentilium, consequente eos reprobo sensu, punit. In sacra plane pagina, equus saepe pro superbia ponitur. Quid enim magis caecum, quam sine Dei respectu, Dei filiis inferre bellum? Quid tam reprobum, quam Deum non agnoscere, et ex ipsa ignorantia superbire, et contra fideles bella movere? Sed quo, per verborum lacinias allegoriae libertas excurrit, cum historialis nos veritas, ne per opiniones passim evagari videamur, astringat? Nonne superius hostes diximus caecitate percussos, et gladiis imminentibus stupore suffusos? Et miror qualiter equus videns se egerit, cum rector equi evidentem amentiam incurrerit.
[Col. 0807D] 439 «Et dicent duces Juda in corde suo: Confortentur mihi habitatores Jerusalem in Domino exercituum, Deo eorum (Zach. XII, 5) .» Quos dixerim Juda duces, nisi fideles illius exercitus principes? Qui confortati sibi Jerusalem habitatores imprecantur, dum totis affectibus, Christianae militiae sanctam illam civitatem fortitudine desiderant instaurari; qua et Christianitas propagetur, memoria Dominica honoretur, gentilitas circumquaque prematur. Sed haec eorumdem fortitudo in Domino exercituum futura dicitur, quod hodieque cernitur, dum manus hominum incredibiliter parva, adversum universa paganitatis regna congreditur, quod totum ex ejus qui coeli virtutibus praeest, sola virtute praesumitur. Ubi bene additur, Deo eorum, [Col. 0808A] et ut non quolibet auctore Deo niti putentur; sed Deo sui ipsorum, scilicet Christianorum.
«In die illa, ponam duces Juda sicut caminum ignis in lignis, et sicut facem ignis in feno: et devorabunt ad dexteram et ad sinistram omnes populos in circuitu (Zach. XII, 6) .» In hac, inquam, vel fidei, seu divinae prosperitatis die, duces illi, qui vel armis exterius, vel spirituali doctrina interius Christianum populum gubernabunt, erunt caminus: superno, videlicet intrinsecus, amore ferventes, qui peccatorum ligna in gentilitate consumant: et quantum ad exteriora reprobos quosque, ac si fenum, bella succendant. Procul dubio enim scimus Deum ista nequaquam pro unius civitatis liberatione coepisse, sed contra [Col. 0808B] venturi rabiem Antichristi, haec semina, longe lateque fructificatura jecisse. Omnes itaque populos ad dextram et sinistram in circuitu devorant, dum hinc electos, quos dextera innuit, ad pietatem Christianitatis incorporant; illinc reprobos, qui sinistrorsum pertinere noscuntur, digna caedis ultione devastant.
«Et habitabitur Jerusalem rursus in loco suo in Jerusalem (Ibid.) .» Si Jerusalem Ecclesia est, locus ejus Christi fides est: Jerusalem ergo in Jerusalem habitatur, cum civitas illa terrestris, ad hoc, ut supernae pacis visioni inhiet, instauratur; locumque habet, quia Christo immutabiliter haeret.
«Et salvabit Dominus tabernacula Juda, sicut in principio, ut non magnifice glorietur domus David; [Col. 0808C] et gloria habitantium Jerusalem contra Judam (Zach. XII, 7) .» Tabernacula Juda, sicut in principio, Dominus salvat, cum ipse, qui cum patribus nostris mirabilia fecerit, nostris etiam glorificatur adeo temporibus, ut sub aerumnis et calamitatibus majora omnino moderni isti videantur egisse, quam Judaei antiquitus cum uxoribus ac filiis, et continua ventrium plenitudine, sub ducatu apparentium angelorum, frequentibusque miraculis aestimantur implesse. Hos, inquam, veracius salvat: quia eos revera uti filios recipit quos corporaliter occidi permittit, temporaliterque flagellat. Ut non magnifice, inquit, domus David glorietur; id est, veteres qui bellorum victoriis praeeminuerunt, superbire [Col. 0808D] desistant, cum novos quosque potiora exercuisse perpendant. Gloria quoque habitantium Jerusalem, contra Judam elevatur: dum fastus eorum qui ibidem regnavere, et aliqua clara fecere, modernis opponitur. Per David namque, qui potissimum potuit, quidquid in superbia magis habent causae exprimit. Ac si diceret: Etsi David celeberrimus armis exstiterit, et de succedentibus regibus aliquis aliquid gloriae quaesierit, nihil reperitur per quod his nostris exaequari possint. Habitare autem dominari dicimus: unde et a verbo, quod est, habeo, habes, frequentative dictum ponimus. Dicitur vero, et David magnifice gloriari contra Judam, et gloria habitantium Jerusalem: quia ipsi materia sunt superbiendi, nostrorum facta humiliare volentium.
[Col. 0809A] «In die illa, proteget Dominus habitatores Jerusalem (Zach. XII, 8) .» Et nunquid non hodieque protegit, quos, cuneum nimis exilem, in meditullio gentilitatis infinitae defendit? Audacibus quotidie gentes contiguas armis irritant: et ipsis satis est gentibus si se ab eorum incursione praemuniant, nedum obsidere praesumant.
«Et erit, qui offenderit ex eis in die illa, quasi David; et domus David, quasi Dei, sicut angelus Domini, in conspectu ejus (Ibid) .» Vix invenitur David quidpiam graviter deliquisse, cujus poenam consequenter non legatur in praesenti recepisse. Quicunque igitur ex nostris offenderit, si quasi David, dum non eorum aut luxurias sive superbias, inter eundum, sicut superius continent gesta, Deus [Col. 0809B] ipse impunita reliquit; sed mox, inter ineuntis peccati successus, quae meruere, celerius aut famis, aut quarumlibet difficultatum tormenta rependit. Unde et domus David quasi Dei efficitur, quia per divinae correptionis instantiam ad spiritualis gratiae conceptum reditur. Quibus enim Deus, uti quondam David, paterne disciplinam irrogat, hos statim a suae inspirationis complexu non abdicat. Fit quoque in Dei conspectu ut angelus: quia dum per imminentia flagella homo conspicit se a suis, Deo auctore, eximi affectibus, Deum illico diligere intendit ardentius: dum enim se castigari cognoscit ut filium, amat ut angelus. Dei autem conspectus, pius est hominis interioris affectus.
[Col. 0809C] «Et erit in die illa; quaeram conterere omnes 440 gentes quae veniunt contra Jerusalem (Zach. XII, 9) .» Ea solemus quaerere, quae nos certum est sub oculis non habere. Quid vero Dei est quaerere, nisi sub aeternae provisionis vocatione facienda proponere? Quaerit ergo Deus conterere omnes gentes quae contra Jerusalem veniunt, et hoc in die illa: quia subtili suo judicio providet ac ordinat quod eos qui fidei contraria agunt aut perpetua damnatione conterat, aut quantum spectat ad examinationem suae ipsorum fragilitatis, imminuat. Unde est, «Tanquam,» inquit, «vas figuli confringes eos, quos rexeris in virga ferrea (Psal. II, 9) .» Quod tamen facit Deus illustratione interna, quae est profecto dies; sed illa, quae exprimi videlicet non possit [Col. 0809D] ratiocinatione ulla.
«Et effundam super domum David, et super habitatores Jerusalem, spiritum gratiae et precum (Luc. XII, 10) . Ipsos habitatores Jerusalem dixerim domum David; quos omnipotens Deus, etsi frequentibus victoriis donavit et donat, creberrimis tamen infortuniis edomuit et redomuit: et dum eos nec continuatione malorum desperare permittit, nec assiduitate bonorum superbire sinit, Spiritum gratiae et precum super ipsos, pius necessario jam dispensator effundit; ut dum nulla prosperitas, quae etiam perfectos quosque resolvit, sine subjecta mox adversitate sibi arridere videtur, semper animus inquietudinum timidus, ad eum qui adjutor est [Col. 0810A] in opportunitatibus, in tribulatione suspirare cogatur.
Ecce jam seposito omni mysterio, materialis illa Jerusalem, quanta putamus aliquoties sub dubietate et timore se habeat, dum, juxta Ezechielem (cap. V, 5) , in medio gentium se attendit positam, et in circuitu suo gentes, circumjacentium nationum infinitatem, suae urbis considerans paucitatem. Et dum barbarum gentium irruptiones indesinenter metuunt, nisi miserabiliter desipiunt, nunquam absque Dei timoris et amoris gratia sunt, quibus nunquam piae affectionis ac precum materiae desunt. Solet nimirum Omnipotens, aculeis adversitatum, ad sui recordationem sollicitare suos: solet titillationibus carnis inurere mentes, ut scilicet, dum ruinam metuunt, [Col. 0810B] votis ac orationibus, Dei subsidio semper inveniantur acclives.
[XXI.] Christianorum calamitates recoluntur. —Diximus non semel, sed forte multoties, nec repetere piget: tale quid nusquam gentium a saeculo factum. Si filii Israel, miraculis quae ante eos egerit Dominus mihi inferuntur objectis, his ego multo mirabilius astruam mare confertissimae gentilitatis apertum; his interdiu ex columna nubem divini timoris, noctu lumen divinae spei perhibebo praebitum, quibus Christus ipse columna rectitudinis ac fortitudinis inspiravit exempla; quos verbi Dei, ac si manna coeleste, absque ullius terrenae spei, solum [Col. 0810C] [ al., solatio] confortavit edulium. Illi pabula coelitus ministrata fastidiunt; Aegyptum derelictam, crebro mentibus et voce revisunt; isti sicut nihil unquam retrogradum moliuntur, ita quidquid penuriae ac necessitatis ingruerit, vivacibus animis amplectuntur. Certe illa apud Antiochiam celebrata calamitas, quae frequentibus propemodum inediis oscitabat, non sine quibusdam nobilibus spectaculis traditur exstitisse. Qua putamus, inter illius omnimodae egestatis exitia, qua nil aegrius apud homines consueverit tolerari, magnanimitate se gesserint, qui Christiana theatra, illi procul dubio tempori ac loco convenientia, non spreverint?
De parvulis cum patribus Jerosolymam profectis. Eorumdem parvulorum exercitus. —Plane ab his [Col. 0810D] qui interfuere refertur, cum civitas eadem obsideretur, et crebris congressibus obsessores et urbici miscerentur, fiebat saepissime ut viris hinc indeque cedentibus, et impetum vicissim consilio ac ratione frenantibus, puerorum examina pars ex urbe procederent, pars ex nostrorum filiis e diverso coirent, pariterque dignissimi exspectatione confligerent. Sicut namque in exordio hujus historiae retulimus cum apud occidentales regiones percrebruisset Jerosolymitana profectio, patres cum parvulis filiis hoc ipsum aggrediebantur iter. Unde accidit ut mortuis parentibus aliquorum, ipsi pueruli prosequerentur exercitum, labori assuescerent, et, quantum ad inopiae tolerantiam attinet, majoribus impares nullatenus essent. Hi igitur, per se agmine facto, principes [Col. 0811A] sui ipsorum ex se craverant, ille Hugonis Magni, ille Boemundi, hic Flandrensis, iste Northmannici vocabula, et aliorum alii praeferre personas. Ipsi quoties sibi subjectos alimoniarum penuria vexari conspicerent, ad eos quos praelibavimus principes, victualia rogaturi abibant. Quibus iidem proceres plurima largiebantur, unde eorum convenienter imbecillitas aleretur. Talis ergo tamque spectabilis militia, urbanam pueritiam crebro lacessere, longas arundines pro telis habere, de viminibus scuta contexere, arcillos atque missilia, pro suo quique modo, gestare. His itaque et civitatensibus, grandaevis ex utraque parte spectantibus, medio in campo congressis, urbici quidem ex moenibus, nostri autem pro papilionibus exspectabant. Erat ibi [Col. 0811B] cernere impetus in invicem conclamatos, ictus sine ulla tamen mortium suspicione cruentos. 441 Haec saepe praeludia majorum ad iterandos conflictus praecordia concitabant. Dum enim animos sub membris impotentius [ al., impotentibus] fervere viderent, dum illa qualiacunque imbelles conspiciunt alacriter arma movere lacertos, dum alterutrorum laesionibus diversae prospectantium partes ingemunt, ad solita, dimotis e medio pueris, seniores bella concurrunt. Ita Dominicum exercitum vix inveniri contigerat feriatum, dum hi instituuntur, illi quotidie exercentur.
[XXII.] Nudipedum exercitus, ac vitae genus. —Erat praeterea et aliud quoddam in exercitu illo hominum genus quod nudipes quidem incederet, arma nulla [Col. 0811C] portaret, nullam ipsis prorsus pecuniae quantitatem habere liceret; sed nuditate ac indigentia omnino squalidum, universos praecederet, radicibus herbarum, et vilibus quibusque nascentiis victitaret. Hos cum quidam ex Northmannia oriundus, haud obscuro, ut fertur, loco natus, ex equite tamen pedes factus, sine dominio oberrare videret, depositis armis et quibus utebatur induviis, eorum se regem profiteri voluit. Inde rex Thafur barbarica coepit lingua vocari. Thafur autem apud gentiles dicuntur, quos nos, ut nimis litteraliter loquar, trudenues [ al., trudennes, Gallice truands, ] vocamus. Qui ex eo sic appellantur quia trudunt, id est leviter transigunt, quaqua versum peragrantes annos [ f., agros]. Erat autem isti consuetudo ut, si quando populus sub se agens [Col. 0811D] ad pontis alicujus deveniret transitum, aut aliquas angustias loci cujuspiam attigisset, iste eumdem praeoccupare festinaret ingressum, et perscrutato ad unguem singillatim quoque suorum, si cui duorum pretium solidorum habere contingeret, hunc confestim a sua ditione secluderet, et eum emere arma jubendo, ad armati contubernium exercitus segregaret. Si quos consuetae tenuitatis amantes, nihil prorsus pecuniae aut reservasse aut affectasse conspiceret, hos suo collegio peculiares ascisceret. Putaret hos forsitan quilibet generali utilitati prorsus incommodos, et, unde aliis poterat suppetere sumptus, absque proficuo tales consumere cibos. At vero hi in convehendis victualibus, in stipendiis [Col. 0812A] contrahendis, in obsessione etiam urbium lapidibus intorquendis, dici non potest quam necessarii forent, cum in portandis oneribus, asinos ac jumenta praecederent; cum balistas et machinas crebris jactibus exaequarent.
Praeterea, cum de paganorum corporibus frusta carnium apud Marram, et sicubi alias, cum nimia fames urgeret, reperirentur adempta, quod ab his et furtim, et quam rarissime factum constat, atrox apud gentiles fama percrebuit quod quidam in Francorum exercitu haberentur qui Sarracenorum carnibus avidissime vescerentur. Unde idem homines, ut potissimum apud illos haec intonuisset opinio, Turci cujusdam vecti corpus intusum, ad eorum terrorem palam omnibus, ut dicitur, ac si carnem [Col. 0812B] mandibilem igni apposito torruerunt. Quod illi agnito, et verum penitus quod fingitur autumantes, jam magis insolentiam Thafurum, quam nostrorum quodammodo principum vehementiam formidabant. Turci, plane antiquorum more gentilium, de cadaveribus tantopere cruciantur insepultis, quanto nemo Christianorum studio de animabus videtur cogitare vel dolere damnatis. Unde, ad eorum rancores dirissime concitandos, in obsidione Antiochena, Podiensis facto edicto celebrari per exercitum praecepit episcopus ut, quicunque Turci cujusquam caput sibi deferret abscisum, duodecim denarios referret statim in praemium. Capita enim eorum cum idem suscepisset antistes, super palos ante ipsorum ora pro moenibus civitatis figi ea jubebat [Col. 0812C] ingentes. Quod eos solebat acerbissime torquere, et exanimare cernentes.
Egit etiam ibi pontifex non reticendum quiddam cum procerum nostrorum consilio, ut, cum victualium inopia urbani nostros laborare sentiscerent, nostri econtrario proponerent quatenus boves aratro jungerent, in conspectu urbis ararent et sererent, ut ex hoc idem urbici subintelligerent quod coeptam obsidionem nulla ratione desererent, qui de futuri anni procuranda fruge tractarent.
Haec et alia mira miranda in hac ipsa expeditione sunt gesta, quae posse ab aliquo comprehendi nullo modo putamus universa, sicut sane nemini a saeculo constat auditum ut sine rege, sine principe, ulla de [Col. 0812D] locis propriis egrederetur gentium, ut sub solo Deo parvus et magnus par addiscerent portare jugum, ut non respectaret servus ad dominum, nec dominus nisi fraternitatem usurparet in famulum; sicut, inquam, de praeteritis super hoc exempla praebere non possumus, ita in posterum similia nunquam futura putamus. Quod ex eo maxima ex parte conjicimus, quia, post captam Hierusalem, tantos Christianarum gentium motus vidimus, tot non imparis dignitatis personas, tot equestres non contemnendi nominis alas, tot pedestres copias pariter commigrasse post eos qui praecessere, et viam secuturis paravere cognovimus, ut pene priorum et divitiis et numero suppares indubie judicemus. Quis enim colligat, eo tempore quo Stephanus comes, de quo [Col. 0813A] supra egimus, et ille Philippi 442 regis frater Hugo Magnus, sepulcri Dominici viam iterato coeperunt, summe mediocris et infimi generis quanta ex solis Franciae partibus (de caeteris enim taceo) frequentia processerit? Tacito Burgundiae duce, quid de Pictavensi comite loquar? qui, praeter militiae grandis, quem secum proposuit ductare, globum, etiam examina contraxerat puellarum? Qui, cum majestatis suae passim personaret testis ambitio, Constantinopolim venit, cum perfidissimo hominum Alexi tyranno colloquium habuit. Cujus proditor ille nequissimus adventum, antequam regia comes isdem digrederetur ab urbe, Turcis per epistolas detulit. «Ecce, inquit, e Franciis pinguissimae ad vos progrediuntur oves, quae minus provido tamen pastore [Col. 0813B] reguntur.» Quid plura? comes tyrannici principis fines excesserat, Turcorum ei exercitus repente obvius astat, vires hominis, utpote adventitias incompositasque debilitans, dispergit, praedatur et superat. Ibi Hugo Magnus, genu sagitta percussus, languore protracto, tandem occubuit, apud Tharsum Ciliciae sortitus jura sepulcri. Haec intra eam, quam Satyriam dicunt, facta fuisse provinciam tradunt.
[XXIII.] Perfidus imperator Francorum duces deludit. —At Stephanus comes cum quibusdam pontificibus regni nostri, inter quos Hugo Suessionicus, et Parisiorum Guillelmus illustris indolis generisque viri, qui praesulatui suo in primaevo flore clarissimis [Col. 0813C] moribus ministrabant, et Engelrannus [ al., Ingelrannus] Laudunensis, vir sicut forma et eloquentia, utinam sic religione! conspicuus, cum multa ordinum omnium dignitate moenia Constantinopolitana subintrant. Quos ad se imperator evocat, magnis primores eorum donariis munerat. Consultantibus illis, an prioris exercitus, seu diversa proficiscerentur via, ille veraciter intulit non tantum eos habere equitatum, ut sufficiant a prioribus tramitem tenere diversum. Illi, nova sese putantes et superioribus valentiora facturos, profitentur se per exteras regiones ituros. Pariter vero ab imperatore expostulant quatenus ubique generale universalis Graeciae habere mercatum, ipso jubente, debeant. Spopondit ille, et sciens eos in propriam hac sua [Col. 0813D] insolentia veluti conspirasse perniciem, eorum quem providebat optime errori laetabundus assensit. Per Paphlagoniam igitur, non dicam modo quibuslibet peregrinantibus, sed ne scripturis quidem, nisi quam rarissime cognitam provinciam, nescio quod monentur intrare desertum. Viaticum portare eos prohibet imperator, nisi quantum diebus quadraginta solis esset necessarium. Praeterea pene quodammodo dehortatur viatici lationem, dum magnifice pollicetur totius terrae negotii prosecutionem.
Internecioni traditur exercitus Francorum. —Euntibus ergo et jam in profundae solitudinis ulteriora progressis, vulgus quod sine viatico, spe promissi negotii, incaute processerat, coeperat in dies vehementissima fame urgeri, intumescere ac emori; [Col. 0814A] exercitus quoque cadaverum passim decumbentium fetore vexari. Aliquoties plane, cum postremos egenae multitudinis duces exercitus castigarent, ne equitatum tardius sequerentur praecedentem, ne in eos Turci videlicet involarent, illi famis torsionibus acti, votis et precibus exoptare ut venirent. Armeniorum jam pene fines attigerant, exesis hominibus, animalibus inedia moribundis, subito ingruunt Turcorum millia numerosa. Sed Franci, qui primas tunc exercitus videbantur actitare custodias, facile eorum, lassabundi licet, illico obtudere molimina. Postridie, cum Turci Francos a prima fronte discessisse vidissent, Langobardis, Liguribus et Italis, priora, proh dolor! occupantibus loca, irruunt, persensa anteriorum ignavia hostes acerrimi; hisque [Col. 0814B] qui praeibant et signa ferebant, foede terga dedentibus, totus non tam fugae, quae nimium tenuis ut pote fame tabentium fuerat, sed internecioni miserandae patet exercitus. Fugientes non qua venerant regrediebantur, nec, ut gregatim saltem fugerent, glomerabantur; sed quorsum quemque ferebat animus, verterat illo gradum, sine dubio moriturus. Quae eorum caedes et insecutio perseveravit pene continuis octo diebus.
Erat in eo quidam archiepiscopus Mediolanensis exercitu [ al., periculo], qui capellam Beati Ambrosii, planetam scilicet et albam, si qua alia nescio, secum tulerat, auro tantique pretii gemmis ornatam ut nusquam terrarum reperire quis huic valeret aequandam. Hanc Turci abduxere correptam, [Col. 0814C] Deo fatui illius praesulis, qui rem adeo sacram barbaris terris intulerat, tali damno ulciscente dementiam. Tanta fuit ibidem promiscui sexus Christianitatis occisio, tanta pecuniarum, vestium, auri argentique repertio, ut, de illo quod expeditio prima intulerat, damno, haec una victoria sufficienti Turcis potuerit esse solatio. Cum enim ducenta, et, ut aliqui astruunt, his amplius ferme millia Christiani nominis illic essent, vix septem millia resederunt. Comes autem Stephanus, cum plerisque potentibus, inter quos Harpinus Bituricensis vir magnificus, et comes trans Ararim 443 Stephanus, ibidem fuere, pariterque Hierosolymam devenere. Ubi positis, cum imperatoris Babylonici exercitus apud Ramothenam [Col. 0814D] urbem Balduino, nunc regi, bellum obtulisset, Harpinus memoratus regi intulit quatenus praelium differret, donec quidquid virium poterat habere, conferret; rex ait: «Si times, inquit, fuge Biturigas,» hisque dictis, inconsulte conflixit, omnesque suas illico copias, in praedictam civitatem compulsus, amisit; ipse solus evasit. Multi tunc in captivitatem acti; multi, quo fine defecerint, hucusque sumus incerti.
Harpinus Bituricensis monachum induit. —Harpinus captivus abducitur; deinceps a captivitate solutus, in Franciam rediens monachus efficitur. De Carnotensi Stephano nihil certi habetur, nisi quod interemptus, sine ullis tamen indiciis, creditur; intra turrim nimirum quamdam cum aliis innumeris [Col. 0815A] comprehensus, apud praefatam urbem, utrum captivitatis sorti fuerit, an mortis, addictus, certis scire auctoribus hucusque nequivimus, nisi quod ad fidem necis ejus, quia nusquam comparuit, procliviores sumus. Turci plane caesorum cadavera, post victoriam, desectis solent damnare capitibus, eaque pro signo asportare triumphi. Quibus sublatis, difficile est prorsus cujusque personam ex corpore trunco cognosci. Eadem autem ambiguitas et de quibusdam clarissimis viris aliis hactenus est habita. Interea rex ipse, qui, ut praelibatum est, solus evaserat, et non modo pro communi, quod imminebat, exitio lugebatur a suis, sed etiam cum cachinno interfectus clamabatur ab ethnicis; per horrida quaedam et paucis comperta montana procedens, [Col. 0815B] desperatae tandem Hierosolymae, et extrema jam pericula cum debitis moeroribus praestolanti, post biduum, nisi fallor, se intulit. Qui collecto celerrime quem potuit equitatu, et delectu optimorum peditum pro facultate habito, clementiori jam Domino, cum triumphanti, sed non diu, gentilitate, bello decernere parat. Cum ergo regem mortuum sic putarent, reparatis continuo copiis apparuit; longe altera quam pridem auctoritate conflixit, et in fugam eos agens, novum ipsorum timorem, atrocissimae caedis punctione reflavit.
[XXIV.] Godefridi regis obitus. —At quoniam Godefridum regem, hujus Balduini germanum, nequaquam superius obisse, materia ordinem praeoccupante, retulimus, dignum est ut quo fine defecerit, [Col. 0815C] et ubi sepultus sit breviter explicemus. A quodam contiguae gentilitatis principe eidem transmissa feruntur exenia lethalibus, ut patuit, venenis infecta, quibus utens improvide, cum eum qui miserat suspicaretur amicum, subita infirmitate decubuit, nec mora, exanimatus occubuit. Sunt et a quibus, hac opinione repulsa, naturaliter feratur obisse diem. Sepelitur autem, in testimonium ejus quam fide vitaque meruerat redemptionis aeternae, circa ipsum Dominicae passionis locum, in eo jure obtinens omnimodo monumentum, quem eruerat quemque defenderat a conculcatione ac irruptione gentilium. Cujus mira humilitas et monachis etiam imitanda modestia, illo praedicabili admodum regni [Col. 0815D] sui tempora titulo insignivit, ut nunquam intra Hierosolymitanam civitatem regium coronatus diadema tulerit: ea consideratione videlicet, quia generalis universorum salutis auctor Dominus noster Jesus Christus, spineum ibidem sertum humana irrisione gestaverit.
Godefrido successit germanus frater Balduinus. —Quo, ut praefati sumus, exacto, a fraterna eum temperantia et sagacitate futurum degenerem nulla ratione credentes, Balduinum ex Edessa transferunt, et sanctae illius Christianitatis novae coloniae regnare constituunt. Quaedam nempe clarissima in eorum virorum natura notaverant, et notata dilexerant, tranquillos utique, et totius nescios jactantiae mores, irremissam, et plusquam regiae competeret [Col. 0816A] majestati, sine ulla pene formidine mortis audaciam, remotam quoque ab omni habitu ipsorum, petulantiam, et supra opum suarum vires liberalitatem omnino munificam. Hujus autem Balduini erga suos fides, erga se comtemptus, ex uno conjici valet facto, quod videlicet dum in expeditione contra hostes ageret, pro ereptione cujusdam peditis in tantum sese periculo ingesserit, ut, gravissimum vulnus excipiens, vix discrimina paratae necis evaserit.
[XXV.] Prognostica de Christianorum expeditione Jerosolymitana. —Fuit interea quiddam, quod maxime gentium innumerabilitatem circumpositarum, ne contra nostri nominis insurgerent paucitatem, [Col. 0816B] vehementer exterruit, nec minus hodieque terrere dignoscitur: quod scientia scilicet astrorum, quae apud Occidentales quo tenuior exstat et rarior, eo apud Orientales, ubi et originem habuit, continuo usu ac frequenti memoria magis fervere cognoscitur, evidens idem gentiles prognosticum se accepisse testantur, et jamdudum ante infortunia, ipsa praescientia quia a Christiano populo subigerentur; sed artis ipsius peritia ad integrum instrui non poterant quo ista tempore complerentur.
[XXVI.]—Ante duodecennium ferme enim quam proceres nostri Hierosolymitanum aggrederentur iter, Robertus Flandrensium senior 444 comes, de quo in primo hujus operis egimus libro, cum [Col. 0816C] multis opibus Hierusalem, orationis gratia, est profectus. Qui cum eadem moraretur in urbe aliquot, desiderio videndi loca sancta, diebus, et ob sui munificentiam, cognoscendi plurima, etiam quae apud gentiles fierent, permitteretur habere licentiam, quadam die, uti ab his didici qui familiarem inibi comiti praestiterant comitatum, universi pene urbis ejusdem cives ad templum confluunt Salomonis, et per universum diem maxima ibidem habita concione, ad sua tandem in vesperum diverticula sunt regressi. Hospitabatur tunc comes isdem apud aliquem gravioris aevi et expertioris ingenii, vitaeque, quantum ad eos, sanctioris Sarracenum, cui servus Dei usitatius erat vocabulum. Qui cum ab eo redeunte domum sciscitaretur quid in illo tandiu [Col. 0816D] consedere eis collibuisset templo, super quibus etiam adeo laciniosa disputatione tractassent? Intulit homo: «Insolita, inquit, signa quaedam in ipsis stellarum cursibus recursibusque conspeximus, ex quibus certa admodum conjectura collegimus, Christianae conditionis has in provincias homines deventuros, nosque per praelia assidua et frequentes victorias devincendos. Quod tamen utrum valde in posterum differatur, an proxime fieri debeat, penitus nobis incertum constat. Ex ipsa tamen astronomica nobis portentione perpatuit quod hii ipsi quibus superno gentem nostram judicio superare, et a natalibus oris amoliri conceditur, idem postremo vincendi a nobis, et ab ea quam usurpabunt patria, bellorum sint jure pellendi. Cui coelesti indicio, veterum [Col. 0817A] sectae nostrae oraculorum passim, ex quibusque voluminibus statim lectio recensa concinuit, idipsum aperta locutione testificans, quod jubar aethereum contectioribus signis innuerat.»
Quibus gentilis hominis verbis illa, quae superius relata sunt, Curbaran matris dicta concordant; nec apud nos dubium est quia eadem ipsa ratione qua illa adversus Christianos dehortabatur praeliari filium, isti etiam frenantur qui Hierosolymitano exitio inhiant, ne bella ineant contra id quod sibi ostensum est fatale decretum. Etsi namque primum multiplicibus nostros praeliis urgere insistunt, at nunc contra eos tanto remissius agunt, quanto non eos, sed Dominum pro eis exerceri et confligere sentiunt. Si autem cuiquam forte incredibile fiat [Col. 0817B] quod futura quis astrologica arte praenoscere valeat, illud nobis evidens argumentum praebeat, quod imperator Eraclius, per hujusmodi disciplinam, gentem circumcisam contra Romanum imperium praescierit surrecturam; nec tamen non Judaeos futuros, sed Sarracenos, qui haec agerent, per eam potuit providere peritiam. Intueamur et magos, qui, cum natum regem, et hunc ipsum Deum et hominem, sideris editi repentina inspectione sensissent, quibus esset regnaturus partibus etiam noverant.
[XXVII.]—In hoc ipso novo Dei adversus homines diabolicos procinctu, hoc etiam videbitur attendendum, quia factum ei omnimodis videatur congruere Gedeonis (Jud. VII) . Cum enim infinita multitudo nostrorum ad subeunda proposita unanimiter [Col. 0817C] pertinax putaretur, probatur ad aquas, voluptates utique atque delicias, ut qui videlicet Deum sequi deligerent, famis sitisque cruciatibus, mortiumque variarum casibus non cederent; qui autem post corpora Deum projicerent, ad fluxa sese desideria, quod flexus illic poples significat, enerviter inclinarent. Qui autem biberunt manu ad os projiciente, ipsi sunt qui, Diogenis instar, vacante omni deliciarum cura, inter Deo serviendum, quoquo pacto satisfecere naturae. Trecenti fuere, qui sub Gedeone probantur, quia sicut exterius, ita interius bajulare crucem, quae Thau littera significatur, trecentos innuitur, qui hac perseverantia honorantur. Quare enim a Dominica sese multi nostrorum turpiter [Col. 0817D] excepere militia? nisi quia sedulo gravi carpebantur inedia; et, quia sine Cerere et Libero friget Venus (Ter. Eun. IV, V, 6) , nulla eisdem, corpusculis flaccescentibus, libidinis inerat perpetrandae facultas, quae etiam si suppeteret, non aliqua pateret opportunitas.
Hi ergo qui probati inventi sunt, «tubas habent» in manibus, quia divinum sermonem, cujus solatio inter tot discrimina recreantur, proferunt in operibus. «Lagenas tenent,» dum in continuo procinctu positi, ab omni carnalitatis foeditate se continent. Intra lagenas «lampades habent,» quia in vasis corporum fictilibus piae intentionis, omni luce clariores thesauri renitent. «In tres eos Gedeon partes dividit» dum quosdam ex eis Christus ad coronam [Col. 0818A] proprii cruoris effusione contrahit; alios ad custodiam sanctae civitatis, ac si ad cultum terrae promissionis inducit, per quos hodieque paucissimos totius imperio Orientis obsistit, caeteros in patriam ad testimonium tantae victoriae, et pii hujus exsilii imitationem redire permisit. «Lagenis ergo fractis, lampades emicant,» quia occisis corporibus, spiritus, divino amore ferventes, recta ad Dominum intentione commigrant. Hostes inde territi subiguntur, quia eos non immerito formidant, qui, spe aeternitatis audaces, mortem vita ipsa charius amplectuntur. «Quorum enim animalium, ut ait Apostolus, sanguis infertur in Sancta per pontificem, horum corpora cremantur extra castra (Hebr. XIII, 11) .» Unde Dominus extra portam [Col. 0818B] passus est. Exierunt itaque hii ad eum extra castra, extra 445 videlicet carnis desideria, dum improperium ejus portant crucis (Ibid., 13) , mortificationem in vitiis scilicet ac concupiscentis servant.
[XXVIII.] Sed quantum cum bonae voluntatis affectu valuerit tanti hujus laboris assumptio, hoc uno subjecto exemplo colligi potest. Quod idcirco proponendum duximus, ut liquido perpendamus quantum pure peccata confessis et sincere poenitentibus profuerit istius peregrinationis devota susceptio, si tantopere poenitentiae ac confessionis pene prorsus exsortibus, valuisse probatur, terroremque incussisse diabolo.
[Col. 0818C] [XXIX.] Quidam a diabolica fraude cum iter Jerosol. arripuisset, atque inibi sacerdoti peccata aperuisset, liberatur. —Vir equestris ordinis quidam maritimarum, nisi fallor, partium, cujusdam fratrem proprium hostilitate perdiderat. Cujus interfectionem adeo homo idem aegre tulerat, ut inconsolabili moerore tabesceret; majoris enim potentiae qui eum peremerat videbatur, ut moerenti ulciscendi defunctum spes ulla suppeteret. Intolerabili ergo dolore defecto, et luctuosa omnibus ubique momentis prosequenti mente germanum, cum novior in dies irreparabilis damni refricaretur acerbitas, et, sine respectu cujuspiam solatii, inevitabilis memoriae lacerum miseri hominis jecur poena torqueret, dum angores assiduos ad extremum repetendae ultionis [Col. 0818D] centuplicat difficultas, diabolus, diutina experientia callens, et spirituali alacritate omni mortali natura facilior, qui in cunctis tempora aucupatur et causas, hujus nimirum arrisit opportunitati tristitiae.
Die itaque quadam, cum vecordiae interioris squalidus tabo, et exhausto suspirio profundissimi languoris anhelus, potandum equum, ipsi insidens, duceret ad aquas, e regione altrinsecus in altera fluminis crepidine positum daemonem conspicatur. Apparuit autem ei in specie viri cujusdam, quem contractis cruribus existentem saepenumero videre consueverat. Videbatur etiam et ipse eques, accipitrem manu gestans; lutei, ut praeferebat, coloris tunicam habens. Quem cum ille eminus attendisset, et recordatus cogniti, quem fore putabat, hominis [Col. 0819A] consuetae debilitatis et formae, prae vehementia inopinae novitatis haesisset, nequam spiritus, procacitatis antiquae non immemor, primus effert: «Non sum, inquit, quem aestimas. Scias autem me esse diabolum, ad diuturnae tuae torsionis praebenda remedia missum. Magister namque meus, qui omnibus in moerore positis, si sibi assentiant, compassibiliter suffragari dignatur, ad te me dirigit; nec, si ei prout tibi dixero acquiescere velis, solatium morabitur. Cum enim sit liberalis, nec desit opulentia infinita dandorum, affectantibus opes, supra quam valeat aestimari, largus est munerum subsidio, egentibus, ultra quam sperari id posset, non differt adminiculum. Tu vero, qui vetus infortunium animi aegritudine semper recentiori deploras, si quid est unde [Col. 0819B] queraris, exprome; sciens indubie te multo majora sumpturum, quam praesumas exposcere. Si fratrem intuleris interfectum, ultionis sententiam accelerari cognosces; si quaelibet quaesieris incrementa, mirabere factum.»
Ergo velis, jubeas, suberit pro velle facultas.
Attenderat ille insolitum valde pecus, mirabatur diabolum cum maximo stupore loquentem; sed quantum pollicitationis lenocinio trahebatur, tantum pollicitatoris nequitia terrebatur. Vicit tandem ambitio promissorum, et se fatetur oblata gratanter accipere: «Attamen, inquit diabolus, si te hujus meae sponsionis fructus oblectat, et te principis mei, qui ad te me misit, gratuita benevolentia utcunque pellexit; cum ipsis effectibus, tam de ultione germani [Col. 0819C] quam de successibus fortunarum quae pronuntiavi, vera probaveris, hoc meus ipse magister a te exigit, quatenus hominium sibi facias, et translata fide Christianitatis, in ipsum indivisibiliter te ei cohaesurum spondeas, ab his etiam quae vetuerit perseveranter abstineas. Sunt autem specialia, a quibus, cum ad ipsum concesseris, cohiberi usquequaque te velit: ne unquam videlicet ullam ingrediaris ecclesiam, ne quem etiam baptizatum sacro de fonte suscipias,» et tertium quiddam pariter vetuit quod exciderat ab ejus qui mihi narravit memoria. Cui homo haec ait: «Facili a me observantia poterunt sine aliqua procrastinatione teneri, de hominio vero faciendo, aliquas peto inducias dari.» Abhorrebat sane multum [Col. 0819D] homo idem, liberae adhuc rationis intuitu, quod exsecrabilis adeo a se fidei traductio peteretur; sed tolerabilius judicabat Christianis officiis abstinere, quam ipsius credulitatis fundamento carere.
Denique nec mora, in tantum fraternae, suggerente maligno, suppeditatur ei opportunitas ultionis, ut crebrescentibus omnino superarentur viri vota fortunis. In huncque modum succedente remedio, ab illius animo oblitterabatur sensim moeroris atrocitas, cum tamen interim nullo modo res praesumeret sibi a diabolo attentare prohibitas. Cum interea antiquus humanae naturae hostis sedulo eidem homini apparere, nec modo, ut assolet, solitudinem ejus, aut secreta aucupari loca, sed in media etiam vulgi astantis frequentia, improvidum subito convenire, [Col. 0820A] beneficia jam experta proponere, potiora in posterum polliceri, de fidei translatione sedulo satis hortari. Ille autem largitati 446 omnimodo fieri gratulabundus expertae, obsequia tanti principis liberalitati sempiterna promittere, super ejus vero, quod frequens exigebatur, hominii pensione, jugiter inducias obsecrare.
Igitur cum homo isdem creberrimis et inter medias invisibiliter turmas apparitionibus urgeretur, Dei nutu, per Latinum orbem Hierosolymitani itineris fama porrigitur, et quisque, qui aliquo sese crimine persenserat implicitum, illuc, novas Deo poenitentias aperiente, dirigitur. Inter quos iste proficisci delegit, sed nefarium, quod cum diabolo magna jam ex parte pepigerat, foedus nulla confessione retexit. [Col. 0820B] Profecto itaque et aemulationem Dei habenti, licet non secundum scientiam, dum operum initio bonorum confessio non est praemissa malorum, tanta gratiae Dei, inter eundum, hominem comitatur ubertas, in tantum Deo placuit labor, quamlibet minus plena pietate praesumptus, ut in ipso expeditionis itinere, nullis eum funestus exactor compellare auderet angariis. Quin potius, ac si nihil cum eodem pactionis habitae meminisset, nullis vel in visione ei appareret modis.
Capta postremo Hierusalem, cum in ipsa cum aliis ad tempus diversaretur urbe, et nocte aliqua cum quibusdam putaretur dormire militibus, sollicitus super suis suorumque, qui sub dio, pro regionis consuetudine, commanebant equis, respexit [Col. 0820C] ad illos, et speciem stantis considerans hominis inter eos, furem suspicatus exsurgit, et quis esset vocibus turbatus inquirit. Cui mox ille, habitudine quam consuescet illata, quasi reverens ac pudibundus ait: «Nonne me nosti?» At ille, veluti vetus sibi innovaretur opprobrium, multo severius infert: «Novi, inquit.» Quibus utrobique prolatis, nec ille post interrogationem aliquid percunctationis attexuit nec iste quidpiam responsis adjecit. Quae apparitio, quantum ad hominem quamvis otiosa fuerit, Deo tamen dispensante, quiddam nobis non otiose innuit: diabolum videlicet non obliviose praeterisse hominem, sed ex ipsa sui ostensione et effectu enuntiasse quid voluerit, et silentio prodidisse, quia nequiverit. [Col. 0820D] Quid plura? Rediit, sed nec inter redeundum diabolus se illi conspicabilem usquam importunumve praebuit. At eo domi constituto, nefarii confestim consilii miserabili illi personae resuscitatur assessor, ut vix pauca tempora ab hujusmodi commonitorio feriata forent. «Possunt homines ab his quos verentur interstitiis aliquibus disparari, eosque ab inquietudinibus conclavia sua parietesque distinguunt; spiritualem vero nequitiam nec praesentiae populorum nec munimenta claustrorum a suis excursibus arcent.»
Viro igitur illi adeo individuum perpetienti atque lethaliter fastidienti latronem, die quadam obvium habere contigit quemdam Christi sacerdotem, scientia, benignitate, ac pia hilaritate praecipuum, nomine [Col. 0821A] Cononem. Cui cum, secundum temporis quae tunc erat angustiam (suo enim quisque sollicitabatur itinere), eam quam patiebatur exprompsisset miseriam, data pro loco consolatione vir bonus ille quam potuit, et accepta sponsione de reditu, dimisit. At tamen cruentissima fera non siluit, sed creberrimae interim lenocinio suasionis irritare non desiit. Nec mora, homo, molestiarum et pene quotidianae interpellationis impatiens, ad medicum rediit, confessione ad purum facta poenitentiam omni affectu suscipit, et, suscepta, exsecutorem proprium deinceps nunquam vidit. Ecce pia ista peregrinatio pensemus quantum valuerit puris, quae tantum attulerit tutelae ac securitatis impuris.
[XXX.] Quae fortiter in Oriente gesta sunt, soli Deo [Col. 0821B] tribuenda. —Constat quoque consideratione dignissimum, non sine re ab hujus gratia profectionis reges abjectos, ne personae videlicet spectabilis sublimitas effectus sibi videretur arrogare supernos. Igitur coelesti Domino referenda laus est, ac hominis tacenda penitus. Non tot militias ducum coegit quilibet, aut meruit triumphos. Poenos Regulus obtudit rebelles, laus in eum studii refertur. Alexander agens Eoa regna stragibus immodicis fatigans, Magni praevaluit parare nomen. Hic, comes Stephanus, cui indita fuerat sacri exercitus summa curandi, quasi quae soli competebant Deo temerarius usurpasset, ac si ignaviae condemnatus abjicitur, et Hugo Magnus, veluti homo regii nominis, sequestratur. Pulsis ergo magni nominis umbris, et [Col. 0821C] cui innitebatur potentia extrusa, uni jam incumbens Dei subsidio, pusillus grex ille remansit, et, ut ad rem ventum est, secundum Scripturae dictum, non ex genere, sed eligente Deo, «Insuspicabilis portavit diadema (Eccli. XI, 5) .» Honorem itaque sui nominis Deus, qui facit mirabilia, nolens deferre alteri, ipse solus dux ejus fuit, ipse rexit, ipse correxit, ipse ad efficientiam coepta direxit, ipse hucusque regna porrexit. Agnos igitur, ex lupis quos fecerat, in suo non eorum brachio congregavit, sinus sui tuitione levavit, piae spei gaudio fetos, ad quae desideraverant videnda portavit
[Col. 0821D] [XXXI.] Fulcherius Carnotensis suggillatur et corrigitur. 1. Asserens plures cruce divinitus insignitos, refellitur. —Praesentis historiae corpori, auctore mundi propitio, posituri calces, Fulcherium quemdam, Carnotensem presbyterum, 447 qui Balduini apud Edessam ducis dudum capellanus exstiterat, quaedam quae nos latuerant alia, diverse etiam a nobis aliqua, sed pauca, haecque fallaciter et scabro ut caeteri, sermone, fudisse comperimus. Cujus etsi non omnia, nonnulla tamen detegenda, et huic schedulae compaginanda censuimus. Cum enim vir isdem ampullas et sesquipedalia verba projiciat (HOR. A. P. 97) , et luridos inanium schematum colores exporrigat, nuda mihi rerum gestarum exinde libuit membra corripere, meique qualiscunque eloquii sacco, potius quam praetexta contexere. Dicitur in sui, nisi fallor, [Col. 0822A] opusculi referre principio, quosdam qui Hierosolymitanum adorsi videbantur iter, illud quod Apulos Epirotasque dirimit, locatis pupibus, aequor ingressos, et, utrum inexplorato sese commiserint mari, seu carinas nimia sui numerositate depresserint, nescio, constat tamen sexcentos pene illic navim fregisse viros. Qui intercipientibus omnes sali turbidi procellis enecti, nec mora, impatientis aestu pelagi ad continentem ejecti, eo ipso quo in birris, palliis ac tunicis uti consueverant universi, in superficie scapularum sunt insignes crucis signo reperti. Quod sacrum stigma divinitus cuti eorum potuisse imprimi, ob ipsorum fidei evidentiam faciendam, nemo licet fidelis ambigat, tamen ei qui hoc scripsit, si advivit, sollicite pensandum est, an res ita se habeat. [Col. 0822B] Viae enim hujus cum Christianarum ubique gentium percrebuisset initium, et id non sine divina fieri voluntate per Romanum clamaretur imperium, quilibet extremae vulgaritatis homines, et etiam muliebris indignitas, hoc sibi tot modis, tot partibus usurpavere miraculum. Ille paulisper intextas ex suffusione sanguinis rigas, crucis astruens, ostentabat in oculo: iste pupillarem, qua foede caecutiebat, maculam, eundi sibi commonitorium perhibens, pro coelesti exhibebat oraculo. Alius, aut novorum pomorum succis, seu quolibet genere fuci, cuilibet particulae corporis moliebatur speciem crucis, ut sicut oculorum subsellia pingi solent stibio, ita divini in se spectaculi, vel vireret vel ruberet, fraude facta et commentis ostensio.
[Col. 0822C] Meminerit lector abbatis illius, quem supra retuli (lib. IV, cap. 7) ferro sibi scalpsisse frontem, et quem postmodum dixerim factum Caesareae Palaestinae pontificem. Testor Deum, me, Bellovaci per id temporis constitutum, vidisse ad se versum obliquatas aliquantulum die media nubes, ut vix quidpiam majus quam aut gruis, aut speciem viderentur praetulisse ciconiae, cum ecce, crucem coelitus sibi missam urbanae passim voces conclamavere frequentiae. Ridiculum est quod dicam, sed non ridiculis auctoribus rem probatam. Muliercula quaedam in hoc ipsum promoveri coeperat iter. Quam novis nescio quibus rudimentis imbutus, praeter inertis jura naturae, versabundus prosequebatur anser. Et ecce, [Col. 0822D] fama volans Pegaseis motibus acta, et castra replevit et urbes, a Deo ad Hierusalem redimendam etiam anseres destinatos. Nec tantum deferebatur mulieri miserae, ut ipsa anserem ductitaret, sed ea duci ferebatur ab ansere. Quod ita Cameraci probatum est, ut, stante hinc et inde populo, per mediam ecclesiam mulier ad altare procederet, et anser e vestigio mulieris a tergo, nullo sollicitante, succederet. Qui quidem intra Lotharingiam mox, ut comperimus, obita sibi morte decessit; qui sane rectius Hierusalem isset, si, pridie quam proficisceretur, suae seipsum dominae festa convivia praebuisset. Quod totum ob hoc a nobis historiae veraci attexitur, ut se noverint quique commonitos, «quatenus nequaquam, fide vulgi fabulis attributa, Christiana gravitas levigetur.»
[Col. 0823A] XXXII.] Secundo Pyrro, ut Antiochiam traderet, Christum apparuisse, falsitatis arguitur. —Denique rursus idem perhibet auctor, Pyrro Antiochiae proditori Deum apparuisse; et ut Francis proderet urbem in visione jussisse. Facile hoc ei fuit qui Cain et Agar se audibilem, et conspicabilem asinae angelum praebuit. Verum omnes qui sancta civitate recepta rediere, et qui super gestis ad nos rebus epistolas direxere, praecipue Ansellus de Ribodimonte, nil tale dixere, imo nec Pyrri vir idem mentionem habuit, sed a tribus eam civibus traditam minime tacuit. In qua etiam refertur quod antequam tres illi proceres de urbis deditione serio tractavissent, fucatam nostris obtulerunt pacem, spondentes sese reddituros proxime civitatem. Quae [Col. 0823B] mutuo data securitas in tantum valuit, ut intra urbis moenia aliquoties de Francis exciperent, suique cum nostris conventicula crebra miscerent. Dum ergo exercitus minus inter ista sibi, nimietate securitatis, invigilat, praetensis Turci insidiis quosdam ex Francis interimunt, nec ipsi tamen indemnes existunt. Ibi quemdam nostri egregiae indolis juvenem qui apud regem Francorum comes stabuli fuerat, nomine Walonem, amittunt.
[XXXIII.] Tertio lanceam Dominicam respuens. —Lanceae Dominicae inventionem cassare dicitur, et quia falsitati obnoxius erat, hominem damnatum praesumpti ignis adustione testatur. Cui non modo super hac re modernorum testimonia refragantur; sed etiam vetustissimi quique fide plenissima stipulantur [Col. 0823C] quod, cum olim loca sancta expeterent, antequam Turci Orientis ac Syriae regna pervaderent, eamdem in eadem urbe lanceam adorare deoscularique solerent. Nunquid nam Fulcherii presbyteri, qui, 448 nostris apud Antiochiam fame periclitantibus, feriatus epulabatur Edessae, tot prudentium, qui interfuere dum reperiretur, ingeniis praevalebit argutia? cum etiam Balduinus, qui post regem Balduinum Edessae praefatae praefuit, in sua ad archiepiscopum Manassem profiteatur epistola, cum eam beato revelante Andrea repertam, tum a nostris audaciam, contra Turcos ingruentes praeliandi, fiducia ipsius admissam. Sicne spectabilis Podiensis ille episcopus desipuisse putabitur, ut incerti nominis lanceam [Col. 0823D] sub tanta reverentia ferret, dum adversus Curbaran congressurus egreditur? Ibi certe constat quiddam memorabile factum, quod scilicet, dum Curbaran idem herbae ignem jussisset subjici, praesulque idem Francorum ad bella properantium conspiceret ora ac oculos profluentes fumi densitate suffundi, hinc sacram praeferens lanceam, inde pia dextera contra emergentes nebulas crucis pingens effigiem, ubi Jesu omnipotentis flebiliter evocavit auxilium, dicto celerius, in eos qui emiserant, ejus pietas tetri vaporis retorsit globum. Porro, si de inventoris interitu agitur, qui aliquot post ignis experientiam traditur vixisse diebus, fateor, dicam quomodo iste obierit, de quo incertum est an laesus fuerit, si dicat mihi cur is, qui apud beatum Gregorium [Col. 0824A] linguas omnes acceperat, propria dentibus membra disciderit.
[XXXIV.] Quarto in obsidione Antiochena rutilum jubar crucis in modum apparuisse. —Praeterea dum in obsidione Antiochena morantur, astruit, nisi fallor, noctu rutilum, in modum ignis, super exercitum emicuisse jubar, et speciem, haud ambigua forma, pariter exhibuisse crucis. Quod quique illic sapientum incendium ad bella retulere futura, ubi tamen esset, quod crux videretur innuere, certa salus, et successura victoria. Hoc non refellimus; id plane uberrimis testimoniis approbatur. Hoc, inquam, rimarum plenus poterit tacuisse Parmeno. Nec dissimile quid inter ipsa viae hujus initia constitit accidisse, quod quidem superius cum, de motibus [Col. 0824B] eclypticis et siderum, qui visus est [ f. visi sunt], lapsibus loquerer, me contigit praeterisse. Quadam enim aestivi diei vespertina irruente hora, tanta ab aquilonis plaga conflagratio apparuit, ut plurimi e domibus propriis sese proriperent, quaerentes quinam hostes provincias suas adeo gravi ambustione vastarent. Quae omnia futurorum exstitisse portenta bellorum, indubie retinemus. At jam his omissis, quae carptim delibanda censuimus, relationis seriem prosequamur.
[XXXV.] Iterum de Hierosolymitanae civitatis obsidione. —Hierosolymorum igitur civitas obsessa, exprimi non potest quanta sit civium suorum animositate defensa. Videres contra balearia instrumenta, [Col. 0824C] quibus compererant saxa torqueri, trabibus obtegere muros, atque psiathiis Graecos ignes injicere machinis, praesertim qui materiei inopiam difficultatem maximam noverant obsidionis; sed quia Francia praeminebat ingeniis, furores ignium respersio curat aceti, et praeacuta falce reciditur, si quid videretur pependisse pro muris. Uncos ferreos longis hastilibus addunt, quibus nostrae partis e machinis propugnantes loricatos corripiunt; quae nostri mucronibus exertis, pro hastilibus fustes reddunt. Sed in eo vel maxime Sarracenorum vehemens probabatur instantia, quia si quem suorum contigisset ictu a nostris obrui, percussi clypeum dicto citius constabat ab alio rapi, et in eodem, unde ille [Col. 0824D] ruerat, loco constitui [ al., restitui], ut nostris daretur ad sui exanimationem intelligi neminem eorum jactibus laedi.
[XXXVI.] Ipsa in obsessione Boemundus non aderat. Petit Hierosolymam. —Feliciter igitur urbe capta, Boemundus qui Antiochiae, fame, cruoribus, ac frigore Francorum, obtinuerat principari, apud eam, caeteris proficiscentibus, maluit remorari, quam pro Jesu Domini sepulcri liberatione vexari. Et dum contendit inepte pro unius aedis turriculaeque custodia, praeteriti sui universi laboris fructum visus est amisisse et gaudia. Quid enim sibi profuit currere, ubi consequi noluit comprehendere? Attamen, quia hactenus exercitui Dominico plurimum emolumenti armis contulit atque consilio, non est absurdum [Col. 0825A] paucis intexere qualiter illum contigerit illo ire. Ad Balduinum itaque Edessenum legatione directa, sollicitat ut secum pariter ad invisendum Salvatoris sepulcrum veniat. Ipse etenim non avaritiae obtentu, sed propriae civitatis tuitione retentus, urbi similiter nequaquam obsidendae concurrerat. Christianorum plane ipsa erat civitas, et circumpositae gentilitatis vires crebro patiebatur infestas. Cumque vir isdem se spopondisset iturum, conflatis utique equitum peditumque copiis ingentibus, praesertim cum eis incumberet non modo quorumque, sed contiguae omnino universitatis metus, Hierosolymitanum sunt iter adorsi. Cumque singulorum in simul contubernia convenissent, et viginti hominum millia ferme complessent, inter eundum eos crudelis [Col. 0825B] victualium coangustare coepit egestas, ut nec escarum condimenta pani, neque suppeteret 449 panis ad escas. Provinciarum nempe, diuturna diversarum obsidionum mora, et prolixis longe lateque expeditionibus, opibus exhaustae, non sufficiebant ullatenus tantae animalium virorumque frequentiae suppeditare stipendia.
A Turcis captivus abducitur Boemundus. Libertate concessa redit in Galliam, ducit Constantiam regis filiam, ac veneno exstinctus est. —Arctata igitur miserabilibus inediis multitudo, asininarum carnium equinarumque, quae alias didicerat, edulia repetivit, nec ab eorum usu, habita etiam in talibus parcitate, calamitas ista desivit, donec Tiberiadem civitatem, quinque hominum millium, sub Domino, pastione [Col. 0825C] celebrem, desideriis affecta subivit. Ibi aliquantulum ea quam patiebatur tabe [ al., rabie] cibo uberiori sopita, tandem Hierosolymam pervenitur, sed ea adeo foetida recens caesorum cadaverum numerositate reperitur, ut nusquam aura nisi corruptissima narium orisve spiraculo hauriretur. Qui a rege Godefrido gratulanter excepti, Dominico quod imminebat interfuere Natali. Quod, ut rationis censura responderat, Bethleem actum, non modo ex sua mutua qui convenerant visione, sed magis ex sua victoria suo insperabiliter saeculo praestita, Francis supra quam credi potest res tripudiosa fuit. Inde digressis, cum sua quisque repetisset, a Turcorum manu immodica, cum urbem quamdam adiret, Boemundus [Col. 0825D] invaditur, in remotissimas Persidis regiones captivus abducitur. Quod ubi Tancredi illustris attigit notionem, quamprimum occupare Antiochiam properat, Laodiciae Pergama munit; utraeque enim Boemundo munia pensitabant. Laodiciam pridem Robertus Northmanniae comes habuerat, sed cum prodigi hominis exactiones urbici tolerare non possent, pulsis summae custodibus arcis, ejus abegere dominium, odioque ipsius Rothomagensis abjuravere monetae usum. At Boemundus cum annis aliquot in carcere resedisset, tandem, cum pacto, tum pecuniaria redemptione resolvitur. Nec multo post tempore exacto, Antiochia Tancredo commissa, navigio in Appulia transvectus venit in Franciam, et Constantia regis Philippi filia multo auro a patre impetrata, [Col. 0826A] fecit Carnotum ejus nuptias in magna gloria. Deinde in Appuliam regressus, magnam regni Constantinopolitani imperatoris partem sibi subegit, et susceptis ex filia regis duobus filiis, veneno vitam finivit.
[XXXVII.] Godefridi regis gesta summatim perstringuntur. —At Godefridus, cujus in equestri gloria quantitatis exstiterit, pro clausula laudis, quia superius plura relata sunt, ex praefati Balduini verbis accipi poterit. Est autem idem comitis Hugonis ex Reiteste filius. Qui dum Edesseno ducatui a postmodum rege Balduino praeficitur, jam dudum Turcorum manus, proh dolor! incidit, et multo tempore clausus, Deo se protegente, vivens ab eorum manibus evasit. Exstat vero ejus hujusmodi de eo, [Col. 0826B] verbis utique meis vestita sententia: «Festum sancti Dionysii agebatur, rexque idem a quadam sua, vocabulo Morocoria, civitate regrediebatur, et ecce centum viginti Turci eidem insidiabantur, cum viginti eum tantummodo equites comitarentur. Quos ubi, inquit, attendimus, remota formidine arma corripimus; ipsi vero, quia repente ingruerant, fugituros nos pro nostra paucitate putabant. At nos, sumpto de expertis Dei adminiculis jugibus ausu, superque ipsum spiritu innitentes, barbaros aggredimur, tanta in eos caede bacchamur, ut ex illis octoginta caesis, nonaginta pariter equos caperemus.» Et post aliqua, vir isdem, cum irrisorie meminisset eorum qui ab Antiochia fugerant, et qui Constantinopolim legatione functi reditum distulerant, ad [Col. 0826C] animandos qui in Francia resederant Francos de sua fortuna sic sequitur: «Multum, ait, nos opulenter nos habemus, et ut aliorum supersedeam gazis, decem quibus solus principor castra, et abbatia una, marchas mihi pendunt annuatim mille quingentas. Et si Deus arrideat urbem mihi cepisse Calepiam, centum mox meo habiturus sum sub jure castella. Retrogradis, inquit, nolite credere, qui nos inedia fatiscere celebrant; scriptis potius meis credite.»
[XXXVIII.] De Balduino rege. —Rex igitur Godefridus, ubi post vitam nobilem beatior futurus excessit, Hierosolymitani nequaquam temperantiae ejus ac serenitatis obliti, et degenerare verentes [Col. 0826D] ipsius germanum, ducem Edessenum, missis interpretibus, ad regis jura compellant. Qui quidem in ducatu, splendore se habuit, ut clypeum aureum quovis iter agens, prae se ferri faceret, qui aquilam expressam in se haberet. Erat autem schematis Argolici. Morem enim gentilibus gerens, hucusque togatus incesserat, barbam remiserat, sese adorantibus flectebatur, solo tapetibus stratis vescebatur; at si quod municipium vel urbem suae ditionis intraret, ante ejus gradientis vehiculum, duorum ore equitum gemina tuba perstreperet. Legationi ergo obtemperans, Hierosolymam proficisci aggreditur. Sed ubi contigua gentilitas, profecturi aucupata propositum, contemplatur euntem, conscensis, aura [Col. 0827A] sibi incassum obsecundante, Liburnis, cum dux per ejusdem aequoris, satis mediocri comitatu, properaret arenas, ferventibus remis, rostrisque cavantibus undas, obviam se praebere concertans, littori classem appellere maturabat. 450 At dux, omnium quae fieri dextris quirent mortalibus expers, moeroribus intimis pulsat Altissimum, et proponit ei quod subiturus obedienter erat, pro fide ejus tuenda, regni negotium. Et ecce, quae mobilitate ferebantur aligera, naves, limacea morositate resistunt, et quo ampliorem tonsis salum verrentibus quisque nititur ad processum, tanto, spei suae mutatione ridicula, studiosius prorae rotabantur ad puppes. Ita improborum fuso molimine, dux merita libertate potitus, de recipienda purpura evidens coelitus sumpsit auspicium. [Col. 0827B] Illud me praeterierat quod Pisanus antistes Daibertus, cum aliqua suae plebis frequentia, episcopo quodam Apulo comite Hierosolymam jam cum Boemundo, et hoc ipso duce praecesserat.
Regno capessito Balduinus Arabes coercet. —Primos suos post regna accepta procinctus, et intra sinus exercuisse perhibetur Arabicos. Ubi dum ad Sinai montis usque devexa procederet, reperit incultum, et Aethiopicis simile hominum genus. Quibus, pro agresti usu ac deformitate insolita, vitae indulsit munus. Ibi in ecclesia quae Sancti dicebatur Aaron oravit, ubi sua Deus cum patribus oracula celebravit et exercitus de Contradictionis fonte potavit. Ubi, quia Moyses in labiis distinxerat, nec Deum coram filiis Israel sanctificaverat, a terra [Col. 0827C] eum Deus promissionis absentat. Et istic presbyteri illius mei titubavit opinio; non enim Sinai, sed mons Or dignoscitur esse, Petrae quondam Arabum conterminus urbi, ubi et Aaron hominem exuit, et aqua de intimo percussae rupis emergit.
[XXXIX.] Juge miraculum Hierosolymis de lumine divinitus accenso. —In illa sancta Hierosolymorum civitate vetus quoddam miraculum inoleverat; quod vetus idcirco dixerim quia ex quo idem fieri coeperit, orbis fere Latinus ignorat. At nos conjiciendo perpendimus quia, postquam calcari ante haec nostra tempora coepit a gentibus, id pro suorum qui ibi degebant, per idve temporis conveniebant, annuerit Dominus; quod videlicet in ipso paschali Sabbato, [Col. 0827D] sepulcri lampas Dominici videatur quotannis accensa divinitus. Erat autem id moris in urbe ut, circumitis pagani universorum aedibus, singularum focos usque ad favillas exstinguerent, et tanta id fiebat ab ethnicis indagine, quantum idipsum putabatur fieri fidelium fraude, non fide. Cum ergo hoc modo Vulcanus eliminaretur ab oppido, ea hora qua nostrae religionis obsequium plebem catholicam solemni resurrectionis atque baptismatum interesse mandat officio, vidisses per universam gentiles exertis mucronibus oberrare basilicam, mortemque nostrorum quibusque minari; cerneres fidei nostrae e regione cultores indigenas, gravi penes Deum moerore torqueri, eos vero nil minus, quos de abditis mundi finibus orationis vota illo contraxerant vel [Col. 0828A] causa miraculi, luminis omnes munus unimoda intentione precari. Nec tunc erat importuna dilatio quin desideriis aestuata petitio, alacri leniretur effectu. Audivi a personis, quae illuc iere, senilibus, quod papyrus vel lichinus (nam utro utantur utriusque non novi) gentilis semel cujusdam sit theca sublatus, ferrumque remansit inane; sed, coelitus labente miraculo, ex ferro lumen emersit. Dumque fraude virtutes cupit enervare supernas, didicit, «contra suam ipsarum naturam, Deo suo militare naturas.»
[XL.] Ob peccata Christianorum amplius haud apparet. —Anno ergo, ex quo rex praefatus susceperat sceptra, sequenti, ejus fuisse traditur difficultas tanta miraculi ut vix imminente nocte orantium [Col. 0828B] flentiumque potuissent vota compleri. Sermo praefati praesulis factus ad populum, de confessione sollicitat peccatorum. Rex et praesul resarciendis pacibus instant, si qua fidei honestatique non congruunt, corrigi promittuntur. Interea, urgente negotio, tam enormium criminum ibi eo die est facta confessio, ut, nisi poenitudo succederet, digne fieri videretur luminis sancti, ablata dilatione, sublatio. Cujus tamen etiam tunc, post correptionem, non remoratur accensio. At altero posthac anno, ubi ad eam ventum est horam qua sepulcrum gloriosum flamma coelestis efficeret, universorum penitus vota suspiciunt. Graecis igitur ac Syris, Armeniis pariter ac Latinis, quibusque per suarum linguarum idiomata, Deum ac ejus convocantibus sanctos; rege, proceribus, [Col. 0828C] et populo, poenitentia cordiumque rugitibus prosequentibus cleros; misero omnes exulcerabantur affectu, quod ea urbe jam a Christianis obtenta, inibi contingebant quae nunquam evenisse sub paganis audierant.
Interim Fulcherius Carnotensis, assumpto sibi patriarchae Daiberti capellano, in montem proficiscitur Oliveti? Ibi enim suboriri Dei lucerna solebat, si quando Hierosolymis non aderat. Sed reversis, et nil gratum ad praestolantis ecclesiae referentibus aures, orationes a diversis geminantur ad populum, non tamen quae aegros foveant, sed incentivae lugentium. Ea dies, re infecta, universos in sua recta remisit; nox gemina irruit, acrisque moestitia generaliter omnium pectora torsit. In crastino deliberant [Col. 0828D] ut ad templum usque Domini, debito cum moerore procedant. Ierant, gaudii prorsus Paschalis immemores, dum nullus habitu differt a die Parasceves, cum ecce ab aedituis ecclesiae post euntium terga concinitur quia sacri monumenti lampas accenditur. Quid 451 immorer? Tanto eo die gratia, aucto suae ubertatis ex dilatione successu, emicuit, ut illa Dei claritas non quidem simul, sed vicissim, intra sepulcri ecclesiam, lampades ferme quinquaginta tetigerit. Haec non modo inter sacra contigere mysteria, verum cum peractis officiis rex pranderet in aula, cogitur frequentibus nuntiis ad nova videnda lumina rejecta consurgere mensa. Dici non potest quibus convaluerit moeror ille solatiis, cum eo die, quod [Col. 0829A] nunquam praesumpserat, intra eamdem urbem, in templo Domini, coronari rex ipse consenserit, ob hujus favorem muneris.
[XLI.] Franci patriam repetentes a Turcis trucidantur. —Igitur Franci, qui sacram suis redemerant cruoribus urbem, cum ad dulce solum, visuri parentes, filios ac uxores, redire gestirent, qua venerant, per mediterranea scilicet, fisi forsitan numero ac audacia, repedare deliberant. Cumque per Nicaeae quam pridem coeperant fines praetergredi libere cogitant, Turci, quos urbe reddita inibi praediximus, objiciendos aliquando Francis, ab imperatore repositos, obvios eis acri manu se exhibent, et ut presbyter ille meus, nisi falso, fatetur, immani centum millia digladiatione trucidant. Sed in tanti expressione [Col. 0829B] numeri vereor virum falli, quia eum alias etiam aequo promptiorem in supputationibus constat haberi, verbi gratia, eos qui Hierosolymam profecti sunt, sexagies centena millia audet ipse taxare. Cui sufficientiae miror si omnium Cisalpinarum partium, imo totius Occidentis regna valerent, cum sciamus indubie quod in primo pro moenibus Nicaeae congressu, vix equestres integre apparatus habentium centum millia fuisse tradantur. Et si de illis plane agat, eosque sub hac forte percenseat, qui motum quidem eundi fecerint, sed per diversas quaquaversum provincias, terra et mari, morbo fameque, defecerint, nec sic profecto tantae hominum infinitati supplendae suffecerint. Francis ergo, ut dictum est, ferali caede prostratis, plerique superstitum, [Col. 0829C] rebus Jerusalem revertuntur amissis. Quibus liberalissimus rex et valde condoluit, et beneficia plurima contulit, et reditum ad patriam pelagi evectione suasit.
[XLII.] Turci debellantur ab Jerosolymorum rege. —At Babylonicus princeps, non tam de Jerosolymorum amissione, quam de Francorum qui inibi desederant contiguitate confectus, crebris aggreditur expeditionibus regem pulsare novum, et per Accharon civitatis portum frequentiorem moliebatur incursum. Accharon autem Robertus Northmannorum comes obsederat, dum Jerosolymae obsidendae Domini exercitus properat; sed dux eum Godefridus, [Col. 0829D] fructuosioris negotii contemplatione, diduxerat. Babylonicus itaque missis ingentibus copiis, regem Christianum bello lacessit. Qui suo humili grege, cui a Domino dicitur: «Noli timere (Luc. XII, 32) ,» conflato, et aciebus, ut poterat, distributis, profanos impetiit; et nec mora, veluti pecuaria bruta caedendo, non aliter quam rapidissimus pulverem turbo dispersit. Secundo novem militum millia miserat, quibus Aethiopicorum peditum ad millia fere viginti, manus gregaria, suberat. Quorum occursui rex pius equitum, peditum, vix mille coegerat, et tamen, septem agminibus exinde dispositis, in eorum confertissimas phalanges magnanima securitate se fudit. Ubi princeps idem, quemdam eminus equitem gentilium conspicatus, tanto adnisu [Col. 0830A] virtutis irrupit, ut pectori ipsius telo transposito vexillum quod telo inerat pariter inferret, exemptaque hasta a vulnere vexillum teneretur in pectore. Qua sui suorumque animositate hostes conterriti primo cesserunt; sed pro numero ac viribus, redeunte ipsis audacia, nostris unanimiter ingruunt, et de fuga cogitare compellunt.
Hoc sibi infortunii accidisse ad id non sine prudentia retulere, quod nequaquam huic tanto negotio praesto crucem Dominicam habuere. Crucem autem ipsam, ut ferunt, cum abditis quibusdam lateret, uti pridem lancea, locis, Syro quodam, nescio an Armenio, indice repererunt. Tali ergo castigatiores effecti, non tam damno quam coeptae victoriae naevo, cum Babylonici principis prioribus [Col. 0830B] non impares copiae sese tertio obtulissent, rex optimus, qua valuit frequentia, sed ex Deo securior, occurrit, et pro facultate locatis ordinibus tanta animorum vehementia hinc indeque concurritur, tanto, licet valde impari, carnificio pars utraque conciditur, ut ex gentili agmine sex millia, ex Francis centum milites sternerentur. Et quia non aquilarum, non draconum insigniri superbiis curaverunt, sed humilis Crucifixi opprobrium, sibi crucem videlicet praetulerunt, victores illico laudatissime existentes, terga eos dedere compulerunt.
[XLIII.] Franci Caesaream obsident ac expugnant. —His ita probe, ut decebat, explosis, e vestigio quo numerosiorem potuit conflat exercitum, et Caesaream Palaestinorum eximiam, non contuitu millium, [Col. 0830C] sed spe potius virium obsidione praecingit. Acceleratur itaque fabrica machinarum, multiplex circum muros ballista porrigitur. Quod arietem vocitant, a fronte ferrata trabes inducitur. Comparata moenibus castra phalarum, sed 452 non una procedunt, et, murorum propugnaculis assistentes, non solum variorum imbre missilium Sarracenos illapidant, sed etiam collatis mucronibus aliquando trucidant. Fervere ibi cerneres maximis tormenta lapidibus, et non modo parietem muri vexare forasticum, verum procera acrium molibus ictuum civitatis irritare palatia. Pulsare quam saepius aedes ac moenia saxis omiserant, et cum liquore plumbeo ferri candentis offulas, ut conflagretur oppidum, amenta [Col. 0830D] recussa dispergunt. Interea aries muris illiditur, et dum inferius foramen affectat, universa circumpositi munimenti soliditas fatiscendo laxatur. Dum ergo Franci nituntur ad intima, et studium laesionis Sarracenos impellit ad extera, caedes agebant mutuas. Ubi etiam machinae jactura cadentis, plurima de nece nostrorum, animos diversae partis exsuscitat. Sarraceni namque, cum sint in expositis aciebus inertes, intra praesidia mira sunt sagacitate rebelles.
Igitur die obsidionis vicesima, cum rex fretus juventute lectissima oppidanos graviter urgeret, e machina muro repente insilit. Post ipsum miles irruit, hostem fugacem disjicit. Francis itaque regem tota alacritate sequentibus, per urbem infinita turba perimitur, [Col. 0831A] nemini parcitur, nisi quod puellaris ad obsequium inventa servatur. Passim gaza disquiritur, et non modo arca, verum Sarraceni tacentis gula discutitur; fauces enim quae glutierant Byzantea, pugno succutiente, rejiciunt, et quae officia eis locis indebita usurparant, auri frustra feminarum puerperia fundunt. Nec mora, captae civitati Francorum colonia, illic habitatura, dimittitur. Non multo post Accharon aggreditur, et diuturnis moliminibus fatigatam, proprio sub jure coercet. Plures etiam postmodum alias cepisse dignoscitur urbes; sed ita meditullio rabidae illius gentilitatis intersitas, ut vix aliquid tutum nostrorum inibi liceat cogitare coloniis [ al., colonias]. Sarracenos tamen bella continua crebris adeo victoriis contemptibiles Christianis [Col. 0831B] militibus reddidere, ut anno praeterito mirum quiddam cognoverimus evenisse.
[XLIV.] Miles quidam protervius quam debuerat contra regem sese habuerat, quem rex ipse Tiberiadi civitati praefecerat. Rex ergo citatus ob insolentiam hominis ira, jussit eum a suae ditionis terra recedere. Qui cum duobus equitibus, dum abire properaret, armigeris totidem comitatus, maximas subito copias gentilitatis offendit. Qui, suo diffidens numero, ad Deum vero utcunque respectans, concisa camisia, quam subuculam dicunt, hastae pro vexillo apposuit, itidemque socios facere jussit. Fecerunt, et clamore sublato, sonipedes calcaribus urgent, obviosque feruntur in hostes. Qui territi repentinis ausibus, [Col. 0831C] dum aestimant quod quasi praevios sequerentur multae cohortes, fugam ineunt, seque tribus illis caedendos exponunt. Plurimi perimuntur, plusquam ferre sufficiant spolia rapiuntur. Quo eventu ille secundo compungitur, Deoque gratulabundus rediens, regi prosternitur, ei obediturum deinceps fideliter pollicetur.
[XLV.] Pecuniae ad solvenda militibus stipendia mirabiliter reperiuntur. —Aliquando idem rex pecuniae grandi angustabatur inopia, ut etiam deessent menstrua quae militibus debebantur stipendia, cum ecce se ei munifica mirabiliter praebuit divina clementia. In tantum namque jam vexabantur, ut eum satellites ac milites deserere meditarentur. Cum ecce, Joppitae juvenes cum lavandi, imo ludendi gratia haud [Col. 0831D] procul a maris littore mergerentur, reperiunt quadam die in ipso arenarum salique confligio, manticas magnis auri ponderibus plenas, quas amiserant Venetii, quos ibi constiterat fregisse carinas. Quae regi delatae, cunctis miraculum ineffabile! regi pene desperato et novae Christianitati praebuere solatium.
[XLVI.] Cur uxorem rex repudiarit. —Sed quoniam calumniae patere dignoscitur, quia uxori dicitur dedisse repudium, causa sic traditur. Mulier ipsa ex optimis terrae oriunda gentilibus, post maritum ipso jubente Hierosolymam tendens, ad portum usque Sancti Simeonis, marina evectione, devenerat. Quae in celeriorem ibi translata carinam, dum cursum suum expedire nititur, in insulam quamdam barbaricam [Col. 0832A] flaminum importunitate defertur. Quam idem insulani corripiunt, quemdam ejus comitiae episcopum cum officialibus caedunt, diu ipsam detentam postmodum abire permittunt. Quae cum ad virum venisset, incontinentiam ethnicam rex ipse habens non sine ratione suspectam, a toro proprio prorsus abstentam, mutato habitu, posuit eam cum monachabus aliis apud beatam Matrem Dei Virginis Matris Annam. Ipse vero gaudet vivere coelebs, quia non est ei colluctatio adversus carnem et sanguinem, sed contra mundi rectores (Ephes. VI, 12) .
[XLVII.] Miles sagittis confossus et capitis abscisione martyrii palmam promeruit. —Circa paschalem anni praeteriti festivitatem, miles ille praelibatus, quem praefectum Tiberiadi diximus, cui victoria illa provenerat, [Col. 0832B] in quodam bello nostrorum parti minus accommode facto capitur, et in quamdam ipsorum gentilium urbem, ab ipsis vivus abducitur. Qui, cum sacrilega 453 inibi nescio quae festa peragerent, exhibitum praefatum equitem, de propriae gratia fidei diffidenda abjurandaque compellant. At is, digna sibi admodum animi obfirmatione tantae nefas abusionis abjiciens, penitus vel audire perhorruit. Nec mora, vir ille, cum omni jam nominandus favore, corripitur. Alligatus stipiti, ut ferunt, campo medio sistitur, ac numeroso sagittarum undique grandine terebratur. Inde exempto vertex a capite serra dividitur, idemque, in modum poculi, regi Damasceno, a quo haec gerebantur, ad terrorem nostrorum quasi exinde bibituro conficitur. Qui, sub infractae [Col. 0832C] voto confessionis occumbens, ex praedicato milite praedicandum in saecula martyrem fecit. Isdem Gervasius vocabatur, apud castrum Basilicas pagi Suessionici nobiliter oriundus.
[XLVIII.] Quae retulit Guibertus, a viris sinceritate fideque praeditis accepit. —Haec hactenus, Deo favente, digesta a viris omnimoda praeditis sinceritate comperimus. Qui si uspiam, aliorum secuti opiniones, falsi sumus, studio nequaquam fallendi id fecimus. Gratias agimus Deo, civitatis illius sanctae, per nostrorum studia, Redemptori. Ipse namque eadem cum obsideri coepisset, cuidam in Bethania consistenti anachoritae, uti pro certo nobis relatum [Col. 0832D] est, revelavit civitatem quidem illam instantius obsidendam, solo autem die Parasceves invadendam, hora vero qua Christus cruci illatus est capiendam, ut se esse ostenderet qui eam denuo a suis aerumnis, membrorum suorum dolore, redimeret. Haec vir isdem, accitis quibusdam nostrae partis principibus, indicavit, quae omnia modus urbis captae probavit. Gratias itidem Deo, qui sua facta, suo Spiritu, ore nostro composuit.
Caeterum, si quidpiam ab his minus quae assolet Julius Caesar cum Hircio Pansa, in Historia Gallici, Hispanici, Pharsalici, Alexandrini Numidicique belli, diligenter putabitur explicatum, nimirum perpendi debet eosdem ipsos qui fecerint et qui scripserint bellis interfuisse. Unde fit ut ab eorum relatibus [Col. 0833A] nihil excipiatur, quae generaliter specialiterque sunt acta: quot hinc millia, quot e regione fuerunt, qui praetores, qui legati huic distinendae manui, qui duces, qui aliunde principes praefuerunt, quid equitatus, quid levis armatura peregerit, quot spiculis scuta trajecta, et ut eorum proprie verbis utar, «postquam consules, aut pro consulibus cecinere receptui,» quot dirempto praelio sint desiderati, quot saucii. Nos qui haec scribimus, sicut alia professio detinet, et rerum visio nullam praebet audaciam, in referendo audita censuimus aliquoties etiam parsum iri. Ex Julianorum disciplina quiritum, legionarii milites, turmae, manipuli et cohortes pro suis quique cogebantur signis assistere, propter opportuna loca, non secus ac oppida vel urbes, castra vallo turribusque praecingere, ubi acierum productio immineret, [Col. 0834A] collium praeoccupare vicinias, locorum summopere iniquitates excedere; ibi calonum lixarumque numerosa officia, exercitus impedimenta ditissima. At hujus ordinis, imo industriae, quia pene nil exstitit apud nostros, non dicam Francica temeritate, sed fide experrecta et viribus acta res est.
Dicant qui volunt plura me omisisse quam scripserim, ego malui minor esse quam nimius. Si qua facta alia quis noverit, mandet, ubi scribenda libuerit. Gratulemur Deo tantisque victoribus, qui frumentariae rei inopia, fossis didicerunt victitare radicibus. Si quis de Parthorum, quos Turcos diximus, aut Caucasi nomine ambigat, Solinum De memorabilibus, Pompeium Trogum de origine Parthica, Jordanem Gothicum de Baetica retegat.
[Col. 0833] Deus ergo tandem pio labori limes assistat. Amen. EXPLICIT LIBER VIII GESTORUM DEI PER FRANCOS.
[Col. 0833B] De Balduino rege. Pacem init cum imperatore Babylonico. —Anno Dominicae Incarnationis millesimo centesimo duodecimo, rex Balduinus saepenumero hostibus lacessitis multas Ascalonicensium strages dederat; sed quoniam, quae largirentur peregrinae militiae, donativa defecerant, ne rerum praeclare gestarum facies mutaretur nimium verebatur, de suspendenda necessitudine, sagaci intentione pertractat, adhibito propensiori principum 454 consilio. Non parva namque legatio Sarracenorum, causa expostulandae pacis, ea tempestate Hierosolymis convenerat. Unde justam ratus, quam a barbaris rogabatur, belli omissionem, directae legationi ut utraque pars opportuno conveniat loco indicit, «aequum in regnorum finibus tractare de foedere [Col. 0833C] pacis» existimans. Regressi nuntii principem suum mandatis instruunt; placent delatae pactiones, denuntiata praestolatur dies. Qua adventante, designatus ab utrisque principibus aditur locus. Nec modica nostrarum partium cum Christianissimo rege accessit frequentia; Gentis vero profanae cum suo admiraviso immanis emersit populositas. Non valde procul, e regione his et illis consistentibus, barbarus regi Hierosolymitano per interpretes mandat ut quas velit pactiones edicat, se quoque omnimodis exsecuturum. Tum vero Rex: «Pro suo, inquit, ritu, virum satis censorium audivimus et malle occidi, quam prodere jus datae securitatis. De commeatibus mercatorumque mercibus terra marique tuendis, de lignorum vectatoribus non inquietandis, [Col. 0833D] de nocturnis frequentibusque latrociniis vetandis, de diffundenda passim pace, fidem ac securitatem suo ritu vel more confirmet; et cum ipsis nos easdem [Col. 0834B] sponsiones sacramento firmaverimus, vindictam coelestem ei qui foedus corruperit imprecabimur.» Quo dicto, favor utrobique tollitur, statimque principes mutuis sese recepere colloquiis.
Urbem Jerosolymam imperator ipse fraudulenter invisit. —Ubi jam majoris fiduciae apud regem barbarus aditum invenit: «Quoniam, inquit, armis abjectis bellorum causas interdum exemimus, multa mihi accessit Hierosolymam videndi libido, quia, ex eo tempore quo eam expugnati a Francis amisimus, meliori statu reformatam audivimus. Cum quantislibet sociis infra urbem admitti deposco. Illam tantum videam, et vidisse, satis mihi factum pensabo. «Nec renuit rex, quippe quem dolosi fraudulentia hominis latebat. Tota regreditur Ascalonem [Col. 0834C] barbarorum manus. Admiravisus perpaucis retentis, regem usque Hierosolymam comitatur. Ea interim die siluerunt. In crastinum, sub honoris obtentu quibusdam nostrorum proceribus vallatus, non modo spectaturus, verum exploraturus urbem procedit. Ubi templa vel ecclesias fulgentes, eversa suorum antiqua delubra, destructas aras, statum urbis more Christiano immutatum vidit, felle de nimio lacrymasse perhibetur. Nostri quidem, qui nihil mali de viro suspicabantur, ejusmodi fletum pietatem aestimavere. Demum ad regem: «Non, inquit, delatus vestrae gloriae nos delusit rumor, cum potiora quam audieram ipse modo oculis usurpaverim. Plane profiteor, quanquam nostrae parti derogare videar, multo quam nostris temporibus, [Col. 0834D] urbem nunc feliciora obtinere incrementa. At nos munificentiae vestrae respondentes, huic satis cooperabimur gloriae. Opes advectare Babylonicas [Col. 0835A] mercatores eis per mere direximus, quas satis tenui pretio distrahendas huic urbi inferemus; quarum copiosa varietate quo amplius indigetis, eo vobis perpetuo profuturas noveritis.» Dixerat, et regiis munitus stipatoribus, ad sua usque reducitur.
Regi Hierosolymae struuntur insidiae. —Nec cunctatus, libellis transmissis principem Babylonis per internuntios adoritur: «Cum vestrae sublimitatis nomen, delatum ubique terrarum, tot gentibus terrori incumbat, quod Christiani advenae regni vestri fines mutilaverint, aeterno subjacet pudori. Ecce pars maxima Babylonici imperii, externis subacta legibus, antiquis ritibus numinum sacris, luxu et voluptate qua uti solebamus vacat. Vereor iratos deos, nec Mathomum velle patrocinari. Quod si [Col. 0835B] viribus armisque resumptis Christianos a terra et urbibus arcere volueritis, et dii vos exaudient, et Mathomus opitulabitur. Ferte opem, armis camelos onerate, armatorum nihilominus quotlibet millia dirigite. Biennales a rego Hierosolymitano inducias obtinuimus, urbem ipsam immunitam, levis viros armaturae, fusos auxiliarios vidimus. Opum vestrarum munera mercatumque illi repromisimus, ut erga nos in nullo suspectos eos redderemus. Si pro mercibus, armorum sarcinas illis direxeritis, facilis apud vos erit ipsius jactura urbis.» His acceptis, tyrannus spe dictorum animabatur. Mirareris denique militum audaciam, armorum quantitatem variumque fulgorem, armentorum victualiumque infinitatem, auri caeterarumque opum immensitatem; [Col. 0835C] quae omnia mature parata navibus imponuntur, nec multo post Ascalonam exponuntur.
Deteguntur ac dissolvuntur insidiae regi paratae. —Demum cum dies transmittendi negotii repromissus instaret, mittit ad regem tyrannus, et ad conducendas merces, quemlibet a latere regis expostulat. Sed eo tempore rex apud Cavas castrum, in Arabia situm, concesserat. Hoc non valde procul a Sina monte ad regionem tuendam construxerat; nam et eo usque regnum dilataverat. Denique procurandorum regalium dum rex abesset, vir quidam fidelissimus, et vigilantis ingenii, Hierosolymis officio fungebatur; cujus purum nomen ignorantes, qua nescio occasione Mathonium agnominari comperimus. Hic, aliquando a Christianis captus adolescens [Col. 0835D] baptismumque adeptus, ut corporis gratia, ita moralitate susceptae professionis excreverat. Hunc itaque potissimum cives angariaverunt, eo quod esset barbarae linguae peritissimus. Interea apud Sarracenos fraudulentia talis machinabatur, ut non milites eos qui advenerant, 455 sed negotiatores, non arma, sed venalia quis aestimare posset, ex quibus sarcinae componuntur quingentae. Quo perveniens Mathonius, officiose suscipitur, et neque conviviis eorum aut conciliis arcetur, utpote qui putabatur quod eorum non intelligeret sermones. Et dum sedulo, minus providis eorum conventiculis sese insuspectus interserit quos deliberarant, facile perpendit dolos. [Col. 0836A] Dissimulata tamen conscientia, mille homines cum quingentis sarcinis Hierosolymam duxit. Distributisque singulis, quae turri David contigua erant, hospitalibus, Mathonius in Arabiam, ubi rex morabatur, venit: «Sunt, inquit, Hierosolymis funestissimi mercatores, qui nobis non opum, sed armorum sarcinas attulerunt. Et nisi cito subveniatis, futuram timeo eversionem et gentis et urbis.»
Omisso igitur rex negotio, ad urbem festinato regreditur, et commeatoribus evocatis, foro merces exponi jussit. Quod illi nullo modo fieri posse dicebant, donec ii quos praecesserant vel socii vel domini venalium, adventarent, vehementerque resistebant. Mox autem rex, omnibus custodiae mancipatis, reserari sarcinas fecit. Quid plura? Et fulgore et [Col. 0836B] genere apparuerunt arma satis spectabilia; inter quae etiam reperere classicum auro gemmisque et novitate operis insigne. «Haec, ait rex, mercimonia et periculosa satis sunt et utilia. Periculosa, si praeparato malo non resistimus, utilia, quia belli proderunt usibus. Super his igitur vobis ipsis consulite, o viri fortes.» Ad haec Eustachius Caesareae comes, respondit: «His quamprimum productis, omnes damnate capitibus. Unum qui rei seriem declaret, reservate.» Quo facto, uni securitatem vitae dederunt, si cuncta ex ordine pandat. Qui ait: «Ideo arma sarcinis inclusimus, ut vos specie [ al., spe] venalium deciperemus. Et ideo praecessimus, ut arte conscia turrem et portam contiguam exercitui venturo, noctu, vobis soporatis, aperiremus. [Col. 0836C] Qui tamen ingressuri non erant, donec adveniente crepusculo, classicum sibi notum, de supremo turris audirent. Non autem cum impetu, sed sigillatim, ut pote inermes. Turris vero a quibusdam obtinenda, ab aliis quoque ad exitium vestrum statim haec arma sumenda.» His auditis acceptoque consilio, Eustachius ait: «Hoc solum omni superest meditamento, ut nos illis eamdem vicem referamus.
Igitur cum omnis barbarorum convenisset exercitus, irruente nocte circa urbem cum magno consedit silentio. Nostrorum autem pars maxima novis illorum [Col. 0835D] Hucusque ineditis. armis munita, portam observabat. At ubi illucescente a custodibus turris classicum illud insonuit, aperuere portam. Tunc lento introibant gradu, [Col. 0836D] nec ab invicem impediebantur. Admisso certa supputatione millenario clausere portam, sublatoque tumultu profani truncabantur. Quod cum audissent forenses suos in nostrorum perniciem grassari credebant. Postquam vero sole fuso dies incanduit, sciens rex non esse tutum innumeris paucos occurrere, caesorum capita fundis ac balearibus torqueri, atque jactari jussit in castra, ut suorum territi mortibus ad fugam cogerentur. Quo facto tantus multitudinem invasit horror ut subito ab eis omnium rerum memoria praeter fugam recederet, lucrumque putarent si vel equis conscensis elaberentur. Quibus fugientibus, nostrisque sequentibus, tanta exstitit [Col. 0837A] paganorum mortificatio ut usque Ascalonem persequentes omnibus peremptis vix jam invenirent quem prosternerent. Reversi itaque cum summa jubilationis laude victores, sicut testati sunt qui adfuerunt, jam cor meditari, vel lingua nequit fari, [Col. 0838A] quantas de tentoriis Babyloniae opes nostri sustulere. Hanc suis Christus inimicis confusionem, hanc suis fidelibus contulit victoriam, cum et illos dejicere voluit in laqueum quem tetenderant, et hos a malis conservare quae non promeruerant.
[Col. 0837] FINIS.
De vita sua
456 Deflet trium statuum vitae suae peccata. —Confiteor amplitudini tuae, Deus, infinitorum errorum meorum decursus, et creberrimos ad miserationis internae, quos tamen inspirasti, recursus. Confiteor pueritiae ac juventutis meae mala, adhuc etiam in matura hac aetate aestuantia, et inveterata pravitatum studia, necdum sub defatigati corporis torpore cessantia. Quoties, Domine, perseverantissimarum impuritatum mearum recordor, et qualiter pro eisdem compungi semper donaveris reminiscor, patientissima tua in me viscera, supra quam cogitari possit, admiror. Si compunctio et orationis affectus nequaquam sine tua spiritali infusione habentur, quomodo tam dignanter illabi peccatorum pectoribus pateris, [Col. 0837C] et aversis a te, imo te irritantibus, tantam gratiam dilargiris? Tu scis, paternitas magna nimis, quam obstinata adversus eos qui offensam nostram incidunt, corda gerimus, et iis qui semel aut pluraliter in nos, aut vultus, aut verba tulerunt, quam aegre remittimus.
At tu non modo pius, at vero ipsa pietas, imo ejus origo. Qui cum generalissime progrediaris ad omnes, nonne singulis poteris esse sufficiens? Quidni? Cum mundus in Dei ignorantia positus esset, cum in tenebris ac mortis umbra versaretur, cum nocte suum peragente cursum silentium commune teneret, cujus merito, cujus voce potuit compellari Sermo omnipotens tuus, ut a regali sede veniret? (Sap. XVIII, 14, 15.) Et qui universae humanitatis [Col. 0837D] negligentia quin misereris tunc obstrui non poteras, mirum non si erga unum quamvis enormiter peccatorem miserabundus existas. Non possum dicere quod facilius singulis miserearis, quam omnibus, cum utrobique tibi constet in nullo claudas [ f., clauda] facilitas, facili enim facilius quidpiam apud te non est. Fons cum sis, et ( 25 ) cum quod [Col. 0838A] emanas omnibus debeas, plane quod omnium est singulis non praecludis.
Semper ergo peccans, et inter peccandum semper ad te rediens, an pii fugax, piumve deserens, cum ad pietatem recurrero, perdet pietas quod est, et etiam offensione multiplici obruta, invenietur insolens? Nonne tibi dicitur quia non continebis in ira tua misericordias tuas? (Psal. LXXVI, 10.) Has non modo in praesenti, sed in aeternum futuras idem cantat. Tu scis quia non ideo pecco quod te misericordem sentio, sed secure profiteor te ideo misericordem dici, quod sis veniam postulantibus praesto. Non te miserante abutor ( 26 ), quoties per peccandi necessitatem peccare compellor, verum profana nimis esset abusio, si, quia perfacilis post peccatum ad te [Col. 0838C] est reditus, semper me peccandi delectet excessus. Pecco siquidem, sed, ratione 457 recepta, in affectum cordis transisse me poenitet, tamque stercorosis cophinis mens graviter invita succumbit.
Sed inter has quotidianas aegritudines qualiscunque resurrectionis a lapsu quid facerem? Multo sanius nonne est in te ad tempus eniti, in te vel momentanee respirare, quam prorsus non meminisse remedii et de gratia desperare? Et quid est desperare, nisi in omnis flagitii volutabrum sese ex deliberatione projicere? Ubi enim carni jam nullatenus spiritus reluctatur, et infelicis animae substantia voluptatum dispendio profligatur. Is est qui aquarum tempestate demergitur, profundo sorbetur, ad reprobi cumulum sensus os desuper putei perurgetur.
[Col. 0838D] Dum ergo, Deus bone, post has interioris mei hominis temulentias ad te resipisco, sin alias proficio, saltem interim nequaquam a mei cognitione deficio. Quomodo enim ad tui notitiam scintillarem, si ad me videndum caecutirem? Si plane, juxta Jeremiam, vir sum videns paupertatem meam [Col. 0839A] (Thren. III, 1) ; consequens est ut ea quibus illa suppleatur egestas, solerter exquiram. Et e diverso, si non sciero quid sit bonum, unde malum vel nosse, nedum exsecrari potero? Si pulchritudinem non noverim, nunquam foeditatem horreo. Quia igitur utrumque constat, ut per mei notitiam tuam petam, et fruens tua, illico mea non caream, dignum ac singulariter salutare est ut obscuritas rationis meae per hujusmodi confessiones crebra tui luminis inquisitione tergatur, quo stabiliter illustrata, nunquam deinceps a se nesciatur.
Beneficia sibi a Deo collata memorat; deque ipsis gratias agit. —Est itaque primum confiteri tibi quae mihi contuleris beneficia, ut perpendant qui haec [Col. 0839B] lecturi sint famuli tui, Deus, quam sit crudelis ingratitudo mea. Si enim non alia quam quae caeteris impartiris hominibus mihi praebuisses, nonne ea quae mereri potueram transcendisses? Addidisti plurima quae ex tuo praedicabilia sunt, nil autem ex meo, et alia quibus supersedendum censeo. Si enim genus, opes et forma, ut caetera si qua sunt taceam, te, Domine, auctore dantur, nulla apud bonos laude feruntur, nisi cum, ab his quibus a te data sunt, sub regula honestatis arcentur, aut prorsus contemptibilia pro suae vitio mutabilitatis habentur. Quid enim ad me de his quae solas suis coloribus atque nominibus causas lasciviae superbiaeque ministrant; quae sic media sunt, ut pro mentium habitu circumferri ad bonum malumque queant; quae tanto sunt flexibilitati [Col. 0839C] addita quanto pro sui transibilitate suspecta? Super quibus si alia ratio non occurreret, illa satis esset, quod neque genus neque speciem quis suam elaboravit, et in his specialiter non habet quod non acceperit.
Sunt alia quaedam quibus adipiscendis humana aliquando studia cooperari possunt, uti sunt opes, uti ingenia, teste Salomone: «Ferrum, inquit, cum retusum fuerit, multo labore exacuetur (Eccl. X, 10) .» Quod totum et ipsum etiam ex facili assertione cassatur, quia nisi rationem lux, quae illuminat omnem hominem in hunc mundum venientem (Joan. I, 9) imbuat, et fores doctrinarum Christus scientiae clavis aperiat, nulli dubium quod omnis magister auribus stolidis vanum certamen impendat. Ergo [Col. 0839D] prudens quisque quidquam sibi praeter peccatum arrogare desipiat.
Guiberti mater pulchra et virtutibus ornata. —Sed his omissis, rem coeptam repetamus. Dixeram, pie et sancte, quod de tuis tibi beneficiis gratularer. Primum potissimumque itaque gratias ago quod pulchram, sed castam, modestam mihi matrem, timoratissimamque contuleris. Pulchram profecto satis saeculariter ac inepte protuleram, nisi certae [ f., certe] castitatis severissima fronte hoc nomen inane firmassem. Sicut sane in omnino pauperibus jejunia videntur extortitia, quibus non suppetunt ciborum suffragia, et ideo minus laudabilia; frugalitas autem divitum pro sua habet copia pretium, sic [Col. 0840A] forma quanto appetibilior, si contra fenocinia duruerit, tanto omnimodae titulo laudis evectior. Sallustius Crispus nisi solam sine moribus pulchritudinem laudi duxisset, nunquam de Aurelia Orestilla dixisset: «In qua, ait, praeter formam nil unquam bonus laudavit.» Si formam ejus, quam excipit, a bono laudari asserit, quia tamen in caeteris omnibus turpem dicit, secure pro Sallustio loquor sic sensisse, ceu diceret, digne dote naturae a Deo approbari, licet eam constet adjectivis quibuslibet impuritatibus impiari. Laudatur itaque in idolo cujuslibet materiei partibus propriis forma conveniens, et licet idolum ab Apostolo, quantum spectat ad fidem, nil appelletur (I Cor. VIII, 4) , nec quidpiam profanius habeatur, tamen illa membrorum apta diductio non [Col. 0840B] abs re laudatur.
Pulchritudo extollenda. —Et certe quamvis momentanea pulchritudo sit sanguinum instabilitate vertibilis, secundum consuetum imaginarii boni modum, bona negari non potest. Si enim quidquid aeternaliter a Deo institutum est, pulchrum est, omne illud quod temporaliter speciosum est, aeternae illius speciei quasi speculum est. «Invisibilia enim Dei per ea quae facta sunt, intellecta conspiciuntur,» ait Apostolus (Rom. I, 20) . Angeli quoque hominum conspectibus 458 se praebentes, vultus semper attulere clarissimos. Unde uxor Manue: «Venit, inquit, vir Dei ad me angelicum habens vultum (Jud. XIII, 6) .» Inde ediverso daemones, qui, juxta primi Petri vocem, «sub caligine ad diem magni judicii reservantur [Col. 0840C] (II Petr. II, 17; Jud. 12) ,» vultibus solent apparere teterrimis, non cum se fallaciter transfigurant in angelos lucis (II Cor. XI, 14) ,» nec id plane injuria, utpote qui concivium nobilium descivere a gloria.
Ad hoc etiam nostra electorum corporis claritati Christi configuranda dicuntur (Phil. III, 21) , ut foeditas, quae casu seu naturali corruptione contrahitur, ad regulam transfigurati in monte Dei Filii corrigitur. Si igitur interna exemplaria pulchra et bona sunt, quicunque praetendunt imaginem, maxime cum ab eorum ordine non discrepant, unde pulchra, inde et bona sunt. Nempe et ipse B. Augustinus in libro, ni fallor, De doctrina Christiana, dixisse recolitur: «Quod is qui pulchrum habet corpus et turpem [Col. 0840D] animam, magis lugendus est quam si foedum haberet et corpus.» Si ergo species jure vitiosa lugetur, profecto indubie bona res est, quae pravitatis alicujus ammistione corrumpitur, aut tenore honestatis augetur.
Gesta matris laudibus prosequitur. —Gratias igitur tibi, Deus, qui praestillaveras decori ejus virtutem; illius enim habitudinis gravitas totius vanitatis poterat insinuare contemptum, oculorum namque pondus, raritas eloquendi ac faciei motuum difficultas, minime levitatibus intuentium obsecundat. Tu scis, Omnipotens, tanquam primaevo ipsius tui nominis indidisti metum, tanquam adversus omnia lenocinia animi rebellionem. Nota quod vix aut nusquam [Col. 0841A] inter magnae professionis feminas reperitur, quantum apud se tuo dono continens, tantum incontinentibus fuit parca detrahere. Et cum ab exteris aut domesticis aliquoties hujusmodi fabula notaretur, ipsa averti, ipsa absistere, et tali sic susurrio irritari, ac si sua ipsius persona pariter carperetur. Verax Deus, tu nosti quod non me cogit ad haec referenda privatus, utpote matris amor, sed rem haberi plusquam meorum verborum efficientia possit: certe cum caeteros generis mei aut animales et Dei ignaros, aut efferos armis et caedium reos, multum vero eos fieri a te, nisi granditer, ut assoles, eorum miserearis, extorres. Sed de vita ejus opportunior forsitan in hoc opere sese locus aperiet, jam accedamus ad nostra.
Ex hac, inquam, uti credo et spero, verissima mihi omnium quos genuit ipsa, deterrimo tribuisti nasci. Proles ejus bifariam postrema fui, decedentibus enim sub spe meliore germanis, ego vita omnimodis desperatione supersum. In his adhuc mihi agenti malis, ut ejus merito, post Jesum et Jesu matrem sanctosque ejus, spes salvationis universa resedit. Scio nempe, nec discredere fas est, ut sicut me in saeculo posita charius habuit, clarius coluit (erga enim extreme natos matres affectuosius agunt) magis Deo praesens non negligit. Ignis plane [ f., plena] Dei ea a juventute fuerat in Sion, cum ne dormiendo quidem, nedum vigilando, sollicitudo mei in ejus animo cessabat. At nunc morte sibi obita, [Col. 0841C] interstitio carnis abrupto, scio in Hierusalem potentius quam dici queat fervere caminum, praesertim cum illic Deo plena, meas in quibus volvor miserius non ignoret, et tanto mihi aberranti, licet felix, ingemat, quanto a suis quae toties ingeminabat monitis, moribus atque vestigiis me exorbitare considerat.
Pater et Domine Deus, qui ex hac non fallaciter, sed vere bona mihi qualiter et quantum nosti malo originem tribuisti, spem quoque in ejus mihi merito praebuisti, quam tamen nullatenus habere praesumerem, nisi ad te ex mei timore peccati, aliquantisper sub tua gratia respirarem. Induxisti pariter et misero cordi meo nescio si spem aut similitudinem spei, quod videlicet sacrosancto, supereminenti et Christianis omnibus exoptatissimo die nasci mihi et [Col. 0841D] renasci etiam indulsisti. Totam ferme Quadragesimam sub nimii doloris insolentia parturiens mater exegerat (quos etiam angores mihi devio, et lubrica consectanti, toties improperare solebat) tandem solemne Sabbatum, vigilia scilicet Paschalis emicuit.
Graves cruciatus in illius partu pertulit mater. B. Virginis servitio mancipatur. Recens natus quam tenuis corpore fuit. —Diutinis ergo cruciatibus agitata, et hora propinquante tortionibus augmentatis, cum in partum nataliter [ f., naturaliter] putaretur enititum, magis sursum ad ejus praecordia retorquebar. Jam patrem, amicos ac parentes funestus super utroque moeror obtriverat, quia dum matri mortem proles accelerat, prolis similiter exitium, dum ei [Col. 0842A] negatur exitus, compassionis omnibus materias afferebat. Dies erat quo, praeter solemne, quod singulariter et suo tempore celebratur officium, quae pro familiaribus actitari solent officia non fiebant. Initur ex necessitate consilium, et ad Dominicae Matris altare concurritur, et ad eam quae sola sive etiam Virgo semper futura pepererat, hujusmodi vota promuntur ac oblationis vice id muneris piae Dominae arae imponitur, quod videlicet si partus ille cessisset in masculum, Deo et sibi obsecuturus clericatui traderetur: sin deterior, professioni congruae mandaretur. 459 Nec mora languidulum quiddam instar aborritionis [ lege abortionis] effunditur, et quod fusum erat ad tempus, ut par erat abjectis simo, de absoluta solum matre gaudetur. Erat [Col. 0842B] illius homunculi recens editi adeo miseranda exilitas, ut cadaveruli extemporaliter nati species putaretur; in tantum, ut Iduato ferme Aprili, junci, qui in ea oriuntur regione pertenues, digitulis apponerentur, ut corpulentiores viderentur. Ea ipsa die dum salutifero fonti inferrer, mulier quaedam, quod mihi puero et [ f., etiam] jam adolescenti saepenumero joci causa relatum est, de manu rotabat in manum me transferens: Hunccine victurum putatis, quem prope natura deficiens emembrem edidit, et magis lineamenti quid simile quam corpus dedit?
Quae omnia, Creator meus, hujus mei, quo vivere videor status, portenta fuere. Nunquid tui, Domine, servitii in me reperiri potuit veritas? Nil in te solidum, nil in te constans habui; si quid in evidentia [Col. 0842C] visus sum exhibuisse operis, intentio multoties reddidit minus recta pertenue. Dixi tibi, summa benignitas Deus, quod spem, aut spei quantulaecunque specimen ex tam gaudiosae diei praestolatione mihi nato ac renato, sed et omnium post Deum oblato reginae contuleris. Domine Deus, nonne ex ea quam mihi dedisti ratione jam colligo, quia dies nativitatis infructuose viventibus nil utilius affert quam mortis? Si constat, et irrevincibile est, quia nulla possunt merita dies praecessisse nativos, possunt autem defunctivos: Si contingat sub bono vitam non transigi, fateor, nil omnino proderunt gloriosi dies, sicut nec natalis, et mortis.
Si enim verum est, quia ipse fecit me, et non ego ipse me, diemque non praestitui, nec ut praefigeretur [Col. 0842D] emerui, collatus a Deo non spem, non honorem mihi praebet, nisi diei religionem prosequens, quidquid die portenditur, mea vita commendet. Tunc plane nostrum natale ex festiva temporis qualitate claresceret, si studium nostrae actionis suspirata ad integrum virtute se regeret, et introitus gloria homini merito videretur indulta, si perseverans in aequitate animus vitae glorificaret exitia. Si Petrus, aut Paulus vociter; si Remigius aut Nicolaus appeller, non mihi, ut poetice loquar:
Nisi illorum, quos providentia fecit mihi, seu fortuna cognomines, sagaciter exempla resculpsero. Ecce, Deus meus, quomodo reflatur quidquid tumebat [Col. 0843A] in anima mea, quomodo poterit floccipendi quod in fastum videbatur extendi
Deiparae acceptas refert gratias auctor. —Et, o mundi et coelorum post unicum tuum Domina, quam bene senserunt, qui me sub illa tibi necessitate voverunt! Et, o quam melius ipse sensissem, si cor, jam adultus sub illius semper voti sententia, construxissem! Ecce me tibi profiteor quasi specialiter dono datum, nec a me tamen tibi diffiteor sacrilege saepius, ac scienter ablatum. Nonne me tibi abstuli, qui voluntates fetidas tuo odori praetuli? Verum etsi multoties hac me tibi fraude subduxi, ad te tamen, et per te ad Dei Patris, et tuum unicum hujus oblationis intuitu securius recucurri; et cum ob peccata millies recidiva tabescerem, securitas mihi de tuis [Col. 0843B] inexhaustis visceribus nascebatur, miserationum tuarum antiquarum beneficiis admonebar ut sperarem. Sed quid illud, antiquarum? Tot expertus sum, et quotidie experior miserationum tuarum assiduitates, tot evasi lapsuum, te eximente, captivitates, ut de veteribus jam prorsus tacere libeat, ubi tanta liberationum affluentia regat. Et cum peccatorum iterationes saevam cordi meo obdurationem parturiant, quasi naturaliter ingenitus me illico ad te recursus emollit: et cum ex mei contuitu et ex mearum consideratione aerumnarum pene desperando deficiam, quasi velim nolim innasci sentio animae miserae ad te respirandi fiduciam. Sic enim adjacet cogitationi meae, ut quibuscunque malis involvar, tu meis necessitatibus, si dicere audeam, ex [Col. 0843C] debito deesse non possis, in te nempe projectum ex utero si adversum non revisas, si reversum minime recipias, perditionis meae justas in te utique conferam causas. Plane quia tibi subest cum volueris posse, et Filii potestas in matrem redundare dignoscitur, a quo potius mei salutem exigere potero, quam a te, cui, ut sic dicam, cognatae servitutis conditione conclamem: «Tuus sum ego?» (Psal. CXVIII, 94.) Sed de his alias quam libenter ratiocinabor tecum; caetera attingamus.
Infans patre orbatur. Qui si diutius vixisset, illius saluti haud dubie nocuisset. —Natus igitur vix didiceram fovere crepundia, cum tu, pie Domine, qui [Col. 0843D] pater mihi futurus eras, orphanum me fecisti. Exhausto enim octo fere mensium spatio, pater meae carnis occubuit: et magnas inde tibi gratias, qui hunc hominem sub Christiano affectu fecisti decedere, providentiae tuae, quam de me habueras, si adviveret, indubie nociturum. Quia namque formula mea, et naturalis quaedam pro aetatulae illius quantitate alacritas idonea huic saeculo videbatur, nulli dubium erat, quin cum litteris ediscendis habile tempus adesset, ea quae de me fecerat vota resolveret. Bone provisor utrimque salubriter disposuisti, ut et ego 460 nequaquam tuarum disciplinarum rudimento carerem, et ille quam tibi fecerat non irrumperet sponsionem.
Litterarum studiis B. Gregorii festo die traditur. —Magnis [Col. 0844A] itaque curis illa tua vere vidua me nutrivit. Tandem scholae me traditura diem B. Gregorii festivitatis elegit. Audierat praefatum tuum famulum, Domine, mirabili superemicuisse sensu, infinita floruisse sapientia; et ideo multa eleemosynarum congerie confessoris tui instabat saepius sollicitare suffragia, ut cui praebueras intellectum, intellectualitatis mihi consequendae impetraret affectum. Traditus ergo litteris apices utcunque attigeram, sed vix elementa connectere noram, cum pia me mater erudiendi avida disposuit mancipare grammatic
Grammaticorum eo tempore paucitas et inscitia. —( 27 ) Erat paulo ante id temporis, et adhuc partim sub meo tempore tanta grammaticorum charitas, ut in oppidis pene nullus, in urbibus vix aliquis reperiri [Col. 0844B] potuisset, et quos inveniri contigerat, eorum scientia tenuis erat, nec etiam moderni temporis clericulis vagantibus comparari poterat. Is itaque cui mei operam mater mandare decreverat, addiscere grammaticam grandaevus incoeperat, tantoque circa eamdem artem magis rudis exstitit, quanto eam a tenero minus ebiberat. Tantae vero modestiae fuerat, ut quod deficiebat in litteris, suppleret honesto.
Guiberti praeceptor vitae probatissimae fuit. —Cum ergo sequestris aliquibus clericis, qui ei familiariter sub capellanorum nomine officia Dei celebrabant, scholarem illum sollicitaret hominem et ille cujusdam consobrinuli mei sortitus paedagogium, quibusdam meis parentibus, quorum innutritus erat curiae, necessarius esset, feminae se compellantis hortamenta [Col. 0844C] considerans, et ejus honestate ac severitate propensa, licet praedictorum parentum meorum vereretur offensam, ad ejus contubernium deliberabat accedere. In qua deliberatione, hac est, ut faceret, visione compulsus.
Cum nocte dormiret in cubiculo, cujus et ego memini, in quo totius nostri oppidi generale studium regebatur, cujusdam species senioris praeferens caput canum, et habitudinis omnimodo reverendae, manu me tenens ostio me cubiculi inducere videbatur. In cujus cum substitisset aditu, lectulum ejus mihi qui hoc intuebatur ostendit, et: Vade, inquit, ad eum, quia iste plurimum amaturus est. Manumque mihi quam tenuerat laxans, cum [Col. 0844D] sivisset abire, cucurri ad hominem, et cum crebris osculis ora comprimerem, expergiscitur, et tanta mei affectione corripitur, ut cunctatione rejecta, et parentum meorum, quibus tam ipse, quam sui ex toto obnoxius erat, timore recusso, ad matrem meam habitaturus cum ipsa concederet.
Erat autem puer isdem, quem eatenus ductitaverat, pulcher quidem, et nobilis, sed intantum bonarum artium fugax, ad omnes disciplinas instabilis, pro aetate mendax, et furibus [ f., fur] ut nil proficiente custodia, vix in schola, sed pene omni die delitescens reperiretur in vineis. At hominem cum puerilis vecordiae taeduisset, et ei matris meae opportune familiaritas arrisisset, et visionis praelibatae tenor, rem, quam petebat, sibi potissimum [Col. 0845A] inviscerasset, pueri comitatu deserto, et sub quibus agebat dominos aeque reliquit. Quod tamen haud impune fecisset, nisi eum matris tam reverentia, quam potentia protexisset.
Guibertus optimis imbuitur institutis ac moribus. Acriori sub disciplina cohibetur. —Sub se igitur constitutum tanta puritate me docuit, ab insolentiis, quae innasci primaevitati illi solent, tanta sinceritate cohibuit, ut me penitus a communibus lupis arceret, absque suo comitatu nusquam abire permitteret, non cibum praeter domi sumere, non cujuspiam munus nisi licentia a se data suscipere; nihil non temperanter, non in verbo, non in respectu, non opere agere, ut non clericatum, quin potius [Col. 0845B] monachatum a me videretur exigere. Nam cum aequaevi mei passim ad libitum vagarentur, et eis debitae secundum tempus facultatis frena paterent, ego ab hujusmodi per sedulas coercitiones inhibitus, clericaliter infulatus sedebam, et cuneos ludentium quasi peritum animal exspectabam [ f., spectabam]. Dominicis etiam et diebus sanctorum festis sub exercitus scholaris censura cogebar, et nullo die ullo vix tempore feriatum me esse licebat, ac unimode semper ad subeunda studia perurgebar. Ipse autem me solum edocendum suscipiens, neminem, alium quem doceret, permittebatur habere.
Et cum mihi ita institeret [ f., insisteret], et ingeniolum meum prae tanta instantia quisque adintuens exacui plurimum crederet, spes omnium cessabatur. [Col. 0845C] Dictandi enim, ac versificandi ad integrum scientiae expers erat. Interea saeva fere quotidie alaparum ac verborum grandine lapidabar, dum ipse me cogeret discere, quae docere nequiverat.
Parum ea de re in litteris, multum vero in morum honestate proficit. Qui improbiori studio animus opprimitur, hebetatur. —Duxi apud eum sub hac inani colluctatione ferme sexennium, sed nihil quantum ad tantum tempus attinet inde extuli operae pretium. Alias autem quantum ad totius honestatis rudimentum spectare dignoscitur, nil fuit quod non meis utilitatibus impendisset. Quidquid modestiae, quidquid pudicum, ac exterioris elegantiae fuit, eo fidelissime et amanter me imbuit. Sed parum pensi [Col. 0845D] ac 461 moderati in eo eum habuisse facto in me periculo persensi, quod quasi obtentu discendi irremissibiliter me ac negotiose urgebat. Quo enim praeter modum non dico puerilis, verum omnis hominum natura meditationis assiduitate distenditur, eo amplius hebetatur, et quo ferventius ad studii perseverantiam acrimonia mentis ignescit, eo viribus ex nimietate subactis, ex rigore in lentitudinem versus animus usquequaque tepescit.
Exercitiorum viscissitudines adhibendae uti acutior fiat intellectus. —Necesse est igitur involucro adhuc corporis aggravatum agere temperatius intellectum, quia si silentium hora media fit in coelo, ut non possit vigor irremissus dum advivitur, contemplationis [Col. 0846A] inesse dono; sic nec jugis, ut ita dicam, pervicacia in cogitatione qualibet laboranti constabit ingenio. Inde itaque intensis unicuilibet rei cordibus vicissitudines intentionum credimus adhibendas, ut dum diversa alternatim mente tractamus, ad unum cui potissimum animus affigi, quasi ex indulto recreati . . . . noviores redeamus. Habeat denique lassabunda aliquoties natura sub aliqua sui operis varietate remedium. Recordemur Deum non uniformiter instituisse saeculum, sed sub diebus ac noctibus, sed sub vere ac aestate, sub autumno, et hieme, mutationibus nos oblectasse temporum. Videat ergo quisque, cui nomen magistri ascribitur, qualiter moderetur disciplinas puerorum ac juvenum, quia non aliter aestimamus tractandos, in quibus gravitas [Col. 0846B] plenaria viget etiam more senum.
Rudis et ignarus Guiberti paedagogus. —Erat igitur homini illi penes me saevus amor, non [ f., nam] nimietas severitatis in injusto videbatur verbere; eminebat tamen totius diligentia observationis in opere. Minus plane digne vapulabam, quia si ipse haberet quam profitebatur docendi peritiam, eorum profecto, quae recte dixisset, optime pro puero capax eram. Sed quia minime ex sententia loquebatur, et sibi nullatenus patebat, quod expromere nitebatur circa vilem, sed non patulum, qui colligi ab eo non poterat, nedum intelligi, faceret orbem, ejus inaniter fabula versabatur. Rudis enim in tantum fuerat, ut quod male semel jam, ut praelibavi, grandaevus hauserat, incorrigibiliter retineret, et si quid [Col. 0846C] improvide, ut sic dicam, hisceret, sua omnia sensa authentica aestimans, tueretur atque defenderet plagis; sed tantae procul dubio vecordiae, ut arbitror pepercisset [Col. 0845D] Nonnihil hic desideratur. , priusquam enim, ait doctor idem, quam scientiam natura combiberit, non majoris est gloriae dixisse quod noveris quam tacuisse quod nescias.
Cum dure itaque in me ulcisceretur, quia quod nesciebat ipse nescirem, perpendendum sibi plane erat, quia mali plurimum fuerat, cum a fragili exigeret pectusculo, quod non indiderat. Sicut enim verba amentium etiam a sensatis colligi aut vix, aut nullo modo possunt, ita eorum dicta, qui nesciunt et scire se asserunt, et aliis tradunt, ex sua ipsorum explanatione tenebrescunt. Nil enim difficilius invenias [Col. 0846D] quam si velis disserere quod nescias, discenti quidem obscurum, obscurius audienti, non secus ac si lapidem uterque reddat. Hoc dico, Deus meus, non quod notam tanto amico inuram, sed ut intelligat quisque qui legit, ne quidquid autumamus pro certo docere velimus, neque conjecturarum nostrarum nebulis et alios involvamus. Proposui enim praesentem pro sui tenuitate materiam vel ratione condire, ut si alterum minus appretiandum et merito computatur, alterum aliquoties operae pretium aestimetur.
Guibertum magister in oculis ferebat: cui et ille in amore respondebat. —Quamvis ergo tanta me severitate [Col. 0847A] deprimeret, alias tamen omnibus modis propatulum faciebat, quod me pene non alia quam se charitate diligeret. Adeo nempe vigili mihi sollicitudine incumbebat; adeo propter quorumdam invidentias saluti meae providebat, obsoletos aliquorum, qui mihi observabantur, mores, quanta caverem auctoritate docebat; matrem super cultissimo mearum vestium apparatu tantisper urgebat, ut non paedagogi, sed parentis, non corporis mei tutelam, sed animae curam agere putaretur. Mihi vero licet pro aetate hebeti atque pusiolo tanta penes eum vicissitudo amoris incesserat, licet gratis multoties cuticulam meam multis vibicibus proculcaret, ut non metu, qui in aequaevis assolet, sed nescio quo medullitus insito amore, ei totius ejus asperitatis [Col. 0847B] oblitus obsequerer. Multis certe saepius experimentis idem me magister, materque tentarunt, cum debitum me sibi utrobique timorem aeque redhibere viderent, utrum sub unius rei imperio alterutrum praeferre praesumerem.
Incidit tandem occasio, in qua neutro eorum super hujusmodi quid agente factum constitit absque ulla ambiguitate periculum. Semel in schola vapulaveram; schola autem non alia erat quam quoddam domus nostrae triclinium. Aliorum enim, quos aliquando docens acceperat, mei solius causa curas obmiserat. Sic enim aucto questu, et delatione honoris prudens ab eo mater exegerat. Soluto igitur vespertinis quibusdam horis qualicunque illo studio, ad materna genua graviter etiam praeter meritum [Col. 0847C] caesus accesseram. Quae cum an eo vapulassem die, 462 ut erat solita, rogitare coepisset, et ego, ne magistrum detulisse viderer, factum omnino negarem, ipsa, vellem nollem, rejecta interula, quam subuculam, imo camisiam vocant, liventes attendit ulnulas dorsiculi ex viminum illisione cutem ubique prominulam. Cumque meae teneritudini ad nimium saeve illatam visceraliter doluisset, turbulenta et aestuans, et oculos moerore suffusa: «Nunquam, ait, deinceps clericus fies, nec ut litteras discas ulterius poenas lues.» Ad haec ego eam cum qua poteram animadversione respiciens: «Si, inquam, proinde mori contingeret, non desistam quin litteras discam, et clericus fiam.» Promiserat enim si eques [Col. 0847D] vellem fieri, cum ad id temporis emersissem, apparatum se mihi militiae et arma daturam.
Renuit eques fieri. —Quae cum universa non sine multa aspernatione respuerem, illa tua famula, Deus, adeo grate suas accepit in urias, adeo alacris ex suo est facta contemptu ut haec eadem quibus ei obstiteram magistro meo responsa retexerit. Laetabantur igitur uterque, quia ad id quod paterni voti fuerat, ambienter aspirare viderer, dum quo magis celerer [celeriter], litteras ipsas, quamvis non bene inculcarentur, amplecterer, nec ecclesiasticis officiis me tricarem, imo cum hora sollicitaret, opusve esset, nequaquam tali loco ac tempori prandia ipsa praeferrem. Tum quidem sic: At vero, Deus meus, tu [Col. 0848A] scis, quantum ab hac mea postmodum intentione desciverim, et quam luctuabundus ad divina processerim, quodque actus verberibus vix adesse consenserim. Erant plane, Domine, non religionis cujuspiam, qui ex aliqua intellectualitate descenderent, sed pueriles quidam, qui tunc cogebant impetus. At postquam adolescentia ingenitae nequitiae jam effeta, conceptibus sese in totius pudoris damna proripuit, vetus illa devotio prorsus extabuit. Etsi ad horam, Deus meus, bona voluntas, imo similitudo bonae voluntatis visa est excanduisse, pessimarum cogitationum imbribus obnubilatam mox contigit, decidisse.
Beneficium illi mater conatur obtinere. —( 28 ) Contendebat [Col. 0848B] denique mater mea ecclesiasticis me beneficiis quoquo pacto inserere. Prima igitur insertionis causa non modo mala, sed et nefaria exstitit. Adolescentulus frater meus quidam eques, et municeps Clarimontis castri [Col. 0847D] Hic deest aliquid. , duo ante ejus quod inter Compendium atque Bellovacum situm est, a domino ipsius oppidi, nescio utrum donativi, seu feodalis debiti gratia, dandas operiebatur pecunias. Cumque illis largiendorum, ut opinor, iuopia praebere deferret, quorumdam parentum meorum consilio illi suggestum est ut canonicam, quam praebendam nominant, ecclesiae loci illius, quae ejus ditioni contra scita canonum subjacebat, mihi daret; et a fratre meo penes eum repetundarum molestia [Col. 0848C] jam cessaret.
De uxoratis presbyteris. —( 29 ) Erat ea tempestate nova super uxoratis presbyteris apostolicae sedis invectio, unde et vulgi clericos zelantis tanta adversus eos rabies aestuabat, ut aut eos ecclesiastico privari beneficio, vel abstineri sacerdotio, infesto spiritu conclamarent. Ad haec patris mei quidam nepos, vir suos cum potentia, tum prudentia praeeminens, cum Venerico operi adeo pecualiter indulgeret, ut cujuspiam necessitudini feminarum in nullo deferret, tanta in clerum super praefato canone bacchabatur instantia ac si eum singularis ad detestationem talium pulsaret pudicitia. Et cum esset laicus et suis arceri non posset legibus, quanto laxiores fuerant, tanto his abutebatur foedius. Neque [Col. 0848D] enim uxoriis poterat contineri retibus, quippe qui hujusmodi nunquam passus est illaqueari nexibus. His igitur cum fetido passim pro talibus spargeretur odore, sed tum eum saecularis, qua praeeminebat, opulentia defensaret, nunquam suae objectu impuritatis adversus sacrum ordinem ipsius pervicacia detonare cessabat.
Causam itaque nactus, qua mihi cujusdam loculosi, ut ferebant, presbyteri detrimento proficeret, apud Castrensem dominum, penes quem satis superque poterat, utpote qui ei tantopere necessarius erat, egit, ut clerico absente, et penitus inconvento me evocaret, et investituram praefatae mihi canonicae daret. Ecclesiae enim illi contra jus et fas male [Col. 0849A] ab episcopo indulta licentia abbatiabatur, et canones non canonicus a canonicis exigebat. Quia ergo tunc temporis non modo conjugale in trium primorum ordinum, et canonicatis personis causabatur commercium; sed etiam non minus ecclesiasticorum citra animarum regimina officiorum, ut sunt praebendae, cantoratus, praepositurae et caetera id genus, crimini ducebantur emptiones, ut de honoribus sileam, qui interna jubentur actitare negotia, quique ejus, qui praebendam amiserat, clerici faventes partibus, et aequaevorum meorum plurimi super Simonia et excommunicatione, quae recens percrebruerat, crebra coeperunt motare susurria. Idem namque cum esset presbyter, et uxorem haberet, qui ab ea officii sui suspensione absterreri non [Col. 0849B] poterat, facere si quidem missas omiserat.
463 Quia ergo post corpus suum mysteria divina posuerat, ea recte plexus est poena, quam se evasisse sacrificii abrenuntiatione putaverat. Itaque spoliatus canonica, quia per quod arceri possit amplius non habebat, missas quolibet [ f., quaslibet] jam libere, retenta etiam uxore, cantabat. Hinc celebri rumore satum est, quod inter eadem sacra matrem meam cum sua familia repetita in dies excommunicatione conficeret. At mater divinorum semper timida, et peccatorum poenas, et proinde offendicula verens, illi male praebitae illico praebendae renuntiat, et sub spe obitorum clericorum, aliam mihi apud castri dominum locat. Fugimus itaque arma ferrea, [Col. 0849C] et incidimus in arcum aereum. ( 30 ) Sub praestolatione enim alienae mortis aliquid dari, nihil aliud est, quam quotidianum homicidam quempiam jubere fieri.
Domine Deus meus, ita tunc spebus illis pessimus involvebar, et tuorum exspectatione donorum, quae necdum experiri didiceram, nullatenus detinebar. Illa tua mulier nondum comprehenderat, quas spes, quas securitates de meis apud te victualibus habere debuerat, nec quae beneficia a te mihi erant parta cognoverat. Quia enim aliquantisper adhuc in mundo agens, quae mundi fuerant, sentiebat: nimirum ea, quae sibi ipsa providere delegerat, mihi etiam ipsi mundana, ut putabat, quaesituro quaerebat. At postquam animae propriae animadverso periculo, [Col. 0849D] innumeros cordis angulos ad praeteritae deplorationem vitae congessit, quasi diceret: «Quod mihi nolo fieri, alii non faciam.» Ea quae pro se contempsit agere, extremae arbitrata est dementiae pro aliis exercere; et quod sibi ambire desierat, nefarium rata est ad sui perniciem alteri concupisse. Quod longe aliter a multis fieri constat, quos quidem attendimus sua ad integrum obtentu paupertatis abjicere, sed aliorum, non modo suorum, quod et ipsum malum est, sed etiam exterorum, quod deterius, plus nimio procurationes ardere.
De iis qui monasticam vitam instaurarunt resarseruntve. —Sed libet paulo altius, quantum nostri temporis mentione recurritur, status religionum, [Col. 0850A] conversionumque, quas vidimus, attingere; unde et hanc ipsam [ f., ecclesiam] . . . . . , nec non et plerosque alios bonae mutationis contigit exempla sumpsisse. Monachile propositum sub antiquis floruisse temporibus affluens scriptorum relatio est. Nam quia super exteris mihi regionibus silentium est, sub quibusdam Franciae regibus hujus scita institutionis, varia diversis exstruentibus loca, coluisse noscuntur; in quorum aliquibus tam pie viventium confluxit enormitas, ut miremur tantam hominum frequentiam quomodo cohibere valuerit adeo locorum arcta capacitas. Inter quae profecto quaedam speciali pollentia districtione fuerunt, quae nonnulla, in quibus fervor ordinis tepuerat, monasteria saepe nobiliter innormarunt, ut fuit aliquando Luxovium [Col. 0850B] ( Luxeuil ) ( 31 ) in Gallia, ( 32 ) quaedam etiam in Neustria, quae nunc appellatur Northmannia. Sed quia juxta illud poetae veridici dictum, quod videlicet summis negatum est stare diu; et quod multo verius constat, decedente inter habenas iniquitatum saeculo, ( 33 ) sanctae conversationis refrixit charitas, et rerum opulentia, quasdam postmodum sensim deseruit ecclesias: et inde ( 34 ) bene conversantium, dum et ipse manuum labor sorduit, facta est raritas.
Unde nostris monasteria vetustissima numero extenuata temporibus, rerum antiquitus datarum exuberante copia, ( 35 ) parvis erant contenta conventibus, in quibus perpauci reperiri poterant, qui peccati fastidio saeculum respuissent sed ab illis potissimum detinebantur ecclesiae, ( 36 ) qui in eisdem [Col. 0850C] parentum devotione contraditi ab ineunte nutriebantur aetate. Qui quantum minorem super suis, quae nulla sibi videbantur egisse, malis, metum habebant, ( 37 ) tanto intra coenobiorum septa remissiore studio victitabant. Qui administrationes, ac officia forastica cum pro abbatum, aut necessitate, aut libitu sortirentur, utpote voluntatis propriae avidi, exterioresque licentias minus experti, ( 38 ) ecclesiasticas occasione facili dilapidare pecunias; his expensis redditus seu gratuito dilargiri [ deesse videtur, coeperunt.] . . . . Et licet tum minus apud eos religio curaretur, ex sua siquidem fiebant raritate ipsi monachi chariores.
De mira Ebrardi comitis Britoliensis in Picardia [Col. 0850D] conversione. —Cum ergo sic se agerent, et alicujus ad eos pretii vix ullus accederet, quidam comes castelli Britoliensis [ vulgo, Breteuil], quod in Ambianorum, Bellovacorumque confinio consistit, ad excitandas plurimorum mentes emersit. Is in aetate positus florulenta, cum gratissimae esset elegantiae, praesertim cum sicuti nobilitate genus ejus, ita et mirabili specierum conspicuitate polleret aliorum quoque municipiorum, divitiarum etiam omnium claritate pateret: mens tandem hominis in multo superbiae fastu constituta resipuit, et ad ejus, quam saeculariter sectari coeperat, vitiorum miseriam sese contemplando retorsit. Animae igitur suae miserabilitate perspecta, et quia nil aliud quam 464 damnare [Col. 0851A] et damnari, foedare et foedari in saeculo faceret, quem vivendi modum arriperet, diu cum quibusdam, quos tanti desiderii conscios, et comites habere delegerat, multimode plura discutiens pertractabat. ( 39 ) Vocabatur autem ipse, Ebrardus, vir inter primores Franciae undecunque famosus.
Tandem expresso in evidentiam operis diutinae cogitationis intuitu, nemine remansurorum conscio, cum illis, quos in sodalitium arripiendae hujus religionis sibi clandestina sollicitatione consciverat, in nescio quas exteras fugax excessit provincias, quas sui prorsus nominis ignaras cum libenter incoleret, et carbonibus faciendis ad opem sumptuum operam daret, et hac illacque cum suis per rura et oppida venum ferret, tum primum ratus est se supremas [Col. 0851B] attigisse divitias, et erat considerare omnes ab intus filiae regis glorias. Quid? Exemplum unde et ipse sumpserit hic attexam.
( 40 ) Teudebaldus, quem sanctum hodie universi agnominant, ut multae jam Ecclesiae sub ejus nomine consistentes ipsum passim insigniant, juvenis genere nobilis exstitit ante id tempus: qui inter ipsa rudimenta militiae arma despiciens, nudipes a suis elabitur, supra dicto artificio addicitur, per quod aliquandiu sub insolita necessitate vita transigitur. Hoc, inquam, animatus exemplo Ebrardus, ex tam humili opificio, ut praemisimus, victitare decreverat.
Spectrum alloquitur terretque Ebrardum. Mutat propositum solitaque exercitia. Monasticae disciplinae se mancipat. —At quia nulla sunt bona, quae non [Col. 0851C] aliquas aliquoties praebeant alicujus malignitatis causas, dum in aliquo, die quodam, nescio quid acturus operis, esset vico, ecce quispiam ei astitit sub Tyria lacerna, tibialibus sericis pedulum abscisione damnatis, muliebriter diductis a fronte crinibus, et summas attingentibus ulnas, amasium potius exhibens quam exsulem. Quem ille cum ex vera quis esset sinceritate perquireret, et ille obliquo paulum oculo abducens supercilium, specie pudoris ablata, dicere contaretur, et ille contabundo magis ac magis pie curiosus instaret, ad ultimum tandem vix quasi hominis instantia victus erupit: «Sum inquit, (sed vos cuipiam ne dicatis) Ebrardus Britoilensis [ forte, Britoliensis, ut supra] quondam comes, qui, ut scitis, in Francia olim dives, exsilio [Col. 0851D] me relegans spontaneas peccatorum meorum poenas luo.» Dixerat vir illustris, et eum, qui se interrogaverat, arrogatae sibi personae repentina translatione confudit. Admiratus igitur incredibiliter perversi hominis impudentiam, spreto, ut sic dixerim, simulacri illius alloquio, ad suos inde relato sermone, ait: «Sciatis, o amici, hoc vitae propositum nobis quidem utile, sed aliis quamplurimis exitiale, quia quod ab ipsius ore audistis, de multis consequenter intellexisse potestis. Si igitur Deo integre placere volumus, quod aliis scandali, imo falsitatis occasionem praebet, evitare debemus. Illo itaque stabiliter nos feramus, ubi sublato exsilii, quod pro Deo patimur nomine, causas omnibus [Col. 0852A] arrogantis vocabuli subtrahamus.» His edictis, commutato consilio, ( 41 ) Majus Monasterium (Marmonstier, juxta Turones) petivere, ibique suscepto sanctae conversationis habitu perenniter deserviere.
Hunc ipsum audivimus tantas, dum saeculo viveret, cultiorum vestium habuisse curas, ut nullis ditioribus impar esset: adeo autem indignabundae habitudinis, ut facile cuipiam, vel verbo aggressibilis nequaquam videri posset. Quem postmodum sub monachia positum, tanta corpus suum vilipensione habere conspeximus, ut indumenti vilitas, vultus demissio, membrorum exilitas, non fuisse comitem, sed agrestem rusticulum loqueretur. Et cum per urbes ac oppida pro abbatis imperio mitteretur, nunquam proprio addici potuit voluntate, ut castella, [Col. 0852B] quae reliquerat, vel semel ingredi pateretur. Haec, quae superius relata sunt, ipsi mihi retulit, cum me adhuc juvenculum tantopere veneraretur, atque suae consanguinitatis ascisceret, ut amoris sui atque cultus, speciali quadam singularitate donaret.
Cui inolitum quiddam curialissimum fuit, ut si quos reperiret, quos praeeminere litteris sciret, in libellulo, quem ad id operis secum ipse crebro gestaret, quemque pro suo captu dictitare prosa, seu versibus cogeret; ut dum quorumcunque, qui super eo praedicabantur studio, dicta colligeret, ex dictis etiam singulorum sensa libraret. Quae siquidem quamvis per se non caperet, ex eorum tamen, quibus haec legenda pandebat, indubie sententia mox teneret, in quo potissimum quis aut in sensu, aut [Col. 0852C] carmine accuratiora dixisset. Haec de viro quondam nobili, sed jam nobiliore fine bono libasse sufficiat Is, inquam, inter memoriae nostrae viros, exemplo primus conversionis gloriosiore resplenduit.
At vero qui Paulum ex Stephani sibi oratione creavit, exemplum idem multo felicius latiusque per potentiorem satis alterum propagavit. ( 42 ) Simon enim quidam Radulphi comitis filius, mirabili nostri temporis religionem inopinae mutationis claritate ditavit. ( 43 ) Qui quidem Radulphus quam celebris ubique Francorum potentiae fuerit, quas urbes invaserit, 465 quot oppida quaesita mira sagacitate tenuerit, multi superstites, qui ejus actuum meminere, sunt testes. Quantus etiam fuerit [Col. 0852D] ex eo uno conjici posset quod Henrici regis uxorem, Philippi itidem regis matrem in conjugio post mariti decessum habuerit.
Juvenculus igitur Simon, cum mortem pater obiisset, obtento comitatuum ejus honore brevi tenuit. Nam causam adeo maturatae conversionis hanc aliqui fuisse ferunt. In quodam oppido quod sibi usurpatione potius, quam haereditate provenerat ejusdem patris reliquiae conditae fuerant. Quod filius, verens ne animae patris officeret, ad illud quod sibi ex jure constiterat, deferre proposuit: quo ante delationem detecto, et sub oculis filii ad nudum revelato, cum potentissimi genitoris, quondamque ferocissimi tabidum attendisset corpus, ad contemplationem [Col. 0853A] miserae conditionis se contulit. Et exinde quidquid sublimitatis sibi arridebat, et gloriae, fastidire jam coepit. Concepta itaque hac ipsa voluntate, fervente tandem desiderio quod parturiebat emisit, et patriae suorumque fugax fines excedens Francicos, Burgundiam ( 44 ) ad sanctum Eugendum in territorio Jurensi concessit.
Audivi etiam quod nobilissimi quamdam generis juvenculam sibi desponderat, quae cum amantissimum juvenem sibi, et mundo repudium dedisse rescisset, ipsa inferior videri non tolerans, virginalibus Deo servientium turmis virgo perseveratura sese conseruit.
Aliquanto post monachatus susceptionem tempore elapso, postliminium fecit in Franciam, et tot tantosque sermonum ejus puritas, et animi quam in [Col. 0853B] facie praeferebat humilitas, viros animavit et feminas, ut infinita sexuum agmina ad viae prosecutionem istius sub eo tempore conflarentur, et undecunque ad id propositi exemplo ejus nominis plurimi citarentur. Equestrium siquidem virorum studium hominis multum sollicitavit examen.
S. Brunonis causa secessus in eremum. Carthusiensium origo, atque instituta primitiva. Manassis Remens. arch. perversa vita. —At quia conveniebat ut et litteratorum quispiam sacri gregem ordinis sub eodem affectu post se contraheret, fuit non longe ab his diebus Bruno quidam in urbe Remensi vir, et liberalibus instructus artibus, et magnorum studiorum rector ( 45 ), qui conversionis initia ex subjecta [Col. 0853C] nactus occasione dignoscitur. Manasses quidam post Gervasii famosissimi archiepiscopi decessum, praedictae urbis regimini Simoniace se intrusit; vir quidem nobilis, sed nihil prorsus serenitatis, quae prima ingenuitatem decet, habens: tantos enim fastus ex illa novitate conceperat, ut regias peregrinarum gentium majestates, imo majestatum ferocitates, imitari videretur. Peregrinarum dixi, in Francorum enim regibus ea viguit naturalis semper modestia, ut illud Sapientis dictum, etsi non in scientia, in actu tamen habuerint: «Principem, inquit, te constituerunt, noli extolli, sed esto in illis quasi unus ex illis (Eccli. XXXII, 1) .» Is igitur cum milites summopere affectaret, clerum negligeret, dixisse [Col. 0853D] aliquando refertur: «Bonus, ait, esset Remensis archiepiscopatus, si non missas inde cantari oporteret.»
Hugo Diensis, archiepiscopus Lugdunensis, vir optimus, Manassem anathemate ferit. —Hujus ergo mores prorsus improbos, et stupidissimos habitus, cum omnis honestus horreret Bruno, in Ecclesiis tunc Galliae opinatissimus, cum aliis quibusdam Remensium clericorum nobilibus, infamis illius odio, excessit ab urbe. Quem postmodum proceres, clerus, atque Burgenses, cum ab Hugone, (qui Diensis agnominabatur) archiepiscopo Lugdunensi, apostolicae sedis legato, viro in fenore justitiae clarissimo, creberrimo anathemate feriretur, et ille manu militari thesauros ecclesiae dilapidare niteretur, a sede, quam male obsederat, pepulerunt, et exsilio relegatus [Col. 0854A] aeterno, cum se ad excommunicatum tunc temporis Henricum imperatorem ipse etiam excommunicatus contulisset, hac illacque oberrans, sine communione postremo defungitur.
Operae vero pretium dici est quiddam, quod sub ipso intra urbem malignante provenit. Inter ecclesiastica ornamenta quae militibus, qui suae inservierant tyrannidi, impertiverat, calix aureus non parvi bifariam pretii erat, quia et plurimae quantitatis fuerat, et nescio quota ibi particula auri illius quod a tribus Domino Magis oblatum est, effusa, ut ferebatur, erat. Cum ergo forcipe desectum per portiones, quibus delibuerat, dilargiretur calicem, et nemo sacratissimae rei suscipiendae acquiesceret, tandem scelestus quidam eques, suo muneratori non [Col. 0854B] impar, suscipere passus, imo procaciter contempta sacramenti majestate corripiens, in amentiam illico versus, censum, quem indebite praesumpserat, non expendit, et tamen temerariae cupiditatis continuo poenas pendit.
Bruno adit Carthusiam. —At Bruno urbe deserta saeculo etiam abrenuntiare proponit, qui suorum notitias horrens ad Gratianopolitanum processit territorium. Ibi in arduo, et admodum terribili promontorio ad quod difficillimum, et valde insolens iter intenditur; sub eo etiam praeruptissimae vallis vorago dehiscit, habitare 466 deligens, hujusmodi mores instituit, et sequaces ejus hodieque sic vivunt.
Ejus et discipulorum mores et ratio vivendi. —Et ecclesia ibi est non longe a crepidine montis, paulo [Col. 0854C] sinuatum devexum habens, in qua tredecim sunt monachi; claustrum quidem satis idoneum pro coenobiali consuetudine habentes, sed non claustraliter, ut caeteri, cohabitantes.
Habent quippe singuli cellulas per gyrum claustri proprias, in quibus operantur, dormiunt ac vescuntur. Dominica a dispensatore escas, panem scilicet, ac legumen accipiunt, quod unicum pulmenti genus a quoque eorum apud se coquitur. Aquam autem tam haustui, quam residuo usui, ex ductu fontis, qui omnium obambit cellulas, et singulorum per certa foramina aediculis influit, habent. Pisce, et caseo Dominicis, et valde festis diebus utuntur: pisce dixerim, non quem sibi ipsi emerunt, sed quem [Col. 0854D] bonorum aliquorum virorum largitione susceperint.
Aurum, argentum, ornamenta ecclesiae a nemine, nihil enim ibi praeter calicem argenteum. At eamdem ecclesiam non horis solitis, uti nos, sed certis conveniunt. Missas, nisi fallor, Dominica, et solemnibus audiunt. Nusquam pene loquuntur, nam si quid peti necesse est, signo exigitur. Vinum, si quando bibunt, adeo corruptum, ut nil virium, nil pene saporis utentibus afferat, vix communi sit unda praestantius. Ciliciis vestiuntur ad nudum, caeterarum vestium multa tenuitas. Sub priore agunt ( 46 ), vices autem abbatis ac provisoris Gratianopolitanus episcopus vir plurimum religiosus exsequitur. Cum in omnimoda paupertate se deprimant ( 47 ) ditissimam tamen bibliothecam coaggerant: quo enim minus [Col. 0855A] panis hujus copia materialis exuberant, tanto magis illo, qui non perit, sed in aeternum permanet, cibo operose insudant.
Vasa argentea a comite Nivernensi missa respuunt. —Intantum, inquam, suae sunt custodes inopiae, ut hoc ipso quo agimus anno ( 48 ), Nevernensis comes vir omnino religiosus ac potens eos, causa devotionis et optimae quae hinc emanat opinionis, inviserit: multumque super saeculari eos cupiditate, ut caverent inde, monuerit. Cumque regressus ad sua eorum indigentiae, quam viderat, meminisset, et monitorum quae eis intulerat nequaquam memor esset, nescio quae argentea, scyphos videlicet et scutras [ f., scutellas], pretii plurimi eis misit; sed eorum quae dixerat illis nequaquam obliviosos invenit. Communicato [Col. 0855B] namque mox consilio, quaecunque dixerat ad integrum refutata recepit. «Nos, inquiunt, neque in expensis nostris, neque in ecclesiae ornamentis, exterarum quidpiam pecuniarum retinere delegimus. Et si in horum alterutro non expenditur, ut quid a nobis suscipitur?» Puduit itaque praevaricatoriae contra suum sermonem oblationis comitem: et tamen dissimulata aspernatione eorum, boum tergora, et pergamena plurima retransmisit, quae pene inevitabiliter ipsis necessaria esse cognovit.
Carthusiae descriptio. —Vocatur autem locus ille Carthusia, in quo terra rei frumentariae causa parum ab eis colitur. Verum velleribus suarum, quas plurimas nutriunt, ovium, qualescunque suis usibus fruges comparare soliti sunt. Sunt autem infra montem [Col. 0855C] illum habitacula laicos vicenarium numerum excedentes fidelissimos retinentia, qui sub eorum agunt diligentia. Hi igitur tanto coeptae contemplationis fervore feruntur, ut nulla temporis longitudine a sua institutione desistant, nec aliqua arduae illius conversationis diuturnitate tepescant.
Bruno in Calabria sui instituti construit monasterium. Refugit episcopatum. —Inde etiam, qua nescio occasione mirabilis iste Bruno recedens, postquam bis quae praelibavimus rudimenta, multa dictorum et factorum inculcatione praestiterat, ad Apulos nescio Calabrosne concessit, et ibidem huic quiddam simile vivendi genus instituit. Ibi cum multa humilitate se ageret, et omnimoda piorum exemplorum praebitione circumquaque fulgeret, ad episcopii dignitatem [Col. 0855D] ab apostolica sede quaesitus, et tentus, fugit. Et saeculum veritus, ne ea quae de Deo gustarat, amitteret, in dilatione tanti muneris non divina, sed saecularia recusavit.
Viri ac feminae illius vivendi genus arripiunt. Etiam decennes et undecennes infantes. —Hae, inquam, personae conversionum tunc temporis extulere primordia. His cohaesere continuo virorum, feminarumque greges, omnis protinus ordo concurrit. Quid de aetatibus loquar? Cum decennes et undecennes infantuli senilia meditarentur, et multo castigatiora gererent, quam aetatula pateretur? Fiebat in illis conversionibus quod in antiquis fieri solebat martyribus, ut major in imbecillibus tenerisque corporibus [Col. 0856A] inveniretur fidei vivacitas, quam in illis, in quibus grandaevitatis ac scientiae floreret auctoritas.
Innumera construit monasteria. —Cum ergo nusquam nisi in vetustissimis monasteriis monachorum haberetur aliquorum sedes, coeperunt ubique loci nova construi, et undecunque confluentibus magni alimentorum redditus adhiberi. Quibus facultas non aderat, ut grandiuscula fabricarent, alii binis, alii quaternis, alii quot poterant alendis fratribus domos, ac victualia componebant. Unde factum est ut in villis, oppidis, urbibus atque praesidiis, imo etiam ipsis saltibus atque agris, monachorum quaquaversum sese exercendo dilatantium repente fervere viderentur examina, 467 eaque loca divino nomine, et sanctorum cultibus emicarent, in quibus, [Col. 0856B] et lustra ferarum, et spelaea latronum exstiterant.
Brunonis et discipulorum ejus spontanea paupertas. Qui institutum arripere nequibant, quid agebant. —Affectabant itaque spontaneam subire pauperiem tot exemplis circumcincta nobilitas, et coenobia, quae subibat, rebus a se contemptis inferens; aliis etiam ad haec ipsa trahendis pia semper venatione tendebat. At feminae itidem insignes maritorum celebrium jugalitate deserta, et a piis cordibus liberorum abstenta, collatis inibi opibus, ecclesiasticis se stipendiis contradebant. Qui vero, vel quae non poterant rebus ad integrum renuntiare possessis, eos qui abrenuntiaverant crebris substantiarum suarum largitionibus sustentabant, ecclesias et altaria multa jucundissimorum munerum oblatione circumdabant, [Col. 0856C] et oratione hac pie vivendi modum, quem tales imitando exsequi non poterant, talia facientes propriis ad id faciendum juvando substantiis, inquantum licuerat exaequare studebant.
Unde contigit ut his temporibus, et multitudine dationum et dantium, imo magis solertia ad hoc propositi venientium, ecclesiarum habitatores multimoda sua procuratione juvantium, in tantum promoverentur coenobia, ut quotidiana ab illis, qui tunc florebant, statibus, per succrescentem modernorum nequitiam videantur incidere detrimenta. Jam nunc enim, proh dolor! quae hujusmodi affectione permoti locis sacris contulere parentes, aut penitus subtrahunt, aut crebras redemptiones exigere non [Col. 0856D] desinunt filii, a patrum voluntatibus usquequaque degeneres.
Iterum de matre sua multa attexit Guibertus. —Ad te tandem post has ratiocinationes redeo, Deus meus, super illius bonae mulieris matris meae conversione. Quae siquidem ab annis vix nubilibus patri meo, prorsus adolescenti, avo meo providente, contradita, cum esset scito admodum vultu, et oris habitudine naturaliter ac decentissime gravi ingenua; tamen divini nominis timorem in ipsis pueritiae parturivit initiis. Ita enim non experientia, sed quodam superni metus incussu horrere peccatum didicerat, et ut ipsa mihi saepius referre solebat, ita subitae timore mortis mentem ingurgitaverat, ut jam [Col. 0857A] grandaeva doleret. quod non eosdem in maturo animo boni stimulos pavoris haberet, quos in rudi et nescio prorsus habuerat.
Accidit igitur ut efficientia conjugalis, in ipso legitimae illius confoederationis exordio, quorumdam maleficiis solveretur. Novercalis enim huic matrimonio non defuisse ferebatur invidia, quae plurimae speciei et generis cum neptes haberet, in iis aliquam paterno toro moliebatur immergere. Quod cum minime processisset ad votum, pravis dicitur artibus effecisse, ut thalami omnino cessaretur effectus. Cumque integro virginium illibatum permansisset triennio, et sub magno tantum infortunium premeretur silentio, tandem a suis citatus necessariis pater rem primus prodidit. Quantis putas modis [Col. 0857B] elaboravere parentes, ut divortium fieret inter eos, et patrem meum tempore juvenem, sensu hebetem monachice sedulo commovebant, licet tunc super hoc ordine rarus valde haberetur sermo: quod quidem non salutis ejus causa, at vero possessionum ejus obtinendarum intentione fiebat.
Verum postquam haec eorum suggestio nil evaluit, puellam crebris coeperunt urgere latratibus, ut videlicet a suis longe posita dum externorum oppressionibus pulsaretur, sine ullo repudio per se injuriis fatigata discederet. Interea illa pati, quae impengebantur verba aequanimiter tolerare; si quid exinde controversiarum emergeret, ac si nescia, dissimulare. Praeter haec cum eam opulentissimi quidam ab usu maritali exsortem conspicerent, coeperunt animum [Col. 0857C] pulsare juvenculae; sed tu, Domine, castitatis internae fundator, tu ei sanctimoniam inspiraveras, quam non patiebatur natura nec aetas. Ex te, Domine, habebat, quod in igne posita non ardebat. Tu faciebas quod ad praestillationem malorum colloquiorum mores ejus etsi teneri non depravabantur, imo quod oleum camino addebatur, quod videlicet naturalibus (quae habere humanum est et commune) motibus externa lenocinia adhibebantur: et tamen virgunculae animus sui semper capax, nullis incentivis extra se ferebatur. Nonne haec tui solius sunt opera, Domine, qui eam in primaevae aetatis calore positam, et omnino jugiter in ipsis conjugalibus officiis constitutam, septennio integro sub tanta continentia [Col. 0857D] conservasti, ut juxta illud sapientis cujusdam dictum, etiam fama de ea mentiri vereretur.
Dissolutio puellarum. —Deus, tu scis quam difficile, imo quam nullo modo pene in feminis hujus temporis id servaretur: cum pudicitia in illis tanta diebus exstiterit, ut aliquo vix rumore matrimonium cujuslibet roderetur. Eheu! quam miserabiliter extunc ad nostra saecula pudor et honestas paulatim in virginea professione ruit, et res et species custodiae matronalis extabuit, ut in omni earum habitudine sola possint notari triscurria, ubi nil nisi jocularia sonant, et oculorum nutus et lingua. Petulantia in incessu, nihil non ridiculum constat 468 in moribus. Vestium qualitates intantum sunt ab illa veteri frugalitate dissimiles, ut dilatatio manicarum, [Col. 0858A] tunicarum angustia ( 49 ), calceorum de Corduba rostra torticia, totius ubique jacturam videas clamare pudoris. Aestimat se quaelibet extremas attigisse miserias, si amasiorum opinione caruerit; et tanto sibi nobilitatis et curiae gloriam arrogat, quo hujusmodi procorum numero florentiore redundat. Erat, testor Deum, tunc temporis major in viris feminas ducentibus pudor, intantum ut videri inter haec [ f., has] erubescerent, quam modo in nubentibus feminis habeatur: quos certe ista verecunda negotia jactantiores et fori ac publici amantiores efficiunt.
Ut quid hoc, Domine Deus meus, nisi quia ideo nullus super sua levitate ac lascivia erubescit, quod omnes teneri sub pari nota conspicit. Et cum sub eodem affectu, quem habent omnes, pene agere [Col. 0858B] sentiat; unde, quaeso, studii hujus eum pudeat, ad quod coaspirare caeteros videat? Sed cur dico pudeat, cum hoc solum talibus sit pudori, si quis eorum in exemplanda libidine minus emineat? Nec detinet pro amorum numero, aut selecta quam alexit specie aliquem privata jactantia, neque contemptus est eo singulariter apud te intumuisse quod amat, sed communem corruptionem magnifico apud universos favore concelebrat. Ecce clamor, dum quod verecunde tegi debuerat, dum quod conscientia debilitatae castitatis accusat, et omnino deprimi dignum erat, effreni per inolitam pravitatis licentiam animi aeterno damnandam silentio impudens quis huc illucque jam praedicat. Hoc et hujus simili modo modernum hoc saeculum corrumpitur et corrumpit, [Col. 0858C] dum male concepta in alios spargit, sparsum etiam usque in infinitum traducta foeditate propagatur in alteros.
Deus sancte, nihil pene horum eo tempore, quo illa famula tua sic agebat, uspiam audiebatur, imo sacrosanctae verecundiae pallio et tegebantur indigna, ac idonea cornabantur [ f., coronabantur]. In illo, Domine, septennio virginitas illa, quam tu in ea mirifice continuasti, sub innumeris oppressionibus agonizabat, dum soluto paterno connubio, ad alterum eam transferre maritum saepissime minabantur, aut in exteras remotiorum parentum meorum domos abducere. Plane etsi adversus has importunitates acerbissime aliquoties desudabat, tamen contra [Col. 0858D] propria lenocinia carnis, et quorumcunque externorum temperamenta mirabili, sed ex tuo munere, Deus meus, temperantia decertabat.
Non dico, bone Deus, qua virtute id fecerit, sed quod tui solius virtus fuerit. Quomodo enim virtus fuit, quam nulla spiritus carnisque discretio, nec pia ad Deum intentio, sed sola exterioris honestatis, aut evitandae infamiae cura peregerit? Utile plane est verecundia saltem peccato ingruenti resistere; quae sicut utilis est ante peccatum, ita post peccatum damnabilis. Quod enim sic animum pio pudore consternat, ut a peccati perpetratione cohibent, ad tempus est utile; quia potest Dei timor, qui pudorem insipidum sale divino condiat, accedere: et quod ad tempus, id est ad saeculum, proderat, utile [Col. 0859A] non ad momentum sed aeternaliter facere. Haec est namque verecundia adducens gloriam, quae tamen tanto est perniciosa post culpam, quanto pertinacius confessionis sanctae obstruit medicinam. Habebat, Domine Deus, famula tua mater mea intentionem illam, quod ad saeculi honestatem contrarium nil ageret; sed tamen, juxta Gregorium tuum, quem tamen nec legerat, nec legi audierat, in ea intentione non mansit, quia ad te solum postea quidquid intendebat, transtulit. Ergo sic saeculari reverentiae inseruisse tunc temporis commodum illi fuit.
Voluto igitur post septennium et amplius maleficio, quo naturalis legitimique commercii copula rumpebatur, nimium plane satis credibile est, ut sicut praestigiis ocularis ratio pervertitur, ut de nullis, [Col. 0859B] ut sic dicam, aliqua et de aliis alia fieri per magos videantur; ita vires hujusmodi ac venerea molimina multo minori artificio confundantur; ita enim populariter actitatur, ut jam ab rudibus quibusque sciatur. Cassatis, inquam, per anum quamdam illis pravis artibus, ea fide thalamorum officio deservivit, qua diutinam virginitatem sub tantarum animadversionum pulsatione servavit. Felix nempe alias in eo se infinitae non tam miseriae quam miserabilitati addixit, quod tunc bona, et multo magis postmodum bona semper malum, et meipso deteriorem semper ediderit. Tu scis tamen, Omnipotens, quam pure, quam sancte secundum te me educaverit, quantas gerulorum in infantia, quantas puerascenti pusiolo mihi paedagogorum ac magistrorum [Col. 0859C] curas adhibuerit, cum non etiam pro corpusculo vestium pompa defuerit, ut regios aut comitivos pueros obsequiis aequiparare viderer. Nec soli, Domine, matri contuleras hunc affectum, sed et aliis ditioribus multo personis tu instinxeras, ut non tam pro consanguinitatis necessitudine, quam causa gratiae ad hoc a te mihi praestitae, cultum mihi et nutrituras impenderent.
Deus, tu scis quanta monita, quantas auribus meis preces quotidie instillabat, ne 469 corruptionis cujuspiam verba susciperem. Docebat, quoties a curis familiaribus solitudo vacabat, quomodo, et super quibus te orare deberem. Tu nosti solus quantis angoribus parturibat, ne initia florentissimae [Col. 0859D] ac spectabilis, quam tu dederas, aetatulae, animus male sanus sana perverteret. Voti ejus tu feceras, ut ad te indesinenter aestuarem, quatenus praestares internam decori illi meo externo virtutem summopere, aut sapientiam. Et, bone Domine, bone Deus, si tunc praesciret quanto sordium cumulo obliteraturus eram bonas illas donorum tuorum superficies, quibus me illa impetrante ornaveras, quid dictura? Quid actura? Quam irremediabiles gemitus emissura? Quam mentis dilacerationes incursura esset! Gratias tibi, dulcis et moderate dispositor, «qui finxisti sigillatim corda nostra (Psal. XXXII, 15) .» Plane si penetralia animi mei mundis adeo indigna conspectibus mundissimus ejus oculus irrupisset, miror, si illico exanimis non fuisset.
Pia matris Guiberti exercitia. —His per occupationem dictis ad aliqua retro omissa redeamus. Huic, inquam, feminae inter saeculo serviendum, Dei nominis reverentiam semper adfuisse didicimus, in tantum, ut in obsequio ecclesiarum, in beneficio pauperum, in oblatione sacrificiorum sic se ageret, ut venerabilis omnibus esset? Sed scio quia pariter mihi exinde plurima adhibendae fidei difficultas, quam praecludere videbitur, suspectae, ut putatur, laudis affinitas. Si matrem attollere, caute ac fallaciter seipsam extulisse videtur, te, Deus, qui ejus animam ut inhabitator nosti, testem compellare praesumo, omnimodis excellere, quod est illud, quod [Col. 0860B] dicitur. Et certe cum luce clarius pateat vitam meam a bonorum omnium exorbitare vestigiis, et studia semper mea sensatis omnibus probro esse, quid mihi proderit aut paterni seu aviti nominis magnitudo, ubi de prole miserrima tota coarctabitur latitudo? Et qui ad eorum mores nulla voluntatis et actus contemperatione regenero, ad infamiae superequitat malum, si eorum mihi laudes ascribo.
Maritus bello capitur. —Huic igitur, dum sub marito adhuc juvencula ageret, tale quid contigit, quod non minimum correctionis ei vitae incentivum praestitit. Franci Henrici regis tempore cum Northmanis et eorum comite Guillelmo, qui Anglos postmodum subegit, et Scotos, multa animadversione [Col. 0860C] certabant, in quo gentis utriusque concursu patrem meum capi contigit. Cujus comitis consuetudo fuerat, ut nunquam captivos suos ad redemptionem cogeret sed perpetua, dum adviverent, carceris relegatione damnaret. Quod ubi relatum est conjugi, necdum enim natus eram, nec longo post tempore fui, et ideo matris supersedeo nomini, miserabili moerore examinata defecit, a cibo potuque destitit, somnum desperatissima sollicitudo plus vetuit. Nec de multitudine redemptionis in ejus animo causa erat, sed de irremeabili captivitate moerebat.
Inde gravissime afflictatur. Vexat eam daemon. —Cumque ejusdem noctis fieret intempestum, et illa [Col. 0860D] atroci anxietate plenissima proprium cubile foveret, sicut diabolo consuetudinarium est, ut potissimum animis tristitia maceratis immergat, subito vigilanti illi ipse inimicus incubuit, et gravissimo pene usque ad exstinctionem pondere jacentem oppressit. Cum sub hac ejus spiritus suffocaretur angustia, et omnium membrorum ex tota libertate careret, vocis autem cujuspiam sonitum nullatenus emittere posset, solumque Dei muta penitus, sed ratione libera, praestolaretur auxilium, ecce a lectuli ejus capite quidam spiritus, haud dubium quin bonus, sic inclamare non minus affectuosa, quam aperta voce coepit: «Sancta Maria, adjuva.» Et cum aliquandiu sic dixisset, et quod dicebatur plene illa intelligeret, sentiente illa quae tantopere vexabatur, cum grandi animadversione erumpit. Quo erumpente, [Col. 0861A] ille qui incumbebat assurgit, quem ille obvius apprehendit, et utpote ex Deo violentus cum tanto fragore subvertit, ut impulsu graviter cameram quatiente, asseclas sopore depressas insolenter nimis exciret. Illo igitur sic divinis virtutibus exturbato, pius ipse spiritus qui Mariam clamaverat et daemonem pepulerat, conversus ad eam quam eruerat: «Vide, inquit, ut sis bona femina.» At pedissequae strepitu repentino attonitae, qualiter sua se haberet domina videre consurgunt, quam moribundam exsangui vultu, et totius corpusculi viribus profligatis inveniunt; de sonitu sciscitantur, et ab ea illico causas audiunt, cujus vix spiritum et praesentia, et confabulatione, et accensione luminis refovere queunt.
[Col. 0861B] Cum annum ageret Guibertus, obiit pater. —Ultima ergo sui liberatoris verba, imo per tuum nuntium tua, Domine Deus, mulier illa retinens, perpetua condidit memoria, et in plurimum affectum, si facultas suppeteret, Deo in posterum praestante ducenda servavit. Obita igitur morte parenti, cum multo adhuc carnis et vultus splendore niteret, et ego annum ferme natus dimidium solus ei sollicitudinis causas darem, de viduitate continenda proposuit; in qua quanta vivacitate se rexerit, quanta modestiae exempla praebuerit, ex hoc uno subjecto conjici potest: 470 quod cum parentes mei patris mei beneficiorum possessionumque aemuli, ea omnia, matre exclusa, obtinere niterentur, causae actitandae constituere diem.
[Col. 0861C] Dies affuit, et proceres circa omnem acturi justitiam considerant. Mater de eorum cupidissimis . . . . . [ f., certa] conatibus in ecclesiam concesserat, et ante Domini crucifixi imaginem debitae memor orationis astabat. Ad quam cum unus de meis a patre parentibus, eadem quae alii sentiens, et ab eis directus venisset, et ut ad illos, qui eam praestolabantur, accederet, judicium eorum auditura rogaret, illa intulit: «Super hac, inquit, re nonnisi sub praesentia Domini mei agam.» Et ille, «cujus, ait, domini?» Et ad imaginem crucifixi Domini praetensa manu: «Hic, inquit, est Dominus.» His auditis, «hic mihi causidicus sub quo agam.» Erubuit dicto ille, et ut erat non minimum versipellis, [Col. 0861D] risu extortitio fucata nequitia abiit, audita relaturus ad suos. Qui et ipsi tali responsione suffusi, cum se nil justae occasionis adversus ejus omnimodam honestatem habere cognoscerent, ei insistere desiverunt.
Nec mora unus de loci et provinciae primoribus patris mei nepos, vir sicut potens, sic cupidus, feminam tali sermone adoritur. Cum tibi, inquit, domina suppetat juventus et species, thalamum jurare te convenit, ut et tu ad saeculum jucundius vivas, et avunculi mei liberi a me fideliter nutriendi sub cura mea degant, denique et possessiones ejusdem ad mea, ut competit, jura recurrant. At illa: Scis, inquit, avunculum tuum claris bene natalibus propagatum, qui quia Deo eum efferente decessit, sua non [Col. 0862A] repetet, Domine, apud me Hymenaeus officia, nisi se ultro mihi obtulerint nobilioris multo personae connubia. Idcirco autem cauta illa mulier de nobiliore est sortiendo locuta, cum sciret vix aut nullatenus posse contingere, ut cum ille nomen nobilioris horreret, illa continuo nobilibus ac ignobilibus generaliter reprobatis, spem sibi secundae suae conjugationis adimeret. Cum igitur ille magnae superbiae quod de nobiliore dixerat, ascripsisset, illa subintulit: Certe aut nobiliorem, aut nullum. Intelligens ille qua intentione matrona dissereret, descivit a coepto, et denuo ab ea nil tale quaesivit.
Igitur sub plurimo Dei timore, nec minori totius affinitatis et maxime egenae manus amore, femina prudens nos et nostra regebat, fidem quam adviventi [Col. 0862B] marito servaverat, consequenter et animae duplici tenore ferebat, dum et corporis veterem unitatem subintroducta altera carne, eo decedente, non dividit, et quotidiana pene salutiferae hostiae oblatione ipsi subvenire contendit. Et cum omnibus pauperibus generaliter esset affabilis, quibusdam pro facultate multa fuerat miseratione benefica et dapsilis. Peccatorum enim suorum memoria tantopere angebatur ac si universis addicta nequitiis poenas omnium quae geruntur malorum incidere vereretur. In frugalitate plane nihil poterat, cum teneritudini ejus et usui lautiori alimentorum parcimonia minime conveniret. Ad alias omnino inopinabiliter se habebat. Nam hisce oculis vidi manibusque tractavi, quod cultiori extrinsecus aliquoties veste praetensa, [Col. 0862C] cilicio hispidissimo contegeretur ad nudum, nec solum interdiu apportabat, sed etiam quod delicato admodum valde insolens erat corpori, in eo ipso noctibus cubitabat.
Nocturnis officiis vix aut nunquam deerat, cum divinis temporibus communia Dei populo frequentaret. Sic equidem, ut capellanorum studium indesinens nunquam pene apud ipsam a Dei laudis celebritate vacaret. Conjugis defuncti mentio adeo fuerat ejus jugis in ore ut nihil aliud animo volvere videretur, dum inter orandum, inter eleemosynas largiendum, inter etiam vulgariter agendum, hominem illum, quod sine mente non poterat, continue loqueretur. Cujus enim amore cor exuberat, [Col. 0862D] eo se lingua ad loquendum quasi velit nolit, informat.
Sed his omissis, in quibus quidem bona, sed non adeo spectanda processit, residua consectemur. A patris mei obitu cum ferme duodennium, ut quidam asserunt, explevissem, quo et domum atque natos praelato saeculi habitu sub viduitate curaverit, quae diutina revolutione parturiit, felicem perducere properabat ad partum. Dum ergo in hujus propositi deliberatione penderet, et cum solo paedagogo meo, qui et magister fuerat (de quo superius egi) super hoc ipso tractaret, audivi quemdam energumenum, qui in ejus alebatur domo, cum de ea nescio quae alia delatraret, urgente se daemone, declamantem [Col. 0863A] «Crucem, inquit, posuerunt presbyteri in renibus ejus.» Quo siquidem nihil verius, licet tunc nequaquam quid innueret sciverim. Nam non uni, sed multis seipsa deinde supposuit crucibus. Nec mora cum nemini res pateret, praeter illi quem praelibaverim, cuidam domus suae dispensatori qui et ipse conversam eam cita est postmodum saeculi abrenuntiatione secutus, tale quid in somnis apparuit, quod videlicet 471 virum duceret, nuptias celebraret; quae res liberis ejus, amicis ac parentibus miraculum et stuporem maximum generaret. Postridie mater cum deambulatum comite doctore meo, et eodem oeconomo rus iret, intulit ille quae viderat. Nec mater in talibus versutissima interprete eguit, sed ad magistrum illum respiciens, quod ea quae [Col. 0863B] inter eos de Dei, cui conjungi desiderabat, amore tractabantur, visa illa portenderent, silenter innotuit. Accelerans ergo quod coeperat, et interni sui aestus impatiens, oppidi, in quo morabatur, conversationem deseruit.
Guido Bellovac. episcop. fundat ecclesiam S. Quintini. Simoniaci criminis accusatur, deponiturque, et Cluniaci fit monachus. Guiberti natale oppidum. —Quo digressionis tempore apud episcopalem quamdam morata est villam, a domino Bellovacensi pontifice Guidone illic commanendi impetrata licentia. ( 50 ) His Guido vir omni curialitate compositus, nobiliter oriundus, forma exteriori valde officio quod gerebat idoneus. Qui post clarissimas quas Ecclesiae Belvacensi praestiterat utilitates, inter quas [Col. 0863C] sancti Quintini a primo lapide canonicorum regularium ecclesiam fundaverat, accusatus ab his quos educaverat, atque promoverat, clam apud Hugonem Lugdunensem archiepiscopum apostolicae sedis legatum, Simoniae et aliorum criminum, quia vocatus non venerat, adjudicatus absens depositioni, cum esset Cluniaco, inflictae sibi sententiae timidus, ad monachiam ibidem sese contradidit Is et matrem et parentes meos cum videretur amplecti, et me potissimum charitudine plurima affectaret, praesertim cui omnia benedictionum sacramenta praeter sacerdotium contulisset, a necessariis matris meae rogatus, ut in propriis, quae juxta loci ecclesiam constitutae erant, aedibus degere aliquantisper sineret, [Col. 0863D] gratanter admisit. Vocatur autem villa ipsa Castanentum ab oppido nostro milliariis ferme remota duobus.
Guiberti Castanentum mater secessit, et S. Geremari prope ecclesiam construit aediculam. —Inibi igitur consistens ad ( 51 ) Flaviacense monasterium sese deliberaverat concessuram. ( 52 ) Exstructis itaque inibi aediculis prope ecclesiam, mediante praefato magistro meo, tandem a loco in quo morabatur emersit, et cum sciret me prorsus orphanum, et nullam omnino habere sub qua niterer opem, parentum siquidem et affinium multiplex erat copia; at vero nullus qui puerulo in omnibus tenerrimo, pro indigentiis aetatulae sollicite curam ferret; victualium enim ac indumentorum etsi esset nulla [Col. 0864A] necessitas, earum tamen providentiarum, quae illius aevi impotentiae conveniunt, quae sine feminis administrari non possunt, me saepius vexabat inopia. Cum ergo me sciret his addietum incuriis, timore et amore tuo, Deus, sua obdurante praecordia, sub oppido illo, in quo degebam, dum ad praedictum monasterium demigraret, transitum habens, tantis cordis lacerabatur aestibus ut castellum ipsum vel respicere pro tormento intolerabili sibi esset, acerbissima enim moestitia, dum cogitat quid ibidem reliquerit, mordebatur. Nimirum plane si veluti ab ejus corpore membra propria viderentur abrumpi, cum impiissimam et crudelem se profecto cognosceret, imo audiret vocari, quae tantam sobolem, tanto, ut ferebatur, affectu dignam [Col. 0864B] (multum enim non modo a nostratibus, sed etiam ab exteris excolebar) ita ab animo exclusisset, subsidiique inopem dimisisset. Et tu, Deus bone, Deus pie, tua dulcedine, tua charitate jecur illud certe in saeculo piissimum, ne esset contra se pium, mirabiliter indurueras. Contra se nempe mollesceret, si nos suae saluti praeferens, Dei negligens pro nobis mundana curaret. Sed fortis fuit ut mors dilectio (Cant. VIII, 6) , quia quo te dilexit arctius tanto ea quae prius amaverat, visa est a se abrupisse securius.
Ad coenobium ergo illud veniens anum quamdam in sanctimoniali habitu reperit, quam quia plurimam religionis speciem prae se ferebat, ad sibi cohabitandum discipulari quadam exhibita ei subjectione [Col. 0864C] coegit. Coegit, inquam, cum ipsa ambientissime, expertis ejus moribus, sodalitium tale collegerit. Coepit itaque pedetentim antiquioris illius feminae rigorem imitari, victus parcimoniam sequi, pauperrima obsonia amplecti, consuetudinarii stratus mollia fulcra rejicere, linteolo et stramine frumentario contenta dormire. Et cum multa adhuc niteret specie nullumque praetenderet vetustatis indicium, ad hoc ipsa contendere ut rugis anilibus ad cernuos defluxisse putaretur annos. Defluentia ergo crinium, quae femineis potissimum solent ornatibus inservire, crebro forcipe succiduntur, pulla vestis et amplitudine insolita displicens, innumeris resarcitionibus segmentata prodebat cum nativi [Col. 0864D] coloris palliolo ( 53 ), et sutulari partusuris incorrigibilibus terebrato, quoniam interius erat cui sub tam inglorio apparatu placere gestiebat.
Confessio igitur veterum peccatorum, quoniam ipsam didicerat initium bonorum, quotidie pene nova cum fieret, semper animus ejusdem exactione praeteritorum suorum actuum versabatur, quid virgo ineunte sub aevo, quid virita, quid vidua studio jam possibiliore peregerit, cogitaverit, dixerit, semper rationis examinare thronum, et ad sacerdotis, imo ad Dei per ipsum cognitionem examinata deducere. Inde cum tantis videres feminam orare stridoribus, tanta spiritus anxietate tabescere, ut inter operandum cum dirissimis vix ullo modo cessarent 472 deprecatoria verba singultibus. Septem [Col. 0865A] poenitentiales psalmos sub praefata anu non videndo sed audiendo didicerat, quos tamen saporose, ut sic dixerim, diebus ac noctibus ruminabat ut nunquam suspiriis, nunquam gemitibus in auribus tuis, Deus, suavissime resonans cantilena illa careret. Si quando vero exterorum hominum conventiculi ejus solitudinis quam amplectebatur admodum turbarentur; cum ipsa enim omnes, qui ipsius notionem attigerant, viri praesertim ac feminae nobiles, quoniam mire erat faceta et temperans, gratissime loquebantur, ipsis discedentibus, si quid minus verum, si quid futile, si quid otiosum se colloquiis immersisset, illud in illius animo dici non potest quas parturiebat angustias, donec solitas aut compunctionis seu confessionis attingeret undas.
[Col. 0865B] Sed quantumcunque studium, quantacunque sollicitudo ejus haberetur in talibus, nil fiduciae, nil securitatis menti ejus afferre poterat, quin semper lugeret, quin semper, an reatuum suorum posset mereri veniam, flebilissime rogitaret. Et tu scis, Deus, quantorum peccatorum, et nos non nescimus. Quam prava est, Domine, ad comparationem tuam [ f., ejus] quorumdam, qui neque dolent, neque suspirant, summa eorum! Tu nosti, Domine, in quantam metiri poteram statum cogitationis ipsius, quod nunquam in timore supplicii et amore tui ejus viderim animum tepuisse.
Guibertus genio et voluptatibus indulget. —Quid plura? ipsa ut praelibatum est, saeculo repudium [Col. 0865C] ita dante, ego solus sine matre, sine paedagogo, sine magistro remanseram. Ille enim qui me adeo fideliter post matrem educaverat atque docuerat, matris meae exemplo, amore ac monitu concitatus, ad monachatum Flaviaci sese contulerat. Prava ergo libertate potitus, coepi intemperantissime meo abuti imperio, ridere ecclesias, scholas horrere, consobrinulorum meorum laicorum, qui equestribus imbuebantur studiis, affectare sodalitia, exsecrando clericatus signum, remissionem criminum polliceri, somno, cujus parva licentia quondam mihi laxabatur, indulgere, ut ex insolita nimietate tabescerem. Interea actuum meorum gloria maternas concutit aures, et ex auditis instans exitium meum ipsa conjiciens [Col. 0865D] pene exanimata defecit. Cultus enim vestium, quos inter procedendum ad ecclesias habere solebam, et quos, ut magis ad clericatum animarer, ipsa paraverat, hos ad lasciviam, quam nec aetas patiebatur, circumferre, majusculos ad petulantiam juvenes aemulari, pensi et moderati omnino nihil habere.
Redit ad bonam frugem. —Cum ergo tanto dissolutius, imo vesanius me haberem quanto arctius et castigatius antea victitassem, mater impatiens auditorum ad abbatem se contulit, et ut magister meus iterum me doceret, et ab eodem abbate et fratribus impetravit. Abbas siquidem avi mei alumnus, et ejus curiae ex beneficio obnoxius, facile fuit, et meo aggratulans adventui, benigne susceptum [Col. 0866A] studio deinceps benigniore tractavit. Testor te, horum, pie dispositor Deus, quia, ex quo Basilicam monasterii ipsius intravi, et monachos considentes pariter vidi et ex eorum contuitu tantum monachiae concepi desiderium ut nullatenus defervesceret, nec sub quiete animus ageret, donec sui voti sortiretur effectum. Cum igitur sub eodem eis claustro cohabitans, totum esse ipsorum habitudinesque considerans, et sicut solet a vento flamma succrescere, ita ex contemplatione eorum semper mens mea conformationi illorum inhians, non poterat non ardere. Sollicitatur denique ab abbate loci congeminatis quotidie precibus ut monachum ibidem me facerem, et cum infinito ad id aestuarem desiderio, ad hujusmodi pollicitationem tamen per [Col. 0866B] ullas rogantium angarias mea lingua solvi non poterat, et quod mihi modo jam gravescenti difficillimum esset, ut de tanta cordis abundantia omnino silerem haud aegre puerulus observabam.
Monachum induit Flaviaci. —Tandem matri rem prodidi quae, puerariam verita levitatem, tanta ab hoc proposito me ratiocinatione rejecit ut me non minimum poeniteret quod ei gerenda retexerim; cum et eadem magistro dixissem, multo longius et ipse me pepulit. Qua utriusque repulsa gravissime irritatus, alias animum deliberavi appellere. Itaque sic me coepi agere ac si nihil horum coepissem appetere. Et cum ab octavis Pentecostes usque ad Natalem Dominicum distulissem, et votis ardentissimis peragendo negotio aspirarem, matris reverentiam [Col. 0866C] magistrique timorem impatiens, Domine, tuae internae stimulationis abjeci, et ad abbatem, qui tantopere fieri hoc ardebat, et nihil sponsionis in tantis sollicitationibus ab ore meo haurire potuerit, me conferens, ejus pedibus me affudi, et his ipsis verbis, ut videlicet peccatorem susciperet, flebiliter admodum exoravi. Qui petitis laetus favens, vestes quae necessariae fuerant quantocius, id est postridie praeparatas, produxit, et me matre procul aspiciente ac flente induit, et eleemosynas proinde eo die fieri mandavit.
Interea ille meus quondam magister, quia 473 districtioris causa regulae me ulterius docere non poterat, saltem instigare ad ea quae legebam divina volumina discutienda curabat, minus cognitas [Col. 0866D] quasque dictiones et doctioribus recogitare, ( 54 ) prosulas, versiculosque componere, et quo mihi erudiendo minor ab aliis cura impenderetur, eo me commonens arctius elaborare. Et, o Domine, lumen verum, plene recordor tuae inaestimabilis, quam mihi tunc extribuisti, largitatis. Nam mox ut habitum tuum te invitante suscepi, illico mihi visa est a facie cordis nubes amota, et illa mox introducere coeperunt, in quibus pridem evagabar caecus et errans. Praeterea tanto discendi affectu repente sum animatus ut huic soli rei unice inhiarem, et incassum me vivere aestimarem, si diem sine tali quolibet actu transigerem. O quoties dormire putabar, et corpus sub pannulo fovere tenellulum, et [Col. 0867A] spiritus meus aut dictaturiens arctabatur, aut quidpiam objecta lodice, dum judicia vereor aliena, legebam.
Strenue litteris dat operam. Sed ut laudes captet humanas. —Et tu, Jesu pie, non nesciebas qua intentione id facerem, conquirendae utique gratia laudis, et ut praesentis saeculi honorificentia major occurreret. Habebam plane contra me amicos, qui etsi bona mihi suadebant, crebro tamen et laudes et ex litteris claritudines ingerebant, et per haec culminum opumque assecutiones. Spes igitur omni aspidum ovo deteriores cordi improvido afferebant, et cum omnia quae spondebant, citissime adimplenda putarem, vanissimis me exspectationibus deludebant. Quod enim in grandaevo eventura dicebant, ego plane [Col. 0867B] adolescenti atque juvenculo accessum putabam. Proponebant nempe mihi et eam quae te auctore in dies excrescebat scientiam et bonos ad saeculum natales et formam; sed non recordabantur quia per hos gradus vetuisti ascendi ad altare tuum, quod sic soleat turpitudo revelari. Qui enim ascendit aliunde ille fur est et latro (Joan. X, 1) , quod est turpitudo.
Quanta compunctione adolescens praeditus erat, et quam utiliter lectioni intendebat. —Sed in his meis te inspiratore primordiis, si aliud sapuisset, praeparanda mihi fuisset anima ad tentationem. Et certe tunc temporis quodammodo insipide sapiebam. Licet enim pueriles admodum gaudiorum scilicet ac irarum [Col. 0867C] motus haberem, o utinam tum, Domine, tuum judicium sic timerem, peccata etiam maxima sic modo horrerem, quomodo tunc minima et prope nulla horrebam! Aemulabar sane, et quam avidissime eos, quos sua videbam commissa deflentes, et visui audituique meo erant gratissima quaecunque ex te erant. Et qui in scripturis nunc jactantiam et verba quaero, imo ipsorum ethnicorum infamia dicta pro garrulitate contineo; tunc fletus, dolorumque causas exinde exigebam, nec me legisse putabam, quoties in ipsa lectione nihil contemplativum, nihil compunctioni habile attingebam, scienter ego nescius sic agebam.
Terricula eum maxime cruciant. —At hostis ille antiquus, qui pro statibus animorum, pro qualitatibus [Col. 0867D] aetatum se habere longaeva diuturnitate perdidicit; ille, inquam, pro modulo mentis ac corpusculi mei nova mihi bella parturiit. Nam in somnis mortuorum hominum mentis meae obtutibus crebrius imagines inferens, et maxime eorum quos uspiam gladiis, aut quolibet internecionis genere aut videram, aut occubuisse audieram, tantis spiritum somno solutum speciebus exterrebat ut noctibus, nisi me praedicti magistri mei vigilantia communiret, neque lecto cohiberi, neque a clamoribus arceri, imo et vix sensum regere possem. Quae molestia quamvis aliquibus inexpertis puerilis esse atque ridicula videatur, tantae apud eos qui ea urgentur calamitatis habetur ut timor ipse, qui a plerisque putatur ineptus, nulla valeat ratione, nullo consilio temperari, et cum [Col. 0868A] ipse qui patitur, idipsum quod patitur, floccipendat, nulla tamen auctoritate spiritus, ubi se sopori, vel parum immerserit horrentia visa recutiat, imo somnum repetere mens graviter a timoribus irrequieta pertimeat. Cui siquidem passioni etiam frequentia et solitudo paria sunt, dum societas timori non obstat, et solitaria semper habitatio aut magis, aut tantumdem quod consuevit efficiat.
Visio terrifica. —Multum, Domine Deus, ab eo in quo nunc ego statu diversa gerebam; tunc plane sub magna tuae legis reverentia, et infinita totius peccati exsecratione vivebam, quaeque ex te et dici, et audiri et sciri poterant ambientissime combibebam. Scio, coelestis Pater, quia talibus pueruli studiis saevissime diabolus irritabatur, a me postmodum totius [Col. 0868B] pii fervoris desertione placandus. Unde et nocte quadam cum tanta misera sollicitudine experrectus, hiberno, ut opinor, tempore in meo me lectudo continerem, et lampade proxima clarissimum reddente lumen securior esse viderer, ecce repente et haud longe de superioribus, ut putavi, multarum vocum, cum nox esset intempesta, clamor emersit. Vox autem sine verbo fuit, o [ f., sed] solum vi calamitatis. Et illico concussis veluti ad somnum temporibus a sensu rapior, et mortuum quempiam, quem obiisse in balneis quidam conclamabat, videre mihi videor. Qua imaginatione conterritus, cum e statu prosiliens subclamassem, in ipso primo motu meo respiciens, lampadem vidi exstinctam, et per medias [Col. 0868C] rugientis umbrae caligines sua ipsius specie daemomonem stantem prope intueor. Cujus visione teterrima pene efferarer in rabiem, nisi me magistri 474 mei, qui his terroribus moderandis crebrius excubabat, perturbatum et amentem solertia refovisset.
Vehementius in recens conversos saevit daemon. —Nec me latebat, Deus meus, in ipsa annorum puerilium teneritudine, quia studium bonae intentionis, quo meus animus tunc fervebat, incentorem meae malignitatis diabolum non modice incitabat. Et, o pie Deus, quid victoriarum, quid pro victoriis coronarum hodie commeruissem, si immobiliter ad id certaminis perstitissem? Plurimis etiam auditarum rerum conjecturis experior adversus nuper conversos, [Col. 0868D] seu eos qui ad hoc propositum semper aspirant, vehementius daemones acerbari. Unde memini tempore Guidonis Bellovacorum episcopi (cujus superius mentionem fecerim) quemdam inter familiares suos juvenem de equestribus exstitisse, quem prae suis pene contubernalibus episcopus idem specialiter affectabat. Quem cum pravitatum suarum atrocissime poeniteret, et de saeculari conversatione modis omnibus moliretur effugium; cum super hac novitatum revolutione acerrime roderetur, nocte quadam cum in episcopi cubiculo ipse dormiret, et religiosus admodum vir quidam Ivo nomine Sancti Quintinensis indigena, ni fallor, litteris clarissimus, facundia propemodum clariore praepollens, Cluniacensis monachus, qui sub benedictae memoriae abbate hujus loci [Col. 0869A] Hugone diu egit officium prioratus, cum aliis quibusdam sancta vita aeque nobilibus pariter inibi episcopo praesente quiescerent, quidam de vicini cujusdam proceribus oppidi, vir valde curialis et prudens, intempesto silentio soporatis omnibus vigilabat. Qui cum quae volebat cogitans, huc illucque despiceret; ecce proceri figura daemonis, exili capite, turgentibus scapulis progrediens viro apparuit, et seriatim lecta quaeque respectans, pedetentim per cameram deambulare se finxit. Cumque ad ejus stratum, quem praelibavimus juvenis, quemque ab eodem plurimum acceptari episcopo, falsissimus accessisset, substitit, et retortis ad dormientem aspectibus; Hic, inquit, anxius et pejus his omnibus, qui istic dormiunt, me vexat. Quo dicto, ad ostium se dirigens cloacarum, [Col. 0869B] in easdem se contulit.
Is autem qui hoc speculabatur, dum haec attenderet, tanto pondere premebatur ut impos ad locutionem et motum omnimodis fieret. Excedente igitur adversario, facultas sibi pariter in utroque rediit, et mane quibusque sensatioribus visa retexans, et cum ipsis juvenis illius statum assentiamque requirens, reperit ejus animum enixius ad aggrediendum sanctiora proclivem. Si ergo gaudium est super uno peccatore converso in coelo quam super nonaginta qui non indigent poenitentia justis (Luc. XV, 7) , procul dubio plenum fidei est hostes humani generis acerbissima invidentia de eorum, qui mutantur in melius, ereptione tristari. Et certe sicut ego bonis initiis processus habeo pestilentes, sic et ille, qui a [Col. 0869C] daemone testimonium acceperat postmodum paulatim tepescendo refrixit, et ad studium sese saeculare retorsit; et tamen subitus ille bonarum nostrarum voluntatum motus, credibile est quam gravissime diabolica corda morderet. Nec mirum si doleat diabolus repentinos et futiles cujuspiam poenitentis affectus, cum perfunctoria Achabi illius scelesti regis humilitas, etiam divinos antequam humanos ad se deflexit aspectus. Unde Dominus, ni fallor, Eliae: «Nonne, ait, vidisti Achab humiliatum coram me? Quia ergo humiliatus est mei causa, non inferam mala in diebus ejus (III Reg. XXI, 29) .»
[Col. 0869D] Saepiuscule revolvit animo auctor quae in mundo reliquit. —Cum ergo paulatim succrescente corpusculo, etiam animam in concupiscentiis pro suo modulo et cupiditatibus prurientem saecularis vita titillaret, memoria et rotatu creberrimo qualis quantusque in saeculo esse potuissem, eadem pene semper repetendo revolverem, et multo majora quam veritas pateretur, saepe confingerem, Bone Deus, cui de omnibus cura est, ostendebas ista famulae tuae matri meae, et in quemcunque statum sanum utique, vel insanum conscientia labilis vertebatur, visionem ejusdem species non sine tuo, Domine, judicio sequebatur. At quoniam multas curas perhibentur sequi somnia, et verum indubie constat; hae tamen curae non avaritiae aestibus citabantur, sed ex vera [Col. 0870A] interni boni aemulatione creabantur. Mox igitur ut piissimam ejus mentem visio importuna tangebat, et sicut erat in talibus exsolvendis admodum subtilis et perspicax, mox, inquam, ut id incommodi suo sibi somnio portensum intellexerat, accito me super meo studio quid agerem, quid tractarem apud me secretius rogitabat. Cui cum sic morem gererem, ut ei meam nullatenus unanimitatem negarem, omnia illa quae secundum tenores audieram somniorum, in quae lentescere meus animus videbatur, alacri confessione prodebam, et cum de correctione moneret, veris profecto statim affectibus id spondebam.
Deus meus, statum illum, quem modo patior, toties tot significatum aenigmatibus ipsa mihi enuntiavit, [Col. 0870B] et quod in primo statu aut gestum, aut gerendum putaverat, hoc 475 quotidie intra cordis mei penetralia experior et contemplor impleri. Quin etiam ipse magister meus, cum eadem mihi sollicitudo suo indesinens penderet a pectore, multis figurarum modis, quae pro tempore accidebant, et quae porro in futurum eventura fuerant, te manifestante videbat. Ab utroque igitur viro, Dei munere, hinc ad terrendum, inde ad refovendum adversa et prospera cantabantur, ut et occultae malignitati, vellem nollem, quia tuo miraculo eis tantum, qui me diligebant, detegebatur, parcerem, et de melioris spei aliquoties pollicitatione gauderem.
Invident ipsi sodales ob scientiam. Eo amplius acuitur ejus ingenium. —Cum enim aliquando spiritu [Col. 0870C] acediae ventilarer, ([ 55 ] multas enim invidentias ab iis qui supra et juxta me erant, patiebar) parentum meorum adminiculis aspirabam ad externa monasteria commigrare. Nam nostratum aliqui, cum me olim longe infra se aetate ac litteris, potentia et cognitione vidissent, et solius ejus dono ipso discendi appetitum meis sensibus instinguente, qui totius est clavis scientiae, me sibi exaequari, aut omnino, si dici fas est, excellere persensissent, tanto furore adversum me eorum indignabunda excanduit nequitia ut me frequentibus controversiis, et simultatibus fatigatum multoties et vidisse et scisse litteras poeniteret. Studium plane meum ab eis tantopere turbabatur, ac tot de ipsis [Col. 0870D] litteris sumpta occasione per continuas quaestiones jurgia motabantur ut ad hoc solum, quatenus ab ea cura mea resiliret intentio, meumque praepediretur ingenium, eniti viderentur. Sed sicut oleum camino additum, unde putatur exstinguere, inde flamma vivaciore proserpit, eo instar clibani quo amplius mea super eo labore solertia premebatur, tanto suis reddita valentior aestibus in melius agebatur. Quaestiones, quibus aestimabar obtundi, intelligentiae plurimam mihi acrimoniam ministrabant, et objectionum difficultates crebra conjecturarum mearum ruminatione, et diversorum versatione voluminum, multiplicitatem sensuum et respondendi mihi efficaciam pariebant. Hoc itaque modo etsi gravissime eis invidiosus eram, tu tamen [Col. 0871A] nosti, Domine, quam parum aut nihil talibus invidebam, et cum notam ad suum mihi libitum turpem non possent inurere, astruebant me ubique rodendo pro scientiola superbire.
Mutandi monasterii consilium. —Inter has igitur, quas ferebam aegerrime vexationes, licet in hujusmodi angariis uberrimae parturirentur utilitates, lassabundus animus sub infinita aliquoties cogitationum tortione languebat, nec corde pavido, et rationis viribus saepe defectis cogitabam quid prodesset adversitas, sed libentissime decreveram petere censionem quo carnalis suggerebat infirmitas. Cum ergo propositum appulissem, ut non tam benevola abbatis mei licentia, quam parentum meorum incentivo et exactione, loco digrederer; matris [Col. 0871B] quoque assensus, id fieri pia intentione credens adesset (nam bene religiosus quo succedere gestiebam locus ferebatur) testis malorum ac bonorum meorum talis ei se praebuit visio.
Per visum matri filium sub sua protectione ostendit B. Virgo. —In ecclesia coenobii ipsius, scilicet Flavicensis [ al., Flaviacensis], quae dicitur Beati Geremari, sibi esse videbatur. Quam cum interius attendisset desertissime destitutam; monachos etiam non modo scissos, et involucris fidei nimium enormibus adopertos; sed et statura cubitali in morem eorum quos vulgo nanos vocitant, omnes pariter imminutos. Sed quia ubi thesaurus, ibi cor, et ubi contuitus, ibi amor, cum ad me oculum sollicita destinasset, cernit, quod non melior caeteris me [Col. 0871C] status erigeret, nec apparatus dignior operiret. Cumque pro meo et tantae Ecclesiae moesta foret discrimine, ecce infinitae pulchritudinis ac majestatis femina per mediam basilicam ad altare usque processit, quam quasi juvencula sequebatur, cujus species ejus multum idonea videbatur obsequio quam consectabatur. Cum ergo curiosissima esset scire quaenam foret domina ipsa, dictum est ei quia esset domina Carnotensis. Quod nec mora conjiciens, beatam Dei Genitricem intellexit, ( 56 ) cujus nomen et pignora ibidem totius pene Latini orbis veneratione coluntur. Ad altare igitur perveniens, genua ad orationem flexit; sed et illa, quae post ipsam ingredi videbatur, nobilis pedissequa, itidem a tergo ejus fecit. Inde consurgens cum plurima [Col. 0871D] quasi animadversione protenta manu, «hanc, inquit, ecclesiam ego institui, qua ratione patiar destitui? Et ad me subinde serenissimum pietatum signifera dirigens oculum, clarissimamque dexteram: «Hunc, ait, huc adduxi, et monachum feci, quem nullo modo patiar hinc abduci.» Haec eadem verba praefata post ipsa pari modo pedissequa astruebat. Dixerat potens illa, et dicto celerius omnis illa desolatio, et vastitas ad integrum reparatur quaeque primitus videbatur, et staturarum illa enormis modicitas, non modo caeterorum, sed et mea potentia favente jubentis imperio ad regulam, emendatur. Hujus mihi visionis seriem cum mater [Col. 0872A] provida retulisset, cum multa animi compunctione et lacrymis tanta verba suscipiens, in tantam vagabundae cogitationis licentiam, sub tam desiderabilis somnii tenore cohibui ut nequaquam cujuspiam alterius jam traherer intentione coenobii.
476 Item Guiberto in somnis apparet beata Virgo. —Haec et his similia, o Domine, coelestis Mater imperii super peccatorum meorum horrore super innumerabilibus, quibus a tuo amore et servitio descivi, apostasiis, ansam ad te redeundi conferunt, dum mihi meo precantatur a corde, amplissimos clementiarum tuarum sinus ullis flagitiorum meorum molibus praecludi non posse. Recordor etiam semper, coelestis Domina, quia cum puerulus huic assumendo habitui aspirarem, nocte quadam [Col. 0872B] per visum in ecclesia tui nominis eram, et videbatur mihi quod a duobus ab ipsa auferebar daemonibus. Cumque ad basilicae me fastigium extulissent, aufugerunt, et intactum intra ejusdem septa ecclesiae dimiserunt. Haec multoties, dum meam intueor incorrigibilitatem, reminiscor, et dum eadem peccata saepius repeto, imo pessimis pejora superfero, ad te, piissima, pro evitando solum desperationis periculo non nimiae spei, aut alicujus parvae fiduciae abusione recurro.
Etsi enim semper ex impulsu fragilitatis, non superbiae obstinatione delinquo, spem tamen nullatenus correctionis amitto. Septies plane cadit justus, et resurgit (Prov. XXIV, 16) . Si septenarius pro universitate numerus solemniter ponitur, quibuscunque [Col. 0872C] modis peccando quis cadat, si intentionem resurgendi ad justitiam habeat, quamvis ex carnalitate labatur, si dolorem recte poenitentis adhibeat, nequaquam justi nomine sese privat. Ut quid enim clamatur ad Deum, ut de nostris nos necessitatibus eruat (Psal. XXIV, 17) , nisi quia naturae corruptio peccati servitio nos velimus nolimus addemnat? «Video, ait, captivum me ducentem in lege peccati, quae est in membris meis; non enim quod volo bonum hoc ago, sed quod nolo malum, hoc facio (Rom. VII, 23) .» Est autem profundum quorumdam malorum, in quod cum venerit impius, contemnit (Prov. XVIII, 3) , et tamen super quibusdam aliis profundis clamatur ad Deum, nec suam petitor [Col. 0872D] dubitat exaudiri vocem. Est siquidem desperationis ex peccati nimietate contemptus, qui esse potest profundi hujus, quo non est substantia (Psal. LXVIII, 3) , in qua miseria non subsistitur; est denique profundum de quo Jeremias panniculorum subligatione protrahitur (Jer. XXVIII, 11) , quod quamvis [Col. 0871D] Deest aliquid. . Porro fundum tamen habet: quia quamvis ingentibus sit mens dimissa peccatis, habet tamen talecunque obstaculum rationis ut non feratur per interminatas voragines sine ulla recogitatione totius iniquitatis.
Poesi plus aequo delectatur Guibertus. —Interea cum versificandi studio ultra omnem modum meum [Col. 0873A] animum immersissem, ita ut universae divinae paginae seria pro tam ridicula vanitate seponerem, ad hoc ipsum duce mea levitate jam veneram ut Ovidiana et Bucolicorum dicta praesumerem, et lepores amatorios in specierum distributionibus, epistolisque nexilibus affectarem. Oblita igitur mens debiti rigoris, et professionis monasticae pudore rejecto, talibus virulentae hujus licentiae lenociniis lactabatur, hoc solum trutinans, si poetae cuipiam comportari poterat quod curialiter dicebatur: nullatenus vero pensitans quantopere sacri ordinis, de ea quae desiderabatur industria, propositum laedebatur. Cujus nimirum utrobique raptabar [ deest forte amore, vel voluptate], dum non solum verborum dulcium, quae a poetis acceperam, [Col. 0873B] sed et quae ego profuderam lasciviis irretirer, verum etiam per horum et his similium revolutiones immodica aliquoties carnis meae titillatione tenerer. Quoniam haec terebat volubilis et totius severitatis infrequens animus, alius profecto non poterat, quam quem cogitatio suggesserat, e labiis procedere sonus.
Scriptis et verbis obscena profert. Quod et patefit divinitus magistro. —Inde accidit ut effervescente interiori rabie ad obscenula quaedam verba devolverer, et aliquas litterulas minus pensi ac moderati habentes, imo totius honestatis nescias dictitarem. Quae cum ad magistri praedicti notitiam pervenissent, et ipse aegerrime ferret, in illius exacerbatione [Col. 0873C] fastidii eum contigit obdormisse. Quo soporato talis ei se ingessit visio. Senior canitiei pulcherrimae, imo is ipse, si dicere audeam, qui in initio me ad eumdem perduxerat, et amorem ejus mihi semper adfuturum spoponderat, ei apparuit, severissimeque intulit: «Volo, inquit, ut de litteris quae factae sunt mihi rationem reddas; verum manus quae litteras ipsas scripsit non est sua ipsius quae scripsit.» Quod cum a magistro mihi relatum fuisset, ego et ipse pariter super tenore somnii non dissimilem conjecturam habuimus; laeti enim ingemuimus sub spe tua, Domine, inde animadversionem tuam in tam paterna correctione videntes, hinc cujusdam piae alterationis fiduciam meis levitatibus eventuram ex visionis intentione putantes. Ubi namque [Col. 0873D] manus quae litteras scripserat, non ejus esse qui scripserat dicitur, plane non permansura in illa ignominiosa sua actione indubie denotatur. Mea enim fuit, et non est sicuti legitur: «Verte impios, et non erunt (Prov. XII, 7) ,» dum ea quae in usu vitii mea fuit, virtutis studio applicita omnem efficientiam indignissimae illius proprietatis amisit. Et tu nosti tamen, Domine, et ego confiteor, quia tunc temporis nec tuo timore, nec meo pudore, nec sacrae hujus visionis honore castigatiora peregerim. Ea nempe irreverentia, quia interius me habebam, et scriptorum nugantium nequaquam 477 scurrilitatibus temperabam. Latenter quippe cum eadem carmina cuderem, et nemini aut vix omnino meis consimilibus illa prodere auderem, [Col. 0874A] saepius tamen mentito auctore, ipsa quibus poteram recitabam, et laetabar ea a voti mei consortibus collaudari, quae mea fore rebar prorsus inconveniens profiteri, et quod ad fructum ullius auctori suo non proderat laudis, solo restabat fructu, imo turpitudine gaudere peccati. Sed haec, Pater, punisti, quando voluisti. Emergentibus enim contra me super tali opera infortuniis, et multa animum evagantem adversitate cinxisti, et corporis infirmitate pressisti. Pervenit ergo tunc gladius usque ad animam, dum vexatio attigit intelligentiam.
B. Gregorii scripta, quo intelligentiam S. Scripturae adipisceretur, revolvit. Doctore B. Anselmo easdem interpretandi modum addiscit. —Cum itaque poena [Col. 0874B] peccati intellectum dedisset auditui, tunc demum inutilis studii marcente socordia, cum tamen otii impatiens essem, quasi ex necessitate rejectis imaginationibus, spiritualitate recepta, ad exercitia commodiora perveni. Coepi igitur jam sero ad id quod saepe a plurimis mihi bonis doctoribus praestillatum fuerat, anhelare; scilicet Scripturarum commentis intendere, Gregoriana dicta, in quibus artis hujus potissimum reperiuntur claves, crebrius terere, secundum veterum auctorum regulas, ad allegoricum, seu moralem, quin et anagogicum sensum prophetica, vel evangelica verba perstringere. In his praecipuum habui incentorem Beccensem abbatem Anselmum, postea Cantuariensem archiepiscopum ex transalpinis partibus, Augustana videlicet [Col. 0874C] regione oriundum, virum incomparabilem documentis et vita sanctissimum. Qui cum in prioratu praelibati coenobii adhuc ageret, suae me cognitioni ascivit, et omnino puerulum, et in summa et aetatis et sensus teneritudine positum, qualiter interiorem meum hominem agerem, qualiter super regimine corpusculi, rationis jura consulerem, multa me docere intentione proposuit. Qui ante abbatiam, et in abbatia positus, cum ad Flaviacense, in quo eram, monasterium, familiarem religionis et doctrinae suae gratia haberet adventum, adeo sedule mihi eruditionis indulgebat beneficia, tanta ad id elaborabat instantia, ut unica ac singularis sui ad nos adventus et frequentationis ego viderer solus esse causa.
[Col. 0874D] Is itaque tripartito aut quadripartito mentem modo distinguere docens, sub affectu, sub voluntate, sub ratione, sub intellectu commercia totius interni mysterii tractare, et quae una a plerisque et a me ipso putabantur certis divisionibus resoluta, non idem duo prima fore monstrabat, quae tamen accedentibus quarto vel tertio eadem mox esse promptis assertionibus constat. Super quo sensu cum quaedam evangelica capitula mihi disseruisset, cum primum quidem quid inter velle et affici distaret, luculentissime aperuisset; quae tamen non ex se, sed ex quibusdam contiguis voluminibus, at minus patenter quidem ista tractantibus eum habuisse constaret; coepi postmodum et ego ejus sensa commentis, prout poteram, similibus aemulari, et ubique Scripturarum, [Col. 0875A] si quid istis moraliter arrideret, sensibus multa animi acrimonia perscrutari.
Concionem habet Guibertus jubente suo abbate in externo caenobio. —Unde factum est ut cum quodam abbate meo ad aliquod provinciae nostrae coenobium devenirem. Cumque illi tanquam plurimae religionis viro suggererem, ut ad capitularem conventum veniens, inibi sermonem faceret, ea quae a se petebantur in me transfudit, et ut vices super isto ejus exsequerer exoravit et jussit. Die autem Mariae Magdalenae Natalis celebratur eodem. Ea propter de libro Sapientiae adhibita sermonis materia solo illo unico verbo illi qui petebatur tractatui contentus fui: «Sapientia, videlicet, vincit malitiam, attingit a fine usque ad finem fortiter, et disponit omnia [Col. 0875B] suaviter (Sap. VIII, 1) .» Hoc cum qua potueram oratione explanassem, et ipsis auditoribus pro dictorum eorumdem convenientia placuissem, prior Ecclesiae ipsius, litterarum sacrarum non minimum pro scientiae potentia studiosus, familiariter a me exegit ut id sibi scriberem, in quo materiam sumendi cujuscunque sermonis acciperet. Quoniam ergo abbatem meum, quo praesente id dixeram, aegre laturum scripta mea cognoveram, caute aggredior hominem, et ut causa viri illius, quem se diligere testabatur, quod petebam, indulgeret, ex latere quasi ex . . . . . . . . amici, et quasi talium minus studiosus precor. Suspicatus igitur brevissima me dicturum, assensit; cujus cum de ore verbum rapuissem, coepi exerceri in eo quod proposueram.
[Col. 0875C] Tractatum Qualiter sermo fieri debeat, et commentarium in Genesim edidit. Iniquo animo id fert abbas. —Propositum autem habui ut initia Geneseos, Exameron scilicet, commentari moraliter aggrederer. Cui commento praeposui tractatum satis mediocrem qualiter sermonem fieri oporteat. Quo praemisso sex dierum tropologice prosecutus opera fudi, importuno licet eloquio, quaeque meo sedissent ingenio. Cumque primum abbas meus sacrae illius historiae conspexisset adnotari capitulum, minus sano haec attendit intuitu, et cum me plurima animadversione finem scriptis illis facere monuisset, videns quod non nisi spinas coepta talia oculis ejus ingerebant, non solum ejus, sed et omnium qui ad [Col. 0875D] id ipsum deferre poterant praesentias praecavendo, clam illud omne peregi. Opuscula enim mea haec et alia ( 57 ) nullis impressa tabulis dictando et scribendo, scribenda etiam pariter commentando immutabiliter paginis inferebam. Tempore ergo illius abbatis omnimodo studia mea delituere silentio. Quo decedente, nactus occasionem dum pastore locus ille vacaret, impegi tandem 478 et brevi opus explevi. Quod decem libris complexum, secundum illos quatuor praenominatos interioris hominis motus, ita moralem exsecutus sum in omnibus tropum, ut penitus immutato locutionum ordine initia continuarentur ac [ f., ad] supremum. In quo opusculo an cuiquam profecerim nescio, placuisse tamen plerisque plurimum litteratis non dubito; hoc vero certum [Col. 0876A] quod non parum commodi mihi praestitit, in quantum me, ministro vitiorum, liberavit ab otio.
Libellum de sententiis diversis Evangeliorum et prophetarum composuit. Quare non sensui allegorico sed morali studuit. —Scripsi interea capitularem libellum de diversis Evangeliorum et propheticorum voluminum sententiis, de libro Numeri, Josue, Judicumque aliqua inserens, cui huc usque finem dare differo, quia his explicitis quae impraesentiarum teneo, in similibus exerceri aliquoties (si vita comes fuerit) Deo suggerente delibero. In quorum plurimis tropologiam, in paucis allegoriam secutus, eumdem quem in Genesi habueram morem gessi. Porro in Genesi adeo [ f., ideo] potissimum moralitati intendi, non quod in sensu allegorico, si pariter elaborarem, [Col. 0876B] sentienda deficerent, sed quod judicio meo allegoricis moralia satis hoc tempore utiliora putarem, fide ex Deo ad integrum stante, moribus pene omnium multiplici vitio profligatis, et quod in immensum tendere opus non meae fuerat licentiae aut voluntatis.
Iterum ad matris gesta vertit orationem Guibertus. —Igitur mater bonos quantum ad scientiam meos admirata successus, valde aestuabat super lubricae aetatis quos verebatur excessibus. Unde et sui me imitatorem fieri quam sedulo postulabat, cui cum Deus speciem tantopere praestitisset, ita quidquid in se laudabatur posthabuit, ac si sese nullatenus pulchram scisset, ita viduitatem coluit, ac si maritalia [Col. 0876C] semper debiti cubilis impatiens horruisset. Nosti tamen, Domine, quid fidei, quid amoris etiam defuncto ipsi suo jugali detulerit, quam quotidianis pene sacrificiis, orationibus ac lacrymis, haud mediocribus eleemosynis solvendae ejus animae, quam peccatis praepediri noverat, indesinenter institerit. Qua ex re mira Dei dispensatione fiebat, ut creberrimis ei visionibus, quos ille dolores in sua purgatione ferebat, patientissimis imaginationibus monstrarentur. Quae visorum genera haud dubium quin ex Deo proveniant; ubi enim nulla prava securitas ex assumpta falso pulchritudine luminis datur, sed ex oblata doloris ac poenarum specie orationis et eleemosynarum incentiva praebentur, ubi aperte a [Col. 0876D] mortuis, imo ab angelis, qui fidelium mortuorum curam gerunt, divini officii remedia exiguntur, ex Deo haec fieri hoc sufficiens probationi est, quia a daemonibus nunquam saluti cujuspiam profutura quaeruntur. Sollicitus igitur bonae illius mulieris animus his significationibus recalefieri, ac internorum tormentorum ad profectum assidue pro marito quondam suo intercessionis portentione succendi.
Guiberti pater Evrardus nuncupabatur. Ab uxore cernitur per visum. —Unde inter caetera quadam nocte, Dominica post matutinos, aestatis tempore, cum membra scamno cubitum angustissimo contulisset, mox in somno coepit deprimi, sua ipsius anima de corpore sensibiliter sibi visa est egredi. Cumque veluti per quamdam porticum duceretur, [Col. 0877A] tandem inde emergens ad ora cujusdam putei coeperat propinquare. Cui cum esset facta contigua, ecce de foveae illius voragine larvali specie homines prosiliunt, quorum videbatur tineis exesa caesaries, eam volentes manibus corripere, et intro protrahere. Et ecce vox a tergo feminae trepidantis, et ad eorum incursum miserabiliter aestuantis, erupit ad illos: «Nolite, inquit, eam tangere.» Qui voce vetantis adacti resilierunt in puteum. Cum autem, quod me praeterierat, per porticum procederet, hoc solum petebat a Deo cum exisse hominem se sentiret, ut ad corpus sibi redire liceret. De putei igitur habitatoribus liberata, cum contra marginem ipsius constitisset, repente patrem meum, in ea specie qua juvenis exstiterat, sibi conspexit assistere; [Col. 0877B] cumque in eum intenderet, et an ipse Evrardus vocaretur (sic enim eum quondam constiterat appellari) suppliciter rogitaret, ipse negavit.
Nec mirum, si spiritus eo se nomine insigniri diffiteretur, quo homo olim fuerat; spiritus enim spiritui nihil aliud quam quod spiritualitati congruum sit respondere debuerat. Mutuam autem spiritus per nomina habere notitiam, credi valde ridiculum est, alioquin in futuro saeculo, rara nisi nostratium cognitio est. Nomina plane non necesse est habere spiritus, quorum tota visio, imo visionis scientia est ab intus. Cum ergo sic se vocari negasset, et tamen illa eum non minus esse sentiret, interrogat postmodum ubi commaneret. Cui ille ac si plateam haud procul a loco positam insinuat, et ibidem se [Col. 0877C] commorari. Quaerit etiam qualiter se habeat. At ille brachio retecto cum latere adeo utrumque ostendit lacerum, crebris adeo vulneribus intersectum, ut magnus intuentem sequeretur horror, et commotio viscerum. Ad hoc etiam pueruli cujuspiam species pariter aderat tantis clamoribus perstrepens, ut ei quoque quae id intuebatur plurimum molestiae generaret. Cujus et mota vocibus dixit ad eum: «Quomodo, Domine, tantos hujus infantis ejulatus potes pati?—Velim, inquit, nolim, patior:» ploratus autem hujus infantis, et brachii intercisio ac lateris [Col. 0877D] Hic deest verbum. hanc sententiam. Cum pater meus in primaevo suo a legitimo matris meae commercio per quorumdam maleficia esset extorris, quidam ad puerilem ejus animum pravi consiliarii accessere, qui ut experirentur [Col. 0877D] an cum aliis coire posset mulieribus, suasione malignissima monuere. 479 Qui juveniliter eis obtemperans male attentato concubitu ex muliercula nescio qua prolem sustulit, quae nec mora etiam sine baptismo diem obiit. In concisione ergo lateris corruptio est fidei socialis, in stridoribus autem infestae illius vocis, perditio male procurati [ f., procreati] infantis. Tales erant, inexhausta pietas, Deus, tuae retributiones in peccatoris tui, sed ex fide viventis animam. Sed ad ordinem visionis redeamus.
Cumque eum illa interrogasset an oratio, eleemosyna, an sacrificium sibi aliquod subsidium ferret, (conscientia enim sibi erat quod haec pro eo frequentius [Col. 0878A] faciebat) et ille subannuisset, addidit: «Sed inter vos quaedam habitat Leodegardis:» quam mater mea ea intentione illum nominasse intellexit, quatenus ipsa ab ea peteret, quid sui memoriam haberet. Erat autem praefata Leodegardis femina spiritu pauperrimo, et quae sine moribus saeculi Deo simpliciter victitaret. Interea loquendi ad patrem meum finem faciens, respexit ad puteum supra quem erat tabula; supra tabulam vero Rainaldum quemdam virum equestrem conspicit, non infimi pretii inter suos, qui in ipsa die, quae erat, ut praedixi, Dominica, a suis contribulibus proditionaliter Balvaci interfectus post prandium est. Is ergo cum esset super eamdem tabulam, curvato utroque genu, et cervice demissa, strue conjecta conflabat [Col. 0878B] buccis pulsantibus ignem. Haec mane videbantur, et ipse suos quos meritis accenderat deventurus ad ignes interiit meridie. Vidit et super praedictam tabulam quemdam qui adjuvabat, sed longe post abiit, fratrem meum, horrenda divini corporis et sanguinis per sacramenta jurantem; in quo nil aliud melius intelligitur, nisi [quod] pejerando, et sanctum Dei nomen, et ejus sacra mysteria super re vana assumendo, hos mereretur et poenarum locos et poenas.
Vidit et in eadem serie visionis anum illam, quam in suae initio conversionis supradiximus cum ea conversatam, mulierem plane multis crucibus in superficie suo corpori semper infestam, at vero contra appetitum inanis, ut dicebatur, gloriae minus cautam. Hanc, inquam, vidit a duobus ferri nigerrimis [Col. 0878C] spiritibus speciemque ejus umbraticam. Porro dum anus illa viveret, et pariter ambae cohabitarent, dum de statu animarum et suarum mortium eventibus loquerentur, aliquando pepigerant mutuo sibi, ut quae prima decederet, superstiti qualitatem status sui, sive bonam, sive malam, apparendo per Dei gratiam manifestaret. Et hoc etiam oratione firmarunt, Deum sedulo obsecrantes ut, post obitum alterutrius, alteri liceat essentiam fortunae vel infortunii sui visionis cujuspiam revelatione detegere. Ipsa quoque anus moritura in visione se viderat corpore spoliatam, cum aliis similibus ad quoddam devenire templum, quae inter eundum crucem a scapulis sibi ferre videbatur. Ad templum autem eum illo comitatu veniens, obseratis foribus [Col. 0878D] extra manere cogebatur. Apparuit denique jam mortua cuidam alii in magnis fetoribus constituta, cui plurimum aggratulabatur, quod per ejus orationes a putore et dolore esset erepta. Praeterea dum eadem ipsa moreretur, a pede lectuli horrendae speciei daemonem teterrimae enormitatis oculos habentem astare prospexit. Quem tamen illa divinis obtestata nimium sacramentis ut a se confusibiliter recederet, et nihil suum a se repeteret, terribili adjuratione removit.
Igitur mater mea ex convenientia visionis, veris vera conferens, et ex instanti oraculo militis mox perempti, quem poenales sibi locos apud inferos jam sortiri perviderat, infantis clamores, cujus non [Col. 0879A] fuerat ignara, conjiciens, in nullo de his dubia, totam se ad subsidia patri meo ferenda convertit. Similia ergo similibus objectans, paucorum admodum mensium infantulum, parentibus orbatum, ad se contrahens nutrire delegit. At diabolus piae intentioni, nec minus fidelissimae actioni invidens, cum totis diebus placidissime se ageret, vicissim jocaretur atque dormiret, noctibus tanta vecordia vagituum et clamorum matrem meam et omnes ejus domesticas irritabat, ut vix in eadem cellula cuipiam somnum habuisse liceret. Audivi certe ab ea pretio obaeratas nutrices, quae noctibus non desisterent continuatis, perversi non a se, sed ab intimo instigatore, illius pueri motare crepundia; sed ad eum qui urgebat evertendum [Col. 0879B] nihil poterat muliebris astutia.
Angebatur dolore immodico pia femina, dum nullis inter tot stridores moliminibus noctu anxia deliniret tempora, nec ullus etiam vexato penitus ac exhausto capiti poterat illabi somnus, ubi et instimulati forinsecus furor pueri, et omnia interturbans aderat inimicus. Et licet noctes sic ab illa transigerentur insomnes, et nunquam tamen ad divina quae nocte fiunt officia reperta est iners. Quoniam ergo molestias istas molestiarum hominis, quas in visione viderat, cognoverat purgatrices, libenter tolerabat, per quod, ut sibi videbatur, quod et verum est, illius qui patiebatur compatiendo et ipsa levigabat angores. Nunquam tamen proinde puerum domo exclusit, nunquam contra ipsum [Col. 0879C] minus curiosa exstitit; imo tanto magis quidquid inconvenientiae inde emergebat 480, aequanimiter subire delegit, quanto ad id studii destruendum adversum se atrocius diabolum exarsisse persensit; quanto enim majus ipsius incentivum in irritatione pueruli contigisset experiri, tanto auditiones malas apud jugalis sui animam nullatenus dubitabat temperari.
Guibertum ad dignitates allicere conantur amici. —Multa alia, Domine Deus, ostendisti famulae tuae; et illi, quem tu proprie mihi praestiteras, magistro meo, quaedam quae jactantiae ascriberentur si scriberem, in quibus bonae id spei elucebat, quae sub [Col. 0879D] indulgentissima Matre tua in quam projectus sum ex utero, Jesu dulcis, hodieque praestolor; quaedam cum pene adhuc puerascerem eis ostensa, quae mirabiliter aevo jam maturescente experior. Tandem cupiditatum mearum fervor excanduit, et secundum quod fomitem cujuscunque scientiolae pectori meo inserueras, et personam ad saeculum idoneam satis cum natalium bona mediocritate contuleras, male mihi ab animo meo, et ab aliis necessariis meis, secundum hoc tamen non bonis, suggerebatur, conveniens fore ut in hoc mundo honoris alicujus provectione proficerem. Sed cognosco, Domine, quia in lege tua prohibueras per gradus ascendi ad altare tuum; sic enim sacri cujuspiam ducis turpitudinem revelari posse docueras. Qui enim per [Col. 0880A] exterioris excellentiae excrementa mysticum regimen attigerint, inde turpius cadunt, quod non aequalia, sed in mirabilibus super se tentaverint. Et inter appetendum certe ex parentum meorum procuratione, talium culminum assequendorum rumoribus meae saepius quatiebantur aures; multi mihi adulabantur, ac factiose qualitatem animi mei explorare volentes, quo ad eos, qui me nequiter aemulabantur, studium suae delationis explerent, aut placituros se ex mei honoris affectatione putantes, et quaestui suo commoda mea valitura dicentes, et ideo proventibus meis semper meliora captantes.
Ecclesiasticas dignitates refugit. —At ego, sicut tu nosti, Creator meus, tuo solo instinctu, tua sola inspiratione, ad hoc convalui, ut quam prae [ f., id [Col. 0880B] prae] timore tuo aspernarer ab homine petere, aut homini id mihi procuranti colloquium aut consensum praebere, super eo quod tui solius est muneris, honore ecclesiastico. Et scis, Domine, quia super hac duntaxat re nihil omnino volo aut aliquando voluerim, nisi quod a te aut accipiam sive acceperim. Volo enim ut et in hoc sicut alias ipse me feceris, non autem ego me. Alioquin non bene laetaretur Israel in eo qui fecit eum (Psal. CXLIX, 2) . Deus meus, quot adversitatibus, quot invidentiis tunc temporis opprimebar? unde et animus meus latenter ad id quod exterius mihi suggerebatur, quasi ad tentationis effugium aestuabat; sed licet intus ista ferveret ambitio, nunquam tamen aestus ad linguae transitum praevalebat. Etsi enim turbabar, [Col. 0880C] non tamen loquebar. Tu scis, Jesu, quia cuidam talia procuranti, at non meo instinctu id peragenti, semel peccato praepediente mandaverim ut quod agebat citius ageret. Tu scis, inquam, quam aegre id dixisse me tulerim. Etsi enim multoties nefarie alias labi protulerim [ f., potuerim], emptor tamen, imo proditor columbarum semper esse timuerim. Et certe cum una sit columba, apud ipsos etiam cathedrae sunt non cathedra. Quidquid enim in Deo et Ecclesia dividitur, non est profecto a quo in eo patitur, «Ut sint, inquit, unum sicut et nos unum sumus (Joan. XVII, 12) ;» et: «Cum divisiones gratiarum sint, idem tamen est spiritus, dividens singulis prout vult (I Cor. XII, 4, 11) ,» et [Col. 0880D] sequentia: «Thronus etiam Dei,» non throni «in saeculum saeculi (Hebr. I, 8) .» Et: «De fructu ventris tui ponam super sedem tuam (Psal. CXXXI, 11; Act. II, 30) .» Quae ergo una sunt apud Deum, per humanae perversitatis fiunt diversa propositum.
Haec nempe considerans, nec capitis corporisque unitatem ignorans, nihil volui usurpare in corpore, quia quidquid aliunde se intrudit, nequaquam capiti profecto consensit, et quod caput ignorat, quod non censeatur in corpore, nulli dubium constat. Qui enim dicturi sunt: «Nonne in nomine tuo prophetavimus, et daemonia ejecimus?» (Matth. VII, 22.) apostasii utique, ut sic dixerim, non commembres sunt, et ideo «Nescio vos» audiunt (Ibid., 23) , ac si diceret: Non eos in meo sentio, quia ex me non [Col. 0881A] vivunt. Levabat igitur fastidium spes quamvis frivola meum, et orabam te, Deus, ut si quando id quod de me tractabatur fieret, te solummodo auctore contingeret, et taedebat me quod per alios audiebam, a meis mihi parentibus ista quaeri, et alios pura Dei efficientia, nullo carnaliter procurante eligi. Etenim ipsi parentes non tam mihi quam sibi in hujusmodi cura providentes, mecum ullatenus super isto negotio non agebant, non plane juvenilem animum super hac re irritare volebant. Tandem Deo me diutius volente [ f., nolente] deludi, procuratoribus meis inspiravit, ut pro suis animabus salvandis alias commigrarent, et quarumdam abbatiarum monachis, qui eisdem super mea electione innitebantur, necesse fuit ut aliorsum diverterent.
[Col. 0881B] Deus, tibi gratias, quia tunc intentio ad integrum puerilis emarcuit, nec ad aliquam terrenam ulterius dignitatem suspirare collibuit. Flagellasti namque me in tempore 481 illo, Pater, et corrector cupiditatum et levitatum mearum Deum, afflixisti, et me ad cognitionem redegisti, ita ut me intra me constringeres, mensque hactenus vaga nusquam evolaret, sed ad solam humilitatem et cogitationis sinceritatem medullitus aspiraret. Coeperam jam tunc primum, Domine, experiri, et ad bonam solitudinem mentis, in qua conversari tu soles, me contrahere ad Matrem coelestis imperii, Dei genitricem Mariam, unicum meum in omni necessitate recursum, totius ei interni fervoris librare complexum. [Col. 0881C] Delectabar ergo affectuosissime esse modicus, horrebam penitus et gradum potiorem, et magni nominis umbram in mundo. Tum primum intimo illo sapore addidici ei quid voluntatis unitas, quid ejusdem puritas, quid fuerit irreflexa perpetuae paupertatis intentio. Quid dicam, Domine, quam momentaneus iste paradisus exstiterit, quam parva quies, quam brevis et ad dubium tantae dulcedinis sensus?
Invitus abbas Novigenti eligitur. —Vix paucis mensibus talia praegustaveram, vix Spiritus tuus bonus, qui in terram me rectam deduxerat (Psal. CXLII, 12) , aliquantisper illuminatae rationi insederat, cum ecce quasi diceres: Cum voluisti, volui, non vis modo et tibi displicet, velis nolis, habe [Col. 0881D] illud; quorumdam remotorum et mihi funditus ignotorum emersit electio. Sed quaenam electio? Vere me fatear egregium, cum inter omnes qui mihi obversabantur, sordidior, imo teterrimus, Deus, sub tuo testimonio judicarer. Paucarum igitur quas attigeram litterarum, et docentis, ut dicebatur, exterius litura personae, electores meos effecerat caecutientes et lippos. Deus bone, quid dicerent si mea tunc interiora viderent? Quid quoque sentirent, si qualis modo eis praesim agnoscerent? Tu scis, qui, quo nescio judicio, id ordinasti, quantum mihi indigner, quantum horream quod melioribus ac honestioribus me praepostere omnino praesideam; scis enim, cordium renumque praecognitor, [Col. 0882A] quia tale quid nullatenus affectabam, respui tamen, aut reprobari foede nolebam, teque praecordialiter exorabam ut sic immunis a coepto fierem, quatenus et verendum, et quod immodice extimescebam, onus non subirem, nec utpote fragilis ex mei refutatione deficerem.
De filii electione dolet mater. —Non te latuit, Deus meus, quam dure, quam aegre tulerit mater mea dilationem [electionem], quae aliis videbatur honoris, sibi autem intolerandi moeroris, nec mihi quidpiam tale contigisse volebat, in quo periculum aetatis adhuc nesciae metuebat, praesertim cum ignarus rerum forensium penitus essem, nimirum quas, solis litteris quondam intentus, nullatenus addiscere curavissem. Ab ipsa tamen, et ab omnibus pene [Col. 0882B] qui familiariter me noverant, mihi crebrius incantabatur, non diu me qualicunque promotione cariturum. Tu etiam, Domine, nosti quo interiori oculo et bona et mala, si uspiam promoverer, mihi eventura loquebatur, quae hodieque experior, nec me, nec alios latent. Visionibus quoque quamplurimis, sub mea et aliorum specie, longis post futura temporibus praevidebat; quorum aliqua indubie fieri contemplor, et facta, nec minus residua quaedam fienda praestolor, quibus tamen attexendis supersedendum ex industria reor.
Deus, quibus illa monitis cupiditates a mente arcere monebat! adversitatum infortunia quae expertus sum certissime pollicens: lubricam semper suspirare juventam; per varios cogitationum ambitus [Col. 0882C] animos frenare vagantes: ut eam de talibus disputantem non illitteratam, quod erat, feminam, sed disertissimum episcopum aestimares. Monasterium autem, ad cujus regimen eligebar, Novigentium vocatur, et est confinio Laudunensis dioeceseos in tantum adjacens ut mediocris quidem, sed aliquoties stagnantis fluvii, qui Aquila nuncupatur, interstitio praefatum territorium a Suessionensi distinguat, de cujus vetustatibus si Deus opem dederit, in hoc nos opere tractaturos speramus.
Diversi casus qui in coenobio Flaviacensi accidere. Suggerius prior viso daemone furore corripitur. —Sed quoniam in hac Flaviacensi ecclesia sub Deo parente, [Col. 0882D] et beati Geremari loci ejusdem conditoris patrocinio coaluisse nos diximus, quaedam quae ibidem audivimus, fierique vidimus, dignum ut memoriae tradamus. Postquam ab eversione Danorum restituta est praefata ecclesia, quidam inibi monachus gerens officium prioratus, nomine Suggerius, bonis se agens moribus, in ipsa mortali aegritudine decumbebat. Erat autem, ni fallor, frater anus illius quae in suae initio conversationis circa matrem meam conversa est. Cui jacenti astitit diabolus, librum manu tenens, dicensque: «Accipe, lege, hunc tibi mittit Jupiter.» Quem cum ille audito exsecrabili nomine, exhorruisset, adjecit diabolus: «Diligis, inquit, domum istam?—Diligo, ait.» Et ille: «Scias eam totius religionis rigore sublato penitus post [Col. 0883A] tempus aliquod exordinandam.» Quae verba loquentis Satanae cum monachus dignis objurgationibus confudisset, recessit qui aderat hostis, sed monachus relato quod viderat in amentiam versus est, ita ut manciparetur vinculis. Qui tamen antequam exspiraret, menti suae rediit, et diem 482 bene confitens obiit. Cum ergo sciamus diabolum mendacem; et patrem ejus ex solita invidentia dictum credamus, alioquin ne verum fiat, avertat Deus! Res enim postmodum ecclesiae bene provecta, huc usque bene provehitur.
Monacho qui inscio abbate pecunias absconderat, quid evenerit. —Vidi et ibidem sub nostro tempore ex milite monachum moribus, ut aestimabatur, simplicem, [Col. 0883B] aevo provectum, qui in pagum Vulcassinum ad cellulam quamdam ecclesiae, quia inde oriundus erat, ab abbate suo destinatus, aggerem publici itineris, qui corruptus erat, licentia prioris sui restaurare proposuit. Muneribus ergo fidelium opus illud explicuit, quo profligato, quaedam residua de eadem largitione retinuit. Interea lethali infirmitate corripitur, nec tamen quod male celabat ulla confessione retegit. Defertur ad monasterium cujus erat monachus; non abbati, non priori confitetur, quamvis dirae ab eo tortiones, mortis videlicet praeconia sentirentur, sed famulo cuidam, qui infirmis ministrabat, argenti illa quantitas ab illo committitur.
Itaque cujusdam intempestivo noctis increscente [Col. 0883C] molestia e sensibus eripitur, pro mortuo terrae distenditur, nos etiam ( 58 ) signo crepitante vocati adfuimus, psalmos, orationes, et convenientia obituris explevimus. Quo facto, hominem ( 59 ), ut monastici moris est, cilicio suppositum, ut videbatur in extremis stridoribus vix efflantem, reliquimus, cui nullus vitam, omnes solum praemortuo mox ultimum lavacrum spondebamus. Nec mora, nobis abeuntibus ille respirat; priorem (nam abbas aberat) evocat; de eo quod fraudaverat, et cui fraudem commiserat, indicat. Dixit, et a priore absolutione recepta, post paululum repetitis singultibus exspiravit. Erat prior tunc temporis magister meus, de quo saepius ago. Ecce misericordiae Domini multae, quia [Col. 0883D] non sumus consumpti (Thren. III, 22) , qui quem vult liberat de ore angusto latissime.
Exacto igitur a praesentibus homine, quaestio pecuniae in famulum tota devolvitur. Ipse autem massam illam in stramine cunarum cujusdam suae parvulae infantis absconderat. At nocte cum infans cubitum locaretur, ecce daemones instar catulorum a latere et a tergo insiliunt, et hinc inde circum circa pulsantes, et aliquoties vellicantes, in clamores et lacrymas concitabant. Cumque ab utroque interrogaretur quid fleret, se a catulis comedi respondebat. Tum mater, quae matris meae ancilla et aliquando pedissequa exstiterat, ad ipsam dominam suam, matrem videlicet meam, concurrit, deposita illa rufaria apud se reposita dicit, et infantis [Col. 0884A] suae discrimen in catulorum distractione subjungit. Cui illa: «Scias, inquit, daemones esse, qui super illa diabolica pecunia jocundantur, et ei quasi suum recognoscentes instant.» Hoc maritus cognito, licet invitus, et plurima vexatione cruciatus, ut sic dixerim, seu vi, seu clam, seu precario, istud quod repetebatur, effudit, et daemonum quam proinde patiebatur infestationem non tacuit. Audivimus quia cui vult Deus miseretur, et quem vult indurat (Rom. VIII, 18) , colligere ex subjecto poterimus. Et, o Dei admiranda judicia! is siquidem de quo retulimus, totam in exercitatione equestri aetatem, scortorumque foeditate deduxerat; ille vero, de quo sum relaturus, acediosus quidem aliquantisper fuerat, sed nihil inhonesti alias de ipso claruerat. [Col. 0884B] Est plane hoc philargyriae vitium in tantum apud monachos perniciosum, utpote minus naturale, ut vix aliquod crimen reperiatur, cui tantopere diabolus subripiendo insidietur.
De monacho propter peculium in agris humato. —Alter quidam ex nostris monachus, et sacerdos ordine, cui nihil praeter equitandi aviditatem poterat levitatis ascribi, a matrona quadam nobili duos acceperat solidos; qui mox, dysenteria comprehensus, apud Sanctum Quintinum Belvaci desederat. Quo Flaviaci cognito, jussu abbatis ad propriam ecclesiam est relatus. Cumque plurimum ederet, et protinus indifferenter efflueret, accidit ut abbas suus uspiam migraturus ad eum locuturus [Col. 0884C] accederet, verens ne se absente decederet. At ille sub abbatis adventu ad requisita naturae concesserat. Quem posito sibi dolio, quia procedere non poterat, cum cerneret incidentem [ f., insidentem] mira deformitate horribilem, alterutrum quidem se sunt intuiti, et abbatem puduit tali in loco hominem convenire, et misero non licuit confiteri, imo non libuit, nec absolvi a crimine. Abbas recessit, et ille a dolio ad lectulum quasi requieturus accessit, in quo ubi est resupinatus, a diabolo est suffocatus Videres horribiliter haerere pectori mentum et jugulum, ac si ex violenta depressione subactum. Inconfessus igitur et inunctus, et super maledicto illo suo peculio intestatus moritur. Nudato itaque [Col. 0884D] ad lavandum cadavere, reperitur pendens ab humero marsupium sub axella labere. Quo reperto, concussa qui invenerat ad terram cum furore crumena, manibusque complosis cucurrit ad 483 monachos, insolitum eorum auribus rumorem invexit. Inauditum plane fuerat apud ipsos, suorum quempiam sic obiisse.
Mittit itaque post abbatem, qui duobus millibus trans Belvacum apud quamdam villam suam prandere jam coeperat. Per alium autem missum, qui huc pervenerat, jamdudum abbas eum obiisse acceperat, sed de solidis nil sciverat, nil dixerat. Missus ergo veniens ex parte fratrum qui miserant, consulit abbatem quid facto opus sit, an aliis consepeliri liceret, qui tam misere ab aliorum communitate [Col. 0885A] desciverat. Communicato itaque abbas cum viris prudentibus consilio, praecepit agrariam ei fieri sepulturam, et ab oratione et psalmis exsortem, et pectori ejus superponi pecuniam. Privata tamen pro eo fratrum non defecit oratio, imo multo amplius institerunt, quo magis noverant eum egere subsidio. Ex hujus igitur morte repentina, caeteri circa peculium castigatiores redditi. Audiamus adhuc qualiter sint alias et pro aliis flagellati.
Tonitruo et fulmine clades maxima in Flaviacensi ecclesia. —Vix paucae hebdomades emensae fuerant, cum esset vigilia martyrum Gervasii et Prothasii, parvo emergente tonitruo, nec crebrescente corusco, tempestuosi aeris nubilus eminebat. Mane ergo nobis [Col. 0885B] surgentibus parvo admodum spatio primae horae signum insonuerat. Ad ecclesiam insolita celeritate convenimus, post brevissimam orationem: «Deus, in adjutorium meum intende» dixeramus; sed cum vellemus aggredi sequentia, ictu ruente grandisono fulminis hoc modo penetratur ecclesia. Gallum, qui super turri erat, crucem, columque aut dispergit, aut cremat, trabem cui haec insidebant debilitat, et scindulas clavis affixas semiurendo convellens, per occidentalem turris vitream intrat. Crucifixi Domini imaginem subter stantem, illiso usque ad ruinam capite, fixoque latere dextro, frangit, non ustulat, dextrum vero brachium et crucis et imaginis sic urit et truncat, ut praeter manus pollicem de toto brachio quidpiam nemo [Col. 0885C] reperiat.
Percutiuntur duo monachi. —Quasi ergo percusso pastore disperguntur plagis ac mortibus oves (Matth. XXVI, 31) . Dextrorsum enim per arcum, cui percussa imago suberat, flamma labens in caemento arcus descendendo bifurcam nigredinis rigam fecit; et in chorum perveniens, duos hinc et inde arcus stantes monachos percutit, et in momento exanimes reddit. Sinistrorsum autem altrinsecus ruens abrasa per gradus non passim caementi litura, ac si saxum inibi volveretur, monachum etiam illic stantem tutudit, licet neque in duobus, neque in hoc uno quidquam laesionis aperte patuerit, nisi quod in eversis hujus oculis ab arcu decidens pulvis [Col. 0885D] apparuit. Illud mirum quidem fuit, quod qui mortui sunt substitere sedentes; nos vero qui fulminis vehementia stupescentes pene exanimes eramus, proni in alterutros rueramus. Aliqui autem nostrum qui cecidimus, a cingulo inferius sensum corporis omnem perdidimus; aliqui adeo laesi sunt ut metu mortis sacro confestim oleo eos inungeremus. In quorumdam sinus flamma subintroiit et pilos universos adurens, et ascellarum, quae subhircos nominant, succrementa conflagrans, pedules ac soleas pertusando per extrema progreditur.
Deiparae imaginis facies tristis apparet. —Dici non potest quam judicialiter in momento illo coelestis disciplina saevierit, per quos anfractus huc illucque discurrerit, quid laeserit, quid usserit, [Col. 0886A] quid fregerit. Ut simile factum in Francia nostra nemo aetate didicerit. Vidi, Deum testor, post horam qua haec acciderant, beatae Dei Genitricis imaginem, quae infra crucifixum stabat vultu adeo turbulento et a solita serenitate mutato, ut penitus alterata videretur. Qui cum meo intuitui non crederem, haec ipsa etiam ab aliis notata cognovi. Postquam autem a stupore, qui ex eventu illo acciderat, experrecti sumus, et confessione facta, quid pro peccatis nostris passi eramus, supra quam dici ab homine potest, tristes pensare coepimus, et statuti a Deo contra facies nostras ex respectu conscientiarum nostrarum didicimus quam juste pertulerimus, illico piae Matris faciem in serenum versam vidimus. Omnem sane fidem superat dolor [Col. 0886B] et pudor, qui in nobis aliquandiu fuit.
Iterum de fulmine. —Post paucos admodum annos cum hujus jam memoria facti omnium pene oblitteraretur ab animo, simile Deus commonitorium repetivit, excepto quod neminem laesit. Nam juxta eminentem camerae cujusdam caminum pavo nocte substiterat quieturus, in tantum ut se totum ei dum somno deprimeretur imprimeret. Festivitas sancti Jacobi apostoli, et pariter Dominica habebatur; cum nocte gravis tonitrus fragor insisteret, fulmen camino irruit, quidquid ejus camerae eminebat subruit, pavo ei incumbens immobilis stetit, puerulus monachus subter dormiens ne a somno quidem est excitus; famulus autem quidam stupore capitis ac membrorum dure est attonitus. Juxta beatum [Col. 0886C] Augustinum, [non] frustra montes Deus aut insensibilia percutit, sed ut a nobis pensetur quod, dum ea, quae non peccant, sic impetit, magnum judicii discrimen peccantibus intendit, nutricem pro exemplo inferens 484 quae fuste terram verberat, ut infantulum ab importunitate compescat.
De conversatione monachorum fulmine tactorum. —Praeteriit me, dum de priori infortunio loquerer, de trium illorum qui perempti sunt moribus loqui. Duo siquidem novitii vix octo in conversatione menses impleverant, quorum alter sub colore gravitatis minus apud se idoneus erat, alter sub levi habitudine nil nimis odibile intus quod sciremus habebat. Hi, pridie quam paterentur, multum sub ea [Col. 0886D] quam dixi diversitate se gesserant, mane etiam, quo haec contigerunt, cum tonitrui voces ille exterius levis audisset, verba exinde dicere ridicula coepit, statimque intrans ecclesiam ictum illum quem risit excepit. At tertius vocabulo Robertus, qui et in saeculo Columba cognominabatur, ob sinceram quam habebat simplicitatem, juvenis tunc primis genis pubescentibus, in omni cognitus honestate, in ecclesiastico ac fraterno officio tantopere erat expeditus et solers ut vicarius pene quotidie omnium haberetur. Attigerat autem et bene grammaticam. Is matutina illa hora, quae ibi fovebat exitium, cum me surgentem, ut solitus erat, praevenisset in claustro sedere, significavit mihi quod ingentibus et reliquo corpore magnis doloribus [Col. 0887A] angeretur. Et subinde commotum respectabat ad aerem, ex quo et mox occubuit. Ecce ante ruinam cor illorum duorum exaltabatur, quorum, ut credimus, in Dei judicio severior mox erat futura sententia; gloriam vero in isto praecedebat humilitas, cui et illico nulli dubium quin divina foret accessura sublimitas. Nam cuidam mox revelatum est quia hi tres Romam ad Sanctum Petrum pariter commigrarent, sed duo umbratiles, et qui vix videri possent, tertius ille albatus, et solita sagacitate vivax, ac mobilis properabat.
Accessit post aliquot annos jam horum oblitis, et securitate torpentibus, tertia correctio. Jam ab ecclesia eadem fueram digressus. Mane quodam, quo fieret tempestuosa commotio, ad majus altare [Col. 0887B] litanias cantaturi processerant. In choro enim, in quo primum ceciderat, subsistere non audebant, cum subito flamma superna ruit, et, sicuti ii qui videre testati sunt, usque ad altaris crepidinem densescendo, circuitum ejus tetra ad sulphuris instar implevit. Cuidam monacho presbytero oculos ibi obduxit, duobus pueris ad altaris pedaneum capita habentibus, ac prostratis, quorum alter ex Judaeo conversus, sed praecordialiter fidelis erat, ab altari sublatis, proculque transactis, pedes aram versus, caput ab abside parietem ipsis nescientibus motus ille convertit. Arcam, quae post altare erat, per loca debilitans fulmen introiit, planetam quae pretiosior putabatur, cum pars plurima ibi thesauri [Col. 0887C] esset ecclesiae, solam fide corrupit. Cujus haec miranda ratio est.
A rege Anglorum, viro prorsus illegitimo, et Ecclesiis infenso, qui Rufus, quod et erat, cognominabatur [Col. 0887D] Guillelmus II. , quem Deus sui ipsius amasii sagitta, dum venaretur, occidit, planeta ipsa ex nomine petita est. Qui proprios cum nollet exhaurire thesauros, monachum hujus rei exsecutorem destinavit ad abbatem monasterii ( 60 ) quod vocabatur de Bello, mandans ei ut quindecim marcas argenti ipsi monacho daret. Abbate vero renuente, per regis violentiam monasterii praeda abducta, et mox marcis quindecim, vellet nollet, ab eodem abbate est redempta. Inde sacrilega, imo per sacrilegos planeta tanta est etiam fraude coempta, nec minori [Col. 0887D] fraude composita, ut in procurando, in emendo, ut componendo tota constet in maledictione conflata; nec enim medium pretii, postquam post hunc eventum in partes missa considerata fuit, est valere probata. In ipsa plane ejus compositione multa emptoris fraus detecta tunc est. Haec igitur integris caeteris ornamentis sic est jure damnata, licet suo mercatori simili parsum videatur a poena.
Cuidam autem monacho mordacem gerenti conscientiam ante hoc factum tale quid apparuit: Imago Domini crucifixi de cruce descendere videbatur, de manibus, latere, ac pedibus sanguine exstillante. Per chori medium incedens dicere audiebatur: [Col. 0888A] «Nisi confessi fueritis, moriemini.» Qui experrectus horruit seipsum, sed antequam confiteretur, subit hujusmodi cum caeteris omnibus periculum, qui confessus justi judicii magnum dedit indicium. Pro quo jam consternato discrimine, die quo haec primum accidere, perennia quotannis sunt instituta jejunia, eleemosynarumque beneficia. ( 61 ) Missa ad beatam Mariam et de ipsa quotidiana, praeter hanc quoque missa de Natali Domini ad altare Sancti Michaelis omni Dominica. Sed jam properemus ad alia.
Daemones terrent monachum morti proximum, qui malo fine periit. —Eo anno, imo post quatuor primi casus menses, quidam monachus ordine presbyter, [Col. 0888B] matris meae quondam in saeculo capellanus, vir ad oculum tunc religiosus, sed tunc et postmodum vitiis enormibus, a quibus custodia humana abstineri non poterat, irretractabiliter deditus, facile coeperat infirmari. Qui insperatam in biduo perductus ad mortem, coepit atrociter hac illacque 485 despicere. Cumque ab iis qui esse ejus noverant rogaretur quid cerneret, respondit: Domum plenam barbaris hominibus. Cumque illi intelligerent sibi eos qui videbantur non alios quam daemones imminere, coeperunt ei suggerere ut se signaret, et beatam Dei Genitricem invocare speraret: «Spem, inquit, et fiduciam in ipsa haberem nisi barones isti insisterent.» Mirum dictu quod barones [Col. 0888C] eos vocaverit, quod ex Graeca etymologia graves significat. Et, o quam male graves erant, qui non jam poenitentia aut invocatione aliqua amoliri valuerant! Interrogant denique in quo potissimum angeretur. Respondet ille sic se sentire, ac si ingens productile ferrum guttur ejus et praecordia, flamma excandescente, perureret. Cum autem esset nox quietissima, ut ne venticulus audiretur, coeperunt fenestrae domus parietibus appelli, et quasi ex aliqua intrantium frequentia crebro repercuti. Duo eum monachi, caeteris in domo dormientibus, asservabant, et, conscii quod talia non ex bono fierent, aestuabant. Inter illa ergo quae diximus verba efflavit. Erat autem homo multis indignitatibus addictus, unde et talem vitam talis consecutus [Col. 0888D] est exitus.
In coemeterio ecclesiae illius sepulcrum cuidam defuncto monacho parabatur; nec ille, cui id officii attinebat, meminisse non poterat, eo se in loco tumulum effecisse. Fodit igitur, et cum altiora petisset, tabulam quae supponi solet sarcophago reperit, qua dimota, vacuum pene sepulcrum invenit, nisi quod cucullum ( 62 ), quem caperonem vulgo ( chaperon, et capuchon ) vocant, cum capite introrsum reposito, et crepidas feno semiplenas (quod olim tempore sepulturae factum est, ut magis haereant pedibus) ad pedes sarcophagi reperit, in toto autem medio nihil. Quod cum aliqui vidissent, nobisque [Col. 0889A] retulissent, Dei incomprensibile judicium mirati sumus: quae tam occulte ac subtiliter fieri pervidemus. In quo illud dignum est miraculo, quod caput ibi dimissum. Corpus autem quo Deo placuit a suo loco exportatum est. Cui simile quiddam a bonae memoriae Manasse archiepiscopo, qui ante hos annos fidelissime decessit, et certius a monachis beati Remigii in Remensi urbe addidici. Artaldus quidam hujus civitatis archiepiscopus ad pedes beati Remigii quondam fuerat sepultus: qui post plurima tempora ex aedificiorum mutandorum necessitate retectus, cum ejus sepulcrum fuisset apertum, nihil inibi de ejus corpore est omnino repertum, planeta sola de ejus vestibus illic residua apparuit, quam constat [Col. 0889B] quia cum ejus corpore non tabuit, quia prorsus illaesa patuit. Et certe si ejus corpus ibidem putruisset, tabes utique casulam corrupisset. Videmus his temporibus, quae apud beatum Gregorium referuntur, super noxiorum cadaveribus Dei judicia innovari, quos per sacra loca constat indebite tumulari.
Monialis quae vitam foede transegerat nec poenituerat, post mortem visa est torqueri. —In monasterio virginum Cadomi constituto, quod a Mathildi Anglorum regina constructum est, quae Guillelmi ex Northmannorum comite regis (qui Anglos eosdem subegerat) uxor fuit, monacha quaedam fuit, quae sub peccatis aliquibus foedis sese receperat, nec quocunque monitu ad confitendum cogi potuerat. Hanc sub ea obstinatione mori tunc contigit, quae [Col. 0889C] nec inter moriendum utile quidquam dixit. Cumque una ex sororibus in cellula qua illa obierat, quadam nocte dormiret, videt in somnis in ipso camino domus nimios ignes accendi, eamque in medio positam non solum conflagrari, verum a duobus malignis spiritibus hinc et inde duorum malleorum ictibus tundi. Quae cum tantas miserae illius mulieris tortiones attenderet, scintilla una considerantis in oculum ex percussione mallei visa est evolasse. Unde et ex coctione insidentis igniculi eam contigit evigilasse. Qua ex re factum est ut, quod viderat in spiritu, pateretur in corpore, et veritati visionis verax congrueret testimonium laesionis.
Aedituus, qui pauperem durius pepulerat, castigatur. —Quidam [Col. 0889D] Flaviacensis monachus Otmundus vocabatur, qui cum adhuc clericus plurima monasterio contulisset, ad extremum sese contulit. Qui suscepto monachatu coepti boni poenitens, aegre nimium quod fecerat, tulit. Sed mox a Deo infirmitate corporis castigatus, sensit, egitque postmodum viciniora saluti, nec sacrum jam ordinem necessitate, sed coluit voluntate. Is ira mobilis cum aequo plus esset, factus ecclesiae aedituus [Col. 0889D] Seu aeditimus, quasi aedes tuens. , pauperculum hominem, qui a se eleemosynam importune petebat, dure plusquam debuerat ab ecclesia expulit. Quo interdiu facto, cum nocte sequenti vigilias significaturus ad ostia aperienda prodiret, ecce diabolus, in specie [Col. 0890A] hominis pauperis quem pridie male eliminaverat, sibi obvius fuit, et fuste elevato monachum quasi percussurus impetiit. Fores namque inter clerum et populum interjecti parietis aperuerat, et ad alias, per quas intrat populus, reserandas procedebat, cum repente exterioribus obseratis in exitu anteriorum a medio basilicae ille simulans se ferire prosiliit. Cumque ille pavefactus cessisset, hominem aestimans quem hesterno arcuisset, in se tandem rediit, et dum ostia forinseca clausa pensat, diabolum tandem fuisse credidit, qui hoc signo suum opus in homine denotavit.
Molestias ingerunt daemones agonizanti. —In hiemali tempore dum ad naturae requisita consurgeret, solitis indui pigritans sola cuculla 486 vestiebatur, et inter moras illas frigore mortifero angebatur. [Col. 0890B] Nec multo post extremarum corporis partium tumore perductus ad mortem, nomen ipsum mortis plus justo moleste ferebat. Cumque indesinenter, heu! sibi sub tantis moeroribus clamitaret, ad extremam devenit horam. Qui sumpta communione, et per Dei gratiam retenta, caetera enim redibant ad vomitum, spiritum jam laborabat absolvere. Interea cum haec prima fierent hora noctis, et custos ecclesiae vir bonus sese cubitum collocasset, ecce audit in coemeterio, quod juxta erat, fratrum, innumerabilem daemonum frequentiam consedisse. Qui cum liberum ad haec sentienda haberet intellectum, potentia tamen quadam spirituali deprimeretur ad linguae et corporis motum, introeunt ecclesiam, [Col. 0890C] et ante lectum ejus transeuntes, inter chorum et altare sese proripiunt, et ad domum qua decumbebat aegrotus intendunt. Cumque ille, qui ista mentaliter fieri sentiebat, Deum ut ab iis salvaretur in spiritu exoraret, nec causa mortis tantum cogi exercitum ignoraret, mox ut ad cellulam agonizans [ f., agonizantis] attingunt, fratres, qui circa morientem fuerant, ad convocandum aliorum conventum tabulam ex more percutiunt. Quo dum convenitur, ille nec mora resolvitur. Quod idcirco retulerim, non quod in malignam illam partem eum cessisse crediderim, sed quod omnes mecum pensare commoneam, quod princeps mundi venit ad Filium Dei, in quo non habebat quidquam. Et si ad illum, ad nos quam potius [ l. potius quam ad nos] [Col. 0890D] in quibus pene totum habet, diabolicam certum est rapidis affectibus convenire dementiam.
Mulier infanti imprecata diabolo mancipatur. —Mulierem inibi vidi, quae cum suo parvulo filio atrocissime irasceretur, inter alia maledicta, quibus innocentem jaculabatur, infantulum baptisma etiam, cui intinctus fuerat, ore nefario maledixit. Quae confestim arrepta a daemonio bacchari insanissime, et detestabilia loqui et agere coepit. Quae perducta ad ecclesiam, et fratribus exhibita, per orationes et exorcismum sensui reddita, ex vexatione edidicit Dominica non maledicere sacramenta.
Energumena monachi pravos mores appetit. —Puellulam itidem vidi energumenam ad memoriam inibi [Col. 0891A] Geremari confessoris adductam. Quae cum diebus aliquot commorata fuisset ibidem, quadam die tracta est a parentibus ad altare. Cui cum assisteret, retorto ad chorum capite videt pueros monachos post se stantes, et ait: «Quam pulchros, Deus meus, juvenculos! sed est inter illos unus qui nequaquam eis cohabitare deberet.» Quo audito valde mirati sumus, quorsum talis sententia respectaret. Nec mora quidam ex ipsis fuga elabitur, et inter fugiendum prava ejus vita moriendo deserta religione detegitur.
Ad sortilegia addiscenda Satan admittit neminem, nisi prius Christianae professioni abrenuntiet. —Quoniam de daemonibus agere coepimus, quaedam subnectere [Col. 0891B] idoneum judicamus, quorum exemplo et eorum oracula, eorumque qui eis confabulantur consilia vitare possimus. Neminem enim ad sua maleficia addiscenda admittunt, nisi quem totius suae Christianitatis honore, detestabili primum sacrilegio exuunt. In quodam nobili monasterio monachus quidam ab ineunte aetate nutritus fuerat, grammaticamque aliquantisper attigerat; qui ad cellam ecclesiae appendicem a suo abbate directus, cum inibi moraretur, in morbum incidit, cujus causa cum Judaeo quodam, gnaro medicinae, loquendi malo suo occasionem sumpsit. Ex mutua ergo familiaritate sumentes audaciam, sua sibi incipiunt revelare mysteria. Itaque sentiens monachus malarum artium curiosus Judaeum maleficia nosse, multum [Col. 0891C] ei institit. Assensit Judaeus, et sequestrum ei apud diabolum se futurum pollicetur. Statuitur locus, colloquiique dies. Tandem eo mediatore sistitur ante diabolum; petit se doctrinae hujus eo fieri auctore participem. Refert praeses ille nefandus neutiquam hoc fieri, nisi Christianitate negata sibi sacrificium deferatur. Interrogat ille quod Quod delectabilius est in homine. Quod illud? Sperma libabis, ait, tuum; quod cum mihi profuderis, inde quod sacrificantibus est debitum praegustabis. Proh scelus! Proh pudor! Et is a quo haec exigebantur erat presbyter. Et haec ad tui ordinis et tuae benedictae hostiae sacrilegam ignominiam fecit tuus antiquus hostis, Domine. Ne sileas, neque compescaris a vindicta, Deus (Psal. LXXXII, 2) . Quid dicam? Quomodo [Col. 0891D] dicam? Fecit quod petebatur infelix, quem tu, o utinam ad tempus! deserueras. Fit itaque cum horribili libamento super fidei relegatione professio. Quas autem artes exsecrabili hoc mercimonio compararit facto notificemus in uno:
Mulier in canem convertitur. —Quamdam cogniti generis monacham colloquio suo assueverat. Erat autem in cellula commanens, uno tantum sodali monacho, qui quidem exteriora curabat, is domi vacabat ineptiis. Die ergo quadam suo cum contubernali a negotio redeunte domi sedebant, quem cum porro vidissent, diverticulum mulieri non patuit, sed exitus ejus reditum monachi offendebat. Trepidam itaque novus incantator intuens sociam, vade, [Col. 0892A] ait, in occursum venientis, nusquam dextra laevaque respiciens, nil verearis. Credidit femina et processit. Ille vero substitit in ostio, et praecantans ei quae didicerat, in canem eam convertit immanissimum. Quae cum redeunti monacho propinquasset: «Heu! inquit, unde tantus canis advenit?» 487 Illa vero multum pavefacta pertransiit, tantum ex eo verbo sub qua specie evasisset, agnovit. Monachus denique et ipse domum veniens rogitat unde tam insolitae magnitudinis canis emerserit. «Vicini inquit, illius nostri est. Nonne eum jam dudum nosti?» Sic siluit dum vera putat. Diu igitur sine Deo vivens, demum gravi morbo, Deo propitiante, percutitur, et, velit nolit, quod gesserat confitetur. Res ad judicium sapientium, et maxime Anselmi Cantuariensis postmodum [Col. 0892B] archiepiscopi, tunc Beccensis abbatis, provocatur, et sub ejus potissimum censura, ab omni divinorum mysteriorum ministerio eorum spurcissimus profanator abjicitur. In qua tamen abstentione positus, nunquam ab ejus animo oblitterari poterat, quin adhuc futurus esset episcopus. Quam spem indubie acceperat a daemonibus, semper quidem, et hic quoque mendacibus, quia ante paucos annos non modo [non.] pontifex, sed in aeternum expresbyter est defunctus
Clericus daemonem quem consulturus adierat, invocato Mariae nomine, fugat. —Attexam cujusdam initium, sed meliori fine conclusum. Quidam clericus in Belvacensi pago scriptandi arte vivebat, quem et ego noveram (nam Flaviaci in hoc ipso opere [Col. 0892C] conductus laboraverat); qui postmodum apud castrum Britoilum cum altero malefico fabulam habens clerico, tale quid audivit: Si quaestui mihi esset, quiddam te docerem, quod cum faceres, quotidiana, sine ulla administratione hominis, pecuniarum dona perciperes. Quaerit ille quid facto opus esset. Infert maleficus quia civi infernorum, scilicet diabolo, litandum sibi foret. Qua, inquit, victima? Gallo, inquit, ita ut ovum, de quo concretus est, die Jovis in mense Martio a gallina constet expositum. Hunc ergo postquam torrueris, in ipso noctis principio tecum sumens, uti tostus est, veru adhuc ei intuso, ad proximum vivarium mecum ibis. Quidquid autem ibi videas, audias, sentias, non Deum, non beatam Mariam, non ullos sanctos invocare [Col. 0892D] praesumas. Faxo, inquit. Mirabile factum! Ad locum ergo noctu veniunt, et hostiam tali Deo congruam secum ferunt. Cumque ille ex nomine invocasset daemonium, et pravus ille discipulus teneret gallum, suscitato turbine daemon astitit, gallum sibi corripuit, exterritus ille qui ducebatur, sanctam Mariam inclamavit. Cujus potentis Dominae audito ille nomine cum gallo suo aufugit, ita ut eumdem efferre non sufficeret, sed eum in quadam vivarii insula quispiam de piscatoribus postridie reperiret. O regium et dulce tuis nomen, malignis partibus sic pavendum! Iratus est autem maleficus adversus clericum, cur tantam sub tali negotio feminam invocasset. At ille poenitentia actus ( 63 ) ad Lisiardum Belvacensem [Col. 0893A] archidiaconum avunculum meum, virum undecunque litteratum, prudentem, et ad talia curialem ac famosum, accessit; confessusque quod gessit, orationibus ac jejuniis sese ad poenitudinem ipso jubente depressit. Haec de iis quae in monasterio viderim [Col. 0894A] aut audierim dixisse sufficiant. At deinceps, cum superius de illa nostra qualicunque electione dixerimus, quis ipse locus, qualiter institutus, quas antiquitates habuerit, ad quem translati Deo auctore sumus, alterius libelli initio attingamus.
( 64 ) Vocatur siquidem Novigentum (vulgo Nogentsous-Coucy ). Qui quantum ad habitationem spectat monasticam novus; quantum vero ad usum saecularem vetustissime cultus. Quam opinionem si nulla litteralis juvaret traditio, suppeteret profecto affatim peregrina, et non, putamus, Christiani nominis sepulchrorum inventa contextio. Circa enim ipsam, et in ipsa basilica tantam sarcophagorum copiam conjunxit antiquitas, in multam loci famositatem tantopere expetiti, cadaverum inibi congestorum commendat infinitas. Quia enim non in morem nostrorum ordo disponitur sepulcrorum, sed circulatim in modum corollae sepulcrum unius multa ambiunt, in quibus quaedam reperiuntur [Col. 0893C] vasa, quorum causam nesciunt Christiana tempora. Non possumus aliud credere nisi quod fuerunt gentium, aut antiquissima 488 Christianorum, sed facta gentili more. Quaedam autem sunt in eadem ecclesia litterae metro compositae, quibus ego nulla adniterer auctoritate, nisi quaedam, quae plurimum eorum roborant fidem, viderem hodieque constare. Quae historia sic se habere secundum scripturae hujus seriem traditur:
( 65 ) Mira de rege Brito-Saxonum. —Apud Anglos ante incarnati Verbi in coelum assumptionem, regem quemdam exstitisse refert, qui quidem non Angli, quod novius nomen est, a quadam parte Saxonum, qui illas postmodum usurparunt terras, sed Britones ab antiquo vocantur. In ipsa ergo Britannia, Oceani [Col. 0893D] videlicet insula, rex idem fuerat litteris poeticis ac philosophicis uberrime fultus, et ad haec naturaliter sibi insita bonitate ad misericordiae opera fusus. Cumque egenae manui non Dei, quem adhuc ignorabat, intuitu, sed humanitatis eximiae, qua affluebat, impulsu, dapsilem se praeberet, dignum fuit ut piae naturae exercitio clarioris intelligentiae munus accederet. Coepit enim disertissimis apud se conjecturis discurrere quid inter tot deorum suorum formulas certi numinis sperare deberet. Pensans enim quaenam in moderatione coeli et terrae poterat inter eos esse concordia, cum in conjugiis, dum adviverent, suis fuerit et impuritas ac simultas indubia; et in dominiis terrarum suarum, filiorum in patres, patrum in filios usque ad vicariam aut exclusionem aut mortem patuerit inter ipsos crudelis [Col. 0894B] invidia, et cum de ipsis cunctis pene pejora mortalibus cantitentur, dementiae arbitrabatur extremae si talibus terrae, nedum coelorum regimen ascribatur. Et quis eos ad superna disponenda traducat, quorum quondam miseranda potentia terrarum particulas qualescunque sine turpi commissione tenere non poterat?
Coelesti lumine illustratur. —Haec homo similiaque revolvens, exclusis a corde inanium jam, ut putabat, numinum imaginibus, ad unum incomprehensibilem, quem sine forma coli oporteat, qui omnia unus una concordia administrat, cujus invisibilia per ea quae facta sunt jam intellecta conspexerat (Rom. I, 20) colendum se vertit. Cum ergo in his utilibus argumentis sub quibusdam tamen haesitaret [Col. 0894C] ambagibus, Deus, qui benivolis meliora declarat, hominem hunc coelesti missa ad eum voce sollicitat uti Hierosolymam usque procedat, ibi auditurus quid de Deo sentiri deceat, qualiter a Deo Dei exiens Filius inter homines pro hominibus sese habuerit, quid perferendo, aut quid devenerit, quos divini nominis exemplandi vicarios post se reliquerit; quosve, cum se illo transtulerit, tantorum mysteriorum indices, Matrem videlicet cum universo apostolatu reperturus sit.
Regnum abdicat. Novigenti hospitatur. Novigenti descriptio. —Igitur rex ille Britannicus, rebus et regno positis, enuntiato sibi fidei oraculo, ad experienda quae didicerat properare proposuit. Deserta itaque patria, et classe parata, contiguum [Col. 0894D] tranans aequor, transmisso oppidorum plurimo ac urbium interstitio, provinciae Laudunensis attigit limitem. Ruri igitur quod praenominavimus Novigentum, hospitium appulit sortiturus. Est autem locus ille sub castello, qui Codiciacus (vulgo Coucy ) appellatur, novo quidem et a rusticis, ut ferunt, terrae hujus, valde superbis et ditibus, propter externorum incursus aedificato. ( 66 ) Castelli ergo nulla omnino antiquitas. Locus ille, de quo agimus, tunc temporis venationum feracibus ambiebatur silvis, ( 67 ) fluvio quem supra diximus Aquila utiliori maxime quam majori; nam celebrioris nominis undas piscositate superans uberrima, alvei sui nequaquam meatu concluditur, caeterorum instar fluminum, sed aquarum stagnante copia vivariorum more protenditur. Montium hinc inde prominentium vineis [Col. 0895A] devexa cinguntur, humus utrobique Libero Cererique conveniens, omnium bonarum frugum gleba genitrice laudatur, fluvioli fecunditas pratorum longe lateque tendentium amoenitatibus commendatur.
Inibi Virgini Deum pariturae sacratum fanum. —Traditur autem ab antiquis et pro certo astruitur quod eo in loco vetustissimum exstitit quondam fanum, non existentis cujuspiam Dei nomine aut honore sacratum, sed ( 68 ) ei feminae nondum natae, quae Deum et hominem esset genitura, dicatum. Erat ergo matri futurae Dei nascituri devotum. Quod nemini quidpiam sapienti videtur absurdum quippe qui Deum ignotum apud Athenas coluerant (Act. XVII, 23) , certe nasciturum ex femina, sicut et caeteros [Col. 0895B] deos gregarios quorum matres nominant, minime nesciebant. Et si nascituro jam sacellum dicabatur, mater hujus, sicut et aliorum, honore nequaquam simili privabatur. Quod ergo illic gignendo non discredendum est, quod et istic fieri potuit geniturae. Ad hunc itaque locum regem Britannicum contigit advenisse, qui opportunissimi ruris gratitudine tentus, sui suorumque vexata tractu itineris corpora inibi refovere disposuit, et animalia lassabunda octo diebus uberi quod adjacet pabulo recreavit.
Rex Jerosolymis appulit. —Exinde progrediens, post emensa soli marisque spatia, tandem Hierosolymitanis sese moenibus intulit. Nuper igitur Salvatore passo, et a mortuis suscitato, et ad coelestia [Col. 0895C] elevato, ad ultimum Spiritu dato, reperit urbem diversis contentionibus diversantem, his facto offensis, illis facta probantibus. Nec ulla exstitit eos quos quaerebat reperiendi difficultas, sed res magnis celebrata 489, rumoribus novae hujus promulgatores legis facili indicio propalavit. Non enim eos solita hactenus claustra tenebant, nec a sui testimonio Domini Judaicae eos seditionis metus arcebat; sed erat considerare eos in populis eminentes, ut auctoritatem verbi evidentia stationis impleret. Quid immorer? Inter populares igitur Petrus cum undecim invenitur frequentius, largissimo jam discipulorum asseculante conventu, totius nostrae fidei et gloriae speculo, suam ibi praesentiam, et divinae [Col. 0895D] carnis testimonium perhibente Maria. Quos rex ille Britannicus, Deo mox delaturus primitias, cum Virgine Matre compellans, causas itineris sic expromit:
«De remotissimis terrae finibus ad vos, Patres et domini, audiendos me devenisse videtis. Ego ex debita successione parentum Britonibus hactenus imperavi. Sacra vero prisca, quae errore vetusto venerabilia duxere, cum hucusque coluerim, hac ab eis nuper ratione descivi. Cum enim ipsos attenderem, quos antiquitas deitate indita honoravit, teterrimos fuisse mortalium, et post enormes spurcitias naturae debita exsolvisse perpensitans, rationabilibus reperi conjecturis homines in coelestibus, qui sub coelo terrestribus indigentes vixerant, sola opinione [Col. 0896A] praefixos, coelum et terram quaeque in eis sunt creare nullatenus potuisse, quos coelorum aerumque clementia, et terrae opulentia hoc in mundo constitit coaluisse. Horum ergo numinis ratione disperdita, meo tandem certissimum sedet ingenio, his divina in finem auctoritate privatis, unum posse et debere credi unius Dei opificium ac regimen, a quo uno sicut sunt omnia, ita ea in se continens attemperat universa. Postquam Deo est mens mea coagulata sub uno, et delubra delubrorumque figmenta aeterno sunt projecta fastidio, quasi defaecatis jam ab idololatriae sentina praecordiis, puritas illico e coelestibus totius verae religionis inclaruit. Nam divina voce mox jubeor huc venire, ubi in dispensatione Dei Filii nuper passi, veritas unicae credulitatis [Col. 0896B] per vos mihi tradenda promittitur esse. Per hanc ergo pronuntiati mihi Numinis quam inpresentiarum video Genitricem, et per vestra vos contestor officia, ut mihi praebeatis hujus regenerationis novae mysteria.
Fidei rudimentis imbutus baptizatur. Quilii nomen ei imponitur. Reliquias petit et accipit. —His Petrus, cum felici illo collegio sub Maria coelestem coetum clarificante, auditis, Dei et hominis Filii magnificentiam adoraverunt, qui cum recens, et gratiae praedicatoribus nunquam adhuc sparsis, salutem in medio terrae fecisset, novae plenitudinis hujus jam in occidentalium partium fines tam subito verba fudisset. Tradita igitur homini fidei regula, et sequenter abluto baptismatis unda, ibidem Quilius [Col. 0896C] nomen accepit. Confirmatus itaque sub tantorum schola magistrorum, super ejus quod susceperat intelligentia sacramenti, digressurus ab ipsis et rediturus ad propria, sacra reliquiarum ab eis exegit fideli corde pignora, de his videlicet quae corpori Salvatoris didicerat fuisse contigua. De vinculis ergo quibus Dominum ad stipitem ligatum noverat, de flagris quibus impia manus membra beata sulcaverat, de spineo serto, quod sacrum caput ambierat, de ipso crucis ligno cui appensus fuerat, de camisia Dei Genitricis, in qua, ut dicitur, Dominum enixa fuerat, de omnium induviis apostolorum ipsorum pia devotione petiit et accepit.
Obiit Novigenti. —Haec modico condita loculo [Col. 0896D] secum tulit, repedandi curas insumpsit, et transmisso interjacenti regionum spatio, ad rus illud, in quo inter eundum pausandi gratia fuerat remoratus, devenit. Qui continuo insperata correptus aegritudine, cum cubitum se locasset, revelatur ei in somnis quod ibidem finem sortiretur vitae praesentis. Dicitur etiam illi quod non alias quam hic membra ejus essent habitura sepulcrum, in quo tamen illas quas Hierosolymis a sanctis apostolis acceperat reliquias, sub eodem cespite sciret esse condendas. Expergefactus homo, et ex suae praenuntiatione mortis cogitationibus jam universis restrictis ad unum, sub spe secuturae mox gloriae de extremis sui cadaveris utensilibus tractat. Diem igitur inibi obiens, et depositum ei qui id sibi commiserat, [Col. 0897A] indemne restituens, ubi corporis ejus gleba monumenti obtinuit requiem, ibi reliquiarum juxta ipsum habuit loculus sedem. Inde, Deo post temporis plurimum procurante, exempta capsula, et a quibus nescio fidelibus vetusto opificio auri pretiosi bracteis adoperta, ad nostri hujus temporis devenit intuitus, et antiquis hucusque praebet testimonia nova relatibus. Itaque loci illius sic perhibentur sese habuisse initia.
De ipsa Novigenti ecclesia. Quo modo monachis concredita. De Henrico abbate. —At Christianae legis viviscente succursu, bonae multum habitudinis Ecclesia illic ex antiquo sub nomine Dei Genitricis [Col. 0897B] enituit. Sub oppido etenim quod praediximus Codiciacensi constituta, villis quoque vetustae memoriae et ditissimis constipata, magno quorumdam adjacentium concursu ac veneratione contingitur. Ferebatur etiam, dum sub illa parvitate se ageret, divinis crebro illustrari luminibus, et miraculis saepius honorari, quippe nec id injuria, quia 490 apud homines indebite consistebat in humili. ( 69 ) Castelli autem ipsius sub florentissimis principibus dilatate longe lateque dominio, et proceribus multa liberalitate et opulentia praeditis, ob claritudinem loci, de cujus sanctitate dulcissima ubique redolebat opinio, ex devotorum consilio propositum est ut, ad frequentiam divini servitii inibi habendam, monachis traderetur. Quoniam spes non erat tali coepto majoris [Col. 0897C] incrementi; non enim multo uberiores quam sex monachorum usu apparati loco illi redditus videbantur, a rudibus, et minus doctis ad aliqua instituenda vel promovenda personis ecclesia coepit innovari. Quae quoniam ducem, et alicujus argutiae praeceptorem in aedificando non habuit, laciniosum quidem quod factum est fuit. Meliori igitur quam nunc copia exuberante tunc saeculo, ex procerum castelli muneribus, crescente locello, cui tamen in donorum primitiis, et largitas praecesserat dominorum, et in largitionibus alienis suffragabatur assensus, commodo satis et loci fratrum, et ejus patronorum provisum est consilio, ut B. Remigii tunc abbatem, qui jam dudum ( 70 ) Humiliarensi monasterio (vulgo Homblières, prope Sanctum Quintinum) [Col. 0897D] praeerat, magnificum scilicet virum ( 71 ) Henricum coenobiolo etiam ipsi praeficerent. Qui siquidem non litteris, non genere clarus, sed in rerum forasticarum sic fuit dispensatione conspicuus ut interioris regulae statui bona sollicitudine pariter redderetur intentus. His igitur tribus monasteriis praesidens, ex ditiorum copiis duorum, tertii hujus, quod coalescere coeperat, supplebat indigentias. Inter plurimas itaque quas penes ecclesiam illam exercuit liberalitates, maximum ad ejus consecrationem conflavit obsonium, quae ab Helinando Laudunensi episcopo, viro opum ditissimo circa institutiones ecclesiarum et ornatus eorum curiosissimo, dedicata, ab ipso quoque privilegiis, a plerisque pensionibus [Col. 0898A] emancipata et claris muneribus aucta est.
Godefridus in locum Henrici sufficitur. —At quoniam et aevo gravis praedictus abbas, et oculis captus erat, ad opulentiores, quae sua sufficientia facilius regi poterant, duas abbatias se contulit; tertiam hanc, quae sine operosa instantia haberi nullatenus valebat, dimittere proposuit. Qui cuidam nepoti monacho cum hanc committere, provocatis ad id ecclesiae fratribus, moliretur, impetrare non potuit, sed in quemdam tunc adolescentem nomine Godefridum, qui de locis erat illis oriundus, et ( 72 ) San-Quintinensis de Monte (vulgo le Mont-St.-Quentin ) apud Peronam fuerat monachus, ipso etiam aegre ferente prosiluit electio. Cum ergo sagacissimus [Col. 0898B] ille senior vota eligentium alias transferri conspiceret, locum, quem dignantissime et indulgentissima largitate servaverat, deseruit, et legitimam cessionem illi, quem elegerant, fecit.
( 73 ) Sapienter prudenterque se gerit Godefridus. Liberaliter proceres bona largiuntur. —Igitur electo illo, et ad loci promoto custodiam, quoniam cum multa circumspectione se gessit, et tam populares quam proceres cum voluntatem, tum possibilitatem ecclesias augendi habebant, plurima isti terrarum, atque reddituum hoc sequenti tempore commoda confluxerunt. Bene enim ad qualitatem exteriorum hominum idem habere se noverat, quoniam eis affabilem et dapsilem se praebebat, et in actione forasticarum causarum, in quibus addiscendis non minimum [Col. 0898C] operam dederat eis. Re autem vera homines ea tempestate, de qua in hujus operis initio egi, liberales ad instituenda coenobia animos habentes, terras et multas pecunias conferentes, laetius sua in talibus expendebant, quam filii eorum bona nobis his diebus verba impendant. Quoniam igitur in monasteriis circumcirca positis minus quam oportuerat religionis studium habebatur, et iste in talibus cum suis plurimi exerceri videbatur, sicut lumen parvissimum mediis in tenebris habet locum, sic ad comparandam nominis claritatem personae quae praeerat exhibita temperantia, subjectorumque ad ejus imperium obtemperantia tempus obtinuit opportunum.
Godefridi proba instituta. Creatur episcopus Ambianensis. Concilium in civitate Trecensi a Richardo [Col. 0898D] legato cogitur. —Simoniacum itaque quidpiam in eadem Ecclesia aut fieri aut haberi vetuit, et exclusis mercimoniis solam admisit gratiam, non dissimiliter exsecrationi ducens lucri turpis et opus et nomen. Igitur quoniam vir isdem in forensibus negotiis abbatum suorum pluribus argutior putabatur, et proinde oppidis ac urbibus notior habebatur, de ditioribus quidem abbatiis primo actum est, postmodum super episcopatu sibi ferendo tractatum. Pontificium tunc temporis Ambianense biennio ferme vacaverat: ipse etiam idem cujusdam urbis praedictae archidiaconi, qui aliquarum cleri ac populi partium favore petebatur, procurator exstiterat. Unde et pro astutia saeculari, et habitudine quam [Col. 0899A] gerebat regulari, dum alteri id peteret, ipse expetitur, et sub Richardo quondam Albanensi episcopo, apostolicae sedis in Franciam tunc legato (qui [ 74 ] in civitate Trecassium coegerat concilium) praefatae Ambianensium sedi episcopus datus, a suo constat Novigento translatus.
Qui cum in multa inibi gloria ac felicitate se gereret, et tantopere ab omnibus coleretur ut ab iis etiam qui sibi praeerant pontificibus cum speciali veneratione potissimum timeretur; et ne diu morer, cum ubique quasi totius religionis speculum spectaretur, repente ad id, quod utrum affectabat, novit 491 Deus, an verebatur, emersit. Didici autem quod haereditas ad quam festinatur in principio, benedictione caritura sit in novissimo. Initia plane [Col. 0899B] cum solitae plena laudis habuerit, et per annos aliquot rumor ei praeconiosus accesserit, jam, ut est videre, quidquid apud hominem gloriarum excandescere videbatur, non modo intepuit, sed refrixit. Prima enim intra urbem suae susceptionis die cum locuturus ad populum pulpiti editiora teneret, protestatus est se sic ardua sectaturum, quippe qui nollet illud sibi poeticum in suis defectibus coaptari, scilicet:
Guibertus in locum Godefridi abbas Novigenti inscius subrogatur. —Ad hunc ergo unde digressus fuerat locum, et quem ipse competenter ac opportune aptaverat, et in quo, si habitis contentus esse vellet, fortunatissime et liberrime nulli obnoxius victitare potuerat, electione, ut superius dixi, facta me contigit evocari. Electio autem utrum Deo nolente an tolerante fuerit, nescio: hoc unum secure pronuntio, quia neque eo ambitu, neque me conscio, aut meorum factione parentum procurata sit mihi illa quaesitio. Et istac quidem res bene utcunque [Col. 0899D] processit. Illac vero, quod scilicet a nemine eorum cognoscebar, nec quempiam eorum noveram, non utiliter forsitan, non integre quod secutura lecturus attendat. Ad eos enim veniens certum apud me non habeo quod, eis incognitus, et ipsi mihi, simultatem quamlibet hac de causa concepissemus. Sic tamen sentiebatur a quibusdam. Quod alias quidem et contigit, potestve contingere; hic [ f., sic] autem factum nullatenus potui conjicere. Nulli namque dubium est quod familiaritas ac notitia audaciam parere soleat, audacia vero in temeritatem facillime prorumpat. Et certe majorem his quos minus novimus reverentiam exhibere solemus, licet illum mihi ingredienti locum, nullo modo eorum conscientia esset occlusa, [Col. 0900A] sed tam fideli confessione suos mihi animos prodiderunt, prodentes unierunt, ut qui alicubi monachos me vidisse putarem, eis in hac parte comparabiles omnino non nossem.
Quare peccata sua plane non aperit. —Tu scis, clementissime, quod hoc opusculum non arrogantia aliqua coeperim, sed nequitias meas confiteri voluerim, quas plane evidentissime confiterer, nisi multorum animos qui haec legerent horrendis meis actibus depravare vererer. Confiteor, inquam, nequitias, sed multo justius non iniquitati meae, sed ingenitae gratiae tuae respondentes misericordias. Et si de aliquo loqui contigerit, ad tua judicia ostendenda mores exponam, et eventus finales rerum; tu enim scis quia, in his tuis tibique dicatis sermonibus, non [Col. 0900B] gratanter excipio corrosionis ac invidentiae verbum. Quia igitur fortunas et infortunia mea ad aliorum forsitan qualecunque instrumentum decrevi contexere, ipsa susceptionis meae die quidam monachus divinae paginae non ignarus, eventuum, ut opinor, meorum curiosus, cum obviam mihi procedere pararent [ f., pararet], textum Evangelii ex industria super altare hac intentione aperuit, ut quod capitutulum oculis primum occurreret ( 75 ), pro mei auspicio haberet.
Prognosticon de Guiberto. Quam sollicite munia obiit praelaturae. —Erat autem liber manu scriptus non paginis, sed columnis. In columnae igitur tertiae medio oculus ejus insedit, qui locus sic se habuit: «Lucerna corporis tui est oculus [Col. 0900C] tuus (Luc. XI, 34) .» Diacono itaque, qui in processione Evangelii textum erat praelaturus, imperat ut post osculum quod argenteae imagini exterius affixae libassem, digito loco illi, quem notaverat, interposito repente in oculis meis volumen aperiens, sollicite attenderet quam in partem intuitus meus sese deponeret. Aperuit ergo librum, cui juxta morem extrinsecus labra depresseram, et ipso aucupante quorsum intenderem, non paginae initia respexi, non finem, sed ora et oculos ad versiculum deflexi eumdem. Qui monachus talium conjector cum intentioni suae factum meum improvidum convenisse videret, post aliquot dies, et quid fecisset, et quod actio mea actioni suae miro modo concinuisset, ad me veniens enarravit. Deus, qui omnium in te credentium lucernas [Col. 0900D] illuminas (Psal. XVII, 29) , tu scis quam intentionis lucernam mihi contuleris, et quam, inter adversa quae mihi intulerint, et prosperam voluntatem habeam erga ipsos. Et licet opera mea cor videlicet foedum sit et miserum, quantum ad me spectat, tamen non te latet quantum ( 76 ) ad salutem meorum, quos tu mihi subjecisti, animus meus intendat. Quantopere etiam mala mea considero, tantopere magis de bonis ipsorum si arriserint operibus hilaresco. Scio namque eo me apud tuae gratiae thronum liberiorem, quo amplius benivolorum studiis me praebuero gratiorem.
Orationis ab illo coram monachis habitae summa. —Susceptus igitur ab eis, et capitulari conventui [Col. 0901A] inductus, super prophetico illo oraculo sermonem habui, et dixi (erat autem Dominicum praesto Natale, cum Isaias legitur):
492 «Dicit, inquam, Isaias propheta quod nuper audistis: «Apprehendet vir fratrem suum, domesticum patris sui: Vestimentum tibi est, princeps esto noster, ruina autem haec sub manu tua. Et respondebit ille: Non sum medicus, et in domo mea non est panis neque vestimentum; nolite constituere me principem. Ruit enim Hierusalem et Judas concidit (Isai. III, 6-8) .»
«Vir est qui contra diabolum effeminatas non habet [ f., effeminatus non habetur]. Is fratrem apprehendit, cum ad aliquem ex Deo natum se colligit. Is quoque patris debet esse domesticus, quia, [Col. 0901B] qui ad officium corripitur pastoratus, mysteriorum domus Dei reperiri non debet ignarus. Qui enim sacramentorum Ecclesiae nescius est, ipsius administratione dignus non est, utpote quia «scriba, in regno coelorum doctus (Matth. XIII, 52) ,» «fidelis» etiam in mysteria conservando, «prudens» in erogando, censeri «servus» non potest (Matth. XXIV, 45) . Et quomodo praesit Ecclesiae, qui nescit Ecclesiam? Domesticus ergo sit.
«Quid in vestimento nisi pulchra intelligitur exteriorum operum habitudo? Princeps ergo rogatur, ut si qui vestimentum habet; quia crebro contingit ut is expetatur ad regimen, qui in incessu, verbo et actu castigatiorem se exhibet. Ruina autem sub ejus manu prohibetur esse, quia quidquid detrimenti [Col. 0901C] in subjectis reperitur, ad praesidentis ratiocinium pervenire dignoscitur. Ac si diceret: Tu te bene ad oculum videris habere, attende tamen qua introrsum virtute praeemineas. Sciens utique quod omnium te oporteat sustinere ruinas, inde cautior redditus infert: «Non sum, inquit, medicus,» ut tot obviare valeam ruinis morborum crebrescentibus. Vestimentum exterius aspicitis, quod tamen in domo non est, quia non idem animi habitus qui corporis est. Unde et medicum se non esse fatetur; ex acumine enim discretionis difficile est penetrare origines et exitus cujuslibet vitii et virtutis. Et hoc potuit contingere ex indigentia ejus, quia non est in domo panis illius qui a Deo hodie petitur quotidianus [Col. 0901D] (Luc. XI, 3) , confortatio videlicet ejus quae spiritualiter infunditur divinae refectionis, aut ipsius, sine qua bene nusquam regitur, confirmatio in interiori homine charitatis.
«Princeps itaque jure fieri recusat, cui id virium animus superne imbutus minime subministrat. «Hierusalem enim ruit,» id est quia internae experientia pacis deperiit, et etiam «Judas concidit,» id est ipsa peccatorum confessio, quod extremum malorum omnium est, post amissionem intimae tranquillitatis omnimoda desperatione defecit, justa occasio refutandi pastoratus se praebuit. Ubi enim mens emergentibus vitiis inquietatur, nimis turpiter incursatur, nec mens his male obcaecata per confessionem eadem detestatur, cum se regere non praevalet, [Col. 0902A] juste per alios, justius per seipsam ab aliorum regimine arcetur. Quae ergo exponendo hic dixerim, illic latius exhortando, et exemplis Scripturarum sententias fulciendo protulerim.
De felici Guiberti matris obitu. —At quoniam de matre, quam bonam, inter omnia quae temporaliter possedi, specialiter solam habui, dicere jam diu omisimus; dignum est ut bonae ejus vitae meliorem finem breviter attingamus. Cum annorum, ut ipsa fatebatur, non minimam pluritatem infracta animi virtute transcenderet, et fatiscente corpusculo nullatenus in ejus spiritu orationis cura lentesceret, et thoracis infirmitate a somno depulsa, cum stridore mirabili Jesum Dominum noctibus centupliciter replicaret, [Col. 0902B] demum morbis evicta decubuit. Ego autem et frater meus tunc temporis agebamus Novigenti, biennio, ni fallor, ante illud ad Flaviacenses postliminium, quod supra quidem meminimus, inconsiderantissime quidem factum, sed, eo auctore qui malis nostris bene utitur, conversum in multo prosperiorem quam credi posset eventum; pepercit enim ejus teneritudini Deus, ne jecur tantopere Deum amans immeritum hujus innobilis reditus gladio carperetur.
Igitur illi moriturae cum meus magister lacrymabundus assisteret, intulit illi: «Ecce filii domini remoti sunt, et tu forsitan aegre feres, et ipsi aegrius, si eis absentibus defungaris.» At ipsa eum oculis reverberans: «Si, inquit, uti quondam intra claustrum istic contiguum commanerent, novit Deus quod neque [Col. 0902C] hos neque quempiam meorum affinium in eo vellem obitui interesse. Est autem unus quem internis praestolor viribus, qui utinam solus adsit!» Dixit sic et ea nocte, hac hora qua angelus Gabriel a Deo missus ad Virginem et cantatur et colitur, ad suam illam infinitis semper amoribus exoptatam quam praelibavi Dominam, non ingrate, ut credimus, suscipienda migravit.
Ante paucos autem quam decederet annos, nimie coeperat affectare sacrum suscipere velum. Quod cum ego auctoritate proposita distulissem, ubi dicitur: «Viduas velare pontificum nullus attentet;» sufficere sibi posse continentissimam sine exteriori habitu vitam; quod et ipsum Anselmus abbas Beccensis, [Col. 0902D] postmodum Cantuae (Cantiae vel Cantuariae) Anglorum 493 archiepiscopus, vir mirabilis (de quo superius egi) ex antiquo vetuerat; tanto ipsa magis accendi, et a proposito nulla ratiocinatione repelli. Vicit, et inter suscipiendum, cum, viro reverendissimo Joanne loci ejusdem abbate, quem ipsa parvulum nutrierat, praesente super ea re satisfaceret, ad extremum tale se a Deo habuisse docuit in hoc opere incentivum:
Dixit ergo se in visione vidisse multae pulchritudinis et auctoritatis Dominam, cui ornatus inerat circumstantia copiosi, quae pretiosissimum sibi offerens peplum, quasi ad custodiendum idem ei commendabat, opportuno videlicet tempore in morem depositi restituendum. Cui verbo omnes incunctanter [Col. 0903A] assedimus, praesertim cum ejus devotionem divinis provocari significationibus sentiremus. Quod sacrum velamen annis ferme tribus integre, ut poterat, conservatum, illa die ei, quae sibi illud commiserat, Dominae reportavit, qua ipsa salutiferae annuntiationis auspicium jucundissima felix aure suscepit. Ipsam cunctis commendo qui legerint ista fidelibus, quam constat neminem a crebris suis orationibus exclusisse fidelem. Haec de ea coram Deo dixerim, cordis mei verax testimonium habens, nihil omnino confinxisse. Sed quia ad Flaviacensem ecclesiam postliminium fecimus, dignum est ut aliquantisper inibi commoremur iterum, antequam Laudunensi sabulo retrovaga vestigia conspergamus.
Judaeus ad fidem conversus monasticum habitum induit. —In ipso monasterio monachus quidam est genere Hebraeus. Is, Hierosolymitani itineris per Latinum orbem personante primordio, sic est a sua superstitione sublatus: Rothomagi quadam die hi qui illam ituri expeditionem sub eadem crucis professione susceperant, inter se coeperunt queri: Nos Dei hostes orientem versus longis terrarum tractibus transmissis desideramus aggredi. Cum ante oculos nostros sint Judaei, quibus inimicitior existat gens nulla Dei, praeposterus, inquiunt, labor est. His dictis arma praesumunt, et in quamdam ecclesiam compellentes, utrum vi nescio an dolo recutiunt, et gladiis indiscrete sexus et aetates addicunt, ita tamen [Col. 0903C] ut qui Christianae conditioni se subderent, ictum mucronis impendentis evaderent. In qua digladiatione vir quidam nobilis puerulum vidit, misertus eripuit, et ad matrem suam detulit.
Erat autem ipsa non mediocris excellentiae Augiensi comiti quondam nupta. Est vero ( 77 ) Augium castrum, cui praeeminet ( 78 ) abbatia Sancti Michaelis juxta mare, quod dicitur Veterisportus [vulgo, Tréport ]. Egregia ergo mulier, infantulum suscipiens, gratulatoria admodum affabilitate ab ipso quaesivit utrum Christianis vellet legibus applicari. Quod cum ille non diffiteretur (putabat enim se similibus, quas suos pati viderat contribules, caedibus destinatum), accelerato qui baptizatis competit apparatu itur ad fontem. Cui indito post orationum mysteria sacramento, [Col. 0903D] cum ad locum ventum esset ubi accenso lumine liquens in undam cera dimittitur, gutta singulariter ibidem visa est cecidisse, quae per se solam in ipsis aquis adeo accurate sua, ut sic dicam, quantitatula effigiem crucis expressit, ut ex tantilla materie simile quid manu fieri humana non possit. Haec ipsa mihi comitissa, cum in tantum mihi familiaris esset ac unice nota, ut non nisi filium me vocaret, hoc etiam ipse presbyter pariter non sine divini nominis plurima contestatione dixerunt. Quem ego eventum satis leniter [ f., leviter] accepissem, nisi successus egregios pueruli indubie pervidissem; vocabatur [Col. 0904A] autem 79 comitissa Helisendis. Filius vero ejus, qui a caede eum extulit, et a sacro fonte recepit, Guillelmus. Unde et nomen puero ad se [delato] dedit.
Grandiusculus ergo cum foret, ab Hebraicis, quibus imbui coeperat, ad Latinas litteras traditus brevi coaluit. Et quia ne a suis ad pristina revocaretur parentibus metuebat, Flaviacensi eum intulit coenobio. Id enim aliquando tentaverant, sed nihil penes eum valuerant. Traditus autem monachatui tanta affectuositate erga Christianum se morem habuit, tanta animi acrimonia quidquid divinae attinebat scientiae combibit, tanta aequanimitate ea quae sibi disciplinae gratia inferebantur pertulit, ut suae nequam naturae victoria, et nuper turbatae habitudinis gloriam [ f., gloria] non minimam reverentiam a [Col. 0904B] cunctis exigeret. Delegatum igitur sibi pueritiae suae custodem clandestinum habuit grammaticae praeceptorem, qui, vir plurimum religiosus, considerans novo illi homunculo necessariam nostrae legis notitiam, ipsi erudiendo non inanem dedit operam.
Adeo namque naturaliter solers ejus quotidie acuminatur ingenium, ut ( 80 ) cum ibi litteratorum floreat multitudo, major intelligentiae cujuspiam non putetur claritudo. Cum itaque in sentiendo sit multus, invidentia consequenter ac derogatione fit nullus, semper hilaris, et cui specialis constet pudicitiae cultus. Ad hunc, ob augendum infractae fidei suae robur, libellum quemdam direxi, quem contra Suessorum comitem, judaizantem pariter et haereticum, ante quadriennium ferme scripseram, quem ille ut [Col. 0904C] audio tantopere amplectitur, ut de fidei ratione aliqua compilando pie illud Opusculum aemuletur. Crux igitur 494 in ejus baptismate non fortuitu, sed divinitus facta jure apparuit, quae insolitam nostro tempori in Judaici generis homine credulitatem futuram innotuit.
Senex quidam mundo renuntiat, strenueque disciplinam monasticam contra daemonum astutias tuetur. —Alter quidam, genere nobilis Bellovagensium, Noviamagensium quoque locuples, aetate evectus, et effeto jam corpore, quod talibus pestiferum est, uxorem habens vegetiorem officio thalamorum, desertis conjugio ac saeculo monachum inibi profitetur. Qui lacrymis pene continuis et orationibus infinitis insistens, nunquam Dei verbi ab auditione deficiens, [Col. 0904D] spectabilem nobis omnibus se praebebat. Is fervente, ut assolet, regulari districtione, cum in capitulari prohiberi conventu audiret ne quis claustralium cellam infirmorum, in qua degebat, sine certa ratione intrare praesumeret, prolatam sententiam memoriter apud se continuit. Et ecce mane quodam, dum adhuc medie sopitus clausis oculis cubitaret, duo daemones ( 81 ) instar religiosorum illorum quos Deonandos [Col. 0903D] Deonandos laicos indicat infra. vulgo appellant, scamno quod ejus subsidebat lectulo insederunt. Experrectus ergo senior oculos lecti retorsit ad capulum, miratur adeo familiarem super incognita gente consessum. [Col. 0905A] Erat autem alter qui praesidebat capite retecto, barba non praemissa, sed torsula rufus, et, ut solent hujusmodi circumcelliones, nudipes incedens, coeno ut perhibebat quasi noviter id calcasset, pedalium digitorum per interstitia densescente. Alter vero a tergo prioris ita delituerat ut vultus ejus qualitas discerni non posset, ( 82 ) birro talari, et nigro capite adoperto.
Has itaque ignotas coram se personas attendens, cum grandi animadversione adoritur. Cum sitis laicae, et ignotae personae, unde vobis tanta temeritas, ut hac hora hunc in locum veneritis, in quem sine re aliquivis claustralium monachorum venire non audeat? At ille: Audieram, domine, hoc in monasterio viros esse religiosos, et addiscendae causa [Col. 0905B] religionis adveneram, quaeso ne aegre feratur. Non, inquit, hic religio aut ordo addiscitur, sed si vis doceri, ad eos qui in claustro sunt vade. Illic disciplinae vigorem, et sanctitatis rudimenta reperies. Excedite ergo hinc, quia quod ipsis monachis dominis loci est vetitum, vobis est longe amplius incomparabiliter inhibendum.
Cumque eadem repetere vellet, pariterque morari, ille tonantiori ad eos sermone infrenduit, et ab aede prodire coegit. Cumque ad ostium usque processissent, in limine substiterunt. Et respiciens ad seniorem ille, qui dux erat verbi, rursus intulit: Malo me hinc eliminatis, certe si me vobiscum retinere voluissetis, est quidam de vestris clientibus furti reus, quod si inficiari praesumeret, ego bello [Col. 0905C] pugili impeterem, et plurimum inde vobis quaestum inferrem. Quo senior audito subrisit. Jam nunc, inquit, evidens sumpsimus ex tua confabulatione periculum, dum qui religionis causa venisse te dixeras, nunc te pugilem fatearis. Igitur tantae merito falsitatis nec audiendus es, nec tenendus. At senior valde irritatus, quod tales intra domum admissi fuissent, surgit et ad domus usque porticum vadit, infirmos, ibidem qui secum manebant fratres reperit, vehementerque coarguit, cur tam exterum genus hominum introire sivissent. Illi autem admirantes, et delirare credentes, fassi sunt neminem se vidisse. Ipse vero referens qui essent, quomodo se egissent quidve dixissent, et tempus pariter signans, suo et omnium testimonio didicit, a daemonibus se [Col. 0905D] delusum. Sunt enim quaedam daemonia solis ludibriis intenta, sunt et aliqua mente crudelia, et ad laedendum prona, cujus verbi gratia extra propositum duo exempla proponimus.
Servus quidam invocato daemone in Italiam transfertur. —Apud castrum Calniacum [vulgo, Chauny ] ex familia Guascelini, castri ipsius Domini, famulus quidam erat, cui ad castelli custodiam noctibus excubandi officium incumbebat. Qui vespertinis caecutiente jam prorsus die horis, cum coenae imminenti deesse timeret, trans fluvium positus clamabat appelli ab aliquo alteri ripae navem. Cumque ei a nemine obaudiretur, in furorem homo versus dixit: [Col. 0906A] Vel vos diaboli, quare me non transponitis? Nec mora, diabolus sese offert, ascende, inquiens, ego te feram. Illico infelix male casurus ascendit. Quo diabolus assumpto sub eadem hora in Italiam detulit infra suburbium civitatis, quae Subtura [ vel Subura] dicitur, eum tanta benignitate deposuit, ut coxam ei frangeret. Est autem ipsa civitas diei fere unius itinere citra urbem. Pridie autem dominus ejus praedictis ad limina apostolorum profectus, ab urbe digressus fuerat, et Subturae hospitatus. Qui cum antequam diesceret, surrexisset, ut solent hibernis peregrinantes mensibus, cum extra civitatem cum suis agros attingeret, cujusdam haud longe a strata publica plangentis audivit vocem. Quaeritur, reperitur, quia vox erat a domino suo, ex sola voce [Col. 0906B] cognoscitur. Interrogatus quomodo illuc devenisset, refert sero se fuisse Calniaci, et qualiter ibidem diabolo exportante corruerit. Dominus satis superque miratus hominem in proximam extulit civitatem, de suis praebens pecuniis unde suum curaret reditum et infirmitatem. Ex his ergo quae passus est didicit et docuit Deum, non daemones pro negotiis invocandos.
495 Clericum obesum febribus diaboli torquent. —( 83 ) Apud Sanctum Medardum itidem homo erat, idem in abbatia ipsa habens officium. Cumque super turritam a parte vivarii portam sistris, ore, et cornibus aliquantulum noctis pervigilum more duxisset, ad extremum super oram aquae deambulaturus descenderat. Cui illic stanti trium mulierum species [Col. 0906C] apparuere, quarum eo audiente una dixit: Ingrediamur in hunc. Cui altera: Pauper est, nos bene fovere non posset. Ad haec tertia: Est quidam hic clericus Hugo obesus et pinguis, rebus exuberans, qui bene nos nutriat, ipsum adoriri bonum est. Inanescentibus illis, homo sese in se recepit, et tria nominatiora illa febrium intellexit genera, quae se ridicula quasi pauperem curiositate despicerent et in illum qui carnibus et substantia exhauriri vix poterat, contenderent. Non exspectata igitur luce ad propinquiores quos reperit, accedit monachos, et relato eis eo quod viderat, et audierat, ad praefatum mitti rogat Hugonem, ut sciretur qualiter se haberet. Mittitur et sub maximis febrium aestibus reperitur. Ex quo conjicitur talia morborum genera Deo judice [Col. 0906D] a daemonibus ministrari. Unde et mulier in Evangelio curva decem et septem [ al., octo] annis a Satana legitur alligata (Luc. XIII, 11) . Is etiam qui epilepsim, id est caducum patiebatur morbum, a spiritu immundo allidi in terram, spumare, stridere dentibus, et asciare perhibetur (Marc. IX, 17) , quod oratione solum et jejunio curari posse asseritur. Job etiam interius et exterius, id est corpore et substantia, daemonum infestatione feritur.
De clerico deinde canonico regulari facto, qui postquam pessimam egisset vitam, monachus tandem beato fine excessit a vita. —Conceptum sermonem tenere quis possit? Quartum denique, quod memoriae se subigit, scripto pariter subigamus. Clericus quidam, [Col. 0907A] qui nostris terribile temporibus dedit exemplum, Remis commanebat, mediocriter litteratus, at pingendi gnarus. Qui aliquando levitatum quas plurimas commiserat timidus, Catalaunis in Omnium Sanctorum ecclesia factus est regularis canonicus. Inibi aliquandiu degens, cum a primordii sui in dies fervore tepesceret, et calorum veterum refricaretur aestus, deserta cui se tradiderat regula, iterum ad Remos se contulit, uxorem duxit. Cumque exinde aliquot pignora sustulisset, ad sui correctionem coelitus morbo percutitur. Attamen, antequam hac infirmitate decumberet, id habuerat voluntatis, quatenus Hierosolymitanam expeditionem, quae tunc mire percrebuerat, sequeretur.
Igitur cum diu et valde aegrotaret, excrescente [Col. 0907B] molestia ad cor reversus, ( 84 ) directis ad abbatem Sancti Nicasii ea tempestate Joannem, precibus ad se venire compellat, mundi abrenuntiationem spondet, sacro se indui habitu postulat. Abbas ille providus, et de experta ejus levitate suspectus, distulit hominem, et habitum quem petebat dare recusans, intra coenobii tamen penetralia transtulit aegrum. Cumque sibi morbum ingravescere praesensisset, abbatem aggreditur, et schema monachicum multis deplorationibus ab eo quasi vellet nollet extorsit. Ex adepto itaque quod desideraverat laetior, parvissimo temporis spatio se solito quietius agere videbatur. Tunc repente nescio quo divino motus instinctu abbatem accersiens, ait: Jube, Pater, sollicitam tuos habere custodiam mei; scias enim pro certo evidens [Col. 0907C] aliquot diebus mihi imminere judicium Dei: Tu siquidem et tui plurimam de me importunitatem patiemini, sed diurnum non esse scientes, quaeso ne molestemini. Quo audito, abbas haud pavidos sed vigilantes ei praecepit delegari custodes. Nec mora [Col. 0908A] daemonum examina undique infinita in ipsum irruere, vellere, per pavimenta prostratum detrahere, ipsum quoque sacrum habitum, cum ei rabida violentia extorquere molirentur, ille capitium tenere dentibus, brachia ne velleretur stringere. Cumque hac horrenda miseria sub miserando ejulatu maxime noctibus urgeretur, aliquoties tamen interdiu recedentibus illis paulisper quiescere sinebatur, Tunc plane interrogari poterat qualiter in illo tempestuoso negotio cum eo agebatur. Multa tunc de spiritibus hominum, quos ipse noverat, et quos ei praesentes suggerebant, quasi eos conspicuos haberet, loquebatur.
Quod cum audisset mulier quaedam vidua, quae de mariti sui animae periculo metuebat, et minus pro [Col. 0908B] eodem orabat, consuluit eum utrum pro suo conjuge sibi orare liceret et si ipse quid ille ageret, sciret. At ille quidni inquit? Ora secure pro eo; nam paulo ante hic fuit. Aliquantis ergo diebus tantis tormentis addictus, tandem perfectae quieti redditur. Nam etsi aliquoties inter patiendum pausare videbatur, mox tamen e parietibus, e terra undecunque daemonum turbas videbat emergere, et ad discerpendum sibimet involare. Remotis denique malignis spiritibus, cum divini sibi judicii esset indulta clementia, accito abbate sic loquitur: Ecce, domine, peccatis meis vicem reddit Deus. Scias ergo quia post hanc examinationem cito sequitur finis meus. Absolutionem itaque erroribus meis quam potes impende, et sacro me oleo ad cumulum remissionis [Col. 0908C] inunge. Quod celeriter ac devote abbas duxit effectu: quo ille affectuose et gratanter excepto, ab omni contagio per praesentes expiatus poenas liber et laetus obita sibi morte concessit ad vitam.
496 Gesta Adalberonis (a quo destructae urbis et calamitatum sumpsit initium) ac de quibusdam aliis episcopis Laudunensibus. —De Laudunensibus, ut spopondimus, jam modo tractaturi, imo Laudunensium tragoedias acturi, primum est dicere totius mali originem ex pontificum, ut nobis videtur, perversitatibus emersisse [Col. 0907D] Nonnihil hic desiderari videtur. . Qui [ f., quia] cum diuturnior longe exstiterit, ab Ascelino qui etiam Adalbero vocabatur, huic operi attexenda putatur. Is, uti compertum nobis est, ex Lotharingia oriundus, dives opum, possessionum locuples, cum distractis omnibus pretia ingentia ad sedem, cui praeerat, [Col. 0908D] transtulisset, ecclesiam suam praecipuis quidem ornatibus insignivit, clero ac pontificio plura auxit, sed cuncta illa beneficia quadam praestantissima iniquitate foedavit. Quid enim nequius, quid sibi ignominiosius, quam quod dominum suum regem innocentem puerum, cui sacramentum fidelitatis ille praebuerat, prodidit et in exterum genus Magni Caroli cursum genealogiae transfudit? Quod facinus die coenae Dominicae instar Judae patravit. In qua subversione regnaturorum atque regnantis ipse certe non providit utilem ad tempus mutationem, sed pravae suae penes innocuos voluntatis expletionem. Urbem autem urbisque praesulem temporalia ideo non [Col. 0909A] minus est secuta, Deo poenam differente, prosperitas.
De Helinando itidem episcopo. —( 85 ) Praeterea Helinandus vir admodum pauperis domus, et obscure progenitus, litteratura pertenuis, et persona satis exilis, cum per notitiam Gualteri comitis senioris Pontisarensis, de cujus comitatu gerebat originem, ad gratiam Eaduardi [ al., Eduardi] Anglorum regis pertigisset (uxor enim sua cum praedicto comite sibi necessitudinem nescio quam crearat), capellanus ejus fuit, et quia Francicam elegantiam norat. Anglicus ille ad Francorum regem Henricum eum saepius destinabat. Cum quo rege, qui multum erat cupidus, et episcopatuum venditionibus assuetus, [Col. 0909B] largissimis lenocinantibus xeniis egit, ut si quispiam episcoporum Franciae decederet, pontificalibus infulis ipse succederet. Is enim in capellania regis ac reginae positus, quoniam Anglia infinitis eo tempore florebat opibus, multos pecuniarum montes aggesserat, ideo arridente ei praefata largitionum causa, vox ejus apud Henricum regem exaudibilis erat. Quod et factum est: Lauduno enim invectus, quia non aestimatione parentum, non scientiae litterarum se valiturum putabat, in opulentia, quae plurima suppetebat, et quam cautissime dispensare didicerat, et dapsilitate spes fuerat.
Ad ornandas igitur et extruendas se vertit ecclesias, et cum multa pro Deo videretur facere, evidentissima tamen dabat indicia se solos inde favores, [Col. 0909C] solam nominis dilatationem in bene gestis quaerere. His etiam ipse artibus Remensem archiepiscopatum insedit, quem cum dilapidatis penes regem Philippum, hominem in Dei rebus venalissimum, magnis censibus biennio obtinuisset, a Domino papa [Col. 0909D] Urbano II. audivit, quia uxorem quis habens, alteram superinducere nequaquam possit. Consulenti plane cuidam se cur eo tenderet, dixit, quia si etiam papa fieri possit, haud quaquam dissimularet.
Is igitur qualiscunque aut ambitione, aut quacunque alia humanitate, apud se exstiterit, in hoc ei honor omnino asservandus est, quod et libertatem Ecclesiae magnifice tuitus sit, et tam ipsam sedem, quam appendices ejus ecclesias uberrima largitione provexit. Et dignum erat ut externa ei bona suppeterent, [Col. 0909D] quae in Dominicarum domuum decore projicerentur.
De Ingelranno episcopo. Immunitates Ecclesiae pessumdari sivit. Urbis destructionis causa fuit. —Hoc exacto, successit Ingelrannus vir sicut nobilitate, sicut litteris 497 ad praefati episcopi comparationem clarus, ita ad tuenda jura Ecclesiae in ejus collatione teterrimus. Nam episcopi redditus quosdam, quos illi sedi violentia regia aliquando subduxerat, cum prece ac muneribus a rege Philippo exegisset, et Ecclesiae reddita litteris regiis et sigillo Helinandus ipse firmasset, hic ad sui funestationem introitus, [Col. 0910A] regi universa remisit, quibus trium jam per successionem episcoporum ecclesia caret, perpetuoque fortasse carebit. Unde factum est ut omnes qui secuturi sunt episcopos hujus Simoniae participes, sicut mihi videtur, fecerit, qui praesulatum tanta regii metus affectatione suscipiunt ut repetere non audeant, quae ille ut episcopus fieret damnabiliter indulsit. Is cum exsors esset totius affectionis in Deum, et omnis ei frugalitas ac religio esset ludibrio, ut in garrulitatibus et lascivis sermonibus palam foret omni scurra et choraula deterior, coeperunt diebus ejus destructionis urbis illius et ecclesiarum atque totius provinciae occasiones emergere, quibus et contigit eum exitus non salubres habere.
Ingelrannus Ecclesiis multa confert, verum nequissimis [Col. 0910B] libidinibus immersus. Uxore Godefridi comitis Namurensis abutitur, simulans ipsam in matrimonium duxisse. —Nam quidam ejus cognominus ( 86 ) Ingelrannus scilicet Botuensis [vulgo Boves ], plurima sibi consanguinitate affinis, vir fuit equidem admodum liberalis, largus et dapsilis, reverentiam permaximam munificentiamque praestans ecclesiis, in quibus duntaxat religionem haberi didicerat, alias autem amori femineo adeo deditus ut quascunque circa se aut debitas aut usurarias mulieres haberet, nihil pene faceret, quod ei earumdem petulantia dictitaret. Is igitur cum in sortiendis matrimoniis infortuniosus esset, per exteras vagari incipiens, cujusdam cognati sui comitis Namurensis furtim sibi conscivit uxorem; clam, inquam, sollicitatam [Col. 0910C] in propatulo sibi nuptialiter conjunxit. Quam conjunctionem multiplici anathemate addemnatam, conciliorum detestationibus maledictam, facili uterque instanti flagitio abjurassent, nisi praefatum episcopum, et mariti consanguinitas, et feminae adulantis dolositas mollivissent. Quae mollities tantopere adulterinos fovit amplexus ut quod generaliter fuerat ligatum, palamque excommunicatum, furtive absolveret. Proh pudor! certe ii quibus absolutionem factam mendaciter suaserat, nunquam absolutos se ducere praesumpserunt.
Rogeri comitis Porcensis filia nupserat Gofrido comiti Namurensi. —Interea quoniam a radice colubri egreditur regulus (Isai. XIV, 29) , mala scilicet fota erumpunt in pejus, quantis quis dicat ille, qui [Col. 0910D] uxorem amiserat, desaevierit caedibus in Porcensem comitatum? Filia plane ( 87 ) Rogeri comitis Porcensis haec fuerat (extremum videlicet pignus ejus), qui abdicatis filiis ac filiabus, quos ex generosiori multum uxore sustulerat, hanc ex mediocris generis matre natam, primis haeredibus, noverca insistente, exclusis, Lotharingo illi Namurensi, scilicet ( 88 ) Godefrido comiti cum suo comitatu tradidit. Marito igitur intra Lotharingiam quibusdam suis hostibus intento, uxor praecepto ipsius apud Tornum Porcense castrum (vulgo Porcean ) morabatur. Cui, cum minus quam volebat mariti debitum redderetur, utrum alia [ f., alias] sese cohibuisset, hoc uno [Col. 0911A] sciri potest, quod ad tam evidentis et immanis flagitii saltum nunquam venisset, nisi clandestinorum malorum gradibus descendisset, praesertim cum externis concubitibus gravida veniret ad istum, quem nunc obsidet. Nam praeteritarum ejus libidinum ea apud omnes, qui eam norunt, opinio est, ut non modo nos texere, sed vel meminisse pudeat.
Erat autem ille Godefridus juvenis omnimode pulcher, Ingelrannus vero, ad quem se contulit, vir grandaevus. Igitur inter utrumque tanta bellorum flagrare coepit vecordia, ut quicunque a Lotharingo illo, de his qui ad Ingelrannum pertinebant, capi possent, aut furcis appenderentur, aut oculis privarentur, aut pedibus truncarentur. Quod hodieque Porcensem visentibus pagum liquido constat. Audivi [Col. 0911B] certe a quodam, qui quondam tali carnificinae interfuit, duodecim ferme homines in hujusmodi confligio deprehensos uno die sublatos in furcam. Porcensium enim quidam primores hujus transmigrationis sequestri fuere, et auctores, qui ob hoc et in vita, et in morte fuere infames. Sic Venus non concepta Vulcani ignibus processit ad Martem, fervor scilicet libidinum despumans in crudelitatem. Quis praedas, quis incendia hinc et inde facta enuntiet, et caetera quae parere hujusmodi tempestas solet, quae tanta fuere, ut mutos faciant referre volentes [ f., nolentes]?
Itaque dominus episcopus diabolicam hanc copulam male sanus absolvit. Multa super episcopi moribus referri possent prorsus digna taceri, in quo [Col. 0911C] supereminet illud, quod nulla peccati conscientia compungebatur ad Deum. Is tandem infirmitate contactus, nec a levitatibus infirmitate contractior, ita repente sopitis sensibus nubilo mortis involvitur ut loqui ex ratione non posset, cui confessio, inunctio, communio aliis curantibus sunt violenter illata, nec est sententia postulata. Cumque tamen lingua et oculis pene jam sub morte natantibus, Ingelrannus ille, quem male solvendo ligaverat, advenisset, quem etiam clerici ut inungeretur quasi excommunicatum a domo excluserant, eumque illacrymans compellasset 498, dicens: Domine episcope, ecce Ingelrannus, ego sum cognatus tuus. Ille qui neque confiteri, neque inungi, neque communicari petere [Col. 0911D] sciverat. Injecta manu collo ipsius suum hominem contraxit ad osculum. Quo facto scandalizatis omnibus, ipse postmodum praeter deliramenta nil dixit usque ad exhalationem spiritus. Certe ipsa mulier, cujus amore id egerat, multoties hoc publice sub exemplo narravit quia, scilicet quod male vivus egerat, hoc moriens quasi calcem malitiae posuisset. Ecce sic coeli quorumdam iniquitates revelant, ut et terra adversus eos consurgat et ipsis displiceant quibus foede placere gestiunt.
Biennio vacat sedes. Ad episcopatum tandem adlectus Galdricus in perniciem urbis ac provinciae. —Hoc igitur sic mortuo, cum biennio vacasset Ecclesia, tandem electuri pontificem convenimus. Inter [Col. 0912A] quos adfuit ipse idem Ingelrannus, qui et superiorem episcopum, cum eum rex pro suis levitatibus a pontificiis objurasset [ f., abjurasset], sua apud eumdem regem interpellatione crearat. Ad hoc plane nitebatur animus et sermo ejus ut qui eligeretur episcopus sibi esset obnoxius. Cui potissimum in efficiendo episcopo rex faveret et clerus, et ideo minus adversari auderet conjugio ejus. Ad excidium ergo urbis, et totius provinciae detrimentum, ( 89 ) Gualdricum eligunt quemdam regis Anglorum referendarium, quem auro argentoque audierant opulentum.
Quidam ambiens episcopatum a Deo percutitur. —Antequam electionem duo Ecclesiae archidiaconi per mutuas eligentium contentiones in cathedram [Col. 0912B] fuerant evecti, Gualterius scilicet et Ebalus; sed apostolicae sedis judicio sunt ejecti. Gualterius enim non clericum, sed militarem se semper exhibuerat; alter mulierum incontinens erat. Quibus emissis tertius Ecclesiae candor se intrudere volens, curiam petiit, et, cum quasi pro altero se agere velle praetenderet, in se verbum de sacerdotio retorsit. Quid effluo? Multiplices regi paciscitur munerum copias, spes et promissa divitiarum tuberosus [inflatus] amplectitur, sed non divitias. Reversus nempe domum praestolabatur ut sequenti Dominica a legatis regiis poneretur in cathedra. Et ecce Deus (qui talibus dolos praeponit, qui eos dum allevantur dejicit) lethali superbum morbo percutit, et mortuus eo die in ecclesia sistitur, in qua sibi cathedraticum a [Col. 0912C] clero et populo accepturus videbatur. In qua depositus, ut mihi relatum est, mox crepuit, et ad medium usque chori foedi humoris exuberantia fluxit. Sed ad id unde excessimus revertamur.
Galdricum eligi in episcopum petit rex Anglorum, cui assensum praebuere omnes, praeter Anselmum. —Spe igitur falsissima commodorum electus ille praedictus a clero, Ingelranno primum elaborante, et caeteris malo suo adnitentibus Rothomagi a rege Anglorum ( 90 ) de curia contra canones expetitur. Qui nequaquam hujus electionis incertus, quod sub nullius ecclesiae titulo erat, nec quidpiam sacri ordinis praeter clericatum exceperat, factione egit, ut e vestigio subdiaconus fieret, et canonicam in Ecclesia [Col. 0912D] Rothomagensi susciperet, cum hactenus sese omnino militariter habuisset. Cum igitur omnes assensum in ejus susceptione dedissent, ( 91 ) solus magister Ansellus, vir totius Franciae, imo latini orbis lumen in liberalibus disciplinis, ac tranquillis moribus, ab ejus electione dissentit. Ipse plane certis auctoribus ejus noverat qualitatem, cum nos licet inviti prosequeremur ignotum. Eramus sane quibus displicebat, sed aliorum male timidi, qui nobis praeerant potentias sectabamur.
Adit papam Galdricus cum tribus abbatibus. —Receptus itaque cum pompa vanissima veniens intra urbem, non multo post sollicitat nos, ut Romam secum pariter properemus. Abbatem siquidem Sancti Vincentii Adalberonem virum ex Suessionis [Col. 0913A] oriundum, et bene litteratum ( 92 ) cum abbate Ribodimontensi (vulgo Ribemot ), et ipso non sine litteris, me quoque, qui junior et scientia et aetate fueram, datis expensis secum pariter conscivit ituros. Proficiscentes igitur et Lingonas attingentes, auditu comperimus Dominum Paschalem papam, jam dudum ab urbe digressum, illius dioeceseos finibus propinquare. In oppido illo diebus octo desedimus.
Cumque Divionem dominus papa venisset, clerici Laudunenses, quorum plurimam turbam praefatus secum electus adduxerat, obviam papae vadunt, cui in eodem castro constituto, de electi sui causa loquuntur. Spondet se papa, utpote multis referentibus jam rei gnarus, pro petentium voto cuncta [Col. 0913B] facturum. Causa autem erat quia infra ordines erat electus, exceptis aliis capitulis, quibus ad aures papae a praefato Ansello fuerat jam notatus. At palatini papae videlicet necessarii, comperta hominis opulentia, aggratulari, virum ferre laudibus. Moris enim est, ut audito auri nomine mansuescant.
Summus pontifex discutit electionem Galdrici. —Intra urbem itaque papa susceptus Lingoniam super electione nostra habuit postridie tractatum. Cumque electionis libellum coram ipso legissem, in quo vita ejus et mores satis superque ferebantur, abbatibus nobis qui aderamus, et presbyteris quibusdam Ecclesiae qui cum electo venerant, papa accitis, coepit ad nos concionari, materiam de electionis lectione recens lata sumens. Erat 499 autem conventus [Col. 0913C] locuples insignium admodum personarum, Italicorum episcoporum, atque nostratium, sed et cardinalium, aliorumque litteratissimorum. Interrogat ergo papa primum cur elegeramus ignotum hominem. Ad quod cum nemo presbyterorum respondisset, (nam quidam elementa vix norant) ad abbates se vertit. Sedebam autem inter utrumque medius.
Invitus coram ipso sermonem habuit Guibertus. —Utrique igitur ad illata tacentes, me, ut loquerer hinc et inde urgere coeperunt, qui meae timidus juventutis, et in tanto loco atque negotio temeritatis notam verens, vix os prae pudore aperire consensi. Fiebat autem res non materno sermone, sed litteris. Dixi ergo sub multa oris ac animi suffusione quae rogitantis sententiae congruerent. Sub dictionibus [Col. 0913D] quidem compositis verba tepentia, sed non penitus a vero deviantia, hominem sane ex familiaritate nos et usu non nosse, sed ex benevolentia referentium probitates de eo aliquas accepisse. Quod cum prolato Evangelii testimonio: «Qui vidit, inquit, testimonium perhibuit (Joan. XIX, 35) ,» cassare tentasset, et illud hoc non explicito objecisset quod etiam de curia electus esset, ego quidem mox inutili tergiversatione postposita, fassus me verbis ejus refragari non posse. Quod valde ipsi placuit. Erat enim minus quam suo competeret officio litteratus. Inde cum defensoriam circumlocutionem meam ad primam ipsius quaestionem parum ponderis habere sentirem, quamvis illi plurimum grata foret, ad necessitatem [Col. 0914A] quae Ecclesiae imminebat, verba transtuli, et quia persona pontificatui apta non esset, ibidem compendiose subnexui.
Interrogat denique quos haberet ordines, quem subdiaconum fore respondi. Deinde quaerit in qua Ecclesia militaverat, in quo mentiri veritus haesi, sed a meis mihi coabbatibus suggestum est quod in Rothomagensi Ecclesia. Ubi tamen ex vero addidi, quia hoc nuper. Ad extremum infert an legitime esset progenitus. Dictum plane sibi fuerat quod esset naturalis. In quo capitulo cum plus quam in caeteris me constantius habuissem, praesertim cum super isto nullatenus dubitarem, dixit papa: Perhibetis testimonium super his? Cui inquam: De caeteris capitulis taceo, isti tamen fidenter astipulor [Col. 0914B] quod neque sit nothus, neque spurius. Haec certe sic objecta dominus papa non aliter quam diximus retractavit. Causa autem ut haec seriatim ita objiceret, non impediendi eum fuit, sed quia Ansellus magister, qui eum his omnibus arcesserat, impresentiarum erat, ut quod scilicet clam dixerat, si forte in faciem ea homini illaturus insumeret.
Ipse vero Magister altiori intuitu ambitione palatinorum inspecta (non dico domini papae) clavam Herculi extorquere de manu difficile duxit. Domino ergo papa, et me, si dicere audeam, nugaciter, ipse scholasticus niti videns dominos in diversum contradicere supersedit. Omni igitur illico discussione sopita, electus ille ad medium deducitur, et ei a domino papa gratia pontificandi conceditur. Soluto [Col. 0914C] itaque conventu, et papa egresso, ecce me cardinalium coetus aggreditur, multipliciter ardens et dicens mihi: Multum nobis placuerunt verba tua. Qui placor, Domine Deus meus tu scis, quia non tam de elegantia verborum meorum emergebat, quantum de spe optima denariorum extra . . . . bensium quibus ille suffarcinatus advenerat. Nam et ego et coabbas meus Sancti Vincentii Adalbero, monetae ejusdem ferebamus quisque nostrum vicenas libras, quibus tantus exspectantium hiatus forsitan oppletus est, et ideo adminiculari ei ejusque adminiculatores amabant.
Denique abscedentibus iis, cubicularius domini papae nomine Petrus, Cluniacensis monachus, qui [Col. 0914D] ejus notitiam Rothomagi attigerat, cum a rege Anglorum hominem peteremus eumdem, his me verbis secreto aggreditur: Quoniam recepit dominus papa testimonium vestrum pro persona quam vultis, et vos gratanter audivit, debetis ammodo suggerere electo vestro ut imperio domini papae in cunctis obediat, et in tantum ei de suis obsequatur, ut vos denuo si opus fuerit, pro ipso et aliis libenter exaudiat. Ecce mel illitum per ora virosi poculi. Quid enim melius quam papae obtemperare praeceptis? quid pejus quam pro indulta Dei gratia hominibus pretio obsequi? Ego tamen talis negotii internuntius vehementer esse perhorrui.
Pronosticum de Galdrico. —Igitur ( 93 ) apud Sanctum Ruffum de Anione sacramento pontificali suscepto, [Col. 0915A] pronosticum triste sibi Evangelii textus exhibuit. Fuit enim: «Tuam ipsius animam pertransivit gladius (Luc. II, 35) .» Certe Lingonis cum recepta papae gratia ad altare Mammetis martyris cum clericis, Te Deum laudamus canentibus processisset, evangelicum conjecturae causa textum ipse aperuit. Ubi versiculum qui primus occurreret sibi corripuit; scilicet: «Mulier, ecce filius tuus (Joan. XIX, 26) .» Quod ipse mox ubique multum jactantiose circumtulit. In verbo namque et habitu, mire instabilis, mire levis exstiterat. De rebus nempe militaribus, canibus et accipitribus loqui gratum habuerat, quod apud Anglos didicerat. Unde quodam tempore, cum quamdam dedicavisset ecclesiam, et ego cum quodam bonae indolis juvene clerico ei adequitaremus, [Col. 0915B] rusticum 500 cum lancea reperit. Qua pontifex, tiara, quam inter sacra habuerat, habens in capite, mox sublata, equum calcaribus urgens, ac si aliquem percussurus intendit. Cui ego et clericus, ipse vulgariter, ( 94 ) ego poetice:
Interea magnus ille census monetae Anglicae, ( 96 ) Hanaporum, et Scutrarum, qui male coaluerat, brevi dilapidatus est. Certe audivi a praedicto magistro Ansello, qui cum eo jam episcopo ad Anglos revisendos profectus fuerat, cum illuc devenisset, tanta repetundorum hinc vasorum, illinc pecuniarum querimonia quorsumcunque vertebatur, emersit, [Col. 0915C] ut a magistro subintelligeretur divitias, quas ostentaverat, aliis subduxisse, non bonis artibus acquisisse.
De dira Gerardi Carisiensis nece, Galdrico jubente, illata. —Post tres igitur ferme annos suae ordinationis tale quid suo tempori quasi insigne dedit. Quidam de proceribus urbis, ( 97 ) monasterii puellarum castellanus, nomine Gerardus, vir admodum strenuus erat. Qui quamvis statura brevi, et exili carnulentia videretur, tantae vivacitatis et linguam habebat et animum, tantam acrimoniam in studio armorum ut in Suessorum, Laudunensium, Noviomensium provinciis timorem sibi addiceret, et reverentiam plurimorum. Is quantum probitate longe [Col. 0915D] lateque patebat, tanto acrius aliquoties circa se positos sermone illoto mordebat, quod tamen nusquam probo cuilibet inferebat. [Col. 0915D] Vide cap. 3. Unde factum est ut comitissae illi, de qua supra sermo est habitus, clam derogare, et aperte indignari reciperet. In eo autem perversissime agens, quod adversus Ingelrannum praedictae feminae obsessorem, qui eum magnis opibus extulerat, insurgebat. Antequam vero sortiretur uxorem, apud feminam quam dicimus male familiaris exstiterat. Cum ergo eum diu loco amasii habuisset, accepta conjuge ab ejus lenocinio contraxit habenas. Coeperunt et ipsae mulieres verbis sibi turpibus [Col. 0916A] pariter adversari. Fuerunt enim mutuo antiquarum suarum levitatum consciae, et tanto loquebantur foedius quanto noverant sese secretius. Furebat itaque comitissa illa adversus ejus maritum, tanquam passa repudium adversus conjugem, ex cujus ore frequens sibi sciebat intorqueri convicium, et sicut ipsa erat omni serpente nocentior, ad perniciem hominis in dies reddebatur acrior.
Galdricus Romam, quo a caede Gerardi videretur immunis, proficiscitur. Sed quia ponit Deus offendiculum coram his qui voluntarie peccant, causa subvertendi eum talis repente suboritur, inter eumdem enim Gerardum et Gualdricum episcopum simultatibus motis, ipse Gerardus incompetenter de episcopo, et de ejus contubernalibus loquebatur. [Col. 0916B] Quod quidem tacite sed non patienter tulit episcopus. Nam tractato cum suis, et pene omnibus proceribus urbis, Gerardi exitio, et praebito ad invicem mutui ad hoc ipsum adjutorii sacramento, in quo et ditissimae quaedam mulieres adoperabantur, derelicto in manibus conjuratorum negotio, ad limina apostolorum pessima ductus cogitatione contendit, non apostolos (Deus tu nosti) quaerens, sed ut non tractasse tantum nefas videretur absens. Circa festivitatem itaque sancti Martini profectus cum Romam venisset, tandiu desedit ibidem donec patratam comperit invidiosi hominis necem. Qui quo minus probis omnibus invidus erat, eo improbis invidiosior. Facta autem hoc modo res est.
[Col. 0916C] Orans in ecclesia Laudunensi occiditur Gerardus. —Infra Theophaniae octavas cum esset sexta feria, mane adhuc videlicet pallente crepusculo, surgebat e stratu, ad Beatae Mariae principalem iturus ecclesiam. Ad quem cum venisset unus de conjuratis proceribus, retulit ei noctis ejusdem somnium, sibi ex quo plurimum dixit terrorem incuti. Videbatur plane ei, quod a duobus ursis utrum jecur, an pulmo nescio sibi vellebatur a corpore. Sed, heu! proh dolor! tunc temporis erat a communione abstentus. Abstentionis autem causa haec fuit. Quidam monachus apud Barisiacum Sancti Amandi commanens, duos puerulos Teutonice solum loqui gnaros, Francicam linguam discendi gratia ad se contraxerat. Erat autem Barisiacus cum appendicibus villis sub [Col. 0916D] advocatia ejus. Videns itaque pueros elegantes, sciensque eosdem non obscure natos, rapuit, ad redemptionem quoque coegit. Cui etiam cum pacta pecunia tunicam ex peregrino mure pelliciam, quam renonem [Col. 0915D] Vestis genus, sic dictum quod solum renes tegat. vocitant, puerorum mater misit.
Cum hac igitur veste Tyria superindutus lacerna, cum aliquot equitatibus ad ecclesiam praedictam eques venit. Qui ingressus cum ante crucifixi Domini imaginem substitisset, comitibus suis hac illac per diversas sanctorum aras euntibus, ministris conjuratorum aucupantibus, episcopi familiae in episcopio nuntiatur Girardum Carisiacensem (sic [Col. 0917A] enim agnominabatur, quia Dominus ipsius erat castri) oratum ad Ecclesiam devenisse. Arreptis ergo subclamidibus gladiis, Rorigo frater episcopi per cryptam, ( 98 ) quae basilicae caput ambit, perveniunt 501 ad locum in quo ille orabat. Erat autem columnae appodiatus cuidam, quam pilare vocant, interpositis aliquibus columnis a pulpito ad medium fere templi. Cumque adhuc esset mane caecum, et in vasta ecclesia rari viderentur, hominem orantem a tergo corripiunt. Orabat sane ( 99 ) mastigia clamidis a tergo rejecta, junctis a pectore inter orandum palmis. Constricta itaque a posteriori parte lacerna, alter eorum ita eum insuit, ut facile manus movere non posset; quem cum sic subito ille episcopi dispensator tenuisset, dixit ei: Captus es. [Col. 0917B] Quem cum illa solita ferocitate retorto oculo (erat enim monoculus) attendisset: Vade hinc, inquit, obscene leccator; At ille ad Rorigonem. Percute, inquit. Et ducto ille sinistrorsum gladio, inter ipsa eum nasi frontisque confinia vulneravit. Qui sentiens se percussum: Ducite, ait, me quo vultis. Mox illi repetitis ictibus confodientes hominem, cum urgere coepissent, ipse de suis desperans viribus inclamitat: «Sancta Maria, adjuva.» His dictis sub extrema patientia ruit.
Conjurati corpus multis vulneribus sauciant, conciduntque in frusta. —Erant autem in ea conjuratione duo Ecclesiae cum ipso episcopo archidiaconi, Galterus et Guido. Erat ipse quoque Guido et thesaurarius, [Col. 0917C] domum secus eamdem ecclesiam habens positam. De qua domo duo prosiliere mox famuli, qui eo concitus venientes eidem carnificio se junxerunt. Sic enim sacrilego fuerat sacramento firmatum, ut si episcopi id curiales praesumerent, auxiliari de eadem mox domo prodirent. Cum ergo ei collum et tibias praeter alia vulnera concidissent, et ille in media basilica sub extremis angustiis immugiret, pauci qui in choro tunc erant clerici, et mulierculae quaedam, quae orationis gratia hac illacque vagabantur, immurmurantes, et horrendo timore torpentes, nec modicum quidem suggrunnire praesumpserant. His patratis, duo illi milites lectissimi ad episcopale palatium revertuntur, cum quibus urbis proceres suae ipsorum proditionis proditores [Col. 0917D] illico glomerantur, pariter quoque archidiaconi aggregantur. Praepositus ergo regius Yvo nomine, vir admodum solers, citatis hominibus regiis, et abbatiae Sancti Joannis, cujus ille advocatus fuerat, Burgensibus, domos eorum qui conjuraverant, obsedit, diripuit, ac incendit, ex urbe etiam eos pepulit. Archidiaconi igitur cum proceribus Gerardi interemptores ubique loci prosequebantur, fidelitatem absentis episcopi super isto praetendentes.
Muneribus sibi conciliat papam Galdricus. Guibertus de homicidio patrato sermonem habet ad populum. —At episcopus Romae se cohibens, et domini apostolici [Col. 0918A] quasi praesentia gaudens, aure attonita, praestolabatur, utrum quidpiam grati rumoris a partibus Gallicanis attingeret. Tandem sibi suorum votorum nuntiatus effectus, nec dominum papam latuit tantum in tanta ecclesia perpetratum scelus. Loquitur ad papam episcopus, et adulantibus donis tantam hujus facinoris suspicionem a se depellit. Rediit igitur solito laetior ab urbe Gualdricus. Ecclesia autem, quam adeo nefario violatam constat opere, cum reconciliari egeret, directo ad Hucbertum Silvanectensem episcopum nuntio qui nuper Simoniae suae causa exauctoratus est, ad id peragendum negotii accersitur. In quo populi clerique conventu, a decano Ecclesiae, videlicet magistro Ansello, et canonicis injunctum mihi est ut super infortunio [Col. 0918B] illo, quod acciderat, sermonem haberem ad populum. Cujus orationis tenor hunc secutus est sensum:
«Salvum me fac, inquam, Deus quoniam intraverunt aquae usque ad animam meam. Infixus sum in limo profundi, et non est substantia (Psal. LXVIII, 1, 2) .» Et si mala qualicunque hactenus habuistis, jam pervenit nunc gladius usque ad animam meam. Infixi estis in limo profundi, dum peccatis promerentibus ad extrema totius desperationis mala ruistis. Inter haec itaque non est substantia; quia eorum, ad quos in periculis concurrendum vobis fuerat, rectorum videlicet vestrorum, ac procerum honestas ruit atque potentia. Et si corpora sunt aliquoties mutuis hostilitatibus pressa, tamen vacabat [Col. 0918C] anima, quia illa in qua salutis intentio manebat, interne florentissima sine ullis malis jucundabatur Ecclesia. Aquae ergo et gladius intrant ad animam, dum tribulationes et dissidia interioris recursus penetrant et polluunt sanctitatem. Et quam putatis locus iste obtineat jam apud vos, qui spiritualia nescitis, dignitatem, qui nullam praestat etiam orationum corporibus immunitatem. Ecce «misit in nos Deus iram indignationis suae, indignationem, et iram, et tribulationem, immissiones per angelos malos (Psal. LXXVII, 49) .» Ira est indignationis, ira ex indignatione concepta. Indignari sicut scitis, minus est quam irasci. Nonne meritis peccatorum vestrorum indignabatur Deus, cum extra urbem vestram praedas, [Col. 0918D] incendia atque neces crebro pateremini? Nonne irascebatur, cum forastica bella intra civitatem hanc translata sunt, et civilia inter nos agitari coeperunt odia? Cum domini in Burgenses, Burgenses in dominos mutuis irritationibus moverentur? Cum abbatiani in episcopanos, episcopani in abbatianos indebito hoste defurerent? Sed quia indignatio et ira nullam vobis attulit correctionem, tandem obduratis mentibus ingessit tribulationem. Nam non qualiscunque Ecclesia Christianis foedata cruoribus, nec coeptus alibi bellorum motus in Ecclesiam 502 compulit, et pessumdedit fugientes, sed malignissimus appetitus scelesta provisione depositus, ante Christi Jesu in cruce pendentis imaginem, virum trucidavit orantem. Non, inquam, qualiscunque Ecclesia, [Col. 0919A] sed Ecclesiarum Galliae Florentissima, et cujus Latinum orbem praetergrediatur fama. Et quem virum? Nonne eum quem et genus commendabat egregium, et praestantissima tenui corpore, corde magnanimo fecerant toti Franciae arma notum? Locus igitur et crimen et dedecus ubique vulgabunt. Si ergo ex animo, ex imis praecordiis pro miserabili eventu non tribulamini; si non dehonestatae tantae sanctitati compatiamini, sciatis indubie Deum viam facturum semitae irae suae, animositatem scilicet quae latebat in aperta vestri perditione dilataturum. Et quomodo putatis parsum iri Deum in conclusione jumentorum, id est corporum vestrorum, qui ob incorrigibilitatem vestram, morti non pepercit animarum? Cum igitur pessimo processu graduum [Col. 0919B] divina in nos promoveatur ultio, sciendum est vobis quia nisi sub Dei virga vos emendatiores exhibeatis, quod in statum undecunque teterrimum, per ea quae inter vos coalescunt intestina bella, cadatis.»
Interfectores excommunicatos pronuntiat Guibertus, quo iram incurrit conjuratorum. —Haec aliaque contexens, clero jubente, populoque volente, nobilis illius hominis peremptores, ejusdemque facinoris fautores, et complicem per praedictum episcopum, qui reconciliabat ecclesiam, excommunicandos enuntiavi, nec minus eos, qui praesidio eis essent, aut contubernium praeberent. Quibus per omnium ora excommunicatis, ecclesia solemniter reconciliata est. Interea ad aures archidiaconorum et procerum, qui ab urbana societate desciverant, anathematis [Col. 0919C] hujus sententia devehitur. In me igitur pro sermone habito, et excommunicationis pronuntiatione, omnium illorum exclusorum conversa sunt odia, maxime Galteri archidiaconi grandis est adversum me succensa vecordia. Erat siquidem audire immanem tonitrum, cui tamen, Deo auctore, fulgurum nullus casus accesserit. Clam in me, in promptu reverentia. Igitur ad rem redeamus omissam.
Roma episcopus Laudunum venit. Praecepto regio domus episcopalis exinanitur. —Armatus sigillis et apicibus apostolicis dominus praesul Roma regreditur. Rex autem Gerardo occiso, quoniam episcopum hujus facinoris conscium omnino opinabatur, quod [Col. 0919D] fucata absentia tegere nitebatur, totam episcopi curiam, fruge, vino, ac larido spoliari praeceperat, nec eumdem Romae positum, praeda et praedae causa latuerat. Ergo ad regem, qui eum a sede arcendum censuerat, suisque privaverat, litterae sunt destinatae, ad coepiscopos et abbates suae et aliorum dioeceseos alterae ab eo sunt allatae; sed quoniam inter Laudunenses, et Suessos, pontem Aquilae Fluvii limitaneum esse praediximus, introeunti ei primam parochiae propriae glebam occurrunt propere, quos pridem excommunicaveramus archidiaconi sui et proceres. Quos tantis osculorum atque complexuum suscepit affectibus ut Beatae Mariae, cui Deo auctore servimus, ecclesiam, quam in sui finibus pontificatus primam offenderat, suo visitatu nequaquam dignam [Col. 0920A] duceret, cum ex ejus latere diutinam fabulam cum illis, quos sibi solos arbitrabatur fideles, haberet. Inde digrediens, Codiciaci (vulgo Coucy ) cum ipsis omnibus hospitatus est.
Gualdricus milites congregat, minitaturque se urbem armata manu ingressurum; sed frustra. —Quo ego comperto, cum valde talem ejus habitum horruissem, omnino me ab ejus contuitu ac salutatione continui. Qui post triduum, ni fallor, sopita exterius qua intro ad me versum spirabat vecordia (multum enim me apud eum pro supradictis laterales ejus arcesserant) mandavit ut ad se venirem. Quo cum me exhibuissem, et domum plenam excommunicatis, homicidisque vidissem, aestuavi, exclusioni suae ut [ videtur deesse non] anniterer, postulavit, ostensis [Col. 0920B] papae syllabis. Auxilium quale possem fallaciter, tu scis Deus, et non ex corde spopondi. Videbam enim vera ejus mala, cum iis, quos Ecclesia sua excommunicaverat, quique eam tantopere foedaverant, communicare, cum Ingelrannus ille praescriptus ei assideret, et comitissa praedicta, quae pridie quam Gerardus interiret, duobus illis interitus ejus auctoribus, gladios suos propria lingua acuerat, aggratulabatur affectibus [ f., eorum affectibus]. Quia ergo regio jussu arcebatur ab urbe, temeraria nimis audacia minabatur se ingressurum succenturiatum militaribus alis in urbem; et quod Caesaribus et Augustis vix possibile foret, hoc se asserebat armorum violentia peracturum. Manum itaque collegit equestrem, et copias plurimarum quas non bene [Col. 0920C] conflaverat rerum, sine ulla, ut solitus erat, fruge consumpsit. Tandem cum nihil nisi ridiculum quid de tot auxiliariis confecisset, per internuntios se suosque in nece Gerardi complices, urbis videlicet cum utroque archidiacono proceres, magno aggestu munerum cum Ludovico Philippi regis filio rege composuit.
Eos qui in conjuratos insurrexerant episcopus Galdricus anathemate percutit. —Introgressus igitur urbem, cum apud Sanctum Nicolaum de saltu conventiculum celebrasset, inter missas, quas inibi agebat, excommunicaturum se eos, qui conjuratos illos rebus suis abdamnarant, Gerardo perempto, ab urbe prodierant, pronuntiat. Quod cum ego sic [Col. 0920D] dici audivissem, cuidam coabbati meo assidenti mihi, auri ejus immurmurans, aio: Audi, quaeso, rem praeposteram. Excommunicare debuerat eos qui suam tam horrendo facinore attaminaverunt ecclesiam, et ipse in homicidarum punituros [ f., punitorum] justas et criminis vindices poenas ulciscitur. At episcopus omnium bonarum conscientiarum timidus, cum me mussitare vidisset, ratus est de se verbum fieri. 503 Quid, inquit, dicitis, domine abba? Tunc Galterus archidiaconus sese proripiens antequam loqui liceret: Agite, ait, domine, quae coepistis: Dominus abbas alias [ f., alia] loquebatur.
Saniori consilio excommunicat et occisores Gerardi. —Excommunicavit igitur (clero et populo excommunicationem talem detestantibus) illos, qui commanipulares [Col. 0921A] sacrilegorum carnificum laeserant. Diuturna itaque totius urbis et dioeceseos simultas adversus episcopum fuit, quia Gerardi occisores excommunicare tempore non parvo distulerit. Tandem quia se suspectum et pene exsecrabilem haberi sciebat ab omnibus, auctores excommunicavit et conscios. Quoniam autem multas pecunias spoponderat his, qui se et praedictorum sicariorum complices penes regem adjuverant, lateralibus videlicet regis, cum coepisset detractare promissa, quis dicat quanta in publico improperia audivit, dum nemo eorum qui suis in hoc opere favebant partibus, regiam aulam ingredi praesumeret, donec eorum funesta capita a caede, quae sibi intentabatur, multo auro argentoque redimeret. Nec ipse tamen ab Ecclesia [Col. 0921B] poterat accusari quem ab apostolico constiterat excusari.
Perversi civium Laudunensium mores exprimuntur. —Igitur post aliquantum temporis, cum ob exposcendas pecunias a rege Anglorum, cui quondam servierat, amico sibi olim, profectus esset in Angliam, Galterus archidiaconus, et Guido cum proceribus urbis tale quid commentati sunt. Urbi illi tanta ab antiquo adversitas inoleverat ut neque Deus, neque Dominus quispiam inibi timeretur, sed ad posse, et libitum cujusque rapinis et caedibus respublica misceretur. Nam, ut a capite pestifero exordium sumam, si quando illuc regem venire [Col. 0921C] contingeret, ipse qui sibi reverentiam exigere regio rigore debuerat, ipse in suis primum turpiter multabatur. Nempe cum equi ejus ad aquam seu mane seu vespere ducerentur, verberatis clienticulis equi abripiebantur. Ipsos etiam tantis addici constiterat vilipensionibus clericos, ut neque in personis, neque in rebus eorum parceretur eisdem, sed esset, uti legitur: «Sicut populus, sic sacerdos (Isai. XXIV, 2) .» Sed quid de plebeis loquor? Nemo de agrariis ingrediebatur in urbem, nemo nisi tutissimo commeatu accedebat ad ipsam, qui non aut incarceratus ad redemptionem cogeretur, seu occasione objecta duceretur sine causa in causam.
Sub exemplo inferamus unum, quod si apud [Col. 0921D] Barbaros aut Scythas fieret, certe eorum qui nullas habent leges profanissimum esset judicio. Cum Sabbato diversis e ruribus mercimonii gratia plebs agrestium illo venirent, civitatenses cypho aut scutella, aut quolibet alio modo legumen, aut triticum, seu quidpiam alicujus frugis foro quasi venale circumferebant, cumque rustico talia perquirenti emendum obtulissent, ille taxato pretio se pollicebatur empturum. Sequere, aiebat venditor, me in domum meam, ut ibi residuum frugis hujus, quam tibi vendo, videas, visumque suscipias. Sequebatur ille; sed cum pervenissent ad arcam, fidelis venditor elato et sustento arcae operculo, inclina, aiebat, caput tuum et ulnas in arcam, ut videas quod hoc totum non discrepet ab ea parte quam tibi in foro proposui. [Col. 0922A] Cumque emptor subsiliens super arcae crepidinem de ventre penderet, capite ac humeris in unam procumbentibus arcam, bonus venditor a tergo positus, sublatis hominem incautum pedibus, repente trudebat in arcam, et dejecto super ruentem operculo, tuto servabat usque ad sui redemptionem ergastulo. Haec in urbe et is similia gerebantur. Furta, imo latrocinia per primores et primorum apparitores publice agebantur. Nulli noctibus procedenti securitas praebebatur, solum restabat aut distrahi, aut capi, aut caedi.
Communio quid. —Quod considerantes clerus cum archidiaconis, ac proceres, et causas exigendi pecunias a populo aucupantes, dant eis per internuntios optionem, ut si pretia digna impenderent, [Col. 0922B] communionis faciendae licentiam haberent Communio autem novum ac pessimum nomen sic se habet, ut ( 100 ) capite censi omnes solitum servitutis debitum dominis semel in anno solvant, et si quid contra jura deliquerint, pensione legali emendent. Caeterae censuum exactiones, quae servis infligi solent, omnimodis vacent. Hac se redimendi populus occasione suscepta, maximos tot avarorum hiatibus obstruendis argenti aggeres obdiderunt. Qui tanto imbre fuso sereniores redditi, se fidem eis super isto negotio servaturos sacramentis praebitis firmaverunt.
In Galliam redit episcopus. Ipsum inter et archidiaconum simultates. —Facta itaque inter clerum, proceres, et populum mutui adjutorii conjuratione, [Col. 0922C] ab Anglis cum plurima copia remeavit episcopus, qui contra hujus auctores novitatis, motus aliquandiu sese ab urbe continuit. Tamen plenae laudis et gloriae inter ipsum et Galterum archidiaconum complicem suum obortae sunt simultates. Loquebatur archidiaconus super nece Gerardi valde indecentia de episcopo suo. Episcopus nescio quae cum caeteris super hac re agebat, hoc scio, quia mecum sic de eo querebatur. 504 Domine, inquiens, abba; si contigerit Galterum in quovis concilio aliquas adversum me motare accusationes, aequanimiterne feretis? Nonne ipse est, qui eo tempore, quo a vestris digressus monachis Flaviacum concessistis, vobis in promptu blandiebatur, clam moliebatur [Col. 0922D] dissidium, palam vestris favoraliter adnitens partibus, et me contra vos latenter irritans? His me contra funestum hominem alliciebat sermonibus, ejusdem ponderosissimi reatus sibi conscius, et penes omnium judicia undecunque timidus ac suspectus.
Cum igitur in eos qui conjuraverant, et in auctores eorum inflexibili animadversione motum se diceret, voces tandem grandisonas oblata repente sedavit auri argentique congeries. Juravit itaque communionis illius se jura tenturum, eo quod apud Noviomagensem urbem (vulgo Noyon ), et San-Quintinense oppidum (vulgo Saint-Quentin ) ordine scripta exstiterant. Compulsus et rex est largitione plebeia idipsum jure jurando firmare. Deus meus, [Col. 0923A] quis dicere queat quot susceptis populi muneribus, quot etiam post praebita sacramenta ad subvertendum quod juraverant, controversiae emerserunt, dum servos semel ab jugi exactione emancipatos, ad modum pristinum redigere quaerunt? Erat sane implacabilis invidentia episcopi, ac procerum in burgenses, et dum Northmannico, vel Anglico more Francicam non praevalet extrudere libertatem, languet pastor suae professionis immemor circa inexplebilem cupiditatem. Si quis popularium in causam ductus non divina sed placitatoria, ut sic dicam, conditione legibus fuisset addictus, hujus usque ad extremum substantia exhauriebatur.
Monetarum corruptio. —Unde quia munerum susceptiones totius judicii sequi solet eversio, monetae [Col. 0923B] percussores scientes si peccarent in officio suo, quod pecuniaria possent redemptione salvari, tanta eamdem falsitate corruperunt, ut per hoc ad extremam plurimi indigentiam ducerentur. Nam cum denarios ex aere vilissimo conficerent, quos in momento pravis quibusdam artibus, argento micantiores facerent vigiliis: proh dolor! fallebatur ineptum, et sua pretiosa ac vilia detrahentes, nonnisi impurissimam suscipiebant scoriam. Et domini episcopi super isto munerabatur patientia, per quod non modo intra provinciam Laudunensem, sed et longe lateque multorum accelerabatur miseria. Cumque suam ipse monetam per se male corruptam miserabiliter, et merito impotens, nec tenere, nec corrigere posset, Ambianenses obolos, corruptissimum etiam quiddam, [Col. 0923C] in urbe aliquandiu cursuros instituit: quos quoque cum nullatenus cohibere valeret, sui tandem temporis percussuram erexit, cui pariter ad suae personae signum, ferulam pastoralem imprimi fecit Quae clam ab omnibus cum tanto cachinno spernebantur, ut impuriore moneta omnino minus appreciaretur.
Inde sentinae flagitiorum. —Interea cum ad singulas quasque horum novorum numismatum promotiones ferebantur edicta, ne quis pessimas ipsius caraxaturas cavillaretur. Inde creberrimae populum impetendi occasiones, quasi qui calumniam intulissent instituto pontificis, inde largissimorum quaecunque fieri poterant, censuum extortiones. Ad hoc monachus quidam in omnimoda opinione turpissimus, [Col. 0923D] nomine Theodoricus, a Tornaco, cujus erat indigena, infinitas, et a Flandriis deferebat argenti massas. Qui in falsissimam Lauduni redigens cuncta monetam, universam exinde respergebat circumquaque provinciam. Cujus xeniis detestabilibus divitum sibi concilians avaritiam, mendacium, perjurium, egestatemque inferens, veritate, justitia, opulentia destituebat patriam. Nulla hostilitas nullae praedae, nulla incendia hanc pejus laesere provinciam, cum vetustam ejus urbis monetam moenia haberent Romana gratissimam.
Dire episcopus Gerardo Ingelranni filio eruit oculos. A papa suspenditur ab officio; unde Romam proficiscitur. —At quoniam:
Molitur Communionis abrogationem, die eadem qua Ascelinus regem prodiderat. —Ad communionem itaque, quam juraverat, et regem praemiis jurare compulerat, destruendam, in supremo Quadragesimae sacrosanctis Dominicae passionis diebus, accitis proceribus, et quibusdam clericis, instare decreverat. Ad id pii officii regem evocaverat, et pridie Parasceves, Coena scilicet Dominica, regem et suum universum populum pejerare docuerat, cui se laqueo primus immerserat. Quo videlicet die Ascelinus episcopus praedecessor ejus regem suum, [Col. 0924D] ut praedixi, prodiderat. Nam qua die gloriosissimum pontificalium officiorum chrisma videlicet consecrare debuerat, et a suis excessibus absolvere plebem, ea ne ingredi quidem visus est ecclesiam. Machinabatur cum lateralibus regis, ut communione destructa rex idem in priorem modum jura redigeret urbis. At burgenses de sua subversione verentes, quadringentas (utrum amplius nescio) libras regi ac regiis pollicentur. Contra episcopus proceres secum loqui cum rege sollicitat, spondentque pariter septingentas, rex Ludovicus Philippi filius . . . . . [ f., persona] conspicuus, ut soli majestati regiae videretur idoneus, armis strenuus, pro negotio inertiae impatiens, animo sub adversis intrepidus, cum alias bonus esset, in hoc non aequissimus [Col. 0925A] erat, quod vilibus et corruptis avaritia personis nimie aurem et animum dabat. Quod ad maximum sui detrimentum et vituperabilitatem, et multorum perniciem redundabat, quod hic et alias factum constat.
Igitur regius, ut dixi, appetitus ad potiora promissa deflectitur, eoque contra Deum sanciente omnia sacramenta sua, scilicet episcopi ac procerum, sine ulla honestatis ac sacrorum dierum respectione cassantur. Ea nocte rex propter injustissimam, quam populo incusserat turbam, cum foris haberet hospitium, dormire pertimuit extra episcopale palatium. Rex summo mane recesserat, et episcopi ad proceres sponsio facta fuerat, ut non vererentur de tantae pactione pecuniae, scientes se quidquid ipsi [Col. 0925B] polliciti fuerant soluturum esse. Quod si, inquit, quod vobis spondeo, non fecero, tradite me redimendum carceri regio.
Dissoluta Communione in urbe perturbantur omnia. Burgenses episcopo violentas manus afferre statuunt. —Ruptis igitur communitatis praedictae foederibus tantus furor, tantus stupor, burgensium corda corripuit ut omnes officiales officia sua desererent, et cerdonum ac sutorum tabernulae clauderentur, et scenae nec venale quidpiam a pandocibus et cauponibus sisteretur, apud quos nihil futurum residui dominis praedantibus speraretur. Nam protinus ab episcopo et proceribus universorum substantiae metiuntur, et quantum quisque sciri poterat dedisse ad [Col. 0925C] instituendam communionem, tantumdem exigebatur impendere ad destituendam eamdem. Haec die Parasceves, quod interpretatur praeparatio, tractabantur, haec Sabbato Sacrosancto, in quibus Dominici corporis et sanguinis receptui, solis hinc homicidiis, illinc perjuriis animi aptabantur. Quid plura? Praesulis et procerum omnis his diebus vacabat intentio ad abradendas inferiorum substantias. At inferiorum non jam ira, sed rabies feraliter irritata, in mortem, imo necem episcopi et complicum ejus, dato invicem sacramento conspirat. Fuisse autem quadragenos qui juraverint, tradunt. Quod eorum molimen omnino tegi non valuit. Nam cum contigisset magistri Anselli notitiam, in ipsa sacri Sabbati jam vesperascente die, cubitum eunti episcopo mandavit, ne ad [Col. 0925D] matutinas procederet vigilias, sciens se, si veniret, interficiendum. At ille typo nimio stupidus. Fi, inquit, ego ne talium manibus inteream? Quos quamvis ore despiceret, ad matutinos tamen surgere, et basilicam ingredi non praesumpsit.
Postridie cum ad processionem clerum suum ipse sequeretur, domesticos suos, et quosque milites spatas sub vestibus post se ferre praecepit. In qua processione cum parum quid tumultus, ut assolet in multitudine, suboriri coepisset, quidam de Burgensibus e crypta emergens, coeptum juratae interfectionis negotium aestimans alta voce coepit quasi pro signo inclamitare: Communiam, communiam ingeminans. Quod, quia festum erat, facile repressum est, suspicionem tamen diversae parti intulit. Acto itaque [Col. 0926A] episcopus missarum officio, ex episcopalibus villis plurimo accito rusticorum agmine turres ecclesiae munit, curiamque suam asservari praecipit, cum ipsos quoque prope non minus pateretur infensos, utpote qui scirent denariorum aggeres, quos regi promiserat, ex suis ipsorum marsupiis hauriendos.
Statio apud S. Vincentium. Guiberti annona diripitur. —Feria igitur secunda post Pascha procedere moris est clericos stationem facturos ( 101 ) apud Sanctum Vincentium. Quoniam ergo hesterno praeventos se esse senserunt, hac die moliri decreverant, et fecissent, si cum episcopo omnes proceres esse sensissent. Nam unum e proceribus in suburbio repererunt, virum innocuum, qui consobrinam 506 meam adolescentulam quamdam, pudicae indolis [Col. 0926B] feminam nuper acceperat. Sed ne alios cautiores redderent, aggredi noluerunt. Cum igitur jam tertium Paschae attigisset diem, eos quos ad sui tutelam turribus et curiae praeposuerat, et ex suo inibi victitare coegerat, securior factus sinit abire. Quarto die, quia annonam meam, et aliquos pariter petasones, quos ( 102 ) vulgo bacones vocant, diripuerat per suum incendium, perrexi ad eum. Conventus a me ut tanta urbem procella eximeret, respondit: Quid putatis in sua turbulentia eos posse facere? si Joannes maurus meus ipsum, qui in eis est potior, naso detraheret, nullatenus grunnire praesumeret? Nam suam heri, quam appellabant communiam, eos, quoad viverem, abjurare coegi. Dixi, et multo hominem videns eversum supercilio, dicere supersedi? [Col. 0926C] Antequam tamen ab urbe recederem, gravi ab invicem animadversione instabilitatis suae causa dissensimus. De instanti autem malo cum praemoneretur a multis, neminem dignabatur.
De caedibus procerum, et incendiis urbis Laudunensis. —Postero die, feria videlicet quinta, cum post meridianas de exigendis pecuniis cum Galtero archidiacono ageret horas, ecce per urbem tumultus increpuit Communiam inclamantium: tum quoque per mediam Beatae Mariae basilicam, et per eam qua occisores Gerardi introierant, exierantque januam, cum ensibus, bipennibus, arcubus et securibus, clavas, lanceasque ferentes cum maximo agmine curiam [Col. 0926D] pontificalem intravere burgenses. Comperta hujus novitate moliminis proceres ad episcopum, cui praesidium super hoc incursu si contingeret, juraverant, se laturos, undecunque concurrunt. In quo concursu Guinimarus castellanus vir nobilis, et pulcherrimae habitudinis senior, moribus innocens, cum per ecclesiam clypeo tantum munitus et hasta procurreret, mox ut praesulis atrium introivit, a quodam Rainberto, qui compater ejus etiam fuerat, bipenni in occipitio percussus primus occubuit. Nec mora Rainerius ille, de quo supra egi, cui mea consobrina nupserat, cum acceleraret ingredi ipse palatium, lancea a tergo feritur, cum podio episcopalis capellae nitens eam subire vellet, ibique prosternitur, nec mora ex igne palatii ab inguine inferius concrematur. [Col. 0927A] Ado vicedominus minis acer, animo nimis acrior, quia solitudo tunc sua minus eum inter tot efficacem fecerat, cum ad episcopi domum tendens ab universo impeteretur cuneo, hasta et gladio tantopere restitit, ut tres de insistentibus sibi in momento prosterneret. Deinde pransoria mensa aulae conscensa, cum praeter caetera vulnera corporis, saucia ei jam reddidissent genua, ipsis demum genibus incumbens tandiu hinc et inde confodiens obsidentes propugnavit, donec fatigatum quidam corpus telo trajecit, quem post paululum earumdem domorum ignis usque ad extremos cineres redegit.
In subterraneum ecclesiae locum aufugit episcopus. —Porro episcopum insolens vulgus aggrediens, cum [Col. 0927B] pro moenibus aulae prostreperet, episcopus cum quibusdam qui sibi opitulabantur, jactibus lapidum, sagittarumque ictibus quoad potuit, repugnavit. Plurimam enim suam semper in armis acrimoniam, uti quondam, et nunc quoque promebat. Sed quia indebite et frustra alium acceperat gladium, gladio periit. Temerarios ergo plebis assultus tolerare non praevalens, sumpta cujusdam mancipii sui veste, in cellarium ecclesiae confugiens, intra parvam apothecam se condidit, et a fideli quodam clientulo fronte obstrusa introclusus, se latere putabat. Cumque hac illacque discurrentes ubi esset, non episcopus, sed furcifer, conclamarent, unum de puerulis ejus corripiunt, sed in fide ejus nil quod sibi liberet [Col. 0927C] efficiunt. Alterum attrectantes, nutu perfidi quo esset quaerendus accipiunt. Ingredientes igitur cellarium et circumquaque rimantes, tandem hoc modo reperiunt.
Teudegaldus homo erat funestissimus Beati Vincentii ecclesiae capite census, Ingelranni Codiciacensis diu officialis atque praepositus, qui transitorias redhibitiones apud pontem, qui Soordi dicitur, observans, commeantium paucitatem aliquoties aucupabatur, et cum eos rebus omnibus spoliasset, nequando illis contra eum interpellare liceret, ejectos in flumine supplumbabat [Col. 0927D] Submergebat. Inde Gallice, plonger. . Hoc quoties fecerit solus Deus novit. Furtorum, latrociniorumque numeros cum sit referre nullius, incohibiles, ut sic dicam, corde nequitias vultu teterrimo praeferebat. Is in offensam [Col. 0927D] incidens Ingelranni, totum se ad communiam Lauduno contulerat. A quo ergo nec monacho, nec clerico, nec peregrino, imo nulli sexui parsum olim fuerat, sic denique se habuit occisurus episcopum. Ipse dux et incentor cum esset hujus nefarii coepti, summopere quem caeteris acrius oderat, vestigabat episcopum.
Trucidatur episcopus et corpus opprobriis exponitur. —Cum itaque per singula eum vasa disquirerent, iste pro fronte tonnulae illius, in qua latebat homo, substitit, et retuso obice sciscitabantur ingeminando quis esset. Cumque vix eo fustigante gelida jam ora movisset: 507 Captivus, inquit. Solebat autem [Col. 0928A] episcopus eum Isengrinum irridendo vocare, propter lupinam scilicet speciem; sic enim aliqui solent appellare lupos. Ait ergo scelestus ad praesulem: Hiccine est dominus Isengrinus repositus. Renulfus igitur quamvis peccator, Christus tum [ f., tamen] Domini, de vasculo capillis detrahitur, multiplici ictu pertunditur, et sub divo in claustri clericalis angiportu ante domum Godefridi capellani statuitur. Cumque eis miserabilissime supplicaret, jurejurando ipsis astruere volens se nunquam deinceps eorum episcopum futurum, infinitas eis pecunias praebiturum, de patria recessurum; omnesque contra obfirmatis animis insultarent, unus nomine Bernardus, cognomento de Brueriis, elevato bipenni sacrum, quamvis peccatoris, verticem truculenter excerebrat; [Col. 0928B] qui cum laberetur inter tenentium manus antequam decideret, ab altero sub ocularibus per medium nasi ex transverso ( 103 ) percussus occubuit. Ibi pessumdato et tibias conciderunt, et vulnera plurima indiderunt. At Teudegaudus videns annulum in digito quondam pontificis, cum facile non posset extorquere, ab eo digitum mortuo, ense praecidit, annulumque corripuit. Itaque exspoliatus ad nudum in angulum ante capellani sui domum projicitur. Deus meus, quis retexat quot in jacentem a transeuntibus sunt ludibria jacta verborum, quot glebarum jactibus, quot saxis, quot est pulveribus corpus oppressum!
Sed antequam ad alia progrediamur, dicendum quod quiddam nuper factum ad suum valde profecit [Col. 0928C] interitum. Ante duos, nisi fallor, suae mortis dies, conventus est in media basilica a primoribus cleri sui, quod regi in urbe nuper constituto eos detulerat, dicens clericos non esse reverendos, quia pene omnes ex regia forent servitute progeniti. Quod cum ei objectum fuisset, hoc modo inficians ait: Communio sancta, quam ex illo pridem altari suscepi (dexteram enim illo protenderat) veniat mihi ad perniciem, et sancti Spiritus gladium invoco in animam meam, si haec unquam verba regi de vobis dixi. Quo audito, quidam valde mirati sunt, et sacramentis astruxerunt se ex ore ejus, cum talia regi deferret, audisse. Volubilitas plane ejus mentis et lingua ipsi parturiit haec exitia.
Interficitur Radulphus. —Interea pars quaedam furentis vulgi ad domum Radulfi pertendunt, qui episcopi discophorus erat, et de summis familiaribus Gerardi Carisiacensis exstiterat, vir exili quidem forma, sed heroicum habens animum. Is loricatus, galeatus, non sine levi armatura cum resistere destinaret, videns vim nimiam, veritusque subjici ignem, arma projecit, nudumque se eorum misericordiae in modum crucis exposuit. Qui, Deo a se remoto, humi prostratum crudelissime trucidarunt. Ipse antequam carnificium illud de Gerardo in ecclesia fieret, hujusmodi visionem vidit. Videbatur [Col. 0929A] sibi in Beatae Mariae basilica esse, ibique perversos habitudinis homines convenire, qui peregrinos ludos illic statuerent, et quibusdam circumsedentibus spectacula nova darent. Sub qua propositione de domo Guidonis thesaurarii, quae juxta ecclesiam erat, alii homines exibant pocula deferentes, in quibus tanti fetoris continebatur potus ut intolerabilis sentientibus esset, qui et per circumsedentium ordinem ferebatur. Quod luce clarius est. Quam horrendus enim ibi emicuerit daemonum, quamque invisus ludus, quis putor enormis sceleris ubique locorum de eadem domo manarit, in promptu et modo est. Nam plebs furibunda domni illi, primum ficos injecit, de ea in ecclesiam prosiluit, et demum palatium episcopale corripuit.
[Col. 0929B] Ecclesia omniaque ipsius ornamenta conflagrant. —Vidit et aliud praenuntium status sui futuri. Nuntiari sibi in visione videbat ab armigero suo, et dici: Domine, equus tuus in anteriori parte multae et insolitae vastitatis est, et in posterioribus tantae exilitatis ut par nusquam viderim. Optimae enim opulentiae, plurimique pretii ante fuerat, quae ejus ubertas ad tam profligatae mortis devenit tenuitatem; equus namque gloriam saeculi signat.
Igitur ex cujusquam maxime peccato contigerat, ut gloriosissima ecclesia miserabilibus addiceretur excidiis, ex domo scilicet thesaurarii, qui et Simoniace archidiaconus erat, in ecclesiam proserpere visus est ignis. Quae cum pro praesentis gloria solemnitatis palliis atque tapetibus nobilissime foret [Col. 0929C] circumornata, urgente igne pauca ex palliis furto abrepta potius quam focis tacta creduntur; tapetia autem aliqua, quia facile funes a trocleis demitti a paucis non poterant, succubuere caloribus. Tabulae altaris aureae, et sanctorum feretra erepta cum ipsa ( 104 ) prominenti eorum, quam sic vocitant, repa, caetera in gyro incendiis puto correpta; sub ea enim quidam cum se reclusisset de nobilioribus clericis, inde progredi non praesumens ne turbas errantes incideret, cum ignem circa se ridere sensisset, ad cathedram episcopalem currit, superpositam vitream capitalem pede impulsam pertudit; sicque desiliit.
508 Monasterium S. Joannis atque ecclesia B. Mariae Profundae, et S. Petri incenduntur. —Crucifixi [Col. 0929D] Domini imago decentissime obaurata, gemmisque distincta, cum vase saphyretico pro pedibus illius imaginis appenso, in terram fusa delabitur, nec sine plurima jactura recipitur. Cum igitur cremaretur ecclesia atque palatium, dictu mirabile, mysticumque Dei judicium, titio utrum nescio an carbo ad monasterium virginum convolavit, ( 105 ) et Sancti Joannis ecclesiam succendens, Beatae etiam Mariae, quae Profunda dicitur, Sanctique Petri in cineres convertit.
Matronae quaedam liberantur. —At procerum conjuges qualiter sub tanto negotio se egerint, referre non piget. Vicedomini Adonis uxor videns ad partes episcopi maritum orta seditione concedere, opinata [Col. 0930A] instantem mortem coepit veniam ab eo, si quae contra eum commisisset, petere, et se diutissime cum ejulatibus constringentes, et oscula extrema libantes, cum illa diceret; cur me sub gladiis urbicorum derelinquis? Ille apprehensa mulieris dextra lanceam manu tenens, cum dispensatori praecepisset clypeum post se ferre (erat autem de primordiis proditorum) ipse non solum post eum clypeum non tulit, sed eum dure verbo reverberans a tergo eum impegit. Jam ergo eum, cujus servus erat, non norat. Cui certe inter prandendum paulo ante servierat. Per medias itaque turmas defensa uxore, intra domum tandem cujusdam portarii episcopi eam occuluit. Quae cum vidisset assultus, et subjectos aedibus ignes, in fugam quocunque ducebat fortuna [Col. 0930B] convertitur. Quae cum burgenses aliquot feminas offendisset, rapta ab eis, pugnisque pulsata, et pretiosis, quas habebat vestibus spoliata, vix ad Sanctum potuit sumpta Sanctimonialis veste pervenire Vincentium.
At consobrina mea discedente marito, contempta supellectili domus, solam sibi lacernam retinens, murum, quo suum viridarium cingebatur, virili alacritate conscendit, saltuque exinde desiliit. Inde in pauperculae cujusdam recepta tugurium, cum grassantes post modicum sensisset flammas, prorupit ad ostium, quod anus extra obseraverat, et lapide fracta sera, a quadam sanctimoniali cognata sua impetrato habitu et velo se contegens, et inter monachas fovendam se credens, cum incendia inibi [Col. 0930C] fervere conspiciens retorsisset gradum, in domum quamdam remotiorem se contulit donec postridie a parentibus quaesita comparuit, et tunc dolorem quem super metu mortis habuerat, in rabidiorem super marito mutavit.
Aliae quaedam, uxor scilicet et filiae Guinimari castellani cum pluribus, locis se humilibus addiderunt. Galterius autem archidiaconus cum episcopo positus, cum obsideri vidisset aulam, quia semper oleum camino se addidisse cognoverat, per fenestram domus exsiliens, in viridarium pontificis, et a muro, quo ambiebatur, in vineas per avia vadens capite adoperto castello Montis acuti se condidit. Burgenses vero cum minime ab eis reperiretur cloacas eum sui timore fovere ridebant. Uxor quoque [Col. 0930D] Rogerii Montis acuti domini, Armengardis nomine, cum esset die eodem in urbe (erat enim maritus ejus castellanus abbatiae post Gerardum) ipsa cum uxore ( 106 ) Radulphi discophori monacharum, nisi fallor, tegmine sumpto per convallem Bibracinam ad Sanctum contendit Vincentium. Filius autem praedicti Radulfi sex circiter annorum cum a quodam ( 107 ) sub birro liberationis causa ferretur, parisitus autem aliquis ei obviam factus quid sub cappa portaret aspexit, et inter ejus brachia illico jugulavit.
Per vineas itaque inter duo brachia montis positas, die illa, et nocte iter fugientium, et clericorum, et mulierum fuit. Vir plane muliebrem non verebatur [Col. 0931A] habitum, nec mulier virilem. Tantus etiam incendiorum altrinsecus positorum motus fuerat, has in partes flabris flammas torquentibus ut monachi sua omnia vererentur incendi. Metus vero iis qui isto confugerant tantus erat ac si eorum cervicibus gladii imminerent. Felix Guido archidiaconus atque thesaurarius, qui isti negotio defuit. ( 108 ) Ad Sanctam enim Mariam Versiliacensem oratum ante Pascha processerat. De ejus potissimum absentia carnifices querebantur.
Plures occiduntur. —Occisis igitur sic episcopo procerumque primoribus, ad reliquorum qui supererant domos obsidentes intendunt. Demum ergo Guillelmi filii Haduini, qui non consenserat civibus in morte Gerardi, sed cum ipso occidendo ad ecclesiam [Col. 0931B] oraturus mane perrexerat, tota nocte pervadunt. Cumque illi hinc ignibus, illinc asciculis, securibus atque contis mactato pariete institissent, et illi qui intus erant mordacissime restitissent, ad deditionem postremo coactus, miro Dei judicio, cum hunc caeteris plus odissent, salvum ac incolumem compedibus injecerunt. Castellani itidem filio fecerunt. Erat autem in domo Guillelmi quidam adolescens dictus et ipse Guillelmus, episcopi cubicularius, qui plurimum titulum in illa defensione commeruit. Is domo capta, ab ea parte burgensium, quae domum consederat, est conventus, utrum sciret an occisus esset episcopus necne, ille se ignorare respondit. Alii enim erant, qui episcopum occiderant; alii qui aedes expugnaverant. Cumque circumeundo [Col. 0931C] cadaver episcopi reperissent, rogitant juvenem 509 utrum jacens corpus si ejus foret ex aliquo signo convinceret. Ita autem vertex et ora fuerant ex multa concisione mutata, ut discerni non posset. At ille recordor, dum adviveret, ait, et de re militari, quam malo suo plurimum affectabat, crebrius loqueretur, quia in simulacro pugnae dum militem quemdam equo vectus ludendo impeteret, ab eodem equite conto percussus, subjectam collo illud quod vocant canolam fregerit. Et disquirentes nodum cicatricis inveniunt.
Adalbero abbas prohibetur efferre cadaver episcopi. Corpora sanctorum in ecclesia S. Joannis exusta. —( 109 ) Abbas autem Sancti Vincentii Adalbero cum audisset episcopum interemptum, velletque illo ire, [Col. 0931D] aperta ei fronte illico dicitur, quod si insanienti se turbae insereret, pari mox internecioni succumberet. Asserunt certe qui illi negotio interfuerunt, ita diem diei sequenti tunc continuatum, ut nulla noctis occubitum opacitatis signa praetenderint. Quibus cum objicerem claritatem ignium hoc fecisse, sacramentis astruebant, quod et verum erat, ignes interdiu obrutos, consumptosque fuisse. Ignis autem in monasterio virginum ita praevaluit, ut quaedam de corporibus sanctorum exureret.
Tandem sepelitur episcopus in ecclesia S. Vincentii extra urbem. —In crastino igitur quoniam nemo erat pene qui jacens episcopi cadaver sine jactu aut [Col. 0932A] probro seu maledicto praeteriret, de sepultura vero nullus cogitaret, magister Anselmus, qui hesterno cum seditio aestuaret, omnino se abdiderat, ad tragoediae hujus auctores precem fudit, ut hominem, vel quia episcopi nomen et insigne habuerat, sinerent quoque humari vix annuunt. Quia ergo nudus ad terrae canina quadam vilitate, a vespertinis feriae quintae horis, tertiam crastini diei horam usque jacuerat, jubetur tandem a magistro levari, ( 110 ) et salbano superjecto ad S. Vincentium deportari. Dici non potest quot minis, quot conviciis curatores funeris urgebantur, quot mortuus ipse maledicis sermonibus illapidatur. ( 111 ) Delatus ad ecclesiam nihil prorsus officii, non dico quod episcopo, sed quod Christiano competeret in exsequiis habuit. [Col. 0932B] Terra receptui ejus semicavata, corpus est intro brevi tabula sic compressum ut pectus et venter prope usque ad crepitum premeretur. Et cum malos pollinctores, ut dixi, haberet, ad haec certe adhuc a praesentibus arguebantur, ut miserrimum corpus quo possent nequius attrectarent. Ea die in eadem ecclesia a monachis nihil divinum actum est. Sed quid dico ea die? imo per aliquot dies, cum de ad se fugientium salute trepidi, de sua ipsorum etiam morte timerent.
Multi nobiles viri sepulturae traduntur. Radulphus Remensis archiepiscopus missas agit pro defunctis. —Nec mora Guinimarum castellanum (quod dici dolor est) uxor ejus, et filiae, nobile valde genus, ipsae solae impingentes et trahentes in biroto [Col. 0932C] advexerunt. Postquam Rainerius, sumpta alicubi posteriore parte cum inter duas rotas, super axem positus, superiore parte coxarum adhuc stridente ex ignibus, a quodam suo rustico, et quadam nobili juvencula consanguinea sua, miserabili et ipse modo adducitur. Super his duobus sermo bonus, ut dicitur in libro Regum, inventus (III Reg. XIV, 13) , ut omnes qui bene sentirent, eorum mortibus condolerent, nec uspiam mali erant, excepta societate interfectorum Gerardi. Unde et multo compassibilius suo episcopo sunt sepulti. Reliquiae autem Adonis vicedomini post plures hujus seditionis et incendii, dies parvissimae repertae, et in panno angustissimo constrictae, usque ad diem quo Radulphus [Col. 0932D] Remensis archiepiscopus Laudunum venit ecclesiam reconciliaturus, sunt servatae. Qui veniens ad S. Vincentium, solemnes tunc primum pro episcopo, et suis complicibus egit missas, cum multi a mortibus eorum praeterfluxissent dies. Radulphus autem dapifer eadem qua et alii die, ab anu matre cum parvulo filio delatus quoquo modo est sepultus, et filius super patris pectus positus.
Inter missarum solemnia cives a Communia dehortatur. —Venerabilis autem et sapiens archiepiscopus, cum quaedam defunctorum corpora in melius transtulisset, omnibus tamen cum maximo affinium ac parentum dolore divina officia impendisset, inter missas sermonem habuit de exsecrabilibus communiis illis, in quibus contra jus et fas violenter servi [Col. 0933A] a dominorum jure se subtrahunt. «Servi, inquit apostolus, subditi estote in omni timore dominis (I Petr. XII, 18) .» Et ne servi causentur duritiam vel avaritiam dominorum, adhuc audiant: «Et non tantum bonis et modestis, sed et discolis (ibid.) .» Plane in authenticis canonibus damnantur anathemate, qui servos dominis religionis causa docuerint inobedire, aut quovis subterfugere, nedum resistere (Concil. Gang. can. 3) . Unde et illud argumento est, quod neque ad clerum, neque ad sacros ordines, non ad monachatum quispiam recipitur, nisi qui exsors a servitio habeatur; receptus autem, neutiquam contra exigentes dominos teneatur. De qua re etiam multoties in regia curia saepius, alias in diversis conventibus disputavit. Haec per praeoccupationem [Col. 0933B] diximus, jam nunc retrograde ad ordinem redeamus.
Thomae Codiciasensis grassationes ac rabidae crudelitates. —Perpensa igitur scelestissimi cives perpetrati quantitate facinoris magno, extabuere metu, regium pertimescentes judicium, unde qui medicinam quaerere debuerunt, suo vulnus vulneri addiderunt. ( 112 ) Thomam enim Codiciasensis, ut dicitur, filium, cui erat castellum Marna ( Marne ), praesidium ad sui contra regios impetus defensionem accersire disponunt. Is ab ineunte adolescentia praedas de pauperibus, et Hierosolymitanis peregrinis faciens, et incestuosis matrimoniis coalescens, [Col. 0933C] ad innumerabilium hominum exitium plurimam 510 visus est attigisse potentiam. Cujus crudelitas nostris est in tantum saeculis inaudita ut aliqui qui etiam crudeles putantur, mitiores videantur in nece pecudum, quam iste in hominum. Nam non modo eos gladio simpliciter, et pro certo, ut fieri solet, reatu interimit, sed horrendis excarnificando suppliciis. Cum enim captos ad redemptionem quoslibet cogeret, hos testiculis appendebat propria aliquoties manu, quibus saepe corporea mole abruptis, eruptio pariter vitalium non tardabat. Alteri suspenso per pollices aut per ipsa pudenda, saxo etiam superposito humeros comprimebat, et ipse subter ob ambulans, cum quod habere non poterat ab eis extorquere non posset, fustibus super eorum corpora [Col. 0933D] tandiu bacchabatur, donec ei placentia sponderent, aut in poenis morerentur.
Dici ab ullo non potest quot in ejus carceribus fame, tabo, cruciatibus, et in ejus vinculis expirarunt. Certe ante hos duos annos cum in montem Suessonicum contra quosdam rusticos opem cuidam laturus abisset, tres ex illis in quadam se occuluere cavea. Cumque ad ora spelei cum lancea devenisset, unius ex eis ori telum appodians sic impegit, ut interaneis terebratis per podicem ferrum lanceae redderetur. Quid prosequor infinita? Per ipsum duo inibi residui periere. Quidam etiam de captivis saucius proficisci non poterat. Interrogat hominem cur non celeri gradu graderetur. Ille respondit [Col. 0934A] se non posse. Sta, inquit, ego faciam ut aegre properes. Equoque desiliens, gladio ei utrumque succidit pedem, unde et mortuus est. Frustra contexam hujusmodi pestes, cum alias nos maneat non minor occasio referendi. Ad rem veniam.
Pagenses seu rustici urbem Laudunensem diripiunt. —Ipse Gerardi interfectores diu sub excommunicatione retinuit, diu fovit, neminem non sceleratissimum coluit, cui illud Sallustianum potius quam Catilinae congruit. Quia gratis malus atque crudelis erat. Ad hunc ergo pro cumulo malorum dirigentes et ut ad se veniret, seque contra regem tueretur orantes, tandem venientem in urbe recipiunt. Cum ille auditis eorum precibus consuluisset suos, quid sibi facto opus esset, responderunt unanimes [Col. 0934B] in tanta retentione urbis suas sibi contra regem non sufficere vires (quod oraculum insanis hominibus quandiu in sua ipsorum urbe erat propalare non ausus) dixit eis ut egrederentur in campum inibi retecturus consilium. Quibus ferme milliario ab urbe digressis infert. Civitas haec cum caput regni sit, non potest contra regem a me teneri. Quod si regia arma veremini, in terram meam me sequentes, me patrono et amico utimini. Quo dictu consternatissimos reddidit. Mox ergo metu perpetrati facinoris amentes, et regem suis cervicibus imminere putantes, innumerabile cum eo vulgus aufugiunt. Et Teudegaldus ille peremptor episcopi, qui lacunaria, et fornices ecclesiae B. Vincentii, claustralesque recessus, fugitivos quos occideret [Col. 0934C] quaerendo, exerto gladio rimabatur, qui episcopalem annulum digito praeferens, se praesulem testabatur. Is cum suis complicibus non ausus urbem repetere, Thomam pene vacuus sequebatur. Thomas autem Guillelmum filium Haduini, et alios captos liberarat in urbe. Is enim expers Gerardi proditionis exstiterat. At fama pegasea celeritate transfusa vicinorum rurum homines ac oppidanos exsuscitat, vacuam habitatoribus ferens urbem. Tunc quique pagenses ad solitariam proruunt civitatem, domosque plenas, nemine defensante, praeoccupant. Cives plane cum essent opulenti, habitu se pauperes ostendebant. Oculos enim procerum adversum se irritare nolebant.
[Col. 0934D] Eo tempore illa illegitima Ingelranni praedicti et incestuosa uxor, cum jam sub specie continentiae pro senio et corporis mole aspernaretur Ingelrannum, veteri tamen amasiorum usu carere non poterat. Unde et juvenem idoneum cum amaret, et eam Ingelrannus ab ejus omnino confabulatione arceret, tantis repente hominem lenociniis dementavit ut eum ad se accersiret, in domo sua statueret, filiam suam parvulam ad palliandos amores nefarios pactis sponsalibus daret, defensoremque terrae suae contra Thomam, quem irremediabiliter ipse, qui dicebatur pater, oderat, et quem prorsus exhaeredare volebat, faceret. Iste cum ea tempestate Codiciaci esset, et hostem se Thomae futurum omnibus modis declararet, census tamen deesset unde [Col. 0935A] tanta praesumeret, accidit ei hujus fortunae successus.
Ingelrannus et Guido iterum urbem devastant. —Audientes autem Ingelrannus et Guido (sic enim vocabatur) Thomam ab urbe digressum, populumque secutum, Laudunum adeunt, sine hominibus domos omni ubertate refertas inveniunt. Quorum tanta copia fuit, ut si caute ab iis qui praeerant custodiretur, ne prodige a parasitis ac furibus detraheretur, frustra adversus praedictum juvenem exterminandum niteretur, neque ipse ullam in vita sua inopiam pateretur. Quis enim dicat, aut dicens fidem faciat, quid pecuniarum, quid vestium, quid in omni specie victualium ibi sit repertum? Cum enim rustica manus et suburbani, quin etiam Montiacutani [Col. 0935B] et Petripontenses, Ferani quoque huc venerint, antequam Codiacenses, mirum dictu est! quid priores invenerint, quid tulerint, cum nostri recentiores tardius advenissent, munda omnia, et quasi illibata se reperisse jactaverint. Sed quid pensi ac moderati apud helluones et scurras? Vinum et triticum qua si repertitium non habebat pretium, et cum tales non haberent vectigalia ibidem, libidine dilapidabantur horrenda. Coepit ergo inter eos ex proventu 511 rapinarum oboriri contentio, et a quibusque quaelibet rapta minoribus ad potentiorum jura transibat. Duobus certe, si tertius obviaret, spoliabatur. Erat itaque miserrimus urbis status. Hi qui ab urbe profugerant, domos clericorum et procerum quos oderant, diripuerant atque incenderant: [Col. 0935C] at modo residui proceres profugarum usque ad confosceras [ f., ferras] et pessulos, omni substantia atque utensilibus addemnabant.
Non ergo ne monachus quidem ullus tuto poterat ingredi urbem, vel egredi, quin aut equo privaretur, aut propriis induviis nudaretur. Ad sanctum Vincentium sontes insontesque cum peculio multo coierant. Quid, Domine Deus, gladiorum exertum est super monachos, non tam census, quam personas volentes. Ibi Guillelmus, Haduini filius, immemor sibi a Deo liberationis indultae, quemdam suum compatrem, cui mox spoponderat immunitatem membrorum et vitae, et ad se ex fide collegerat teneri a suis [ f., servis ] Guinimari et Raineri procerum, qui caesi erant, et damnari permisit. A filio enim [Col. 0935D] praefati castellani ad equi caudam pedibus alligatus, brevique tractu cerebrum cum fudisset, furcis illatus est. Vocabatur autem is Robertus cognomento Manducans, vir dives et probus. At dispensator vicedomini, de quo supra diximus, qui vocabatur, ni fallor, Ebrardus, qui cum quo die ipso comederat, servus dominum perdiderat, evectus est in sublime. His generibus mortium et alii sunt exacti. Inextricabile est quae in eversorum, vel inversorum punitione geri ubique contigerit explicare. Sciendum autem quia die postero necis factae Thomas venit in urbem, hoc est feria sexta, Sabbatoque recesserit, et in ipsa Dominica tanti facinoris mox Deus poenas incusserit.
[Col. 0936A] Vitia Galdrici exhibentur. ( 112* ) Facta sunt haec anno incarnationis Dominicae millesimo centesimo duodecimo, feria sexta paschali, tertio Kalendas Maii. Nimirum ipse episcopus infinitae levitatis erat, ut etiam si quae inepta ac saecularia cogitaret, facillime lingua absolveret. Certe vidi illam meam quam praelibavi consobrinam, cum nuper in urbe nupta quo pudoratius poterat se haberet: ille etiam, me audiente, merdosam atque rusticam appellavit, quia se ab exterorum colloquiis ac visibus absentabat, ac se ei more caeterarum nullatenus ingerebat. Plane et librum quemdam de Hierosolymitana expeditione conscripseram, quod cum videre gestisset, eique illatus fuisset, tantopere exosum habuit, quoniam domini mei Suessorum episcopi Lisiardi nomine [Col. 0936B] prooemium operis insignitum vidit, ut deinceps nequaquam legere dignaretur, cum caetera opuscula mea, et se ultra omnem valentiam meam appretiaretur. Et cum efficax videretur in elaborandis opibus, totum subito expendebat in causis inutilibus. Sed mala ista cum hujus temporibus praematuruerunt.
Quanta mala Lauduni patrata fuerint ista tempestate. —Sciendum est quia non solum in isto, sed ex aliorum, imo totius summa populi iniquitate increverunt. Nam in tota Francia qualia apud Laudunenses nusquam scelera contigerunt. Parvissimo enim antequam ista fierent tempore, presbyter quidam in propria domo a puero quem familiariorem habebat, cum sederet ad prunas a tergo percussus [Col. 0936C] interiit. Cujus corpus ille sumens, in cameram secretiorem recondidit et a foris asseravit. Cumque per aliquot dies non viso domino, quonam abisset a famulo quaererent, mentiebatur nescio quorsum hominem expetisse negotia. Et cum prae fetoris insolentia inter aedes foveri non posset, collecta ille domini substantia cadaver in camino domus super cineres prono ore composuit, et instrumentum desuper pendens, ( 113 ) quod siccatorias vocant, super eum dejecit, ut putaretur quia sic eum machinae casus obtuderit, sicque cum rebus aufugit.
Decani quoque non longe ante Kalendas suae dioeceseos presbyterorum agebant. Cumque quidam Burgundus presbyter, loquax nimis et promptulus, contiguum sibi presbyterum super quodam levi capitulo [Col. 0936D] accusasset, pro ipsa culpa decanus ab eo sex nummos tantum exegit. Qui id damni satis superque aegre ferens, nocte cum Burgundus revertisset ad sua, presbyter qui denarios perdiderat insidias ipsi tetenderat. Qui cum domus suae gradus cum lucerna ascenderet, ille eum a posterioribus in occipitio clava percussit, qui ex ictu intestatus occubuit.
Alter quidam Exosimi ipse presbyter, cum haberet presbyterum missarum solemnia agentem, altaribusque praesentem, a quodam suo apparitore sagitta feriri mandavit. Qui percussus etsi non interiit, instigator tamen ac opifex non sine interimendi affectu fuit, nec homicidii, et sacrilegii, apud Christianos mandati [ f., inauditi], crimine caruit. Referuntur [Col. 0937A] et alia sub eodem tempore atque pago perpetrata.
Praesagia praefatas calamitates praenuntiantia. Puer geminus. —Apparuere et visiones malum quod praetulimus praesagantes. Visum est cuidam super Laudunum lunarem cecidisse globum, quod significat repentinum venturum urbi defectum. Cuidam quoque ex nostris visum est ante genua crucifixi in ecclesia Beatae Mariae tres ingentes seriatim trabes oppositas. Locus autem in quo Gerardus interiit cruore videbatur opertus. Crucifixus eminentiorem ecclesiae personam significavit, 512 cui vere terna trabes obstitit, dum pravus introitus, et peccatum quod in Gerardo, et ad ultimum in plebe commiserat, ingens fini ejus offendiculum praebuit. Locus ille in quo obierat [Col. 0937B] sanguine tegebatur, dum perpetrata malignitas nulla poenitudine abolebatur. Audiebantur praeterea sicut a monachis Sancti Vincentii didici, et tumultus quidam, ut putabatur, malignorum spirituum, et species incendiorum in aere nocturnis horis in urbe. Natus est etiam ante aliquot dies puer geminus clune superius ibidem, duo scilicet habens capita, duo usque ad renes cum suis brachiis habens corpora. Duplex ergo superius, inferius simplex erat. Baptizatus itaque triduo quoque vixit. Multa denique et visa sunt, et contigere portenta, de quibus minime ambigebatur, quin praecinerent malum illud maximum quod sequebatur.
[Col. 0937C] Poenas sumit Deus de nece Gerardi. —Postquam sopito aliquantisper turbine Ecclesia coepit pedetentim clericorum restaurari studio. Quoniam igitur paries ille, quo Gerardus [ supplenda sunt haec verba: interfectus est] propter vim incendii caeteris debilitatior videbatur, arcus quosdam inter ipsum parietem medium, qui exustior fuerat, et exteriorem aedem immodicis sumptibus peregerunt. Cumque quadam nocte fragor ingens increpuisset, tonitrus impulsu fulminis ita concussus est, ut juncti parieti dirimerentur arcus, et paries in partem redderetur acclivis, et necessario jam destrui oporteret ab imis. Et, o mirum Dei judicium! Quid de his, Domine, tua censet severitas, qui hominem tibi astantem quoquo modo te orantem punire [ f., punire voluisti; [Col. 0937D] vel, puniri permisisti], si insensibilem sub quo haec sunt acta parietem non concessum est indemnem esse? Nec id injuria fuit, ut tantam injuriam aegre tuleris, Domine. Certe si inimicus meus veniam petendi causa genibus meis jaceret affusus, et a suo hoste ante meos perimeretur pedes, ob contumeliam mihi factam plane omnis mea erga eum animositas illico sopiretur. Hoc nos homines, et tu potissimum vena clementiae, Deus. Si tu infantes tui prorsus ignaros sub Herode coronas, solum quia causa perniciei eorum tu fueras, putandumne est quod penes hunc, licet peccatorem, licet immeritum, ad tui nominis vilipensionem occisum, obdurare te queas? Non est hoc tuum, infinita pietas.
[Col. 0938A] Feretra et sanctorum reliquiae circumferuntur, quo multae sunt corrogatae pecuniae ad ecclesiam restaurandam. —Interea secundum illum qualemcunque morem ad corrogandas pecunias coeperunt feretra et sanctorum reliquiae circumferri. Unde factum est ut pius ille arbiter, qui quos hinc corripit, illinc misericorditer consolatur, multa qua ibant miracula exhiberet. Erat autem magnificum phylacterium quiddam, quod ferebatur cum aliqua cujuslibet memoriae theca, in quo de camisia matris Virginis et de spongia ori Salvatoris illata, et de cruce ipsius, si de capillis ejusdem Dominae nostrae nescio, continetur. Est autem ex auro et lapidibus, et versus auro insculpti mysteria interna cantantes. In pagum itaque Turonicum secunda sua profectione venientes, [Col. 0938B] cujusdam praedonis municipium, quod Busensiacus dicitur [vulgo Buzençais ], attigerunt, et sermonem de calamitate ecclesiae suae inter alia ad populum habuerunt. Cumque praesensissent clerici nostri, quod dominus, et oppidani ejus malos animos gererent ad verbum, et exeuntes de castello diripere destinarent, in arcto [ vel alto] positus is qui declamandi habebat officium, licet fidem eorum quae spondebat non haberet, tamen astanti populo, ait: Si est animus infirmus in vobis, accedat ad sacras reliquias, et haustis laticibus, quos reliquiae attigerint, profecto sanabitur.
Miraculum 1. Mutus puer et surdus sanatur. —Tunc laetus dominus, ejusque castrenses, dum eos aestimant ex suo ipsorum verbo pro mendacibus [Col. 0938C] capiendos, offerunt ei puerum mutum et surdum annos natum circiter viginti. Dici non potest ab aliquo sub quanto periculo et angore tunc clerici constiterunt. At cum altis communem Dominam cum suo unico Jesu Domino exorantes suspiriis, epotis sacris aquis interrogatur a trepidante presbytero, nescio quod verbum. Cui ille mox absolute non ad verba interrogata respondit, sed eadem quae presbyter verba dixit. Qui enim nunquam audierat quid diceret, nisi quod dicebatur, ignorabat. Quid immorer? In paupere oppido corda confestim seipsis largiora fuerunt. Oppidi unum dominus quem solum habebat equum mox praebuit, cum caeterorum munificentia suas pene possibilitates excederet. Quorum ergo proditores esse voluerant, horum cum [Col. 0938D] magnis lacrymis Deum adjutorem laudantium sic fuere prosecutores, ut juvenem, qui sanatus fuerat, perpetuo sanctorum reliquiarum contubernio manciparent. Quem ego in hac nostra Novigenti ecclesia hebetem, et ad omnia dicenda et intelligenda rudem vidi, qui fidelis tanti miraculi circumlator, in tali exsecutione non multum post tempus diem obiit.
Miraculum 2. Mulier a passione digiti curatur. —In Andegavensi urbe femina quaedam erat, quae puellula nupserat, in qua pueraria aetate annulo quem digitulo inseruerat irretractabiliter, ut sic dicam, die noctuque insertum tenuerat. Juvencula igitur accedentibus annis in majorem carnulentiam [Col. 0939A] excrescente, etiam circa annulum hinc inde caro protuberans, metallum pene contexerat, unde et eximendi eum a digito spes tota perierat. Advenientibus itaque sacris pignoribus, 513 dum post sermonem habitum cum caeteris mulieribus oblatura venisset, cum manum tetendisset ad reliquias argentum depositura quod tulerat, crepuit annulus, et sub manu ipsius ante sancta collabitur. Quo viso populus, et maxime mulieres, quod tantam gratiam Mater Virgo feminae illi contulerat, quod etiam ipsa petere non audebat, dici non potest quid nummorum populus, quid potissimum feminae monilium, annulorumque contulerint. Pagus Turconicus virtutum communis omnium Dominae jucundabatur odore respersus; at vero Andegavensis jactitabat se Dei Genitricem [Col. 0939B] habere prae manibus.
Miraculum 3. Mulier hausta aqua a sacris reliquiis tacta, convaluit. —Alias, sed quo id actum sit oppido plane exprimere non possum, in eadem tamen dioecesi, ad quamdam honestam feminam, diutissima nec minus desperata infirmitate detentam, ipsa summopere petente, reliquiae delatae sunt a clericis. Quas cum illa praecordialiter venerata fuisset, sacrisque unde dilutae fuerant potata laticibus nec mora Maria medicante convaluit. Cumque sacra Dei debitis muneribus honorasset, et portitor sacrorum pedem a domus limine excessisset, ecce puer equo insidens, rhedamque trahens, angiporti medium, per quod transiturus fuerat, occupabat. Ad quem clericus: Sta, inquit, donec sancta praetereant. Cumque [Col. 0939C] praeterisset lator eorum, et ille caballum urgere coepisset, ad repetitionem itineris nusquam eniti potuit. Quo respiciens ille qui ferebat reliquias: Vade, inquit, in nomine Domini. Et hoc dicto equus pariter et rheda progreditur. Ecce quae in Maria praestas, quamque reverentiam sibi exigit.
Miraculum 4. Auditum atque loquelam recipit juvenis. —In tertia profectione apud Nigellam (vulgo Nelle ) eos contigit devenire castellum. Habebat autem Radulphus dominus castri ipsius juvenem mutum et surdum in domo sua, quem et perhibebant divinandi scientiam haud dubium quin a daemonibus habere; quem et ideo plurimum ferebatur amare. Sacrae ergo reliquiae castro invectae, satis tenuibus donariis sunt a populo honoratae. Ille autem [Col. 0939D] mutus et surdus, cui praefati muti et surdi per significationes innotuerat sanitas, imo et praesentia videbatur, calceis suis cuidam pauperi attributis, nudipes, et mente compuncta Lehumnum (vulgo Lihons en Santerre ) monasterium usque pignora sacra prosequitur. Cumque sub feretro interdiu excubaret, hora prandendi contigerat. Plurimis itaque clericorum euntibus esum, et parvo numero ad custodiam remanente sacrorum, cum et ipsi paululum extra ecclesiam deambulatum issent, revertentes inveniunt hominem solo stratum tantopere vexari, ut ab ore ipsius et auribus cruor cum magno fetore proflueret. Quo clerici viso, et socios, qui pransum ierant, ad theatrum tanti miraculi accelerant. [Col. 0940A] Epasmo igitur rediens ad clericos an loqui valeat nescio quibus verbis interrogando tentatur. Mox ille eadem quae audierat a percunctatore respondit. Infinitas cuncti glorias in sublime Deo tulerunt, quis dicat jubilos? Denique ad Nigellam oppidum omnimodis precibus redire coguntur, ut quod sacris minus primo detulerant, integerrime suppleretur. Quod et eximie factum est. Et hic se clarificavit Domina, cujus Filius Deus, quae hucusque distulerat naturae dona consummat.
Ad Anglos transferuntur reliquiae. —Exinde transmarinas petituri partes, cum se huic mediterraneo Oceano contulissent, opulentos quosdam mercatores sub eadem classis evectione habentes, secundo [Col. 0940B] quantum ad flamina aequore ferebantur. Et ecce immanium, quos multum verebantur, piratarum conspiciunt sibi ingruere ex adverso salandras. Cumque remis undas verrentibus illi adnavigantes fluctuum cumulos prora dividerent, vixque stadii interstitio a nostris absisterent, et sacrorum portitores cum e piratis valde metuerent, consurgit in medio quidam nostras presbyter, et elevato phylacterio, in quo regis [reginae] coelorum pignora tenebantur, ex Filii et Matris nomine eis interdixit adventum. Nec mora pro imperio ad puppim rediere rates, nec minori sunt celeritate [ deest hic forte expulsi] quam accelerare gestierant. Hinc laus apud liberatos, hinc gloria, mercatores bonae illi Mariae gratulabundi multa sibi obtulere pretia.
[Col. 0940C] Qui cultum sacris pignoribus denegarant rustici puniuntur. —Igitur prospere devecti ad Anglos, cum ad Wintoniensem venissent urbem plurima inibi miracula claruerunt. Apud Essecestriam quoque non disparia contigerunt, causasque plurimorum munerum effecerunt. Taceamus consuetudinarias aegritudinum medicinas, insolita attingamus. Non enim ode puricum eorum scribimus, ipsi conscribant, nec facta viritim sed quaeque praedicatoria decerpimus. In omnibus pene locis reverenter, ut competebat, excepti, cum ad vicum quemdam venissent, non a presbytero intra ecclesiam, non a rusticis intra domos habitabiles admissi sunt; duas inibi sine mansoribus aedes repererunt, in unam se et sua impedimenta omnia conferentes, alteram [Col. 0940D] sacris reliquiis aptaverunt. Nequissimo itaque vulgo in sua contra divinas res pertinacia perdurante, in crastino clerici cum ab illo rure migrassent, ecce tonitruorum 514 crepitus terrificum e nubibus fulmen expressit, quod decidens burgo illi irruit, et omnia quae in illo fuerant habitacula in favillam vertit. Et, o Dei mira discretio! cum illae duae domus intersitae aliis quae ardebant essent domibus, illae manserant, ut Deus evidens daret indicium propter irreverentiam, quam erga Dei Genitricem habuerunt, idem miseros homines passos incendium. At presbyter improbus, qui in barbaris quos docere debuerat, crudelitatem auxerat, collecta suppellectili quam ignibus coelestibus se praeripuisse gaudebat, [Col. 0941A] utrum ad fulmen nescio, an ad mare transiturus advexerat. Quo in loco cuncta quae congesserat, et quae transponere nitebatur, identidem fulmine sunt consumpta. Ita gens agrestis, et incomposita ad Dei mysteriorum intelligentiam, suis suppliciis est edocta.
Sacrilegus, qui pecunias sacris reliquiis oblatas abstulerat, laqueo se suspendit. —Ad aliud quoddam municipium venerant, in quo cum ex opinione, et evidentia miraculorum, tum multiplex ad sanctas reliquias ferveret oblatio, Anglicus quidam ante ecclesiam positus dixit ad socium: Eamus bibitum. At ille, non habeo pretium. Ego, ait, inferam. Quonam, inquit, reperies? Considero, ait, hos clericos qui mendacio ac praestigiis tot pecunias a [Col. 0941B] fatuis eliciunt, ego plane quomodo enitar, ut id ex ipsis meis contraham obsoniis. Dixit, et ecclesiam ingreditur, ad consistorium, in quo locatae erant reliquiae, accedit, et simulans quod eas osculo venerari vellet, ore apposito denarios, qui oblati fuerant, labiis inhiantibus haurit. Inde regressus ad comparem: Veni, ait, et compotemus, quia sufficiens potationis nostrae pretium jam habemus. Quomodo, inquit, cum illud non haberes, accepisti? Ex his, ait, quae illis impostoribus intra ecclesiam dantur bucca mea abripiente praesumpsi. Male, inquit, fecisti, qui a sanctis illa tulisti. Tace, inquit, et huic proximae tabernae te confer. Quid verbosor? Solem in Oceanum [Col. 0941D] Id est occasum. duxere bibentes. At vespera incumbente, ille qui nummos sacris subduxerat aris, ascensa [Col. 0941C] equa domum se regredi profitetur. Cumque nemus contiguum attigisset, facto laqueo cuidam arbori se appendit, ubi foede moriens oris sacrilegi poenas pendit. Ex multis quae apud Anglos Virgo imperiosa peregit, haec nos excepisse sufficiat.
Bos nullo impellente cursim se offert ad deferendas reliquias. —Lauduni quoque postquam a corrogando redierant, dictum mihi a quodam bonae indolis clerico est, cui materiei adverhendae officium fuerat delegatum ad tecta ecclesiae reparanda, quia in subeundo monte inter boves unus lassescendo defecerat. Cumque plurimum clericus aestuaret bovem, non reperiens quem pro eo jugo fatigati inferret, ecce repente bos illo cursim se obtulit, et quasi ex industria operi auxilium laturus advenit. [Col. 0941D] Qui motu alacri cum currum ad ecclesiam usque cum aliis perduxisset, clericus valde sollicitus erat cuinam bovem illum ignotum redderet. Qui mox ut solutus est, non ducem, nec qui se minaret exspectavit, sed ocius unde venerat, repedavit.
De casu aquilae deauratae in summa sanctorum arca positae. —Is ipse etiam, qui hoc mihi retulit, id pariter quoque narravit, quia videlicet die illa, qua Gualdrius episcopus disposita nece Gerardi Romae proficisci coeperat, ipse post sacerdotem ad missas stabat (erat enim diaconus). Cum repente die admodum serena, nec flabris ullis flantibus, [Col. 0942A] aquila ex ea deaurata, quae arcae sanctorum feretra continenti supererat, saltum faciens quasi violenter impulsa ruit. Ex quo eventu tunc quidem tales conjecturas habuerunt, quasi principalis pars loci, episcopus scilicet moriturus esset. At vero nos et haec eadem forsitan significata sentimus, et dignitatem urbis, quae specialiter inter urbes Franciae totius est regia, ruisse, imo magis ruituram esse putamus. In illo enim, quod retulimus civitatis discrimine, rex ipse, cujus avaritia provenerat, nec semel eam quidem revisit. Praepositus etiam regius conscius nequitiae perpetrandae, paucis horis antequam oborta seditio committeret urbem, praemissa concubina et liberis, ex urbe recessit, et antequam tria vel quatuor milliaria peregisset, eamdem vidit [Col. 0942B] ignibus conflagrari.
Hugo decanus absque electione episcopatu donatur a rege. —Igitur exacto his modis episcopo, de eligendo altero regias aures appellere coeperunt. Datur ei nulla electione praemissa quidam Aurelianensis decanus, cujus decaniam, quia referendarius regis quidam Stephanus ambiebat, qui episcopus esse non poterat, ipsi a rege episcopatum obtinuit, decaniamque suscepit. Quo ad consecrationem exhibito, cum prognosticum ejus aucuparentur, vacuam repererunt paginam. Ac si diceret: De eo nihil vaticinabor, cum nulli pene futuri sint actus. Post paucos enim menses occubuit. Aliquas tamen de episcopi domibus restituit. ( 114 ) Quo decedente, [Col. 0942C] iste legitime et invitus eligitur. In hoc, inquam, legitime, quia in nullo venalis introiit, nec quidquam Simoniace agere intendit. Cui tamen in prognostico suo Evangelicum capitulum dure sonuit, quia idipsum quod Galdricus habuit: «Tuam, scilicet, ipsius animam pertransibit gladius (Luc. II, 35) .» Quid autem infortunii sibi immineat, Deus viderit.
Teudegaldus episcopi occisor furcis infertur. —Antequam vero ad alia progrediamur, dicendum est quod Teudegaldus proditor 515 ac interemptor episcopi, post biennium internecionis illius a militibus Ingelranni captus, et furcis illatus est. Is in Quadragesima comprehensus, postquam pene usque [Col. 0942D] ad vomitum comederat et biberat, et coram aliquibus, quod dici nefas est, se Dei gloria plenum, ventrem protendendo et mulcendo, manu jactaverat, tentus et in carcerem relegatus, non a Deo, non ab homine poenitentiam petiit, nec etiam productus ad poenam, cuipiam quidquam dixit, eaque insensibilitate ad Deum qua vixerat interiit. Sed jam ad omissa redeamus.
Thomas excommunicatur. —Igitur Thomas qui nefarios illos, et Gerardi primum, et postea episcopi domini sui et cognati occisores, cum illa communia maligna susceperat ( 115 ), ab archiepiscopis totius Franciae et episcopis non solum in conciliis, synodis, [Col. 0943A] ac regiis curiis, sed et postmodum ubique parochiarum ac sedium per omnes Dominicas, succrescente ineffabiliter malitia, creberrimo passim anathemate pulsabatur. Noverca autem sua illa Ingelranni male praesumpta, cum crudeliorum ursa fera gereret animum, et Thomam quasi aemulum sibi videret emergere, Ingelrannum paternos affectus erga eum, ipsumque patris nomen compulit abjurare. Unde femineo consilio cum coepisset eum a suo jure arcere, et apertus ei hostis existere coepit, ut comici verbis utar, de stulto insanum facere. In tantum ergo furorem mens paulatim malis in dies potioribus imbuta prorupit, ut jus fasque assereret, si non secus ac bestias incedendo homines aestimaret. Quia enim a muliercula injuste, ut res erat, [Col. 0943B] exhaeredebatur, juste a seipso et a suis complicibus posse bacchari caedibus putabatur. Procurabat quotidie saevissima illa novis semper consiliis, quos ei ad subversionem proponeret, hostes; ille e contra minime feriabatur indesinenter contra eum exsequi praedas, incendia et mortes. Nostra aetate non vidimus duas uspiam convenisse personas, quorum administratione viderimus sub una causa tot evenisse res malas. Nam si fuit ille caminus, haec oleum dici potest.
Tales plane utrobique fuere mores, ut cum veneris non parcerent indifferenter operibus, non minus tamen, imo amplius fierent mox praebita occasione crudeles. Sicut enim haud jura nunquam maritalia tenuere, ita nec illum unae conjuges ab scortorum [Col. 0943C] poterant aut externarum carnium rivalitatibus cohibere. Quid plura? Cum ista illum novarum quotidie rerum molitionibus instigaret, et ille homicidiis insontium rabiem exsatiare non posset, in tantum ut uno die decem hominibus oculos eruerit, quos nec mora mori contigerit, fiebat ut utrinque lassati facerent momentaneas paces; sed post paululum femina illa veteres refricante morbos, in mutuas consurgerent neces.
Ambiani calamitates, per Ingelrannum comitem, et alios excitatae. —Igitur Laudunensis provincia cum his sub utroque malignitatibus quateretur, in Ambianensem Deo judice est translata calamitas. Nam ( 116 ) post funestum excidii Laudunensis eventum, Ambiani rege illecto pecuniis fecere communiam, [Col. 0943D] cui episcopus nulla vi exactus debuisset praestare favorem, praesertim cum et nemo eum urgeret, et coepiscopi sui eum miserabile exitium, et infaustorum civium confligium non lateret. Videns itaque Ingelrannus urbis comes ex conjuratione burgensium comitatus sibi jura vetusta recidi, prout poterat, jam rebelles armis aggreditur. Cui etiam non defuit, Adam sic enim vocatur, et suae cui praeerat ipse turris auxilium. A burgensibus ergo urbis pulsus, ab urbe in turrem se contulit. Qui cum in comitem irremissis assultibus grassarentur, et Thomam quasi amantiorem suum dominum ad communiae illius sacramenta vocantes, contra parentem, ut putatur, suum filium suscitarunt. Ignominiosam enim valde [Col. 0944A] matrem habuit, et ideo semper patris affectu caruit. Perpendens interea Ingelrannus, quia sui aevi gravitatem caupones et macellarii irriderent, accersito Thoma, pactoque cum eo foedere, etiam novercam illam praebitis innumeris sacramentis novo ei insinuavit amore. Quae nimirum sibimet non ignava, non parui ponderis gazas ab eo exegit pro innovata pace.
Exhausto denique Thomas plurimo quem habebat thesauri cumulo, opem quoque Ingelranno spopondit contra burgenses, quibus cum vicedomino adnitebatur episcopus. Thomas igitur et Adam, qui turri praesidebat, coeperunt acerrime insistere vicedomino atque burgensibus. Et quamprimum, quoniam episcopum et clericos factae cum burgensibus factionis [Col. 0944B] arguebant, res pervasit Thomas ecclesiae. Et in una quidem villarum ejus, praesidium sibi firmat, per quod caeteras mox incendiis et praedis exterminat. Ex una earum cum maximam captivorum abduxisset catervam, multamque pecuniam, residuum promiscui sexus, et diversae aetatis vulgus, cohortem certe quae illo confugerat plurimam in ecclesia concremata cremavit. Inter captivos autem quidam, qui panis emendi gratia in villam venerat, eremita captus ante eum ducebatur. Erat vero imminens, postridie scilicet, festum beati Martini. Cumque flebiliter inclamasset ad Thomam cujus professionis esset, qua pro causa eo devenisset, 516 saltem pro honore sancti Martini sibi miseresceret. Ille e vagina pugione exempto, ejus trajecit pectus et [Col. 0944C] viscera, Accipe, dicens, propter sanctum Martinum. Leprosum pariter carceri truserat. Quod elephantiosorum provincialium coetus audiens, obsedit tyranni fores, conclamans ut sibi socius redderetur. Quibus ipse comminatus est, nisi recederent se vivos incensurum. Et cum territi aufugissent, in tuto positi, et ex regione pariter conglobati, Deum super eo in vindicem compellantes, pari voce latis in altum vocibus ei maledixerunt. Leprosus autem idem in poenali carcere diem clausit.
Mulier quoque praegnans ergastulo itidem relegata, ibidem interiit. Quidam de captivis tardius expediebant iter, quibus sub collo eas quas vocitant canolas praecipiens perforari, senis eorum, ni fallor, aut quinque, funes fecit inseri, sicque sub truci [Col. 0944D] angaria profiscici. Qui post paululum in custodia sunt defuncti. Quid verba protrahimus? In illo negotio triginta solus homines proprio ense peremit. At noverca sua videns tantis hominem inserere se periculis, avida perimendi eum mandat vicedomino, ut Thomae subtiliter excursus observet. Qui cum illum nescio qua euntem nocte quadam circumfudisset insidiis, confossus membra vulneribus etiam in poplite lanceam hostis pedestris accepit. Qui cum alias, tum in geniculo durissime laesus, vellet nollet, a coepto desiit.
Defectus inter sacra facienda infortunia praenuntiant. Episcopus Ambianensis Godefridus abdicat episcopatum Cluniaci et Carthusiae aliquandiu vixit, [Col. 0945A] ac post jubente Remensi archiepiscopo rediit. —At episcopus antequam ecclesia sua tale exterminium pateretur, quodam die festo missas acturus erat. Quidam vero specie religiosus presbyter sacramentum ante eum ex sola aqua nescius confecerat, post quem et episcopo idem accidit. Cumque libamen assumpsisset, et non nisi aquam esse sensisset, dixit: Magnum scitote pro certo malum ecclesiae imminet isti. Quod ipsum infortunia presbyteri, quae ante contigerant, astruebant. Cum ergo vidisset suam nec clero nec populo praesentiam esse gratam, quia neminem juvare poterat, assumpto quodam nostro monacho, inconsultis omnibus clero suo ac populo libellum, ut ita dicam, repudii dedit, et archiepiscopo Remensi annulum, sandaliaque remisit, [Col. 0945B] et se in exsilium iturum nunquamque deinceps episcopum futurum utrobique mandavit. Ex-pontifex ita factus cum Cluniacum attigisset, rursus sponte propria episcopus factus altare inibi consecravit. Inde digressus Carthusiam perrexit, de quo loco in hujus opusculi primordio nobis sermo fuit. Ibi extra conventum in cellula commanens, sex de viatico suo argenti sibi marcas retinuit. Qui post duos menses non ab aliquo suorum, sed ab archiepiscopo remandatus, moras in reditu non fecit; ad hoc enim marcas sibi utiles futuras scivit. Clerus autem et populus eum non sine moerore recepit, qui eo absente super altero eligendo non sine magna ipsius aspernatione non sategit. Ipse enim turbam moverat quam sedare non poterat.
[Col. 0945C] Thoma itaque ad sua translato, et ex vulnere praelibato jam impotenter agenti, quoniam filius Adae, nomine Adelelmus, puer pulcherrimus in futuram desponderat conjugem ipsius filiam. Qui Thomam jam laeserat in Adam, et in turrim ejus ipsa Ingelranni turpis concubina arma convertere parat. Ipse autem in fidelitate Ingelranni hucusque contra burgenses steterat. Rege ergo conducto turrim obsidione circumdat. Et certe Adam regi hominium fecerat, nec ab eo defecerat, rexque eum in sua fide susceperat. Referri non possunt ab aliquo, ne ab eis quidem quorum pars periclitabatur, factae neces de burgensibus per turrenses, cum ante obsidionem, tum postea crebriores. Nullus enim apud urbanos actus erat, sed passio sola. Quod primum promoto [Col. 0945D] nondum malo facile Godefridus episcopus, sicut omnibus notum est, sedasset, nisi vicedominum, qui maximo eum semper habuit contemptui, timuisset. Ejus plane moris est ut neminem revereatur, nec cuiquam beneficus sit, nisi aut de ipso male loquatur, aut sibi male faciat. Qui dum ab uno morderi timet, et scienter perfidissimo placere gestit, Deo justo judice, ab ipso potissimum, et ab omnibus laceratur.
Galterius archidiaconus Thomae comitis dolo et imperio trucidatur. —Thomas igitur turri subvenire non potuit, intra quam et filiam, et militum suorum probiores dimiserat. Mala autem ubique tanta egerat, ut archiepiscopi et praesules pro ecclesiis querimonia [Col. 0946A] data ad regem dicerent, se in regno ejus Dei officia non facturos nisi ulscisceretur in illum. Nam ea tempestate, qua pestifer ille contra Ingelrannum burgensibus adnitebatur, Galterius, de quo supra egimus, qui cum Guidone coarchidiacono suo solus de proditoribus Gerardi resederat, ad illam bonam Ingelranni lateralem, suam videlicet uterinam sororem, quod adulterinum connubium ipse miscuerat, circa mediam ferme Quadragesimam locuturus perrexerat. Quod cum Thomas addidicisset, missa legatione citissima imperat Roberto cuidam, omnium scelestissimo (tales enim amat famulos) ut Galterium ab Ambianensi redeuntem observent, et quot possunt interimant. Quae ille non alias quam ab ipso Laudunensi promontorio prospectans, per ipsam [Col. 0946B] viae concavitatem, qua de 517 monte descenditur, in occursum illi cum suis venit. Galterius autem praemisso comitatu jam in urbem mulo sedens sequebatur. Sic igitur solitudine aucupata gladiis eum crudelissime conciderunt. Quo occiso ad Thomam cum mulo hilares revertuntur.
Creciacum castrum expugnatur a rege. —De his ergo ac similibus cum maximis Ecclesiarum doloribus apud regias cum impeterentur aures, in sequenti anni Quadragesima postquam archidiaconum occiderat, collecto rex adversus eum exercitu, praesidia quae in villis abbatiae Sancti Joannis exstruxerat aggreditur. De equestribus autem vix ex corde opitulabatur regi cum etiam pauci essent, levis autem armaturae infinitum prorsus agmen. Quos ille contra [Col. 0946C] se conflari audiens garriebat, cum etiam prorsus impos lecto decumberet. Monitus a rege ut adulterina castella destrueret, foedissime respuit. Oblatis sibi multorum affinium auxiliis exsibillavit. Tunc archiepiscopus et episcopi, factis in altum gradibus, multitudinem asciverunt, commonitorium eis pro negotio fecerunt, a peccatis absolverunt, et ut sub nomine poenitentiae castro illi quod Creciacum ( Crécy ) vocant, de salute animarum tuti irruerent, imperarunt. Quod et mirabili ausu pervadunt. Erat autem munitio insolitae fortitudinis, ita ut omnis eorum nisus multis ridiculus videretur. Cum ergo qui intus erant, defensioni intenderent, capto tamen jam priori vallo, astitit rex in porta castelli, et submonitis oppidanis ut castrum sibi traderent, cum [Col. 0946D] se dicerent non facturos, protensa manu juravit se non comesurum donec caperetur. Ea tamen die solvit impetum. In crastinum vero regreditur, arma sumit, de militibus autem vix quispiam coarmari voluit. Cumque apertae eos proditionis arcesseret, accitis pedestribus, ipse prior vallo insistere et ad interiora niti coepit. Nec mora penetratur intro, ingens victualium copia reperitur, defensores tenentur, oppidumque diruitur.
Tandem se dedit Thomas. —Haud longe hinc aliud municipium, nomine Novigentum. Hujus clavibus regi delatis, incolae profugerunt. Apud Creciacum aliqui furcis appensi sunt de captivis ad terrorem defensorum, aliqui alias occisi. De assultoribus [Col. 0947A] nescio si aliquis praeter unum militem. Thomas autem apud Marnam tuebatur se, qui, facta pecuniaria redemptione apud regem et regios, et pacto ecclesiis damno quod fecerat, hinc paci, illinc se reddidit communioni. Ita vir omnium superbissimus iniquissimusque per manum pauperrimam, quam saepe punierat quamque spreverat, punitus est. Illud non est reticendum quod, cum rex Laudunum cum suo hoste venisset, aeris mollities intempestiva cuncta reddiderat. Tunc archiepiscopus ad eos: «Oremus, ait, Deum, ut, si vult fieri quod proposuimus, det serenum.» Quo dicto, aer extemplo renituit.
Godefridus episcopus redit a Carthusia. Rex, obsidione facta Ambiani, inexpugnabilem turrim experitur. —Igitur Dominica Palmarum reversus a Carthusia [Col. 0947B] Godefridus episcopus, longe alia quam ibi didicerat, incipit propagare. Regem ergo arcessit, et die celebri ac verendo ipsum et astantem populum adversus turrenses sermone habito, non Dei, sed Catillinario irritare intendit, spondens regna coelorum his qui turrim expugnando perierint. Postridie pro muro Castellionis (sic enim vocatur) ingentes machinae porriguntur, eisque milites imponuntur. Turrenses ante cortinis sese protexerant, ne esse eorum proderetur. Episcopus vero nudipes ad Sanctum Aceolum non tunc pro hoc exaudiendus abierat. Interea turrenses permittunt eos se muris ingerere, machinas admovere. Quibus applicitis, Alerannus quidam talium peritissimus, duas quas instituerat phalaricas opponit, et quater vicenas [Col. 0947C] pene mulieres ad saxa quae imposuerat intorquenda disponit. Milites autem interni contra externos praelia cominus ense tractabant. Cumque Achilleis animis sua propugnacula defensarent, mulieres, viris aequiparandae, missis ex tormento lapidibus utrasque confregerunt. Et fervescente jactu missilium, quater vicenis, ut relatum est, vulneratis, etiam regem jaculo in pectore loricato laeserunt. De his autem qui spiculis sunt trajecti, praeter unum nullus evasit. Hoc episcopi nepos Rothardus clericus retulit.
At milites qui de machinis pendebant, obrui se videntes, fugam ineunt; nec mora caeteri. Quibus aliquantisper amotis, turrenses prosiliunt, machinas concidunt, materiemque ad se convehunt, cum [Col. 0947D] eos a longe conspicerent, nec aggredi auderent tria pene millia, qui prius oppugnarunt. Videns igitur rex inexpugnabilem locum cessit, obsideri jubens dum fame coacti se redderent. Huc usque perseverat obsidio, et dici non potest quot de burgensibus solis quotidie pene depereant. Adam vero extra positus suburbia, et Ingelrannum atque vicedominum crebris hostilitatibus urget. Unde etiam si vexatio intellectum daret auditui, scire possent quia, etsi Thomas succubuit, non omnes tamen causae sunt pares, nec Dei penes omnes aequa judicia, ut sit episcopo ad neces licentia provocandi.
Reinsendim abbatissam perimit servus ipsius. Vasa sacra subripuit Anselmus quidam. Duello innocentem [Col. 0948A] superavit. —Antequam autem ad contigualia devolvamur, quoniam et de Suessorum quibusdam dicturi sumus, sciendum est quia super omnes Franciae provincias Laudunenses detestabiliora agunt. Nam qui presbyteros, episcopum, archidiaconum occiderant, nuperrime etiam solertissimam feminarum abbatissam Sancti Joannis, genere clarissimam, Ecclesiae provectricem, nomine Rainsendim 518 , Laudunensis indigenam, suus servus occidit, quodque passa est pro Ecclesiae fide consustinuit. Quid quod ipsa ecclesia non vocabat a sacrilegiis? Quae tamen quia regina omnium non reliquit inulta, digne prosequimur. Ab his, quos ( 117 ) matricularios vocant, qui gazas ecclesiae familiarius asservabant, vasa ministerii coepere subduci, quae tamen in magistros [Col. 0948B] eorum retorquebantur clericos. Erant plane laici. Haec primo a quibusdam. Secundo quidam Ansellus vulgo urbis oriundus, immanis et rusticus, infra dies Dominici natalis ante matutinos, cruces, calices, aurea quaeque subripuit. Cumque post aliquod tempus praerepti auri massulam Suessonico cuidam mercatori venum tulisset, et furtum sacrilegum quod fecerat, prodidisset, ac sacramentum ab eo ne se proderet accepisset, ille interim damni illius conscios per Suessorum parochias excommunicari audivit. Quod is animadvertens Laudunum venit, rem clero prodidit. Quid plura? conventus ille negavit. ( 118 ) Is, contra datis vadibus, bello [ f., duello] eum pugilaturus impetiit. Nec ille distulit. Erat autem Dominica. Quibus clerici prae properatione [Col. 0948C] commissis, ille qui furem compellaverat, victus ruit. In quo duo constant, aut eum qui furem pejerando prodiderat, minus recte fecisse, aut, quod multo verius est, legem illegitimam omnino subiisse. Huic enim legi certum est nullum canonem convenisse.
Alia audacior committit furta. —Victoria denique Ansellus tutior ad tertium prorupit sacrilegium. Nam ineffabili commento gazophylacium prorupit, et copiosius aurum gemmasque tulit. Quibus tultis, celebrato jam ( 119 ) sacri laticis judicio, in hunc cum aliis matriculariis injectus est, superque natando convictus, cum quo et alii primi damni cognitores: quorum alii furcis illati, aliis vero parsum. Is pariter [Col. 0948D] tractus spondet se dicturum, dimissus diffitetur. Secundo evectus in furcam, prodere rem se jurat. Remissus ait: Sine praemio nihil faciam. Appenderis, inquiunt. Et vos nihil habebitis, ait. Inter haec Nicolaum castellanum Guinimari filium, adolescentem clarissimum, infinitis jaculabatur conviciis, cujus manibus haec fiebant. Consulitur episcopus et magister Ansellus quid facto oporteat. Melius est, aiunt, ut pecunia sibi detur, quam tanta auri quantitas amittatur. Pacti ergo ei sunt quingentos ferme solidos. Quibus sponsis, multum quod in vinea sua condiderat restituit aurum. Pollicitus vero se de patria recessurum fuerat, trium autem ei dierum commeatum episcopus spoponderat. In quo spatio cum elabi clam vellet, et universos urbis ipsius provideret [Col. 0949A] egressus, villa ex parte ejus grandium fluminum species apparebant, quae eum progredi omnino vetabant.
Palam ergo illum recedere sine ullo furto sui fructus haec invisibiliter sibi proposita fluenta cogebant. Quo cum ventum foret, et se nolle recedere quaedam furiosissima loquens diceret, cumque eum episcopus magis urgeret, coepit quasi extra se positus mussitare, quaedam se scilicet adhuc scire quae distulisset dicere. Quod cum per vicedominum didicisset episcopus occasionem nactus, quoniam se juraverat nil plus scire, solidos quos ei proposuerat dare, subtraxit, et carceri relegavit. Qui etiam suppliciis adactus, gemmas confracti operis se penes se habere fassus est. Et ad locum eos ducens, ostendit [Col. 0949B] eas in linteolo sub saxo pendentes. Cum his omnibus quoque phylacteria sacra subduxerat, quae quandiu tenuit, dormire non poterat, quia sanctis feralem animum concutientibus, tanti eum sacrilegii horror invaserat. Igitur et ipse in sublime provectus, appositus est ad patres suos, plane diabolos.
Matris Joannis, Suessorum comitis, actus nequam. Manassis etiam mater. —Joannes interea, Suessorum comes (ut jam stylum ad promissa vertamus), militia solers pacisque studiosus fuit, cujus tamen intentio sola sua utilitas fuit. Nam paterna et avita nequitia in exitium matris semper Ecclesiae redundavit. Porro mater [Joannis] inter caetera potentiae suae miracula [Col. 0949D] Ironice. , linguam diacono cuidam a gutture [Col. 0949C] exemptam succidi fecit, oculosque convelli. Nimirum id praesumpsit parricidalis audacia. Nam Judaei cujusdam studio fratrem proprium cupiditate comitatus veneno occiderat. Quam ob causam et Judaeum ignis assumpsit, et ipsa pridie quam caput jejunii sequebatur, postquam eximie coenaverat, in ipso sui somni nocte primordio paralysi percussa, officia linguae perdidit, totius corporis invalitudinem incurrit; quodque potissimum est, nil deinceps quod ad Deum pertineret sapuit, et de caetero porcum vixit. Cui etiam justo Dei judicio, quasi pro medela, pene lingua desecta est. Sic se ab initio Quadragesimae usque ad octavas Paschae, cum diem clausit, habuit. Inter ipsam autem, et hunc Joannem, et episcopum Manassem, filios ejus, non modo simultates, sed lethalia [Col. 0949D] odia erant, et haec genuina. Nam genus illud vicissim infestos se habent. Certe dum ad tumulum delata fuisset, inter sepeliendum mihi comes isdem de ea, quae sunt superius relata narrabat, adjiciens: Quid, inquit, pro ipsa dilargiar, cum pro sua ipsius anima ipsa nil voluerit dilargiri?
In Joannem illum, Judaicae perfidiae sectatorem, scripsit Guibertus tractatum contra Judaeos. —Denique comes ipse, cui recte dici posset, «pater tuus Amorrheus et mater tua Cethaea (Ezech XVI, 3) ,» non modo ad parentem regeneravit utrumque, sed multo deteriora peregit. Ipse Judaeorum et haereticorum perfidiam [Col. 0950A] tantopere coluit ut quod Judaeis metum fidelium impraesumptibile erat, ipse diceret de Salvatore nefaria. Quam male autem in coelum posuerit os suum (Psal. LXXII, 9) , intelligi potest 519 ex meo illo libello quem contra ipsum rogatu Bernardi decani scripsi. Quae quoniam ori Christiano indicibilia sunt et piis auribus exsecrabiliter exhorrenda, supprimimus. Cum Judaeos attolleret, a Judaeis pro insano habebatur, dum verbo sectas eorum approbaret, et nostra in promptu sequeretur.
Quam nefanda profert agitque comes. Generosum uxoris ipsius factum. —Et certe in Natali et Passione Dominica, et in hujusmodi tam humilem se praebebat, ut vix perfidum putaremus. Nocte paschali se in ecclesia ad vigilandum contulerat, religioso cuidam [Col. 0950B] clerico, ut de mysterio dierum illorum aliqua sibi diceret, suggesserat: Qui cum qualiter passus sit Dominus, et quomodo resurrexit, intimasset, exsibilans comes ait: Ecce fabula, ecce ventus. Si tu, inquit, pro vento et fabula, quae dixerim habes, quid hic vigilas? Pulchras, ait, mulieres, quae istic coexcubant, libenter attendo. Certe cum conjugem juvenculam speciosam haberet, ea contempta rugosissimam ita affectabat anum, ut cum intra domum cujusdam Judaei lectum sibi, et illi saepius apparari faceret, nunquam tamen stratu cohiberi poterat, sed in aliquem angulum turpem, aut certe intra apothecam aliquam prae furore libidinis se cum illa sordidissima contrudebat. Quid, quod cum uxore sua parasitastrum quemdam, exstinctis jam nocte lucernis, [Col. 0950C] sub specie sui cubitum ire mandavit, ut adulterii sui crimen impingeret? Quae cum non esse comitem ex corporis qualitate sentiret (erat enim comes foede pruriginosus) suo quo valuit nisu, et pedissequarum auxilio, scurram dure cecidit. Quid plura? Non sanctimonialem, non monacham a sua abusione excluserat, nec fratrum plane sanctorum unquam rivalitati pepercerat.
Impiissima et infelici morte periit comes ille. —Hujus putidissimi blasphemias cum pati jam Virgo Mater, omnium regina, non posset, redeunti ei ab expeditione regia, collegarum suorum daemonum ad urbem jam propinquanti ingens globus apparuit, qui hirta coma, sensu effero domum veniens, ea nocte conjuge repulsa, cum anu praedicta concubuit, in qua [Col. 0950D] et lethali morte decubuit. Cumque anxiari coepisset, praedictum clericum, cum quo in vigiliis egerat super urinarum suarum consideratione consuluit. Qui ei de morte respondens cum sua anima, et de perpetratis libidinibus eum conveniret, ille intulit: Vis, inquit, ut leccatoribus (gulosis), scilicet presbyteris, mea erogem? ne obolum quidem. A multis discretioribus te didici omnes feminas debere esse communes, et hoc nullius momenti esse peccatum. Dixit, et nihil aliud quam rabiem postea dixit, aut fecit. Nam astantem sibi conjugem pede volens propellere, cuidam militi ( deest, alapam, aut pugnum) [Col. 0951A] sedente ea, impegit grandem adeo, ut eum everteret.
Tenebantur ergo insanissimi hominis manus, ne se suosque disjiceret, donec defatigaretur, donec virginissimae Genitrici et Deo Filio ejus inimicum diaboli extorqueret spiritum.
Clementii, Ebrardi, et gregalium haereseos summa. —At quoniam haereticorum, quos hic nefandus amabat, meminimus, quidam rusticus, Clementius nomine, cum fratre Ebrardo, apud Buciacum, proximam Suessioni villam, commanebat. Qui, ut vulgabatur, de primoribus suae haereseos erat. De hoc ferebat impurissimus ille comes, quod sapientiorem [Col. 0951B] eo neminem comprobasset. Haeresis autem ea est, non quae palam suum dogma defendat, sed quae perpetuis damnata susurris clandestina serpat. Ejus vero talis dicitur esse summa.
( 120 ) Dipensationem Filii Virginis phantasma fatentur.
Baptisma parvulorum non intelligentium sub patrinis quibuscunque adnullant.
Suum autem appellant Verbum Dei, quod fit quo nescio rotatu longo sermonum.
Mysterium quod fit in altari nostro ita exhorrent ut ora sacerdotum omnium os inferni appellent.
Et si pro velamine suae haereseos aliquoties inter alios nostra sacramenta suscipiant, sic pro dieta habent, ut ea die nil amplius edant.
[Col. 0951C] Sacra coemeteria a reliqua terra comparatione non dividunt.
Conjugia damnant, et fructificare coitibus.
Et certe cum per Latinum conspersi sint orbem, videas viros mulieribus cohabitare sine mariti, conjugisque nomine, ita ut vir cum femina, singulus cum singula non moretur, sed viri cum viris, feminae cum feminis cubitare noscantur. Nam viri apud eos in feminam nefas est.
Edula omnium quae ex coitu nascuntur, eliminant.
Conventicula faciunt in hypogeis aut pennalibus [penetralibus, vel penatibus] abditis, sexus simul indifferens, qui candelis accensis cuidam mulierculae sub obtutu omnium, retectis, ut dicitur, natibus, procumbenti eas a tergo offerunt; hisque mox exstinctis [Col. 0951D] chaos undecunque conclamant, et cum ea quae ad manum venerit prima quisque coit.
Quod si inibi femina gravidetur, partu demum fuso in idipsum reditur.
520 Ignis multus accenditur, a circumsedentibus puer de manu in manum per flammas jacitur, donec exstinguitur. Deinde in cineres redigitur; ex cinere panis conficitur; cuique pars pro eucharistia tribuitur, qua assumpta nunquam pene ab haeresi ipsa resipiscitur.
Isti Manichaeis parum dissimiles. —Si relegas haereses ab Augustino digestas, nulli magis quam manichaeorum reperies convenire. Quae olim coepta a doctioribus, residuum demisit ad rusticos, qui [Col. 0952A] vitam se apostolicam tenere jactantes, eorum actus solos legere amplectuntur.
Ad judicium vocantur ab episcopo Suessionensi. Coram Guiberto interrogantur. —A domino ergo Suessorum pontifice viro clarissimo Lisiardo praefati duo ad examen urgentur. Quibus cum ab episcopo ingereretur, quod conventus praeter ecclesiam facerent, et haeretici ab affinibus dicerentur; respondit Clementius: Num legistis, domine, in Evangelio, ubi dicitur: «Beati eritis?» (Luc. VI, 22; Joan. XIII, 17.) Cum esset enim illiteratus, quod «eritis» significaret haereticos aestimabat. Putabat etiam quod haeretici dicerentur, quasi haereditarii, haud dubium quin Dei. Cum ergo discuterentur quid crederent, Christianissime responderunt, conventicula tamen [Col. 0952B] non negarunt. At quia talium est negare, et semper hebetum clam corda seducere, addicti sunt judicio exorcizatae aquae. Cumque in ipso apparatu rogasset me episcopus, ut ab eis secreto quid sentirent elicerem, et eis baptisma infantium proponerem, dixerunt: «Qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit (Marc. XVI, 6) .» Cumque in bona sententia magnam quantum ad ipsos intelligerem latere nequitiam, interrogavi quid putarent super his qui sub aliorum fide baptizantur. Et illi: Propter Deum ne nos adeo profunde scrutari velitis. Itidem ad singula capitula addentes, nos omnia quae dicitis credimus. Tunc recordans versus illius, in quem Priscillianistae olim consenserant, scilicet:
Probatur eorum fides per sacramentum et aquam. Populus haereticos igne absumit. —Missas itaque egit episcopus, de cujus manu sub his verbis sacra sumpserunt: Corpus et sanguis Domini veniat vobis ad probationem hodie. Quo facto, piissimus episcopus, et Petrus archidiaconus vir fide integerrimus, qui ut non subjicerentur judicio, eorum promissa respuerat, ad aquas procedunt. Episcopus cum [Col. 0952D] multis lacrymis litaniam praecinuit, deinde exorcismum fecit. Inde sacramenta dedere se nunquam contra fidem nostram credidisse, aut docuisse. Clementius in dolium missus, ac si virga supernatat. Quo viso, infinitis gaudiis tota effertur ecclesia. Tantam enim sexus utriusque frequentiam opinio ista conflaverat, quantam inibi nemo praesentium se vidisse meminerat. Alter confessus errorem, sed impoenitens, cum fratre convicto in vincula conjicitur. Duo alii e Durmantiis villa probatissimi haeretici ad spectaculum venerant, pariterque tenti sunt. ( 121 ) Interea perreximus ad Belvacense concilium, consulturi episcopos quid facto opus esset. Sed fidelis interim populus clericalem verens mollitiem [Col. 0953A] concurrit ad ergastulum, rapit, et subjecto eis extra urbem igne pariter concremavit. Quorum ne propagaretur carcinus, justum erga eos zelum habuit Dei populus.
Puella festo die S. Nicasii suere praesumens dat poenas. Huic opem fert B. Virgo. —Apud Noviomum ecclesia est parochialis, in beati Nichasii honore ab Alduino [ al., Harduino] quondam episcopo dedicata. Ipsae etiam ejus reliquiae istuc a Remensibus deportatae aliquandiu quieverunt, non dico in praedicta ecclesia, sed in urbe. Ante hoc ergo ferme quinquennium, cum imminens martyris festivitas jussa esset a presbytero debitis feriis honorari, quaedam ea die paupercula sola degens sub matre puella, [Col. 0953B] suendi quidpiam praesumpsit opusculum. Quae cum manibus suenda coaptans filum per linguam, ut assolent, et labra protraheret, fili nodus, qui multae erat grossitiei, ac si id praeacutum linguae summitati adeo inseritur, ut nullatenus exinde eximi posset. Nam si ab aliquo tentaretur evelli, immodicis misera angustiis angeretur. Cum frequentia igitur populari calamitosa illa ad episcopalem ecclesiam, Reginae martyrum misericordiam precatura non verbis, cum matre progreditur. Loqui enim filo linguam terebrante ac inibi dependente vix poterat. Quid plura? Turba quidem vulgi lacrymose compatiens domum rediit, postquam diu laborantem puellulam multumque spectaverat. Illa die ipso cum nocte sequenti perseverans in petendo, comite matre remansit. [Col. 0953C] Postridie cum Dominam coelorum ac terrae praecordialissimis precibus pulsavissent, et sicut Ansellus presbyter ecclesiae sacrista mihi retulit, letaniam matre praenuntiante, filia submurmurante, ac si scirent litteras mirabili ordine texuissent, filia ad Matris Virginis altare progreditur, flebiliterque complectitur, moxque filum inter oscula crebra laxatur. Ad theatrum tantae gratiae clerus et populus accersit, infinitis laudibus cum Deo Virgo Mater attollitur, 521 quae in eo Reginam martyrum se probavit, quod commissam in martyrem culpam pro se sic ulta est, sicut motum denique suum in satisfactione placuit. Nec parum martyris nobilitas claruit, qui in eo quod pauperculam humilem puniit, quantum superbos, qui sibi adversantur, adversetur innotuit. [Col. 0953D] Hoc in eadem qua factum est ecclesia, mihi et relatum, et filum mirae grossitiei cum nodo adhuc cruento a praefato presbytero ostensum. Simile quid etiam in die Annuntiationis beatae Mariae nostra aetate est actum, quod a Ratbodo urbis episcopo constat scriptum.
Milites qui Novigenti res abstulerant a Deipara plectuntur. —In hac ipsa Novigenti, cui Deo auctore servimus, Ecclesia, miles quidam rapinam fecerat, fratrum scilicet boves abduxerat, Calviacumque castrum deveniens, unum de bobus comedendum a se, ut putabat, complicibusque decoxerat. Ad primum ergo quod de carnibus illis ori intulit, divina virtute percutitur, et uterque ei inter masticandum [Col. 0954A] oculus a fronte, et ab ore lingua expromitur; sicque eo damnato, vellet nollet, residua praeda reducitur.
Alter contigui fluvii partem, qui Aquila nuncupatur, piscationi suae ascribere nitebatur, quae ex antiquo praefati loci fratribus debebatur. Cumque fratrum piscator ab illa parte fluminis per ipsum militem omnino absterreretur et pro hoc Ecclesia multis placitis urgeretur, a Domina praepotenti in membris aliquibus paralyseos valetudine conquassatur. Sed hoc cum fortunae, non ultioni divinae ascriberet, dormienti illi piissima Virgo astitit, et aliquot ei alapas non sine severitate in facie dedit. Qui exinde experrectus, et ex verbere sensatior factus, illico nudipes ad me venit, veniam petit, [Col. 0954B] quid beata Maria animositatis sibi intendisset, aperuit, usurpata remisit. Hoc unum didici, quod nemo isti Ecclesiae infensus fuit qui non ad evidens detrimentum venerit, si perseverare delegerit.
Itidem compendii. —Apud Compendium quidam praepositus regius adversabatur ecclesiae beatae Mariae, et beatorum Cornelii et Cypriani. Quem cum foro medio clerici convenirent, et ex nomine tantae Dominae, tantorumque patronorum, ne id faceret denuntiarent, ille sacris in nullo deferens nominibus, foede rogantium ora exprobrando confudit; sed inter ipsa verba, cum equo insideret, ruit, et ( 122 ) sordidissimas bracas, quibus cingebatur, ventris profluvio mox sub se respexit.
S. Justi reliquias percutiens mulctatur. —Et quia [Col. 0954C] de reverentia sanctis exhibenda dicere coepimus, municipium est in eodem pago Belvacensis episcopii, quod Sancti Justi vocatur. In quo, cum seditio mota fuisset, et enormi insolentia viles quique clientuli cum burgensibus baccharentur, clerici sancti pueri ac martyris Justi reliquias ad sedendum populum in loculo detulerunt. Cui quidam opportunior caeteris revera parasitus cum se retulisset obvium, gladium irreverens et nequam sacratissimo loculo intulit. Qui dicto citius in terram ruens, fetida, ut ille superius, alvi manatione computruit.
Presbyter pene veneno exstinctus B. Marcelli meritis sospitati redditur. —In eodem Bellovacensi pago apud quamdam villam quidam presbyter regebat [Col. 0954D] Ecclesiam. Quem dum quidam rusticus nimis insectaretur odio, adeo invaluit ut eum tradere niteretur exitio. Quia ergo palam non poterat, hunc veneficio corrumpere parat. Bufonem ergo per membra discissum in fictilem ejus ampullulam, qua vinum ad missas servare consueverat, trusit. Solent autem hujusmodi ad id operis vasa fieri, ut arcto et productili collo, ventre projectiora existant. Ad missas ergo presbyter veniens, vino illo jam veneficato mysteria sacra egit. Quibus expletis mortifera coepit exanimatione deficere, fastidire cibos, mansa bibitaque rejicere, et omnino tabescere. Postquam autem diu lecto decubuerat, tandem vix elaboravit exsurgere, veniensque ad ecclesiam, [Col. 0955A] vas unde morbi originem se sumpsisse cognoverat, tenuit, cultroque collum obterens quidquid intro latebat humoris per pavimenta profudit. Erat autem idem videre jam ex consecratione . . . . . semen bufunculis uberrime plenum. Comperit homo quod praecordia sua mortibus essent addicta, et dum desperatissime praestolatur imminentia fata, accipit haec a quodam consilia. Si vis, ait, pestifera quae concepisti egerere, aut de sepulcro Marcelli Parisiorum pontificis, aut de altari ejus pulverem tibi afferri quaere, quem dum cum aqua hauseris, de tua protinus salubritate confide. Quod cum ille facere maturasset, sacros cum multis ad sanctum affectibus pulveres ebibit; nec mora cum omni circumstanti virulentia infinitorum reptilium globos [Col. 0955B] egessit, malumque universum reddita sospitate recessit. Nec mirum si Deo praesens Marcellus haec peragat, qui ab eo corporis interstitio absens olim non minora in simili re patrarat.
Quidam daemonis suasione sibi mortem conscivit, sed per S. Jacobum ad vitam revocatur. —Quae dicturus sum nostris inaudita temporibus relatione cujusdam religiosi ac vere humilis monachi accepi., Qui quidem Joffredus vocatur. Samurensis quondam castri et aliorum castrorum in Burgundia dominus fuit, cujus vita quia vero 522 cognata dignoscitur, verba sua . . . . . . [ f., per se] conferenda putamus. Relatio autem sic se habet. Juvenis quispiam [Col. 0955C] in superioribus terrarum sibi contiguarum partibus fuerat, qui feminae cuidam non uxorio, id est debito, sed usurario, ut secundum Solinu . . . loquar, id est, indebito amore cohaeserat. Is aliquando aliquantisper resipiscens ad Sanctum Jacobum Galiciam orationis gratia meditatur abire. Sed in ipsa piae intentionis massa quiddam fermenti inseritur; nam cingulum mulieris secum in illa peregrinatione asportans, eo pro ejus recordatione abutitur, et recta ejus oblatio non jam recte dividitur. Inter eundum ergo diabolus occasionem incursandi hominem nactus, apparet ei in specie Jacobi, et ait: Quo tendis? Ad Sanctum, inquit, Jacobum. Non bene, ait, vadis. Ego sum Jacobus [Col. 0955D] ad quem properas, sed rem meae dignitati tecum indignissimam portas. Cum enim in totius fornicationis volutabro hactenus jacueris, modo poenitens vis videri, et quasi aliquem boni initii praetendens fructum, ad meam te tendere praesentiam profiteris, cum adhuc illius obscenae mulierculae tuae balteo accingaris. Erubuit homo ad objecta, et credens revera apostolum, infert. Scio, domine, quondam me et nunc etiam flagitiosissime operatum, dic, quaeso, quid ad tuam clementiam proficiscenti consilii dabis. Si vis, ait, dignos pro perpetratis turpitudinibus fructus poenitudinis facere, membrum illud unde peccasti, veretrum scilicet, pro mea et Dei fidelitate tibi abscinde, et postmodum ipsam vitam, quam male duxisti, tibi pariter desecto gutture [Col. 0956A] adime. Dixit, et ab oculis ejus se subtrahens in multa mentis hominem perversitate reliquit.
Ad hospitium igitur nocte perveniens, diabolo, non ut putabat, apostolo, qui se monuerat obedire praeproperat. Dormientibus itaque sociis mentulam sibi primo praecidit, deinde cultrum gutturi immergit. Cum stridorem morientis, et crepitum sanguinis prorumpentis comites subaudissent, exciuntur a somno, et, lumine adhibito, quid circa hominem factum fuerit vident. Moerent denique, tam funestos sodalis sui exitus attendentes, sed quid a daemone consilii acceperit nescientes. Quia ergo qua id causa ei contigerit, ignorarunt, tamen illi curam exsequiarum non negarunt; quodque taliter mortuo indebitum fuerat, pro comperegrino, ut [Col. 0956B] videbatur, suo missarum officia celebrari mandarunt. Quibus ad Deum fideliter fusis, placuit Deo ut resarcito vulnere gutturis, vitam per apostolum suum repararet exstincto. Exsurgens igitur homo, et cunctis supra quam dici potest redivivum stupentibus fari incipit. Sciscitantibus itaque qui aderant quid animi in se interficiendo habuerit, de diabolica sub apostoli nomine apparitione fatetur. Inquisitus quod judicium post sui homicidium in spiritu censura subierit, ait: Ante Dei thronum sub praesentia communis dominae Dei genitricis virginis Mariae, ubi et patronus meus apostolus sanctus Jacobus aderat, delatus sum. Illic cum quid de me fieret coram Deo tractaretur, et beatus apostolus memor intentionis meae, licet peccatricis, et adhuc [Col. 0956C] corruptae, pro me Benedictam illam precaretur, ipsa ex ore dulcissimo sententiam protulit, homini misero indulgendum fore, quem malignitas diaboli sub sancta specie sic contigit corruisse. Sic me in saeculum haec [ f., hoc] evenit ad mei correctionem, et horum denuntiationem, Deo jubente rediisse. Senior ergo, qui haec mihi retulit, ab eo qui redivivum viderat se audisse narravit. Nam ferebatur etiam quod cicatrix evidens et insignis illi remansit in gutture, quae miraculum circumferret, et abrasa tentigo pertulusum, ut sic dicam, ad urinas residuum habuisset.
Monachus quod monasterium mutasset, obita morte ad thronum Dei adducitur, jubeturque ad saeculum redire agendae causa poenitentiae. —Celebris quoque [Col. 0956D] relatio est, sed nescio utrum syllabis uspiam commendata, quod quidam ( 123 ) ad sanctae conversationis habitum ex laico, nisi fallor, conversus, in aliquo monasterio accesserat, professionisque inibi se sacramento devinxerat. Qui minorem illic regulae observantiam, quam volebat, considerans, exacta ab abbate licentia in aliud quasi religiosius se contulit, ibique devotione quamplurima vixit. Qui post tempus aliquod in valetudinem incidit, ex valetudine obiit. Qui a praesentibus excedens diversarum potestatum altercationem mox incidit. Nam contrariis virtutibus primae professionis irruptionem causantibus, lucis spirituum ratio, quae super bonae actionis ejus testificatione innitebatur, [Col. 0957A] plurimum obtendebatur. Ad Petri ergo coelestis janitoris audientiam quaestio provocatur, sed a Petro protinus hujusmodi contentio ad divina ora refertur. Re igitur ad eum sic delata, dicit Dominus: Ite ad Richardum justiciarium, et pro sententia quam tulerit facite. Fuit autem isdem Richardus, vir summe potens in terrenis possessionibus, sed multo potentior in aequi justique tenoribus.
Ad Richardum venitur, causa edicitur, sententia a Richardo depromitur. Quoniam, inquit, sponsionis tenetur reus, perjurium evidens incurrisse dignoscitur, nec in causam justam habent daemones, quamvis eis multum justae hominis obvient actiones; sed mea ex Deo censura denuntiat ut haec emendaturus ad saeculum redire debeat. Ad superos [Col. 0957B] itaque ille pridem, funus emergens, abbatem evocat, quid viderit insinuat 523 , culpam desertionis ac perjurii publice fassus, ad pristinum monasterium revertitur. Unde noverit omnis qui uspiam quocunque sub Dei nomine se mansurum stabiliter profitetur, observet quae Deo et sanctis pollicetur, quia locum mutare non debet, nisi ab iis qui sibi non praesunt, male agere compellatur.
Fenerator aeternum periit. —Quoniam de qualitatibus morientium loqui aliquoties utile est, Lauduni homo quidam fenoribus undecunque deditus erat, cujus finis dignam cum exitio vitam egisse monstrat. Nam in extremis agens, cum a paupercula quadam, persoluto jam debito, usuras exigeret, et illa cum per imminentem sibi exitum obtestans, ut [Col. 0957C] remitteret, imploraret, quod ille pertinacissime abnegaret, illa in arcto posita quidquid erat fenoris acceptum mutuo, praeter unum denarium, comportavit. Cumque et solum illum remitti sibi peteret, jurat neutiquam se ille facturum. Quid remorer? Quaesivit illa quem vix valuit reperire denarium, et in ultimo carnis spiritusque confligio jam stridenti infert. Quo ipse moriens sumpto sibi in os posuit, quem dum quasi viaticum deglutisset, animam exhalavit, et ad diabolum sub tali tutore migravit, unde et a sacris locis merito extorris jacuit.
Alterius itidem feneratoris anima traditur daemonibus. —Apud Attrebates quid acciderit super hujus moris homine attexam. Is crumenas suas turpibus longo tempore infercierat lucris. Tandem metallorum plurium [Col. 0957D] montibus cumulatis, supremas attigit horas. Et ecce in hominis specie diabolus advenit, bovem nigrum prae se ducens. Qui morientis lectulo astans: Dominus, inquit, meus hunc tibi bovem mittit. Cui aeger: Gratulor, ait, domino meo pro munere. Vade, inquit ad uxorem suam, et homini qui bovem adduxit appara quod comedat, bovem autem intromitte, et bene asserva. Dixit, et extemplo efflavit. Interim tamen homo tanquam comessurus, inquiritur, bovique pabula deferuntur, sed neuter reperitur. Factum ergo cuncti mirantur et horrent, nec boni quidpiam tales munerum missiones portendere censent. Funere apparato, et copore in libitima locato, processio clericorum consueta mortuis officia praebiturorum [Col. 0958A] domum usque pervenit. Sed daemones famulo suo exsequias celebrantes tantam aeris turbam in eorum adventu exsuscitant ut repentinus turbo cum serena essent omnia frontem domus, quam Ymbergam dicunt, pene subverteret, et partem lecticae in medio positae sublevaret. Haec de talibus pauperum corrosoribus dixisse sufficiat.
Venatores diabolum loco ferae capiunt. Unde tanta illo in tempore daemonum potestas. —Nemo autem miretur, quod idem maligni spiritus in ludificandis, aut laedendis hominibus, hoc tempore multum possunt; nimirum quia quae faciunt, bestialiter, et non in nomine Domini faciunt. Unde in pago Vilcassino non ante multos annos factum comperimus, quia scilicet cujusdam de loci proceribus [Col. 0958B] homines alicubi sub eadem regione venabantur. Taxonem ergo male fugacem caveae intrudentes, imo cum daemonem intrusissent, intrusisse putantes, sacco excipiunt. Quem summa vi inde eximentes et plus quam animal illud patitur, ponderosum sentientes, cum asportare nocte jam incidente coepissent, ecce vox a monte contiguo per mediam silvam ruit. Audite, inquit, audite. Cumque altrinsecus post ipsos plurimae succlamassent voces, quid illud? Vox denuo intulit. Caduceum, inquit, hunc portant. Qui forsitan sic et merito vocabatur, et multos cadere fecit. Quo dicto infinitae daemonum copiae undecunque quasi ad eruendum proruunt in tantum ut nemus universum ex frequentia obrui videretur. Diabolo ergo, quem ferebant, non taxone projecto, [Col. 0958C] pene amentes effecti fugam ineunt. Qui domum venientes, nec mora temporis mortui sunt.
In ipsa provincia rusticus quidam crure intecto, pedibus nudis, super fluminis crepidinem, dum e labore rediret, extrema sua lavaturus Sabbato vesperascente desederat. Mox ab imo aquae ipsius, in qua diluebat vestigia, diabolus ejus pedibus innexuit. Cumque rusticus se ligatum sentiens a vicinis adjutorium inclamasset et ad domum propriam delatus fuisset ab eis, coeperunt rude hominum genus omni artificio agere, si quomodo valerent compedes terere. Qui ergo circa hunc inutilem circuitum eluctantes nihil efficiunt, suos quique nisus eludunt. Spiritualia enim spiritualibus comparanda sunt. Tandem post rotatus diuturnos homo se inter eos [Col. 0957D] peregrinus immiscuit, ad compeditum ipsis spectantibus sese proripuit, et in momento resolvit. Quo facto expedite recessit, nec quis esset interrogare licuit. Daemonia autem mulierum amores, et ipsos etiam concubitus affectantia ubique affatim celebrantur, et nisi puderet, a nobis plurima dicerentur. Sunt quoque quaedam in nequitiis infligendis atrocia, aliqua vero solis contenta ludibriis. Sed stylum jam ad laetiora vertamus.
Abbas corpus S. Emundi curiositate ductus inspiciens, manuum contractione corripitur. —Apud Anglos beatissimus martyr Eadmundus rex, sicut quondam [Col. 0959A] et nunc quoque prodigiosus existit. Taceo de ejus corpore pigmentis non hominum, sed coelestibus hactenus incorrupto, in quo ac si 524 viventis unguium ac crinium excrementa miramur. Sed illud dicere est, quod in tanto miraculo positus a nemine patitur se videri. Abba ejus loci nostrorum temporum quidam per se scire voluit, utrum caput olim in passione decisum corpori foret, uti vulgabatur, unitum. Actis itaque cum suo capellano jejuniis detexit, aspexit quae praetulimus, carnibus nusquam flaccentibus, ac si dormientis omnia visus et tactus periculo addidicit, alter a capite, alter a pedibus utrum haberet attraxit, solidumque cognovit, sed mox utriusque manus perpetua imbecillitate contabuit.
[Col. 0959B] Mira adhuc dicam. Capreolum in monasterio monachi a parvo nutrierant. Qui cum pecuali lascivia, hac illacque per aedificia, ipsamque ecclesiam oberraret, casu tibiam fregit. Cumque tribus claudicans pedibus pedentim quo poterat modo excursitans loci omnia peragraret, forte ingressus ecclesiam ad martyris feretrum ire contendit. Cui mox ut bestiali curiositate se subdidit, tibiae sanitatem recepit. Quid faciet pius martyr, si petatur fideliter in humana natura, qui liberalitatem ingenitam, et ut rectius dicam, serenitatem regiam sic ostendit in fera?
S. Vitonus ulceratas manus sanat monacho. —Et Sanctus Witonus apud urbem Wintonium se in signis huc usque praebuit efficacem. Nam non ante multa tempora monachus utramque horribiliter exulceratus [Col. 0959C] manum ut hac in parte esset elephantioso omni deterior, eo prorsus ad omnia erat destitutus officio. Cui sanctus, cum a suis absentatum vigiliis hac de causa nocte offendisset, apparuit, et generali cur abesset psallentio acquisivit. Illico ille torturam et purulentiam manuum occasionem absentiae sancto suggessit. Porrige, inquit, huc manus. Quibus exporrectis, sanctus utramque constrinxit et universam scabiosam illam cutem ab eo quasi chirothecas extraxit, et leviorem pueruli carne substituit.
Igne probantur reliquiae S. Arnulphi. Consobrinum Guiberti incolumitati restituunt. —Brachium beati Arnulfi martyris in oppido, unde eram oriundus, [Col. 0959D] habebatur, quod a quodam locis illis illatum cum oppidanos reddidisset ambiguos, ad probationem ignibus est injectum, sed exinde saltu subito est ereptum. Succiduo denique tempore, quidam consobrinus meus, de castri primoribus, gravissima est passione percussus. Cui brachium beati martyris cum fuisset ingestum, valitudo loco se mutans ad tactum ejus locum ferebatur in alium. Cumque vis illa diffugeret, et fugienti e vestigio sacri brachii tactus insisteret ad ultimum post aliquot in vultu membrisque discursus, in ipso juguli scapularumque confinio, tota morbi illius violentia evagans, sublata paululum in modum muris cute, pariter glomerata [Col. 0960A] sine dolore delituit. Cujus rei causa quotannis omnes clericos, qui ejus festivitati intersunt, eo die, quoad vixit, lautissime pavit, ejusque posteri facere hodieque non desinunt. Quod brachium avi mei non uxor, sed familiaris quaedam ad tales femina satis solers ad saeculum opimo auro lapidibusque contexit.
Aliud Arnulphi miraculum. —Gusia ( Guise ) hujus Laudunensis pagi castellum est, in quo beati Arnulfi itidem brachium esse dicitur. Quod fures cum direpto ecclesiae thesauro pariter diripere voluissent, jamque tenerent, de eorum sese manibus extorsit, nec uspiam ferri quivit. Hoc ipsi fures, cum residuis quae asportaverant deprehensi, hora ipsa, qua erant efferendi in furcas, confessi sunt. In auro, quo [Col. 0960B] ipsum colitur brachium, locus est, qua nullo inclusorum artificio gemma ulla potuit cohiberi. Inserta enim nec mora laxabatur. Mutata cum opifice, et opifex ac opificium cassabatur.
B. Leodegarii meritis a febri levatur Guibertus. —Leodegarium martyrem signis egregium, ad subventiones alacrem non nescimus. Ego enim adhuc pusio, optime tamen horum memor, sub matre agens diebus paschalibus febre quotidiana atrociter aestuabam. Sub oppido autem erat ecclesia sub nomine Sanctorum Leodegarii et Machuti, cui continuum olei lumen mater mea fide humili ministrabat. Cum ergo quidquid pene est victuum, fastidirem, evocatis ipsa duobus clericis, capellano suo, et magistro meo, sub eorum custodia eo me deferri praecipit. [Col. 0960C] Juxta pravitatem vero veteris usus, ecclesia illa ad jus ejus pertinebat. Venientes illuc ergo clerici, stratum ante altare sibi et mihi nocte illa fieri impetrarunt. Ecce nocte media intra eamdem ecclesiam coepit terra quasi malleis concuti, aliquoties serae arcarum cum multo strepitu circumvelli, crepitus aliquando quasi virgarum super arcas audiri. Clerici vero a sonitu experrecti, coeperunt multum ne timor in deterius me verteret, formidare. Quid plura? eis mussitantibus subaudivi tamen, ex eorum contubernio, et lampadis praelucentis solatio, parce timui. In his noctem transiens, ita sospes ad matrem redii, ac si nihil incommodi pertulissem, et qui pridem lautissima horrueram, communem jam promptus [Col. 0960D] ad cibum, non minor sum repertus ad pilam.
Rex Anglorum senior Guillelmus turrim in ecclesia magnifici Dionysii (cujus, quam futura plurima, si perficeretur ac persisteret, fuerat magnitudo) ex suis strui fecerat [Col. 0959D] Obscura. . Quod opus quoniam ab artificibus minus erat ordinate contextum, videbatur 525 in dies sui parturire ruinam. Cumque plurimum ab Ivone tunc temporis abbate et a monachis timeretur, ne veteri damnum basilicae novi operis ruina infligeret (erat autem ibi beati Eadmundi altare, et quorum nescio aliorum) talis visio sollicito abbati se intulit. Honestae multum habitudinis dominam in medio Beati Dionysii ecclesiae stantem [Col. 0961A] videbat, quae sacerdotali more exorcismum aquae faciebat. Cumque abba feminae auctoritatem miraretur, quae insolita faceret, contemplabatur; quod post aquae benedictionem eam hac illacque dispergeret, postque dispersionem, qua disperserat, circumquaque signum crucis exprimeret. Nec mora temporis turris ruit, sed nullam ecclesiae partem, dum rueret, laesit. Illa enim Benedicta inter mulieres, cujus ventris benedictus est fructus (Luc. I, 22) , sua eam benedictione juxta abbatis visa munierat. Alias ergo ruens hominem subter ambulantem operuit. Cum itaque compertum esset omnibus virum [Col. 0962A] lapidibus adopertum, humanitatis causa congeriem ab eo dimovere coeperunt. Tandem exhaustis caementi et saxorum montibus, pervenitur ad illum; quem, mirum dictu, sospitem, alacremque reperiunt ac si domi desedisset. Quadri nempe e regione alter alteri sese compaginantes, ipsi aediculam confecerunt. Non ergo ei sub diutina nescio quot dierum inibi mora fames, non metus, non insolentissimus excluso homini calcis odor offecit.
Excellentissimam igitur Mariam coelorum ac terrae patronam, cum Dionysio totius Franciae domino [ f., invocantes], libri ponamus clausulam.
FINIS.
De miraculis S. Mariae Laudunensis
[Col. 0961B] 526 Venerabli Patri et domino suo, domno BARTHOLOMAEO, Dei gratia Laudunensis urbis episcopo, frater HERMANNUS, omnium monachorum peripsema, summis pontificibus in coelesti sociari curia.
Quam nobili genere ortus Bartholomaeus. —Cum dudum in Hispaniam ad videndum gloriosum regem Hildefonsum, Feliciae materterae vestrae filium, profectus, felicissimum ab eo promissum suscepissetis quod si secundo ad eum videndum reverteremini, daret vobis corpus B. Vincentii levitae et martyris, nec non et casulam pretiosissimam, quam beata Dei Genitrix S. Hildefonso Toletanae civitatis archiepiscopo dederat, ob remunerationem trium libellorum quos de Virginitate sua composuerat, coepistis a mea parvitate quaerere utrum eos denique [Col. 0961C] libellos alicubi vidissem, utque eos ubique perquirerem studiosius praecepistis. Cum vero eos in urbe Catalaunensi forte reperissem et vobis renuntiassem, protinus pergamenum comparatum mihi tradidistis, meque ad praefatam urbem propter eos transcribendos direxistis.
Hermannus Vitam et libros S. Hildefonsi descripsit; quibus Miracula B. Virginis subjunxit.—Quare [Col. 0962B] nomen suum haud praefixerit auctor.—Bartholomaei cura per SS. Norbertum et Bernardum decem monasteria constructa in dioecesi Laudunensi. —Scripsi ergo primo Vitam ejusdem Hildefonsi; deinde praefatos ejus libellos subjunxi. Quibus scriptis, addidi miracula, quae praefata sancta Dei Genitrix in Francia, et Anglia fecerat per reliquias suas, quae in Laudunensi servantur ipsius ecclesia. Haec ergo miracula jussu quidem paternitatis vestrae composui, sed ut majoris auctoritatis essent et a nullo propter dictaminis rusticitatem despicerentur, parvitatis meae nomen illis praetermittere nolui, sed sub nomine canonicorum ejus Ecclesiae ea praetitulavi. Post ipsa quoque miracula subjunxi, quo modo divina misericordia in diebus vestris novem, imo [Col. 0962C] decem monasteria vestro labore construi fecerit per domnum Norbertum, domnumque Bernardum abbatem Claraevallensem, quorum nullum fuerat tempore quadraginta trium episcoporum praedecessorum vestrorum; vos autem singulis constructis abbates praefecistis, nec tamen antiquiora quae invenistis corrigere destitistis. Et si vita mihi comes, Deo volente fuerit, etiam alia quae in diebus vestris [Col. 0963A] contigerunt, vel contingere videro, subnectere proposui. Hunc ergo librum vestrae paternitati et Ecclesiae Laudunensi relinquo in memoriam meae [Col. 0964A] pusillitatis, ut particeps sim bonorum quae in ea facta fuerint.
- [Col. 0963A] 527 CAP. I. De prosperitate et adversitate Laudunensis Ecclesiae; et interfectione Gualdrici episcopi, et Girardi de Cyrisiaco, et succensione duodecim ecclesiarum.
- CAP. II. De electione domini Bartholomaei episcopi, et nobilitate ejus.
- CAP. III. De miraculis sanctae Mariae per Franciam.
- CAP. IV. De duobus contractis sanatis apud Issuldunum castellum.
- CAP. V. De juvene surdo et muto curato apud Bucensi castellum.
- CAP. VI. De pace facta inter duo castella dissidentia.
- CAP. VII. De muliere aegrota Turonis curata.
- CAP. VIII. De juvene surdo et muto Turonis curato.
- CAP. IX. De vindicta sanctae Mariae facta ad Sanctum Laurentium de Cala.
- CAP. X. De muliere parturiente Andegavis sanata.
- CAP. XI. De muliere sterili Cenomanis fecundata.
- CAP. XII. De miraculo apud montem de Guarda castellum.
- CAP. XIII. De tribus miraculis in urbe Carnotensi factis per sanctam Mariam.
[Col. 0963] Hermannus hic loquitur sub nomine canonicorum Laudunensium, ut ipse indicavit in epistola nuncupatoria. Universis sanctae Matris Ecclesiae filiis per totum orbem terrarum dispersis, Beatae Mariae Laudunensis ecclesiae canonici, videre Deum deorum in Sion. Quoniam juxta Beatum Paulum apostolum tota sancta Ecclesia unum Christi corpus est (Col. I, 24) , et hujus corporis membra sunt diversae Ecclesiae, vel singuli fideles, dumque patitur unum membrum, compatiuntur omnia membra, et dum glorificatur unum membrum congaudent omnia membra (I Cor. XII, 26) , tribulationem et dolorem, quem invenit Ecclesia nostra in diebus nostris (Psal. CXIV, 3) , et consolationem, quam per Dominam nostram [Col. 0963C] sanctam Dei Genitricem post tribulationis luctum recepit, vestrae scribendo notificamus dilectioni, quatenus et vos congaudentes nobis, Deo, et piae Matri ejus gratias agatis.
Laudunensem itaque Ecclesiam certum est inter praecipuas regni Francorum Ecclesias antiquitus fuisse celebrem, quam beatus Remigius Remorum archiepiscopus, sicut in ejus Vita legitur, ex propriis 528 redditibus locupletavit, nobilissimumque et strenuissimum virum sanctum Genebaudum in ea primum episcopum consecravit: cumque ab ejus tempore usque ad nostram aetatem, per quingentos fere et eo amplius annos, in magna prosperitate floruisset, ecce in diebus Ludovici regis Francorum, qui fuit filius Philippi regis, pater autem Ludovici Junioris, duram justi judicis Regis regum [Col. 0964B] experta est animadversionem. Sicut enim quondam per David regem filiumque ejus Salomonem omnipotens Deus urbem Hierusalem excellenter glorificavit, sed postmodum propter peccata inhabitantium, per Nabuchodonosor regem Babylonis funditus destrui permisit, sic etiam Ecclesiam nostram, quam, ut praedictum est, per multa tempora insigni gloria sublimaverat, in diebus nostris non quidem ex toto destrui, sed nimia passus est tribulatione vexari, ita ut de ipsa quoque veraciter illud propheticum dici possit: «Quoniam suscepit de manu Domini duplicia pro omnibus peccatis suis (Isa. XL, 2) .»
Hanc autem tribulationem quaedam perturbatio praecessit, quae futurae calamitatis quasi seminarium, [Col. 0964C] et radix, ac praenuntia visa est exstitisse. Quidam si quidem nobilis princeps et castellanus Laudunensis, nomine Gerardus de Cyrisiaco, dum in eadem Sanctae Genitricis ecclesia genibus flexis suppliciter oraret, ab inimicis suis, qui eum aggredi non audebant, dolose circumventus, et ab oratione surgens, diversis gladiorum plagis ibidem est interfectus [Col. 0963] Latius haec lib. III Vitae Guiberti attexuntur. . Cujus sanguine pavimentum ecclesiae respersum, cum multoties aqua superfusa non posset ad plenum ablui, pluresque spectatum venientes non parum super hoc admirarentur, vir sapientissimus magister Anselmus, tunc temporis Ecclesiae nostrae canonicus et decanus, per totum pene orbem Latinum scientiae et eloquentiae suae fama notissimus, nonnullis secrete colloquens praenuntiasse fertur illam sanguinis effusionem, nonnisi ejusdem [Col. 0965A] ecclesiae concrematione diluendam, quoniam tantum scelus non aqua, sed potius igne foret expiandum.
Nec fefellit virum prudentem sua opinio. Post modicum etenim tempus, Deo permittente, diabolo stimulante, domnus Gualdricus, ejusdem urbis episcopus, seditione subita a civibus concitata, in domo sua cum quibusdam ex militibus suis crudeliter occiditur, praefata Sanctae Mariae ecclesia [Col. 0965D] Vide Guibertum loco citato. , cum aliis propinquioribus decem fere ecclesiis, domus quoque adjacentes episcopi atque canonicorum, multorumque civium igne supposito concremantur. Tota insuper urbs Laudunensis civibus per varia loca dispersis, pene usque ad internecionem destrui videtur, ita ut multi per eam transeuntes, ruinasque ejus et cineres aspicientes, prae nimia compassione [Col. 0965B] lacrymas funderent, illam Jeremiae lamentationem super ea non incongrue replicantes: «Quomodo sedet sola civitas plena populo? facta est quasi vidua domina gentium (Thren. I, 1) .» Quemadmodum autem olim Dominus urbem Jerusalem destrui, et filios Israel captivari permittens, ad consolationem tamen paucorum, qui remanserant, Jeremiam prophetam ibidem cum eis reliquit, sic et nobis in tanta calamitate positis, duos sapientissimos viros, praefatum scilicet magistrum Anselmum, germanumque ejus magistrum Radulphum misericorditer reservavit, qui tam clericos quam laicos dulciter consolantes, et diversis sententiis Scripturarum refoventes, ne in tribulationem adversitatibus deficerent, exhortabantur.
Inter consolationum tamen colloquia, cum sapientibus et religiosis viris diligenter et sollicite discutientes, utrumnam aliquem invenire possent, per quem tam miserabilis et horrenda clades reparari valeret. Tandem, inspirante Deo, repererunt salubre consilium, ut ad ejusdem urbis episcopatum eligerent domnum Bartholomaeum, Remensis ecclesiae Beatae Mariae canonicum et thesaurarium, tam generis notabile quam et morum probitate, in Remensi, Laudunensique provincia famosissimum. Cognatorum siquidem ejus excellentia, non solum in Francia, sed et in Hispania, Burgundia quoque, et Lotharingia praedicabatur. Hilduinus namque [Col. 0965D] comes Rociensis avus ejus duxit conjugem Adeladam germanam domni Manasse Remorum archiepiscopi, ex qua genuit Ebalum comitem de Roci, et Andream comitem de Rameruth, patrem Ebali Catalaunensis episcopi, septemque filias. Harum unam, nomine Feliciam, in Hispania duxit conjugem Sanctus rex Arragonensis, et ex ea genuit Hildefonsum regem potentissimum, qui patri succedens in regno, fortissimas urbes, et castella paganis violenter praeliando abstulit, et Christianis tradidit, Caesar-Augustam scilicet beati Vincentii martyris archidiaconatu famosam; Terassonam quoque, et Tudelam, Barbastam, et Burgiam cum aliis multis, [Col. 0966A] totaque pene 529 Hispania sibi subjugata adeo nominis sui opinionem dilatavit ut ab aliis alter Julius, ab aliis secundus Carolus vocaretur, ob memoriam illius praeclari Caroli Francorum regis, qui quondam Hispaniam victor subegit.
Secundam filiam Hilduini comitis duxit conjugem Rotholdus comes Perticensis, de qua genuit Rotholdum comitem et Julianam matrem Margaretae reginae Navarrensis. Tertia, nomine Margareta, nupsit Hugoni comiti Claromontensi, de qua genitus est Rainaldus comes, qui ex Adelada Vermandensi comitissa genuit Margaretam conjugem illius praeclari Caroli Flandrensium comitis. Quarta, nomine Ermentrudis, nupsit Theobaldo comiti de Risnel, de qua genuit Heldiardem matrem Bertranni comitis, [Col. 0966B] qui in Hispania defunctus est, sororisque ejus Beatricis, quae ex Hugone de Montcornet genuit Bartholomaeum Laudunensem archidiaconum et thesaurarium. Quintam, nomine Adam, duxit Godefridus de Gusgia, et ex ea genuit Guidonem patrem Burcardi. Defuncto autem Godefrido, eadem Ada accepit maritum Walterum de Aath. Quo mortuo, accepit tertium maritum Theodoricum de Avesniis, et cum eo exstruxit coenobium quod dicitur de Lesciis in propria possessione sua; defunctoque eodem Theodorico, ipsa se ex toto contulit eidem coenobio, ubi pluribus annis religiose vivens, defuncta et sepulta est. Sextam duxit conjugem Ernulfus comes de Waren; qui genuit Othonem comitem de Cisni; qui Otho genuit Aubertum; qui Aubertus genuit Aubertum [Col. 0966C] comitem, et Ernulfum episcopum de Verduno.
Quidam autem nobilissimus princeps in Burgundia nomine Falco de Jur, vel de Serrata, comperta nobilitate et excellentia praefati comitis Hilduini ambiebat unam ex filiabus ejus sibi conjugio sociari; sed cum id impetrare nequiret, jurante patre nunquam filiam suam Burgundioni dandam, contigit ut Philippus rex Francorum eumdem comitem Hilduinum cum domno Helinando Laudunensi episcopo, aliisque nonnullis principibus, pro communi negotio regni Romam transmitteret ad dominum papam. Quod ubi notificatum est praedicto principi Falconi, insidias redeuntibus per plurima loca paravit, sicque in itinere captos, et omnibus quae habebant spoliatos, non prius dimittere voluit donec idem [Col. 0966D] comes promitteret jurejurando se filiam suam ei daturum. Qua sponsione accepta, omnes liberos dimisit plurimaque eis dona liberaliter contulit, et cum magno honore ad propria remisit. Comes itaque reversus in Franciam, filiam suam nomine Adeladam, cum multis opibus in Burgundiam transmissam, praefato principi conjugio sociavit. De qua idem Falco supradictum episcopum domnum Bartholomaeum genuit, cum aliis filiis et filiabus, quarum una fuit Ermentrudis, quam rursum de Burgundia in Franciam delatam Henricus comes de Grandiprato conjugem duxit; et ex ea aequivocum sibi Henricum comitem genuit; germanamque ejus [Col. 0967A] Adeladem matrem Ricardi Virdunensis ac Laudunensis archidiaconi.
Hic ergo Bartholomaeus adhuc puerulus in Franciam ad Ebalum avunculum suum comitem Rociensem defertur, litterisque traditus a domno Manasse Remorum archiepiscopo, matris suae avunculo, educatur, et primo canonicus Sanctae Mariae Remensis ecclesiae, deinde thesaurarius efficitur. Postea vero cum jam Laudunensis Ecclesiae esset canonicus, Adela Vermandensis comitissa, conjux Hugonis Magni, qui fuit germanus Philippi regis Francorum, cum post mortem ejusdem Hugonis, de quo genuerat Radulfum comitem Vermandensem, et Simonem episcopum Noviomensem, nupsisset Rainaldo comiti Claromontensi, eumdem Bartholomaeum [Col. 0967B] sciret mariti sui esse consobrinum, pro amore ejus fecit eum thesaurarium ecclesiae sancti Quintini Vermandensis; sicque, ut supradictum est, et generis nobilitate, et morum probitate et divitiarum opulentia idem Bartholomaeus famosus habebatur. Electus itaque unanimi totius cleri et populi assensu ad pontificatum urbis Laudunensis, domno Radulfo Remorum archiepiscopo, qui praefato Manasse matris ejus avunculo successerat, praesentatur, et ab eo multisque aliis episcopis, tempore Paschalis papae, et Ludovici regis Francorum, celeberrime consecratus, ovibus desolatis novus pastor transmittitur.
Sed ille Laudunum veniens, et non ecclesiam, non domum episcopalem, imo nil pene praeter favillas [Col. 0967C] et cineres inveniens, dici non potest quantum doluerit, quantum gemuerit, quoniam non se honore sublimatum, sed honore deflebat praegravatum. Ipsi enim illa Scripturae sententia non immerito visa est tunc temporis posse congruere; «Homo nascitur ad laborem (Job. V, 7) .» Nec non et illud quod Dominus de semetipso in Evangelio 530 dicit: «Filius hominis non habet ubi caput reclinet (Luc. IX, 58) .» Illud etiam beati Pauli apostoli: «Si quis episcopatum desiderat, bonum opus desiderat (I Timoth. III, 1) ;» opus, inquit, non honorem. Sic et iste de magna requie, et divitiis, omnimodaque corporis sui voluntate in locum desolatum veniens, non se ad honoris excellentiam gloriabatur promotum, sed ad operandi laborem [Col. 0967D] dicebat vocatum; ideoque etiam si forte episcopatum desideravit, bonum opus desideravit. Protinus ergo, ac si aliquod desertum introisset, ecclesiam simul et domos episcopales coepit renovare et velut a fundamentis reparare.
Sed quia, ut praedictum est, non sola major ecclesia Sanctae Mariae, sed et aliae fere duodecim cum multis domibus clericorum et laicorum fuerant combustae, majorque pars civium, per provinciam dispersa erat, et eorum qui remanserant unusquisque de propriae domus reparatione sic occupabatur ut vix aliquis inveniretur qui matris ecclesiae adjutor existeret, consuluerunt nonnulli sapientes et [Col. 0968A] religiosi viri ut electos ex clericis aliquos boni testimonii viros, cum reliquiis Dominae nostrae et aliorum sanctorum, per Franciam ad expetendas fidelium eleemosynas transmitteremus. Eorum itaque consilio elegimus septem canonicos ex fratribus nostris, Bosonem scilicet, Robertum, Anselmum, Herbertum, Robertum, Bonefacium, Amisardum presbyterum, Odonem, qui postea fuit abbas monasterii quod dicitur Bonae Spei, in episcopatu Cameracensi. Sex quoque laicos ex civibus eis addidimus, Ricardum videlicet, Joannem Piot, Odonem, Lambertum, Bosonem, et Theodoricum de Brueriis. Hos itaque cum feretro Dominae nostrae, et aliis capsis reliquiarum transmisimus ad accipienda donaria fidelium.
[Col. 0968B] Ecclesia vero fuerat succensa feria quinta paschalis hebdomadae, ipsique egressi sunt feria quinta ante Pentecostem, id est in octavis Ascensionis, demoratique sunt usque circa festum Matthaei evangelistae. Dominus ergo, cui per Prophetam dicitur: «Deus repulisti nos, et destruxisti nos, iratus es, et misertus es nostri (Psal. LIX, 3) ;» et alibi: «Cum iratus fueris, misericordiae recordaberis (Habac. III, 4) ;» Ecclesiam nostram, quam dure flagellari permiserat, precibus suae piissimae Matris placatus, non distulit misericorditer refovere. Plurima siquidem miracula in eodem itinere per ejus ostendit reliquias, de quibus nonnulla praetereuntes, pauca tantum, sed notissima posterorum notitiae scribendo transmittimus.
In pago Buturicensi castellum quoddam vocatur Issuldunum (vulgo, Issoudun ). Hujus castelli dominus vir ditissimus nomine Gaufridus, in domo sua longo tempore pro anima sua duos contractos retinuerat et aluerat, quorum calcanei ita natibus inhaerebant ut nullo modo incedere, vel se possent erigere. Suscepto itaque cum magna processione feretro Dominae nostrae et in ecclesia posito, rogaverunt se illuc deferri, et de limpha, qua reliquiae lotae fuerant, calcaneos suos et crura lavari. Quo facto, statim vidente universo populo, caro quae natibus inhaerebat coepit disrumpi, sanguisque per crura ubertim defluere. Protinus super pedes suos [Col. 0968D] erecti amplexati sunt feretrum, perfecteque sanati, fratres nostros subsecuti sunt redeuntes usque Laudunum, et ad ecclesiae opus ad lapides portandos, ad aquam deferendam, ad caementum praeparandum quotidie exhortabantur populum. Consummata ecclesia unus eorum reversus est in terram suam, id est ad castellum Issuldunum, alter nomine Benedictus, remansit Lauduni, serviens in hospitali fere per duodecim annos, ibique defunctus est.
Egressi de Issulduno venerunt ad aliud castellum, quod dicitur Bucensi (Belgentiacum, vulgo, Beaugency ), cujus dominus tantae rapacitatis et feritatis [Col. 0969A] erat ut multi incolarum dicerent fratribus nostris quod omnia quae habebant eis auferret. Erat autem ei filius fere quindecim annorum a nativitate surdus et mutus. Perterritis ergo fratribus nostris cito misericordiae Mater succurrit. Quidam namque religiosus monachus ibi habitans, auditis miraculis Dominae nostrae, cum magno honore feretrum ejus in ecclesia suscepit, deinde revestitus reliquias ejus in vino et aqua lavit, caput 531 et faciem praedicti juvenis aqua ipsa perfudit, et ex ea potum ei dans sub feretro eum recumbere jussit; ipse vero genibus flexis Dominam nostram suppliciter exorare coepit. Nec mora, juvenis obdormit, cunctisque videntibus prae anxietate sudor ex toto ejus corpore profluit, venae circa aures turgescunt, sanguis ex auribus [Col. 0969B] ubertim exsilit. Protinus evigilans surrexit, et voces quasdam emittere coepit.
Monachus ab oratione surgens laetus accurrit, et juvenem alloquitur. Ille, qui nunquam antea audierat, respondere nesciebat, sed quod audiebat alios dicentes, idem post eos ipse prosequendo imitabatur. Statim monachus signa pulsando populum evocat, juvenem loquentem et audientem ostendit, et cum gaudio lacrymando, Te Deum laudamus incipit. Nuntius e vestigio ad patrem de rapinis venientem dirigitur, quid ejus filio contigerit refertur. Ille continuo discalceatus ad ecclesiam pedes currit, et coram feretro prostratus misericordiae Matri gratias agit, inde quadraginta solidos, quoniam non multa pecunia abundabat, obtulit.
Hinc ad aliud castellum duobus tantum milliariis remotum fratres nostri ire voluerunt, sed, propter feritatem et praedas illius raptoris, nullus inhabitantium cum eis illuc audebat proficisci. Tamen idem raptor, misericordia Dei Genitricis animatus, cum militibus suis et caeteris habitatoribus feretrum et reliquias humeris suis imponunt, nudisque pedibus omnes procedentes, ad inimicorum suorum tendunt castellum. Illi, hoc audientes et miraculum quod ibi sancta Dei Mater de raptoris filio fecerat cognoscentes, protinus et ipsi nudis pedibus [Col. 0969D] omnes inimicis suis obviam ruunt, feretrumque ab eis susceptum cum gaudio in castellum suum deferunt, laudantes Christi misericordiam, qui per suam Matrem hostes hostibus occurrere pacifice fecerat.
Inde per Cormeriacum (vulgo Cormery ) Turonos venerunt, et cum magna reverentia suscepti ab archiepiscopo Turonensi, die Sabbati ante vesperas in ecclesia Sancti Mauritii quieverunt. Uxor cujusdam carpentarii in eadem urbe per octo annos infirmitate nimia depressa lectulo decubuerat, ita ut nusquam posset ire nisi portaretur. Eadem nocte dormienti misericordiae Mater apparuit, praecipiens ei ut se ad feretrum suum in ecclesia Sancti Mauritii [Col. 0970A] faceret deferri. Evigilans mulier rogabat maritum ut cito deferretur. Ille non multum dives, lecticam paratam non habens, fecit eam deferri in vili instrumento, quod vulgariter vannum vocamus, in quo annona excussa purgari solet. Supposita ergo feretro protinus obdormivit, et post modicum evigilans sana surrexit. Deinde feretro sociata, vidente populo subsecuta est illud usque ad ecclesiam Sancti Martini.
Quo audito canonici Sancti Martini, cum abbate Sancti Juliani, obviam procedunt, et cum honore maximo reliquias Dominae nostrae suscipiunt. Erat in eadem civitate quidam juvenis a matris utero [Col. 0970B] surdus et mutus, quem unus ex fullonibus infantulum repertum nutrierat et educatum arte sua imbuerat. Hic ergo adductus ad Dominae nostrae reliquias, sub feretro recubuit et obdormivit. Nec mora, anxiari et ex toto corpore sudorem emittere coepit, deinde, venis circa aures inflatis, sanguis ubertim ex ejus auribus profluxit. Protinus surrexit et audivit, nec tamen loqui sciebat, quia non didicerat, sed quod alios loqui audiebat, hoc dicebat: Cujus nomen quia nesciebatur, canonici nostri eum appellaverunt Christianum. Sociatus ergo fratribus nostris venit cum eis Laudunum, et fere septem annis mansit in domo Guidonis archidiaconi Laudunensis.
Egressi de urbe Turonensi venerunt ad Sanctum Laurentium de Cala, in festo ejusdem martyris. Monachus quidam ibi habitans noluit eis concedere ut poneretur feretrum Dominae nostrae super altare Sancti Laurentii, sed super quondam minus altare in parte ecclesiae fecit illud poni, timens videlicet amittere offerendam consuetam in eodem festo. Sed cum Turonenses qui reliquias nostras prosequebantur, referentes miracula quae viderant, omnes peregrinos 532 supervenientes exhortabantur ut, relicto majori altari, ad feretrum Dominae nostrae offerrent, invidiae livore percussus idem monachus jussit feretrum et omnes reliquias ejici de ecclesia. Praepositus vero castelli, vituperans monachum [Col. 0970D] statim tradidit fratribus nostris tentorium spatiosum quod sibi paraverat. Matronae quoque loci cortinas plurimas deferentes idem tentorium decentissime perornare studuerunt, luminaribus insuper sufficientibus splendidissimum tota nocte fecerunt.
Sed rex justus Jesus Christus noluit injuriam Matri suae illatam dimitti impunitam. Ad vesperas siquidem praefatus monachus, morbo caduco subito depressus, coram omni populo in terram cecidit, magnumque terrorem videntibus incussit. Campana etiam major de turre cadens confracta est, ipsa quoque turris in superiori parte fissa et disrupta crepuit. Quod videns monachus, sero se [Col. 0971A] male fecisse poenituit, nudisque pedibus coram feretro terrae prostratus, Reginae coeli humiliter satisfecit, utque super majus altare feretrum deferretur rogavit, sed fratres nostri noluerunt acquiescere roganti.
Exinde Andegavis venerunt, et magnifice ab episcopo ipsius urbis suscepti sunt. Ubi mulier quaedam, uxor scilicet Fulberti ditissimi viri cognomento Pellicei, pariens nimio dolore per aliquot dies cruciabatur, jamque mortem sibi vicinam imminere pertimescebat. Audiens ergo miracula Dominae nostrae, petiit reliquias ejus sibi afferri, delatisque cochlear argenteum obtulit, lympham [Col. 0971B] in qua lotae fuerant cum fide bibit; statimque partu edito liberata, Deo et piae Matri ejus gratias egit.
Cenomanis matrona quaedam sterilis, cum viro suo ditissimo, fratres nostros suscepit hospitio, et prostrata coram Dominae nostrae feretro, dari sibi prolem oravit. Nec frustrata est fide sua. Post circulum siquidem anni filium genuit; et frequenter postmodum venit Laudunum, agens Dominae nostrae gratias.
Inter urbem Cenomanicam, et castellum quod dicitur ad montem de Guarda, transitus difficillimus [Col. 0971C] et silvarum decisione a comprovincialibus obsitus erat, pro dissensione et lite quae tunc temporis erat, inter regem anglorum et comitem Andegavensem. Egressi ergo tarde de urbe Cenomanica, venerunt ad illum difficilem transitum, dicentibus cunctis obviantibus quod nullatenus transire possent nec ad castellum quo tendebant pervenire. Interea dies in noctem vertitur, pluviae quoque nimietas exorta, jam pene de salute cogit eos desperare. «Clamaverunt ergo ad Dominum cum tribularentur, et de necessitatibus eorum eduxit eos (Psal. CVI. 28) .» Subito enim, Deo miserante, tanta transierunt facilitate ut nullum omnino in transeundo impedimentum haberent. Pervenientibus ad castellum milites obviam processerunt, nimiumque mirantes [Col. 0971D] quomodo transissent, benignissime eos susceperunt, dicentes quod revera misericordia Domini fuisset cum eis. In crastino cum redeuntes per eumdem aditum transire voluissent, nullatenus donec iter cum magno labore expeditum fuit transire potuerunt, sicque piae Matri Domini gratias retulerunt, quae in hora magnae necessitatis magnam eis misericordiam fecerat.
In vigilia Nativitatis sanctae Mariae, ante vesperas Carnotum venerunt, et honorificentissime suscepti sunt a domno Ivone Carnotensi episcopo, totaque canonicorum processione extra urbem usque ad [Col. 0972A] vineas eis occurrente, feretrumque positum est in majori ecclesia super altare sanctae Mariae. Et ecce quaedam mulier contracta erat in urbe quam episcopus idem jam quinque annis in domo, ubi panis suus coquebatur, aluerat. Quae prae nimia infirmitate sic jacebat incurvata ut ne ad communem quidem necessitatem, nisi a duobus portaretur, posset ire. Prima ergo noctis hora apparuit ei in somnis Domina nostra, praecipiens ei ut quantocius surgeret, ad majorem ecclesiam iret, et feretrum suum Laudunense quaereret. Protinus evigilans 533 sana surrexit, et ad ecclesiam currens per plateas cum gaudio vociferabatur clamando: Domina sancta Maria! Domina sancta Maria! Familia episcopi secuta est eam, ipse quoque episcopus somno [Col. 0972B] excitatus, audiens et gaudens egenam suam sanatam. Intravit mulier sana ecclesiam, quaerens cum clamore ubi esset feretrum Sanctae Mariae Laudunensis. Stansque coram eo, gratias ei referebat, et quomodo sibi apparuisset cunctis enarrabat.
Statim episcopus omnia signa jussit pulsari citius, et ipsemet incepit Te Deum laudamus. Quod dum cantaretur, ecce altera contracta, tam ipsi episcopo quam cunctis aliis notissima, ecclesiam sanata intravit, et ad feretrum recto cursu veniens, scabellula duo, quibus rependo et sustentando se ad petendam eleemosynam circumferre solebat, super altare posuit, ipsaque stans coram populo, Deo et piae Matri ejus gratias agebat. Protinus ipse rursum [Col. 0972C] omnia signa praecepit sonari, incipiens secundo praefatum hymnum. Qui antequam finiretur, divinae pietati placuit tertium superaddere miraculum.
Quidam etenim juvenis miles, filius videlicet Carnotensis vicedomini, qui in castello quodam catenis religatus captus servabatur, subito insperatus ecclesiam ingreditur, et matre sua cum militibus et civibus sibi occurrente, laetus ad altare progreditur, genibusque flexis coram feretro, et per Dominam nostram se dicens ereptum, quadraginta solidos ei statim obtulit. Quod cernens episcopus, non solum in majori ecclesia, sed et in omnibus aliis ecclesiis etiam minimis per totam urbem, omnia signa diutius sonari, et Deo laudes directis nuntiis praecepit decantari, [Col. 0972D] ipse tertio incipiens Te Deum laudamus. Quantus per totam urbem signorum strepitus et clangor, quae vox laetitiae, quot dulcium lacrymarum flumina prae nimia exsultatione, ab utroque sexu et diversa aetate sint effusa, etiam nobis tacentibus pius lector facile potest advertere. Sic itaque fratres nostri, beatae Mariae miraculis exhilarati, fidelium donis locupletati, ad nos cum gaudio circa festum sancti Matthaei evangelistae redierunt, totamque urbem Laudunensem hujusmodi relationibus valde laetificantes, post tribulationis luctum, novum gaudium nobis intulerunt. Per omnia benedictus Deus, qui vivit et regnat per omnia saecula saeculorum.
- CAP. I. De surdo et muto apud Nigellam curato.
- CAP. II. De aurifice caeco Atrebati.
- CAP. III. De puella sanata apud Sanctum Audomarum.
- CAP. IV. De liberatione clericorum sanctae Mariae in mari a piratis.
- CAP. V. De vindicta super negotiatores facta apud Dobras.
- CAP. VI. De muliere parturiente liberata Cantuariae.
- CAP. VII. De caeco illuminato apud Wintoniam.
- CAP. VIII. De alio infirmo ibidem curato.
- CAP. IX. De duodecim infirmis ibidem curatis.
- CAP. X. De puella infirma curata apud Christikercam.
- CAP. XI. De incredibili vindicta Dei ibidem facta.
- CAP. XII. De infirmis septemdecim sanatis apud Essecestram.
- CAP. XIII. De glutino contracto curato in episcopatu Salesberiensi.
- CAP. XIV. De febricitante curato apud Wiltoniam abbatiam sanctimonialium.
- CAP. XV. De puella caeca illuminata apud Danavexeriam.
- CAP. XVI. De surdo ibidem sanato.
- CAP. XVII. De puella curva apud castrum Bannistaplum curata.
- CAP. XVIII. De monacho claudo ibidem curato.
- CAP. XIX. De alio claudo curato apud castrum Totenes.
- CAP. XX. De mirabili vindicta ibidem facta super eo qui se suspendit.
- CAP. XXI. De liberatione clericorum per sanctam Mariam apud castrum Bristolth.
- CAP. XXII. De puero sanato apud Bagejam civitatem.
Ex oblationibus ergo fidelium per Franciam collectis, toto autumnali et hiemali tempore templum Dominae nostrae ex magna parte reparatum est. Sequenti vero Quadragesima, cum adhuc pars operis maxima superesset, pecunia vero paulatim decresceret, consuluerunt nobis nonnulli sapientes, ut denuo ex canonicis aliqui eligerentur, qui tam litterarum scientia quam modulatione canendi et peritia Laudunensi Ecclesiae forent honori, et cum feretro Dominae nostrae sanctorumque reliquiis in Angliam transmitterentur, quae tunc temporis magna divitiarum florebat opulentia, pro pace, et justitia, quam rex ejus Henricus [Col. 0973B] Henricus I rex Anglor. Guillelmi I filius. filius Guillelmi regis in ea faciebat. Electi sunt itaque ex canonicis Boso [Col. 0973B] presbyter, neposque ejus Robertus, Radulphus presbyter, Matthaeus, cognatusque ejus Bonifacius, Robertus genere Anglicus, et Helinandus, Joannes presbyter parochiae Sancti Martini, et Amisardus clericus. His ergo electis, feretrum Dominae nostrae tradidimus cum aliis pluribus sanctorum reliquiis, inter quas eminebat et forma et dignitate unum phylacterium, in quo sic sculptum legitur:
Tantis itaque talibusque fultos praesidiis, praefatos socios nostros in Angliam transmisimus, prospera et illis imprecantes, et cum magna processione aliquantulum eos prosequentes, feria secunda ante [Col. 0974A] Dominicam palmarum ab urbe Laudunensi in pace dimisimus.
Redeuntes autem eodem anno mense Septembri, circa Nativitatem Sanctae Mariae, sic nobis ea quae sibi contigerant retulerunt. Egressi, inquiunt, a vobis venimus ad castrum, quod Nigella ( Nelle ) vocatur, in pago Vermadensi, et honorifice suscepti fuimus a canonicis, et a domno Radulpho patre domni Ivonis, ejusdem castri principe et possessore. Qui videlicet Radulphus habebat in domo sua quemdam a nativitate surdum et mutum, nomine Joannem, quem ab infantia nutrierat usque ad virilem aetatem, ita ut tunc barbam prolixam haberet. Hic ergo videns populum causa sanctarum reliquiarum ad ecclesiam festinantem, nutu signorum a domino suo commonitus, [Col. 0974B] etiam ipse cum aliis cucurrit. Potata deinde aqua, de qua sanctae reliquiae lotae fuerant, ore quoque et auribus ejus diligenter ex ea lotis, sub feretro recubuit et obdormivit. Nec mora, videntibus cunctis, prae nimia anxietate toto corpore sudorem coepit emittere, sanguis etiam ex auribus et naribus atque venis, quae circa guttur et collum prominebant, ac si ruptae forent, ubertim profluere. Evigilans post paululum surrexit, et coram feretro stans clamare coepit in voce exsultationis, sed non confessionis, quoniam loqui nesciebat, quod non didicerat, qui nunquam audierat. Quod tamen alios dicentes audiebat, hoc ipse respondere compellantibus et sibi loquentibus volens, post illos dicebat. Quae tunc [Col. 0975A] populi laetitia, quis clamor fuerit, nullus sufficienter referre valebit. Sic ille, perfecte sanatus, fere usque ad mare nos est prosecutus; nobiscum etiam transisset, nisi eum reverti rogassemus.
Inde circa Parasceven Atrebatum urbem venientes, non minus honorifice suscepti sumus. Et ecce quidam aurifex senex in eadem urbe manens, qui jam per duodecim annos oculorum lumine privatus fuerat, audiens feretrum Sanctae Mariae Laudunensis advenisse, interrogabat formam, vel qualitatem, seu quantitatem ejusdem feretri. Quam cum didicisset, protinus ex imo pectoris trahens alta suspiria, lacrymasque 535 ubertim profundens: Heu! inquit, hoc feretrum manibus meis composui [Col. 0975B] ego peccator in juventute mea, jussu Domni Helinandi Laudunensis episcopi. In hoc idem episcopus pretiosas reliquias posuit, inter quas fuit caput sancti Walarici abbatis, nec non et caput sancti Montani, qui, sicut ab eodem episcopo audivi, cum oculorum visum amisisset, ortum sancti Remigii beatae Cilniae matri ejus praenuntiavit, sibique de lacte ejus lumen reddendum subjunxit, quod et postea contigit. Sed, o tu piissima Dei genitrix, quam hodierna die huc gaudeo advenisse, faciesne misericordiam tuam in me peccatore, ut instar sancti Montani recepto lumine feretrum tuum, quod composui, rursum possim videre? Talia cum lacrymis dicendo, rogavit ut ex lympha, qua reliquiae lotae fuerant, oculi sui tangerentur. Quo facto, de [Col. 0975C] ipsa aqua bibit, sicque per totam noctem in oratione pervigil coram feretro mansit. Mane facto lumen recepit, Deoque et piae Matri ejus gratias egit.
Inde ad Sanctum Audomarum venimus, ubi puella quaedam a nativitate manum aridam habens ex aqua reliquiarum bibit, manusque ejus ex ea lota est, et sic sanata est.
Postmodum mare transire sperantes, ventumque prosperum exspectantes, tempore paschali, in festo [Col. 0975D] Marci evangelistae, summo mane apud portum, qui vocatur Wissant, a nautis convocati, navem intravimus. Nobiscum etiam plures negotiatores introierunt, qui propter lanam emendam de Flandria in Angliam ire volebant, seque nobiscum securius transire sperabant, plusquam trecentas marcas argenti secum in sacculis et marsupiis ferentes. Magister navis vocabatur Coldistannus. Cum ergo quasi circa medium maris venissemus, unus ex sociis nostris, a longe prospiciens, vidit procul navem velut in littoris angulo positam. Quod cum praefato Coldistanno indicasset, ille juvenem usque ad summitatem [Col. 0976A] mali, explorandi causa jubens conscendere, ex dictis ejus animadvertit piratarum, qui per mare praedandi causa discurrunt, navem adesse, statimque nimis perterritus indicavit omnibus mortem propinquam imminere.
Protinus omnes timore necis reddimur exsangues, e vestigio enim cernimus navem appropriantem instar volucris advolantis, lanceas et clypeos cum gladiis coruscantes, loricas etiam solis splendore perfusas relucentes. Peccata nostra invicem confitemur; et quia mors jam ad januam adesse videtur, non exspectatur presbyter ad suscipiendam confessionem, sed etiam ipse presbyter rerum imminentium periculo perturbatus laico confitetur [Col. 0975] Videsis (Patrologiae nostrae t. CL, col. 625) animadversiones nostras ad lib. B. Lanfranci De celanda confessione. . Negotiatores quoque praedicti jam de vita desperantes [Col. 0976B] in tanto positi periculo, sacculos et marsupia sua cum tota pecunia Dominae nostrae offerunt, et super ejus feretrum projiciunt, cum nimio fletu misericordiam ejus implorantes, ut corpora sua tantummodo de piratarum manibus et exitio mortis eripiat, totamque pecuniam eorum propter ecclesiam suam restaurandam ipsa retineat.
Interea piratae fiunt propinquiores paulatim, ita ut jam vix jactu sagittae distare viderentur Sed cum in tanta necessitate positi omnino de vita desperaremus, Bosonem presbyterum, quem caeteris provectiorem videbat Coldistannus, exhortatur ut assumptis sanctae Mariae reliquiis potestatem sibi nocendi piratis interdicat. Illico presbyter ex fide viri animatus, genibus flexis coram feretro, Matrem Domini [Col. 0976C] lacrymis perfusus suppliciter invocat; deinde velociter surgens, supradictum phylacterium capillis ejus pretiosum, cum timore et devotione fidenter accipit, ipsoque Coldistanno viriliter eum utraque sustentante, in eminentiorem puppis locum ascendit, et manu contra hostes elevata, ne ultra veniant, ne nobis nocendi potestatem habeant, ex auctoritate Dei matrisque sanctae Mariae fortiter adjuvando prohibet et interdicit. Et, o mira divinae virtutis potentia! mox ut verba complens signum crucis de eodem phylacterio contra hostes fecit, dicto citius, vento vehementi et contrario, navis eorum impulsa retro propellitur, malus navis eorum frangitur, parsque ejus super unum ex ipsis decidens, eum exterebrat, [Col. 0976D] et in mare mortuum praecipitat.
Jesu pie, Jesu bone, quae nobis tunc adfuit laetitia et exsultatio, quando concidisti saecum perturbationis nostrae, et circumdedisti nos laetitia misericordiae tuae! (Psal. XXIX, 12.) Quantas tibi protinus, Matrique tuae Dominae nostrae laudes erepti de morte persolvimus! Ventus siquidem, qui hostibus nostris erat 536 contrarius, nobis factus est prosper et salubris, ita ut cum gaudio recolentes canticum Moysi tam celeriter nos transvehi miraremur. Brevi itaque mora interposita laeti ad portum pervenimus, disponentes partem pecuniae reddere negotiatoribus, [Col. 0977A] quam ipsi timore mortis Dominae nostrae donantes super ejus feretrum posuerant, imo turbati projecerant. Sed illi mox ut littus attingentes viderunt se necis evasisse periculum, pristini metus obliti, sine nostra licentia unusquisque sacculum suum et marsupium assumpsit, Dominaeque nostrae solo verbo gratias agentes, nihil ei reliquerunt.
Quam tamen exinde vindictam Matri suae judex justus fecerit Filius suus, audiant omnes qui, sua Deo dantes, rursus ea auferunt. Cum enim tota pene Anglia circuita, maximos lanae acervos emendo pecuniam suam expendissent, ipsaque lana quamdam magnam domum super littus maris, quod Dobras [Col. 0977B] ( Douvres ) dicitur, sitam replessent, ecce nocte transitus sui diem praecedente subito incendio domus eadem cum tota lana cremata est; sicque illi, omnibus amissis pauperes effecti, sero poenitentes doluerunt se injuriam fecisse Reginae coeli.
Nos itaque non ex umbra mortis, sed ex ipsis faucibus ejus, ut nobis visum est, liberati, gratiarum laudes Dominae nostrae referentes, assumpto ejus feretro atque reliquiis Cantuariam venimus, ubi tunc erat archiepiscopus domnus Guillelmus nobis notissimus, quoniam jam dudum pro audientia lectione magistri Anselmi Laudunum petens, multis [Col. 0977C] diebus in episcopi domo manserat, ibique filios Radulphi cancellarii regis Anglorum docuerat. Hic ergo cum ingenti gaudio nobis occurrens, honorificentissime nos cum monachis Sancti Augustini suscepit, et quandiu voluimus benigne retinuit. Et ecce matrona quaedam ejusdem urbis ditissima, jam per octo dies nimio partus dolore cruciata, omnino fuerat desperata, ita ut de solo ejus funere tractaretur. Haec audiens adventum nostrum misit ad nos virum suum, quaerentem si quis nostrum sciret aliquam pariendi medicinam. Tunc Boso presbyter, cui praecipue cura reliquiarum servandarum commissa fuerat, consuluit ei ut conjugem suam exhortaretur veracem peccatorum suorum confessionem presbytero suo facere, deinde ex lympha qua [Col. 0977D] reliquiae lotae forent fideliter bibere. Rediens maritus quae invenerat conjugi retulit. Sed illa, quae jam penitus non solum loquelam, verum etiam memoriam pro doloris nimietate perdiderat, auxiliante Deo protinus ex ipso calore fidei aliquantulum roborata et recreata, venienti presbytero peccata sua confiteri curavit, deinde subjunxit eamdem nocte sibi in visu quamdam speciosissimam Dominam de Francia venientem apparuisse, et ut peccata sua veraciter confiteretur praecepisse sicque se sanandam fore promisisse.
Cum haec presbyter post confessionem auditam ad nos veniens retulisset, illico nos ab ejus marito rogati, [Col. 0978A] et pro relatione presbyteri de futura ejus sospitate certificati, cum reliquiis ad lectum decumbentis venimus, easque coram ipsa lavantes, et aquam lavationis ei potandam tradentes, continuo discessimus. Et ecce priusquam ad ecclesiam reversi essemus, nuntius post nos accurrens, eam peperisse et sanatam esse retulit. Unde tam ipsa quam maritus ejus exsultantes, multa munera et ornamenta Dominae nostrae contulerunt; post reditum etiam nostrum vestimenta pretiosa sacerdotalia Laudunensi ecclesiae ipsa transmisit.
Hoc autem probatissimum apud nos erat nullum omnino posse sanari, nisi esset de ipso episcopatu in quo eramus, providente, sicut credimus, Domina nostra ne aliquis ignotus aeger de longinquis partibus [Col. 0978B] adveniens diceretur spe quaestus a nobis pretio conductus esse, vel ipse pro accipienda pecunia advenisse, sicque sermonibus imperiti vulgi viliores redderentur. De illis etiam, qui erant ex ipso episcopatu, nemo curabatur, nisi prius peccata sua presbytero suo confiteretur, si tamen aetatis esset idoneae. Quod si infantulus erat, admonebantur parentes vice puerorum facere confessionem.
Postmodum ad urbem Wintoniensem venientes, et honorifice ab urbis ipsius episcopo suscepti, per octo dies ibi mansimus, in quibus plurima fieri miracula vidimus. Erat in eadem civitate miles quidam honorabilis, nomine Radulfus, cognomento Buarius, [Col. 0978C] pincerna regis Anglorum, 537 qui jam per octo annos oculorum lumen amiserat, unde et a rege pro ipsa caecitate filiis suis officium suum reddi impetraverat. Hic ergo in die Ascensionis Dominicae compertis miraculis quae fiebant, ad feretrum se fecit adduci, peccatorumque confessione presbytero suo facta [Col. 0977] Nota diversis in locis semper presbytero dicuntur peccata confessa. , lotarum reliquiarum aquam fideliter bibit, et oculos suos ex ea fecit lavari. Episcopo itaque majorem missam in ecclesia pro tanta solemnitate celebrante, cum post evangelium sermo finitus fuisset, rogante populo, cum reliquiis de ecclesia exivimus, ne molestiam episcopo faceremus. Cum vero in platea coram ecclesiae janua rursum sermo fieret et episcopus canonem inciperet, subito idem Radulfus ad reliquias pro foribus ecclesiae positas [Col. 0978D] lumen recepit, Deumque et sanctam ejus Matrem cum clamore laudare coepit. Quod miraculum in tanta veneratione est habitum ut quinquies ipsa die reverteretur populus ad audiendum verbum, et honorandas reliquias oblationesque repetendas.
Erat in eadem urbe quidam ditissimus Gualterus, cognomento Kiburs, qui jam sex annis infirmitate gravissima sic depressus fuerat ut nunquam de lecto surgere potuerit. Auditis ergo miraculis Dominae nostrae, per internuntios a nobis poposcit auxilium. Ipse enim cum alia infirmitate etiam fluxu ventris adeo laborabat ut nec etiam competenter in [Col. 0979A] lecto deferri posset. Mandavit itaque ei Boso presbyter ut peccatorum suorum veram confessionem presbytero suo faceret, et quia non solum prius, sed etiam in ipsa aegritudine dicebatur multoties usuras a debitoribus accepisse, promitteret Deo se nunquam ulterius eas sumpturum, et de acceptis congrue debitoribus satisfacturum. Obedivit ille; deinde ut cum reliquiis iremus ad eum humiliter rogavit, quoniam ipse ad nos non poterat deferri. Missi sunt tres ex nostris Boso presbyter, Robertus et Bonifacius. Venerunt ad eum, reliquias coram eo et in aqua laverunt, et ex ea potum illi dederunt, ipsumque ea resperserunt. Mirum dictu! Qui sex annis in lecto decubuerat, illico sanus surrexit, et exsiliens ad Dominae nostrae feretrum gratias agens [Col. 0979B] cucurrit.
Tribus clericis qui ad eum ierant tres annulos aureos dedit, coram feretro tres scyphos argenteos, multamque pecuniam, et alia ornamenta obtulit. Quae cum in platea publice prolata nonnulli videntes, pro multitudine divitiarum ejus dicerent eum pauca obtulisse, nam ferebatur plusquam tria millia libras Anglicae monetae in thesauro ejus repositas esse, respondebat ille se ad praesens nolle amplius dare, donec usuras, quas a debitoribus suis acceperat, redderet, sicut Deo promiserat. Unde protinus per totam urbem fecit clamari ut qui ei usuras dederat veniret, et sua reciperet. Quanta tunc ibi fuerit vox laetitiae et laudationis, dicentibus universis per Dominam [Col. 0979C] nostram sanctam Mariam alterum Wintoniae repraesentatum esse Zachaeum, et plus de usurarum redditione animaeque ejus salvatione quam de corporali curatione Deum laudantibus; nec ipse Tullius, si adfuisset, explicare digne potuisset.
Plures alii etiam infra octo dies, quibus in eadem urbe Wintoniensi mansimus, curati sunt infirmi, quod propter taedium auditoribus removendum, singillatim enumerare praetermisimus. Hoc tantum fidenter asserimus, palam et publice duodecim sanatos fuisse, quorum alii surdi, alii claudi, quidam caeci, quidam fuerant muti. Quique omnes aut de ipsa civitate, aut de circumjacenti erant regione; ideoque cunctis fuerant noti.
Dc Wintoniensi civitate venimus ad villam quae dicitur Christikerca, id est, Christi Ecclesia, ubi in octavis Pentecostes annuum festum, et conventus celeberrimus solebat esse negotiatorum. Appropinquantes ergo eidem villae, tanta subito tamque vehementi depressi sumus inundatione pluviae, ut nunquam antea nos similem vidisse meminerimus. Ecclesiam ipsius oppidi decanus quidam cum duodecim canonicis tenebat, qui rogantibus nobis ut susciperemur, respondit ecclesiam illam necdum ex integro fore constructam, ideoque nos non recipiendos, ne solitam amitteret negotiatorum oblationem. Vix tamen nobis concessit ut, donec nimietas pluviae [Col. 0980A] cessaret, feretrum Dominae nostrae super quoddam minus altare poneretur, in remota ejusdem ecclesiae parte. Sed cum videret quosdam negotiatorum qui miracula Wintoniae gesta audierant, feretrum Dominae nostrae cum oblationibus expetere, et majus altare dimittere, felle commotus iracundiae, jussit illud de ecclesia ejici. Ejecto feretro, non est facile dictu quantam anxietatem patiebamur, quoniam et immensitas pluviae, tam nos quam equos nostros adhuc vehementer deprimebat, et tota villa negotiatoribus repleta, nusquam nobis hospitandi locus patebat.
Sed in tanta miseria citius nos respexit Dominae 538 misericordia. Nam matrona quaedam calamitati nostrae compatiens, virum suum exorat ut domum [Col. 0980B] novam quam aedificaverat, namque [ f., eamque] negotiatoribus pro duobus marcis locaverat, coelesti Reginae quae a decano de ecclesia expulsa fuerat, ipsa die commodet et in ea tam ipsam quam clericos ejus sequenti nocte hospitari permittat, negotiatoribusque mandet ut interim sibi aliud hospitium quaerant. Annuit maritus conjugis precibus, nosque jam pene pluviae vehementia madefactos et deficientes in domum suam novam suscepit, vestesque nostras luto perfusas ablui fecit et exsiccari; feretrum et reliquias Dominae nostrae competenti foco decenter cortinis exornato collocat; deinde nobis omnem hospitalitatis humanitatem exhibere curat.
[Col. 0980C] Unus ex negotiatoribus tres campanas, quas venales habebat, ad domus ejusdem laquearia suspendit, earumque sonitu convocat socios, et locum ascendens eminentiorem, quomodo decanus feretrum nostrum de ecclesia sua ejecerit refert, et ut nullus eorum ad ipsam ecclesiam eat, sed omnes potius ad hospitium nostrum divinum officium audituri conveniant exhortatur. Postremo cuncti, pariter congregati, unanimiter edictum proponunt ut, si quis negotiatorum ecclesiam ingrederetur, quinque solidos sociis persolveret. Erat autem tunc Sabbatum ante octavas Pentecostes.
Tantam itaque hospitis nostri benevolentiam protinus ostendit Domina nostra se gratanter recepisse. Habebat siquidem idem hospes noster prope [Col. 0980D] oppidum unam domum, in qua boves ejus et pecora servabantur, ibique manebat quidam pauper rusticus, eisdem pecoribus custodiendis deputatus. Hujus rustici filia, puella parvula, tortum pedem a nativitate habebat, ita ut calcaneus in anteriori parte, digiti vero pedis in posteriori positi essent. Rogati ergo ab hospite nostro ut de aqua reliquiarum lotarum ejusdem puellulae pes debilis contingeretur, fecimus eam adduci. Bibit ex aqua ipsa, pesque ejus ex ea lotus est. Vigilavit coram feretro illa nocte. Mane autem facto, dum more solito missam coram feretro in eadem domo solemniter cantaremus (altare siquidem portatile, et omnia missae necessaria nobiscum ferebamus) ecce puellula sanata, pedem [Col. 0981A] suum rectum omnibus ostendit, dominosque suos, qui nos benigne receperant, magnifice laetificavit.
Post prandium eadem die Dominica, licentia ab incolis accepta gratiarumque actione pro beneficio eorum illis reddita, de oppido exivimus. Sed non distulit justus Judex Matri suae factam injuriam vindicare. Vix enim dimidio stadio procul recesseramus, cum ecce post nos cum clamore cursores super equos adveniunt, et ut ardenti villae succurramus exorant. Respicientes post tergum, videmus totam villam succensam cremari. Interrogantes vero quomodo id contigisset, audivimus ab eis draconem de [Col. 0981B] proximo mari egressum, nobis discedentibus in villam advolasse, et primitus ecclesiam, deinde quasdam domos flamma, quam ex naribus suis emittebat, succendisse. Quod audientes et humana curiositate tantum prodigium videre sitientes, deputatis feretro idoneis custodibus, velociter super equos ad vicum recurrimus cernimusque draconem incredibilis longitudinis quinque capita habentem, per nares flammas sulphureas emittentem, et de loco ad locum volantem, domosque singillatim succendentem. Redeuntes vero usque ad ecclesiam jam eam invenimus concrematam, et sic incredibiliter, ut non solum ligna, sed et ipsi parietes, imo maximi lapides, ipsaque altaria in favillam et cinerem funditus essent redacta, ita ut omnibus inspicientibus stupor exinde [Col. 0981C] mirabilis incuteretur.
Decanus vero ubi vidit domum suam et ecclesiam succensam, vestes et supellectilem suam festinanter colligens et circumligans ad navem, quae in proximi maris littore defixa erat, fecit deferri, sperans ea ibi ab igne posse salvari. Sed draco protinus, ac si propter hoc solum venisset, navem volatu petens, cuncta quae in ea erant succendit, deinde, mirum dictu et incredibile auditu! ipsam quoque navem simul cremavit. Ad domum quoque hospitis nostri venientes, et quomodo se haberet scire volentes, invenimus eum, salva domo, et omnibus quae habebat, exsultantem, suamque liberationem bonae hospitae suae coeli Reginae deputantem. Non solum vero [Col. 0981D] ipsa domus ejus, in qua hospitati fuimus, sed et alia procul posita, in qua pecora ejus servari diximus, mansit illaesa, ita ut de omnibus rebus suis nihil omnino perdiderit. Negotiatores etiam, qui multam nobis impenderant benevolentiam, ita superna fovit gratia ut aut nihil aut parum de rebus suis amiserint. Quia enim ibidem consuetudo erat uno tantum die durare nundinas, finito prandio jam omnes sarcinas suas collegerant, et circumligatas antequam draco veniret reposuerant. Terrorem tamen maximum illis incussit aspectus draconis, ita ut eos cursim per diversa videremus fugientes. Decanus vero ille, qui feretrum Dominae nostrae de Ecclesia ejecerat, sera motus poenitentia, nudis pedibus illud prosecutus est, et coram eo prostratus, judiciaque Dei [Col. 0982A] justa protestatus, quod male gesserat, sibi indulgeri exorabat.
Inde venimus ad urbem quae dicitur Essecestra, ubi erat Robertus archidiaconus, qui diu manserat Lauduni pro audienda lectione magistri Anselmi. A quo gratantissime suscepti mansimus ibi per decem dies. In quibus miracula plurima contigerunt, quorum praecipua et excellentiora fuerunt de septemdecim infirmis curatis, quibusdam caecis, aliis surdis, mutis et claudis. Contendebant cives mirabiliter quis eorum nos hospitio susciperet, vel quis susceptis necessaria procuraret. Erat ibi quidam infirmus qui jam per viginti quatuor annos ad [Col. 0982B] portam templi recubuisse jugiter in lecto ferebatur, ita ut nusquam ire posset, nisi a duobus portaretur. Hic, septimo die adventus nostri consilium a nobis quaerens, confessus est peccata sua, bibit ex aqua lavationis reliquiarum et ex ea lotus obdormivit. Protinusque, mirabile dictu! sanatus ex integro, exsiluit de grabato, in quo tantopere jacuerat, et videntibus cunctis ad feretrum currens, et coram eo stans in voce exsultationis et confessionis, Deo et piae Matri ejus gratias referebat.
Erat ibi et alius contractus, nomine Glutinus, qui merito sic vocabatur, quoniam toto corpore sic erat conglutinatus, ut calcanei natibus, et tibiae [Col. 0982C] dorso inhaererent, ita ut velut in unum globum redactus, faciem assidue super genua teneret. Hic ergo, cum peccata sua confessus et aqua lavationis reliquiarum lotus, intra decem dies quibus ibi mansimus non curaretur, mirantibus nobis et unde esset quaerentibus, profitetur se non esse de ipso episcopatu, sed de Salesberiensi. Protinus a nobis acriter objurgatus cur tentasset ibi sanitatem assequi, quam certum et probatum erat nulli extra episcopatum suum donari, cum lacrymis et nimio ejulatu coepit nos miserabiliter adjurare ut, pro Dei sanctaeque Matris ejus amore, ad ipsam urbem Salesberias proficisceremur.
Tam ipsius ergo quam totius plebis id ipsum exorantis [Col. 0982D] satisfacientes precibus, post decem dies egressi de Essecestra, et retrogradum iter arripientes, ad ipsam urbem tendere coepimus. Et ecce ipse itineris peritus vehiculo sedens jam processerat, et in ipso principio episcopatus nos operiebatur. Vix autem nobis ingressis primum stadium episcopatus, ecce ipse qui praecesserat, cum vehiculo occurrit; statimque velut Domina nostra nolente eum ulterius fatigari, perfecte curatus de curriculo exsilivit, et omnibus qui undique cernentibus confluebant, ad feretrum gratias agens in media via cucurrit. In hoc revera probatum est illud, quod supra diximus, nullum extra suum episcopatum potuisse sanari. Inde ergo, sicut dispositum fuerat, ad ipsam urbem Salesberias pervenimus [Col. 0983A] ubi honorifice suscepti sumus ab episcopo ipsius urbis, pro notitia magistri Anselmi, quoniam cognati ejus Alexander et Nigellus ad scholam ejus diu manserant Lauduni.
Postea venimus ad quamdam abbatiam sanctimonialium, quae vocatur Wiltonia, ubi nobis ostenderunt sepulturam venerabilis Bedae presbyteri, egregii doctoris; prope quem sepulta est inclyta versificatrix, quae proprio nomine vocata est Murier. Quidam ex longo tempore febricitans jacebat ad sepulcrum venerabilis Bedae presbyteri, ubi quamplures consueverant sanari. Eadem nocte adventus nostri apparuit ei in somnis Murier illa versificatrix, [Col. 0983B] dicens ei: Non potes hic modo per Bedam sanari, quoniam beata Domini Mater ad nos descendit. Quod cum nobis in crastino retulisset, et ex aqua reliquiarum lotarum bibisset, illico sanatus est. Reversi sumus per Essecestram, non tamen introivimus urbem, quamvis multis rogaremur, ne viliores essemus, quoniam jam decem diebus in ea manseramus.
Exinde venimus in provinciam quae vocatur Danavexeria, ubi ostenderunt nobis cathedram, et furnum illius famosi secundum fabulas Britannorum regis Arturi, ipsamque terram ejusdem Arturi esse dicebant. Ibi nos plurimum honoravit quidam clericus [Col. 0983C] nomine [Col. 0983D] Algarus vocatur in Gallia Christiana. Agardus, qui jam diu Lauduni manserat, quique postmodum in Northmannia factus est episcopus urbis Constantiniensis. Dum ergo ibi essemus, puella quaedam fere decennis, nomine Kenehellis, caeca a nativitate, in villa quae Bomine 540 vocatur, ad feretrum venit, et lota oculos ex aqua reliquiarum lumen recepit.
Sed et juvenis quidam in eadem villa surdus a nativitate ad feretrum venit, et lotus aures aqua reliquiarum protinus audivit. Quidam etiam vir ibidem manum aridam habens, coram feretro pro sanctitate recipienda vigilabat. Sed sicut Britones solent jurgari cum Francis pro rege Arturo, idem [Col. 0983D] vir coepit rixari cum uno ex famulis nostris, nomine Haganello, qui erat ex familia domni Guidonis Laudunensis archidiaconi, dicens adhuc Arturum vivere. Unde non parvo tumultu exorto, cum armis ecclesiam irruunt plurimi, et nisi praefatus Algardus clericus obstitisset, pene usque ad sanguinis effusionem ventum fuisset. Quam rixam coram feretro suo factam credimus Dominae nostrae displicuisse, nam idem vir manum habens aridam, qui pro Arturo tumultum fecerat, sanitatem non recepit.
Post haec venimus ad castrum, quod dicitur Bannistaplum, [Col. 0984A] ubi manebat quidam princeps, nomine Joellus de Totenes, cujus uxor erat germana Guermundi de Pinkeni ( Pequigny ). Hic ergo partim pro conjugis suae notitia, quae de Ambianensi erat religione, unde et nostra videbatur esse comprovincialis, magis autem pro miraculis quae per Dominam nostram facta didicerat, gratantissime nos suscipiens, per triduum secum retinuit, scyphumque argenteum, et calicem pretiosum, nec non et cortinas, aliaque ornamenta, quae adhuc in Laudunensi servantur ecclesia, sed et equum, qui ea deferret, dedit, multaque alia; quindecim libras Laudunensis monetae valentia superaddidit. Cujus devotionis quasi cita remuneratrix volens esse Domina nostra, evidens ibi miraculum ostendit. Puella [Col. 0984B] namque duodenis in ejus domo manebat, adeo toto corpore incurvata ut nusquam ire valeret, nisi quod solummodo cum scabellulis rependo per terram se trahebat prout poterat. Haec ergo ad feretrum adducta, peccata confessa, aqua reliquiarum lota, quandiu ibi fuimus non est curata, sed cum jam nobis discedentibus cum magno fletu clamaret, Heu! piissima Domina sancta Maria, ergone sic discedes, et me non curatam relinques? protinus videntibus cunctis sanata, projectis scabellulis exsiliens stetit, et ad feretrum gratias agens cucurrit.
Monachus etiam quidam religiosus de charitate ibidem manebat, in cella quam praefatus princeps [Col. 0984C] Joellus aedificaverat, qui jam per biennium morbo insanabili, quem medici sciam vocant, adeo laboraverat ut nusquam nisi claudicando et baculo substendando posset incidere. Hic ergo per totum triduum nobis in eadem ecclesia remorantibus pro posse suo dulcissime serviens et ex aqua lotarum reliquiarum lotum morbi super femur lavans, quandiu ibi fuimus non est curatus; sed, cum jam de castro egressi licentiam a populo gratias agentes peteremus, et ipse nos cum baculo claudicando prosequeretur, repente curatus baculum projecit, et ad feretrum cursim veniens, videntibus cunctis libenter, et hilariter illud amplexando deosculatus humerum supposuit, et ex una parte longius nobiscum [Col. 0984D] deportavit.
Post haec ad praefati principis Joelli castrum venimus, quod Totenes dicitur, deducentibus nos quibusdam ex hominibus ejus, ubi honorifice a quibusdam monachis suscepti triduo ibi mansimus. Quidam ergo senex illic manebat a nativitate claudus, et omnibus notus, ut pote praepositi ejusdem castri germanus. Hic, auditis miraculis quae fiebant, cum fide et multa devotione ad feretrum venit, et ex aqua lavationis reliquiarum bibens, eaque lotus protinus coram populo est erectus. Quod miraculum [Col. 0985A] in tanta veneratione est habitum ut confestim germanus ejus ipsius castri praepositus ad feretrum quadraginta solidos Anglicae monetae obtulerit, infinitusque populus post eum multa addiderit.
Sed ecce terribile miraculum sequitur, quod a tempore Judae proditoris raro contigisse legimus. Tres siquidem juvenes ejusdem territorii, carnis consanguinitate ad invicem propinqui, videntes tantam pecuniam ad feretrum deferri, detrahere nobis coeperunt, dicentes nos quaestus causa magicis artibus talia facere miracula. Quorum unus alios duos exhortatur ut secum ad [Col. 0985B] feretrum eant, simulantesque se illud osculari, 541 de nummis super altare positis ora sua lambendo repleant. Abnuentibus illis tantum facinus perpetrare sanctamque Domini Matrem offendere, perfidus ille coepta persistens in malitia, dimisso foras equo cui sedebat, ecclesiam intravit, ad feretrum venit, simulansque se illud veneranter deosculari, de acervo nummorum quantum potuit ore rapuit, et protinus exivit, conscensoque equo socios qui eum praestolabantur repetens, nummos quos rapuerat ostendit, usque secum ad proximam tabernam irent potatum invitavit. Respondentibus illis se quidem cum eo ituros, sed de tali furto non bibituros, miser ille tabernam introiit, et, prout libuit, satiatus exiit. Postea illi duo ad populi [Col. 0985C] conventum redeunt; infelix vero ille, conscenso equo, coelesti vindicta eum persequente, proximam silvam, quae vix dimidio milliario procul erat, expetiit, resteque linea collo suo circumligata, in unius arboris ramo se suspendit. Equus cui insederat, vacuus ad populum rediens, mirum intuentibus stuporem praebuit. Statim praefati duo juvenes, comparis sui equum recognoscentes, et quid ei contigisset admirantes, sed nescientes equi vestigia, perscrutando et cursim prosequendo ad silvam celeriter pervenerunt, eumque reste suspensum, et jam mortuum invenerunt. Deponentes autem eum, et marsupium, quod ad ejus balteum pendebat, solventes, nummos quos rapuerat, adhuc recenti [Col. 0985D] saliva oris ejus infectos, repererunt. Quod protinus cum maximo luctu ad feretrum reportantes super altare reposuerunt, terraeque prostrati, et pro defuncti cognati sui anima misericordiam sanctae Dei Genitricis implorantes, coram universis facinus quod miser perpetraverat retulerunt. Videres populi catervas audito tanto scelere stupentes, et pro tam celeri vindicta pectora sua tundendo ubertim lacrymas emittentes.
Inde venimus ad fortissimum illud castrum, quod vocatur Bristolth, quod magno flumine circumdatur, per quod maritimas naves de Ibernia insula variis mercibus onustas, tunc quam plurimi negotiatores [Col. 0986A] illuc adduxerunt. Nos ergo clericis ejusdem castri gratanter suscepti, audientesque naves multas advenisse, gavisi nos emendarum novarum vestium opportunitatem invenisse, ad portum descendimus, navesque introgressi, tantam varietatem diversarum mercium diligenter et avide, utpote novitatis videndae curiosi, perspiciebamus. Quod cernens hospes noster, innotuit nobis consuetudinem Hibernentium negotiatorum esse ut ignotos homines incaute naves suas introgressos, subito et improvise, navibus a littore propulsis, ad exteras nationes transvehebant, et barbaris vendebant, monuitque ut ab eorum insidiis caveremus. Sed, cum ejus monita parvipendentes, rursum naves frequentare non omitteremus, ecce benigna Dei [Col. 0986B] Genitricis provisione, sequenti nocte non dormiendo, sed vigilando, commonitus est idem hospes noster nobis dicere ne ulterius naves illas ingrederemur, quoniam, si quis illa die aliquam illarum intraret, absque omni dubio se protinus transducendum et barbaris sciret esse vendendum. Quod cum nobis mane facto jurejurando notificasset, nos credentes quod verum erat, misericordia scilicet Dominae nostrae nos fuisse praemonitos, ad naves ulterius non ascendimus, sed emptis necessariis discessimus.
Inde venimus ad urbem, quae Begea ( Belga ) vocatur, et honorifice ab episcopo clericisque ac [Col. 0986C] monachis suscepti sumus. In ipsa autem urbe sunt balnea calida, quae ab aliis thermae vocantur. Puer quidam duodenis, eadem die adventus nostri lavandi causa cum sociis suis easdem thermas ingressus, sed minus caute sibi providens, aquae calentis vehementia depressus, usque in profundum thermarum est submersus. Unde tamen a parentibus extractus et cum luctu domum relatus, vitalem spiritum jam funditus emisisse a multis dicebatur. Sed auditis miraculis Dominae nostrae, ad ejus feretrum cum multa fidei devotione eum detulerunt. Nos ergo videntes corpus jam refrigeratum, duos ignes fieri, et in medio eorum propter recipiendos calores illud suspendi, ita ut caput inferius, [Col. 0986D] pedes vero penderent superius, deinde os ejus aperiri lignumque parvum inter superiores et inferiores dentes poni fecimus. Quo facto, et multa aquae abundantia evomita, corpus jam sufficienter calefactum deponitur, et ad feretrum deportatur, aqua lotarum reliquiarum abluitur, in ore etiam ejus aliquantulum ex ea distillatur. Nec mora, ecce puer, Deo miserante, non solum spiritu recepto, sed etiam integra sanitate subsecuta, laetus cum parentibus suis domum rediit
Multa sunt et alia miracula, quae in Anglia fecit Domina nostra, nobis cernentibus, quae singillatim facile non posset explicare cujuslibet facundia. Haec vero de pluribus 542 pauca narrasse sufficiat, quae, teste Deo ejus Filio, sine ulla falsitate retulimus [Col. 0987A] narratione veracissima. Nunc vero rogamus vos sicut fratres et dominos, atque concanonicos nostros, quorum praecepto mare transeuntes, plurimos in itinere labores pertulimus, ut eorum animas, qui vobis per nos suas transmiserunt eleemosynas Domino piaeque Genitrici ejus commendetis, et omnium bonorum quae in ecclesia Laudunensi fiunt, vel deinceps fieri contigerit, eos participes esse concedatis. Centum siquidem et viginti marcas, [Col. 0988A] exceptis cortinis, et aliis ecclesiasticis ornamentis, ex Anglia nobis attulimus, et qui feria secunda ante ramos Palmarum a vobis discessimus, ecce nunc duobus diebus ante Nativitatem Dominae nostrae revertimur ad vos, cum gaudio, laudantes vobiscum Jesum Christum Dominum nostrum ejus Filium, Regem regum, et Dominum dominantium, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat per omnia saecula saeculorum.
- CAP. I. De multitudine populi ad dedicationem ecclesiae Laudunensis
- CAP. II. Quomodo domnus Bartholomaeus episcopus domnum Norbertum invenerit.
- CAP. III. De ecclesiola Sancti Martini Laudunensis, et quomodo Bartholomaeus episcopus Norbertum per plurima loca duxerit.
- CAP. IV. Quomodo Praemonstratensis ecclesia incoepta sit.
- CAP. V. Quomodo Walterus factus sit abbas ecclesiolae Sancti Martini Laudunensis.
- CAP. VI. Quomodo Praemonstratensis ecclesiae domnus Hugo praefectus sit.
- CAP. VII. Multiplex commendatio domni Norberti.
- CAP. VIII. Quomodo episcopatum Cameracensem renuerit.
- CAP. IX. Quomodo Magdeburgensis archiepiscopus factus sit.
- CAP. X. Immutatio ecclesiae Praemonstratensis, et melioratio.
- CAP. XI. De constructione Fuisniacensis coenobii.
- CAP. XII. De constructione Spinetensis.
- CAP. XIII. De constructione Valclarensis.
- CAP. XIV. De constructione Tenoliensis ecclesiae.
- CAP. XV. De constructione Clarefontensis.
- CAP. XVI. De constructione Cuissiacensis.
- CAP. XVII. De constructione coenobii feminarum quod dicitur monsteriolum.
- CAP. XVIII. De domno Simone abbate Sancti Nicolai.
- CAP. XIX. De Domno Gilberto abbate Sancti Michaelis.
- CAP. XX. De domno Anselmo abbate Sancti Vincentii.
- CAP. XXI. Quomodo idem Anselmus Romae in episcopum Tornacensem electus sit.
- CAP. XXII. De correctione Abbatis sancti Joannis, et Drogonis abbatis institutione.
- CAP. XXIII. De Balduino abbate loci ejusdem.
- CAP. XXIV. Quam ditata sit major Ecclesia sanctae Mariae sub Bartholomaeo Pontifice.
- CAP. XXV. De Guidone Catalaunensi episcopo.
- CAP. XXVI. De Theodorico Ambianensi.
- CAP. XXVII. De muliere ab incendio liberata Civiaci.
- CAP. XXVIII. De furto Anselmi.
Opitulante ergo divina clementia, ex oblationibus fidelium per Franciam et Angliam collectis, in tantum ecclesiae nostrae opus prosperatum est ut sequenti anno completa aedificationis restauratione dedicaretur. Anno siquidem ab Incarnatione Domini millesimo centesimo duodecimo, feria quinta paschalis hebdomadae, praefata ecclesia combusta fuerat, [Col. 0987B] Ita etiam Guibert. Vitae lib. III, cap. 11. quo die etiam domnus Gualdricus episcopus Laudunensis crudeliter interfectus est in domo sua, cum quibusdam ex hominibus suis, successitque ei in episcopatu domnus Hugo; qui, cum vix octo mensibus supervixisset, eo defuncto electus est ad [Col. 0988B] pontificatum, ut suprascriptum est, domnus Bartholomaeus. Hic episcopus consecratus adeo templum Dominae nostrae studuit accelerare, ut post duos semi-annos incensionis ejus, rursum fieret solemnis dedicatio ipsius, anno scilicet ab incarnatione Domini millesimo centesimo quarto decimo.
Placuit autem episcopo et canonicis, ut eodem die consecraretur quo celebris ejus dedicatio annis singulis observari consueverat, id est octavo Idus Septembris, tertio videlicet die ante Nativitatem Beatae Mariae. Ad quam dedicationem praefatus domnus Bartholomaeus episcopus accersivit secum Radulphum Remorum archiepiscopum, Guillelmum Catalaunensem episcopum, Lisiardum Suessionensem, [Col. 0989A] Godefridum Ambianensem, Hubertum Silvanectensem. Tanta vero plebis multitudo confluxit ad ipsam dedicationem, ut ducenta millia diversi sexus et aetatis dicantur interfuisse; magna siquidem laetitia cunctorum cordibus inerat, quod post tantam ejusdem Ecclesiae, imo totius Laudunensis urbis desolationem, in tam brevi spatio, id est infra duos semi-annos, de tanta tamque profunda tenebrarum et calamitatis voragine, tantum claritatis per Dei Genitricis misericordiam videbant resplenduisse fulgorem, ut ipsi quoque Ecclesiae nostrae videretur non immerito posse coaptari illa prophetae Aggaei sententia, quam de restaurando post Babyloniae captivitatem in Hierosolymis templo quondam prophetavit, dicens: «Magna erit gloria [Col. 0989B] domus hujus secundae, plusquam prioris (Agg. II, 10) .» Si enim diligens lector attentius inspicere velit, revera facillime poterit conjicere, post desolationis luctum, majorem gloriam et exaltationem in Ecclesia Laudunensi, quam prius fuerat, successisse.
Quis namque digne poterit referre quantus postmodum in episcopatu Laudunensi, et de ipso per totum pene terrarum orbem fulgor religionis et novi luminis refulserit? post paucos siquidem annos, ille novi luminis novaeque conversionis, non solum interioris, sed etiam exterioris candoris novus inventor et incoeptor, domnus scilicet Norbertus, de Lotharingia Franciam adveniens, divina praecedente et comitante gratia, in episcopatu Laudunensi primam [Col. 0989C] illam vineam plantavit, quae, in charitate radicata (Ephes. III, 17) , et fundata jam implevit terram, extendensque palmites suos usque ad mare, et usque ad flumen propagines suas (Psal. LXXIX, 12) , vino fortitudinis suae, quod laetificat cor hominis (Psal. CXLIX, 1) , jam ubertim inebriavit plures principes et judices terrae, juvenes et virgines, senes cum junioribus. (Psal. CXLVIII, 12) , ita ut fortiter inebriati nihil aliud quaerant, nisi laudare nomen Domini, et cantare ei canticum novum, quoniam veterem hominem cum artibus suis exuentes, et novum, qui secundum Deum creatus est, induentes (Ephes. III, IX) , carnales illecebras funditus abjiciunt, et quasi de aqua in nuptiis a Domino in vinum conversi (Joan. II, 9) , quae retro sunt obliviscuntur, [Col. 0989D] et ad ea quae ante sunt extenduntur (Phil. III, 13) ; sicque licet in terris corporaliter consistant, tamen quae sursum sunt sapiunt, non quae super terram (Col. III, 1) , dicentes cum Apostolo: «Nostra autem conversatio in coelis est, ubi Christus est ad dexteram Dei sedens (Phil. III, 20) :» coelestibusque Seraphim mente conjuncti, solo Christi jugiter ardent amore, cui corpora etiam sua exhibent hostiam viventem, sanctam, Deo placentem (Rom. XII, 1) , candorem virtutum, quo intrinsecus nitent, etiam in exteriori veste praeferentes. Hujus tam sublimis et gloriosae institutionis, praefatum Bartholomaeum episcopum fuisse consortem et participem, ex sequentibus facile poterit agnosci.
Paschali siquidem papa Romae defuncto, cum Joannes cardinalis ei succedens Gelasius dictus fuisset, et in Franciam venire volens apud Cluniacum vitam terminasset, cardinales, qui cum eo venerant, et Romam pro electione facienda redire se non posse videbant, necessitate compulsi, protinus elegerunt ad sedis apostolicae praesulatum e proxima civitate domnum Guidonem Viennensem archiepiscopum, virum nobilem et industrium, reginae Francorum conjugis, scilicet Ludovici regis, patruum, eumque in eadem provincia papam consecrantes Calixtum appellaverunt. Hic ergo antequam Romam iret, in Francia generale concilium tenere voluit; [Col. 0990B] universoque pene totius Occidentis episcopos et archiepiscopos, cum abbatibus et aliis ecclesiasticis personis ad urbem Remorum convenire praecepit; cui concilio etiam praefatus rex Francorum Ludovicus interfuit.
Hujus itaque concilii causa supradictus domnus Bartholomaeus episcopus cum clericis suis et hominibus, Remorum urbem expetens, cum jam monasterium Sancti Theodorici praeterisset, supra memoratum virum Norbertum cum duobus clericis non longe ab itinere sedentes conspexit. Audierat si quidem ante paululum idem Norbertus duas voces, sicut postea referre solitus erat, quarum prior ex una parte clamaverat: Hic est Norbertus et socii ejus; altera vero ex alia parte subjunxerat: Hic [Col. 0990C] est Norbertus et socius ejus. Quod quid signaverit, posterius dicetur. His ergo duabus vocibus ex summitate aeris auditis, Norbertus stupefactus ex itinere declinavit, terraeque cum duobus sociis suis residens attonitus circum circa prospiciebat. Nec mora, praefatus episcopus appropinquans, non sicut sacerdos vel levita, viso illo a latronibus vulnerato, praeterivit, sed ab itinere divertens, benigne illos salutavit; deinde quinam essent interrogavit. Respondit Norbertus se de Lotharingia esse, et, relictis parentibus saeculique vanitate, religiosam vitam sequi proposuisse, hujusque religionis norma sedis apostolicae consilio et auctoritate incipienda, jam per tres dies Remis demoratum fuisse, sed quia prae [Col. 0990D] multitudine jugiter confluentium divitum nullus sibi ad papam ingressus patebat, tristem ac desperantem urbe digressum, quo diverteret nescire. Tunc nimia compassione permotus episcopus, hortatur eos ut secum Remis redeant, promittens quod eos ad papam introduceret. Quia vero pedites erant, praecepit hominibus suis de equis descendere, sicque faciens eos ascendere, et secum equitare, in itinere diligentius eos sciscitans, audit eumdem Norbertum genere nobili ortum, in Ecclesia Coloniensi maximas divitias possedisse, sed paupertatem eligendo cunctas ex integro reliquisse.
Remis deinde pontifex perveniens ad papam ingreditur, modeste suggerit ei non esse bonum quod ipse Pater universalis Ecclesiae existens, solis divitibus [Col. 0991A] colloqueretur, pauperes vero ab ejus colloquio repellerentur. Statim annuente papa, Norbertus et socii ejus ab episcopo introducuntur, et apostolico colloquio recreantur: sed quia nimis ibidem papa occupatus, non ex integro desideriis eorum vel colloquiis satisfacere poterat, promittit eidem episcopo, sese, finito concilio, protinus Laudunum iturum, et per aliquot dies ibi requieturum, sufficienterque eis collocuturum, rogatque ut eos praemittat, et ut Lauduni se opperiantur, admoneat. Quandiu ergo postea Remis fuerunt, semper eos episcopus secum retinuit, deinde Laudunum rediens, nunquam eos a suo consortio separari permisit. Venientem postea sicut promiserat dominum papam officiosissime, ut dignum erat, suscepit, tunc et demum Norbertum et [Col. 0991B] socios ejus colloquio ipsius abundantissime satiavit.
Erat tunc extra muros urbis Laudunensis quaedam Ecclesiola in honore sancti Martini constructa, in qua jam idem episcopus multoties clericos religiosos, qui Deo ibi servirent, posuerat; sed nullo ibi proficere valente, eadem Ecclesia in ipsius manu redierat. Videns ergo episcopus praefatum Norbertum religiosam et pauperem vitam velle sectari, suadere coepit ei, ut in eadem Sancti Martini Ecclesiola remaneret; papam etiam rogavit ut exinde eum admoneret. Sed Norbertus intelligens ejus conatus, Non idcirco, inquit, majores divitias Coloniae [Col. 0991C] reliqui, ut minores modo quaeram Lauduni: non in urbibus volo remanere, sed potius in locis desertis, 545 et incultis. Cui episcopus: Deserta, inquit, et inculta loca, religionique congrua in episcopatu isto quamplura vobis ostendam, et ostensa conferam. Dixit et post domni papae discessum assumens eum, ostendit ei non omnia regna mundi, et gloriam eorum (Luc. IV, 5, 6) , sed illam maximam dioecesis suae silvam, quae vocatur Terrascea. Duxit ergo eum ad locum qui dicitur Fuisniacus, demonstrans ei aquarum, et pascuarum, silvaeque, et terrarum congruam opportunitatem religioni. Tunc ille facta oratione: Revera, inquit, hic locus omnino religioni est congruus, sed non est mihi a Deo destinatus. Episcopus exinde duxit eum ad alium [Col. 0991D] ejusdem silvae locum, qui Telonias vocatur, quem sibi ostensum, post factam orationem, sicut prius dixit idem Norbertus, revera satis religioni congruum, sed nec hunc a Deo sibi destinatum.
Tunc episcopus Laudunum rediens duxit eum in silvam Vosagum, ostenditque ei in ipsa locum quemdam, qui Pratum Monstratum, vel Praemonstratus vocatur. Viderit ergo quisquis haec legerit cujus devotionis hic episcopus fuerit, qui, relictis episcopalibus negotiis, hominem ignotum per tot silvestria, et invia loca, non sine magno labore circumducebat, quae, licet etiam hodie, cum jam a multis incoluntur, videantur horribilia, tunc tamen nimis erant asperiora et terribiliora, utpote ab omni hominum habitatione [Col. 0992A] procul remota, solisque lupis et apris contigua.
Venientes itaque ad praefatum locum Praemonstratum, ingrediuntur orandi gratia quamdam ecclesiam, in honore sancti Joannis Baptistae ibidem constructam. Haec erat de jure coenobii Sancti Vincentii Laudunensis, et aliquis monachus de eodem coenobio illuc pro agendo divino officio nonnunquam dirigebatur; sed quia finita missa panis ibi non inveniebatur, nisi aliunde afferretur, jam cum ipsa ecclesiola locus idem pene remanserat desertus. Cum ergo pontifex oratione finita exiens virum Dei admoneret ab oratione surgere, quoniam jam hora [Col. 0992B] noctis supervenientis urgebat, nullusque remanendi locus erat, servus Dei egressus rogavit eum ut cum hominibus suis discederet, seque ibidem tota nocte sequenti vigilare permitteret. Tunc praesul celeriter conscensis equis, utpote jam nocte incumbente, velociter Avisiacum venit, nec tamen Domini Norberti oblitus, rursum ei per nuntium suum panem et caetera necessaria transmisit.
Facto mane ad eum reversus, quid agere vellet inquirit. Ille prae nimio gaudio exhilaratus, Hic, inquit, domine Pater, remanebo, quoniam ipsum locum istum mihi scio a Deo esse destinatum. Hic requies et sedes mihi erit, hicque per Dei gratiam salvabuntur multi. Nec tamen haec ecclesiola eis principalis sedes erit, sed ex alia parte hujus montis [Col. 0992C] aedificabunt sibi mansionem, in qua requiescent. Vidi enim hac nocte in visu quasi maximam multitudinem albatorum virorum cruces argenteas et candelabra atque thuribula ferentium, ipsumque locum cantando circumeuntium. Pontifex itaque magnifice laetificatus, nec tamen injuriam volens facere coenobio Sancti Vincentii, cujus juris idem locus erat, accersito abbate Sancti Vincentii, utiliorem tunc temporis commutationem dedit ei, sicque locum illum cum ecclesia liberum domno Norberto privilegii sui auctoritate confirmavit. Servus ergo Dei Norbertus ibi remansit. Episcopus vero Laudunum quidem rediit; sed assidue tam ipsius quam sociorum ejus curam habere non destitit.
Post paucos dies vir Dei, Laudunum veniens, [Col. 0992D] scholam magistri Radulphi, qui germano suo magistro Anselmo defuncto successerat, ingreditur, et scholasticus ejus sermonem exhortatorium faciens, protinus septem ex eis ditissimos, qui nuper de Lotharingia venerant, convertit, et cum magna pecunia ad ecclesiam suam duxit. Sed antiquus hostis, qui semper servorum Dei profectibus invidere consuevit, etiam hunc in ipso principio perturbare studuit, et sicut Evam in paradiso seduxit, Judamque inter apostolos depravavit, ita etiam unum ex duobus sociis ejus qui cum eo venerant corrupit. Hic namque praefatam pecuniam, a scholasticis delatam sibique a magistro commendatam, media nocte furtim sumens, et de ecclesia fugiens, latenter discessit, [Col. 0993A] et praefatos scholasticos in multa penuria et necessitate reliquit. Tuncque primum vir Dei recordatus vocum quas prope Remorum urbem eum audisse supra diximus, et ipse intellexit, et domno episcopo sese super hoc consolanti exposuit, secundam vocem quae clamaverat: Hic est Norbertus et socius ejus, hoc significasse quod ex duobus sociis qui cum eo venerant, unus solummodo esset remansurus, alter cum Juda exiturus. Et ipse quidem sic intellexerat.
Domnus autem Leonius abbas Sancti Bertini, vir religiosissimus, et tam gentilium quam divinarum litterarum peritissimus, nuper 546 hunc libellum legens protinus aliter interpretatus est illam vocem, mihique ut ex parte sua sententiam suam hic ponerem [Col. 0993B] praecepit, dicens ex ipsa consideratione temporis et personae appropinquantis palam intelligi posse quod Bartholomaeum episcopum vox illa testata sit socium esse Norberti. Cum enim, inquit, tribus diebus Remis demoratus et papae loqui non valens, tristis ac desperans de urbe exisset, et quid jam ageret vel quo verteret nesciret, nullamque consolationem praeter Deum sibi habere videretur, nisi in duobus sociis suis, quos sibi indivisibiliter adhaesuros quocunque iret, confidebat, vox desuper ei sonuit: Hic est Norbertus, et socius ejus, ac si apertius ei dixisset: Noli desperare, vel in duobus tantum sociis tuis confidere quia ecce prope est episcopus, quem tibi Deus socium dedit, qui te secum reducens faciet papae colloqui, qui in tribulationibus [Col. 0993C] tuis consolator dulcissimus tibi erit, qui tibi sedem et ecclesiam in qua requiescas, et fructum facias, dabit. Haec mihi scribere praecepit domnus Leonius abbas Sancti Bertini, et ego credens eum revera bene et fideliter intellexisse, libenter ei obedivi.
Postmodum ergo videns episcopus in eodem loco Praemonstratensi jam non parvum numerum fratrum religiose viventium convenisse, rogavit domnum Norbertum, ut aliquos ex ipsis in supra scripta beati Martini ecclesiola, in qua ipse rogatus remanere noluerat, poneret, qui eam ad Dei honorem construere et augmentare studerent. Acquiescens [Col. 0993D] ille precibus pontificiis, paucos ex fratribus suis ibi posuit abbatemque ejus virum religiosum domnum Gualterum praefecit. Cui Deus, orante, sicut credimus, beato Martino, tantam confestim gratiam contulit, ut de ipso quoque illud videatur posse dici, quod de sacra puella Ragueli, patri ejus angelus dixit: «Propterea nullus potuit habere eam, quoniam huic timenti Deum debetur conjux filia tua (Tob. VII, 12) .» Similiter eam beati Martini ecclesiolam cum plures ab episcopo regendam suscepissent, nullusque eorum ibi proficere potuisset, huic abbati Gualtero, tam bona fortuna per divinam gratiam comes adhaesit ut infra duodecim annos plusquam quingentorum fratrum Deo servientium ibi conventus inveniretur. [Col. 0994A] Unde non immerito dixerim eam illi a Deo roser vatam.
Paupertatem tamen tantam in primis ibi sustinuit ut praeter unum asinum, burdinum nomine, nihil pene aliud haberent, quem in proximam silvam Vosagum mane ducentes, lignaque caesa dorso ejus imponentes, Laudunum reducerent, et ex venditis lignis panem sibi emerent, multoties jam diu jejuni manentes, donec panis ille emptus post nonam eis deferretur. Ipsi tamen consolante abbate Gualtero in tanta penuria non deficientes, sed assidue Deo servientes, et manibus propriis laborando paulatim proficientes, ad tantam jam Deo donante provecti sunt abundantiam ut ex vineis suis tria millia modios vini frequenter habeant, et tam in terrarum et [Col. 0994B] molendinorum quam et in pecorum possessione, cuncta pene Laudunensis episcopatus coenobia praecellant. Charitatis etiam et hospitalitatis tanta ibi affluentia reperitur ut propter hospitum assiduam susceptionem, propter pauperum quotidianam relevationem, mirum in modum videatur ibi Deus omnia multiplicare et augmentare, adeo ut jam inter praecipua et excellentia Franciae monasteria computetur.
Postmodum etiam in Praemonstratensi ecclesia domnus Norbertus abbas quidem esse noluit, sed illum ex duobus sociis suis, qui cum eo remanserat, nomine Hugonem, ejusdem loci abbatem constituit. [Col. 0994C] Non solum autem virorum, sed etiam feminarum cohortes idem Norbertus ad Deum convertere studuit, ita ut hodie in diversis ejusdem ecclesiae locis plusquam mille videamus conversas tanto rigore et silentio Deo servire ut in districtissimis coenobiis monachorum vix similem religionem possit aliquis invenire. Nec contentus fuit intra Laudunensis dioecesis terminos fratrum suorum turmas coerceri, sed instar apum, quae de vasculis in quibus mellificaverint exeuntes, ad alia loca mellificaturae transvolant, etiam ipse diversa et deserta loca coepit expetere directisque fratribus nova monasteria aedificare.
Constituit vero ex omnibus monasteriis, quae vel in vita sua, vel post obitum suum institutiones ac [Col. 0994D] regulae suae normam ac propositum sequerentur, universi abbates singulis annis in festo S. Dionysii ad primam matrem, de qua processerant, id est Praemonstratensem ecclesiam, quasi ad fontem 547 potaturi convenirent, et simul positi generale capitulum tenerent, ac si quid vel communiter, vel in aliquo forte corrigendum esset, ibidem corrigerent. Cum ergo necdum triginta anni transierint, ex quo domnus Norbertus per supradictum episcopum ibi adductus est, jam tamen, divina praestante gratia, tot exinde monasteria pullularunt, ut fere centum abbates in praedicto festo ex eis ibi convenisse inveniantur, non solum ex Francia, vel Burgundia, sed ex ipsa quoque Alemannia, Saxonia seu [Col. 0995A] Wasconia. Ut enim de aliis taceam, ex sola praefata Sancti Martini ecclesia, cui adhuc primus abbas domnus Gualterus praeest, jam duodecim alia processerunt monasteria. Nec vero solum vicinae tanto hoc lumine perlustrantur provinciae, sed etiam mare jam hujus novi solis radius transivit, et urbem Hierusalem transmissis aliquot clarissimis stellis irradiando splendificavit.
Quid alii sentiant ignoro, ego corde credo, et fidenter ore pronuntio, omnium bonorum, quae in tot praedictis monasteriis fiunt, vel deinceps fient, domnum Bartholomaeum episcopum consortem esse, participemque et cooperatorem. Cum enim Veritas in Evangelio dicat: «Qui recipit prophetam in nomine prophetae, mercedem prophetae accipiet (Matth. X, 41) ,» profecto liquet quod pontifex iste, [Col. 0995B] qui praefatum servum Dei non solum recepit, sed etiam, ut supra scriptum est, intermissis episcopalibus negotiis, per tot silvarum devia et horrida loca circumducere, et ad ultimum in Praemonstratensi solitudine firmiter plantare, plantatumque jugiter rigare studuit, fructus utique illius dulci mercede non carebit. Beatus siquidem Gregorius in homilia Evangelii «anno quinto decimo (Luc. III, 1) » praefatam sententiam subtilius exponens: Notandum, inquit, quod non ait Dominus: Mercedem de propheta accipiet, sed mercedem prophetae, quia mercedem quam propheta de bono opere suo a Deo accepit, eamdem etiam ipse, qui eum recipiendo ei adjutor exstitit, se percepturum noverit (Homil. 20, sub medium) .
[Col. 0995C] Ad cujus rei certitudinem evidentius demonstrandam, idem beatus Gregorius etiam Isaiae prophetae testimonium subjungit, qui inter cedrum, olivam, abietem, caeterasque pretiosiores arbores, etiam ulmi facit mentionem, quae licet per se fructum non ferat, tamen cum vitem cum botro portat, etiam ipsa a Domino computatur inter arbores fructiferas (Isa. XLI, 19) . Quam beati Gregorii sententiam, si quis diligentius velit inspicere, puto quod me non deridebit hoc scripsisse, sed fidenter etiam ipse pronuntiabit, quod praefatus episcopus Bartholomaeus licet ecclesiasticis officiis occupatus, saecularibus negotiis implicari visus fuerit, tamen dum servos Dei mundanam vitam fugientes tantopere [Col. 0995D] semper adjuvare studuit, etiam piae conversationis eorum dulci desiderio per gratiam Dei particeps exstitit, unde et in futuro mercede eorum non carebit. Quod cum ita sit, fateor merito laudari debere illam domni Leonii abbatis S. Bertini superius memoratam sententiam, quia eumdem episcopum domni Norberti socium coelesti voce intellexit fuisse denuntiatum.
Sed ut jam de eodem Norberto breviter concludam, nullius post apostolos conversationem plurimi testantur in sancta Ecclesia tantum fructum in tam brevi spatio temporis fecisse. Licet enim aliqui [Col. 0996A] dicant domnum Bernardum abbatem Clarevallensem eodem tempore non minus fructificasse, tamen si quis diligentius attendat, puto quod Norbertum praecellere non negabit. Domnus siquidem Bernardus illius religionis non fuit incoeptor, sed jam eadem religio florebat in Cistellensi [ al., Cistertiensi] coenobio, in quo praefatus Bernardus esset clericus, audita ejusdem religionis fama, monasticum habitum sub abbate Stephano sumpsit. De quo etiam coenobio Clarevallense monasterium processit, cujus idem Bernardus, pro sua sanctitate primus abbas est institutus.
Ipse ergo, quamvis sua praedicatione plurimos converterit multaque monasteria de Clarevallensi gratia Dei genuerit, tamen ipsius religionis rigator quidem magnus, et propagator, sed non primus [Col. 0996B] fuit plantator. Norbertus autem suae institutionis primus fuit plantator primusque Dei dono incoeptor, quoniam, licet ejus sequaces beati Augustini dicant se tenere regulam, tamen, ut ejusdem beati Augustini pace dicamus, multo rigidiorem, multoque severiorem videmus esse Norberti quam Augustini institutionem.
Praeterea in Cistellensi coenobio soli viri suscipiuntur, domnus vero Norbertus cum sexu virili etiam femineum ad conversionem suscipi constituit, ita ut etiam arctiorem et districtiorem in ejus monasteriis videamus esse conversationem feminarum quam virorum. Illi autem tam pro necessariis operibus quam pro aliis negotiis post conversionem ad publicum progredientes, ecclesiasticis frequenter, [Col. 0996C] aut etiam saecularibus responsis, vel legationibus implicantur et multoties quos in priori vita novimus, aut 548 rusticos fuisse, aut pauperes, in religionis habitu quasi fastuose cernimus equitantes; feminis autem mox ut conversae fuerint perpetua deinceps lex manet, semper intra domus ambitum clausas retineri, nusquam ulterius progredi, nulli viro, non modo extraneo, sed nec germano, aut propinquo loqui, nisi ad fenestram in ecclesia, duobus viris conversis cum viro exterius, et duabus feminis cum illa interius residentibus, et quidquid dicitur audientibus.
In ipso etiam conversionis initio mox ut suscipiuntur, ad resecandam omnem superbiam et carnalem [Col. 0996D] voluptatem, etiam capilli earum usque ad aures tunduntur, utque magis Christo coelesti sponso placeant, pro ejus amore in fragili et illecebrosa carne omnino deturpentur. Nulli deinceps pretiosam vestem nisi ex lana vel ovinis pellibus licet habere, nulli velum sericum more quarumdam sanctimonialium, sed vilissimum panniculum nigrum super caput portare. Et cum in tanta districtione et vilitate cum silentio sciantur esse reclusae, miro tamen modo, Christi operante virtute, quotidie videmus feminas non modo rusticas, vel pauperes, sed potius nobilissimas et ditissimas, tam viduas juvenculas quam etiam puellulas, ita conversionis gratia spretis mundi voluptatibus, ad illius [Col. 0997A] institutionis monasteria festinantes, et quasi ad mortificandam teneram carnem currentes, ut plusquam decem millia feminarum in eis hodie credamus contineri.
Si ergo nihil aliud domnus Norbertus fecisset, sed, omissa conversione virorum, tot feminas servitio divino sua exhortatione attraxisset, nonne maxima laude dignus fuisset? Nunc vero cum utriusque sexus ejus doctrina tot millia Christo famulentur, cum institutionis ejus tot monasteria per orbem refulgeant, nescio quid alii sentiant, mihi videtur verum esse, quod plurimi asserunt, a tempore apostolorum nullum fuisse qui tam brevi temporis spatio sua institutione tot perfectae vitae imitatores Christo acquisierit. Et si quidem in Praemonstratensi [Col. 0997B] coenobio diutius mansisset, forsitan multa alia fecisset; sed divinae praedestinationi placuit ut honorem quem in vita saeculari fugiendo declinavit, assequeretur in habitu religionis, et qui ante conversionem noluit esse episcopus, post conversionem fieret archiepiscopus.
Domnus siquidem Hugo Praemonstratensis abbas mihi nuper narravit quod in principio conversionis suae cum ecclesiam Coloniensem et parentes suos idem Norbertus reliquisset, Valencenias pedes et discalceatus venit, ibique domnum Burchardum Cameracensem episcopum invenit. Cum ergo mane praefatum episcopum missam celebraturum audisset, [Col. 0997C] veniens ad ecclesiam, rogavit eumdem Hugonem, qui tunc ipsius capellanus episcopi erat, ut se faceret episcopo colloqui. Hugo nesciens quis esset, ingressus nuntiavit episcopo quemdam clericum peregrinum pro foribus esse, et ei loqui velle. Jussu deinde episcopi introductum, cum eum episcopus recognovisset, utpote quem in imperatoris curia multoties familiariter conversantem magnisque divitiis pollentem viderat, protinus admirando stupefactus uberrimisque lacrymis perfusus: O, inquit, domne Norberte, quis credere potuisset te tantas divitias relinquere, et ad tantam paupertatem sponte venire? Domine Deus, quid est quod video de domno Norberto, quem olim tam superbe indutum, tamque pompatico fastu videbam [Col. 0997D] incedere solitum?
Cumque Hugo capellanus episcopi videns eum tam mirabiliter flentem, et prae nimio fletu vix loqui valentem, interrogavit eum quisnam esset idem Norbertus, pro quo tantopere lacrymabatur, episcopus respondens: Si scires, inquit, quis fuerit, mirareris quod nunc talis sit. Quando enim imperator dedit mihi episcopatum Cameracensem, huic Norberto prius eum obtulit, sed ipse eum suscipere vel habere noluit. Hic enim inter canonicos Colonienses honorabilis et ditissimus erat, sed nunc, sicut cernis, omnia pro Deo reliquit, et nudis pedibus Deum quaerere satagit.
Haec ex episcopi ore audiens Hugo capellanus [Col. 0998A] ejus, et protinus Norberti dilectione succensus, quoniam jam et ipse mundo renuntiare cogitaverat, Deo gratias agere in corde suo coepit, qui sibi talem socium destinaverat. Sicut ergo quondam Andreas a magistro suo Joanne Baptista Dominum audiens laudari, relicto eodem Joanne secutus est Dominum (Joan. I, 40-42) , sic etiam Hugo audiens Norbertum tantopere laudari a domino suo Burchardo episcopo, cujus diu capellanus fuerat, relicto eodem episcopo adhaesit Norberto, ejusque consilio disposita substantia sua, socius ei peregrinationis et praedicationis inseparabilis factus est, et cum eo nudis pedibus ubique proficiscebatur, donec Remis veniens ad concilium papae Calixti, domno Bartholomaeo Laudunensi episcopo, sicut supra retulimus, [Col. 0998B] notificatus est.
Quia ergo relatum est quod episcopus Cameracensis esse potuerit, sed noluerit, nunc subjungatur quomodo archiepiscopus factus fuerit. Cum jam plures utriusque sexus, relicta saeculi vanitate, ad Dei servitium convertisset, multisque monasteriis longe lateque constructis, fama ejus ubique protenderetur, transmissus est ab illo magni nominis comite Campaniae Theobaldo, Henrici regis Anglorum germano filio, ad excellentissimum quemdam Lotharingiae principem, cujus filiam idem comes conjugem duxit. Accedit interea ut, archiepiscopo Magdeburgensis defuncto, clerici ejusdem urbis ad faciendam [Col. 0998C] electionem alterius convenirent. Eodem vero anno domnus Norbertus secreto colloquens familiari suo domno Gaufrido Carnotensis urbis episcopo, praedixit ei se per visum cognovisse quod ipso anno futurus esset episcopus, sed nesciebat cujus urbis vel provinciae.
Cum ergo clerici Magdeburgenses plures quidem elegissent, sed in nullius electione unanimiter consentirent, nuntiatur eis duos apostolicae sedis legatos, viros religiosos, ab urbe Roma Maguntiacum venisse, quorum unus Petrus, alter vocabatur Gerardus, qui postea papa factus Coelestino successit, et Eugenium praecessit. Timentes itaque praefati clerici ne pro discordia electionis perniciosa forte inter eos oriretur seditio, inito concilio praedictos [Col. 0998D] sedis apostolicae legatos adeunt, et electionem suam in ore eorum ponunt, et quemcunque elegissent se concessuros promittunt. Legati videntes tantam eorum devotionem, proposuerunt nullam accipere pecuniam, quae ipsis a nonnullis per internuntios offerebatur, ne forte sedes apostolica, et maxime ipsi, super hoc infamarentur. Cum ergo pro tanto negotio decenter, ac laudabiliter, ac sine omni Simoniae nota terminando Domini misericordiam peterent, et cum sapientibus viris in Ecclesia positi exinde diligenter tractarent, ecce insperatus et improvisus de Francia veniens, orandi gratia, eamdem Ecclesiam Norbertus ingreditur, ejusdem negotii omnino ignarus.
[Col. 0999A] Quo viso legati stupefacti et admirantes, precesque suas a Deo exauditas esse gaudentes, clericos Magdeburgenses convocant, et utrum adhuc in sua sententia permanentes, a se electum suscepturi forent interrogant. Illis unanimiter insimul respondentibus se absque ulla contradictione suscepturos quemcunque nominasent, protinus legati subjungentes: Et nos inquiunt, in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti vobis nominamus et eligimus domnum Norbertum virum religiosum et probatum nobisque ac vobis pro explendo praesenti negotio, sicut credimus, a Domino Deo transmissum. Attonitus super tam incredibili et celeri facto stupet, et admiratur Norbertus, et utrum vigilet an dormiat ignarus, ubi sit, vel unde venerit, secum [Col. 0999B] ipse percunctando miratur. Confestim igitur a clericis capitur, trahitur, ad altare non ducitur, sed violenter portatur, sublimi voce Te Deum laudamus cantatur; deinde obedientiae vinculo coactus episcopus consecratur. Sic ergo dum fugit Cameracensem episcopatum, adeptus est, Deo volente, Magdeburgensem archiepiscopatum, in quo religiose vivens per aliquot annos tandem a laboribus suis beato fine quievit.
Praefatus autem socius ejus domnus Hugo, Praemonstratensis monasterii ab eodem Norberto abbas electus, et a domno Bartholomaeo episcopo confirmatus, assidue studuit vineam quam domnus [Col. 0999C] Norbertus secum plantaverat, exhortando et collaborando rigare, Deo per omnia misericorditer incrementum ei dante. Videns autem ecclesiolam illam parvam jam non posse sufficere tantae multitudini fratrum quae convenerat, et quotidie per Dei gratiam augmentabatur, sciens etiam domnum Norbertum, ut superius dictum est, in spiritu praevidisse quod ex altera montis parte major ecclesia foret aedificanda, inito cum fratribus suis consilio, domnum Bartholomaeum episcopum, ut pote loci fundatorem, et patrem, advenire rogavit, quatenus disspositis omnibus officinis, ipse primum lapidem in ecclesiae fundamento poneret.
Venienti ergo episcopo totus ille Dei exercitus cum magna processione laetus occurrit, laudans [Col. 0999D] Deum iu voce exsultationis et confessionis. Statim vero episcopus recordatus visionis, quam Norbertus prima nocte adventus sui in eodem loco se vidisse 550 retulerat, multitudinem scilicet albatorum virorum, cruces argenteas cum candelabris et thuribulis ferentium ipsumque locum cantando circumeuntium, multum exsultavit, Deoque gratias egit, quia quod Norbertus in visu viderat, hoc idem episcopus revera corporaliter nunc fieri cernebat.
Cujusmodi ergo ecclesia, dormitorium, refectorium caeteraeque ibi officinae, qualisque murus per circuitum monasterii, per praefatum Hugonem factus fuerit, palam inspicere licet omni supervenienti, [Col. 1000A] quia in ditissimis, et antiquissimis coenobiis Galliae vix inveniri potest opus simile, ita ut omnes advenientes et inspicientes protinus dicant: quoniam in veritate non ab homine, neque per hominem factum est istud, et est mirabile in oculis nostris. Jesu bone! quanto gaudio repletur Bartholomaeus episcopus quoties illuc visitationis gratia veniens, conspicit tam splendidum monasterium, suis diebus, suoque consilio et principio a Domino constructum. Videtur mihi quod et ipse cum apostolo Paulo dicere possit: Abuudantius antecessoribus meis episcopis Laudunensibus feci, «Non autem ego, sed gratia Dei mecum (I Cor. XV, 10) .»
[Col. 1000B] Non solum vero domno Norberto, et sequacibus ejus, qui sub ordine clericali Deo serviunt, idem episcopus sese adjutorem praebuit, sed etiam de Clarevallensibus monachis monasteria in sua dioecesi studens habere, locum qui Fuisniacus vocatur, in Terascea silva eis dedit, quem, ut supra scriptum est, ab eodem episcopo sibi ostensum domnus Norbertus dixerat, religioni quidem congruum, sed non sibi a Deo destinatum. Dominus ergo qui servos suos disponit, et ordinat ubi vult, et quomodo vult Norberto quidem Praemonstratum, Claraevallensibus autem destinavit Fuisniacum. Ubi episcopus, cum monachis aliquando per hebdomadam integram, aliquando vero quindecim diebus commorando, eorumque laborem et paupertatem benignissime [Col. 1000C] sustinendo, et dulciter eos assidue consolando, templum et necessarias officinas, cum molendinis, et agriculturis construere et perficere studebat.
Nec prius abstitit, donec domno Gosvino abbate ibidem ordinato, magnaque fratrum turba congregata, etiam aliud coenobium ex eo procedere videret: in dioecesi sua prope Guisiam quod Spinetum vocatur. In quo abbatem ordinavit nomine Odonem. Qui ab adolescentia ex urbe Laudunensi fugiens, in monasterio Fuisniacensi monachus factus fuerat.
Tertium quoque de eodem ordine Clarevallensium [Col. 1000D] monachorum praefatus episcopus construxit coenobium, in loco qui abusive ab incolis appellatur Valclarus.
Porro locum qui Telonias vocatur, quem domnus Norbertus dixerat regioni quidem congruum sed non sibi a Deo destinatum, nolens episcopus dimittere vacuum, posuit ibi aliquos ex clericis praefatae ecclesiae Sancti Martini Laudunensis, abbatemque eis ordinavit domnum Walfridum, virum religiosum. Ipse quoque episcopus, sicut apud Fuisniacum fecerat, per octo vel quindecim dies cum eis ibidem remorando, templumque lapideum et alias officinas aedificare coepit.
Aliud ex praefato ordine Praemonstratensi construxit monasterium in loco qui vocatur Clarafontana, abbatem ibidem ordinavit virum religiosum domnum Gerardum.
Sed et aliud construxit monasterium clericorum in loco qui vocatur Cuissiacus, abbatemque ibi ordinavit domnum Lucam, virum religiosum. Cum autem vidisset monachos Valclarenses, qui prope manebant, contendere contra vicinos suos canonicos Cuissiacenses, pro quadam contigua silva, dicentibus alterutris sibi eam a laicis, qui eam possederant, 551 prius datum fuisse, jusque suum alterutrum defendentibus, ita ut etiam domnus Sanson [Col. 1001B] Remorum archiepiscopus, domnusque Joslenus Suessorum episcopus, cum praefato episcopo domno Bartholomaeo, vicinisque abbatibus frequenter convenientes non possent hanc litem inter eos terminare: dolens et graviter ferens idem episcopus, inter religiosos dioecesis suae viros tantam discordiam versari, malumque exemplum exinde raptoribus, et aliis saecularibus viris generari, cogitavit ut pecunia sua hujusmodi rixam temperaret, sicque dans quindecim libras nummorum quibusdam militibus, aliam ab eis silvam emit, quam clericis Cuissiacensibus pro ea quam repetebant, conferens, diutinam seditionem hac donatione tandem sedavit; et sicut credimus in eorum numero meruit ascribi, de quibus Dominus dicit: «Beati pacifici, quoniam [Col. 1001C] filii Dei vocabuntur (Matth. V, 9) .»
Haec itaque octo monasteria, tria quidem ex Clarevallensium ordine monachorum, quinque vero ex Praemonstratensium clericorum, instar octo beatitudinum evangelicarum in dioecesi sua domnus Bartholomaeus construens, et singulis proprium abbatem ordinans, ad ultimum ut compleretur numerus novem ordinum angelicarum virtutum, etiam nonum monasterium sexus feminei in loco qui Monsteriolum dicitur, prope Clarafontanam superaddidit, abbatissamque ibi religiosissimam puellam, nomine Guiburgem, ordinavit; quo uno monasterio non [Col. 1001D] immerito dixerim Laudunensem ecclesiam omnibus aliis debere praeferri. In nulla enim orbis parte antea vel lectum in codicibus, vel auditum fuit auribus, hujuscemodi religionis abbatiam feminarum exstitisse. Hae siquidem quasi illius Dominici dicti exsecutrices: «Regnum coelorum vim patitur, et violenti rapiunt illud (Matth. XI, 12) :» ad idem regnum toto conatu ascendere nitentes, terrena funditus despiciunt; et non solum saeculum, sed ipsum quoque sexum vincere gestientes, ordinem Cistellensem, quem multi virorum et robustorum juvenum aggredi metuunt, violenter, imo libenter, spontanee assumpserunt; depositisque omnibus lineis indumentis, atque pelliciis, solis tunicis laneis utuntur, et non solum nendo, vel texendo, quod [Col. 1002A] femineum opus esse constat, sed etiam in agris fodiendo, et cum securi et ligone silvam succisam exstirpando, spinas et vepres evellendo, manibus propriis assidue laborantes, cum silentio victum sibi quaerunt; vitamque Clarevallensium monachorum per omnia imitantes in semetipsis ostendunt verum esse illum Domini sermonem: quia omnia possibili: sunt credenti.
Hoc itaque nonum monasterium feminarum a praefato episcopo constructum, non immerito superius dixerim ad similitudinem noni ordinis angelorum factum, qui Seraphim vocantur, id est ardentes vel incendentes: quoniam revera istae feminae, nisi mirabili divini amoris igne calerent, nequaquam profecto tot tantosque labores antea feminis intentatos, [Col. 1002B] et inexpertos sustinere valerent. Sed dum intus fortiter ardent, et ipsae mira faciunt, et alios suo exemplo ad mundum contemnendum accendunt: similes carbonibus vivis, qui mortuis admisti protinus eos accendunt, ardentesque reddunt. Et haec quidem novem coenobia praedictus episcopus suo tempore construxit, nec tamen antiquiora, quae jam constructa invenit, corrigere destitit.
In coenobio namque Sancti Nicolai, quod in silva Vosago situm videbat aliquantulum in religione tepuisse: quemdam strenuissimum monachum Sancti Nicasii Remensis, nomine Simonem, fecit abbatem: per quem, Deo donante, intra breve tempus sic meliorata [Col. 1002C] est eadem Ecclesia, ut et interius in religione, et exterius in multimoda floreret possessione. Unde comes Campaniae Theobaldus consilio domni Norberti, quemdam ejusdem coenobii monachum nomine Radulphum a praefato abbate susceptum, Latiniacensi ditissimo monasterio praefecit abbatem. Domnus quoque Simon Noviomensis episcopus, vir nobilissimus Radulphi Vermandensis comitis germanus, a praefato pontifice Bartholomaeo petiit duos sibi ex eodem coenobio Sancti Nicolai dari monachos: quorum unum nomine Theodoricum fecit abbatem coenobii Sancti Eligii Noviomensis; alterum vero, qui vocabatur Absalon praefecit monasterio Sancti Amandi Helnonensis, in episcopatu Tornacensi. [Col. 1002D] Qui quo modo sibi commissas Ecclesias tam interius, quam exterius correxerint, et nobilitaverint, visu potius quam auditu, potest hodie comprobari.
Domnum quoque Gislebertum ejusdem coenobi Sancti Nicolai priorem (qui ante conversionem pro artium scientia, qua pollebat, Plato vocabatur) praefatus episcopus Partholomaeus abbatem fecit in monasterio Sancti Michaelis Terraciensis, quod ille brevi tempore, Deo donante, et in religione et in opulentia multo amplius quam prius fuerat, et ipse invenerat, floridum reddidit. Sed cum post aliquot annos praedictus abbas Sancti Nicolai Simon obisset, [Col. 1003A] domnus Bartholomaeus episcopus, consilio abbatum et religiosorum virorum, eumdem Gislebertum pro fama probitatis suae, de Sancti Michaelis coenobio transtulit, et ecclesiae Sancti Nicolai cujus monachus et prior fuerat abbatem praefecit, ubi usque hodie multos labores pertulit, nam multoties Romam pro ipsius Ecclesiae utilitate petiit.
In coenobio quoque Sancti Vincentii, quod est situm extra muros urbis Laudunensis, et dicitur esse secunda sedes episcopalis, domnum Anselmum de coenobio Sancti Medardi Suessionensis ascitum, abbatem ordinavit praefatus Bartholomaeus episcopus. Cujus Anselmi probitas in hoc uno potest evidenter [Col. 1003B] adverti, quod in diversis Ecclesiis ex ejus monachis electos, novem hodie videmus abbates florere viros probatissimos. In coenobio namque Orbaciensi domnus Balduinus; in Morimontensi Guillelmus; in Sancti Sepulcri Cameracensis Parvinus; Sancti Andreae de novo castello Adam; in Hanoniensi Fulco; in Fidemensi Girardus; in Virtutensi Robertus; in Sancti Nicolai prope Ribemontem Guillelmus; in S. Michaelis Terraciensis Joannes, venerabiles hodie consistunt abbates, qui omnes Laudunensem Ecclesiam suam matrem, Bartholomaeum vero episcopum appellant Patrem suum atque pastorem.
[Col. 1003C] Idem vero Anselmus cum coenobio Sancti Vincentii fere septemdecim annis praefuisset, et pro utilitate ejusdem coenobii cum Germano suo domno Gualtero, ipsius loci monacho, Romam profectus fuisset, a clericis Tornacensibus, qui jam quadringentis annis proprio episcopo caruerant [Col. 1003] Quia a S. Medardi tempore episcopus Noviodunensis Tornacensem regebat Ecclesiam. , mirabili eventu, Deo ordinante, ibi repertus, in episcopum eligitur, et a domno papa Eugenio invitus et reluctans, obedientiae vinculo constrictus, pontifex consecratur; sicque per eum Tornacensi Ecclesiae antiqua dignitas restituitur, anno ab Incarnatione Domini 1145, Dominica Laetare Jerusalem. Rediens ergo a Roma et cum magna processione Lauduni susceptus, nolens priores filios Sancti Vincentii monachos relinquere orphanos, unum ex eis domnum [Col. 1003D] Balduinum aetate juvenem, sed moribus gravem, loco suo abbatem eis constituit, et a domno Bartholomaeo episcopo fecit ordinari, sicque Tornacum ad regendum ovile sibi commissum tetendit.
Post haec etiam Sancti Joannis Baptistae corrigere studuit praefatus episcopus abbatiam, quae cunctis aliis supra memoratis Laudunensis dioecesis coenobiis fertur antiquior, et ditior, atque nobilior fuisse. Hanc siquidem beata Sallaberga, sicut in ejus Vita [Col. 1004A] legitur, construxit, et sanctimoniales ibi ponens, earum ipsa prima fuit abbatissa. Tanta vero auctoritate studuit eam sublimare, sicut refert antiquitas, ut quemadmodum in Apocalypsi Joannis legitur: «Scribe septem Ecclesiis, quae sunt in Asia (Apoc. I, 11) ;» ita etiam hanc abbatiam cupiens esse velut alteram Asiam, septem ecclesias in ea aedificaverit. Harum primam, quae principalior esse noscebatur, in honorem sanctae Genitricis conditam, appellari voluit Sanctae Mariae Profundae, ad differentiam forsitan majoris ecclesiae Sanctae Mariae, in qua episcopalis sedes consistit; secundam Sancti Michaelis, et Omnium Angelorum; tertiam S. Joannis Baptistae, et Omnium 553 Patriarcharum atque Prophetarum; quartam Beati Petri apostoli, Omniumque Apostolorum: [Col. 1004B] post has quatuor ad introitum abbatiae construxit quintam in honore S. Crucis, quatenus scilicet per virtutem ejusdem crucis, omnis incursio diabolicae fraudis ab ipso introitu repelleretur; sextam in honore sancti Afri martyris; septimam in honore sanctae Mariae Magdalenae. Harum ergo septem ecclesiarum adhuc restant quinque: duae vero, id est Sanctae Crucis, Sanctique Afri martyris prae nimia vetustate defecerunt.
Tantae vero dignitatis erat eadem abbatia, ut quandocunque rex Francorum in diebus solemnibus Lauduni coronandus esset, in ipsa praecipue coronam auream portaret. Nullum etiam quadrupes animal intra murum seu portam abbatiae intrare poterat, quod non statim in rabiem et in insaniam verteretur. [Col. 1004C] Unde etiam si quando rex, vel episcopus, aut alii principes ad ipsam abbatiam veniebant, omnes equos eorum extra portam oportebat dimitti, et ipsi pedites ad ecclesiam procedebant. Beatae Sallabergae morienti successit abbatissa filia ejus, sancta videlicet Austrudis; et ita per trecentos fere et eo amplius annos sanctimoniales ibi fuerunt, plurimasque possessiones de donariis regum et principum longo tempore possederunt.
In diebus vero praefati domni Bartholomaei episcopi, antiqua religio non parum in eodem monasterio refriguerat, exteriores quoque possessiones paulatim diminutae erant; sed et nonnulla sinistrae famae de eisdem virginibus dicebantur. Unde multum [Col. 1004D] contristatus idem pontifex, videbat enim eas frequenter a se commonitas emendationem quidem verbo promittere, sed facto non implere: consilio et auctoritate domini papae Innocentii, dominique Rainaldi Remorum archiepiscopi, Ludovici quoque regis Francorum, ad quem eadem Ecclesia proprie pertinere dicebatur, omnes pariter illas sanctimoniales ex illa ejecit. Assumens quoque virum religiosum domnum Drogonem, coenobii Sancti Nicasii Remensis priorem, eum ibidem primum abbatem ordinavit, et monachos illic sufficienter ex diversis monasteriis posuit. Sed cum jam illic, Deo donante, non parum proficeret, bono odore sapientiae et probitatis [Col. 1005A] ejus longe lateque diffuso, praefatus papa Innocentius obedientiae vinculo constrictum, eum Romam ire coegit, et urbis Ostiensis episcopum consecravit.
Monachi autem Sancti Joannis pupilli facti absque patre, domnum Balduinum sororis ejus filium, et ab eo ibidem monachum factum, loco ejus unanimiter sibi abbatem elegerunt, et praefato episcopo confirmandum praesentaverunt, aetate quidem juvenem, sed moribus, et religione seniles annos praeferentem. Ad quem cum multi monasticum habitum expetentes ex diversis convenirent provinciis, inter alios venit quidam de Tullensi regione, nomine Hugo: quem praefatus abbas Balduinus videns pollentem [Col. 1005B] tam religionis fervore, quam litterarum non mediocri scientia, priorem coenobii sui eum fecit, gaudens, et Deo gratias agens, qui sibi talem dederat adjutorem. Sed cum supradictus papa Innocentius, consilio Drogonis Ostiensis episcopi, domnum Hugonem Humblariensem abbatem Romam accersitum, et obedientiae vinculo coactum, Albanensis urbis consecrasset episcopum, eo per litteras suggerente, monachi Humblarienses praedictum Hugonem, Sancti Joannis priorem, sibi abbatem elegerunt, sicque eum domno Balduino abstulerunt.
Ecce ergo de nova monachorum Sancti Joannis ecclesia, jam alterius coenobii abbas processit; quod profecto ad honorem spectat Bartholomaei episcopi ejus conditoris. Sed quia quosdam minus peritos [Col. 1005C] ei super hoc detrahentes audivi, et dicentes non debuisse tantam mutationem fieri, nec propter peccata quarumdam sanctimonialium etiam inculpabiles expelli; totamque ecclesiam monachis tradi, maxime cum praedicta nobilis matrona sancta Sallaberga cum filia sua sancta Austrude, de patrimonii sui possessionibus eam construxerint, et sanctimoniales in ea posuerint, plurimorumque signorum ostensionibus eam splendicaverint. Ad compescendam et reprimendam insipientiam, vel simplicitatem eorum libet pauca divinae paginae super simili, vel etiam majori mutatione exempla recolere.
Nonne plantatio Dei major est plantatione hominis? Et certe de Judaeis per David regem et prophetam dicitur: «Vineam de Aegypto transtulisti, [Col. 1005D] ejecisti gentes et plantasti eam. Dux itineris fuisti in conspectu ejus, et plantasti radices ejus, et implevit terram (Psal. LXXIX, 95) ,» et caetera quae de ejus confirmatione subjunguntur. 554 Cum ergo lex per Moysem eis data sit, terram promissionis acceperint, reges et prophetas genuerint, qui multa miracula fecerint, perpetuamque eis mansionem ejusdem terrae Dominis promiserit: tamen quia venientem patrisfamilias filium extra vineam ejecerunt, et occiderunt, dicentes: «Hic est haeres, venite occidamus eum; et nostra erit haereditas (Matth. XXI, 38) .» Illico Domino proponenti contra seipsos judicium protulerunt, quod veniens: «Malos male perdet, et vineam suam locabit aliis agricolis (Ibid. 41) ,» statimque ipsum subjungentem audierunt: «Quia auferetur a vobis regnum Dei, et dabitur genti facienti fructus ejus (Ibid. 43) . «Alio etiam loco Dominus parabolam proponit de arbore fici, ad quam tribus annis continuis veniens, et fructum non inveniens jussit eam succidi; sed, intercedente cultore vineae, quarti etiam anni dilationem concessit, simili modo domnus Bartholomaeus episcopus, sanctimoniales illas et per semetipsum, et per religiosos viros primo, et secundo, tertio quoque, et quarto, nec non quinto, et sexto anno de correctione admonens, et nihil se proficere videns, secundum praeceptum Dominicum utique debuit infructuosam arborem succidere, et vineam Dominicam aliis agricolis committere, «Qui reddant ei fructum temporibus [Col. 1006B] suis (Ibid. 41) .» Quod ipsum dum non solo sensu suo, sed et consilio papae religiosorumque virorum fecit, utique non reprehensione, sed laude dignum fuit. Nec timendum est eum propter hoc sanctarum feminarum Sallabergae et Austrudis, quae eamdem ecclesiam construentes sanctimonialium ordini deputarunt, iram incurrisse: imo potius credendum est earum precibus talem voluntatem ei divinitus advenisse, talesque abbates a Deo fore destinatos, qui et ejus servitio, et ipsius ecclesiae relevationi jugiter insistere studeant.
In nullo siquidem regni Francorum coenobio, quod ejus duntaxat sit institutionis, majorem religionem, vel charitativam hospitalitatem, quam in ipso videmus hodie, fervere; nisi quod ipse abbas [Col. 1006C] Balduinus in requirendis et retrahendis Ecclesiae possessionibus, quas sanctimoniales negligenter detrahi permiserant, valde occupatus, quotidiano labore fatigatus, nihil magis conqueritur quam se non posse jugiter conventui fratrum interesse, vel ipsis hospitibus humanitatis officium prout vellet impendere. Dum ergo ipsae sanctae, quarum corpora in eadem servantur ecclesia, jugiter die ac nocte vident ibi tam devote divinum officium fieri; silentium, et religionem ferventer servari; sacrificium corporis et sanguinis Dominici, non sicut prius, sed centuplo devotius et frequentius celebrari; religiosos hospites quotidie supervenientes cum charitatis dulcedine suscipi; nonne credendum est eas tam dulci Dei servitio delectari; et dum monachos coram altari [Col. 1006D] transeuntes, et feretris suis submisso capite suppliciter cernunt inclinantes, frequenter eis dicere: «Benedictio Domini super vos (Psal. CXXVIII, 8) ;» et: «Benedicti vos a Domino qui fecit coelum et terram?» (Psal. CXIII, 24.)
Quid alii sentiant ignoro; ego corde credo, et credens ore fidenter pronuntio, sanctas easdem magis talium monachorum, quam sanctimonialium, quae ibi toto tempore domni Bartholomaei manebant, divinis officiis delectari, et tam pro illorum quam pro ejusdem episcopi salute Domini misericordiam deprecari. Et sicut David rex Psalmos componens, dicebat: «Scribantur haec in generatione altera, et populus qui creabitur laudabit Dominum (Psal. CI, 19) ;» ubi patenter ostendit se non pro Judaeis, sed pro Christianis eos composuisse: sic et ipsas sanctas credo gaudere, quod ad hujusmodi monachos ecclesia, quam construxerunt, pervenerit, et ad sustentationem eorum possessiones earum Dominus pervenire concesserit.
Cum vero superius dictum sit novem abbatias a domno Bartholomaeo episcopo constructas esse, quarum nullam invenit: si quis diligenter consideret, et hanc vere decimam fore pronuntiabit, quae ante tempus suum plusquam trecentis annis constructa, sed tempore suo a religionis calore tepefacta, rursum per se, divina praestante gratia, intromissis monachis noscitur esse restructa et renovata. Quae renovatio facta est anno Dominicae Incarnationis [Col. 1007B] 1127.
Cum autem in construendis aliis monasteriis praefatus episcopus tantum studium habuerit, facile credi potest, quod de majori ecclesia Sanctae Mariae, in qua pontificalis sedes posita est, maxime laboraverit, ut redditus ejus augmentarentur. Et, quamvis aliam religionem ibi ponere nequiverit, non enim facile canonici ejus antiquos mores mutare cogi poterant, tamen sic eorum priores redditus studuit ampliare, ut magna parte anni eos pariter in refectorio comedere instituerit, 555 quotidianumque eis victum ubertim et ditissime providerit, ita ut ipsi canonici testentur quod pene duplo, quam [Col. 1007C] prius praebendas eorum ditaverit, sicut in privilegiis ejus, quae in eadem ecclesia continentur, potest inveniri.
Illud etiam ad laudem et honorem Laudunensis Ecclesiae domnique Bartholomaei pertinet quod domnus Guido, vir nobilissimus, quem idem episcopus canonicum et decanum majoris ecclesiae Sanctae Mariae fecerat, cum adhuc aetate juvenili floreret, pro religione tamen, et devotione sua, quoniam et castitatis amator, et ecclesiastici officii assiduus frequentator, fama praeconante, esse ferebatur, ad episcopatum Catalaunensis urbis eligitur, et a domno Sansone Remorum archiepiscopo consecratur. Qui ad sedem suam veniens, quemdam Laudunensis [Col. 1007D] Ecclesiae juvenem clericum, nomine Haimonem, qui secum abierat, mox in ipso primo consecrationis suae anno, sedis ejusdem archidiaconum fecit, sicque civitas Catalaunensis de Ecclesia Laudunensi, uno eodemque anno, et episcopum et archidiaconum habuit.
Sequenti etiam anno domnus Theodericus, qui primo fuit monachus coenobii Sancti Nicolai in dioecesi Laudunensi, postea vero, ut supra dictum est, abbas Sancti Eligii Noviomensis consecratus est a [Col. 1008A] praefato Sansone archiepiscopo pontifex Ambianensis; sicque intra duos annos duae civitates, Catalaunensis, et Ambianensis acceperunt pontifices filios et nutritos Ecclesiae Laudunensis. Non immerito ergo superius dixerim, in ecclesia Laudunensi illam Aggaei prophetae sententiam completam fuisse, qua dixit: «Magna erit gloria domus hujus secundae, magis quam primae (Agg. II, 10) .» Quoniam revera et in episcopatu Laudunensi plurima quae prius non fuerant monasteria accreverunt, et de ipso multa plura per orbem terrarum novae institutionis, quasi novae lucis fulgore splendentia pullulando processerunt. A tempore si quidem sancti Genebaudi, primi Laudunensis episcopi, cum quadraginta tres episcopi post eum fuissent usque ad domnum Bartholomaeum [Col. 1008B] episcopum, et ipse quadragesimus quartus eis successisset, non legitur tot miracula per sanctam Dei Genitricem in ecclesia Laudunensi facta fuisse, sicut in diebus hujus Bartholomaei. Tempore tamen Helinandi, qui ante domnum Bartholomaeum quintus ejusdem urbis episcopus fuit (id est XXXVIII), quoddam miraculum in eadem ecclesia contigit, quod hic dignum duximus memoriae scribendo mandare.
In villa siquidem, quae Civiacus vocatur, prope Laudunum, vir quidam, Guilermus nomine, manebat, ejusdem procurator villae [Col. 1007] Hoc refert miraculum Guibertus lib. De laude B. Mariae, cap. 10. , cum uxore sua [Col. 1007] Mulierem hanc vocat Theodebertam. Soiburgae, qui unicam filiam suam, nomine [Col. 1008C] Guiburgem cuidam viro, nomine Albuino, in matrimonium sociaverunt, eosque unice diligentes secum in domo communi habitare fecerunt. Cum non multo post turpis infamiae rumor per multorum ora volitare, atque in dies augmentari coepit, juvenem illum relicto propriae uxoris thoro, soceri adulterina fraude violare cubile matreque cum filia abuti illicite. Quod ubi ad matronae illius aures aliquorum relatione pervenit, inaestimabilis vi doloris intrinsecus attacta, et falsi criminis impositione turbata, profunda coepit animositate revolvere, qua arte criminis hujus naevum a se valuisset detergere. Cumque miris machinationibus sui prae dolore impatiens, peneque extra se posita interius aestuaret, diabolica tandem inspiratione [Col. 1008D] infecta atque infectione armata, deliberavit animo, innocentem jam rea exstinguere, id solum suae infamiae seductione diabolica remedium sperans. Et ecce jam hiemali ingruente algore, vindemiale et autumnale tempus transierat; quo scilicet multi de diversis partibus ad colligendas sub mercede vindemias illa solent in loca confluere.
Ex his itaque duos pauperes sibi eligens, data pro optione mercede, fidem ex eis infidelis exegit, ut commissum silentio tegerent, atque ad committendum crudele et nefandissimum scelus, sicut mente volvebat, dexteras praepararent. Designavit igitur [Col. 1009A] locum, determinavit diem et horam, quo videlicet de abditis latenter exsurgentes, innocentis subito guttur invaderent et suffocarent. Sed jam funestus ille imminebat dies, cum mane hora diei prima, vir ejus, sicut quotidie consueverat, in suam procurationem exivit, familia huc illucque dispersa est, filia quoque foras egreditur. Remanserunt 556 soli Adam et Eva, agnus innocens et saeva leaena. Intraverunt etiam latenter, illa tamen procurante, promptuarii secreta duo praedicti pauperes. Tandem mulier convenientem destinati sceleris nacta horam, blandis primum intermistis colloquiis, demum praecipit ut ad interiora promptuarii descendens vinum deferret. Ille nihil mali suspicatus, simpliciter quasi matri obtemperans, accepto vase festinus ad interiora [Col. 1009B] descendit. Cumque vinum in vase susciperet, illi subito de abditis exsurgentes, guttur innocentis invadunt, et continuo suffocant, susceptumque, domina jubente, inter manus ad lectum deferunt, coopertumque propriis vestimentis quasi dormientem componunt.
Interea vir domum regreditur, filia, familiaque ad horam prandii revertuntur. Praeparatis omnibus, mater filiae praecepit ut virum suum excitet. Quae festina ad lectum jacentis accedens, et exstinctum inveniens exclamat. Commoti ad vocem clamoris omnes pariter irruunt, postpositoque prandio ad funeris exsequias convertuntur. Fama protinus totam complet regionem Albuinum, paulo ante sanum, [Col. 1009C] in lecto suo mortuum esse inventum. Erat eo tempore Lauduni quidam vicedominus, Ilbertus nomine, vir sapiens, et profundi ingenii, sed plus justo crudelis. Hic ubi hujusmodi famam audivit, mirari primo, deinde suspicione quadam coepit animo permoveri. Et illo quidem die sustinuit, mane autem facto subsequentis diei, festinus antequam defunctus ad tumulum deferretur, cum suis ad locum venit, et quasi nescius ex industria quomodo contigisset, diligenter investigare coepit. Cumque nullius relatione animo suo satisfieret, ultra inquisitionis impatiens, ad feretrum accessit, diruptisque violenter, quibus corpus contectum fuerat, pannis, nec mora suffocationis certa indicia reperit.
Statim ut fremebundus leo in ultionem sceleris [Col. 1009D] saeviens, virum cum uxore et filia diris innexos vinculis Laudunum ad supplicia trahebat. Cumque crudeli vexatione traherentur, tunc illa: Innocentes, inquit, injuste opprimere, tantique sceleris nescios poenis ac suppliciis nolite vexare. Ego hujus criminis conscia, ego viri interfectrix, et sola rea. In me omnium pondera tormentorum, in me totius ultio sanguinis convertatur; isti velut inculpabiles relaxentur. Quo ille audito, dimissis illis, noxiam, et ore proprio confessam, sub arcta custodia mancipatam episcopo praesentavit. Cumque, clero et populo praesente, diversi diversas promerent sententias, unus inter clericos exstitit qui vocabatur magister Quintinus, bene quidem litteris eruditus, sed non bene de lege divina medullitus instructus, nec interius [Col. 1010A] in unctione sancti Spiritus irroratus. Hic ergo data sententia igne cremandam adjudicavit. Quo ille judicio audito, instigantibus etiam defuncti amicis, implere statim quod judicatum fuerat, maturavit.
Cumque misera duceretur ad supplicium, impetrat ut ad Beatae Dei Genitricis ecclesiam, juxta domum episcopalem, mora sibi concederetur orandi. Quo perveniens in conspectu cleri et populi, humiliter puraque confessione totius patratae iniquitatis seriem peroravit, pluresque ad compassionem lacrymarumque effusionem inflexit. Inde pavimento prostrata, cum multo fletu corpus et animam suam sanctae Mariae commendavit; postque surgens, faciemque et totum corpus signo crucis muniens egreditur et ad locum supplicii ducitur. Ibi omnibus [Col. 1010B] vestimentis praeter lineam, qua sola corporis nuditas tegebatur, exuitur; domum, in qua cremari debebatur, introducitur. Tunc per suras nexibus involutis, strictisque manibus post tergum, ad stipitem, qui in medio positus erat, et cui tota domus illius fabrica innitebatur, duris fortiter vinculis nectitur, circumpositisque lignis et stipula, tota domus interius repletur. Post haec clauso ostio ignis supponitur, nec mora flammarum globi ad superiora producuntur.
Interea flamma crudeliter omnia devastante, tota fabrica in favillam redigitur, illa tamen inter prunas sana et immobilis stare videtur. Furentes autem inimici ad sepes undique et circumquaque currentes, [Col. 1010C] et quidquid ad manus habere poterant deferentes, satis priore majorem lignorum et stipulae cumulum super eam congerunt. Rursum copiosior flamma succenditur, consumptisque celeriter lignis et stipula, nihilominus illa sana et incolumis conspicitur. Quodque miraculum magis augmentabat, ignis, qui contra eam nullam vim habuit, vincula, quibus colligata fuerat, consumpsit. Cumque et tertio furentes iterum flammas conarentur apponere, lapidesque contra eam vehementer jacerent, tunc illa miserabiliter exclamans: Parcite, quaeso, inquit, mihi parcite: Nonne videtis quod piissima sancta Dei Genitrix, cui corpus meum hodie commendavi, misericorditer me adjuvat. His auditis illi misericordia commoti illam affligere desistunt: ipse quoque vicedominus [Col. 1010D] eam statim commonuit, ut de igne egrederetur. Egressam omnes circumdant, et tam corpore quam capillis ac veste prorsus illaesam admirantur, sicque cum gaudio Sanctae Mariae repetunt ecclesiam, eamque Deo, et piae Matri ejus gratias referentes usque ad majus altare deducunt. Quot ibi lacrymae prae nimia 557 exsultatione ab universis effusae fuerint, quotque laudes piae Dominae matri decantatae nullus facile valet referre.
Post haec vicedominus mulierem ad domum suam ducit, ciboque ac potu copiose refecit, orans ut sibi indulgeat, quod in eam crudeliter saevierat. Inde mulier Civiacum ad propriam domum reversa, post triduum, sicut credimus, divina misericordia vocata spiritum reddidit, et de labore ad requiem transmigravit, [Col. 1011A] forsitan «Ne malitia mutaret intellectum illius, aut ne fictio deciperet animum ejus (Sap. IV, 11) .» Cui tantam misericordiam precibus suae Matris praestiterat omnipotens Deus, quatenus omnes qui hoc audirent, dicerent post veram confessionem in auxilio sanctae Mariae spem suam confidenter ponere; et de misericordia ejus nunquam desperare. Hoc miraculum tempore domni Helinandi episcopi gestum Lauduni non unus, aut duo, vel tres viderunt, sed tota pene Laudunensis civitas conspexit.
Helinando episcopo successit Ingelrannus, Ingelranno Gualdricus, qui creduliter fuit interfectus, Gualdrico Hugo, Hugoni Bartholomaeus, in cujus diebus miracula, quae superius descripta sunt, sancta Maria per Franciam et Angliam operata est. Quia [Col. 1011B] vero relatum est miraculum quod tempore domni Helinandi sancta Maria misericorditer fecit in muliere, quae suppliciter eam invocavit, nunc etiam referatur mirabilis vindicta, quam exercuit super quemdam furem, qui manum ad ejus thesaurum extendere praesumpsit.
Praefatus domnus Bartholomaeus episcopus, non multo post consecrationem suam vidit in somnis quod staret super pulpitum in majori ecclesia Sanctae Mariae cum quibusdam clericis suis, versaque facie ad januas aspiciebat in medio ecclesiae, quasi ex quodam terrae hiatu lumen splendidissimum procedere, totamque ecclesiam, quia nox erat, mirabiliter irradiare. Post lumen etiam subsequebatur ex [Col. 1011C] eodem terrae hiatu, velut odor balsami suavissimus, quo tam ipse, quam circumstantes incredibiliter et mirabiliter recreabantur. Cum vero episcopus secum positos hortaretur, ad eumdem terrae hiatum accedere, et quid esset inspicere, sed nullus eorum super hoc ei vellet obtemperare, ipse solus sibi videbatur de pulpito descendere, atque illuc tendere. Sed cum jam prope esset, sicut Moysi quondam ad rubum inspiciendum properanti dixerat Deus: «Ne appropinques huc, locus enim in quo stas terra sancta est (Exod. III, 5) .» Ita et episcopus de interioribus audiebat vocem sibi dicentem: Non ingrediaris huc, quoniam Deus omnipotens in ipsa carne sua et ossibus hic praesens est, et nullus, qui Deum videat corporaliter, diu vivere potest. Ipsa quoque [Col. 1011D] sancta Maria mater ejus hic praesens est cum Deo, et mandat tibi quod latro suus capiatur, praecipitque tibi ut non eum abire permittas, sed justitiam de eo facias. Confestim episcopus evigilavit, et quid sibi hujusmodi visio innueret, multoties secum admirando tacitus revolvebat.
Erat tunc temporis in urbe Laudunensi quidam Anselmus, cognomento Beessus, qui se simulando religiosum non parum ab omnibus laudabatur et honorabatur, sed, ut ex fine patuit, longe aliud erat in corde quam homines viderent in facie. Huic ergo pro religione sua thesaurus ecclesiae servandus traditus [Col. 1012A] est, cum aliis custodibus, quoniam antiqua consuetudo est ejusdem ecclesiae ut septem custodibus ipse thesaurus committatur, quorum quatuor clerici, tres vero sunt laici. Videns itaque Anselmus multum sibi ab omnibus credi ex auro et lapidibus pretiosis, quibus cruces festis diebus super altare ponendae fuerant opertae, non exiguam partem furtim discerpens aurifici cuidam vendendi causa tradidit, prius ab eo accepta fidei sponsione quod nulli se hujus rei fuisse auctorem propalaret. Sed cum idem aurifex aurum illud sive lapides Suessionis venderet, nutu Dei canonici Laudunenses supervenientes auri sculpturas recognoverunt, et statim querimonia facta praefatum aurificem a judice comprehendi fecerunt. Ille comprehensus, atque perterritus, ab [Col. 1012B] Anselmo sibi ea tradita fuisse confessus est. Unde Laudunum reductus, et contra Anselmum haec negantem, duelli certamine congressus, protinus superatus et victus est, forsitan ut multi putarunt, pro fidei violatae reatu [Col. 1011] Violatur minime fides dum criminis socius revelatur. , qua promiserat eidem Anselmo quod eum non detegeret.
Pro hac ergo victoria Anselmus nimis elatus, quia sibi conscius erat, et se furtum fecisse, et tamen adversarium superasse, multamque laudem ab hominibus, qui se innocentem esse clamabant, acquisisse, ad majora securius patranda provocatur, plurimisque terris ac vineis ditatur. Domnus tamen Guido, qui Laudunensis ecclesiae thesaurarius simul et archidiaconus erat, suspicione quadam contra eum pulsatus, imo furtorum ejus certus, removit [Col. 1012C] eum ab officio suo, id est a custodia thesauri. Quamobrem Anselmus nimia commotus ira, et pene insaniens, locum et tempus se de eo vindicandi quaerebat.
558 Accidit interea ut Sibila comitissa, uxor Ingelranni nobilissimi principis de Fera (vulgo, la Fère ), plura vasa aurea et argentea in thesauro Sanctae Mariae reponeret, propter loci firmitatem securius servanda. Inde ergo Anselmus occasione sumpta, cogitavit eadem vasa furari, quatenus scilicet comitissa praefatum Guidonem, sub cujus custodia thesaurus servabatur, de tali furto infamaret, vasaque sua ab eo repeteret. Nocte igitur quadam circa Epiphaniam Domini tanta vis grandinis et pluviae atque ventorum inhorruit ut de domo sua vix [Col. 1012D] aliquis posset egredi. Illam noctem ratus Anselmus opportunam fore explendae nequitiae diu meditatae, cunctis scilicet intra domos clausis, nec aliquem sonitum nisi solius venti audire valentibus, assumptis celeriter scalis et machinis, jam longe prius praeparatis, turrem in qua thesaurus positus erat velociter conscendit, et arte callida perforatum ostium ingreditur, omnia praefata vasa comitissae aurea et argentea furatur. Cernens autem saccum suum in quo ea posuerat, necdum fore plenum, nolensque illum ex aliqua parte remanere vacuum, mittit manum ad ecclesiae thesaurum. Textus pretiosos [Col. 1013A] auro et gemmis opertos confringit, et libros quidem reliquit; aurum vero cum gemmis sacco recondit. Postmodum cruces aureas et phylacteria confringens, inter caetera et etiam unam columbam auream confregit, quae pro lacte et capillis sanctae Mariae, ut ferebatur, introrsus reconditis multum erat famosa et honorabilis, unde et in majoribus festis super ejus altare solebat appendi. Tanto igitur talique thesauro saccum repletum deferens descendit, ipsumque saccum non in domo sua, sed extra urbem in loco ante proviso et praeparato abscondit.
Nocte tenebrosa pluvialique vento recedente, cum effracti ostii et direpti thesauri signa patuissent, subito tam tristi nuntio tota civitas turbatur, nec minus laici quam clerici contristantur; et amarior [Col. 1013B] nox eis supervenire videtur. Ad episcopum curritur, lugubre factum refertur. Episcopus super omnes nimio moerore concutitur, quoniam thesaurus, quem Deus in totius urbis, et ipsius ecclesiae incendio ante paucos annos servaverat, nunc latenter et miserabiliter perditus fuerat. Protinus ergo generalis conventus canonicorum et civium convocatur. Quid opus sit facto discutitur, et prae omnibus magister Anselmus, tunc temporis totius urbis lucerna, consulitur. Ille ut divinae legis peritissimus, continuo Josue replicat historiam, quomodo scilicet furtum in Jericho, nullo sciente factum, Dominus jussit fore perquiri, primo per tribus, deinde per familias ac domos, ad ultimum singillatim per viros (Jos. VII, 14) . Instar hujus tam subtilis perquisitionis consulitur [Col. 1013C] magister Anselmus, ut tanti facinoris auctor judicio aquae perquiratur, ac de singulis urbis parochiis unus infans innocens in vase aqua benedicta repleto poneretur; et quaecunque parochia forte culpabilis inveniretur, de singulis domibus ejusdem parochiae unus infans in aqua poneretur; et quaecunque domus deprehensa fuisset, omnes viri vel feminae ad eam pertinentes judicio aquae se purgare cogerentur: hoc consilio magistri Anselmi, germanique ejus magistri Radulhi comperto perterriti cives licet innocentiae suae conscii, ad episcopum confluunt, et non longe remotos, sed potius ecclesiae custodes, et prope templum manentes, ad judicium primo debere vocari conclamant.
Annuit episcopus, et sex viros, de quibus major [Col. 1013D] erat suspicio, ad faciendum examen vocat, inter quos etiam ipse solus praefatum Anselmum nominatim compellat, dicens se contra eum exinde moveri suspicione. Respondet Anselmus se multum mirari quomodo episcopus de tanto scelere contra se suspicionem habere potuerit, praesertim cum et se Dei servum esse sciret, et ante aliquot annos priusquam ipse pontificatum suscepisset aurificem, qui sibi maculam similis criminis imponebat, a se in duello fuisse superatum non ignoraret. Responsioni ejus universus populus acclamat eumque virum sanctum, et Dei cultorem esse protestantes, omnes pariter una voce non debere eum adjudicium vocari, subjungunt. Tunc ab antiquo naturae statu visus est [Col. 1014A] mutari episcopus, nunquam enim vel antea, vel post idem pontifex inventus est pertinax in aliquo fuisse, sed semper precibus aut dictis aliorum a sua sententia facile flecti consuevit. In hac vero sola causa tantae fuit constantiae ut, cum nullus Anselmum accusaret, imo pene cuncti contra episcopum ei faverent, Dei tamen nutu nullo modo ad eum dimittendum flecti potuerit.
Cum ergo praesul eum custodiri usque ad praefinitam diem examinis jussisset, quidam miles ei vehementer favens, nomine Guillermus, rogavit episcopum ut eum sibi servandum committeret, sicque ad domum suam eo concedente illum duxit. Ubi dum servaretur, quadam nocte vas maximum aqua impleri, seque in eo ligatum fecit deponi, tentare [Col. 1014B] scilicet volens utrum in aqua totus mergeretur an supernataret. Cum vero se sine ulla dilatione vidisset ab aqua receptum fuisse, et ad vasis fundum pervenisse, exhilaratus dixit se nihil ultra timere, sed sponte in aquam ingressurum fore. Quid 559 longius moror? Venit dies constituta, confluit ad ecclesiam innumera multitudo clericorum, militum, et rusticorum diversi sexus et aetatis juvenes, et virgines, senes cum junioribus invocant nomen Domini ejusque gloriosissimae Genitricis. Qui ergo primus in aqua positus est, salvus et gaudens exiit, secundus autem corruit, tertius salvus, quartus inventus est reus, quintus liberatur, sextus idem Anselmus culpabilis invenitur, sicque probavit nihil [Col. 1014C] sibi profuisse quod prius Deum tentaverat, sed plurimum hanc aquam distare ab ea in qua prius, dum in custodia esset, se deponi fecerat.
Mox ergo vinculis religatus, usque [ f., usquequo] thesaurum furatum redderet ab episcopo commonitus statim publice imprecatus est, ut sic suspendi mereretur sicut Judas qui Deum tradidit, si aliquid ex eo haberet, vel furatus fuisset. Videns pontifex quod nihil exhortando posset proficere, Nicolao castellano eum tradidit, praecipiens ei ut torquendo thesaurum reddi cogeret. Ille nudatum terrae et prostratum atque ligatum lardo calido fecit profundi, sed nil extorquere potuit. Inde jubente praesule fecit eum suspendi, non ut interficeretur, sed tantummodo ut torqueretur. A mane ergo usque ad vesperum [Col. 1014D] tortus, deciesque suspensus, decies depositus, cum jam se deficere videret, judex etiam juraret, quod si se ulterius suspendi permitteret, jam deinceps vivens non deponeretur.
Tandem interrogavit quid sibi daretur, si thesaurum redderet. Haec vox audita, continuo spem recuperandi thesauri cunctis dedit. Poposcit centum libras sibi dari; sed paulatim minuendo ventum est ad quadraginta libras. Quas se accepturum dixit, ea conditione ut fidejussores simul sibi darentur, quod decem milliaribus procul a Lauduno ex quacunque parte vellet secure cum eadem pecunia deduceretur. Protinus ad episcopum curritur, petitio ejus refertur, annuit praesul, et quidquid petisset concedi praecepit, eo tamen pacto ut continuo thesaurum redderet, [Col. 1015A] quoniam timebat ne si dilatio vel brevis daretur, ille daemonum instinctu fuga laberetur. Jam lux diei transierat, noxque tenebrosa successerat. Jubente tamen episcopo per totam urbem faces et lychni, caeteraque luminaria accenduntur, ut illud Psalmistae Lauduni ea hora compleretur; «Et nox sicut dies illuminabitur (Psal. CXXXVIII, 10) .» Nullus domi remanet, omnes quasi ad spectaculum progrediuntur.
Anselmus instar ursi de cavea producti deducitur, custodibus et populo caute ne fugiat circumdatur. Petit ecclesiam S. Martini extra muros urbis positam, pervenitur ad quemdam locum prope vineas, in quo paxillorum, quibus vites sustentantur, ingens acervus erat congestus, sub eis in montis praecipitio quasi in tartarum descendit, manumque ad sacrum [Col. 1015B] mittens, primum auream tabellam de textu Evangeliorum discerptam protulit, subridensque circumstantibus, bonum, inquit, mercatum feci, qui tantum thesaurum pro quadraginta libris reddidi, quia haec sola tabula multo plus valet. Sic ergo thesaurus redditus ad ecclesiam S. Mariae protinus refertur, totaque civitate laetante clamoribus, et in voce exsultationis et confessionis plateae resonant, signa etiam prae gaudio per omnes ecclesias pulsantur.
Non est reticendum magnum quoddam miraculum. Quidam enim monachus aurifex, nomine Sigerus, in coenobio S. Vincentii manens, dum operi suo etiam nocte insistens, aperiret aediculae suae fenestram, qua S. Martini prospiciebatur ecclesia, videbat quasi radium splendidissimum lucis de coelo [Col. 1015C] procedentem, et usque ad illum locum, quo thesaurus absconditus erat, procedentem. Unde nimis admiratus nonnullis monachorum Sancti Vincentii eumdem lucis radium ostendit, sed illi quamvis quotidie thesaurum reliquiarum S. Mariae requiri audirent, nullus tamen eum ibi esse cogitabat. Tandiu ergo monachi radium lucis nocte coruscare viderunt, quandiu saccus ibi cum thesauro jacuit.
Aliud quoque miraculum non silendum contigit, ex quo enim Anselmus ille cum reliquo thesauro etiam columbam auream confregit, de qua supradiximus, in qua de lacte S. Mariae et capillis ejus contineri ferebatur, divino judicio nunquam dormire potuit, sicut ipse postmodum episcopo confessus est. Sed quandocunque oculos pro somno claudebat, protinus [Col. 1015D] eamdem columbam rostrum oculis suis infigentem, et eos aperientem videbat. Diabolo tamen cor suum obdurante nulla propter hoc poenitentia compungebatur. Postquam vero columbae fracturas cum alio thesauro reddidit, facultatem dormiendi recepit.
In crastino ergo Anselmus ad episcopum veniens, ut se ab excommunicatione pro furato thesauro facta absolveret, crucemque sibi daret, et Jerusalem ad sepulcrum Domini abire permitteret, petiit. Respondit episcopus se nihil horum facturum, quoniam nec absolutio, nec iter Hierosolymitanum ei aliquid prodesset, quandiu quadraginta libras, quas pro redditione thesauri acceperat, teneret. Non [Col. 1016A] enim, inquit, compunctus eum reddidisti, ideoque non potes absolvi, sed adhuc excommunicationis reus teneris; sed si pecuniam istam reddens veracem confessionem de furto, imo de sacrilegio faceres, et poenitentiam exinde susciperes, tunc et absolvi, et Hierusalem proficisci posses. Acquiescens ille verbis pontificis praefatam pecuniam 560 publice super altare posuit, fidejussores, qui se decem milliaribus procul a Lauduno secure deducendum spoponderant, liberos a fidejussione sua esse concessit, sicque ab episcopo absolutus, et crucem suscipiens, quocunque volebat libere est abire permissus, et cum ipso episcopo per aliquot dies familiariter est conversatus.
Conscientia tamen se interius graviter torquente [Col. 1016B] perterritus, coepit fugam meditari, tandemque clanculo ex urbe fugere voluit. Sed cum de monte descendere coepisset, mirum dictu! vidit quasi fluvium magnum instar maris contra se redundantem, seque in montem redire cogentem. Unde stupefactus rursus per aliam portam descendere, et fugere tentavit, sed protinus fluvium sicut prius contra se redundando venientem vidit. Cumque hoc ei saepius contingeret, nec de monte descendere valeret, secrete hoc episcopo confessus est. Quamobrem episcopus, occasione sumpta, suadere ei coepit, ut priorem thesaurum, cujus partem, sicut supradictum est, Suessionis venundandam aurifici tradiderat, S. Mariae ex integro redderet, sicque securus Hierusalem ire posset. Ille consuetam negationem repetens, sic, [Col. 1016C] inquit, suspendi merear sicut Judas, qui Deum tradidit, si aliquid exinde habui. Quod si mihi non creditis iterum paratus sum judicium aquae subire; et si culpabilis inventus fuero, vel si judicium facere noluero, facite me suspendi. Tunc episcopus rogabat ut saltem lapides pretiosos, qui in crucibus aureis inserti fuerant, redderet, promittens quod pro auro nullam ei molestiam faceret. Ille vero nihil pontifici reddere voluit; sed eos se habere omnino negavit.
Postea tamen Nicolao castellano jussu episcopi priora ei tormenta comminante nimis perterritus, duxit eumdem Nicolaum ad vineas sub monte positas, ponensque manum in terrae caverna extraxit de sacculo jam putrefacto lapides pretiosissimos, tradiditque eos ipsi castellano. Quo facto iterum [Col. 1016D] conscientia remordente tremefactus, quoniam eos celaverat episcopo, et reddiderat castellano, rursum fugere tentavit. Episcopus autem receptis a castellano lapidibus recordatus somnii supradicti, in quo S. Maria ei praeceperat, ne latronem suum impunitum abire permitteret, sed justitiam de eo faceret, protinus convocatis ministris suis, praecepit ut Anselmum quantocius quaererent, et sibi praesentarent. Ministri per diversa loca discurrentes, tandem eum reperiunt in valle sub coenobio S. Vincentii, fugere volentem, sed propter fluvium redundantem non valentem. Jubent ei ut secum ad episcopum veniat.
Ille tremens et exsanguis rogat, ut se permittant loqui domno Alberoni S. Vincentii abbati. Nolentes [Col. 1017A] eum relinquere vadunt cum eo, praeceperat enim episcopus ut caute custodirent eum. Prostratus ille pedibus abbatis rogat ut secum ad episcopum eat. Acquiescit abbas et cum eo ad episcopum vadit. Prosternitur ille pedibus antistitis, obsecrans vitam et membra sibi concedi. Cui episcopus, quis enim, inquit, te persequitur? Redde thesaurum dominae meae sanctae Mariae, et quocunque volueris liber proficiscere. Anselmus consueto more imprecatur sibi, ut sic suspendatur sicut Judas, qui Deum tradidit, si aliquid exinde habuerit. Tunc praesul: Palam est, inquit, te mentiri; quia lapides castellano reddidisti, et mihi reddere noluisti. Sponte vero tua mihi promisisti, quod si tibi exinde non crederem, judicio aquae te purgares, aut si facere nolles, concessisti publice ut suspenderis. Elige ergo quod volueris. Dico [Col. 1018A] tibi coram omnibus quod non credo tibi, te non habuisse thesaurum S. Mariae. Aut illum redde, aut purga te sicut obtulisti judicio aquae, aut suspenderis sicut concessisti. De his tribus tibi optionem concedo. Respondet Anselmus nec se habuisse thesaurum, nec judicium aquae proinde facturum. Tunc episcopus convocato generali conventu clericorum, militum et civium, causam profert in medium. Communi omnium sententiam judicatur, ut quod miser ore proprio statuerat compleretur. Protinus de monte in vallem deducitur, et in arboris ramis suspenditur, evidens documentum praebens omnibus, quod Deus nolit impunitum dimitti, qui Matri suae injuriam fecerit.
Haec sunt quae tempore domni Bartholomaei episcopi contigerunt Lauduni.
[Col. 1017] EXPLICIT LIBER TERTIUS.
Notae de Laude S. Mariae
[Col. 1017B] 561 Fragmentum ex lib. I S. Paschasii Ratberti De partu Virginis.—Quod Deipara Virgo maculam originalis peccati minime contraxerit.
( 1 ) CAP. VIII.— Cum actuali abolevit originale peccatum. Qui cursim et visu tantum praelibaret haec verba, posset ita praefestinatim argutari: Spiritus sanctus in Virgine peccatum abolevit, proinde fuerit in Virgine aliquando hoc peccatum fateri necessum est. At penitius inspicienti argutiola isthaec frivola est atque inanis; etenim regeri posset hoc modo: Si cum actuali abolevit originale peccatum, ergo et abolitum est actuale; si autem actuale abolitum, exstitisse aliquando in Virgine concludas oportet. Verum fritinnire est atque plane effutire sic loqui; siquidem pluribus in locis abbas noster [Col. 1017C] de puritate Virginis immaculatae, deque ejus ab omni sorde immunitate mentem aperit suam: unde contra sic ago: In Virgine sancta peccatum actuale, quod in ea nusquam fuit ex sensu Guiberti, Spiritus S. praedicatur abolevisse, quidni et originale, quod nunquam fuerit ex mente ejusdem abbatis, Spiritus sanctus non aboleverit?
Attende, quaeso, verba cap. 5, col. 551: «Certe si secundum Platonicam sententiam spiritus nostri [Col. 1018B] prius creantur quam corpora, posset Deus cuipiam spiritui optionem dare qua vellet procreari ex matre. Quod si fieret, quam, putas, ille personam sibi ipsi consciret? De corporis forma ac habitudine sileam. Quid honestatis, quid prudentiae animo ejus comportaret? nihil procul dubio illi adimeret, quo ipsa aliis invidiosa non esset. Si sic hominis spiritus, civitatem virginalis uteri, quam sibi fundat Altissimus, quo potentior est, nonne Dei multo magis perornat Spiritus?» Ex hoc loco quid inferri possit, si diligentius advertatur, neminem ullum de illibato Virginis conceptu dignius fuisse arbitratum in confessum veniet.
Sed enim mirum in modum Guiberti sensum illustrabit beati illius acerrimi Ecclesiae propugnatoris, [Col. 1018C] Paschasii Ratberti Corbeiae antiquae abbatis sententia; sane singularis est et exosculanda: cumque hactenus aureum prorsus tanti viri opus De partu Virginis delituerit, donec a nobis publicum fiat, pergratum iri puto vetustioris theologiae studiosis, si fragmentum prolixius attexam:
«At vero beata Maria, licet ipsa de carne peccati sit nata et procreata, ipsaque quamvis caro peccati fuerit, non tunc jam quando praeveniente Spiritus [Col. 1019A] sancti gratia ab angelo prae omnibus mulieribus benedicta vocatur: Spiritus sanctus, inquit, superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi (Luc. I, 35) . Alioquin si non eodem Spiritu sancto sanctificata est, et emundata, quomodo caro ejus non caro peccati fuit? et si caro ejus de massa primae praevaricationis venit, quomodo Christus Verbum caro sine peccato fuit, qui de carne peccati carnem assumpsit, nisi quia Verbum quod caro factum est, eam primum obumbravit, in quam Spiritus sanctus supervenit, et virtus Altissimi eam totam possedit? Propterea vere caro jam non caro peccati fuit, in qua Deus se totum infudit, et Verbum quod caro factum est, sine peccato ad nos venit, qui jure non solum legem naturae vitiatae in nascendo non tenuit; [Col. 1019B] verum nec legem primae originis quam haberent feminae, si mandatum servasset mater omnium Eva in paradiso. Alias autem quomodo, Spiritu sancto eam replente, non sine originali peccato fuit, cujus etiam nativitas gloriosa catholice in omni Ecclesia Christi ab omnibus felix et beata praedicatur? Enimvero si non beata esset et gloriosa, nequaquam ejus festivitas celebraretur ubique ab omnibus. Sed quia tam solemniter colitur, constat ex auctoritate Ecclesiae, quod nullis quandoque naturae subjacuit delictis, neque contraxit in utero sanctificata originale peccatum. Unde, etsi Jeremiae dies atque Job maledicta pronuntiatur, dies, inquam, nativitatis eorum, dies tamen quando inchoata est felix Mariae nativitas, beata pronuntiatur et colitur religiose [Col. 1019C] satis. Quod si in peccato esset, jure maledicta diceretur et gemebunda, potius quam benedicta, quando nuntiatum est patri 562 ejus quod nata esset in saeculo. Nunc autem, quia universam benedictione sua beata virgo Maria illustrat Ecclesiam, non merito sanctificata in Spiritu sancto colitur veneranda? Nullius igitur nativitas celebratur in mundo, nisi Christi et ejus, atque beati Joannis. Sic et beata virgo Maria nisi in utero matris sanctificata esset, minime nativitas ejus colenda esset. Nunc autem quia ex auctoritate totius Ecclesiae veneratur, constat eam ab omni originali peccato immunem fuisse, per quam non solum maledictio matris Evae soluta est, verum etiam benedictio omnibus condonatur. Quod si praeclara sanctissimae Virginis Nativitas [Col. 1019D] universaliter tam sancta et tam gloriosa jure colitur et veneratur, quanto magis ipsa quando ab angelo jam gratia plena officiosissime salutatur? Nam cum dicit ei: ave, coeleste venerationis obsequium exhibet, cum autem dicit gratia plena, ex integro iram exclusam ostendit et restitutam gratiam declarat. Cum dicit benedicta tu, fructum benedictionis demonstrat, quia quando Spiritus sanctus [Col. 1020A] in eam advenit, totam defaecavit a sordibus Virginem et decoxit, ut esset sanctior quam astra coeli. Porro quando virtus Altissimi totam eam adumbravit, factum est ut ejus in utero veniens Verbum, quod erat in principio sempiternum apud Patrem, caro fieret ex tempore, et habitaret in nobis.
«Audiant igitur novi disputatores, et investigatores novi et inauditi partus; audiant et intelligant primum, quia viri sunt, quomodo bene disputare queant de natura et sexu mulierum. Deinde recogitent, ut qui naturam requirunt, et communem legem nascendi, ubi totum divinum est et ineffabile, divina virtus quod operatur. Generationem ejus quis enarrabit? (Isai. LIII, 8.) Nam quis hoc loco pro impossibili accipitur, quia nemo sanctorum est, qui [Col. 1020B] non dico divinam, verum etiam qui humanitatis ejus generationem ad liquidum queat enarrare, quamvis utrasque omnes debeant credere? Hinc ergo colligitur quod superstitiosa sit istorum concertatio, et superflua disputatio, qui dicunt ostia ventris et vulvae eum aperuisse, et colluvionem sanguinis ut caeteri omnes, et secundarum spurcitias post se traxisse; in quibus omnibus gemitus et dolor multiplicatur, tristitia, et aerumnae augentur, ut nemo sine his pariat filium. Sed absit a cordibus fidelium, ut tale aliquid suspicentur de Maria virgine, quae pro maledictione primae originis benedictionem attulit mundo! Unde et ipsa siquidem, ut dixi, ab angelo benedicta praedicatur in mulieribus, et salutatur officiosissime ut Mater Domini prae omnibus gloriosa, [Col. 1020C] nec non et ab Elizabeth in Spiritu prophetiae benedicta (Luc. I, 42) pronuntiatur, et benedictus fructus ventris (Ibid.) ejus creditur et veneratur. Ergo in qua, et per quam tanta benedictio effloruit, et gratia manavit, non est credendum quod ejus puerperium doloribus et gemitibus more feminarum subjacuerit. Et quia beata Dei Genitrix tristitiis non subjacuit et aerumnis, libera ab omni maledictionis naevo fuit, quam Spiritus sanctus adimplevit, et totam Domino dedicavit, quam virtus Altissimi obumbravit, et ex sanctificata carne Virginis Verbum carnem assumpsit, et connivit in unitate personae.»
Et multis interjectis virgines alloquens: «Eximiae pietatis honor et decus virtutis, beatissimae Virginis pudicitiam praedicate incorruptam, et incontaminatam, [Col. 1020D] et ab omni contagione primae originis alienam, » etc.
Denique sub finem: In qua (Virgine) vexilla virtutum micarunt, nullum peccatum primae originis viguit.
Huc usque Paschasius, qui Carolo Magno imperante florebat, nempe duobus saeculis ante Guibertum.
Notae de Pignoribus Sanctorum
[Col. 1021A] ( 2 ) EPIST. NUNCUP.— Sancti Symphoriani abbati Odoni. Hic postea episc. Belvacens. consecratus est sub an. 1135 (Anto. Loysel., Commentar. Belvac. pag. 98). Abbatia vero S. Symphoriani exstat Belvaci a Drogone ejusdem urbis antistite fundata 1035 quam monachi Benedictini possident. Plura de San-Symphoriano coenobio scire cupis? adi Louvet. Hist. Belvac. tom. I, atque Ant. Loysel., ubi supra pag. 252 et 301.
In hoc De pignoribus sanctorum tractatu Guibertus, non profane, non lucri gratia, sed religiose, sed secundum scientiam, sed spiritu colendas esse sanctorum exuvias haud imperite contendit. Nec mirere si prolixis adeo sermonibus in reliquiarum falsarios, adinventores, ac specie pietatis easdem populo venerandas [Col. 1021B] exhibentes, invehatur. Etenim hac ipsa tempestate tot et tam diversi irrepsere pestiferi errores, et tam nefanda pecuniarum libido ecclesiasticos religiososque viros, quo celebriores suas redderent ecclesias, cepit, obcaecavit, ut non mirum si auctor eas pluribus in locis hujusce tractatus exagitare videatur; nedum pietatem, cultumque reliquiis velit denegari, imo vero ad religionis Christianae accessionem, gloriamque Dei adaugendam plurimum conferre profiteatur. «Caeterum si quid, ait ille in praefatione, senserim ex fide, sensa tota fidei securitate protulerim, si quis melius sentiat velim.»
( 3 ) Cui non semel Augustinus, sed locis pluribus [Col. 1021C] refragatur. Tomo IV, De sermone Domini in monte, c. 20; et t. VI Cont. Adimantium. l. l. I, c. 17.
( 4 ) Abbatem quemdam, quem sanctum Pyronem lectio illa agnominat. Simile quid habes, cap. Audivimus, De reliquiis et veneratione sanctorum. «Audivimus quod quidam inter vos, diabolica fraude decepti, hominem quemdam in potatione et ebrietate occisum, quasi sanctum (more infidelium) venerantur.»
( 5 ) CAP. I.— Nec illud excidit quod Lanfrancus, etc. Quid elicere velit auctor noster sane non video. 563 Verum equidem est B. Lanfrancum aliquandiu, quod annua celebritate S. Elfegum praedecessorem suum populus percoleret, non probasse; at ubi colloquium cum sanctissimo discipulo Anselmo habuit, [Col. 1021D] scrupulum submovit omnem, jussitque celebriori cultu S. Elfegum venerari. «Quam quidem historiam non solum plano dictamine ad legendum, verum etiam musico modulamine ad canendum a jucundae memoriae Osberno, Cantuariensis Ecclesiae monacho, ad praeceptum illius nobiliter editam ipse sua prudentia pro amore illius martyris (Elfegi) insignivit, insignitam auctoravit, auctorizatam in Ecclesia Dei legi cantarique instituit.» Eadmerus [Col. 1022A] lib. II Vitae S. Anselmi. Videsis quae ad Vitam B. Lanfranci, ipsius operibus praefixam, adnotavimus, pag. 42. E. 2. n.
( 6 ) CAP. I.— Quid dicam de iis sanctis, quorum finis, aut est in malo propatulus, aut latet utrum bonus an malus, etc. Ea de re capitulare Aquisgranense 42: «Ut falsa nomina martyrum, et incertae sanctorum memoriae non venerentur.» Cui rei illustrandae documentum concilii Africani can. 50, facit mirum in modum: «Placuit ut altaria, quae passim per agros et per villas, in quibus nullum corpus vel reliquiae martyrum conditae probantur, ab episcopis qui locis eisdem praesunt, si fieri potest, evertantur. Si autem hoc, propter tumultus populares non sinitur, plebes tamen admoneantur [Col. 1022B] ne illa loca frequentent, ut qui recte sapiunt nulla ibi superstitione devicti teneantur. Et omnino nulla memoria martyrum probabiliter acceptetur, nisi ubi corpus aut reliquiae certae sunt, aut origo alicujus habitationis vel possessionis, vel passionis fidelissima origine traditur. Nam quae per somnia, et per inanes quasi revelationes quorumlibet hominum ubicunque constituuntur altaria, omnino reprobentur.»
( 7 ) CAP. I.— Sit itaque videre pontificum, sit populi Dei videre custodum. Unde capitul. Caroli Magni cap. 28: «De ecclesiis, seu sanctis noviter, sine auctoritate inventis, nisi episcopo probante, minime venerentur.» Imo concil. Lateran. IV, cap. 62: [Col. 1022C] «Inventas reliquias de novo, nemo publice venerari praesumat, nisi prius auctoritate summi pontificis fuerint approbatae. Praelati vero de caetero non permittant illos qui ad eorum ecclesias causa venerationis accedunt, vanis figmentis aut falsis decipi documentis, sicut et in plerisque locis occasione quaestus fieri consuevit,» etc. Trident. concil. sess. 25, De invocatione, veneratione et reliquiis sanctorum.
( 8 ) CAP. I.— Hos plane qui scrophas circa jugulum, aut uspiam in corpore. Scrofae seu scrofulae, sive etiam strumae, «quas Graeci χοιράδας appellant, glandia (quae ab eadem gente adenes dicuntur) sunt obdurata, quibus collum, axillae, et inguina frequentissime occupantur.» Paulus Aegineta, De [Col. 1022D] arte med. lib. IV, cap. 33; Aristot., De part. animal. lib. VIII, cap. 21 et 23; Hippocrat., lib. De gland. sect. 3, init.; et De affect. sect. 5, post med. De diversis strumarum generibus Bartholom; Perdulcis lib. XIV, cap. 27. Curandi autem pestiferi strumarum morbi praerogativam regibus Francorum divinitus esse concessam, tradunt scriptores; et haec hodieque perseverat.
Caeterum quia complures in hoc argumento desudasse [Col. 1023A] scio, atque adeo multiplices occurrunt opiniones, ab his haud inconsulto (ampla licet fandi suppetat materies) expediendum me putavi. Legant qui voluerint neotericos auctores, Hubert. Morum lib. III, De sacris unctionibus, cap. 5, qui feliciter admodum (si quid judico) hac de re scripsit. Et Guillel. Du Peyrat, lib. II Hist. Eccles., cap. 56 et seq. Ritus vero qui suo aevo observari solebant exaravit Stephanus de Conty Corbeiensis coenobita decretorum doctor, Historia ms. regum Francorum: «Praedicti reges singulares, quilibet ipsorum fecit pluries miracula in vita sua, videlicet sanando omnino de venenosa, turpi, et incommoda scabie, quae Gallice vocatur écrouelles. Modus sanandi est iste: Postquam rex audivit missam, affertur ante [Col. 1023B] eum vas aquae plenum, statim tunc facit orationem suam ante altare, et postea manu dextra tangit infirmitatem, et lavat in dicta aqua. Infirmi vero accipientes de dicta aqua, et potantes per novem dies jejuni cum devotione, sine alia medicina omnino sanantur. Et est rei veritas, quod innumerabiles sic de dicta infirmitate fuerunt sanati per plures reges Franciae.» Vivebat Stephanus anno 1400. At vero ejusmodi ritus obsolevisse, testis est qui supra Du Peyrat, cap. 61. Qui quidem cap 60, post med., ex verbis Guiberti: Me ei cohaerente, et etiam prohibente, conjicit ab eleemosynis fuisse regi Ludovico Grosso: cui conjecturae quominus assensum praebeam prohibet ipsemet Guibertus: siquidem hac fuit dignitate auctus, num in vita ubi minutatim [Col. 1023C] suos actus percurrit, officium illud praeterisset? Non facile credi potest.
Notandum tandem est, auctore nostro antiquiorem hactenus (quod sciam) qui de hacce regum nostrorum praerogativa disputarit, reperiri neminem.
( 9 ) CAP. II.— Mulier quaedam ad ecclesiam proprium infantulum suscipiendae causa communionis adduxerat. Vides ad hanc tempestatem et ultra (uti mox demonstraturi) infantibus communionem corporis Christi in ecclesia administratam. Adi, si placet, B. Lanfranci epist. 33, et observationem nostram ad eamdem; Arcudium lib. III De Eucharistiae sacramento. Qui vero ipsis infantibus ac potissimum recens aqua Christiana tinctis traderetur sacra [Col. 1023D] communio, indigitat epistola ad S. Florentii abbatem Gilbertus Pictaviensis antistes, quam 564 quod plurimum illustrandis Ecclesiae antiquis institutionibus conferat edere juvabit:
«Gillebertus Dei grata Pictaviensis episcopus, dilecto in Christo Matthaeo eadem gratia abbati Sancti Florentii, salutem in Christo.
«Placuit vobis nostram consulere parvitatem super cujusdam oblivionis casu, qui nuper in ecclesia vestra dicitur contigisse: quod videlicet super altare pane posito in Eucharistiam consecrando, et calice vacuo presbyter omnia verba, quae sacramento panis et vini pertinent, usque ad panis infractionem [Col. 1024A] dixerit. Quando discooperto calice se cognoscens errasse, positis in calicem vino et aqua, non modo super calicem, verum etiam super panis hostiam consecratam, sacra consecrationis verba iteravit. Pro quo facto quid vobis, quid illi presbytero, quid de illa hostia faciendum sit, quaeritis. Nos autem non ex sensu nostro novum aliquid, sed quid a prudentibus viris super simili casu consilium olim audivimus, hac a vobis quaesita responsione commemoramus. Cum enim simile factum ad aures quorumdam prudentium pervenisset, presbyterum de negligentia corripiendum judicaverunt, et conventum pro ipso oraturum providerunt. Hoc igitur exemplum securi consulimus, ut presbyter vester ad tempus oblationis hostia abstineat, et interim [Col. 1024B] quibus providebitis sive jejuniorum, sive aliis corporis castigationibus, et non tantummodo suis, verum etiam vestris, totiusque conventus orationibus expiatus, mereatur offerre. Cui tamen, non de erroris conscientia, quae, cum est contumax, haeresis dicitur, sed ex illusionibus, quae saepe recte credentium lumbos implent, hujus oblivionis contingit casus; brevior tempore, initio, passione, castigatione hujus poenitentia poterit esse. Quoniam vero in altero, sive panis, sive calicis sacramento, post illas quae ex more fiunt per presbyterum consignationes, totus est Christus, a jam consecrati panis reconsignatione omnino debuit abstinuisse, et a vini et aquae in calice prius vacuo, infusione, satisfacere potuit; et sine illa sacrorum verborum iteratione [Col. 1024C] in sacramento panis, Christo communicasse, quoniam et pueri baptizati in solius calicis, et infirmi in solius panis sacramento saepe communicant, et nihilominus, quantum ad rem ipsam, et ad incorruptionis futurae sacramentum, accipiunt quantum illi a quibus, in utroque, panis scilicet et calicis sacramento, in Ecclesia de ipsa mensa Dominica Christus assumitur. Haec ad inquisitionem vestram, etsi minus plene, tamen fideliter respondemus, de vestra charitate confisi, quae, quod parum est, reputat multum, et quod mutilatum, perfectum. Addentes quod nos ipsi, ne hujusmodi oblivionibus sive ministrorum nostrorum, sive nostris possimus decipi, facere consuevimus. Cum enim ministri nostri vinum in calicem oblaturi infuderint, [Col. 1024D] de miscenda vino aqua non eis credimus, nisi jam oblato nobis pane et offerendo calice, vel ipsi prae oculis nostris aquam infundant, vel nobis aquamanili tradita, eam calici misceamus. Sic enim et minister sacerdos manet indubius, et sine oblivionis cujusdam casu indemnis.»
Quam epistolam morum gravitate atque erudione, scriptisque clarissimus Nicolaus Camusat, Ecclesiae Trecensis canonicus, mihi amicissimus ultro concessit: et hanc e veteri eruit Grandimontensis ord. Rituali. Consona his docet Hugo Victorinus De sacramentis lib. I, c. 20: «Pueris recens natis idem sacramentum in specie sanguinis est ministrandum digito sacerdotis; quia tales naturaliter [Col. 1025A] fugere possunt,» etc. Circa infirmorum communionem observare pretium operae est quod Arcudius ubi supra, cap. 56, refert, Graecos sacratissimam Eucharistiam, quam praeparant pro infirmis in coena Domini per modum viatici, sanguine Domini tingere solere. Et morem istum quibusdam in locis Ecclesiae Latinae receptum constat ex concilio Turonensi (refert Burchardus lib. V, cap. 9) : «Ut presbyter habeat pyxidem aut vas tanto sacramento dignum, ubi corpus Dominicum diligenter recondatur, ad viaticum recedentibus a saeculo. Quae tamen sacra oblatio intincta debet esse in sanguine Christi, ut veraciter presbyter possit dicere infirmo: corpus et sanguis Domini proficiat tibi.» Concilium Bracharense III, nihilominus can. I interdixit [Col. 1025B] sacerdotibus, «Eucharistiam vino madidam populis pro complemento communionis porrigere.» Legendus hac de re Radulphus de Rivo de canon. observant. lib. Propos. XXIII, sub finem; qui affatim testimonia subministrat.
Statutum adjicerem ordinis Cluniacensis, ni infra de morte proximis agens integrum proferre deberem. Temperare attamen mihi non possum quin quantum curae, quantum nitoris, quantumque venerationis et observantiae praestare soliti fuerint Benedictini erga augustissimum Eucharistiae sacramentum, huc attexam, nempe caput 55 antiquorum statutorum Cluniacensium abbate S. Hugone conditorum.
De Hostiis quomodo fiant.
[Col. 1025C] De his quae pertinent ad Eucharistiam sacrosancti mysterii, quia dignum est, 565 ut cum summa reverentia et diligentia gerantur, consequens est ut ipse quoque gerendi modus non taceatur. Cum enim quotiescunque oportuerit, eas fieri sit necesse, praecipue tamen ante Domini Natalem, vel sanctae Resurrectionis diem fieri solent. Cum autem brumali in tempore prolixiores sint noctes, licet ante prandium fratribus operari amplius; nam post prandium hujusmodi opus gerere non licet.
«Frumentum de quo faciendae sunt hostiae, quantumlibet bonum sit naturaliter et purum, tamen granatim eligitur; nec per alias personas quam per ipsos fratres colligitur; deinde in saccum non qualemcunque, [Col. 1025D] sed qui ad hoc solum de bono panno consutus est, reservatur. In quo colligatum commendatur uni famulo non lascivo, qui portans illico ad molendinum molam lavat utramque, operitque sursum et deorsum cortinis; seipsum induit alba, et super caput mittit et alligat superhumerale idem amictum, ut nil de facie praeter oculos possit apparere. Ita ergo molit: ita farinam cribrat, primo cribro quoque diligenter abluto.
«Major ecclesiae custos si non est sacerdos vel diaconus, vicarium sibi quaerit ad hoc opus perficiendum; duos etiam alios de his ordinibus, hujus rei gnaros perquirit, accepta licentia a priore et unum conversum: hi quatuor finitis nocturnis se calciant, facies manusque lavant, et capita pexunt: [Col. 1026A] secedunt deinde ad altare Sancti Benedicti, et ibi cantant matutinas laudes, primam quoque simul, et septem psalmos cum laetania, reliqua psalmodia interim dilata.
«Deinde illi tres qui sunt alicujus ordinis induunt se albis, et humeralibus, ut supra dictum est de famulo: sunt enim albae, et amictus quidam huic solo negotio deputati; quorum unus farinam conspargit, et vehementissime compingit super tabulam nitidissimam habentem limbum in circuitu, aliquantulum in circuitu superficie altiorem, ne aqua effluere possit. Conspergunt eam aqua frigida, quia inde fiunt hostiae candidiores: a duobus vero reliquis hostiae formantur. Aqua vero non in alio vase defertur, quam in quo solet ad missas deferri Ferramentum, in quo sunt [Col. 1026B] coquendae, caracteratum tenet conversus, manusque induit chirotecis. In ferramento possunt simul . . . . . . hostiae poni; unde inter bajulum ferramenti, et formatores hostiarum, ponitur tabula, et super hanc duo sunt pali infixi, super quos lignum habetur transversum, super quod ponitur ferramentum ad hostias imponendas; quae non fuerint coctae cultello abraduntur, et cadunt in disco deorsum in tabula imposito, et linteo jugiter cooperto, nisi quando hostiae abraduntur.
«Canunt psalmodiam quae remansit, et si voluerint horas de Sancta Maria; ad alias omnino horas tenent silentium: et summopere cavent ut non modo saliva, sed nec flatus eorum aliquomodo ad hostias pertingere possit. Solus conversus, si quid [Col. 1026C] opus fuerit, breviter famulis innotescit; qui faciunt focum nonnisi de aridis lignis, et ad hoc de industria praeparatis. Ipsi autem hostiarum operarii eo die non cum fratribus, sed potius cum servitoribus reficiunt, et pro tanti laboris levamine, habent de apocrisiario ad prandium pictantiam et pigmentum,» etc.
Haec oro revolvant, ac tota mente tacitus perspiciant qui divinam rem hancce minus circumspecte, imo non secus et caetera saeculi negotia atque artes infimas pertractant.
( 10 ) CAP. II.— Et puerulus rerum adhuc omnium inscius, etc., exclamat ad matrem, etc. «Similiter evenit in Andegavensi civitate,» etc., inquit [Col. 1026D] Robertus de Monte in Chronico. Vide sub annum 1182.
( 11 ) CAP. III, § I.— Ut etiam Matris Dominicae corpus resurrectione glorificatum dicere non audeat. Uti produnt antiqua martyrologia Usuardi, die 15 Augusti: «Dormitio sanctae Dei genitricis Mariae. Cujus sacratissimum corpus, etsi non invenitur super terram, tamen pia mater Ecclesia ejus venerabilem memoriam sic festivam agit, ut pro conditione carnis eam migrasse non dubitet. Quo autem venerabile illud Spiritus sancti templum nutu et consilio divino occultatum sit, plus elegit sobrietas Ecclesiae cum pietate nescire, quam aliquid frivolum et apocryphum inde docendo tenere.» Haec Usuardus. «Porro Dei Ecclesia» (infert Baronius nota Martyrolog. [Col. 1027A] ad hanc diem) «in eam partem propensior videtur, ut una cum carne assumpta sit in coelum.» Quod inter alios (quos eo loci apud eumdem Baronium legeris) Beda Ephemeride mens. Aug. 18 Kalend.
( 11 *) CAP. III, § II.— Caput Baptistae Dominici cum Constantinopolitani habere se dicant, Angeriacenses Monachi idem se habere testantur. Hisce de S. Joannis capite controversiis haud immoror; etenim nil certi quit statui, nisi quod omnia incerta; nec non et a doctioribus ante me multis ultro citroque [Col. 1027B] disputatum est: ea de re lubens calamum subtraho, ac sileo. Consule Baronium Annal. Eccles. ad annum 391 et 1025 ac not. in Martyrolog. Roma. die 29 Augusti.
Caeterum novissime omnium, de variis agens inventionibus, ac translationibus 566 capitis sanctiss. praecursoris Henricus, Spondanus observat. ad an. 1024 epito. Annal. Eccles. subdit ista: «Denique quod diversae Ecclesiae gloriantur de possessione ejusdem capitis, ita rem definitam voluit Robertus le Viseur, theologus Paris. et canonic. Ambia. qui peculiarem ea de re tractatum habuit, ut Angeliaci fuerit pars cranii missa a Constantino Copronymo imp. ad Pipinum regem Franc. ejusdem Angeriacensis coenobii conditorem; Romae in ecclesia [Col. 1027C] S. Silvestri pars altera cranii; Augustae praetoriae in finibus subalpinorum, maxilla altera; altera Lugduni; Ambiani vero, excepto mento, a labio superiori usque ad partem frontis.» Et paucis interjectis: «Cum de his nil usquequaque certum asseri posse videatur, de his interim liceat (una cum Baronio in litteris ad eumdem Robertum rescriptis) quod olim praetores edicto proposito iis qui se rem aliquam possidere affirmarent: «Possidete uti possidetis.» Laudanda vero pietas eorum qui his sacrosanctis pignoribus cupiunt sibi peculiare tanti praecursoris patrocinium adsciscere.» Quo tempore illae sanctae Joannis reliquiae Ambianum translatae fuerint (nullae enim Guiberti aevo inibi exstabant) vis [Col. 1027D] nosse? inspice praefatum Roberti le Viseur Tractatum.
( 12 ) CAP. III, § II.— Plane decessor meus Ambianensis cum corpus Firmini martyris, etc. Duo saeculi hujus auctores, contraria de sancto Firmino asserentes, occurrunt: Guibertus abbas Novigentinus, et Nicolaus S. Crispini Suessionensis monachus. Ille vir gravis et maturae aetatis; hic adolescens, qui vix pubertatis annos excesserat cum scriberet: alter coaetaneus; suppar alter; insignis doctrina ac dignitate primus; secundus simplex coenobita, et notus solummodo ex Vita sancti Godefridi Ambian. ep. quam et relatione quorumdam contexuit. Utri fidem adhibebo? Guibertone abbati, nullum de corpore S. Firmini repertum testimonium, [Col. 1028A] dum sanctus ille antistes capsulam aperuisset, attestanti? An monacho Suessionensi, corpus in eadem capsula inventum ipsissimum esse S. Firmini asseveranter probare conanti? Rem discutiamus; erit, spero, lectori haud ingratum
Sic itaque se res habet hic apud Guibertum. «Plane decessor meus Ambianensis episcop. cum corpus Firmini mart. ut putat, quatenus de theca in thecam efferret, nullum inibi pitacium, ne unius quidem litterae testimonium, quis ibidem jaceret, invenit. Qua de re urbis episcopus plumbeae laminae mox inscripsit, quod illic conderetur Firminius martyr Ambianorum episcop.» Haec ille.
Nicolaus vero lib. II, cap. 26, Vitae sancti Godefridi, posteaquam retulit B. Godefridum multos [Col. 1028B] ante dies populum, uti munera ad capsulam conficiendam offerrent, praepararentque sese ad reliquiarum translationem, adhortatum fuisse, haec subdit: «Postquam loculus accurate confectus fuit, ad eam diem, quo erant transferendae reliquiae, tantus eo advenit hominum coetus, ut tota Europa confluxisse videri posset. Tum episcopus cum aliis sacerdotibus accessit ad locum, ubi coelestis ille servabatur thesaurus, sacrasque reliquias, cum multo tremore omnibus visendas exposuit, etc., deinde populum dimittit. Huic autem spectaculo non interfuere, qui Ambianensis urbis suburbana loca habitant. Accedunt igitur ad Godefridum, orant ut ipsis quoque B. Firmini sacras reliquias ostendat. At ille valde admirans: Ubi, inquit, nudiustertius [Col. 1028C] fuistis, quando mea manu eas omnibus comtemplandas exhibui? Afferunt alii alia, etc. Flectitur tandem vir pius et in celebritate Omnium Sanctorum, praemisso jejunio, ait se precibus satisfacturum.» Quod effecisse, necne, nil retexit auctor.
Verumenimvero quid ejuscemodi Nicolai sermonibus colliget lector eruditus, nisi (mea quidem sententia) istos ex industria compositos uti fucum faceret, obnubilaret veritatem? At haec omnia vincit, seque tandem profert in apricum. Ecquae amabo illius narrationis connexio? Testatur credulus ille Nicolaus tot populos Ambianum, quo sacra Firmini pignora venerarentur, convenisse, «Ut tota Europa confluxisse videri posset.» Deinde: «Huic autem [Col. 1028D] spectaculo non interfuere, qui Ambianensis urbis suburbana loca habitant.» Qui oro te suaderi potest ut tota Europa ad reliquiarum patroni Ambianorum ostensionem confluxisse videri posset, ac suburbani nihilominus occlusas continuo habuissent aures, fuissent oculis capti, inebriative obdormissent toto die. Nutabunda utique narratio! Ac proinde Guibertus, sin testis oculatus, vel coaevus potiori jure audiendus est; vir sane justi verique amantissimus, qui nemini, ubi vitium, ubi falsitatem, ubi catholicae fidei corruptelam, ubi labem ecclesiasticae libertatis reperit, nil parcere, nil dissimulare nescit; quemadmodum luce meridiana clarius scripta ipsius evolventi patescet.
Quo demum in loco pretiosum Firmini pignus [Col. 1029A] requiescat, paucis declarat abbas noster. «Nec mora,» scribit ipse, «in monasterio Sancti Dionysii (in Francia) idem actitatur. Parata ab abbate ornatiori capsa dum inde extollitur, dum cum membris caput evolvitur, membranula in martyris naribus reperitur in qua quod esset Firminus Ambianensis martyr expromitur.» At ne auctor gratis, seu bile mota isthaec asserere quis credat, antiquam libet eruere translationem, Dagoberto I, Francorum rege praecipiente factam, e Piquiniacensi castro in Sandionysianam ecclesiam.
567 «Tempore gloriosi ac piissimi regis Francorum Dagoberti, Hunnorum gens corde ferocissima, procera corpore, bellis assueta, plus de propriis viribus quam de divino praesumens adjutorio, [Col. 1029B] circumjacentes provincias sibi tyrannice subjugabat; nec istud ei sufficiens videbatur, sed audiens praecellentem regni Francorum regisque gloriam, idem regnum ausu temerario suo dominatui submittere proposuit: initoque consilio cum Flandrensibus eos sibi ad propositi consortium facinoris conciliat, freta pariter civium urbis Arabianensium auxilio et consensu. Et ecce praeparatis ad bella necessariis, casus sibi futuri nescia, cum suis complicibus versus Franciam movet castra. Quod quidem pervigilem regis Dagoberti providentiam latere non potuit. Qui convocans fidelissimam sibi Francorum militiam totum de divino, et specialis sui Francorumque protectoris Macharii, scilicet Dionysii sociorumque ejus patrocinio, celeriter suis occurrit adversariis ad locum, [Col. 1029C] qui Leo tunc temporis dicebatur. Quid plura? venit dies certaminis, et diu multumque hinc inde certatum est. Hunnis cum sociis complicibus acriter decertantibus fervore et desiderio consummandae, prout aestimabant, nequitiae, Francis econtrario pro patriae libertate. Interea divina clementia, quae superbis resistit, humilibus autem dat gratiam, regis Francorumque fidem et animi pietatem misericorditer respiciens, et perfidam Hunnorum superbiam, istorum brachia confortavit, adversarios intantum humilians, ut vix saltem unus evaderet qui belli eventum ad patriam reportaret; et facta est in eodem loco a Francis tanta strages, tantaque Hunnorum sanguinis effusio, ut idem locus qui prius Leo vocabatur, ex tunc et deinceps gentis illius idiomate [Col. 1029D] diceretur Lyons-en-santez, quod Latine leo in stagno sanguinis potest dici.
«Hunnis ut dictum est penitus interemptis, nec sic tamen Dagoberti regis ira deferbuit, donec de civibus urbis Ambianensium, qui Hunnorum contra se tyrannidi consenserant, condignam acciperet ultionem; quod eosdem cives non latuit, qui non immerito vehementer tremefacti, propria eos remordente conscientia, qua se judice nemo nocens absolvitur, communicato inter se consilio, episcopus ejusdem civitatis, et clerus, et populus, corpus gloriosi martyris, et episcopi ejusdem urbis Firmini, aliasque reliquias cum thesauris ecclesiae, ad quoddam municipium, quod Pinquigniacum dicitur, transtulerunt: [Col. 1030A] Quod idcirco factum est, quia civitas parum munita contra regis impetum videbatur. Castrum autem illud, et natura loci, et manuali artificio, et bellatorum audacia fortissimum, et velut inexpugnabile putabatur. Sed «non est prudentia, non est sapientia, non est consilium contra Dominum» (Prov. XXI, 30) .
«Rex igitur cum Francorum exercitu, praedictam adiens civitatem, paucis obstantibus, sine multa difficultate ingreditur; hostes cum regia indignatione aggreditur; quosdam interficit, aliis carcerali custodiae mancipatis, nonnulli vero fugae praesidio mortis periculum evaserunt. Rex igitur Dagobertus, gloriosa de hostibus potitus victoria, ne, quod absit, ad gloriosos protectores suos Macharium, scilicet Dionysium [Col. 1030B] sociosque ejus, reus ingratitudinis remearet, divino tactus speramine, hoc deliberavit apud se, quod munus eis, omni thesauro pretiosius, in recompensationem ab eis impensi sibi manifesti patrocinii reportaret. Unde dispositis ex parte regia in praefata civitate custodiis, versus Piquigniacum vertit exercitum, ubi certissime ab incolis didicerat, propter metum regiae majestatis, venerabile corpus sanctissimi martyris et episcopi Firmini, cum aliis fuisse reliquiis occultatum. Sed quid facerent custodes municipii ejusdem, nisi quod ipsa rerum necessitas facere compellebat? arma deponunt, se et sua regiae voluntati subjiciunt, ipse vero misericorditer erga ipsos se habuit, sicut regiam in tali articulo decuit dignitatem.
[Col. 1030C] «Subjecto sibi praefato municipio, rex providus et discretus, ut opere compleret quod antea mente conceperat, jure victoris utens, cujus sunt omnia quae fuerant devictorum, accedit ad locum ubi pretiosas sanctorum reliquias repositas fuisse didicerat, corpusque venerabile sanctissimi martyris et episcopi Firmini, cum omni reverentia levat de latebris, indignum judicans ossa tanti martyris diutius in tenebris occultari. Deinde convocatis magnatibus Francorum exercitus, eis auctoritate regia praecepit, ut inde sacratissimum corpus cum honore debito summoque, ad dilectam sibi prae caeteris ecclesiam transferrent, ipso cum suis familiaribus humiliter subsequente.
«Venerabilis autem conventus ejusdem Ecclesiae [Col. 1030D] audiens regem cum nobili triumpho revertentem de praelio, secumque pretiosas deferentem reliquias, occurrit ei solemniter, ipsumque cum hymnis et laudibus, sicut regiam majestatem decuerat, in ecclesiam introduxit. Rex vero sacratissimi corpus martyris, quod secum detulerat, veluti thesaurum impretiabilem, super altare sanctorum Martyrum propriis manibus devotus obtulit; quod conventus cum ineffabili gaudio suscipiens, super altare Sanctae Trinitatis, quod in choro monachorum situm est, sublimiter et honorifice collocavit.»
568 Hucusque vetus codex ms. Bibliothecae S. Victoris Paris. Et hanc profecto translationem Nicolaum Gillium a Francis. Belforestro adauctum minime [Col. 1031A] latuerat de Dagoberto I agens; qui, Ambianensibus subactis, captoque Pequiniacensi castro, «corpus S. Firmini, ait ille, cum aliis lipsanis ac thesauris transportavit; et ea ecclesiae S. Dionysii obtulit, quae etiamnum cernuntur ibidem.»
Quae cum ita sint, an non fides pluribus in locis est Nicolao Sues. deneganda (quanquam omnia B. Godefridi gesta in dubium revocare nefas fuerit) quippe qui ex solo vulgi rumore, sive ex cerebro attexuerit plura? quibus reclamatum fuisse suo ipse prologo ad lectorem conqueri videtur: «Quod si quis impudenter oblatrare, et carpere nos velit, cur non tam visa quam audita referamus,» etc., epistola nuncupatoria, cum quae de S. Godefrido verba facturus erat, plurima ex parte minimi pensi fore [Col. 1031B] suboleret, Rohardum affatur ad hunc modum: «A tanti viri piis laudibus exprimendis hinc me revocabat aetatis immaturae debilitas (ut enim a relatione obstetricis insertum memoriae retinebam, non amplius quam quinque lustrorum ambitum attigeram) hinc vero humilis scientiola maxime retrahehat. Nam ut de reliquis taceam nondum complexionem syllabarum, nondum ipsius alphabeti elementa plane cognoveram,» etc.
Parergon de privilegiis abbatiae S. Valerici.
Atque ut sole clarius innotescat quam turpiter Nicolaus erraverit, nostraque de sancto Firmino solida sit assertio huic loco conveniens, quae is ipse tam belle lib. II, c. 9, describit, radicitus excutere; cum maxime plerosque magni nominis hac in relatione [Col. 1031C] (volentes nescio) caecutisse legerim. Nempe in synodo Remensi supposititia quaedam privilegia, quae confecerant monachi S. Valerici dioecesis Ambian. fuisse deprehensa. Et sane miratus sum vehementer, ubi acta S. Godefridi a Nicolao delineata percurri, tot summae eruditionis viros, tam aperto errori subscripsisse, quin et ejuscemodi fabulam inseruisse conciliis. Sed juvat auctorem audire, remque ipsam ad limam et incudem revocare.
Narrationem suo (imo Surii Carthusiani) stylo prosequitur lib. II, cap. 9: «Cum aliquando vir beatus dioecesim suam visitaret, ad B. Valerici monasterium venit. Id ubi abbas Lambertus et monachi perceperunt, illico ad cryptam properant, ubi [Col. 1031D] ille residebat: rogans qua causa eo accesserit? Respondet vir Dei: Hi presbyteri (illi enim circumstabant) longe ab Ambianorum civitate separati, orant me, ut calices et lintea, in quibus divina tractantur mysteria, ipsis consecrem. Tum illi magno furore perciti, et vix manus cohibentes: Nunquam, aiunt, ullus Ambianorum episcopus hic consecrationis alicujus ministerium exsecutus est. Cernens vir beatus immodice illos commotos, etc., abiit inde,» etc. En dissidii causam: calicum ac linteorum in ecclesia Sancti Valerici consecratio, non monachorum perversi mores, uti perperam Vitae sancti Bernardi Clarevall. Interpres Gallicus lib. V, cap. 25, affirmavit.
Ulterius progrediamur cap. 10. «Postquam domum [Col. 1032A] rediit episcopus, convocato clero exponit eis, monachos Sancti Valerici jactare immunitatem suam, quod et non sint subjecti Ecclesiae Ambianensi, seque ab eis cum ignominia repulsum. Id illi audientes valde commoti sunt, missisque litteris, accersunt abbatem. Venit ille: sed auri sacra fames quid non mortalia cogis pectora? Non pauci ab abbate largitione corrupti eum adversus episcopum et matrem Ecclesiam acerrime tuebantur. Id vir beatus animadvertens, ad archiepiscopum Remensem causam rejiciendam statuit.» Quasi vero abbas a jure episcopali, ac synodali lege exemptus (saltem id praetendebat) adeo facile mandatis episcopi, canonicorumque obtemperasset: hoc enim facto causa excidisset; ac propterea commentitia Nicolai verba [Col. 1032B] quis non videat?
Capite subsequenti, «Remis celeberrimum procerum Galliae, conventum tunc habitum contendit. Adfuit etiam venerabilis Ambianorum episcopus Godefridus. Procedit in medium abbas cum monachis suis, accusat episcopum Godefrid. quod magna ipsum injuria affecerit, profert litteras commentitias, nulli, praeterquam Romano pontifici, ipsos esse subjectos. Leguntur litterae jubente archiepiscopo, moxque insultatur episcopo ab illis qui muneribus depravati erant, etc., ille (Godefridus) parum fidens litteris, quas recitarant, petit eas sibi dari inspiciendas. Accurate igitur illas contemplans et veste sua leviter abstergens, fraudem deprehendit, exclamansque: Huc quaeso, inquit, oculos omnes [Col. 1032C] advertite: en membranas et atramentum scripturamque plane recentia, nec Romano more obsignata: rem esse, ut ait Godefridus, comperiunt, etc. Monachi pudefacti, ad Romanum pontificem provocant, Romamque illico proficiscuntur.» Quis color in hoc sermone? Certe quidem puerilia a puero depicta continet: ut puta, «Remis celeberrimum procerum Galliae conventum habitum,» cujus nequidem vestigium hactenus reliquere scriptores, nullumque in cartophylacio Remensi inspicere est monumentum.
Deinde si celeberrimus Galliae procerum exstitit ille conventus, cur oro te, Guibertus noster e Remensi metropoli pendens, «Vir religiosus, et magnae [Col. 1032D] auctoritatis,» ut fert Martyrologium Laudunense antiquius; quique 569 aliquando regi Ludovico adhaerebat, velut de seipso tradit De pignoribus sanctorum lib. I, cap. 1. Et Manasses episcopus Suessionens: «Wibertus abbas, qui sapientia, et innocentia sua nos sibi valde conglutinavit:» Cur, inquam, non sederit cum aliis regni proceribus? Ad quid ipse toto in contextu operum, in Vita praesertim, quam affingit synodum Nicolaus, non memorat ille, qui in minutioribus, quae suo evenere tempore, diligentiorem exhibet sese? Quin etiam, homo integerrimus, abbatem Sanvallericensem, utpote falsarium (si vera est Nicolai narratio) scriptis insectari procul dubio non dissimulasset. Ad Kalendas Graecas conventus ille celeberrimus
[Col. 1033A] Praeterea haud verisimile est abbatem, qui potestati suberat nulli, praeterquam Romani pontificis (ut antehac de Ambianensi episcopo dixi), pseudoconventum Remensem, ad tuendum jus suum, et querimoniam de S. Godefrido habendam, petiisse.
Age vero, qui fieri potest, ut B. episcopus, «Veste sua leviter abstergens, membranas et attramentum scripturamque plane recentia, nec Romano more obsignata» demonstrarit? Recens quippe in membranis exarata non levi abstersione queunt deleri, imo inhaerent tenacius, difficilius obliterantur. Si autem infers debuisse rugas, tinearum blatarumque rixas, prae se ferre membranas, imperitum te profers; centum siquidem annorum aetatem [Col. 1033B] prope non excedebant; Benedicto scilicet papa VII (ut quidem conjicio, cum papae nomen monachus Suessionensis tacuerit ex industria,) sedente Romae, quo tempore instauratum constat Sancti Valerici monasterium ab Hugone duce, post rege Francorum, atque ipso petente indulta privilegia. At quae id aetatis habent membranae (potissimum quod ejusce momenti religiose et sollicite asservari soleant) vices ac detrimenta temporum sentisse nequeunt agnosci, quemadmodum in dies experimento discimus.
Sed, inquies, monachorum immunitates, «Nec Romano more obsignatas, meritoque rejiciendas» animadverterunt episcopi. (Et hic cardo, vel in mente Nicolai, totius difficultatis.) Quid ita? Ridesne, [Col. 1033C] an serio loqueris? Prius utique constantem traditione continuata morem Ecclesiae Romanae, in obsignandis subsignandisve litteris probandum fuerat exstitisse; ast potius maris aquas ebibes quam istud demonstres. Contra passim mutasse stylum summos pontifices affatim suppetunt exempla, ex innumeris propemodum pauca, lector, ne stomachum moveamus, seligamus. Concil. Gal. tom. II, pag. 75, privilegio Remensi, quod Tilpino inscripsit Adrianus papa, sic finem imposuit: «Bene vale.» Subscriptio privilegii S. Dionysii, ibidem pag. 114: «Scriptum per manum Christophori notarii et scriniarii sedis nostrae, in mense Junio, indict. IX. Bene valete. Dat. Kal. Juliis per manum Anastasii primicerii, [Col. 1033D] regnante Domino nostro et Salvatore Jesu Christo cum Deo Patre omnipotente et Spiritu sancto per infinita saecula, anno, Deo propitio, pontificatus domini nostri in apostolica sacratissima Beati Petri sede XV, indict. IX,» tom. III. Indidem pag. 217: «Scriptum per manus Zachariae notarii regionarii, et scrinarii S. R. E. in mense Aprili, indict. XI. Bene vale. Dat. IV Kal. Maii, per manus Tyberii primicerii sanctae sedis apostolicae, imperante piissimo domino imp. Augusto Ludovico, a Deo coronato, magno, pacifico, imperii an. XIV, indict. XI. Pag. 481. Data III Kal. Septembris, indict. XI, Trecis. Pag. 485. Scriptum per manus» etc., ut in superioribus, sed imperatoris mentio non habetur. Pag. denique 521: «Scriptum per [Col. 1034A] manum, etc, regnante in perpetuum Domino Deo nostro, anno pontificatus domni Marini universalis papae primo, indictione prima.»
Subsequentium quoque pontificum subscriptionum formulas referamus. Sergii papae IV: «Scriptum per manus Joannis scriniarii S. R. E. in mense Junio, ind. X. Datum XV Kal. Julii per manum, etc., anno, Domino propitio, pontificatus domini Sergii IV papae, in sacratissima sede B. Petri apostoli, ind. X.» Et post alia, item altera. «Scriptum per manus, etc. Datum per manus, etc., pontificatus domini nostri Benedicti summi pontif., et universalis octavi papae, in sacratiss. sede B. Petri apost. IV, imperii domini Henrici imp. Aug. anno tertio,» etc. Has videbis subscriptiones tom. II Annal. Baronii, ad [Col. 1034B] ann. 1012, et Bullarii tom. I, pag. 50 in Gregorio VII. «Datum Laurenti, III Non. Septemb., indict. incipiente XV.» Item pag. 52, ex privilegio Vallisumbrosae congregationi indulto: «Datum Romae per manus Joannis S. R. E. diac. cardinal., anno Dominicae Incarnat. 1090, indict. XIII, VIII Id. April.» Et pag. 53: «Ego Paschalis cathol. Ecclesiae episcopus.»
«Ego Lambertus Ostiensis episcopus interfui et subscripsi,» etc.
«Datum Laterani per manus Joan. S. R. E. diac. card. ac bibliothecarii, VI Kal. Jan.,» etc. Coaevus autem erat Paschalis S. Godefrido; et haec quidem subscriptionis formula longe discrepat a superioribus.
[Col. 1034C] Ex his itaque omnibus liquet Romanos pontifices variasse suas obsignandi formulas; atque adeo Nicolaum stolide scripsisse, idcirco synodi Remensis Patres privilegium Sanvallericensium amandasse, quod nec Romano more fuerit obsignatum. Insuper illo sancti Godefridi atque anterioribus saeculis, 570 pontifices summi, nec non reges ac principes, diplomata epistolarum instar (unde litterae, rescriptum nuncupantur) saepiuscule transmittere solebant. Neque ita tum frequens usus fuit, velut sequioribus B. Godefridi maxime temporibus, bullas, sive icones plumbeas apostolicis litteris affigere; quod ex supra positis exemplis perspicuum habetur. Diutule notioribus immorati, ad caetera refellenda [Col. 1034D] prosequamur.
Pergit Nicolaus cap. 14: «Monachi vero Romam veniunt, munera largiuntur, redeunt ad sua laeti et alacres, omnibus pro voto impetratis a Romano pontifice,» etc. Ridicula! Semel, iterum et tertio Sancti Valerici abbatem insimulat hic auctor, canonicos Ambianenses, Remensis conventus celeberrimi praesules, atque ipsummet maximum Ecclesiae hierarcham, pecuniis, muneribus corrupisse ac delinisse, quo veritatem susdeque haberent, et molestia sanctum virum afficerent, privarent jure ac proinde corrupti omnes et abominabiles fuerint facti, ut cum Psalmista loquar. Quasi coenobiarcha ille immensis Croesi opibus affluxisset, ut quavis occasione sic pecunias effunderet.
[Col. 1035A] Deinde in animum facile quis induxerit, abbatem et monachos, insigni techna eorum (quod vult Nicolaus) Remis propalata, adeo frontem et os perfricuisse, ut extemplo Romam ierint, a Romano pontifice quidquid expostulassent obtinuerint negotio perfacili? nec ullus ex celeberrimo conventu perversis hominibus occurreret, neque tanti facinoris praemonuisset summum pastorem; quin et actutum ipse, ignota prorsus causa, assensum monachis praebuerit, et ab obedientia eos exemerit episcopali. Apage haec deliramenta!
Capite vero 15, 16, 20 et 21, Romam ea de causa petiisse sanctum Godefridum, atque a pontifice maximo repulsam passum biographus enarrat; sed Bario, quo venerat voti solvendi causa, ubi Romam [Col. 1035B] redivisset, de ejus prudentia, eruditione, sanctitate, jam certior factus Paschalis papa, ab illo veniam, quod male eum excepisset, exposcit. «Tum Paschalis pontifex (infit Nicolaus cap. 21) litteras ei tradit, quibus inter alia continebatur, abbatem Sancti Valerici cum monachis suis, Ambianensi episcopo, perinde atque patri et pastori, in omnibus parere debere. Ille igitur,» etc. Itane vero? Unde igitur in ventilanda toties et refricanda de privilegiis monachorum Sanvallericensium controversia, hactenus Ambianenses episcopi in medium producere Romani pontificis quas praetendit ille litteras nequiverunt? Hac scilicet via universae prorsus sopitae, imo et exstinctae permansissent discordiae. Ergo Paschalis litteras B. Godefrido nusquam datas, nemo, [Col. 1035C] mea sententia, qui non advertat.
Postremo tandem historicus ille opinatissimus fabulae suae colophonem addidit in hunc modum, cap. 24: «Abbate Sancti Valerici rursus accito B. episcopus profert litteras Paschalis pontificis, dat eas Simoni praeposito palam recitandas, etc. Ad pedes B. Godefridi se abjiciunt (abbas et monachi) veniam perperam gestorum petunt, nec difficulter impetrant, congrua eis multa irrogata. Ex eo tempore abbatia S. Valerici paret episcopo Ambianensi.» Quod si ita se res habet, quare non multo post tempore gravissima lis est, Ambianenses inter atque Sanvallericenses, excitata? Quam ob rem arbitris in partibus (ut aiunt) a summo judice Alexandro [Col. 1035D] delegatis, et rationibus ab ipsis utrinque auditis ac ponderatis (quod mox sumus commonstraturi) pontifex demum, post varias ac prolixas partium disceptationes, abbatem et monachos S. Valerici, quia post hominum memoriam a jure episcopali exemptos arbitri compererant, in possessione retinuit. Atque adeo evidentissime Nicolai conclusionem: «Ex eo tempore abbatia S. Valerici paret episcopo Ambianensi,» supposititiam, nisi impotens animi, puto, ibit inficias.
Tametsi parergon istud omnibus mihi videar numeris absolvisse, et aperte boni illius viri, fictitiam, quam haud dubie ab impostoribus acceperat, diluisse narratiunculam; tamen quod crambem toties recoctam ab osoribus illis, quibus minime stomacho [Col. 1036A] sunt immunitates monachorum, ingestam perspicio, juvat omnino privilegii subscriptionem qua de agitur, quaeque ansam Nicolao praebuit fabricare fabellam, adjicere. De bullatis Paschalis II litteris, quippe vel consensu adversariorum sine dubio a Romana sede sunt emissae nil attexendum. Alexandri vero III integram, utpote quae universam (ut antea monuimus) dirimit litem, describemus sententiam. Habent igitur hancce Benedicti papae litterae subscriptionem.
«Scriptum per manum Hugonis notarii regionarii, et scriniarii S. R. E. in mense Aprili, indict. IX. Bene valete. Datum Kal. Aprilis per manum Stephani episcopi S. R. E., primo pontificatus Benedicti sanctissimi septimi papae in sede B. Petri septimo, [Col. 1036B] imp. domno Ottone, a Domino coronato, magno imperatore XIII, indict. nona. Amen.»
Insultabunt forsan aemuli, occlamitabuntque, imperii Ottonis II octavum duntaxat annum (cui septimus quadrat Benedicti papae VII) fore computandum.
Quibus ego non meis pretium operae fuerit respondere, at illustriss. cardinalis Baronii verbis, qui, cum sua minime referat, 571 audiendus est, tom. I videlicet Annal. ad an. 974 sub finem, hanc perite remorae umbram expedit: «Defuncto Ottone, inquit, ejus filius Otto junior solus incepit imperare, qui jam cum patre inchoaverat annum sextum: nam ipse in diplomatibus hunc annum numerat sui imperii (ut apparebit inferius) sextum,» etc. [Col. 1036C] Itaque ad annum 981: «Exstat hoc eodem anno datum diploma Ottonis II imperatoris, etc. In fine autem: Joannes cancellarius, ad vicem Petri Papiensis episcopi archicancellarii, recognovi et subscripsi. Datum V Id. Aug., anno D. Incarnat. nongentesimo octogesimo primo, indict. IX, regni vero domini Ottonis XXI, imperii vero VIII, indict. nona. Inest sigillum ejusdem, aliaque diplomata ejusdem generis privilegia continentia ibidem exstant, ut illud datum sexto idus Octob. hoc eodem anno Redemptoris 981, indictione X, inchoata imperii a tempore coronationis decimo quarto, per manus ejusdem Joannis cancellarii.» Hactenus Baronii verba.
[Col. 1036D] Quibus ac similibus constat hoc praesertim saeculo, cum imperatores, tum reges Francorum, imperii sive regni annos a die inaugurationis solitos auspicari nonnunquam. Sequitur tandem
Sententia decretoria Alexandri papae III.
Alexander episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis Asselino abbati, et fratribus Sancti Wallerici, salutem et apostolicam benedictionem. Dignum est et rationi conveniens ut, cum ad sedem apostolicam quaestiones aliquae deferuntur, etc. Reliqua vide infra in Alexandro III, ad an. 1181
Ad haec pertinet privilegium ejusdem summi pont. datum eodem anno. Quod inter alia continet quae sequuntur: «Ad exemplar praedecessorum nostrorum piae recordationis 572 Benedicti, et [Col. 1037A] Paschalis Romanorum pontificum, sub B. Petri et nostra protectione suscipimus, et praesentes privilegio communimus. Imprimis,» etc. Deinde multis interjectis: «Sententia quoque inter vos et Ambianensem Ecclesiam super impositione abbatis in cathedram electionis tempore, et de cura animarum, necnon et de omni jure parochiali castri S. Valerici, a nobis auditis hinc inde rationibus allegationibusque et juratorum testium depositionibus de communi fratrum nostrorum consilio lata, unde vos absolvimus, et Ambianensi Ecclesiae perpetuum silentium imposuimus. Vobis et Ecclesiae vestrae, sicut in scripto nostro exinde facto noscitur continere, auctoritate apostolica confirmamus,» etc.
Privilegia et immunitates Sanvallericensium comprobarunt [Col. 1037B] summi pontif. Innocentius III, Gregorius IX, et alii, quos recensere non modo prolixior descriptio, sed et lectori onerosior evaderet, fieretque fastidio. Itaque de his ita, ut qui sancti Valerici privilegiis derogare (Nicolai tantum fulti narratione) et toties oblatrare ac sibi temperare nequeunt. Saltem se in lumine positos non posse videre erubescant, et vel amodo claudant ora, ne rectum verumque amantibus opprobrio fiant.
( 13 ) CAP. III, § III.— Tanta indissimiliter facta ubique loci memoriae meae subjiciunt. Fraudem impiam Adelberti deflet sanctus Bonifacius Moguntinorum archiepisc., epist. 135, ad Zachariam papam: «In primaeva aetate hypocrita fuit, dicens quod sibi angelus Domini, in specie hominis, [Col. 1037C] reliquias attulisset, et exinde potuisset omnia quaecunque posceret a Deo impetrare. Et tunc demum per illam simulationem, sicut apostolus Paulus praedixit, penetravit multorum domos, et captivas duxit post se mulierculas, oneratas peccatis, et multitudinem rusticorum, dicentium quod ipse esset vir apostolicae sanctitatis, et signa et prodigia multa fecisset.» Et paulo post: «Ungulas suas, et capillos suos dedit ad honorandum, et portandum cum reliquiis S. Petri principis apostolorum,» etc. Legeris et haec inter concilia sub eodem Zacharia celebrata. Magnus etiam Gregorius Bonifacio senior lib. III, epist. 30, de Graecis agens, qui corpora mortuorum in campo jacentia effodiebant, recondebantque: [Col. 1037D] «Qui cum deprehensi,» narrat ille, «et cur hoc facerent, diligenter fuissent discussi, confessi sunt quod illa ossa ad Graeciam essent tanquam sanctorum reliquias portaturi!» Praetereo nefarium quemdam impostorem, cujus exsecrandas pseudomartyris Justi reliquiarum nundinas, testis oculatus, graphica descriptione sugillat Glaber Rodulphus lib. IV, cap. 3: «Quod peccatis hominum exigentibus, Domino permittente, a nequam spiritibus aliquando fiant miracula.» Abunde ad hunc modum exempla suppeditat Menardus noster in cap. 3 Concord. reg. pag. 125, quem adi, si lubet, nec non Amulonis Lugd. archiep. epist. ad Theobald. Lingon. episcop. a Camuzatio Trecensi canonico editam 1633.
[Col. 1038A] ( 14 ) CAP. III, § III.— Dum ossa vulgaria pro sanctorum pignoribus venundanda dispertiunt. Notes velim sacrilegum hoc aevo de sacris SS. reliquiis venditione usum. Unde nec mirum si auctor ipse tam acriter eos qui ejusmodi pestifero commercio incumbebant insequatur: proinde merito concil. Pictavense II, ea tempestate actum, anno 1109, cap. 12 statuit «Ut sanctorum reliquias causa pecuniae et quaestus circumferentes, ad praedicationem non admittantur.» Et cap. Cum ex eo, De reliq. et venerat. sanctorum: «Cum ex eo quod quidam sanctorum reliquias exponunt venales, et eas passim ostendunt, Christianae religioni detractum sit saepius; ne imposterum detrahatur, praesenti decreto statuimus ut antiquae reliquiae amodo extra [Col. 1038B] capsam nullatenus ostendantur, et exponantur venales,» etc.
( 15 ) CAP. IV, § I.— Nunquam legisse me memini quod loculis aureis seu argenteis marmora pura mutarent. Quae hac in re Guiberti mens fuerit non habeo perspectum, verum si conjecturas exponere liceat, duplici de causa capsulas aureas argenteasve improbare videtur: vel enim quia statim atque ex hac colluvione in coelum discesserant suo tempore pii viri, ipsorum corpora in sepulcris aureis et argenteis recondebantur; quod nusquam in Ecclesia receptum, «cum Dei Filius saxo vilissimo obstruatur,» fert auctor. Qui et idipsum non ita obscure indicat his verbis: «Quae Dei aemulatio est, etc., nostro tempore commentetur, quod nulli [Col. 1038C] unquam religioni, nullis usquam divitiis exhibitum a saeculo comperimus.» Vel ob perversum tum probatum plerisque morem, et quaestum. Quos Dei zelo accensus magnus Bernardus quam vehementer objurgat, apologia ad Guillelmum abbatem, sub finem: «Et ut aperte loquar, an hoc totum facit avaritia, quae est idolorum servitus, et non requirimus fructum, sed datum? Si quaeris quomodo, miro, inquam, modo. Tali quadam arte spargitur aes ut multiplicetur, expenditur ut augeatur, et effusio copiam parit. Ipso quippe visu sumptuosarum, sed mirandarum vanitatum accenduntur homines magis ad offerendum quam ad adorandum. Auro tectis reliquiis saginantur oculi, et loculi aperiuntur. Ostenditur pulcherrima forma sancti vel sanctae, et [Col. 1038D] eo creditur sanctior, quo coloratior. Currunt homines ad osculandum, invitantur ad adorandum, et magis mirantur pulchra quam venerantur sacra.» Ab hoc doctore sanctissimo, Alvarus, eo licet inferior multo, minime discrepat lib. II De planctu Ecclesiae cap. 76. «Multi 573 homines veniunt ad ecclesiam magis ut delectentur et admirentur pulchra aedificia et imagines, quam ut corrigant vitia. Aurum trahit aurum, politus lapis lapides pretiosos trahit. Magis offertur reliquiis deauratis quam pannosis,» etc.
Hic perversitas, non pietas, damnatur. Alioquin inficiari potest nemo, cultu divino impulsos qui primas, tum sanctitate, tum dignitate tenuerunt, [Col. 1039A] sanctorum exuvias identidem argento, auro, gemmis circumvestisse et adornasse. Exempla suppetunt innumera; quae brevitatis ergo attexere supersedemus. Instar sint omnium S. Salvius Ambianens. «Qui sepulcrum S. Firmini auro gemmisque nobiliter decoravit.» Vitae S. Salvii cap. 3. Et S. Audoenus in Vita S. Eligii lib. I, cap. 32: «Hic idem vir beatus, inter caetera bonorum operum insignia, multa sanctorum auro argentoque et gemmis fabricavit sepulcra, id est Germani, Severini, Piatonis, Quintini, Lucii, Genovefae, Columbae, Maximiani et Loliani, et Juliani, adhuc et aliorum multorum, sed praecipue Martini Turonis civitate, etc. Praeterea Eligius fabricavit et mausoleum S. Martyris Dionysii Parisius civitate, et tugurium super ipsum [Col. 1039B] marmoreum miro opere de auro et gemmis: cristam quoque et species de fronte magnifice composuit; nec non et axes in circuitu altaris,» etc. Ita ms. codex Corbeiens.
Porro id genus thecarum auro et argento confectarum, atque gemmis sparsim ornatarum, antiquitus in Ecclesia usum invaluisse tradunt Sozomenus lib. IX, cap. 2, in fine; Nicephor. lib. XIV, cap. 45; Aimoinus De mirac. Benedict. lib. II, cap. 19 sub finem.
Solere autem Francos in abside ecclesiae capsas sanctorum reliquiis refertas collocare, queis et lintea, ac serica pallia supponebantur, testis est Eginhart. cap. ult. lib. De translat. SS. Petri et Marcellini, apud Surium ad diem 2 Junii.
[Col. 1039C] Ad quid demum ejuscemodi in capsulis sacrae reliquiae asserventur, docet Theofridus abbas sermo de reliquiis, ante finem: «In dispositione sane Dei tanta quasi patrisfamilias domo, vasa in honore esse ac fuisse electi creduntur; ideo et eorum reliquiae in vasis aureis atque argenteis, et gemmatis, ac in omnibus quae pretiosa sunt, reconduntur,» etc. Nec ab his dissimilia effatus est ante Theofridum S. Petrus Damiani, sermone de translatione S. Hilarii, initio.
( 16 ) CAP. IV, § I.— Certe si sanctorum corpora sua juxta naturae debitum loca, id est sepulcra servassent, etc. Eo loci propter impium tantummodo commercium, et falsam hominum religionem, ac [Col. 1039D] fraudem, Guiberto non probantur reliquiarum translationes, divisionesque: quam ob causam beatus Augustinus de opere Monachorum cap. 28: «Multos hypocritas sub habitu monachorum usquequaque dispersit (daemon) circumeuntes provincias, nusquam missos, nusquam fixos, nusquam stantes, nusquam sedentes; alii membra martyrum, si tamen martyrum membra, venditant, etc. Siquidem callidissimus hostis (loquitur Baronius) studuit infamare clarissimum monachorum nomen.» Quod Theodosio imp. sanciendae hujusce legis fuit occasio: «Humatum corpus nemo ad alterum locum transferat: nemo martyrem distrahat, nemo mercetur,» etc. C. l. ult. De sepulcr. violat. C. Theodosius.
[Col. 1040A] Nihilosecius olim et in hunc usque diem diversas per Ecclesias unius alicujus sancti ossa dispertire, quo in eumdem populi augeretur devotio et cultus, stabilem permansisse consuetudinem produnt Evodius De mirac. S. Stephani, lib. I, cap. 2; apud August. in Append. tom. X; Theodoret. Hist. lib. V, cap. 36; Nicephor. lib. VII, cap. 49. Quin etiam scriptores testantur viros religione conspicuos summa cum devotione sanctorum gestasse reliquias, velut S. Germanus Antissiodorensis teste ipsius biographo apud Surium 30 Jul. SS. Benedictus et Maurus, referente Fausto in Vita S. Mauri, cap. 3, atque alii quam plurimi. At vero, «Per hoc (gemens scribit hic noster Guibertus) quod e tumulis eruuntur, membratim huc illucque feruntur, et cum pietatis obtentus [Col. 1040B] occasio circumlationis exstiterit, ad hoc subeunte nequitia detorqueri coepta est intentionis rectitudo.» Quare synodus Bracar. III, cap. 6: «Agnovimus quosdam de episcopis, quod in solemnitatibus martyrum ad ecclesiam progressuri reliquias collo suo imponant, et ut majoris fastus apud homines gloria intumescant (quasi ipsi sint reliquiarum arca) Levitae albis induti in sellulis eos deportant. Quae detestanda praesumptio abrogari per omnia debet, ne sub sanctitatis specie simulata vanitas sola praevaleat,» etc. Minime autem hocce decreto reliquias a populo coli, vel ipsas deferri ab episcopis improbatur. «Quod si etiam episcopus (subinfert synodus eadem) reliquias per se deportare elegerit, non ipse a diaconibus in sellulis, sed potius pedissequa [Col. 1040C] eo, una cum populis progressione praecedente,» etc. Videsis ad ipsum caput adnotationem.
Abest quam longissime ab synodi illius religione et zelo mens eorum qui ecclesiasticam, imo et arctiorem vitam professi, nescio qua pietate, prope dixeram impietate, ducti, purissima sacratissimaque sanctorum ossa minutatim discerpunt, ut auro aut argento, ac gemmis contecta mulierculis fiant ornamenta, monilia, ludibria, et perditis ac dissolutis saepe viris scelerum species et obtentus. Heu! ecquid ageret, quibus verbis 574 abbas noster, Patresque praefati synodi, quo nefariam adeo rem e medio tollerent, uterentur. Parco scriptis, ne quid [Col. 1040D] gravius.
Audiant nihilominus qui tam funesta peste laborant, et corde percipiant, de recto sanctorum pignoribus cultu exhibendo, quamque religiose sint asservanda quid edoceant, decernantque concilia, et summi ecclesiae rectores. Concil. Epaonense A. C. 517 celebratum, cap. 25: «Sanctorum reliquiae in oratoriis villaribus non ponantur, nisi forsitan clericos cujuscunque parochiae vicinos contingat, qui sacris cineribus psallendi frequentia famulentur.» Caroli Magni capit. 3 Eccles. cap. «Ut unusquisque sacerdos ecclesiam suam omni diligentia aedificet, et reliquias sanctorum cum summo studio vigiliarum noctis et divinis officiis conservet.» Gregorius Mag. lib. V, epist. 51, missis SS. [Col. 1041A] Petri et Pauli reliquiis, sic Brunichildi Francorum reginae scribit: «Sed ut in vobis magis magisque laudabilis et religiosa possit clarere devotio, providendum vobis est ut sanctorum beneficia cum reverentia et honore condantur, et servientes ibidem nullis oneribus, nullisque molestiis affligantur, ne forsitan necessitate exterius imminente in Dei servitio inutiles et segnes reddantur, et injuriam, quod absit! neglectumque beneficia sanctorum collocata sustineant,» etc. Item lib. VII, epist. 12, de Reliquiis SS. Hermetis, Hyacinthi, et Maximi, collocandis in ecclesia S. Mariae Spoletanae: «Et ideo, frater clarissime, si in eodem loco nullum corpus constat humatum, sanctuaria praedictorum martyrum cum reverentia sine ambiguitate suscepta [Col. 1041B] diligenter consecrabis.» Idem constituit eodem lib. VII, epist. 87, et lib. II, ep. 20. Denique lib. VII, epist. 88, ad Constantinum Mediolanensem episc. «Fraternitas ergo vestra solito studio perscrutari non differat, quatenus in locis quibus recondendae sunt (reliquiae SS. Pauli, etc.) luminaria, vel alimoniae ibidem Deo servientium, ante dedicationem loci ipsius debeant erogari, et tunc in eisdem locis directa sanctuaria, sui cum reverentia collocentur.»
Ex quibus planum est sanctorum exuvias haudquaquam in locis profanis, solummodo in locis Deo sacratis, ubi divinae laudes soleant diu noctuque decantari, esse recondendas, quanquam insolens quibusdam singulari morum probitate insignitis [Col. 1041C] reliquias deferre, nolim asserere, cum me non lateat probare sanctum Thomam, inter alios, 22, quaest. 96, artic. 4, ad 3, id licere.
( 17 ) IBID.— Apud splendidissimum papam Gregorium. Libri tertii, epist. 30, dignissima quae attente revolvatur, ab illis praecipue qui sanctorum reliquias sacrilege nundinantur; eorum pruriginem mitigabit haud dubie.
( 18 ) IBID.— Non Deo, non sanctis ipsis unquam fuisse placitum. Consule, si placet, beatum Gregorium loco citato.
( 19 ) IBID.— Se prorsus id non audere respondit. «Nam vetus Romanae Ecclesiae consuetudo non tantum abhorruit ut corpora sanctorum Roma transferri pateretur, verum nec tenues reliquias ex eis [Col. 1041D] detrahi quoque modo permisit.» Refert Baronius, in Not. martyrolog. ad diem 1 Junii, quod pluribus probat ibidem, maxime ex epistola sancti Germani ac ejus collegae, legatorum apostolic. ad Hormisdam papam an. 520: Reliquiarum loco lintea, seu velamina, brandea nuncupata, mittebant Ecclesiae catholicae pontifices. Quid brandeum? explicat ille eo loco.
( 20 ) IBID.— Abba quidam ejus loci plus aequo curiosus. Leftanus nomine. Historiam, qua de agitur, ita exhibet Guillelmus Malmesb. De pontif. Anglo., lib. II, in episcopis oriental. Anglo. sub finem. «Hic, Letfanus, quibusdam de incorruptione sancti (Edmundi) male credulis male consulens, suo discrimine [Col. 1042A] aliorum prospexit; prolatumque corpus in medium inspiciendum exhibuit, ipso a capite, monacho suo a pedibus trahente.» Et post pauca: «Vix orationem finierat, cum ecce ambarum manuum digiti, vel retro miserabiliter retorti, vel volae miserabiliter infixi, poena, quam rogaverat, virum mulctavere. Post etiam aliis debilitatibus correptus,» etc. His astipulatur Florentius Vigorn. ad an. 1097. Non prorsus absimile Auxentio episcopo in Vita S. Nicetae mart. apud Surium die 15 Septembris, evenit: «Cum enim aggressus esset ejus (Nicetae) corporis aliquid dividere, et accipere, nil quidem accepit eorum quae volebat; eum autem non parvus invasit metus, nec ejusmodi, ut non apertum prodiret, aut lateret, sed ejus anima quoque [Col. 1042B] fuerit valde agitata, et alios docuerit iis quae vidit et terrore quo est affectus, ut nemo deinceps manum audacem porrigeret, neque ullam partem ejus corporis, cum esset praeter ejus sententiam, avelleret,» etc. Quo ipso sensu affatur Constantiam Augustam S. Gregorius papa, lib. III, epist. 30. «In Romanis namque, vel totius Occidentis partibus, omnino intolerabile est atque sacrilegum, si sanctorum corpora quisquam tangere fortasse voluerit.»
AD LIBRUM III DE PIGNORIBUS SANCTORUM.
Tertio hoc in libello lectori vehementius fortean et aemulatione accensus, Sanmedardenses insectari videbitur auctor, ac limites praetergredi fraternae dilectionis: verum si ad sanctuarii pondus sermones [Col. 1042C] ipsius reducantur, si nempe quorumdam ecclesiasticorum Patrum sanctorumque 575 doctorum, Hieronymi, Augustini, Bernardi maxime, attente scripta revolvantur; qua mente, quo zelo, perversis moribus, nefandisque consuetudinibus sponsae Christi unitatem, puritatem, pietatem labefactantibus, tum dictis, tum scriptis occurrebant, conabanturque ea ipsa radicitus evellere, in memoriam reducatur, nec non sacrilegas illas reliquiarum nundinationes (velut satis superque ostensum est) quae hoc saeculo pietatis equidem specie, sed reapse turpis lucri gratia exercebantur, merito suos De pignoribus sanctorum libros, tertium praesertim, casto divini cultus amore edidisse fateri necessum [Col. 1042D] est.
Praeterea nil opus, ut quidem sentio, aut necessitatis asserere Dei Verbum, nostra humanitate circumvolutum, morbo illo septennium infantium, quo dentes lactei, ut vocant, excidunt recentesque vicissim succrescunt, laborasse; quin potius, quandoquidem sit omnium Patrum constans opinio, doctrina, fides, Filium Dei, lapsi hominis quanquam miserias, peccatum si excipias, assumpserit, ipsius tamen corpus aegritudinibus, queis caeteri homines addemnati fuere per protoparentis praevaricationem nusquam obnoxium exstitisse. Enimvero vicariam illam dentium succretionem, aliquod aegritudinis esse genus, est apud medicos in confesso, nihilque in dies non experimento probatur. Paul Aegineta, De arte [Col. 1043A] medendi, lib. I, cap. 9; Aristot., De generat. animal., lib. V, cap. ult.; Hippocrat., sect. lib. III De carnibus, ante med.
Huc pertinet quod tradunt auctores ipsi, haudquaquam dentes quosdam infantium necessitate naturali, sed tantummodo ex alimentorum mutatione corruptioneve excidere. Quid igitur causae, quid necessitatis Christi in corpore, cui illa corruptio non competebat, novam dentium factam productionem asserere? Ac proinde Guibertus minime est in culpam et crimen adducendus, qui dentem Salvatoris ullum in Sanmedardensi coenobio haud unquam exstitisse, at falso hoc nomine veneratum potius beato cuipiam attribuendum contendit.
( 21 ) CAP. I, § II.— Capillum de capite nostro non periturum [Col. 1043B] dixerat. In sententiam ire videtur beati Augustini, Enchirid. cap. 87 et seq., praecipue vero lib. XXII De Civitate Dei, cap. 19 et 20. Scilicet non membrorum, non partium corporis quantitatem, sed numerum instituta sua professis Christus se illis verbis redditurum pollicetur. Corpora siquidem beatorum in resurrectione, cum sint ultimam perfectionem consecutura, et in substantia integra reparentur oportet, atque adeo longe potiori jure hoc in Christo completum est quando resurrexit, utpote omnium exemplar perfectissimum. S. Thom. in 4 sent. d. 44, q. 1, artic. 2. Caeterique in eumdem librum theologi.
Porro dens ille Salvatoris in terra derelictus, vel putrescet aliquando (sicut argute probat auctor), [Col. 1043C] vel eum resumet Christus post extremum judicium, at utrumlibet absurdum fore per se patet.
Non sane par est ratio de Christi atque de caeterorum hominum corporibus; ille namque resumptis non modo quae ad integritatem, sed etiam quae ad majorem sui corporis perfectionem pulchritudinemque attinent, seipsum a mortuis divina virtute suscitavit. Hi vero cum nondum a mortuis excitati, idcirco quidquid corporis fuerit, sunt extra dubium recepturi in judicii die; ac propterea corporum partes universae in futuram hic asservantur resurrectionem.
( 22 ) CAP. I, § III.— Non minus etenim de umbilico, et de caeteris quae de ipso habere dicuntur, quam de dente apud nos agitur. Nae ego quid de umbilico [Col. 1043D] proferam nec habeo, nec video. Verum, ut dicam quod sentio, quando non eadem via qua infantes alii, ex virgineo claustro in lucem prodierit Christus, dissonum et abhorrens mihi videtur, tum a Matre Virgine, tum etiam ab immaculata mundissimaque Filii nativitate, excisum e corpore ipsius umbilicum edicere. Ecquid, oro te, haec ipsa umbilici amputatio, siquidem ipse solis instar radii vitrum penetrantis, ex utero Virginis sanctissimo absque ulla puritatis laesione exierit? Ab his ergo manum retrahamus.
De praeputio pariter, quod ipsum se habere nonnulli glorientur, scribantque auctores non pauci diversis in locis asservari, statuere nil ausim, praeter [Col. 1044A] sententiam papae Innocentii III, lib. IV, De missae mysteriis: «Quid de circumcisione praeputii vel umbilici praecisione dicetur? an in resurrectione Christi similiter rediit ad veritatem humanae substantiae? Creditur enim in Lateranensi basilica reservari, licet a quibusdam dicatur quod praeputium fuit in Hierusalem delatum ab Angelo Carolo Magno, qui transtulit illud Aquisgrani; sed post a Carolo Calvo positum in ecclesia Salvatoris apud Carosium. Melius est tamen Deo totum committere quam aliquid temere definire.» Consule Titum Bostrensem et Theophylact. in cap. II Lucae, ac Bollandum, De Actis sanctorum, tom. I, ad diem 1 Januarii, qui testimonia in hanc rem antiquorum et recentium permulta retexit.
[Col. 1044B] ( 23 ) CAP. III, § IV.— Sicut Lauduni apud nos lac ipsius Benedictae in columba cristallina. Non abs re utique hic nonnihil adnotare absterreor ac detrecto; etenim plurimis in ecclesiis Gallicanum per orbem, et alibi, guttulas lactis 576 Deiparae religiose coli audio legoque. Guibertus econtra constanter B. Virginem usquam e sacris uberibus lac expressisse, quod venerationi foret aliquando, negat. Quam igitur in partem propendam? Utrobique sane negotium, utrobique scrupulus meum lancinat animum
Verum enimvero volunt aliqui, et quidem gravissimi scriptores, lac illud conservatum candidissimum esse liquorem, qui a B. Virgine jam in coelo regnante, suis se unice amantibus diffusum est. Et hoc in vetere Carnotensium episcoporum serie consignatum, [Col. 1044C] ex qua fragmentum, beneficio Joann. Bapt. Soucheti omni litteratura docti, emittimus in lucem: «Fulbertus, etc., ipsum B. Virgo tanquam praecipuum alumnum in quadam aegritudine personaliter visitavit, et linguam ejus jam sacro igne consumptam, lactis de mamilla recenter extracti infusione sanavit. Unde accidit tres guttas lactis super facie remansisse, quas recollegit, et in pretioso vase ad hoc apto reponit; quae usque ad praesens in Ecclesia certis temporibus venerantur.» Huic rei calculum adjicit Guillel. Malmesburi., lib. III De gest. Anglorum.
Non dissimile quid factum lib. membranaceo De miraculis B. Mariae, anno circiter 1100 scriptis mandatum, cap. 76: De monacho cujus ulcera Virgo beata lacte suo rigavit. «Erat quidam frater qui in [Col. 1044D] coenobio militabat coelorum Domino, Dei Matri tanquam et Filio, decreverat servire sedulo. Cum conventus illa finierat quae cantare nocte consueverat, coram ara hic solus aderat, herae suae solvens quod voverat. Die vero per horas singulas, post expletas horas canonicas, gloriosae Mariae proprias decantabat laudes et gratias. Multo quidem hoc egit tempore, non negligens, sed devotissime, donec quadam tentus gravedine non valebat debitum reddere; morbus quippe nimium affluens, ita guttur extra interiusve occupaverat, ut neque cibis neque potibus pateret aditus; sed et partes totius corporis infra breve spatium temporis videbantur quasi exanimes, tanta erat vis aegritudinis. Praevalente dolore febrium laborabat [Col. 1045A] vir Dei nimium, ut dicerent circumstantium quidam: Iste jam reddet spiritum; cujus rei audito nuntio, totus conventus adest illico, et pro fratre ut morti proximo flent et orant, ungentes eum oleo.
«Expletis his, coeperunt psallere, ut in tali mos est discrimine, admirantes tandiu vivere quem nec flatum videbant trahere. Oculorum defecto lumine desierant moveri palpebrae, jam pallore infecta facie, membra mortis rigebant frigore. In area consperso cinere festinabant fratres sternere cilicium, ubi a corpore egressio fieret animae. Dicebatur fere ab omnibus: Heu! quam male tardavimus, non habentes quod opus est istis patrantibus. Non videtis quia est mortuus?
«Interea cunctis ululantibus et pro boni fratris [Col. 1045B] excessu voces lugubres emittentibus, en causa universalis pietatis, beata scilicet virgo Maria, gloriosa mater misericordiae, sui capellani mota suspiriis, indigne fert illum tali diutius languore vexari. Dum enim haec fiunt a fratribus, ecce interea felix illa puerpera, nullis videntibus, excepto eo qui moriebatur, se collocat juxta ejus eubilia, speciosa nimis in veste candida, et, ut sibi videbatur, suae admota fronti dextera, loquebatur secum talia: Mi dilecte, quid facis? Nimia attritus es diu molestia. Injustum est ut his doloribus te patiar vexari amplius, quem et ego et meus Filius tam devotum nobis conspeximus. Ego Mater misericordiae capellano meo succurrere huc adveni, nunc ad me respice, ne timeas, [Col. 1045C] evades optime. Res miranda et cunctis saeculis prioribus inaudita! Nam ut sibi videbatur ipsa mater pia, quae est miserorum miseratio materna, extrahens quasi e sinu ubera, quae circa os erant perhorrida, sacro lacte, aegri, scilicet capellani sui, rigabat ulcera. Quo facto, statim recessit mater, seque in stelligera, quasi tumultum fratrum ferre non sustinens, recepit palatia. Prius tamen adjecit paululum hoc, inquiens: Nunc habeto praemium ob impensum mihi servitium, possessurus non post multum perenne gaudium. Nam qui meo servire Filio studuerint et mihi sedulo, securi sint de facti servitii praemio, vita vivent quae caret termino.
«Tam admirandae rei audito nuntio, animus pavore percellitur, obstupescit auditus et hoc verum [Col. 1045D] esse mens inconsiderata trepidat, eo quod misericordem Altissimi Genitricem sui capellani sacro lacte rigasse dixi ulcera, quia nec tantae dignitatis persona, nec tanta philosophiae vel precum accedit eloquentia, quae ab excellentissima Matre Dei quid tale debeat promereri; sed si ad memoriam deducimus, quomodo Altissimus Filius ejus virgineum descendere dignatus est in uterum et postea nasci, circumcidi, tentari, a Pharisaeorum insidiis persequi, ac demum pro peccatoribus crucifigi, deinde sepeliri, resurgere a mortuis atque ad dexteram Patris ascendendo collocare dignatus est formam nostrae mortalitatis, omne discedit ambiguum, cum pro peccatoribus tanta fecisse recolimus Deum.
«Verum nomine lactis aliquando misericordia, [Col. 1046A] vel aliqua dulcedo supernae contemplationis solet exprimi. Unde et Apostolus 577 ait: «Tanquam parvulis in Christo lac vobis potum dedi, non escam;» id est misericordiam leviora praecipiendo indulsi. Quid igitur mirum si gloriosa virgo Maria, mater omnis pietatis et misericordiae, per similitudinem lactis ubere suo sacro, ita misericordiam devoto suo impendit famulo, cujus sacro lacte tenera ipsius misericordiae, Jesu Christi scilicet Domini nostri, nutritur infantia, qui etiam postea dignatus est pro peccatoribus misericorditer crucis ferre supplicia?
«Fertur quoque in Gestis beati Dionysii martyris, Athenae quidem prius, postea vero Deo donante Parisiorum archipraesulis, ipso beato Dionysio in [Col. 1046B] suis epistolis referente, quia dum a quibusdam fides sanctae violata fuisset Ecclesiae, beatus Carpus presbyter benignum Jesum Christum precaretur ut suae potestatis vindictam in illos vibraret, apparuit ei et benignus Jesus in orationibus soporato, cum multitudine angelorum, qui manum suae sanctae misericordiae ipsis miseris, quasi in carceris profunda dilapsis, porrigens, atque angelorum ministerio, ea sustentans, ait beato Carpo: Carpe, manu in istos, immisericorditer constituta, et non per misericordiam retracta, percute adversum me. Nam paratus sum pro hominibus resalvandis iterum pati, et complaceo super his magis quam super aliis qui non peccaverunt. Quid ergo dubitat homo miserrimus gloriosam Matrem misericordiae, in similitudinem [Col. 1046C] lactis misericordiam praestare suis, quando ipsa misericordia, benignus scilicet Jesus Dominus noster qui sedet ad dexteram Patris, qui mortem vicit nec jam amplius valet mori, mori se velle asserit pro perfidis? Verum hoc dixisse sufficiat ad comprobanda Dei nostri et suae sanctae Matris magnalia. Nunc igitur redeamus ad narrationem nostram, ubi gloriosam Matrem diximus post visitationem sui famuli se recepisse in aethera.
«Aeger vero plurimum confortatus est a Matre Domini, mox caput erigit, nec jam aeger a lecto prosilit, et medicandum nusquam respicit, haec ejulans Fratribus intulit: Hic adfuit Regina gloriae servum suum me salvum facere, et vos nihil ei reverentiae exhibentes, peccastis utique, dum vidistis quid mihi [Col. 1046D] faceret, et neglexistis parare ubi recumberet. Et putans quod ipsi similiter, sicut ipse viderat visionem, vidissent, ait: Heu me miserum! quia non fui valens Salvatrici meae parare aliquod sedile pulcherrimum, quae immerito mihi tantae sospitatis impendit solatium: si enim tumultus vester non fieret, non tam cito forsan recederet.
«Fratres, viso quod sic surrexerat quem defunctum quisque putaverat, terror ingens omnes praeoccupat, ignorantes quod factum fuerat. Verba Fratris nullus perpenderat, tantus quemque stupor invaserat. Psalmodiae vox nulla resonat, qui nunc flebat prae metu resonat. Interea recuperata virtute aeger in se rediit, et quid erga se factum sit recognoscit, [Col. 1047A] atque fratribus recitat per ordinem, sicut res contigerat, sicque mentes eorum revocat. Superfluum est nobis quaerere si quas laudes de tanta Virgine studuerunt hi tunc exercere, qui videbant fratrem dilectum, quem mortuum putaverant, sanis membris vivere.
Hucusque codex ms. Corbeiensis monasterii.
Lac et B. Bernardo Clarevallensi eamdem coelorum Reginam infudisse ferunt scriptores nonnulli; sed quo fulciantur vero judicent, qui gesta illius a tribus synchronis auctoribus exarata (quibuscum perquam familiariter Bernardus est conversatus) excusserint. Quo etenim modo fieri potest ut relatis, [Col. 1047C] ultra centum, miraculis, hoc tam insigne oblivioni tradiderint? Ita Joan. Bertelius lib VIII in Regulam S. Benedicti: quem Chrysostom. Henricquez confutat in Menologio Cistert. ad diem 13 Maii, et Angelus Manrique, Annal. Cistertiens. tom. II, ann. 1153, cap. 12.
( 24 ) CAP. III, § IV.— Quid post resurrectionem [Col. 1048A] vulnera illa reservata portenderent. Nequaquam plane mens Guiberti est, ut in Christi corpore vulnerum cicatrices remansisse, sed eam tantummodo ob causam neget, qua nimirum Patri sint veluti signa ac stimuli ad memoriam eorum refricandam quae Filius gratia generis humani pertulit, et ad extorquendam ab eo misericordiam: «Non enim cogitationes meae, cogitationes vestrae: neque viae vestrae, viae meae,»: ore quondam Isaiae cap. LV inquiebat Deus ipse. Sola ejus infinita bonitas, sola Christi sufficit humanitas, quo paterne veniam peccatoribus largiatur, gratias 578 affatim effundat hominibus.
Neque pariter quod objectabant Sanmedardenses approbat, nempe vulnera idcirco post resurrectionem perseverasse, quoniam Christi corpus omnimoda [Col. 1048B] ultimum post judicium gloria sit donandum. Refellit et quarumdam deliria vetularum, quae fingebant Salvatoris illa ipsa continuo esse aperta vulnera, saniemque manare.
Non, inquam, praefracte diffitetur auctor, Dominum instar margaritarum passionis stigmata in coelo nunc habere; alioquin in SS. Patres sese erigere, ac suam sententiam anteferre videretur (absit!) sanctis videlicet Ambrosio, lib. X in Lucam cap. XXIV ante finem, Leoni, sermone 1, de Resurrect., et aliis. Quare ergo vulnerum cicatrices? Ut fidem roborent, solentur fideles, impii aliquando ignominia suffundantur. Ita August. lib. XXII de Civitate Dei, cap. 19 et 20; Euseb. Gallican. sive Eucherius, seu etiam Faust. Regiens. homil. feriae 3 post Pascha, [Col. 1048C] Caesarius Arelat., homil. 23. Sed et Guibertus apertissime id affirmat cap. 3 epistolae De veritate Dominici corporis, pag. 284. C. «Quid quod in coelo positus ne vulnera quidem sua obducere, aut servilem formam, quam in futuro repraesentabit judicio, exuere voluit,» etc.
Notae ad libros Guiberti de vita sua
[Col. 1047D] Quod splendidissimum orbis oculum B. Augustinum fuerit Guibertus exemplo proxime secutus, vitae ipsius priorem librum qui legerit, plane animadvertet. Augustinus libro cui titulum fecit Confessiones, vitae suae deflens actus percurrit: hic pariter libris de vita sua, priori maxime, gemebundus vitam recolit anteactam; ille summas Deo grates pro infinitis in se collatis beneficiis agit: similiter et iste; matri S. Augustinus ab improba et haeretica consuetudine revocatum sese, fert acceptum: Guibertus in hunc modum, quod e corruptis moribus a matre traductus fuerit, ingenue fatetur; prior matrem mire laudat; ita et posterior suam; verbis atque scriptis doctor ille Manichaeos et caeteros, qui suo saeculo emerserant, haereticos insectatus est: abbas quoque noster ut Judaicam perfidiam, [Col. 1048D] haereticamque pravitatem, Manichaeorum faece excitatam, evelleret, et coram disputavit, et tractatus edidit.
Caeterum non defuere celebres et alii scriptores, qui ea quae gesserant scripserant potissimum, posteritati consignarunt; velut Hieronymus, Gennadius, Beda, Sigebertus, etc., id praestare non abs re, quinimo profuturum duxere.
( 25 ) CAP. I.— Cum quod emanas, omnibus debeas. Hoc est, gratiae ac beneficia, quae ex decreto atque ex congruo, non ex condigno (ut loquuntur theologi) in homines infinita tua bonitas, clementia immensa continuo emittit (verbum emanat eo loci active usurpatur) et effundit, omnibus plane debentur. Nonne universi orbis Conditor cum sit, rebus a se [Col. 1049A] creatis non conservationem modo, quin et perfectionem sponte debere Deum clamat natura, divinae Scripturae asseverant? At in rerum natura si gratuitum ejuscemodi debitum agnoscitur, num potiori ratione in statu gratiae, cum sit fons, inquit auctor, «a quo omnia bona procedunt,» quidquid hominum saluti perfectionique convenit, illum, «cujus natura bonitas, cujus miserationes super omnia opera ejus,» emanare necessario, quia id secum ab aeterno statuerit, fateri necessum est?
Et haec sane non ita obscure innuit Guibertus lib. VIII in Genes. cap. XXXI ad vers. 7. «Sed pater vester circumvenit me,» etc. Ait: «Non permisit eum Deus ut noceret mihi, id est, cum sit essentialiter Deus, propriumque Deo sit ut sit pius, [Col. 1049B] ipsa sua naturalis gratia non sinit eum ut imminens tentationis praelium permitteret verti in exitium mei.»
( 26 ) IBID.— Quoties per peccandi necessitatem peccare compellor. Ea necessitate quam gentium Doctor. ad Rom. VII deflet: «Non enim quod volo bonum hoc facio: sed quod nolo malum hoc ago.» Et: «Video aliam legem in membris repugnantem legi mentis meae, et captivum me ducentem in lege peccati,» etc. Unde Augustinus Simpliciano, lib. I, quaest. 1 sub medium, respondens, Pauli verba explanat: «Hoc autem ideo totum dicitur, ut demonstretur homini captivo non esse praesumendum de viribus suis, etc. Hoc enim restat in ista mortali vita libero arbitrio, non ut impleat homo justitiam [Col. 1049C] cum voluerit, sed ut se supplici pietate convertat ad eum cujus dono eam possit implere.» Et Primasius in cap. VII ad Rom. «Non enim quod volo, etc., Vincente consuetudine quod nolo facio. Facere ergo se dixit, et operari, non affectu consentiendi et implendi, sed ipso motu concupiscendi. Non ego, quia invitus; sed ego quia ipse mihi hanc, per vim consuetudinis, imposui necessitatem.» Suam ipsemet Guibertus mentem aperit lib. III in Genesim, cap. VI, vers. 19: «Quasi femineos carnis motus, ex necessitate peccandi, velimus plerumque nolimus, animo admovemus: sed tamen illico juri illius masculi mancipamus, 579 rationis videlicet, cujus vi ad regulam constringantur,» etc.
( 27 ) CAP. IV.— Erat paulo ante id tempus, et [Col. 1049D] adhuc partim sub meo tempore Grammaticorum charitas, etc. Quod inter caeteros commemorat Milo Crispinus Vitae B. Lanfranci, operibus ipsius praefixae, capite 1: «Fuit vir magnus Italia ortus, quem Latinitas in antiquum scientiae statum ab eo restituta tota, supremum debito cum amore et honore agnoscit magistrum, nomine Lanfrancum, etc. Et pertransiens, Franciam plures magni nominis scholares secum habens, in Northmanniam pervenit; et in Abrincatensi civitate demoratus, per aliquod tempus docuit.» Itemque cap. 4: «Lanfrancus quoque licentia abbatis sui, iterum scholas tenuit. In Beccensi videlicet monasterio coenobita factus.» Ex qua Beccensi schola velut e limpidissimo fonte, [Col. 1050A] scientias Galli, Angli, Itali, et alii hausere quamplurimi haud vulgaris doctrinae pietatisque viri, quorum ad cap. 7 praefatae Vitae nonnullos attigimus.
Posthac in Gallia restitutas esse floruisseque litteras produnt scriptores: sed maxime Lauduni Clavati, doctore Anselmo, Glossae interlinearis auctore, qui Magni Anselmi, Lanfranci discipuli, auditor exstiterat. Parisiis quoque Abaelardus, ac Robertus Pullus, post modum cardinalis et cancellarius S. R. E. sub Innocent. II. Quo etiam tempore scholae S. Victoris Paris. celebriores evasere. Abaelard., epist. 1, Vita S. Gosuini, cap. 4. De scholis monasteriorum late egimus observat. ad cap. 4 Vitae beati Lanfranci, pag. 35.
( 28 ) CAP. VII.— Contendebat denique mater mea [Col. 1050B] ecclesiasticis beneficiis me quoquo modo inserere. Quod virus mirum in modum serpebat sub eadem tempora: ac propterea Urbanus II Concil. Roma. III, ann. 1099 celebrato, sancivit cap. 5: Ut, «quicunque cupiditate parentum, cum adhuc essent parvuli, ecclesias vel ecclesiarum beneficia per pecunias adepti sunt, postquam eas omnino dimiserunt, si in iis canonice vivere voluerint, pro misericordia ibidem eos esse concedimus,» etc. Sed libeat strenuissimum ecclesiasticae disciplinae propugnatorem Bernardum, Guiberto aequalem, audire epist. 42, sive tractat. De moribus et officio episc. «Nunc vero quia sola attenditur gloria, et non poena, purum esse clericum erubescitur in Ecclesia, seque viles et inglorios qui quocunque eminentiori in loco non [Col. 1050C] fuerint sublimati. Scholares pueri, et impuberes adolescentuli ob sanguinis dignitatem promoventur ad ecclesiasticas dignitates, et e sub ferula transferuntur ad principandum presbyteris: laetiores interim quod virgas evaserint, quam quod metuerint principatum,» etc. Quam apte isthaec nostrae quadrant aetati!
( 29 ) IBID.— Erat ea tempestate nova super uxoratis presbyteris apostolicae sedis invectio. Concilii Melfitani cap. 2 et 12, vel Claromontani cap. 9, ab Urbano II habitorum; sive etiam concil. Pictaviensis I, cap. 9 et 10, sub Paschali II. Porro antehac, hoc est an. 1074, statuerat multa Gregorius VII adversus clericorum incontinentiam. S. Petrus Damian., epist. 16 ad Nicolaum pontif.; Ordericus [Col. 1050D] Vital. lib. V Histor. ac lib. XII, pag. 866 et 888, et alibi saepe.
Presbyteros concubinarios graviter reprehendit beatus Bernardus protocoenobiarcha Tyronensis, hoc eodem saeculo, circiter an. 1108, ut testis est Goffridus Grossus Vitae illius cap. 7: «Pro consuetudine tunc temporis per totam Northmanniam, hoc erat, ut presbyteri publice uxores ducerent, nuptias celebrarent, ac filios procrearent, quibus haereditario jure post obitum suum ecclesias relinquerent, etc. Contra hanc mortiferam consuetudinem servus Dei Bernardus in conventiculis sacerdotum studiose disputabat, et ut eam relinquerent magnopere satagebat, etc. Quadam die dum in Constantiis populo [Col. 1051A] publice praedicaret, quidam archidiaconus uxorem habens, et filios, cum magno presbyterorum comitatu advenit, et cur ipse monachus, qui mundo mortuus erat, viventibus praedicaret, requisivit. At Bernardus lepide respondit: Nonne, frater charissime, in Scriptura legisti quod Samson ille fortissimus de mandibula asini mortui inimicos suos interfecit?» (Jud. XV, 15.) Et post pauca: «Asinus mortuus simplicem populum obedientem, jugum suave Christi, et onus ejus leve portantem, humilitatis vias sectantem, mundo mortuum, id est peccatis et vitiis mortificatum, ut ait Scriptura: Mortui enim estis, et vita vestra abscondita est cum Christo in Deo (Col. III, 3) ,» etc. Viden ad quid monachi mundo sint mortui?
[Col. 1051B] ( 30 ) IBID.— Sub praestolatione enim alienae mortis. Beneficiorum nefanda cupido non Guiberti saeculo tantum, verum etiam in multa subsequentia, ad Ecclesiae dedecus maximum, irrepsit, imo et grassata est. Quod mercimonii genus, postea reservationum et gratiarum exspectativarum nomine, a beneficiorum aucupibus est factitatum. Qua in re Antonius de Raymundia Benedictini ord. non ignarus Asceta, Tractatu contra reservationes speciales et nominales omnium fere praelaturarum, etc.: plangit ad hunc modum miserandum Ecclesiae statum, «Haec pestis est a nostris invisa patribus; licet olim nixa fuerit de corporibus aridis hominum velle emittere plantulas, et palmites infructuosos coalere, ipso ortu a Patrum sanctorum prudentia de ipso agro [Col. 1051C] Ecclesiae, tanquam arbor spinosa, protinus est avulsa (videlicet reservatio dignitatum, praelaturarum et aliorum beneficiorum, quorum ministri ac praelati adhuc vivunt in corpore), 580 quia materiam parabat scandalis, et votum dabat hominibus captandi alterius mortem, in sacro Lateranensi concilio ab Alexandro III celebrato perpetuae fuit prohibitioni subjecta, videlicet in cap. 2 de concessione praebend., etc. Miram enim rem nostris lacrymosis et infaustis temporibus, oculis perspicimus, quod aliquo praelato quinquagesimum vix annum attingente, ejus praelatura vel dignitas in favorem alterius reservetur, contra regulam charitatis dandi illi exspectandi desiderium mortis alienae, ut possit in locum ejus substitui. Magis tamen mirandum, quomodo principes [Col. 1051D] Christiani pro tam scelesta materia non verentur aures summi pontificis per importunas et (si fas est dicere) inhonestas vexare preces, mirabiliusque quod ipse summus reipublicae Christianae hierarcha, et qui vices gerit justissimi judicis Jesu Christi talibus inique postulatis, contra omne fas, jus, et rationem naturalem et positivam assensum praebet,» etc. Hactenus doctor ille Dei aemulatione exaestuans.
( 31 ) CAP. VIII.— Luxovium in Gallia. De quo Jonas Vitae S. Columbani cap. 10: Celebre monasterium Luxoviense veluti paradisi fons totam sua pietate, religione, doctrina Galliam irrigavit. Sanctus Audoenus Vitae S. Eligii cap. 21, lib. I. «Nimis [Col. 1052A] sanctae conversationis aestuans, S. Eligius, desiderio, ipse quoque properabat ad coenobia maximeque Lussedium [Luxovium] quod erat eo tempore cunctis eminentius atque districtius,» etc.
Insuper Luxoviensis monasterii primordiorum graphica est descriptio in perantiqua sancti Agili abbatis Resbacensis Vita ms. «Eo tempore vir religionis venerandae, Columbanus nomine, ab Hibernia, Christo ducente, in Gallias advenerat, desiderans nutu divino a serenitate praefati regis adipisci locum, quo monasterium aedificaret monasticae religionis, etc. Audito vehementi studio principis Agnoaldi, eum adire deliberat seque suamque precem illi commendat: qui mox talis desiderii arcanum, ac si divinitus sibi commissum suscipiens, [Col. 1052B] quantocius regi opportune intimat, eumdemque Columbanum illi gratiosum efficit; nec non qui optabilem ipsius precem exaudiat, submissus efflagitat. At rex magnanimitatis modestia jucundans super sermone hujusmodi, postulata libentissime indulget; insuper necdnm petita largiri magnifice promittit: castrum namque inter vasta eremi septa, quae Vosacus dicitur, fuerat fanaticorum cultui olim dedicatum, sed tunc ad solum usque dirutum; quod saltus hujus incolae, quamquam ignoto praesagio, Luxovium nominavere.
«Illud equidem considerans benignissimus Agnoaldus velocius posse restaurari, et cernens situm loci monachorum agmini aptum, imo intelligens praerogativa fidei, et sapientiae lumine illustratus, [Col. 1052C] eumdem locum Deo sacrari oportere, et ubi olim profano ritu veteres coluerunt fana, ibi Christi figerentur arae, erigerentur vexilla, atque celebrarentur mysteria, obtinuit suis precibus a sublimitate regis, ut per scripti seriem, habitaculum Deo militantium perenniter delegaretur; quo adversus aeras potestates, B. Columbano instituente, dimicarent superni regis tyrones, quos demum post diversa exercitia virtutum, ut robustos bellatores lux perpetua Christo cum palma gloriae suo conspicuos redderet paradiso.»
( 32 ) IBID.— Quaedam etiam in Neustria. Nimirum Beccense, Cadomense S. Stephani, Sagiense Sancti Martini, etc. (quae illis temporibus sumpserunt initia) et Sancti Ebrulfi, Gemeticense, Sancti Vandregesili, [Col. 1052D] etc., postliminio ad pristinum splendorem revocata, et alia quamplurima, quae in Roberti de Monte tractatu De immutatione ord. monachorum, etc., enumerantur. Vide post Appendicem a nobis editam. Chronicon Beccense meminit eorumdem coenobiorum; Orderic. Vital. Histor. lib. III, pag. 461.
( 33 ) IBID.— Sanctae conversationis refrixit charitas, et rerum opulentia quasdam postmodum sensim deseruit ecclesias. Morum ergo perversitas gignit egestatem, in ecclesiasticis maxime viris; contra vero facultatum productrix virtus est. Ecclesiasticus capite XIII, 30. «Bona est substantia, cui non est peccatum in conscientia, et nequissima [Col. 1053A] paupertas in ore impii.» Ad haec verba Strabus Fuldensis glossa ordinaria: «Divitiae habitae juste sunt materia exercendae virtutis per opera misericordiae et liberalitatis.» Cui simillimum est illud beati Ambrosi effatum. «Divitiae ut impedimenta improbis, ita bonis sunt adjumenta virtutis,» ad cap. XVIII et XIX Luc. lib. VIII. Quin Juvenal. Satyr. 3:
Atque adeo haud bonorum temporalium opulentia [Col. 1053B] Benedictini ordinis perniciei, quod obgannire solent gurgites illi et helluones rerum Deo sacratarum, causa exstitit, imo a sancta conversatione deviatio; simul enim atque poenitentiae pertaesi, decepti deliciis, post concupiscentias suas iere monachi, saecularibusque, solitaria et arcta via posthabita, sese ultro immiscuere negotiis, «sanctae conversationis refrixit charitas;» et corrupti, atque abominabiles facti evanuerunt in cogitationibus suis, quaeque prius non sibi tantum ad victum et vestitum collata fuerant, sed et ad gloriam, quo non secus ac domini 581 potentes, et principes terreni, ea caeteris, egenis praecipue, affatim erogarent, versa sunt in venenum et opprobrium, veneruntque alieni et comederunt robur eorum. Ut merito cum Jeremia, [Col. 1053C] Thren. V, 2, 3, 7, occinere debeamus: «Haereditas nostra versa est ad alienos, domus nostrae ad extraneos. Pupilli facti sumus absque patre, matres nostrae quasi viduae. Patres nostri peccaverunt, et non sunt; et nos iniquitates eorum portavimus.»
Verum ubi viget regularis observantia, ex sententia affluunt universa; quod probe adnotavit Hugo Flaviniacensis in Chronico nondum edito, ad an. 1078, gesta exhibens abbatis Divionensis, S. Guillelmi, qui postea Fiscanense rexit monasterium: «Noverat quia cum cresceret interius religionis studium, exterioris quoque substantiae accederet supplementum.» Et ad an. 1088: «Vigebat in eo virtus charitatis, quae tanta erat, ut quanquam eo anno, ubique tempestatis violentia, maturae segetes [Col. 1053D] in spicis, et vinum in racemis, omnia prostrata, et prorsus damnata essent, nil tamen minus fieret in refectorio et eleemosyna, cum fratres centenarium fere excederent numerum,» etc. Huc pertinent quae de se refert Sugerius in Ludovici Grossi Vita, tom. IV Hist. Franc. Andreae Duchesne, pag. 311. «Ordinem sanctum plene reformavit, sanctae religionis propositum quo ad Deum fruendum pervenitur, absque scandalo et perturbatione fratrum, licet non consueverint, pacifice constituit. Cujus voluntatis divinae efficaciam, tantae libertatis, bonae famae, et terrenae opulentiae subsecuta est affluentia, ut etiam inpresentiarum, quo magis nostra excitetur pusillanimitas, quodammodo cognoscatur, [Col. 1054A] nos ipsos remuneratione etiam temporali remunerare; cum et apostolici reges et principes, felicitatibus Ecclesiae congratulari delectet, gemmarum pretiosarum, auri et argenti, palliorum et aliorum ecclesiasticorum ornamentorum affluentia exinde exuberet, ut recte dicere valeamus: Venerunt mihi omnia bona pariter cum illa (Sap. VII, 11) . Quo experimento gloriae futurae Dei, fratres nostros successores nostros obtestando per Dei misericordiam, et terribile ejus judicium sollicitamus, ne sanctam religionem, quae et homines et Deum conciliat, confracta consolidat, perdita restaurat, paupertatem opimat, tepescere permittant, quia sicut timentibus Dominum nihil deest, non timentibus etiam regibus omnia, ipsi quoque sibi deficiunt.»
[Col. 1054B] Rationes autem assertionis praefatae meae subministrat sanctus Benedictus, siquidem ipse evangelicae perfectionis instaurator, monachorumque Occidentis institutor, praecipue decrevit, nempe antequam professionem tirones emittant, ut ex omnibus quae possidebant nil sibi reservent, cap. 58. Item cap. sequenti, de filiis agens nobilium, parentes obtestatur, «Promittant sub jurejurando quia nunquam per se, etc., filiis tribuant occasionem habendi;» cap. 33, nil proprium habere sinit monachum, «omnia vero necessaria a Patre monasterii sperare;» cap. 34: «Infirmorum cura ante omnia, et super omnia adhibenda est, etc., carnium usus, et balneorum,» et quidquid infirmis necessarium [Col. 1054C] fuerit, concedatur; cap. 39, 40 et 55. Victus et vestimenta suppeditentur; cap. 53 et 56: «Omnes supervenientes hospites tanquam Christus suscipiantur.» Et tandem cap. 66: «Monasterium ita debet construi, ut omnia necessaria, id est aqua, hortus, pistrinum, vel artes diversae intra monasterium exerceantur, ut non sit necessitas monachis vagandi foras, quia omnino non expedit animabus eorum.»
Nunquid his ex locis necessario colligendum est coenobia rerum copia fore dotanda, quatenus ad unguem observetur regula? nimirum ut victus, vestitusque unicuique tribuatur; «Infirmis sicut revera Christo, ita serviatur;» pauperes omnes (quod solemne ac religiosum in ordine, quamdiu reditus [Col. 1054D] monasteriorum a saecularibus viris minime distrahebantur, semper exstitit) velut Christus excipiantur, subleventur, alantur, vestiantur (de quibus mox infra). Quapropter S. Junianus a rege Clotario I, cujus professionis ac studii esset, sciscitatus, sic conquerendo respondit: «Se sub monastico ordine vitam degere, et monachis praelatum et beatiss. Benedicti instituta servare, regularem ejus vitam observare, nisi quod propter angustiam loci non eam plenissime custodire cum suis valeret.» Et paucis interjectis: «Quibus auditis, rex statim ait: Si ex praedio fisci nostri aliquid vobis vicinum est, et loci opportunitate congruum, quantum tuae sanctitati placet, et tibi, tuisque sufficere [Col. 1055A] possit, tam in exercitio operis, quam etiam in pascua jumentorum et pecorum necessarium concedimus, ad usus videlicet servorum Dei, etc.» Sic vita manu exarata.
( 34 ) IBID.— Bene conversantium, dum et ipse manuum labor sorduit facta est raritas. «Otiositas enim inimica est animae: et ideo certis temporibus occupari debent fratres in labore manuum» docet S. Benedictus Reg. cap. 48. Inde inferunt, voluntque nonnulli monachos, quo vitae necessaria lucrentur, manuum teneri labore. At objurgatores ejuscemodi multum hallucinari, duplicique tantummodo de causa suos astringere huic operi B. Benedictum, indigitant Rupertus abbas, Petrusque Venerabilis, ut segnitiem fugiant, sublevent paupertatem.
[Col. 1055B] Prior itaque lib. III, ad cap. illud Regulae, cap. 1: «Capituli hujus idcirco memini, cum de ministerio altaris dicere proposuerim, cur Benedictus in regula nihil ordinaverit; quia videlicet hodie nonnullas animas ignorantia sui negligentes facit illius internae pulchritudinis, propter quam 582 ad sacri altaris officium meruerunt ascisci. Nam quia monachi sunt, et beatus Benedictus monachis ordinavit opus manuum, pene obliviscuntur quod sacerdotes sunt, etc. Relinquenda illis esset nostro silentio sua intentio, quia intenti circa opus manuum, de quotidiana celebratione missarum, parvum aut fere nullum dicunt habere studium nisi sollicitarent.» Tum cap. 2: «Igitur quaecunque es, [Col. 1055C] o anima! quae sollicitaris a dicentibus: Non potes hic salvari, quia de labore manuum tuarum non vivis, propter te hoc a me dictum puta: Si ignoras te, o pulcherrima inter mulieres, egredere, et abi post vestigia gregum, et pasce haedos juxta tabernacula pastorum,» etc. Et infra, cap. 4: «De opere manuum, quo maxime victus acquiritur, quod est arare, seminare, et metere, sylvasque succidere, perspicuum est quia non est Benedicti praeceptum, sed tantummodo permissum, sive patientiae solatium,» etc. Denique cap. 7 Exemplis probat SS. Gregorii, Mauri, etc. «Qui monasteriis suis tot et tanta praedia providerunt, vel susceperunt, non fore necessitatem monachis victum sibi quaerere de labore manuum suarum, et non argui hoc contra [Col. 1055D] B. Benedicti fecisse institutum.»
Secundo loco Petrus ille Venerab. abbas Cluniac. Cistertiensium objectionibus respondet, lib. I, epist. 28: «Videamus, inquit, non tantum quid de opere manuum regula praecipiat; sed etiam quare illud praecipiat. Otiositas, ait, inimica est animae, et ideo certis temporibus debent occupari fratres,» etc. Deinde post pauca: «Si aliis bonis operibus occupare semper totius diei spatium monachi possunt, cum ad hoc tantum ne otiosi sint operari praecipiantur; nonne illa agentes a praevaricatione regulae omnino alieni permanent? Plane ita, certe ita: velint, nolint adversarii, etc. Ergo si orando, legendo, psallendo, injuncta religiose [Col. 1056A] implendo, vel alia quaelibet hujusmodi bona agendo animus occupatur, regula perfecte servatur.» Et post alia de sancto Mauro agens, ejusque monachis, haec subinfert: «Ut quia eis sine proprio labore cuncta necessaria suppeditabant, omisso manuum labore, spiritualibus exercitati, otiosi non essent; sicque sibi nuper a sancto Benedicto traditam Regulam, bona semper operando, optime servarent.» Ita Venerabilis, qui statuto suo 38, ut monachorum, eorum maxime qui conversi dicuntur, desidiam propelleret, laborem manuum imperat.
Quam in rem sanctus Hieronymus ad Rusticum: «Aegyptiorum monasteria hunc morem tenent, ut nullum absque operis labore suscipiant, non tam propter victus necessitatem, quam propter animae [Col. 1056B] salutem, ne vagetur perniciosis cogitationibus et instar fornicantis Jerusalem omni transeunti divaricet pedes suos.» Clericis nimio otio ne affluerent, ac torperent, aeque ac monachis olim manuum indictus labor a S. Clemente Romano, Const. 1, cap. 67, concil. Carthag. IV, can. 51 et 52; S. August. 2, retract. 21, et aliis.
( 35 ) IBID.— Rerum antiquitus datarum exuberante copia. Quam ob causam Benedictinorum coenobia maximis opibus fuerint orbata, ostendimus supra. Paucis nunc qua ratione in tantum divitiis crevere dicendum. Diversis attribuere solent causis auctores: alii regum principumve beneficiis, opulentioribus illis alii, qui monachum induentes monasterio praedia complura acquirebant; nonnulli Ascetarum [Col. 1056C] diligenti ac sedulae administrationi; non pauci vero iis, qui singulari doctrina florebant, publice scholas tenebant; caeteri tandem integrae mundanorum abdicationi, ac perfectae monachorum S. regulae observationi (quod et a nobis superius observatum est). At potissimum solemnem atque religiosissimam illam cum ordine natam consuetudinem, pauperibus erogandarum continuo eleemosynarum, hospitumque suscipiendorum, juxta regulae praescriptum, occasionem exstitisse mihi perspicuum videtur: quippe sanctus Benedictus discipulos hacce doctrina imbuerat: «Pauperes recreare, nudum vestire, mortuum sepelire,» reg. cap. 4; instru. 14, 15, 16: «omnes hospites tanquam Christus suscipiantur, etc. Pauperum et peregrinorum maxime [Col. 1056D] susceptio omni cura sollicite exhibeatur, quia magis in eis Christus suscipitur» cap. 53, a magistro enim omnium ac Domino didicerat: «Date et labitur vobis,» etc. Sciebatque experimento illud (uti videre est in ejus Vita, Dialog. S. Gregor. lib. II, cap. 21 et 29,) «Feneratur Domino qui miseretur pauperis; et vicissitudinem reddet ei.» (Prov. XIX, 17.)
Solere autem in monasteriis quoscunque pauperes excipi ac solari, supra numerum testimonia cum sint obvia, consulto praeterimus: unum duntaxat, et alterum ex vetustis membranis eruendum delectat. Nobilissimus abbas S. Adalardus Corbeiense regens coenobium isthaec ordinavit.
[Col. 1057A] «Constituimus ad hospitalem pauperum, quotidie dare panes de mistura factos quadraginta quinque, librarum trium, et dimidiae, et de frumento vel spelta, panes quinque quales vassali accipiunt; ut fiant simul quinquaginta. Ipsi vero panes isto modo partiantur, ut duodecim pauperes, qui supra noctem ibi manent, accipiant singuli unusquisque panem suum; et in crastinum unusquisque dimidium ad viaticum. Hospitalarii autem ii, qui ibi deserviuntur, de supra scripto numero unusquisque panem unum. Nam panes quinque frumentacei debent partiri inter peregrinos clericos, qui in refectorium ducuntur, ad viaticum, et infirmos qui ibi sustentantur.
Ipsam tamen distributionem panum arbitrio [Col. 1057B] 583 commitimus hospitalarii, ea videlicet ratione ut si venerit major numerus pauperum, aut plus, aut minus, indigentes, sicut sunt inedia defecti, aut pueruli parvuli, ipse discernat juxta quod oportet.
«Quod si contigerit aliquo tempore minus venire pauperes, ipse hospitalarius et magister, et senior portarius in memoriam omnimodis habeant, quanto de suprascripto numero propter paucitatem venientium minus dispensatur, ut iterum cum plures venerint, quod remansit dispensetur.
«Caeteris vero pauperibus venientibus, et eadem die recedentibus, solet dari quartarius, vel sicut diximus, juxta quod hospitalarius providerit in majori vel minori numero aut necessitate compedire, [Col. 1057C] companaticus, aut secundum consuetudinem tribuatur.
«De potu autem detur quotidie modius dimidius, id est sextarii VIII, de quibus dividuntur sex. IV, inter illos XII suprascriptos, ita ut unusquisque accipiat calices duos. Ex aliis quoque quatuor, sex dantur clericis, quibus pedes lavantur a fratribus, unicuique calix unus, et Wileranno servitori calix unus; quod residuum fuerit, in arbitrio hospitalarii relinquimus, quomodo illud sive infirmis, sive aliis pauperibus dividat. De vino autem erit in arbitrio prioris.
«Infirmorum autem necessitatem senior portarius debet juxta possibilitatem providere, sive in cibo, sive in potu, in his rebus quae hospitalario [Col. 1057D] desunt ad opus infirmorum.
«Et si contigerit venire peregrinos de longinquis provinciis, qui supra scriptum numerum excedant, portarius provideat eis quae necessaria sunt, ita ut non minuatur quicquam de his quae quotidianis diebus deputata sunt.
«Addimus etiam de companatico in cibos pauperum ad pensas XXX, quae dantur inter caseum et lardum, et modios XXX de leguminibus; quintam partem de decima, quam accipit portarius a cellerario de anguillis, vel caseo recente, qui constitutus est dare de decem berbicariciis; nec non et de illo qui de villis dominicis datur in decimam.
«Similiter omnem quintam decimae de pecudibus, [Col. 1058A] id est in vitulis, in vervecibus, vel omnibus quae dantur de gregibus portario, etiam in caballis.
«Insuper disposuimus dare ipsi supra commemorato hospitalario, de omni argento quidquid ad portam venerit, quintam partem, per manus portarii senioris, de quo argento talem voluimus fieri distributionem, ut non minus quotidie quam quatuor denarii dentur; et si minor fuerit numerus, de ipsa quinta quam sufficere possit ad hanc distributionem quotidianam faciendam, abbas si vult suppleat aliunde; et si ultra creverit, non subtrahatur.
«Ligna autem provideat portarius pauperibus secundum consuetudinem, vel caetera quae hic scripta non habentur, sicut sunt panni in lectulis, vel vasa et caetera quaeque. Haec omnia supra scripta [Col. 1058B] de his quae ad portam veniunt propter illud supplementum argenti, sicut supra commemoratum est, dentur.
«Insuper accipiat hospitalarius a camerario vestimenta, vel calceamenta fratrum vetera, pauperibus tribuenda secundum consuetudinem.
«Obsecramus igitur omnes quibus ordinandi fuerit officium in hoc monasterio, ut, in largitate ac distributione, Dei potius attendant voluntatem quam nostrae parcitatis exemplum, quoniam unusquisque est pro se redditurus rationem.»
Habes ergo sancti Adalardi ardentissimam in proximum charitatem, ac pietatem ad pauperes et afflictatos aegritudine sublevandos, quae et quam diutissime in Corbeiensi monasterio (servata usque ad [Col. 1058C] tempora videlicet abbatum commendatariorum) fuit. Quapropter non modo celeberrimum, sed et evasit opulentissimum.
Quam vero gratae sibi essent beati illius antistitis eleemosynae, significavit aliquando Deus. «Cum quodam die (scribit Paschas. in Vita ejus, cap. 7,) omne pulmentum casei hospitibus expendisset, illumque ob hoc cellerarius objurgasset, respondit sanctus: Dominus dabit. Et ille: Tu semper ista polliceris, sed non sic extemplo dabitur, quod tamen indifferenter effundis. Interim dum haec aguntur ecce duo adsunt plaustra prae foribus, unum nescio quid ferens piscium, et aliud plenum caseis,» etc. Idem accidit sancto Judoco, Orderic. lib. III, Hist. ad an. 1066; lege, si lubet, cap. 22 Vitae S. Bernardi Tyron.; [Col. 1058D] Decret. B. Lanfranci, cap. 8, § 3, et Statut. 23 Petri Venerabilis.
Alterum quod sum prolaturus testimonium, ex antiquis abbatiae Cluniacensis consuetudinibus, in ordinem, jubente B. Hugone I abbate, a Bernardo quodam monacho digestis. haurio. Est autem ejusmodi cap. 14.
De officio eleemosynarii.
«Quemadmodum a custode hospitii recipiuntur omnes peregrini, qui faciunt iter equitando, eodem modo quotquot pedites vadunt, praeter illos qui tales sunt, ut ad eleemosynariam ire non velint, ab eleemosynario recipiendi, excepto si legatus est, et litteras defert, hos colligit custos hospitii.
[Col. 1059A] «Receptis autem singulis, quaerit eleemosynarius 584 a granatario unam libram panis et sequenti die abituris dimidiam, mensuraque eadem venientibus et abeuntibus dat vinum, scilicet dimidiam justitiam, et recedentibus dabatur olim singulis unum denarium, si tamen avertere poterat, quod in loco nostro nunquam amplius fuerit, aut infra unum annum non venerit.
«Ergo in adventu Domini, exceptis his diebus quibus bis comeditur, et in Quadragesima exceptis Dominicis, et per totum annum, quoties pro canonicis institutis ab adipe abstinetur, ut in Rogationibus, in vigilia Sanctorum, et in Quatuor Temporibus; et quoties frater in monasterio sepelitur, quidquid de vino superfuerit fratribus in refectorio, [Col. 1059B] totum accipit eleemosynarius, sicut etiam de pane et per totum annum de pigmento. Hoc vinum colligit et reservat, ut peregrini supervenientes semper de hoc habere possint. Illo quoque die quo ita panem recipit de refectorio, non tantum quaerit a granatario, sed de ipso pane tot quot potuerit peregrinis, et quod sibi deerit, hoc a granatario quaerit.
«Item quotidie accipit quotquot defunctorum fratrum est anniversarius, praebendas totidem integras in pane, et vino, in fabis et generalibus. Praeter haec pro quolibet fratre nuper defuncto, qui professus est nostrae Congregationis, ubicunque obierit, praebendam integram per triginta dies. Pro omnibus insimul fratribus, quorum obitus qualibet [Col. 1059C] interveniente negligentia a nobis sciri non possunt, quotidie accipit duas.
«Praeterea tres fratrum praebendae dantur quotidie ad eleemosynam, quae et in refectorio super mensam principalem apponuntur, scilicet pro beatissimo Patre Odilone, pro Henrico primo imperatore, pro Fredelanno et ejus uxore, regibus Hispaniarum.
«Super haec omnia dantur quotidie XII tortae, quarum unaquaeque tres libras appendit. Haec vero pupillis et viduis, claudis et caecis, senibus et aniculis, cunctisque supervenientibus sunt eroganda.
«Habet quoque adhuc quotidie de refectorio, de his quaecunque fratribus supersunt, ac de generali et [Col. 1059D] de pitantia medietatem; altera medietate caecis popularibus deputata. Similiter de fabis medietatem, bubulcis ipsius decani, qui villae praeest, deputata altera medietate.
«De oleribus et de pomis, et de his similibus totum. De hac medietate quae sibi de generalibus, et de pitantiis contingit, solet praebendariis per vices pitantiam exhibere, solet etiam famulis suis dare. Accipit autem famulus ejus major quotidie libram unam de Granario, ideo quod recipiat panem et vinum, quod datur praebendariis, et dimidiam ab ipso eleemosynario. Alii quoque singuli habent ab eleemosynario libram et dimidiam, sive de quotidianis, sive de alio pane, si ei magis placuerit.
«Dantur namque praeter ea quae dicta sunt de [Col. 1060A] granario ad eleemosynam, sex praebendae, quae vocantur quotidianae; sunt autem quinque ipsius famuli, unus major qui servit praebendariis, et aliis pauperibus, et peregrinis; alter ostiarius eleemosynae domus, duo quotidie deferunt ligna cum duobus asinis; unus est provisor duorum furnorum, de quibus aliquid subsidii venit ad eleemosynam. Omnes autem praeter majorem vadunt pro unico, quoties eleemosynarius praecipit, si generale fratrum defunctorum ipsa die, qua in capitulo recitantur, abesse [ f., habere] non poterit; computat usque ad aliquam summam, et tunc reddit ei camerarius denarios, et aliquoties cellerarius pro genere piscium dare valet carnes.
«Ipse quoque comparat sibi cum denariis, qui [Col. 1060B] pro decima de ecclesia sibi dantur. Ipse enim habet decimam omnium denariorum qui in ecclesia offeruntur, sicque providet ut carnem frequentius dare possit peregrinis. Sunt autem octodecim pauperes praebendarii, quibus quotidie famulus eleemosynarii accipit de cellario totidem justas vini, et a granatario totidem libras panis et fabas ad quatuor dies septimanae, reliquos tres non habet nisi olera de horto ad eleemosynam deputato; sed in majoribus festis habet carnem pro fabis; et per annum sunt triginta quinque dies, in quibus habent carnem.»
Tum post alia.
«Mandatum et si a festivitate Omnium Sanctorum, a fratribus non geratur usque in capite jejunii, [Col. 1060C] tamen eleemosyna nunquam remanet; famulus enim eleemosynarii in hieme cum aqua calida pedes trium pauperum lavat, datque libram singulis, et justitiam, et libram de tali pane qualem habent in refectorio fratres.
«Hoc quoque pertinet ad eleemosynarium, ut semel in hebdomada totam villam perlustret, assumptis secum famulis suis, et pane, et carne in cophinis, et vino in aliis vasis; visitans illos qui pauperes alicubi jacent aegroti; et si masculus est ipse visitaturus intrat; si femina, stat ad ostium, et famulum suum mittit ad eam. Et dato eisdem quod melius potest, consolatur ipsos, et si quidlibet desiderant praeter quod dederit eis, si commodum ullo modo ei est, inquirit, et postmodum mittit per [Col. 1060D] famulos suos. Est autem consuetudo quatenus mulieres, quae in domibus sunt ubi infirmi jacent, mox ut viderint eum venientem, omnes exeant: Nunquam 585 enim quandiu quaelibet mulier intra domum fuerit, ingredietur.
«Sciendum vero quoniam peregrinis, de quibus superius locuti sumus, cum libra et vino, in ipsa nocte qua veniunt, de quovis alio edulio dabit; scilicet de piscibus vel hujusmodi et aliquoties, ut praedictum est, de carne. Non nisi vero ad portam curtis dat cuiquam justam vini et libram panis; non enim ingrediuntur curtem.
«Si autem aliquis peregrinorum habuerit ad hospitium suum conjugem debilem, vel lassatam [Col. 1061A] seu socium, quibus non sit commodum venire ad eleemosynam, debet eis misericordiam facere, et quantum dat aliis mittere per eorum socium, qui revertetur ad eos, propter eorum debilitatem. Alii vero omnes in eleemosynaria comedunt.
«Cum autem pedites seu pauperes clerici peregrini de longinqua terra veniunt ad eleemosynariam, ipse dicit ante prandium fratrum abbati vel priori, et accepta licentia ducit eos in refectorium cum peris suis. Istis vero non commodantur superpellicia; eorum enim tantum est, qui cum equis vadunt.
Cistercienses quoque ea de re commendat Guillelmus Nangiacus ad an. 1176. «Maxima fames fuit in Gallia; pro qua ad sustentationem pauperum, [Col. 1061B] ecclesiarum invadiata sunt ornamenta et sanctorum feretra defrustrata; et tunc maxime apparuit Cisterciensis ordinis munificentia in pauperibus sustentandis.»
Non ergo mirum si apud monachos adeo opulentiae et rerum pene omnium copia exuberarit, qui tam sollicite, animitus et affatim se suaque Christo tradebant Domino universorum; ipse etenim attestatus est: «Quod uni ex minimis meis fecistis, mihi fecistis (Matth. XXV, 40) ;» et centuplum in hoc saeculo, et in altero vitam aeternam se redditurum spopondit.
( 36 ) CAP. VIII.— Qui in eisdem parentum devotione contraditi ab ineunte nutriebantur aetate. Optima sane Guiberti observatio. Longe siquidem absunt [Col. 1061C] theoria et praxis; de virtutibus documentum, atque exercitium earumdem. Solent quippe qui solitarie innocenterque infantiae ac pubertatis annos in monasteriis transegere, dum sese hominum flagitiis assuetorum consortio immiscent, nil equidem mali prima fronte suspicari; at quia proni sunt suapte natura ad peccatum, cum nec infans unius diei super terram immunis sit a sorde, utpote in peccatis concepti, impellente ipsa prava propensione (quam fomitem vocant) proclivius et imprudentius qualibet occasione (nisi eos retrahat divina gratia, sive lapsus in carnis delicias,-voluptatesve prius experti cautiores reddant) irretiuntur illecebris, atque in malum prolabuntur. Utinam ista saepiuscule usu non venirent! Quamobrem S. Benedictus rectores [Col. 1061D] animarum admonet quominus eos qui mundo repudii libellum remisere, identidem foras egredi permittant: «Quia omnino, infit, non expedit animabus eorum,» cap. 66 regulae.
De puerorum Deo a parentibus oblatorum prolixius egimus ad B. Lanfranci epist. 32. Superest ut formulam sistendorum eorumdem pro altari per monachum seniorem huc attexam.
Puer vero qui cum laicali vel clericali habitu venerit, hunc camerarius in vestiarium ducat eodem modo vestiendum quo quilibet novitius vestitur, praeter quod ei non stamineum, sed pro stamineo camisia linea datur. Cum visum fuerit domno abbati, capellum de frocco ejus jubet auferri, et cucullam [Col. 1062A] ei dandam benedicit. Jubet etiam uni fratrum ut puerum offerat in vice parentum ejus, qui petitionem, quam facturus est, scriptam habens, confirmat eam signo propriae manus, et postea legit eam in aperto, et mittit in manum domini abbatis; est autem hujusmodi: «Ego frater N. offero Deo et sanctis apostolis ejus Petro et Paulo hunc puerum nomine N. vice parentum ejus, cum oblatione in manu, atque petitione, altaris palla manu ejus involuta, ad nomen sanctorum quorum hic reliquiae continentur, et domini N. abbatis praesentia, trado coram testibus regulariter permansurum, ita ut ab hac die non liceat illi collum de sub jugo excutere regulae, sed magis ejusdem regulae fideliter se cognoscat instituta debere servare, et Domino cum caeteris [Col. 1062B] gratanti animo militare: et ut haec petitio firma permaneat, manu mea subterfirmavi, testibusque tradidi roborandam.»
«Accipit ipse puer cum offertorio patenam et calicem, hostia imposita, et vino infuso; et ita vicarius ille involvit manum pueri cum palla altaris, ut tam ipsum puerum quam ejus sacrificium offerat a sacerdote recipiendum. Postea induitur cuculla; et de caetero benedictio ejus differtur usque ad legitimam aetatem, id est si non amplius vel usque ad decimum quintum annum aetatis. Rursus cum domnus abbas voluerit ut eum benedicat, refert hoc fratribus in capitulo; et ipse juvenis statim veniam petit, et de schola absolutus venit ad pedes; tamen ab aliis pueris non recedit usque ad horam [Col. 1062C] benedictionis. Sicut alii novitii profitetur. Sola cucullae benedictio non iteratur, nec exuitur, nec induitur, nisi sicut et prius erat,» etc.
Ex cap. 29 stat. Cluniacensium, de quibus supra.
( 37 ) IBID.— Tanto intra coenobiorum septa remissiore studio victitabant. Id loci illustratur Petri 586 Venerabilis statuto: «Statutum est, ait ipse, ut nullus, etiam ex concessione, futurus monachus, regularibus usque ad annum vigesimum vestibus induatur. Causa instituti hujus fuit immatura, nimisque celer infantium susceptio, qui, antequam aliquid rationabilis intelligentiae habere possent, sacrae religionis vestibus induebantur, et admisti aliis, puerilibus ineptiis omnes perturbabant: et ut [Col. 1062D] quaedam taceam, et multa breviter colligam, et sibi nihil pene proderant, et aliorum postea religiosum propositum non parum, imo quandoque plurimum impediebant.»
( 38 ) IBID.— Ecclesiasticas occasione difficili dilapidare pecunias, etc. Heu! quam in profanas (ne quid gravius,) et varias discerpta partes ecclesiarum monasteriorumque bona: quae «vota sunt fidelium, et pretia peccatorum, ac patrimonia pauperum,» scripsisse traditur Urbanus papa I, et Edgarus Anglorum rex: «Sunt patrimonia pauperum, ac pretiosi Christi sanguinis pretium.» Quaeque Deo ac sanctis data, ut die noctuque laudes summi omnium Creatoris concinentes, habeant victum ac [Col. 1063A] vestitum, ferunt omnes propemodum monasteriorum fundationes. In restauratione monasterii Besuensis ita loquitur Albericus Lingonensis episcopus, post enumerata a se collata: «In substantiam monachorum, et alimoniam pauperum, et ut ibidem delectetur servis Dei Domino servire; et pro rege ejusque conjuge, et liberis ipsius et totius imperii stabilitate jugiter Domini misericordiam implorare,» etc. Chronicon Besuense ms. Sed et Aldricus Senonensis antistes, hoc sensu suos suffraganeos compellabat in charta ms. instaurationis coenobii Sancti Remigii prope Senonas: «Sciamus rem ecclesiae esse oblationes fidelium, pretia peccatorum, patrimonia pauperum, easque nobis administrandas, procurandas, atque ordinandas suscepisse, harum [Col. 1063B] rerum administratores nos esse, meminisse debemus: et redditus expansasque earum eis usibus applicare, quorum gratia divinis altaribus alligatae noscuntur.» Chronicon Divionense ineditum: «Contulit rex Guntrannus Deo et sancto Benigno ad victum monachorum Deo in hoc loco deservientium, ut pro se ac sequentium regum salute et peccatorum remissione divinam exorent clementiam monachi. Insuper etiam instituit ut ad similitudinem monasterii Sanctorum Agaunensium, diu noctuque divinum persolveretur officium,» etc.
Ludovicus Pius imperator monachis Anianensibus ecclesiam Sancti Martini Arelatensis, et quaecunque ad eam pertinerent, concedens, his inter alia verbis utitur: «Hanc nostrae auctoritatis donationem [Col. 1063C] memorato monasterio ad stipendia fratrum ibidem Deo famulantium, et ad subsidia pauperum, vel ad cunctas ejusdem monasterii Aniani necessitates consulendas, ob emolumentum animae nostrae perpetualiter concessimus,» etc. Sic vetustissimae membranae.
His consona de ecclesiae opibus effert Tertullianus, Apologet. cap. 39: «Haec deposita pietatis sunt, nam inde non epulis, non potaculis, nec voratrinis dispensatur, sed egenis alendis, humandisque, et pueris ac pupillis re ac parentibus destitutis,» etc. Ad rem istam quae ad suas constit. Benedict. Patres regni Portugalliae amplas possessiones ordinis memorantes, praeloquuntur, adnotabo: «Haec et alia [Col. 1063D] omittimus in ecclesias redacta.
( 39 ) CAP. IX.— Vocabatur autem ipse Ebrardus. Quem paucis laudat Andraeas Duchesne Histor. Drocens. lib. I, pag. 24, ubi et de familia comitum Britoliensium: illum eo loci adi, si placet.
( 40 ) IBID.— Theudebaldus, etc. sive Theobaldus. Cujus biographus ei contemporaneus haec habet: «Theobaldus parentibus non solum nobilibus, verumetiam [Col. 1064A] clarissimis atque ditissimis enituit,» etc. Et infra: «Lapides ferendo, fenum e pratis secando, stabula curando, et maxime, ut idem simpliciter referebat, carbones ad opera fabrilia faciendo, victum sibi cum parvo censu providebat.» Surius, tom. III. Sigebert. ad annum 1050.
( 41 ) IBID.— Majus monasterium petivere. Celebre istud monasterium prope Turones ad fluenta Ligeris situm, a sancto Martino archiepiscopo sumpsit initium. De quo Gregorius Turon. De gloria confess. cap. 8; Glaber. lib. III, cap. 4, et alii.
Et quoniam nomenclaturam abbatum a Roberto in Gallia Christiana expositam, in multis vitiosam animadverti, quotquot ex antiquis membranis ac ruderibus ejusdem abbatiae reperire licebit, huc [Col. 1064B] attexere haud inutile fore judicavi.
Elenchus abbatum Majoris monasterii.
Primus abbas ac fundator sanctus Martinus episcopus Turonensis. II. Galbertus a B. Martino electus ac benedictus. Quem consecuti regulares abbates (quorum nomina oblivione sepulta) omnem navaverunt operam, ut in Majori monasterio religio floreret.
587 III. Et hoc equidem usque ad Robertum comitem Odonis regis fratrem: qui comes et abbas Majoris monasterii, in charta anno 6 regni ejusdem Odonis confecta, nuncupatur.
Destructo a Northmannis monasterio, caesisque monachis, qui superstites fuerunt una cum sacratissimo B. Martini pignore in Burgundiam secessere. [Col. 1064C] At ex clericis nonnulli inter ruinas sibi fabricavere domicilium, et locum plures per annos occuparunt. Ita iis praetermissis, ad regulares transeundum.
IV. S. Majolus abbas Cluniacensis, rogante Blesensi comite Odone, monasticum ordinem postliminio in pristinum statum revocavit. Prodit haec disertis verbis charta donationis eorum quae Stephanus Blesensis comes Majori monasterio contulerat. «Ubi Odo avus meus, inquit ipse, et frater ejus Hugo Bituricensis archiepiscopus et eorum mater humati jacent; et quod post eversionem a Danis factam exstructum, et, amotis canonicis, facultatibus suis auctum, monastico ordini, qui ab initio antiquitus, a tempore beati Martini ibi fuerat, restituerunt; abbatemque Guillebertum nomine posuerunt, [Col. 1064D] a sancto Maiolo sibi de Cluniaco datum. Quorum sequens vestigia pater meus, tum pro reverentia et amore gloriosi confessoris Christi Martini, tum pro religione inhabitantium monachorum, eamdem abbatiam de substantia sua honoravit admodum et augmentavit,» etc. Eo igitur monasterio apprime stabilito, et dignitatem abbatialem, et jurisdictionem omnimodamque potestatem in humeros Gisleberti deposuit.
V. Gislebertus unanimi fratrum assensu in coeno biarcham assumptus est an. 970.
VI. Bernerius 987.
VII. Gauzbertus primo Sancti Juliani Turon. deinde simul Majoris monast. Burgulii, et Malleacensis abbas fuit 1007.
[Col. 1065A] VIII. Sicbardus, sive Sichardus.
IX. Ebrardus 1015. Ut ablatae possessiones restituerentur, multum desudavit elaboravitque.
X. Albertus 1037. Hoc abbate Airardus Nannetensis episcopus, antea Sancti Pauli in urbe abbas et cardinalis, Majori Monasterio, cujus monachos impensissime diligebat, multa contulit beneficia. Isembertus Pictaviensis antistes eosdem praeclare commendat in scheda his verbis: «Monachi Majoris Monasterii quorum in sancto proposito percelebris apud nos habetur opinio, petierunt a me rerum, quas in episcopatu Pictaviensi possidebant, confirmationem, quam et libenter concessi,» etc. Cui signum apposuit alius Isambertus, senioris successor.
[Col. 1065B] «Albertus abbas (habet codex ms. de servis Majoris Monasterii cap. 32) cum fratribus, quemdam servum liberum fecit, et clericavit tali ratione, ut nunquam se a S. Martini servitio ad alios transiens auferat,» etc. Ubi advertere est clerico saeculari ab abbate tonsuram clericalem tum collatam.
Praeterea illemet abbas suo, et capituli Majoris Monasterii nomine, praebendam sive canonicatum ab Agoberto Carnot. episcopo expetiit, cui episcopus una cum clero perlibenter annuit, ea lege, ut mutua inter sese precum subsidia rependerent. Ita litterae Henrici regis, quae exstant in capsa Sancti Martini de Valle apud Carnutes. Alexander vero papa III, diplomate mandat Carnotensis Ecclesiae canonicis, quatenus Majoris Monasterii monachos minime [Col. 1065C] impediant praebendae fructus percipere.
Hujus abbatis, et quatuor proxime subsequentium meminit Orderic. Vitalis lib. IV Hist.: «Nostris temporibus Albertus et Bartholomaeus, Bernardus et Hilgotus, ac Guillelmus Nanticensis, abbates huic monasterio praefuerunt, qui sanctitate et probitate multis profuerunt, et longe lateque famosi, vicinis et externis viriliter micuerunt.» Et anonymus auctor Appendicis ad Historiam Franc. Gregorii Turonensis, De gest. episc. Turon. et abbatum Majoris Monasterii quem passim in medium proferemus, ait de Alberto: «Requiescit in dextera parte ecclesiae ad altare S. Mauricii. Hic bonas consuetudines Ecclesiae solerter instituit, et ordinavit; quas qui postea mutare praesumpsit, pejeravit.»
[Col. 1065D] XI. Bartholomaeus 1063, seu 1064: «Hujus vitam signis et virtutibus atque miraculis plenam qui scire voluerit, in nostro armario reperire poterit,» etc. Auctor anonymus: «Bartholomaei tempore in abbatia de Bello Goisbertum Majoris Monasterii religiosum monachum, abbatem constituit (Guill. Angl. rex) quo monitore monasticus ordo et regularis disciplina commode viguit.» Verba sunt Orderici Vital. lib. IV Hist. initio. Ac vetus chronologia ms. sancti Cornelii Compend. anno 1066, qua regnum Angliae victoria Guillelmus Conquaestor sit adeptus enarrans, ait: «Locus ubi pugnatum est, exinde Bellum usque hodie vocatur. Porro Guillelmus rex ibi coenobium Sanctae Trinitatis (S. Martini, ut fert [Col. 1066A] fundatio) construxit, et monachos ac ordinem Majoris Monasterii statuit, atque necessariis opibus pro interfectis utriusque partis affatim ditavit.»
Ex chartulario rerum Vindoc. charta 28, inter Gusmanum militem et Bartholomaeum abbatem, ann. 1070, conventio facta est: «Quod si quis vult discere litteras in civitate Turon. vel apud castellum novum Sancti Martini, sibi et suo homini praebebimus tres panes quotidianos, et quatuor justas (hoc est mensuras solitas) vini.» Obiit Bartholomaeus 1084. 588 «Hic humatus quiescit in sinistra parte ad altare apostolorum.» Anonymus. Tetbertus ejusdem loci monachus, celebris medicus, hac ipsa tempestate floruit.
XII. Bernardus de S. Venantio 1084. Cui Urbanus [Col. 1066B] papa II anno 3 sui pontificatus, indict. XIII, privilegium concessit, quo non tantum abbatem ac monachos, sed etiam domesticos et omnes a Majori Monasterio dependentes prioratus, ab archiepiscopi Turon. et aliorum episcoporum jure prorsus exemptos declarat ac decernit. Is ipse Urbanus (qui Turones concilii celebrandi gratia venerat) exhortatione fratres Majoris Monasterii ut in melius in dies proficerent, admonuit, eisdemque in capitulo absolutionem impertiit.
Philippus Francorum rex an. 1093 Bernardo Sancti Maglorii Parisiensis monasterium, ad vetus monastici ordinis institutum resarciendum, tradidit; quod ex illius constat diplomate, anno circiter 1095, «Adela comitissa, filia regis Guillelmi (fert charta [Col. 1066C] Sancti Martini de Valle Carnot.) et Stephani comitis (Blesens.) uxor, bene patrizans erga Majoris Monasterii monachos, beneficia multa et largitiones ab ejus patre assecutos, et ab eodem specialiter amatos; cum vellet imitari amorem patris sui erga eos, quantumcunque poterat eos opibus adimplebat, et anno dedicationis basilicae Majoris Monasterii ab Urbano papa II factae, cum vir ejus isset in Hierusalem cum exercitu Christianorum, dedit eis prope Carnoti muros clibanum publicum, dictum Bellum videre.»
Neque praetereundum illud factum, ex autographo desumptum: «Hugo de Calvomonte filius Sulpicii de Ambaziaco (cum adhuc puer esset) et mater ejus quae neptis erat Gaufredi de Calvomonte, consenserunt venditioni factae monachis Majoris Monasterii [Col. 1066D] de duabus quartis terrae apud culturam Rathonis: postea cum factus esset juvenis, et patri successisset in honore, et cum Ambaziaco simul Calvummontem, loco Gaufridi avunculi sui, possideret, easdem quartas repetere voluit. Contigit interim Urbanum papam venire ad Majus Monasterium et basilicam dedicare: cui dedicationi interfuit ipse Hugo. Sacrato autem ex more et inuncto altari, papa residens advocavit Fulconem, et circumstantium turbam procerum, monens eos ut ecclesiae et altari noviter dedicatis providerent dotem secundum morem solitum. Submonitus itaque a nobis, supradictum Hugonem ad se vocavit, et monuit ut quartas illas nobis relinqueret, quod ille gratanter fecit. Cui rei [Col. 1067A] interfuit multitudo, utpote ad tantam celebritatem undique congregata.»
Hi nominatim inter caeteros censentur «primas et archiepiscopus Lugdunensis Hugo; Radulphus, Turon. archiep.; Rangerus, cardinalis et archiepisc. Rhegiens.; Bruno, Signiensis episcop.; Albertus, presbyter cardinalis; Tezo, presbyt. cardinalis; Gregorius, Papiensis diaconus cardinal. Deinde: Domnus Bernardus de Sancto Venantio abbas noster, etc. Ex laicis vero: Fulco, comes Andegavensis; Sigebrannus, constabularius ejus; Robertus de Rupibus, Gausbertus, praepositus de Calvomonte. Tandem sorores Hugonis praefati, Adenordis, et Ermensendis idem concesserant.» Hae antiquae membranae.
Anno 1099 ultimo Bernardi abbatis, dum circumiret [Col. 1067B] ipse obedientias sive prioratus sui monasterii, duo juvenes spontanea voluntate sese illi offerentes, servi S. Martini sunt effecti, hoc nempe ritu: «Super genua sua stantes ante abbatem, et quatuor denarios, ut moris est, super capita sua portantes, se servos S. Martini professi sunt.»
«Bernardus abbas (loquitur anonymus) requiescit in dextro porticu ecclesiae a parte inferiori. Obiit VIII Idus Maii.»
XIII. Hilgotus seu Hilgaudus, abdicato Suessionensi episcopatu, induit collobium monachale, atque abbas fit invitus 1100. Dat ipsi litteras Paschalis papa II, velut et Bernardo antea Urbanus II, quas hic describere pretium operae est; emergentes quippe archiepiscopum inter et Majus Monasterium [Col. 1067C] controversias diluere possunt.
«Paschalis episcopus, servus servorum Dei, venerabili fratri Hilgoto Majoris Monasterii abbati, ejusque successoribus regulariter substituendis in perpetuum.»
«Cum universis sanctae Ecclesiae filiis,» etc. Vide inter diplomata et epistolas Paschalis II.
589 Anno Dominicae Incarnationis 1101, Alanus Britanniae dux, et uxor ipsius Ermengardis, atque eorum filius Conanus, dedere Majori Monasterio ecclesias S. Crucis et S. Saturnini in urbe Nannetensi: «Quia contra sacros canones eas tenebat,» etc., fert charta. Quo eximii principes illi formam subditis exhibuerunt obedientiae.
«In Angliam pergens triginta marcas argenti, [Col. 1067D] quas annuatim habemus a rege et regina Anglorum, et plura alia acquisivit. Hic requiescit 590 in dextera parte ad altare S. Antonii.» Anonymus.
XIV. Guillelmus 1104. Bullatas litteras accepit a Paschali papa II. In iis libertas ab episcoporum subjectione, cum Majoris Monasterii tum possessionum, et ecclesiarum omnium, quae seriatim recensentur, confirmatur. Praeterea abbati calices et quaelibet altaris ornamenta benedicendi confert summus pontifex potestatem, quam nulli antehac abbati concessam puto. Guillelmum his in litteris papa reverendissimum filium appellat.
Gaufridus Grisagonella Vindocinensis comes A. C. 1120. «Venit in capitulum (ut exprimitur in charta) [Col. 1068A] et ibi petivit humiliter absolutionem de commissis, quae nobis et locis nostris fecerat, promittens emendationem; et nos et nostra diligentius conservaturum: cujus humilitatem videns dominus Willelmus abbas eum absolvit; et insuper eum revestivit societatis nostrae orationibus et benefactis,» etc. Intelligis quanti monachorum preces olim pendebant principes, maxime vero Majoris Monasterii quorum sanctitatis famam longe lateque percrebuisse indicat Chartularius Cenomanensium rerum, chart. 215. «Anno Incarnat. 1105, seu primo domini Willelmi abbatis ordinati, quo etiam Boamundus descendens Jerosolymis visitavit hunc locum, petivitque tam sibi quam omnibus conchristianis, quos illis partibus in Dei servitio reliquerat, orationum [Col. 1068B] nostrarum suffragia: Robertus de Belismo, cum filio suo Willelmo, in capitulum nostrum venit, et accepit benefactum nostrae societatis, et promisit se defensorem rerum nostrarum; et concedere fecit Willelmo filio suo quidquid habebamus in Pontico ( Ponthieu ) et concessionem tradidit per baculum in manu Willelmi prioris, qui fuerat archidiaconus Redonensis, videntibus Willelmo de Pois, Normanno de Neaflo, Willelmo fratre ejus, Willelmo Malaherba, Roberto Oison cognato Roberti de Belismo,» etc.
«Totum coenobium abbas hic (loquitur anonymus) cinxit muris, et multas obedientias acquisivit, etc. Ecclesiam istam ab omni debito liberam reliquit: moriens sepultus est in dextera parte capituli inter [Col. 1068C] columnam et sedile.»
XV. Odo abbas religione clarus 1124. Ipsi Majus monasterium regenti coenobium Sancti Martini de Valle Carnot. restitutum est: ea de re exstat Honorii papae et Theobaldi comitis praeceptum. Odonem et ejus monachos se maximo loco habuisse Ulgerius episcopus perspectum facit in hunc modum: «Ego Ulgerius episcopus Andegavensis Ecclesiae Majoris Monasterii, et fratribus meis Odoni et monachis illius (quibus ferventiores in divino servitio alios me novisse non inveni) dedi anno Incarnat. 1131, ecclesiam de Bessiaco, et capellam de Bellifortis, in eadem parochia sitam, cum omnibus ad eas pertinentibus, et jure presbyteros praesentandi, cum vacatio contigerit,» etc.
[Col. 1068D] Ritus, quibus olim saeculares orationum, caeterorumque pietatis, austeritatisve exercitiorum, quae a coenobitis actitabantur, participes fiebant, sunt digni notatu: «Odo Canutus ab abbate Odone per traditionem libri capituli investitus est, et factus est particeps beneficii ecclesiae Majoris Monasterii, de quo plurimum gratulatus (Odo Canutus) investivit abbatem de quadam terra, cum quadam virgula disciplinali, quam ob confirmationem super majus altare portavit,» etc.
Sulpitium Roberti de Rupibus (Corbonis videlicet) filium in extremis agentem, poscente patre in monachum suscepit Odo abbas. Quamobrem dedi Robertus decimam piscium fluvii Sextiae seu Sithiae; [Col. 1069A] huic donationi assensum praebuere filii Theobaldus ac Robertus, etc. «Odo abbas quiescit in dextro porticu ecclesiae, a parte superiori videlicet juxta abbatem Bernardum.» Anonymus.
XVI. Garnerius, 1137. «Omnium ecclesiae hujus piissimus fuit,» testatur anonymus. Inter antiqua prioratus Dalmeriaci monumenta, isthaec ex charta donationis Forestarii cujusdam, nomine Balbini, leguntur: «Data an. Incarnat. 1148, qui erat duodecimus ordinationis piissimi Patris Garnerii abbatis.» In chartophylacio Majoris Monasterii exstant litterae Eugenii papae III Remis existentis, quibus Garnerio abbati respondens, episcopos Galliarum submonet: «Quod in generalibus conciliis, inquit, statutum esse cognoscitur, ut sacerdotes, qui in ecclesiis [Col. 1069B] ad monasteria pertinentibus, de animarum quidem cura dioecesano episcopo respondeant; abbati vero et fratribus suis pro rebus temporalibus subjectionem exhibeant: quo contra dilecti filii nostri Garnerii abbatis Majoris Monasterii et fratrum suorum querelam accepimus,» etc.
Beatae Mariae Boni nuntii Aurelian. Ecclesia canonicorum Majori Monasterio tradita est a Simone de Balgenciaco, ut in meliorem statum restitueretur.
Abbatis Garnerii ac monachorum ejus iterum in Angliam pervulgata est arcta vita; idcirco 1139, prima coenobii SS. Trinitatis in Eboracensi civitate a Radulfo de Paganello ( Paisnel ) et uxore ipsius Mathilde, consentientibus filiis Guillelmo et Jordano, [Col. 1069C] jacta sunt fundamenta, ac multae possessiones attributae. De Garnerio monachus anonymus: «Domum hanc omnino reparavit, cellarium, coquinam, dormitorium, mediam quoque partem claustri infirmorum fecit, etc.; cum vero domum infirmorum renovare decrevisset, partemque consummasset, Christo eum vocante ad coelestia regna migravit X Kalend. Junii, cum eo perenniter regnaturus. Quiescit juxta domnum 591 Gillebertum abbatem in capitulo.»
XVII. «Abbas Robertus Brito de Magueri fuit vitae laudabilis, Deo et hominibus amabilis,» etc. Anonymus. Praefuit ann. 1155, ad an. 1166. Constat ex litteris bullatis Alexandri papae III, ad eumdem [Col. 1069D] datis an. 1164, Blesensem comitem negotii multum abbati et monachis Majoris Monasterii facessisse, in litteris ejusdem Alexandri ann. 1164 scriptis reperio
«Hujus abbatis tempore (refert anonymus) Alexander papa Turonos deveniens in praesenti domo perendinavit. Vixit autem postquam electus est in abbatem decem annis; in undecimo vero appositus est ad patres; et jacet in dextra parte capituli juxta abbatem Garnerium.»
XVIII. «Robertus II Blesensis dictus, vir valde venerabilis et gratiosus, etc. Vixit autem postquam electus in abbatem decem annis, et in undecimo decessit a rebus humanis. Hic requiescit in sinistra parte capituli inter columnam et sedile abbatis.» [Col. 1070A] Anonymus. Usum mitrae Roberto concessit summus pontifex. Et abbas ipse maxima animi submissione, humilis Majoris Monasterii Dispensator voluit nuncupari. Sedit an. 1166 ad. an. 1176.
XIX. «Petrus de Gasconia 1177. Fuit valde simplex et religiosus: saecularis versutiae ac nequitiae ignarus,» etc., inquit anonymus.
XX. Herveus de villa Petrosa ab anno C. 1178 ad 1186 pastorale munus protraxit. Eum laudibus prosequitur multis anonymus. Notat autem inter alia tum strictam S. regulae observantiam, cui minime repugnat bulla Clementis papae III qui statutum ab Herveo abbate latum, atque a monachis receptum, laudat: nempe hospitibus intra monasterii septa carnes apponere inhibetur. Comprobat etiam Alexander [Col. 1070B] III omnes immunitates a suis praedecessoribus Urbano, Paschali, Calixto, Innocentio II et Eugenio III Majori Monasterio indultas: pontificatus sui an. XIX, indict. XI.
Herveo subjectum fuit coenobium Sancti Maglorii de Lehonio; atque omni jure, quo potiebatur olim Albertus Sancti Maclovii episcopus suis litteris in praesentia Henrici regis Anglorum libere uti concessit an. 1181. Lucius papa III sub excommunicationis poena praecipit Herveo, ne saecularibus quovis colore ullum e prioratibus conferat, aut eos possidere patiatur.
Nivello de Cherisy Suessionensis episcopus, ex familia dominorum Petraefontis, in charta conventionis rectorem inter et monachos Sancti Sulpitii [Col. 1070C] Petraefontis, haec de Herveo inseruit: «Herveus tunc temporis venerabilis abbas Majoris Monasterii amicus noster, familiaris, et consanguinitatis linea nobis propinquus, hanc compositionem approbavit,» etc.
XXI. Gaufridus 1187. In charta prioratus de Fractavalle ( de Freteval ) data ann. 1190, Robertus S. Valeriani frater Gaufridi abbatis recensetur. Et chartae de Combornio ( de Combour ) Gaufridum de Cursol sive de Curson cognominant. Matthaeus Paris ad ann. 1196 eum pro rege Francorum Philippo, et abbates Cluniacenses et Sancti Dionysii, ac priorem de Charitate, obsides Richardo Anglorum regi datos affirmat. Anonymus tandem: «Gaufridus natione Britannica, nobili prosapia ortus, clericali scientia [Col. 1070D] eruditus, statura vultuque decorus. Ipse se dimisit, et postea, sicut Domino placuit, in pace quievit.»
XXII. «Hugo 1210. Natione Carnotensis, a pueritia in monachum susceptus est. Ipse erat parvus in corpore et sufficienter litteratus.» Anonymus. Frater fuit Guillelmi de Rupibus Corbonis. Non abbatis nomen sed ministri sibi ascribit hoc modo: «Omnibus praesentes litteras inspecturis, fratres capituli Majoris Monasterii, et Hugo humilis eorum minister,» etc. Quod moris ab Hilgoto abbate 13 ad abbates Commendatarios continuo deductum est. Quanquam is ipse Hugo, ubi necessitas exigebat, publicis verbi gratia in instrumentis, abbatis titulum usurpabat.
[Col. 1071A] Luctuosae eadem tempestate discordiae, quin potius nefandae comitum Blesensium, qui patronos sese vel advocatos Majoris Monasterii jactitabant, grassationes exortae, unde monasterii ejusdem, ac prioratuum in comitatu Blesensi existentium, universae propemodum res distractae, et perinde atque a perduellibus direptae sunt ab eisdem.
Sedem Hugoni tribuit Robertus in Gallia Christiana inter episcopos Lingonenses; quod nihilominus silent et antiqua monumenta, et chronologus anonymus, e cujus narratione ista de Hugone desumo: «Contra archiepiscopum Turonensem placitabat; nam archiepiscopus aiebat abbatem nostrum baculo pastorali aut mitra uti non debere: quapropter ipse Hugo prudens et humilis, prospiciens [Col. 1071B] mitram plus afferre oneris quam commodi, noluit inaniter litigare, et sic potentiam sine mitra, sicut antiqui praedecessores sui, de caetero portavit,» etc.
XXIII. Gaufridus II 1227. Iste una cum sequente, anonymo incognitus. Hoc eodem anno episcopus Macloviensis Goffridus, ab invasione possessionum Majoris Monasterii quae in sua dioecesi erant, viros nobiles coercere nititur; sed oleum ludit et operam, quippe tam nequiter et praefracte iisdem retinendis addici solent illi, ut vix ac ne vix quidem ab his divelli possint.
XXIV. Guarinus 1229. Mandat Gregorius papa IX abbati de Gastineta ord. S. Augustini, dioecesis Turon. uti tenuiores e Majori Monasterio pendentes prioratus, ubi 592 nempe duo monachi commode [Col. 1071C] regulariter vivere nequirent, plures reduceret in unum: Praeceptum enim antea fuerat ab Alexandro papa III concil. Lateran. III cap. 10: «Monachi non singuli per villas et oppida, seu ad quascunque parochiales ponantur ecclesias; sed in majori conventu, aut cum aliquibus fratribus maneant, nec soli inter saeculares homines spiritualium hostium conflictionem exspectent,» etc.
XXV. Gaufridus III de Conam. 1235. A Joanne Blesensi comite advocatiae causa gravissimas passus est calamitates, quin etiam carceri septennio mancipatus in castro Guisiacensi, et binos comes ille a suis satellitibus e monte monachos praecipites dari jussit: de his plura anonym. Tandem ut tantis sceleribus occurreret Innocentius papa IV anno [Col. 1071D] 1254. Nicolaum misit in Galliam, qui judicio sive sententia in eum velut contumacem prolata, jure advocatiae, et cunctis quae in res monasterii sibi vindicarat, spoliavit; nihilosecius comes sententiam detrectavit, sprevit, et continuata in eosdem ascetas rabie debacchatus est.
Ludovicus IX rex an. 1255 litteras avi sui Philippi Augusti, queis in Northmanniae Scacharium (quod multas in eodem ducatu possessiones haberent) velut inquilinos Majoris Monasterii monachos ad jura prosequenda, admittendos imperatur, approbat.
Labefactatam, ex praefata sine dubio calamitate, fuisse regularem disciplinam docent acta legatorum [Col. 1072A] apostolicorum, Philippi Bituricensis, et Clementis Dolensis episcoporum, nec non abbatis Burgidolensis Bituricensis dioecesis. Verum pauco post tempore coenobitas ad meliorem redactos frugem, haud obscure notant litterae Joannis episcopi Redonensis: ubi de prioratu de Sallo Gallo ( Solial ) Majoris Monasterii unito agitur. Ita se habent: «Nos Joannes episcopus Redonensis, attendentes fervorem charitatis monachorum Majoris Monasterii et necessitatibus pio attendentes affectu, domum suam de Solial nostrae dioecesis, in qua ab antiquo solus monachus solebat habitare, et quod in Lateranensi concilio fuerit statutum, ut monachi solitarii debeant amoveri, concessimus ipsorum in proprios usus convertendam,» etc.
[Col. 1072B] Anno 1254 Romam ad limina apostolorum petiisse Gaufridum abbatem planum faciunt litterae Nannetelini Agaunensis abbatis.
XXVI. Stephanus ab an. 1263 ad ann. 1284, Vincentius archiep. Turonens. an. C. 1264, sententiam fert in comitem Blesensem, qui majorum suorum pravo exemplo exstimulatus, monachos Majoris Monasterii exagitare non desistebat.
Quod nil prope eorum quae possidebat in Anglia Majus Monasterium, percipere posset, dat licentiam Gregorius papa maximus anno 1274 Stephano abbati ea omnia venundandi, sive, ut aiunt, abalienandi; quorum tamen pecunias in aliis utilioribus collocare praecipit.
Stephani temporibus institutum, opinor, ac decretum, [Col. 1072C] quatenus ad Majus Monasterium, prioratuum, ecclesiarum, ac locorum eidem coenobio subditorum chartae, privilegia, immunitates, atque diplomata deferrentur velut in arce conservanda: unde hactenus, rabies Calvinistarum licet omnia susque deque vastaverit, illaesa permansere.
XXVII. «Robertus de Flandria natus (refert anonymus) eratque pulcher, et sufficienter litteratus; erat etiam prior de Cella in Bria,» etc. Privilegium tribuit Roberto Martinus papa IV, sui pontificat. anno 4, ubique locorum (civitate Turonensi excepta) mitram, annulum et caetera pontificalia indumenta deferendi, nec non et benedictionem populo solemniter impertiendi, ac benedicendi pallas altaris.
Cum Blesensis comes, patrum vestigiis insistens, [Col. 1072D] Majoris Monasterii res continuo infestaret, tantis molestiis ut finem imponeret, Matthaeus abbas sancti Dionysii, tum regis vices agens in Francia, Roberto abbati ejusque monachis litteras impertitur: ordinans si quid inposterum inter eosdem et Joannam Alençonii comitissam, Blesensis comitis filiam, dissidii emergeret, regio in palatio fore discutiendum.
Durando Nannetensi episcopo, qui pecunias titulo visitationis ex prioratibus sui juris extorquere conabatur, abbas Robertus privilegiis, et concilio Lugdun. non pridem celebrato, id prohibente cap. 24 fretus, viriliter sese opposuit, cohibuitque.
XXVIII. Odo de Braccolis seu Braceolis, nobili [Col. 1073A] genere ortus, ac eruditus, fuit abbas constitutus an. 1296. Ipse et monachi a visitationibus prioratuum, ac procurationibus, archiepiscopos Burdigal. arcuerunt; quanquam illi, proh nefas! tunc temporis foede ab regulae observantia defecere; siquidem prioratuum redditus inter sese dispertierunt, et a communi recessere vita. Unde non mirum (quod alibi notavimus) si saeculares viri, Deo sic plectente, et episcopi complures hoc aevo monachorum opibus inhiarent.
XXIX. «Joannes de Montelonis sive Monteleonis, de territorio Pictaviensi oriundus, et de nobili genere procreatus, parvae tamen staturae, sed pulchra facie decoratus,» etc. Anonymus. Multis hac ipsa tempestate a nobilibus affectum calamitatibus et injuriis [Col. 1073B] Majus Monasterium, conjecturam infert bulla Joannis 593 papae XXII, data Avenione 1320, ad abbates Sancti Germani Parisiensis, Vindocinensem ac Rothomagensem, qua defensores et conservatores contra eosdem nobiles et episcopos, prioratuum Majoris Monasterii possessiones qua fas qua nefas occupantium, denuntiantur. «Iste Joannes resignavit Simoni de Maye camerario an. 1330, et obiit anno sequenti, et die crastino in quo resignavit.» Anonymus.
XXX. «Simon le Maye 1331. Fuit de pago Turonensi oriundus, et competenter litteratus. Et quantum fuerit potens in suo regimine, opera testimonium perhibent veritati.» Prosequitur anonymus. Eduardus Anglorum rex 1333 Simoni scribit se [Col. 1073C] omnes Majoris Monasterii possessiones in suo regno existentes confirmare, instituisseque ad illas tuendas procuratores.
In archiepiscopum Burdigal. Petrum, quod pecunias insolite e Majori Monasterio exigeret, sententiam tulit Aymericus abbas Sancti Augustini Lemovicensis a sede apostolica judex delegatus. Qua de re etiam episcopus Trecensis a Benedicto papa XII accersitus, gravissime reprehenditur. Quemdam clericum participem piorum operum quae a monachis fiebant admittit Simon; patet ex formula, ubi isthaec praesertim verba exprimuntur: Missae, eleemosynae et disciplinae.
Tandem Simon ipse in episcopum Carnotensem est assumptus, teste anonymo.
[Col. 1073D] XXXI. Petrus de Podio ( Dupuy ) Lemovicus 1357 ex abbate S. Florentii Salmuriensis, quemadmodum indigitat ipsemet in tabula anno 1357 exarata. Obiit ann. 1364, die sancti Sixti papae sepultus in sacello S. Florentii quod condiderat.
XXXII.—Gerardus de Podio, Petri germanus 1334. Cum duos anonymus ejusdem nominis abbates proxime subsequentes, atque in chartis ferme semper cognomen subticeatur, non facili negotio anni regiminis, ab Gerardi subsequentis possunt discerni; ac proinde saepe fato anonymo fides est adhibenda.
Quod propensam erga Majus Monasterium rex Carolus V habuerit voluntatem, anno Domini 1370 [Col. 1074A] patefecit; nam ipse licet ducatu Turonensi fratrem Ludovicum, ducem Andegavorum auxisset, summum nihilominus in Majoris Monasterii res, jus ac dominium voluit sibi reservatum.
Ad Gerardum de Podio, et Joannem sancti Albini Andegavensis antistitem Urbanus V sui pontificatus 7, deinde Gregorius XI, primo, rescripta misere, quibus inquirendorum miraculorum Caroli Britanniae ducis, provincia demandatur. Lege Andreae Duchesne Histor. Castillion. lib. V, cap. 1, pag. 228, et in Probat. pag. 127. Gerardum autem purpureo galero donatum asserunt anonymus et Ciaconius in Vitis pontificum; sepultumque Avenione.
XXXIII. Gerardus II Pante vel Paute, antea Floriacensis Sancti Benedicti abbas, natione Lemovicus. [Col. 1074B] Sepultus est in choro ecclesiae. Anonymus.
XXXIV. Helias in Petragorensi territorio humili loco natus: primum SS. Sergii et Bacchi Andegavensis, deinde permutatione facta, Majoris Monasterii abbas an. 1389. Res monasterii non modo dilapidavit, sed monasticam quoque disciplinam pessumire consensit. Nonnulli hoc tempore e monachis Majoris Monasterii Lauream Baccalaureatus in decretis obtinuere, publice Petro abbate S. Eligii Noviomensis docente, ann. 1394. Helias onus in Guidonem de Luro abbatem Sancti Sergii deposuit, et abdicata omni praelatura, atque omnibus renuntians flevit quae gesserat mala. Obiit III Kal. Octobris 1418.
XXXV. Guido de Luro, Lemovicus, ex abbate [Col. 1074C] Sancti Sergii Andegavensis 1413. Litteris non mediocriter eruditus. Damna tum rei domesticae, tum etiam regularis observantiae a decessore illata, maxima parte resarcivit. Addictus praesertim eleemosynis pauperibus erogandis fuit, ac monasterii jurium, immunitatumque propugnator: denique in pace quievit, cujus corpus delatum ac sepultum in choro Majoris Monasterii sub tumba cuprea Geraldi Paultae abbatis 33, patrui sui. Ita noster anonymus, qui Majoris Monasterii abbatum seriem ulterius minime perduxit.
XXXVI. Petrus Marques ab an. 1429 ad 1453. Privilegium singulare Majori Monasterio non tam indulsit, Nicolaus papa V, quam approbavit. Quod huic abbatum Elencho inserere profuturum subinde [Col. 1074D] judicavi.
«Nicolaus episcopus, servus servorum Dei, ad futuram rei memoriam, ad decorem sacrae religionis, ac ut illius felices ubique dilatentur fecundius propagines, necnon honoris flores, et honestatis fructus in ea, in salute plurimorum, in ubertate concrescant, apostolicae meditationis vehementius diffundimus cogitatus, specialibus ea prosequentes adminiculis, per quae personae religiosae singularum turbationum cessantibus dispendiis, in pacis et tranquillitatis dulcedine, sub apostolicae libertatis praesidiis, in sanctae contemplationis suavitate quietius et commodius exsolvere valeant altissimo sua vota.
«Hinc est quod nos charissimi in Christo filii [Col. 1075A] nostri Caroli Francorum regis illustris, ac dilectorum filiorum abbatis et conventus monasterii Majoris Monasterii prope Turonem, ad Romanam Ecclesiam nullo medio pertinentis, ordinis Sancti Benedicti, 594 ac priorum prioratuum dicto monasterio subjectorum, in hac parte supplicationibus inclinati potiori pro cautela monasterium praedictum, ac illi subjecta, et in futurum subjicienda ubicunque consistentia, prioratus, hospitalia, membra, et loca quaecunque; necnon monasterii prioratuum, membrorum, hospitalium, et locorum praedictorum abbates, priores et suppriores eorumque monachos, et personas familiares, domesticos, continuos commensales, ac personas in ipsis residentes, praesentes et futuros, cum omnibus ipsorum mobilibus et immobilibus [Col. 1075B] bonis, rebus, juribus, et pertinentiis etiam praesentibus et futuris, ab omni jurisdictione, dominio, subjectione, auctoritate, potestate, superioritate, visitatione, correctione, coercitione, et compulsione archiepiscoporum Turonensium, eorumque vicariorum et officialium, ac quorumlibet aliorum ordinariorium, et praelatorum, ac personarum ecclesiasticarum; necnon a solutione quorumcunque, collectarum, pedagiorum, caritativorum subsidiorum, impositionum et onerum, ac cujuscunque alterius generis exactionum, de apostolicae potestatis plenitudine, et ex certa scientia, prorsus eximimus, et totaliter liberamus, ac in jus et proprietatem beati Petri sedis apostolicae, et sub eorum speciali ac immediata protectione suscipimus, atque nostra [Col. 1075C] decernentes monasterium, prioratus, hospitalia, membra, loca, abbates, priores, monachos, familiares personas, bona et res praedicta; solum et immediate dictae sedi in omnibus subjacere; ita quod archiepiscopi, vicarii, officiales, ordinarii et praelati praedicti, vel quivis alii in ea, utpote prorsus exempta, generaliter et specialiter, aut communiter vel divisim non possint quavis auctoritate excommunicationis suspensionis, vel interdicti, aut alias sententias ecclesiasticas, censuras et poenas quomodolibet promulgare, seu alias etiam ratione delicti, vel contractus, aut rei, de qua agitur, ubicunque committatur delictum, ineatur contractus, aut res ipsa consistat; potestatem, jurisdictionem, superioritatem, auctoritatem, visitationem, correctionem, coercitionem, [Col. 1075D] compulsionem, vel dominium aliquod exercere. Quodque etiam abbates, priores et conventus praedicti, ratione bonorum monasterii, prioratuum, hospitalium, membrorum ac locorum praedictorum, procurationem aliquam, vel etiam conventionem, aut charitativum subsidium, gabellas, pedagia, telonea et alias exactiones, quibusvis regibus, seu aliis personis ecclesiasticis, vel saecularibus dare, solvere, minime teneantur; nec ad id compelli possint, vel super hoc, aut alias a quoquam quomodolibet conveniri, vel per litteras sedis praedictae, aut legatorum, vel delegatorum, seu nuntiorum ipsius, aut dioecesanorum locorum, vel quorumcunque aliorum, etiam sive ejusdem sedis litteris [Col. 1076A] contineatur expresse, quae ad quaevis exempta vel non exempta, prioratus, seu loca se extendant, ex aliqua ejus cujuscunque tenoris existat indulgentia, non obsistat; nisi forsan dictae litterae apostolicae de ordine et monasterio praefatis ac praesentibus, de verbo ad verbum, necnon monachis et degentibus in monasterio, prioratibus, hospitalibus, membris et locis praedictis plenam et expressam, ac etiam notanter et specialiter fecerint mentionem.
«Et insuper volumus et eisdem abbati, et conventui, et prioribus dicta apostolica auctoritate concedimus, quae de praesentibus et in eis contentis, alicui ex archiepiscopis, ac aliis locorum ordinariis praedictis, in eorum vita nisi semel tantum, si super [Col. 1076B] hoc per eos requisiti fuerint fidem facere nequaquam teneantur, nec ad id inviti valeant quomodolibet coarctari felicis recordationis Innocentii IV praedecessoris nostri, et aliis apostolicis constitutionibus, necnon legibus imperialibus ac statutis, et consuetudinibus, necnon illis per quae praemissa possent quomodolibet infringi vel impediri, et aliis in contrarium editis nonobstantibus quibuscunque. Nos enim quascunque excommunicationum, suspensionum, et interdicti, aliasque ecclesiasticas sententias, censuras et poenas, necnon quoscunque processus, etiam quascunque sententias et poenas in se continentes, quas, et quos contra abbatem, conventum, priores, monachos, residentes personas, monasterium, prioratus, hospitalia, membra et loca praedicta, contra [Col. 1076C] tenorem et formam praesentium, ac exemptionis hujusmodi promulgari et haberi; necnon totum id, et quidquid in contrarium a quoquam, quavis auctoritate, scienter vel ignoranter fieri, vel attentari contigerit, nulla, cassa, irrita, infecta et inania, ac nullius etiam decernimus existere roboris vel momenti.
«Nulli ergo hominum liceat hanc paginam nostrae exemptionis, liberationis, susceptionis, decreti, voluntatis, concessionis et constitutionis infringere, vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attentare praesumpserit, indignationem omnipotentis Dei, et beatorum Petri et Pauli apostolorum ejus, se noverit incursurum. Datum Romae apud Sanctam Potentianam anno Incarnationis Dominicae millesimo [Col. 1076D] quadringentesimo quadragesimo octavo, tertio decimo Kalend. Decembris, pontificatus nostri anno secundo.»
595 XXXVII. Guido Vigerii ( Vigier ) 1453. Hisce temporibus expostularat pontifex maximus Pius II (quippe expeditionem parabat in Turcas) ab ecclesiasticis viris decimam; quam persolvere multi detrectavere. Quapropter Andegavensis provinciae Clerici, quod in ea plures existerent Majoris Monasterii prioratus, Guidonem abbatem submonuerunt, quatenus cum illis iniret societatem; at ipse nefas summo pastori jussis non assurgere putavit.
A. C. 1458, abbatiam in nepotis Guidonis Vigerii gratiam abdicavit. Ille vicissim prioratus quosdam [Col. 1077A] refudit avunculo. Hac de re bulla Pii papae II eodem anno conscripta; in qua pontifex Guidonem nobili genere procreatum, atque in Majori Monasterio monasticen professum, nec non a se creatum Bibliensem episcopum notat. Ego vero utrumque et avunculum et nepotem nundinatores beneficiorum, priorem maxime animadverto.
XXXVIII. Guido Vigerii nepos ann. 1458, ad an. 1499. Fidelitatis sacramentum Ludovico XI regi 1493, tunc Ambasiae, ac postmodum Carolo VIII ibidem existenti, facit, sicut instrumenta testantur.
XXXIX. Ludovicus Pot 1499. Abbas simul Sancti Launomari Blesensis. Prioratum septem Dormientium, qui intra monasterii muros continetur, contulit. In litteris episcopum Tornacensem atque Lectorensem [Col. 1077B] se insignit. De Ludovico Pot ac de ejus familia Andraeas Duchesne in Historia Montmorenc. lib. V, cap. 1, pag. 355, et in Probationibus pag. 260, Vita fungitur an. 1504.
XL. Franciscus Sfortia 1504, ex nobili genere Sfortianorum oriundus, in Majori Monasterio leges monasticas juravit, ac jubente rege Francisco I adhuc juvenis est a monachis in abbatem electus. Sed contra ecclesiastica praecepta venationi operam cum daret, in foveam, quam equo concitato transilire cupiebat, prolabitur. Qui pondere equi oppressus graviterque sauciatus rediit, ac postremo e vita decessit an. 1511
XLI. Matthaeus Galterus ( Gaultier ) 1511. Majoris Monasterii coenobita, et doctor theologus societatis [Col. 1077C] domus Sorbonicae. Impense in B. Annam, Dei Genitricis matrem, erat affectus; quare ab abbate S. Florentii Salmur. portionem capitis illius (quod asservari ferunt in prioratu de Gaya dioecesis Trecensis, ab hoc ipso coenobio pendente) obtinuit. In litteris 1550 de Prioratu septem Dormientium Matthaeus abbas episcopus Nigropontis denotatur. Permutavit abbatiam cum Philippo Hurault, pro Burguliensi in territorio Andegavensi. Matthaei nepos, Majoris Monasterii presbyter asceta, ac doctor theologus, Adrianus Galterus nomine, auctor operis, cui titulus, «Aequilibrium virtutum B. Petri apostoli, et sancti Martini.»
XLII. Philippus Hurault 1536. Non diu pedum [Col. 1077D] gessit ipse, qui postremus est abbatum, sive patrum monachorum, vitam religiosam professus. Praesidebat 1538 Capitulo generali in Majori Monasterio die 17 mensis Aprilis celebrato. Obiit an. 1539. Sepultus jacet Parisiis in ecclesia Albimantellorum: cujus inscriptio sepulcralis in marmore nigro haec est:
PHILIPPE HURAULT ABBÉ DE MARMONSTIER, BOURGUEIL, ET DE SAINCT NICOLAS D'ANGERS, QUI DECEDA LE XII NOVEMBRE M. D. XXXIX EST ICY DESSOUS ENTERRÉ.
Abbates commendatarii.
XLIII. Joannes cardinalis a Lotharingia, primus abbas commendatarius, qui pessumdedit omnes propemodum Majoris Monasterii possessiones et facultates. [Col. 1078A] Prioratus per fas et nefas saecularibus conferebat, excidebat silvas, et quidquid in aes converti poterat, conflabat ex eo nummos; aliaque patravit, quae sunt aeterno silentio oblitteranda. Mortem oppetisse ferunt anno 1555, atque sepultum apud Sanctum Germanum in Laya.
XLIV. Carolus cardinalis a Lotharingia tit. S. Apollinaris, nepos Joannis, 1555, vel ut aliis placet 1550. In Comitiis generalibus statuta pro scholasticis collegii Majoris Monasterii Parisiensis an. 1552 condi jussit.
XLV. Joannes de la Rochefoucault. Abbas item Cormeriaci, ac Villelupensis; musicorum pariter aulae regiae praefectus. Juramentum fidelitatis Carolo nono Franc. regi praestat 1566, a quo et tutelaris [Col. 1078B] praesidii diploma ann. 1568 impetravit. Joannes abbas probatae vitae fuit. Solebat in Majori Monasterio non monachus cum monachis religiose versari. Multa contulit beneficia; totis enim viribus et animo incumbebat, ut Majori Monasterio illata a fratre, pessimo haeretico, damna resarciret. Qui, nempe ad pietatem ac misericordiam admodum propensus, sacras vestes Ecclesiae et codices divino cultui aptos contulit abunde. Quidquid religiosis die noctuque Deo famulantibus erat necessarium paterne providebat suppeditabatque.
Egenorum praeterea et morbis aliisque miseriis afflictatorum, non tantum inopiam effusis eleemosynis, ac beneficentiis sublevabat, sed et recreabat ipse sua praesentia. Tandem piis id genus exercitiis [Col. 1078C] dans operam, apud Verteuil in Engolismensi pago, 596 efflavit animam an. 1583. Atque utinam posteri abbates commendatarii ejus assequerentur semitas, vestigiis inhaererent!
XLVI. Anno 1583 Jacobus d'Apurilli, vir infimae conditionis, filius lictoris Aurelianensis, dono Francisci Valesii Aurelianensis ducis, etc. Verum duce Francisco e vivis sublato, Jacobus suo destitutus praesidio, nec eam dignitatem sustinere valens, abbatiam cardinali Francisco de Joyeuse resignavit, etc. Haec doctor theologus Jacobus d'Huysseau Majoris Monasterii coenobita coaevus.
XLVII. Franciscus de Joyeuse cardinalis 1584.
XLVIII. Carolus a Borbonio obiit 1610.
[Col. 1078D] XLIX. Sebastianus Galigai archiepiscopus Turonensis 1610.
L. Alexander eques Vindocinensis 1617.
LI. Petrus cardinalis de Bérule.
LII. Joannes Armandus, cardinalis de Richelieu; cujus auspiciis instaurata est regulae Benedictinae perfecta disciplina per Patres congregationis Sancti Mauri. Obiit 1642, 4 Decemb.
LIII. Amadorus Joannes Bap. de Vignerot.
( 42 ) CAP. X.— Simon enim quidam. Comes Crespeiensis. Hujus Vitam ab auctore synchrono exaratam, hactenus in monasterio Ursicampi prope Noviodunum, congregationis Cisterciensis ordinis Sancti Benedicti latentem evulgamus; locum obtinet in Additamentis operibus Guiberti nostri. Insuper [Col. 1079A] ex chronico Besuensi ms. pericopen, ut puta lectu non indignam, et ab scriptore Vitae B. Simonis partim haud scriptis consignata complectentem excerpere visum est. Igitur in Stephano abbate Besuensi: «In diebus illis vocavit sponsus ad se sponsam suam Christus, videlicet Ecclesiam, venire a cubilibus leonum, et montibus leopardorum, per montem myrrhae et colles libani. Principes enim qui prius fuerant similes leonibus propter crudelitatem et terrorem, et leopardis propter diversarum iniquitatum varietatem; hysopina, humili scilicet confessione mundati, per myrrham mortificationum candore sunt super nivem dealbati.»
«Horum autem exstitit caput et dux quidam comes Francorum nobilissimus, Simon nomine, [Col. 1079B] Rodulphi comitis [ sup. filius]. Hic divina respectus misericordia, mundum fugientem fugit, et Christum vocantem se secutus est. Expetiit autem coenobium sancti Eugendi Jurensis, ibi Christo se sacrificaturus. Praemiserat ante se duos illustrissimos viros, domnum Rodulphum, et domnum Franconem; secum vero duxit domnum Robertum, domnum Arnulphum, et domnum Varnerium. Hi omnes et secundum genus saeculi clarissimi, et secundum Deum nobilissimi, postea se holocaustum Deo obtulerunt.
«Erat adhuc domnus Stephanus, de quo nobis sermo, tenellus, militaribus tantum armis decoratus. Sed saniori usus consilio, una, Deo inspirante, Patres istos secutus, saeculari balteo abrenuntians, [Col. 1079C] Christique jugum suscipiens, in praefato coenobio monachilem vitam arripuit, ibique sub domno Hunaudo abbate per decem annos se in Dei servitio mactavit. Deinde Cluniacum expetiit,» etc.
Albericus Cisterciensis monachus in chronico nondum edito summatim gesta refert B. Simonis, videlicet annis 1074, 1076 et 1081, sed quia nihil singulare, praeter ea quae in vita recenset, regerenda non putavi.
Porro autem praeclara atque religiosa ab Simone, dum adhuc saecularibus implicaretur, acta commemorant chartularia Crepeiense et Cluniacense.
«In nomine sanctae et individuae Trinitatis, etc. Omnis qui semetipsum intelligit hominem duabus [Col. 1079D] naturis, anima videlicet rationali et corpore constare cognoscit, etc. Quapropter ego Simon comes Crespeiensis, etc. Salutem animae meae, imo et patris mei venerabilis comitis Radulphi praecavens in futurum, praesentis vitae dies nihil esse conspiciens, atque mentem pro posse in consideratione aeternitatis figens, supradictum Radulphum patrem meum de Montedesiderio, jam per tres annos post sui corporis dissolutionem ibi jacentem, asportare feci, et Ecclesiae Sancti Arnulphi, quae ab eodem, et ab antecessoribus in castello Crispiacensi honorifico schemate fundata; in qua etiam ex aqua et Spiritu sancto renatus fuerat, reddidi, ibique more antiquorum juxta sepulcrum matris meae, uxoris suae; nec non et praedecessorum nostrorum, cum psalmis et orationibus, [Col. 1080A] in spelunca duplici collocare feci, ut melius apud Deum, eumdem archiepiscopum et martyrem, videlicet beatum Arnulfum, habeamus pro animabus nostris intercessorem; eidem ecclesiae per annulum aureum totam terram de Bonoculo, quam hactenus in dominio habebam, cum servis et omnibus appendiciis suis concedo, etc. Actum Crispiacensi castello XI Kal. April. an. Incarnat. 1077, indict. XV, epact. 23, concurr. VI, regnante Philippo rege Francorum.
«Signum Philippi regis,» etc.
Ita Chartularius Crespeiensis. Quae vero sequitur Simonis comitis epistola ad beatum Hugonem palam facit eamdem Sancti Arnulfi abbatiam Cluniacensibus fuisse traditam.
«Venerando abbati Hugoni et omni congregationi [Col. 1080B] Cluniacensis coenobii, Simon comes, Vestrae sanctitatis servulus, salutem.»
597 «Notum sit vestrae Celsitudini, beatissime Pater, me plusquam omnes homines in carne viventes in Deum diligere, atque proficuum et honorem vestrum in quantum valeo quaerere. Concedo itaque vobis et omnibus successoribus vestris abbatiam sancti Arnulphi, quae constructa est in castello, qui vocatur Crispi; ut omnino subjecta sit vobis; et ibi abbatem de vestris monachis eligatis, qui secundum Deum, et secundum regulam beati Benedicti, illud monasterium regere possit. Volo ergo ut sciatis me fecisse cum consilio, et cum voluntate meorum hominum, scilicet majorum; nec non et regem hanc meo deprecatu firmasse chartulam; [Col. 1080C] Philippo videlicet astante, et concedente Ivone. Testes Simon dapifer, etc. Factum in domo S. Mariae Parisiensis, die festivitatis omnium Sanctorum.
«Signum Philippi regis.»
Haec veteres membranae Cluniacenses.
Confirmata quoque est praefatae Ecclesiae donatio a Silvanectensi antistite Hugone: patet ex iisdem membranis.
( 43 ) IBID.— Qui quidem Radulphus quam celebris, etc. Ejus genealogiam describit Ivo Carnotensis, epist. 45. «Perlatum est ad aures nostras quod Mellentinus comes ducere velit in uxorem filiam Hugonis Crespeiensis comitis, etc. Horum autem [Col. 1080D] sanguinitas nec ignota est, nec remota, sicut testantur, et probare parati sunt praeclari viri de eadem sati prosapia. Dicunt enim quia Gualterius Albus genuit matrem Gualeranni comitis, qui genuit matrem Roberti comitis. Item supradictus Gualterus genuit Radulphum patrem alterius Radulphi (cujus hic meminit Guibertus) qui genuit Vermandensem comitissam,» etc. Et haec haeres B. Simonis fratris sui exstitit; cujus filia Adela nomine, Hugoni, filio Henrici regis Francorum, nupsit primum, deinde Rainaldo comiti Claromontensi, ut refert vetus charta Crespeiensis monast.
«Ego Adela Viromanduorum comitissa, et filii mei comes Radulphus et Henricus, dedimus S. Arnulfo martyri, ea quae comitissae Crespeienses in [Col. 1081A] privato jure suo, in castro meo Crespei, et villis Fenez, etc., ad sustentationem monachorum Cluniacensium apud Crespeium Deo servientium. Hoc donum fecimus, ut dominus meus Hugo magnus, qui obiit in via Jerosolymitana, cum filiis et filiabus meis, cum domino meo comite Clermontensi Rainaldo, participes simus in orationibus omnium congregationum coenobii Cluniac. Actum an. 1118 Paschale II, PP. rege Franc. Ludovico,» etc.
Rodulphum autem avum Adelae, de quo nobis est sermo, Crespeiensem, sive Vadensem et Valesiensem comitem multis auxisse bonis monasterium S. Arnulphi Cresp. (hujus fundator avus Radulphi Gualterius Albus agnoscitur), produnt ejusdem loci antiquiora monumenta, sed maxime illud sacris [Col. 1081B] B. Arnulphi pignoribus decorasse. Veteres chartae de Rodulpho, quarum summarium hoc est: «Rodulphus comes Crespeiacensis plurima quondam in beneficio tenebat altaria ab episcopo Suessionensi; sed post mortem Adelae uxoris suae, ab Heddone Suessionensi episcopo obtinet, ut altare de Bonol ( Bonoeil ) quod in beneficio tenebat ad personam perpetualiter, et cum integritate teneat Ecclesia S. Arnulphi,» etc.
Actum Suessioni ann. Incarnat. 1053, Henrici regis XIX et primo Heddonis episcopi.
Hinc nonnullos, qui Rodulphum, filiumque B. Simonem Viromand. comites volunt, hallucinari animadvertere est. Lege Claudii Hemerei Augustam Viromand. ad an. 1046, et Andream Duchesne, hist. [Col. 1081C] Castillion. lib. II, c. 9.
( 44 ) IBID.— Ad S. Eugendum in territorio Jurensi. Jura sive Jurassus mons, in quo S. Eugendi, nunc S. Claudii coenobium: de quo Menardus Observat. Martyrologii Benedictini ad diem 1 Januarii. Quo loci monasterium Condatense sive Condatescense a Jurensi haudquaquam distinguendum contendit.
( 45 ) CAP. XI.— Qui conversionis initia ex subjecta nactus occasione, etc. Audin causam cur beatissimus ille Carthusiensium protoparens in eremum secesserit, ab auctore coaetaneo posteris traditam? eamdem prope aperit illemet S. Bruno epistola ad Radulphum; ubi potissimum hoc argumento ipsum sponsionis de vita monastica Deo factae admonet: [Col. 1081D] «Reminiscitur quippe dilectio tua quod, cum ego, et Fulcius Monoculus, quadam die simul fuissemus in hortulo adjacenti domui Adae, ubi tunc hospitabar, de falsis oblectationibus, et perituris mundi hujus divitiis, nec non de perennis gloriae gaudiis, aliquandiu, ut opinor, tractaremus; unde divino fervore ferventes, promisimus ac vovimus Spiritui sancto, in proximo fugitiva saeculi relinquere, et aeterna captare, nec non monachicum habitum recipere.» Plura hunc in modum edisserit sanctus Bruno jam Carthusiae colonus.
Canonicus anonymus Sancti Martini Turonensis Historia inedita Bibliothecae Regiae. «Anno 1086 incoepit ordo Carthusiae tali modo: Sanctus Hugo Gratianopolitanus vidit per somnium in solitudine [Col. 1082A] Carthusiae Dominum Jesum Christum quoddam confirmantem; stellas etiam septem ducatum itineris sibi praestantes. Nec mora ad ipsum episcopum veniunt septem viri, qui uno desiderio succensi locum eremiticae vitae quaerebant, nec adhuc repererant: quorum primus fuit magister Bruno religione et scientia clarus, et alii quatuor litterati, et duo laici, quos sanctus Hugo gratanter suscepit, et voti compotes fecit. Ipso namque consulente, juvante, et comitante Carthusiae solitudinem intraverunt, aedificia construxerunt, et ibi quieti in eremo Domino 598 servierunt.» Sic ille, sic et innumeri propemodum scriptores, quos his adnotationibus insuere piget, quandoquidem me ab hoc onere levet Joannes de Launoy, vir eruditionis reconditae ac [Col. 1082B] disciplinae ecclesiasticae peritissimus, in dissertatione De vera causa secessus S. Brunonis in eremum. Quem porro doctorem habuerit paucis enarrat chronographus Malleacensis par beato Brunoni ad an. 996. «Gerbertus docuit Fulbertum Carnotens. episcopum, etc. Hic iterum docuit Berengarium canonicum Sancti Martini; qui item Brunonem Remensem, et multos alios haeredes reliquit philosophiae. Bruno quidem perfectus philosophus, monachus effectus et eremita apud Calabriam multorum monachorum Pater obiit in Christo.»
At omittendum minime est, quod observavi de sancto Brunone, quodque fugit, opinor, scriptores; puta cancellaria dignitate claruisse in Ecclesia Remensi; doceor id ex chartae subscriptione jussu Manassis [Col. 1082C] archiepiscopi Remensis scriptae, qua monasterio Sancti Basoli confert altaria Alteio, et Caprille, etc. «Actum anno 1076 praesentibus Henrico Sancti Remigii, Joscelino Altivillaris, Gybuino Mosomi, Raimbaldo S. Theodorici abbatibus, et Brunone Remensis Ecclesiae cancellario.»
( 46 ) CAP. XI.— Vices autem abbatis ac provisoris Gratianop. episcopus, vir plurimum religiosus exsequitur. Ne mireris episcopum Hugonem, novellae plantationis praefectum, quippe qui vitam arctissimam professus, prudenter sapienterque illam rigare, amputare, suffodere, stercorare noverat: non secus ac olim sanctissimi antistites monachi Athanasius, Basilius Magnus, Gregorius Nazianzenus, [Col. 1082D] Chrysostomus, Martinus, Augustinus uterque, doctor et Angliae apostolus, Caesarius Arelat., Bonifacius Mogunt., Leodegarius Augusto., Lanfrancus, Anselmus, et alii, institutionem suscipiebant monachorum. Etenim quae longo usu in coenobiis didicerant, peregerantque, aliis apprime depromebant: et juxta illud Lucae XII de fideli dispensatore Dominicae familiae, tritici mensuram dare percallebant in tempore; sciebantque pastori «oportere prodesse magis quam praeesse,» ut loquitur sanctus Benedictus regulae cap. 64; et cap. 2, abbatem praemonens: «Omnia bona et sancta factis amplius quam verbis ostendere, ut quae discipulis docuerit esse contraria, in suis factis indicet non agenda» Unde in statutis jubente Edgaro rege conditis, decretum inter caetera [Col. 1083A] de episcopis, qui monachis praeesse debebant: «Qui ordinatus episcopus in omnibus eumdem morem regulae cum monachis suis quem abbas tenet regularis, diligenti cura sine intermissione custodiat. Nec episcopatus occasione; regulae praecepta tumidus vel obliviosus temere intermittat, sed quantum excellat et opere.» Seldenus in Not. ad Eadmeri Hist., pag. 150.
En causam cur identidem praeclari tot praesules coenobitarum rectores exstitere. Ast ubi e saeculari vita in solium episcopale intrusi sunt, qui quod nusquam auditum lectumve, nedum in usu habitum, dictis factisque poterunt edocere? Merito igitur eos, qui evangelicae perfectionis in ordine monastico instituta amplexati fuerunt, ab illorum jure summi [Col. 1083B] Ecclesiae principes exemere, quin et ultro monachorum regimen antistites ipsi quam multi abdicarunt.
( 47 ) IBID.— Ditissimam tamen bibliothecam coaggerant. Usurpatum id ex regula Sancti Benedicti, qui saepiuscule ut lectioni vacent, dentque studiis sanctae Scripturae operam exhortatur capite 48, ac praecipit: «Accipiant omnes singulos codices de bibliotheca, quos per ordinem legant,» etc. Itaque primoribus illis Carthusiensibus in more positum fuit bibliothecas instruere, quatenus hac arte solitudinis taedium allevarent: hi namque institutorum suorum maximam partem se mutuatos fuisse abs regula eadem, sed praesertim litteris initae an. 1632 cum congregatione Sancti Mauri societatis, gloriantur [Col. 1083C] his verbis: «Et quidem justum nobis hac in re vobiscum, tanquam cum fratribus, aut commilitonibus commune gaudium, qui sub ejusdem sanctissimi Patris (Benedicti) labaro militamus; quique ab illius sapienti et religioso magisterio praecipua militiae nostrae Chartusianae jura legesque accipimus,» etc.
Caeterum quae supersunt in ordine Benedictino antiquorum monumentorum vestigia, testantur solemne esse, dum viguit regularis observantia, instructissimas bibliothecas concinnare, e quibus panem «qui non perit,» quique «cor hominis confirmat,» perceperunt Ascetae. Vide Cassiod., Institu. divin. cap. 32; Trithemium Chronic. Hirsaug. ad [Col. 1083D] ann. 838.
Quantae vero curae fuerit iisdem monachis Benedictinis libros aggerare, praedicant Alexandri papae (ni fallor) tertii litterae bullatae ad abbatem et monachos antiquae Corbeiae.
«ALEXANDER episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis abbati et capitulo Corbeiensi, salutem et apostolicam benedictionem. Cum velitis utilitati vestri monasterii,» etc. Vide in Alexandro III, ad an. 1181.
599 Similiter decrevit abbas Sancti Benedicti Floriacensis in capitulo generali: «Ego Macharius abbas monasterii Sancti Benedicti Floriacensis, videns bibliothecae nostrae codices, vetustate nimia cariosos, ac tinea rodente corruptos, ad eorum refectionem, [Col. 1084A] et novorum comparationem, seu membranarum,» etc. Et infra: «Ego igitur, et qui mihi succedet, viginti solidos annuatim dabo, etc., prior noster decem solidos, prior de regula decem solidos,» etc. Haec constitutio inter veteres consuetudines bibliothecae Floriac. pag. 409.
Majorum quoque exemplo, Patres congregationis Sancti Mauri ad caput regulae 48, in declarationibus statuere: «Et ne desint codices in bibliothecis dandi fratribus pro eorum captu, erunt solliciti superiores ut libris utilibus instruantur pro facultatibus monasterii,» etc.
( 48 ) IBID.— Nivernensis comes. Guillelmus tertius, ni fallor, qui aliquandiu cum administrasset comitatum, neglecto splendore natalium, ad tutam monasticae [Col. 1084B] vitae stationem e mundiali pelago appulit, in ordine videlicet Carthusiensi humilem conversorum (ut vocant) seu servientium est pie professus. Testis Guillelm. Nangis in Hist. ms. ad an. 1138: «Florebat etiam Guillelmus Nivernensis comes insignis, cujus devotio mira enituit, dum de potenti principe saeculi, factus est in Chartusia humilis pauper Christi.» Guido Coquille, Hist. Nivernens., pag. 145.
Plura id genus exempla memoriae ingeruntur virorum genere clarorum, qui posthabita saeculi vanitate in claustra se, vitam regularem professuri, hac ipsa tempestate receperunt. Nota nil ad me, scilicet ab omnibus legi possunt; bina solum hic apponam, e codice membranaceo Majoris Monasterii anno circiter 1116 exarato, cap. 45.
[Col. 1084C] «Illustris quidam Carnotensium vicecomes Ebrardus nomine audita Domini voce, qua dicit: «Nisi quis renuntiaverit omnibus quae possidet, non potest meus esse discipulus (Luc. XIV, 33) ,» etc. Timens ne si ab ista Domini benignissima admonitione se faceret alienum, alienaretur etiam in futuro a regno coelorum; excogitare coepit qualiter ad ipsum Dominum propius accederet, ipsiusque servitio familiriaus manciparet. Et quia ad hoc magnum faciebant impedimentum, et praesens saeculum, et quaeque in eo possidere videbatur; nec facile illi erat adimplere quod volebat, maluit omnia omnino relinquere, quam pro his in perpetuum infernales cruciatus sustinere. Igitur honorem suum et possessiones [Col. 1084D] fratribus suis dereliquit, reliqua autem quae in auro et argento habere potuit, pauperibus erogavit, quatenus nihil jam sollicitus de rebus transitoriis, securius et expeditius inhiaret divinis, etc. Anno ab Incarnatione Domini 1073.» Aliquanto post sequitur:
«Sed ut ad propositum redeamus, domnus Ebrardus nudus et pauper effectus, patria, parentibus suis derelictis, peregre profectus est. Cumque de peregrinatione illa, in qua multo tempore demoratus est, reverteretur, ad Majus Monasterium habitum inibi monachicum suscepturus devenit, ubi cum quibusdam uxoris suae impedimentis aliquandiu in laicali habitu moraretur, venit ad eum Hugo frater ipsius, qui ei in honorem vicecomitatus successerat; [Col. 1085A] qui cum plurima salutis suae monita audisset,» etc.
Et cap. 42, ubi supra: «Nosse debetis si qui eritis posteri nostri, majoris scilicet habitatores monasterii Sancti Martini, militem quemdam nomine Bernardum, cognomine Flagellum, devenientem ad suscipiendum apud nos monachatum, donasse nobis dimidium terrae, ut appellatur, Ostrulvilla, concedentibus dominis quoque de quibus illam tenebat, Hugone videlicet de Putatiolo vicecomite Carnotensi, atque Ebrardo de Levaisvilla, annuente quoque Stephano avunculo suo,» etc.
( 49 ) CAP. XII.— Calceorum de Corduba. Nil hunc locum Ordericus Vitalis non elucidat, qui eadem ferme tempestate componebat, Historiae lib. quinto [Col. 1085B] in fine: «Dederunt Simoni quinque solidos, et Roberto sotulares (calceos) Corduanos.» Item libro octavo, pagina 682 graphice sui temporis calceos depingit, et id haud aevo nostro non competit: «Hic (Fulco Andegavensis) in multis reprehensibilis, et infamis erat ipse nimirum, quia pedes habebat deformes, instituit fieri longos, et in summitate acutissimos subtolares, ita 600 ut operiret pedes, etc. Insolitus iste mos in occiduum orbem processit, levibusque et novitatum amatoribus vehementer placuit: unde sutores in calceamentis quasi caudas scorpionum, quas vulgo pigacias appellant, faciant: Idque genus calceamenti pene cuncti divites et egeni nimirum expetunt; nam antea omni tempore rotundi subtolares ad formam pedum agebantur,» etc. Et [Col. 1085C] Guillelmus Malmesbur. coaevus de gestis Anglorum lib. IV, c. 1, in Guillelmo II: «Tunc fluxus crinium, tunc luxus vestium, tunc usus calceorum cum acuminatis aculeis inventus,» etc.
( 50 ) CAP. XIV.— His Guido, etc., inter quas Sancti Quintini a primo lapide canonicorum regularium ecclesiam fundaverat. Vita sanctae Romanae virginis et martyris egregium hac de re continet testimonium. «Cum comes Flandriensis Balduinus puerum Philippum, Henrici regis filium, ad regni proveheret solium, ipsum pro eo disponeret regnum; civitas Belvacensis suo destituta est antistite. Annuente igitur supernae pietatis aequitate, Guido decanus custosque ecclesiae Sancti Quintini Vermandensis, et [Col. 1085D] archidiaconus Laudunensis, constitutus est a praefato principe Belvacensium episcopus, ordinante eum cum caeteris ejusdem provinciae episcopis viro illustri Gervasio Remensi metropolitano. Vir quippe nobilis prudenter ascendens altiores gradus Ecclesiae adeptus est culmen episcopale. Qui facile non carere ferens se praesentia martyris, de cujus uberibus Ecclesiae suxerat lac doctrinae spiritualis, in honore et memoria ejus aedificavit ecclesiam haud longe a moenibus Belvacae civitatis, etc. Quae cum sit admirabilis specie suae compositionis, admirabilior haberi potest ipsa facilitate celerrimae constructionis. Nulla enim tam brevi spatio tantum efficeret opus vis humana, nisi intercedente martyre virtus auxiliaretur divina: duobus quippe annis incoepit et [Col. 1086A] perfecit eam in decore suo idem venerandus Guido episcopus dealbatam undique, et depictis insignitam laquearibus, etc. Qui inspiratione divina, sapienti usus consilio, cum grandi honore, comitantibus turbis psallentium clericorum atque laicorum, transtulit corpus praefatae virginis et martyris Romanae, de sacrario S. Petri ad eam quam construxerat ecclesiam,» etc. Hucusque fragmentum ex Gestis S. Romanae calamo exaratis, quod mihi commodavit quidam canonicus regularis, congregationis Gallicanae; velut et sequens Gregorii PP. VII privilegium, Ivoni postea Carnotensi episcopo indultum; et caetera post describenda de Guidone episcopo
«GREGORIUS dilecto in Christo filio IVONI, praeposito ecclesiae S. Quintini, sitae in episcopatu Belvacensi, [Col. 1086B] suisque successoribus regulariter promovendis
«Supernae miserationis respectu,» etc. Vide in Gregorio VII.
Quo tempore condita dedicataque fuerit praefata S. Quintini basilica indicant versus codici vetusto inscripti.
Obitus vero Guidonis episcopi dies notatur in Necrologio ejusdem Ecclesiae, in hunc modum: «Nono Kal. Maii obiit domnus Guido Belvacensis episcop. qui hujus ecclesiae fundator exstitit et aedificator, quam multis possessionibus ditavit, et quam pluribus [Col. 1086C] ornamentis decoravit; fecit enim in ecclesia nostra coronam argenteam, et tabulas argenteas, feretrum argenteum, etc., duos textus (in quorum uno Guidonis visitur effigies), crucem argenteam, cappas novem meliores cum casula una; decem campanas majores et minores. Fecit etiam omnia vetera aedificia, dedit nobis villam istam,» etc. 601 Legesis epistolas Ivonis 151, 181 et 193. Accessiones Roberti de Monte ad Sigibertum ad an. 1066 et 1069. «Guido Belvac. episcopus duobus annis perfectam dedicavit ecclesiam in honore advocati sui Quintini Mart. IV Nonas Octobris.» Quo, versibusque praefatis advertere licet, arguendum lapsus auctorem Vitae Ivonis, operibus proloquii loco appositae (inter alios [Col. 1086D] errores), quod ad annum 1078 fundationem S. Quintini Belvacens. rejiciat.
( 51 ) IBID.— Flaviacense monasterium. Vulgo Sancti Geremari, in dioecesi Belvacensi situm, ab eadem civitate quatuor leucis disparatum.
Porro quaecunque ad Flaviacensem Ecclesiam spectant, R. P. domnus Joannes Baptist. de Boulogne, tum ejusdem Asceterii congregat. S. Mauri prior, vir admodum eruditus, eorum chronologiam ex primis monumentis, vetustioribus schedis, summorum pontif. litteris, diplomatibus regum, principumve (e laica manu post summos labores ac sudores ereptis) amplissimam retexit. Quo ex fonte in antecessum ejusdem Historiae compendium, a nobis concinnatum damus.
[Col. 1087A] Historiae Flaviacensis monasterii compendium.
Monasterium Flaviacense in Belvacensis dioecesis pago, situm prope Eptam fluvium, tempore Dagoberti, annum circiter 650, seu, quod volunt alii, 660 condidisse, dotasseque sanctum Geremarum (cujus nomine postea illud insignitum fuit) nosces ex litteris Joannis V, episcopi Belvacensis; quae sic habent.
«Joannes, miseratione divina Belvacensis episcopus, universis praesentes litteras visuris, salutem. Nobis dilecti filii, venerabiles et devoti religiosi, abbas, et conventus, et priores ei subditi, devotissimi coenobii S. Geremari de Flaviaco, nostrae dioecesis, dolentes exposuerunt; sanctae religionis contemptores, imo verius despectores ipsis exprobrare, [Col. 1087B] suum monasterium pridem in honorem Trinitatis sanctissimae Deo dicatum, per devotissimum Deo Geremarum patronum suum, adjuvante beatissimo Audoeno Rothomagensi archiepiscopo, nunquam fundatum exstitisse de redditibus ipsius Geremari, sed ex partialibus bonis aliunde venientibus, improperando ipsis, veritate non suffragante, quod aiunt, illum beatissimum Geremarum suum dotasse coenobium, multaque alia religiosa loca ipsis subdita, ex suis patrimonialibus et paraphernalibus bonis. Quamobrem quid in sacris historiis, chartis, registris, librisque et scripturis veteranis nostris, aut ecclesiae et sponsae nostrae, de ipsorum fundatione inveniretur, vellemus testificari, postularunt.
«Notum facimus nos male latrantium cupientes [Col. 1087C] ora claudere, testimonium veritati exsultantes perhibere, certificamus veteranis libris, legendis, chartis et scripturis, quibus fidem suspicione vacuam, nullaque nota reprehensibilem, ea quae sequuntur, contineri. Videlicet serenissimi regis Dagoberti temporibus gloriosum Geremarum a sobole regia procreatum, maximae exstitisse sanctitatis, cujus consilio sacro ille Dagobertus rex cum amabili pace regnum gubernavit. Voluit autem ille gloriosus Geremarus, tum non solum apud homines militare, imo mundana postposita militia cupivit coelestis militiae particeps fieri, velut novus tyro sub veterano et approbato coelestis militiae rectore, et coelestis principis vicario, sancto Audoeno Rothomagensi archiepiscopo, atque praefati regis cancellario, adversus [Col. 1087D] carnem, mundum, et daemonia bellare decrevit.
«Cujus Audoeni jam sanctitate magna fruentis, secutus consilium, de praefati regis Dagoberti consensu religionem intravit, in loco qui dicitur Flaviacus, ubi non multo post, suis ad Dominum transmigratis liberis, de Clodovaei regis praedicti Dagoberti filii consensu, pariter et assensu, revelatione angelica praevia, ad sanctissimae et beatissimae Trinitatis latriam et venerationem, coenobium, quod nunc beati Geremari dicitur, cum pluribus aliis religionis locis, propriis sumptibus construxit; necnon suis dominiis, villis, castris, ac redditibus dotavit, cupiens et affectans ex terrenis sibi a Deo datis, multis in locis ipsum Dominum Deum venerari.
[Col. 1088A] «Stetit autem in esse et statu praefatum illud monasterium, ducentis annis et quinquaginta, vel eo circa. Verum pacis iniquus perturbator, et humani generis corrosor, qui a superis corruit ad inferos, ex servitio illo in monasterio celebrato perturbatus, nefandi Rolonis cor subintrans, monasterium Flaviacum funditus usque ad solum destrui procuravit, et religiosis non multo post defunctis, et profugis, desertum et incolis vacuum, aridumque fructu et inhabitabile, centum et triginta mansit annis; nec a nobis inventus est qui in praefata exstiterit devastatione succursor et consolator; qui chartas, papyros, registra, vel libros illius monasterii conservare cupiverit. Nec mirum quoniam apud praedones, et fidei Christianae inimicos, moris erat usitati, et adhuc [Col. 1088B] diebus exstat in istis, ea quae Christianam sapiebant religionem, igne voraci consumere.
«Sed quia misereri voluit Creator omnipotens, populi, et beatissimum Geremarum 602 confessorem suum in loco suae sanctitatis iterum venerari, mentem praedecessoris nostri bonae memoriae Drogonis Belvacensis episcopi, gratia Spiritus sancti inebrians ad novam illius monasterii inspiravit constructionem; ordinans (ut ipsius erat ordinare) antelati Geremari praeviam insequendo voluntatem, illud monasterium a sanctissima Trinitate denominari, addendo ad Dei laudem et ipsius fundatoris Geremari, monasterium Sancti Geremari appellari. In cujus rei testimonium praesentibus litteris sigillum nostrum duximus apponendum.
[Col. 1088C] «Datum anno Domini millesimo quadringentesimo septuagesimo octavo, die Mercurii, tertia mensis Junii.
«De mandato domini sic signatum, R. Champdesus.»
Caeterum viginti abbates ab ipsis monasterii incunabilis, ad excidium a Northmannis illatum, praefuisse notant veterna ejusdem loci monumenta; e quibus, necnon et ex Fontanellensi, sive Sancti Vandregesili chronico, eorum nomina (paucos si excipias qui temporum injuria excidere) desumemus.
Primus abbas sanctus Geremarus exstitit, ac fundator monasterii Flaviacensis, sanctissimae Trinitati initio dicati. Res gestas sancti Geremari ab antiquo [Col. 1088D] auctore exaratas, et ex vetusto codice manuscripto Conchensis monasterii, cura nostra exscriptas, inter additamenta collocavimus.
III. Sanctus Gennardus (secundus enim oblivioni traditus) sancto Ansberto longe charus fuit; unde juxta corpus ejusdem in Fontanellensi coenobio, cui etiam praesederat, sepultura donari statuerit.
IV. Sanctus Benignus Fontanellae monasterio praefuerat prius, sed a Regenfredo majoridomus projectus in abbatem Flaviacensem a monachis assumitur.
V. Adebrardus, integritatis, prudentiae ac ingenii gloria clarus, atque «imperatori Ludovico Pio (codex manu exaratus de Adebrardo), merito prudentiae [Col. 1089A] adeo fuit acceptus, ut inter ejus principes ad pacis negotia componenda et in Ecclesia, et in regno in longinquas usque gentes semper fuerit primus.»
VI. Hincmarus ex monacho Sancti Dionysii in Francia, ut refert Flodoardus libro III, cap. 1: «Regis ascitus obsequiis regimen monasterii Sanctae Dei Genitrici Mariae, et sancti Germani, regali et episcopali, atque abbatis sui Ludovici jussione suscepit.» Legendum vero hic Sancti Geremari, suadent quae eodem lib., cap. decimo octavo scribit ipse Flodoardus, his verbis: «Item (scribit Hincmarus), pro cella, vel monasterio Flaviaco, quod idem rex sibi, dum in ipsius ante episcopatum moraretur servitio, donaverat; et ut in vita sua illud teneret, praecepto confirmaverat; quodque a quodam [Col. 1089B] invasore destructum restruxerat, et religionem prout potuit, in eo restauraverat,» etc. Plura de Hincmaro Remensi archiepiscopo scribere supersedemus, quippe notiora et celebriora sunt ipsius facta, scriptaque (duobus voluminibus comprehensa) quam ut ea detexere debeamus.
VII. Odo ex abbate Corbeiensi in Picardia, episcopus Belvacensis, monasterium Flaviacense, et alterum Nonnarum, utrumque solo prope adaequatum, juri episcopali addici, quatenus e laica manu eriperetur, suaeque inopiae subveniretur, ab rege Francorum primum, deinde a Nicolao primo, papa, impetravit. «Eo autem ordine (fert diploma summa pontificis) ut de rebus ejusdem monasterii collatis, sive conferendis, Ecclesiae Belvacensis necessitatibus subveniatur, [Col. 1089C] prout voluntas et judicium episcopi, qui praefuerit eidem Ecclesiae decreverit; et monasteria ipsa, nec in aedificiis domorum, nec in restauratione ecclesiarum, nec in necessitatibus Deo illic servientium subsidia defraudentur; sed ita rerum dispositio fiat ab episcopo Belvacencis Ecclesiae, ut et ipsa monasteria juxta modum facultatum sibi collatarum restaurentur, et conserventur, et illic Deo militantium subsidiis adjuventur, quatenus loca Deo dicata, et res illis ecclesiis collatae ibi potissimum deserviant, ubi Deo fidelium oblationes esse collatae noscuntur: quia nec pium, nec justum esse cognoscitur, ut ecclesiae praefatae ita suis rebus spolientur, et alterius ecclesiae necessitatibus deserviant, ut earum nulla prorsus cura videatur impendi. Unde [Col. 1089D] sollicitus videat episcopus Bellovasensis, ut sive de feminis illis Deo deservientibus, sive de cujuscunque ordinis viris, sive de monasteriorum restauratione et conservatione, eam curam suscipiat, quatenus et divinae domui dignam habere sibi procurationem gaudeat, et ipse qui praefuerit rector, supernae censurae judicium propter negligentiam non incurrat. In saecularium vero manus atque potestatem, ipsa monasteria nulla deinceps ratione vel occasione perveniant; quia non est leve ante oculos summi judicis discrimen religiosis locis, et monasteriis Deo dicatis, saecularem praeficere potestatem, et ei contradere pastoralis curae sollicitudinem, qui, quid sit pastor, ignorat nec quaerit lucrum animarum, sed [Col. 1090A] pecuniae censum, non ut divinis cultibus servitium impendatur, sed ut suis usibus, ad dominationis votum deserviatur, etc.
«Datum est id privilegii ann. V imperii Ludovici II, Christi vero 860.»
VIII. Ansigisus vir religione, doctrina usuque rerum praestans, humana deposuit anno 882.
603 Pluribus post annis, nempe circa annum 900, susque deque eversum est abs Northmannis. Sacra autem beati Geremari ossa translata, ac collocata in ecclesia Belvacensi, ubi hodie visuntur.
At anno 1030 strenue pius juxta ac prudens Droco Belvacensium episcopus ad instaurationem, seu verius exaedificationem, animum appellit, ita feliciter et magnifice, ut brevi ecclesiam et universa [Col. 1090B] vitae monasticae commoda aedificia perfecerit; quo non tantum vetustas aedes, sed etiam praecipuas Galliae tum amplitudine, tum elegantia superaret.
Constructo itaque et instructo monasticis rebus et sacra supellectili coenobio, nec non praediis, quae antiquitus possederant coenobitae, redditis, accersivit e monasterio Sancti Mauri Fossatensi monachos, quibus Guntherium praefecit. Ac tandem ut sacra restituerentur sancti Geremari ossa, totis viribus enisus est, sed frustra, reclamante, praepedienteque populo.
IX. Gunterius ex monacho Fossatensi, asceticae vitae norma postliminio revocata in sancti Geremari coenobio, magnam sibi virtutum ac scientiarum laudem inibi collegit, adeo ut praestantis disciplinae [Col. 1090C] permoti fama, etiam exteri, saeculo abdicato, sese ipsius magisterio subderent: quin et mulieres nonnullae, eodem postea odore allectae, in adjacentibus ecclesiae aediculis commanerent; nempe soror Sugerii prioris, mater Guiberti abbatis Novigenti, Leodegardis. De quibus idem Guibertus lib. I de Vita sua. Itemque posterioribus saeculis Albreda de S. Ouin conversa, uxor Guillelmi de Henouville; uxor Girardi de Hanuoiles, et aliae quamplurimae; quae contraditis inibi suis opibus, monasterii stipendiis, seu ut codicilli loquuntur, praebendis, nomine conversae ac sororis, sanctimonialium habitu degebant. Aedicularum in hodiernum usque diem vestigia exstant.
Obiit Gunterius Idibus Martii, anno Christi 1058, [Col. 1090D] et administrationis 22.
X. Garnerius Gunterio successit; vir utique probitate, doctrina, administrandi prudentia insignis: qui disciplinam regularem mire illustravit, adauxit res monasterii. Eo quoque praesidente complures ecclesiae, seu prioratus, Faviaco conferuntur; queis colonias monachorum, qui orationum subsidiis, verboque et exemplo populum tuerentur, erudirentque, Garnerius abbas addixit. Constat id potissimum ex narratione fundationis prioratus S. Sepulcri de Villaribus, a nobilissimo comite Belvacensi Lanscelino conditi, et eamdem nos chartam, utpote summam hujusce comitis pietatem redolentem, internectere delectat.
[Col. 1091A] «In nomine sanctae et individuae Trinitatis. Amen. Omnibus aqua et Spiritu sancto renatis, gratum fore decrevit charitas nostra, si litterarum apicibus annotamus, qualiter a quibusdam personis ecclesia nostra, auxiliante Domino, fuerit fundata. Lanscelinus senior, Fulconis Belvacensis filius, strenuae nobilitatis vir, et secundum hujus saeculi fastum magnae potentiae fuit: iste, ut rei exitus probavit, nutu et voluntate Dei Jerusalem, et sacra loca, ubi Dominus noster Jesus Christus, natus, ubi crucifixus, et sepulcrum in quo positus fuit, multis in hac provincia secum comitatus adiit: illis videlicet temporibus, quibus nullus Christiani nominis confessor, nisi furtim, aut, ut ita dicam, tapinacione propter obsistentium paganorum timorem, illuc [Col. 1091B] pergere ausus erat; qui multa tam per terram, quam per mare, passus pericula, ad ultimum suo potitus desiderio, satisque humiliter adorato, cum suis omnibus in Galliam repedavit. Transacto autem non longo tempore, pietas conditoris nostri, qui «omnes vult salvos fieri, et ad agnitionem sui nominis venire (I Tim. II, 4) ,» misit in cor ejus, quatenus in honorem sancti sepulcri de propriis facultatibus ecclesiam strueret, monachosque ibidem ad Dei servitium die noctuque peragendum constitueret. Consilium vero, voluntatemque hujus rei, uxori suae et filiis suis nec non et hominibus propriis aperiens, omnes una voce laudaverunt, Deoque fore gratum simul affirmaverunt.
«Post haec domnum Garnerum Flaviacensis coenobii [Col. 1091C] abbatem petiit, et ut monachos ad tale negotium peragendum dignos secum transmittere dignaretur, humillimis precibus exoravit, tali scilicet ratione, ut ecclesia, quam aedificare volebat, omnibus diebus Flaviacensi ecclesiae fuisset subjecta, et ut ipse abbas, suique successores, monachos quos vellent transmitterent, et quos vellent reducerent. Qui libentissime quod tantus exorabat, non solum concessit, sed ut tam sanctus perficeret sua sancta exhortatione admonuit. Tunc incipiendi operis inter se die constituta, abbas Garnerus cum suis monachis adfuit, Lanscelinus quoque nobilium virorum stipatus agmine, viros operis caementarii gnaros secum adducens a Belvacensi civitate, cum [Col. 1091D] suis filiis advenit. Omnes enim qui convenerant, locum ad habitationem monachorum congruum fore affirmabant, circumspicientes vicinitatem aquarum, amplitudinem pratorum, abundantiam nemorum, ubertatem vinearum, multitudinemque arborum diversi generis fructum ferentium.
«Tandem paratis omnibus quae necessaria 604 erant, lineisque a caementariis juxta quantitatem jactis; domnus Lanscelinus cum magna devotione in honore sanctae et individuae Trinitatis, locum ubi fundamenta basilicae jacienda erant, fossa humo primus aperuit.
«Coeptum est opus istud mense Martio, millesimo sexagesimo, Philippo rege apud Gallias regnante, ducatum vero Northmannorum et regnum [Col. 1092A] Anglorum Guillelmo nobilissimo rege administrante.»
Monachis vero ibidem Deo servientibus inclyti Lanscelini non defuit largitas. Ut enim sufficientiam quotidiani victus haberent, dedit eis molendinum Crevicordis super ripam Tarae situm, et totam aquam de Cailoto usque ad Pontem Harmis, ad piscandum, dedit et hospites suos ibidem manentes, totamque mansionem Hildefredi, cum pratis ad mansionem pertinentibus: querquetum Burgerii, et alnetum querquetum adjacentem, Nemus Hes, Faiolum; omnes brochias ad comburendum et ad hospitandum concessit. Vasa apium in nemoribus suis reperta; et duas partes decimae de Harmis; et duas de Serenciis et de Medianavilla, similiter [Col. 1092B] duas partes decimae, et culturam Crene, clausum quoque monasterioli, quod a quodam homine, Gildino nomine, septem libris Belvacensis monetae et uno modio frumenti emit; ipsum vero Gilduinum usque ad finem vitae suae monachi vestitu et quotidiano victu sustentaverunt. Dedit etiam quamdam mansionem, quam centum solidis Belvacensis monetae emit ab Hemelino de sancto Luciano, concedente Petro sancti Luciani abbate, de Consenfisco, et aliis omnibus monachis concedentibus. De qua re dominus Lanscelinus abbati de sancto Luciano hominium fecit. Abbas vero ad augmentum fisci unum dentem sancti Luciani ei dedit.
Post haec talem confirmationem fecit, ut si a clientibus suis ex hominibus monachorum aliquis [Col. 1092C] aliquando caperetur; aut sicut mos est rusticorum, silvas suas caedendo, aut aliquod forisfactum suum clientes sui de homine illo, qui calumniaretur, clamorem ad monachos referrent, et monachi in curia sua justitiam tenerent. Confirmavit adhuc, manuque filiorum suorum roboravit, ut si quis ex militibus suis de fisco suo ecclesiae donare voluerit, absque suo jussu et filiorum suorum donet indifferenter, ita scilicet ut militare servitium inde non amittat.
Adhuc autem confirmavit, concedentibus suis, ut quando ad ecclesiam ipsam aut villam ire voluerit, nihil in eadem habeat, nisi solummodo procurationem unius monachi, nihilque omnino sibi retinuit in villa, nec justitiam, nec sanguinem, nec latronem; [Col. 1092D] nec taliam, nec saevum, nec forisfactum.
«Sciant praesentes, et qui futuri sunt, quia ego Renaudus dominus de Bul. profunde de peccatis meis poenitens, quasdam injustas consuetudines, tailliam videlicet, et omnes alias oppressiones et procurationes, quas in villa, quae dicitur Villaris Sancti Sepulcri, injuste per aliquot annos acceperam, quietas dimisi, et a monachis Flaviacensibus in eadem villa commorantibus absolvi postulavi, quod et obtinui.
«Et ne hoc statutum meum ulterius a quocunque successorum meorum possit violari omnino prohibens, sigilli mei impressione firmavi.»
Privilegia et praedia Philippus rex Francorum [Col. 1093A] monasterio Flaviacensi in Garnerii, quem plurimum diligebat, gratiam, indulsit; sed praecipue dat litteras Belvacensi episcopo et clericis, praecipiens ut sacratissima beati patroni Geremari pignora restituerent, sed nullum sortitae sunt effectum.
Garnerius demum tranquillioris vitae amore, uti totum se Deo offerret et impenderet, onere simul et honore sese abdicat: privatamque egit vitam undecennio; et anno Domini 1095 Nonis Junii diem ultimum clausit feliciter.
XI. Hugo I multijugae religionis atque eruditionis Guiberto teste exstitit. Praefuit post Garnerii spontaneam cessionem. Floruere hac ipsa tempestate dum praeclare pedum Hugo gestaret, monachi magna virtute, doctrina et constanti disciplina, [Col. 1093B] quos inter Guibertus ipse velut sidus eminebat.
Guillemus de Besencourt et Gamelinus De Boweresces nuntium saeculo miserunt, votisque sese monasticis obstrinxerunt in Flaviacensi monasterio.
Ad coelum venerabilis Hugo evocatus est Nonis Decembris, anno Christi 1100, sui regiminis XV.
XII. Joannes abba probatae morum integritatis (quem Guiberti mater a puero nutrierat) e pago Claromontano oriundus, Guillelmum optimae indolis puerum e Judaica pravitate ad Christianam veritatem traduxit; cujus gratia Guibertus ille Tractatum contra Judaeos elucubravit, lib. II De Vita sua, cap. 5.
Anno quarto praefecturae Joannis, is ipse Guibertus in abbatem coenobii Novigentini prope Couciacum est evectus. Sub extrema Joannis tempora [Col. 1093C] venerabilis mater Guiberti, exuta mortalitate, animam efflavit, corpusque Flaviaci sepeliendum reliquit.
Obiit Joannes tertio Idus Martii an. 1106
XIII. Hildegarius ob egregias animi dotes, ac religionem, locum sortitur 605 Joannis. In tantum crevere Flaviacensis coenobii divitiae, ut non modo peramplae monachorum familiae alendae satisfierent, sed et abunde hospitibus, qui undique confluebant, necessaria suppeditarentur, sublevaretur pauperum et sanorum et aegrorum inopia; qua de causa plures nobilis notae viri sese divino cultui manciparunt Flaviaci.
Effecit autem Flaviacensium monachorum stricta disciplina, ut illustris Ansellus ipsis Mauriniacense [Col. 1093D] coenobium juxta Stampas conferret.
Prodit haec Mauriniacensis Chronici prolog. lib. II sub finem, tom. IV Histor. Francor. Andreae Duchesne: «Ansellus quidam annis et consilio strenuus, religione et familiaritate Flaviacensium monachorum provocatus, primum quidem Ecclesiam Stripiniaci, et quae in villa illa possidebat, monachis Flaviacensibus obtulit: ac deinde Maurianense praedium, in quo ecclesia ista in honore sanctae Trinitatis fundata est, Christi gratia praeeunte contulit.»
Odo Flaviacensis coenobita, a monachis sancti Symphoriani Belvacensis in Patrem, multum licet reluctans, cooptatur. Sanctitate, sapientia ac doctrina [Col. 1094A] floruisse commemorat Guibertus epistola nuncupatoria libris de Pignoribus sanctorum praefixa. Sed cum subesse potius quam praeesse, eum impense delectaret, deposita dignitate in suo Flaviacensi asceterio iterum sub obedientiae magisterio versari delegit.
Attraxit autem perfecta Regulae observantia viros nobiles, ut Flaviacenses redditibus adaugerent; ac prae caeteris Matthaeus de Maurenciaco quod constat ex hac schedula.
«In Christi nomine, ego Matthaeus de Monte Maurenciaco dominus, ad notitiam tam futurorum quam praesentium volo pervenire, Buchardum bonae memoriae patrem meum, pro remedio animae suae monachis beati Geremari Flaviacensis, zelo charitatis, [Col. 1094B] in eleemosynam concessisse, quatenus ministeriales sancti Geremari undecunque res ad usus eorumdem monachorum adducerent, libere ac quiete, et absque ulla consuetudine per suam terram transirent. Ego autem et fratres mei idipsum simplici et devota intentione concessimus: quia vero bonam et honestam monachorum illorum conversationem frequenter audio, eamdem patris mei eleemosynam non solum concedo, verum etiam satis approbo: et ut rata in perpetuum permaneat, concedentibus etiam filiis meis Buchardo, Matthaeo et Hervaeo, sigilli mei impressione confirmo, et praesentium ibi virorum testimonio confirmari volo.»
Quamplures ex illustri prosapia adolescentes sese [Col. 1094C] Christi servituti in hocce monasterio manciparunt; nimirum Hugo (panis avenae nuncupatus) Drogo de Calvomonte, Gallonis filii, ac nepotes Hugonis, cognomine Borgni; Galterus de Rebez, Rogerius de Constentin, Aszo de Ferrières, et alii.
Vita fungitur Hildegarius quarto Kalend. Maii 1123.
XIV. Odo spectatae virtutis et sapientiae Hildegario sufficitur.
Perperam omni sua ac suorum industria, quo sacra Geremari pignora ecclesiae Flaviacensi restituerentur, impensa, tandem os brachii, quod radium vocant, obtinet, ac solemni ritu Flaviacum VIII Kalend. Aug. an. 1132 inferri curavit.
Labente eodem anno abbas ipse, communi totius [Col. 1094D] cleri voto, ad praefecturam Ecclesiae Belvacensis est evectus: quod oneris quam praeclare ab anno 1133 ad annum plus minus 1145 subiit.
XV. Leodegarius successit: qui, ut Odo praefatus episcopatum acceptaret, multum suis adhortationibus adlaboravit. Henricus primus Anglorum rex Leodegario selectas quercus in silva Leonis, ad aedificiorum solitam restaurationem, facit asportandi facultatem.
Abbatis munere functus toto decennio mortalitatem exuit anno 1145, V Idus Decembris.
XVI. Fulbertus, morum vitae integerrimus, ab Hugone Rothomagensi archipraesule anno 1151, a summo pontifice Eugenio eodem anno; et ab Odone [Col. 1095A] Belvacensi antistite 1146, immunitatum privilegiorumque litteras amplissimas impetravit.
Multa quoque beneficia anno 1148 contulit Radulphus de Mavoison, Samsonis archiepiscopi Remensis frater, annuentibus uxore Bertha, ac filiis Radulpho, Guillelmo, Manasse, et filiabus Agnete et Joanna regina.
Sed et Ludovicus VII christianae pietatis, atque propensae voluntatis ac benevolentiae in Sangeremarenos monachos specimen dedit, concessis variis immunitatibus, quarum diplomata brevitati consulens praetermitto.
Hugo de Gornaco approbat his verbis quaecunque monasterio Flaviacensi contulerat.
«Notum sit omnibus praesentibus et futuris, quod [Col. 1095B] Ego Hugo de Gornaco impressione sigilli mei, confirmo omnes eleemosynas de domanio meo proprio, tam in Anglia, quam in Northmannia et Francia, quas dedi ecclesiae beati Geremari de Flaviaco in perpetuum. Insuper alias omnes eleemosynas, quae sunt in feodo, et in protectione mea, quas homines mei eidem ecclesiae donaverunt et donabunt. 606 Adhuc vero libertatem famulorum ejusdem ecclesiae, qui negationem non fecerunt, similiter concedo. Hoc ut ratum permaneat, sigillo meo, et testium subscriptione corroboro. Testes sunt Joannes de Hodane,» etc.
Lites quae subortae fuerant inter monachos diversorum monasteriorum, pro posse (ad hoc charta confecta) diremit Fulbertus abbas: «Ne inter filios [Col. 1095C] pacis, inquiebat, pax, qua nihil melius est, lite aliquando suborta, turbaretur.» Ejuscemodi chartam nominibus muniere, Theoldus prior, Lambertus subprior, Landricus cantor, Odo cellerarius, Walnerius alter cellerarius, Petrus arator [ alias Carrucarius] Godzo praepositus, Herbertus thesaurarius, Droco de Calvomonte aliique monachi complures.
Interfuit Bellovaci conventui episcoporum, abbatum, procerumque Galliae ab Ludovico rege congregatorum, qui agitari rogarat, utrum Alexander an Victor in summum pontificem admitteretur.
Fulbertus monasterio praeclare 19 annis administrato, Nono Kal. Maii rebus humanis exemptus est.
XVII. Gerardus. Litterulas obtinet ab Henrico II, [Col. 1095D] Anglorum rege, quibus stabilita permanent quae concesserat Henricus I, his signum apposuit S. Thomas, tunc Angliae cancellarius.
Tribus duntaxat annis praefuit Gerardus, ac mortali vita fungitur XI Kalendas Maii 1167.
XVIII. Hildegarius II. «Parvipendens salutem animarum sibi commissarum, plus gerens sollicitudinem de rebus transitoriis atque caducis» (contra regulae Benedictinae praescriptum cap. 2) , habenas laxavit religiosae disciplinae; nempe officialibus monasterii (quos claustrales vocant) certos redditus annuatim ascripsit.
Moritur anno 1172, VII Kal. Martii.
XIX. Hugo II (quem Claromontani comitis filium [Col. 1096A] volunt nonnulli), abbas Flaviacensis, deinde Sancti Luciani Belvacensis, ac demum Cluniacensis. Omnia quae Juris sunt monasterii Flaviacensis, bullatis litteris confirmavit Alexander III papa anno Christi 1178.
Cessit e vita VI Idus Aprilis 1188: tradunt Chronicon Fontanellense manuscriptum, et codices sancti Luciani, et sancti Geremari; vel, si fides chronographo Cluniacensi adhibenda, 1199. In ecclesia Cluniacensi jacet, ut testis est idem auctor, in Bibliotheca Cluniacensi pagina 1663.
XX. Lambertus, ex cellerario ejusdem monasterii circiter 1180. Huic syngraphum tutelarem impertiit Radulphus comes Claromontanus. Egit animam pridie Id. Junii 1190.
[Col. 1096B] XXI. Hugo III, cognomento Pauper, e ditissima aeque ac nobilissima familia ortus. Sui regiminis anno primo possessiones, quae in dioecesi Rothomagensi exstant, curat ab archiepiscopo Valtero confirmari. Insuper a Richardo Anglorum rege tutelare diploma consecutus est, quod ita se habet:
«Richardus Dei gratia rex Anglorum, dux Northmanniae, Aquitaniae, comes Andegavensis, archiepiscopis, episcopis, abbatibus, comitibus, justiciariis, et vicomitibus, ministris, et omnibus ballivis, et fidelibus suis, totius terrae suae, salutem. Sciatis quod abbatia, abbas, et monachi de Sancto Geremaro de Flay, et homines sui, et omnes res et possessiones eorum, sunt in manu nostra, et custodia et protectione: quare volumus, et firmiter praecipimus [Col. 1096C] quod ipsam, et monachos, et homines, et res, et possessiones eorum tam ecclesiasticas quam laicas per terram nostram, sive pax fuerit, sive guerra, custodiatis, protegatis et manu teneatis; ita quod eis nullam injuriam, vel contumeliam, aut gravamen faciatis, nec ab aliquo fieri permittatis. Et si forte in aliquo eis fuerit forisfactum, plenariam eis super hoc justitiam faciatis, tanquam mihi ipsi. Apud Vallena Rudolii XV Junii.»
Prioratum Sancti Arnulphi martyris, prope Claromontem, a Philippo Belvacensi episcopo sancti Geremari ecclesiae dilargitum constat ex sequenti scheda.
«Notum sit tam praesentibus, quam futuris, quod ego Philippus Dei gratia Belvacensis episcopus, [Col. 1096D] capellam, quae in honore beatissimi martyris Arnulphi fundata est, ecclesiae de Flaviaco concedo perpetuo possidendam, salvo jure circumjacentium parochiarum: sic enim singulis sua teneor conservare, ut aliis non depereant legata, etiam quae praefatae ecclesiae facta fuerunt, sive ministro ejusdem, ei praesente scripto, et sigilli nostri auctoritate, confirmo.»
Sua sub tutela Flaviacense coenobium declarat Philippus Francorum II rex, seu potius diploma Ludovici VII approbat suis litteris.
Deposita carnis sarcina Hugo ad aeternam requiem VI Kalendas Octobris 1200 translatus est.
XXII. Eustachius singulari doctrina, sanctitate [Col. 1097A] rebusque praeclare gestis, inter caeteros Flaviacensis asceterii archimandritas conspicuus, communibus fratrum votis, et assensu episcopi Belvacensis, cui a secretis erat Euchachius, praeficitur, uti ex subjecta postulandi consensus episcopi formula perspicuum habetur:
607 «Gratias agimus immensae benignitati vestrae, quae non solum assentit, sed etiam congaudet electioni nostrae: eo quod concorditer facta sit, et secundum tenorem justitiae. Invocata namque clementia Sancti Spiritus, sine quo preces omnes cassae sunt, elegimus Eustachium, secretarium scilicet vestrum, virum honestum, approbatum, simplicem et rectum, intus et foris bonum habentem testimonium. Hunc talem, Pater reverendissime, vobis praesentamus, et [Col. 1097B] ut praesentato manum benedictionis apponatis, suppliciter postulamus.»
Northmanniae ducatus ubi in jus cessisset Francorum, Philippus II rex Flaviacenses litteris tutelaribus munit mense Julio 1202.
Cum in Anglia et Scotia, legati potestate ab Innocentio III accepta, semel ac iterum fungeretur Eustachius abbas, «Praedicavit (ut habet Rogerus Hovedenus) verbum Domini, et de transgressione Dominicae diei et aliarum festivitatum, dedit populo poenitentiam et absolutionem, sub tali conditione, quod illi de caetero debitam impenderent Dominicae diei et aliis sanctorum festivitatibus reverentiam, non faciendo in eis quidquam servilis operis, nec in Dominicis exercerent forum rerum venalium, sed [Col. 1097C] bonis operibus, orationi devote insisterent. Haec servanda constituit ab hora nona sabbati usque ad ortum solis in die Lunae. Populus autem Deo devotus ad illius praedicationem, voverunt Deo quod de caetero in diebus Dominicis, nec quidquam emerent, nec venderent, nisi forte cibum et potum praetereuntibus. Voverunt etiam quod de singulis quinque solidis omnium rerum quascunque venderent, darent unum quadrantem ad lumen ecclesiae emendum, et ad sepulturam indigentium. Et ad hoc colligendum, statuit praedictus abbas in singulis ecclesiis parochialibus fieri truncum concavum, sub custodia duorum aut trium fidelium hominum, ubi populus jactaret praenominatum aes. Statuit etiam praefatus abbas, quod discus eleemosynarius haberetur quotidie [Col. 1097D] in mensa divitum, in quo partem ciborum suorum mitterent ad opus indigentium, qui non praeparaverint sibi. Prohibuit autem idem abbas ne quis in ecclesiis, vel atriis earum venderet, emeret quidquam, vel placitaret.»
Tandem postea quam probatis religiosisque moribus instituisset fratres suos, auxisset bona monasterii, et longe lateque fama summae pietatis pervolasset, nota sanctitatis, quae etiamnum pervulgatur insignitus, ad coelestem patriam transmigravit VI Id. Septembris 1211. Conditus jacet in meditullio ecclesiae cum hac epigraphe saxo sepulcrali incisa.
XXIII. Girardus II d'Eraigny dictus, vel a familia, vel a loco natali, qui Gizortio vicinus est. Primo regiminis anno potius invitus, quam sua sponte, cessit praefectura.
XXIV. Girardus III a Fraxino. Init cum Fossatensibus monachis societatem anno 1214. Cujus litteras haud abs re fuerit exprimere:
«In nomine sanctae et individuae Trinitatis, ego Radulphus Dei gratia ecclesiae Fossatensis abbas, et totius ejusdem loci conventus, universis praesentem paginam inspecturis notum facimus, quod inter nos, et venerabilem Girardum abbatem Flaviaci, et ejusdem [Col. 1098B] ecclesiae fratres, talis firmata et concessa est societas: Si abbas alterius ecclesiae ad aliam venerit ecclesiam, ab abbate et monachis ejusdem ecclesiae, ut decuerit, honorifice receptus, in choro locum abbatis obtinebit: et capitulum ceu abbas ejusdem loci tenebit, et fratres in sententia positos, pro voluntate sua absolvet, et puniendos, sicut expedire cognoverit, affliget. Alterius abbatis dormitionis die cognito, quidquid praefatum unumquodque monasterium abbati suo decedenti tenetur exsolvere, idipsum alteri persolvetur; et audito ejus obitu, pulsatis campanis, solemniter ipsius officium celebrabitur, et ei ex integro tricenarium cum debita praebenda persolvetur.
[Col. 1098C] «Sed quoniam defunctorum fratrum obitus ad notitiam alterius congregationis per negligentiam, vel oblivionem saepe non pervenire contigit, statutum est ut singulis annis in crastinum sancti Pauli, hoc est Kalendis Julii, pro fratribus defunctis tricenarium faciemus: et istis triginta diebus singulis, tam apud nos, quam apud illos, integra praebenda erogabitur pauperibus. Audito etiam uniuscujusque ecclesiae fratrum obitu, officium, et missam in conventu solemniter celebrabimus; et singuli sacerdotes singulas missas pro singulis defunctis celebrabunt. Caeteri vero qui non sunt sacerdotes, singula psalteria, et conversi trigesies Pater noster: et ipso die sui officii integram praebendam in refectorio habebunt.
[Col. 1098D] «Caeterum si quempiam monachorum utriusque congregationis abbatis sui iram seu indignationem (quod Deus avertat)! incurrisse contigerit, et se in alterius monasterium contulerit, tanquam unus ejusdem loci in communione scilicet tam capituli, quam victus et vestitus erit, donec pax inter eum et abbatem reformetur; nisi (quod absit!) talis sit, qui secundum regulam, non valente satisfactione, haud debeat conciliari.
«Nomina autem tam abbatis, quam 608 defunctorum fratrum, in martyrologio scribentur.
«Ut vero haec societas inter nos et ipsos firma sit et stabilis in perpetuum, hanc chartam sigillorum nostrorum munimine roboratam eis indulsimus [Col. 1099A] anno Incarnationis Dominicae millesimo ducentesimo decimo quarto.»
Ecclesiae parochialis, quam in Corileto recens exstruxerant Flaviacenses, praesentationem, ut vocant, impertitur Philippus Bellovacensium antistes, ad hunc modum:
«PHILIPPUS Dei gratia Belvacensis episcopus, omnibus in Christo fidelibus, salutem in perpetuum. Noverit universitas vestra quod cum Girardus abbas, et conventus Sancti Geremari Flaviacensis, terras arabiles, quas in nostra dioecesi possidebant, locassent cultoribus, ibidemque villam, Coriletum nomine, de novo construxissent, communi assensu ibidem ecclesiam fundaverunt propriis sumptibus, et redditibus eamdem ditantes. Nos quoque ad petitionem [Col. 1099B] eorum, praesentationem dictae parochiae, ecclesiae Sancti Geremari perpetuo possidendam concedimus. Ad cujus rei testimonium praesentem paginam dictis monachis tradidimus, sigilli nostri munimine roboratam.
«Datum Flaviaci anno ab Incarnatione Domini millesimo ducentesimo decimo quinto.»
Girardus V Idus Martii 1215 vitae cursum peregit.
XXV. Girardus de Haraigny, seu Eraigny, cujus supra meminimus, iterum communi monachorum calculo ad abbatiae gubernaculum assumitur.
Testamento Flaviacensibus crucem auream, et ecclesiastica ornamenta, una villae Spalburgi (vulgo Espaubourg ) partem erogat in extremis positus Philippus Bellovacensis praesul. Et hanc donationem [Col. 1099C] successor Milo, obtento prius a canonicis jure quod in eamdem villam obtinebant, approbat in haec verba:
«MILO Dei gratia Belvacensis ecclesiae minister humilis, omnibus Christi fidelibus ad quos praesentes litterae devenerint, aeternam in Domino salutem. Notum facimus universis, quod cum quaedam pars villae de Espaubourg in hominibus, feodis, campiparte, terris, pratis, nemoribus et rebus aliis, dictae partis villae pertinentiis, ex parte Harmerici Ruffi quondam militis Belvacensis, ad piae memoriae Philippum quondam Belvacensem episcopum, praedecessorem nostrum, fuisset devoluta; et idem Philippus canonicis beatae Mariae Belvacensis in perpetuum [Col. 1099D] praenominata contulisset: idem canonici de assensu capituli beati Petri Belvacensis, sufficienti excambio inde recepto, nobis eadem quittaverunt in perpetuum tenenda, vel cui vellemus transferenda.
«Nos ergo ecclesiam Flaviacensem paterno amore complectentes, ipsi, et monachis ibidem commorantibus, haec omnia concessimus tenenda in perpetuum libere et quiete, cum tota justitia, cum aliis, quae antiquitus praedecessorum nostrorum temporibus dicti monachi ibidem libere et pacifice possidebant, masagio scilicet suo, hominibus feodis, terris, pratis, nemoribus, decimis, molendinis, aquis, campiparte et tota justitia. Itaque in dictae villae pertinentiis, nihil nobis retinemus, quin monachi nominati in praelibatis plena gaudeant libertate. Nosque [Col. 1100A] auctoritate episcopali, fide bona, tenemur guarandire praelibata, in cujus rei fidem, etc.
«MILO episcopus.»
Statuta praescripsit Girardus abbas quae ad praecipuas festorum spectant solemnitates: ita veteres consuetudines ejusdem coenobii.
Fundat ex consensu capituli anniversariam sui obitus diem, anno 1235.
Mortem oppetiit Kal. Sept. 1236. Jacet in capitulo; ubi hoc visere est epitaphium sepulcro incisum:
[Col. 1100B] XXVI. Guillelmus de Vilaincs, morum probitate clarus. Sedet cum aliis abbatibus Remensis provinciae, in capitulo, sive congregatione apud Sanctum Vincentium Laudunensem convocata.
Thecae argenteae auro lapillisque adornatae, solemni ritu astantibus Guillelmo, ex Flaviacensi monacho abbate Cluniacensi, et Guillelmo de Vilaines, Guillel. episc. benedictionem impertitur, et in ea sacrum sancti Geremari brachium reconditur.
Anno 1255, Guillelmus pium patris ostendens affectum, praedia quaedam ne suis tum sanis, tum infirmis quid deesset, selegit ac decernit. Quod quidem statutum ab episcopo Belvacensi Guillelmo, nec non ab Alexandro IV piae memoriae voluit approbatum. Quod et actum est. Causam autem ejusce [Col. 1100C] decreti hanc affert: «Egestas enim murmuris, et impatientiae, atque etiam cupiditatis nonnunquam est occasio.» Egregia Guillelmi providentia! Diem ultimum clausit XVII Kal. Junii 1259.
XXVII. Petrus de Vesencourt. Praeclaro opere immortales glorias ipso sui regiminis 609 primordio consecutus est. Siquidem summae Dei matri Virginique sacellum, mira structura exaedificavit et consecravit; quod etiamnum exstat, praestatque cum pulchritudine, tum amplitudine sacris pene omnibus Galliae aediculis. Constituit in eo sacra quotidie agenda, precesque horarias, suis annitentibus, persolvendas.
Foedus sive societatem pactus est cum Sancti [Col. 1100D] Audoeni Rothomagensis coenobitis an. 1261.
Auctas vero Sancti Geremari possessiones amplissimis muneribus Petri, indigitat annua diei depositionis ejusdem Petri commemoratio, ordinata mense Maio 1269.
Ineunt mense Julio 1275 Sangeremarenses et Sancti Luciani Bellovacensis monachi una societatem.
Tertio Kal. Maii 1272 cursum vitae implevit Petrus, et in atrio sacelli a se constructi afficitur, cum hac rhythmica epigraphe, sepultura:
XXVIII. Michael e Castaneto, vulgo Catenay, prope Claromontem Belvacensem oriundus: prius Flaviacensis coenobii cellerarius, accurate disciplinam monasticam servavit. Impetrat a Philippo III, Francorum rege, privilegiorum confirmationem an. 1275. Et anno 1276, mense Augusto nonnullas confert possessiones. «Pro solemnitate officii, inquit, die obitus nostri anniversario faciendi, et pro libris ecclesiae nostrae reparandis.»
Sepulti jacent in aede Deiparae Virginis, Guillelmus ac Reginaldus castellani Belvacenses: quorum depositionis dies anniversaria notatur ab anno 1271. In hac ipsa aede sacra visuntur et alia sepulcra.
[Col. 1101B] Naturae debitum solvit Michael IV Kal. Augusti 1284, et ante altare ejusdem aedis conditus est.
XXIX. Petrus II. Diploma Philippus IV, Francorum rex, Petro annitente, Flaviacensibus concessit, quo ipsorum universae immunitates ac possessiones sub regia tuitione, velut ipsius praestiterant antecessores, declarat anno 1287. Obiit Petrus IX Kalend. Octobris 1299.
XXX. Fulco. Charum domesticis exterisque Fulconem exstitisse, ac fratrum concordiae probaeque conversationi consuluisse exhibent coenobii membranae. Villam de Reilly in pago Vilcassino, ubi elegantem aediculam construi curavit, et alia plura [Col. 1101C] monasterio acquisivit. Orbatur vita XVII Idus Januarii 1317, cujus sepulcralis tumuli talis est inscriptio.
XXXI. Robertus. Mortem oppetiit XII Kalend. Octobr. 1333. Et in aede Deiparae Virginis sepelitur, insigniturque hoc epitaphio.
[Col. 1101D] Hic jacet frater Robertus de Marcellis, quondam abbas hujusce monasterii. Migravit ad Dominum anno millesimo trecentesimo trigesimo tertio, in vigilia sancti Matthaei; cujus anima requiescat in pace.
XXXII. Joannes II. Vir haud infimae notae: onus praefecturae gravius sentiens, subesse quam praeesse maluit; idcirco illud in humeros Arnulphi, spectatae vitae monachi, deposuit, et, religiose vita triennio peracta, V Id. Julii 353 obdormivit in Domino.
XXXIII. Arnulphus. Anno aerae Christianae 1364, Galliarum rex Carolus libertatem Flaviacensium vendicat hoc rescripto.
«Carolus Dei gratia Francorum rex, universis praesentes litteras inspecturis, salutem. Notum facimus, [Col. 1102A] quod cum religiosi, abbas et conventus monasterii S. Geremari de Flaiaco, Belvacensis dioecesis, occasione cujusdam domus cum certis censibus, quam, seu quos habent in villa Belvacensi, per burgenses habitantes ipsius villae Belvacensis, compulsi fuerunt ad contribuendum, et solvendum cum eis tallias et impositiones in dicta villa factas, pro reparatione et fortificatione necessariis dictae villae, ex quibus compulsi fuerint ad contribuendum et solvendum cum eis tallias. Iidem religiosi certam partem seu portionem guerris durantibus persolverunt: quod tamen futuris temporibus eisdem religiosis posset in damnum cedere. Quamobrem nos qui libertates et franchisias personarum ecclesiasticarum, totis conatibus volumus observare, eisdem [Col. 1102B] religiosis concessimus et concedimus, etiam de gratia speciali, per praesentes, ut ipsi, et dicta 610 eorum domus, et census praedicti, ab hujusmodi contributionibus, sicut praemittitur, factis, vel aliis consimilibus, in posterum faciendis per burgenses et habitantes in dicta villa Belvacensi omnino, prout ante fuerunt, liberi futuris temporibus remaneant et immunes.
Et quod propter hujusmodi contributionem, guerris vigentibus factam, nullum eisdem religiosis, aut eorum ecclesiae praejudicium de caetero generetur, litteris in contrarium impetratis, vel impetrandis, non obstantibus quibuscunque.
«Datum Parisiis die prima Martii, an. Domini millesimo trecentesimo sexagesimo quarto, regni [Col. 1102C] nostri anno primo. Per regem ad relationem consilii. Signatum de Remis.»
Arnulphus vita fungitur anno 1371, XI Kalend. Junii.
XXXIV. Joannes III. Expleto administrationis septennio VIII Kalend. Decemb. 1378 finem clausit.
XXXV. Joannes IV, Remon. Conferuntur more majorum litterae a Carolo, rege Francorum; quibus, quaecunque juris sunt Flaviacensis coenobii confirmantur, regni ipsius 17 anno, Christi vero 1380.
Joannes de Rochers. Doctor in decretis, ex monacho Flaviacensi Fiscanensis monasterii eleemosynis praefectus; ad Fontanellensis sive S. Vandregisili asceterii magistratum evocatur, ac tandem novissimum [Col. 1102D] diem sortitur quarto Maii 1412.
Joannes autem Flaviacensis antistes, pridie Kal. Sept. 1391, atque in S. Geremari sacello, ubi ejus effigies demonstratur, traditur sepulturae.
XXXVI. Eustachius II. Ipso abbate, Francorum regina Blancha, Philippi VI quondam uxor, peragenda ritu solemniori divina officia quotannis statuit ad hunc modum:
«Blancha Dei gratia Franciae regina, omnibus tam praesentibus quam futuris hanc paginam inspecturis, notum facimus quod nos, ob specialem devotionem qua erga Ecclesiam S. Geremari de Flaviaco afficimur, et ad augendum ibidem Dei cultum, concessimus et dedimus, et per praesentes concedimus [Col. 1103A] et damus, omnem decimam villae Hardencourt in parochia de Ferrieres dioecesis Belvacensis, in castellania nostra Gornaci, cum suis juribus, pertinentiis, perpetuo possidendam; quam nuper a Joanne le Feure, dicto Fraillon, presbytero curato de Belliere, prout latius in litteris super hac re confectis continetur, acquisivimus; ita tamen, ut haec decima semper tota in conventus, et nulla ejus pars in abbatis unquam usus cedat. Nec non summam quinquaginta francorum aureorum, in ecclesiae et aliorum locorum ei subjectorum reparationes expendendam, cum praefata decima hodie iisdem tradidimus; sub hac lege ut singulis annis, die nostra natali, quae est secunda Aprilis, quoad vixerimus, missa solemnis de Spiritu sancto, cum diacono, [Col. 1103B] et subdiacono dalmatica et tunica indutis, et cum una collecta, pro salute animarum Philippi, regis Francorum, domini et conjugis mei charissimi, et Joannae filiae meae, in ecclesia praefata celebretur. Post nostrum vero ex hac vita decessum, in die obitus nostri singulis annis, vigiliae et missa defunctorum solemnis cum diacono et subdiacono, ut supra indutis, pro animabus praefatorum domini regis Philippi, et Joannae, et nostra (quorum nomina in Missali majoris sacri, et in martyrologio, ne haec nostra ordinatio oblivioni tradatur, adnotari volumus) ibidem cantabuntur.
«In cujus concessionis et ordinationis fidem, et stabilitatem acquisitionis decimae praedictae, litteras praefatis religiosis tradidimus, et praesentibus nostrum [Col. 1103C] jussimus apponi sigillum.
«Datum in castro nostro de Neaufle anno Domini millesimo trecentesimo nonagesimo octavo, die vigesima sexta mensis Junii.»
Privilegio Eustachium abbatem ornat Joannes XXII seu XXIII P. M., quo jus utendorum inter sacra solemnia pontificalium ornamentorum concedit. Sic autem habent litterae.
«JOANNES episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis Eustachio abbati, et conventui monasterii S. Geremari de Flaviaco, ord. S. Benedicti, Belvacensis dioecesis, salutem et apostolicam benedictionem. Exposcit me devotionis sinceritas, et religionis promeretur honestas, ut tam vos, quos speciali dilectione prosequimur, quam monasterium vestrum, [Col. 1103D] dignis honoribus attollamus. Hinc est quod nos vestris supplicationibus inclinati, ut tu, fili abbas, et successores tui abbates dicti monasterii, quierunt pro tempore, mitra, annulo, et aliis pontificalibus libere possitis uti, nec non quod in dicto monasterio, et prioratibus eidem monasterio subjectis, ac parochialibus, et aliis ecclesiis ad vos communiter, vel divisim pertinentibus, quamvis vobis pleno jure non subsint, benedictionem solemnem, post missarum, vesperarum, et matutinarum solemnia, dummodo in benedictione hujusmodi aliquis antistes, vel apostolicae sedis legatus praesens non fuerit, elargiri possitis: felicis recordationis Alexandri papae IV, praedecessoris nostri, quae incipit, [Col. 1104A] abbates, et aliis quibuscunque constitutionibus apostolicis in contrarium nequaquam obstantibus; vobis, et eisdem successoribus, auctoritate apostolica, de speciali gratia, tenore praesentium indulgemus.
«Nulli ergo omnino hominum liceat hanc paginam nostrae concessionis infringere, vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attentare praesumpserit, indignationem omnipotentis Dei, et beatorum Petri et Pauli apostolorum ejus, se noverit incursurum.
611 «Datum apud Sanctum Antonium extra muros Florentinos, Kalendis Novembris, pontificatus nostri anno quarto.»
Castrum de Gondray, ubi sese abbas ac monachi [Col. 1104B] receperant, Angli, et qui a partibus ipsorum stabant Burgundi, prodente Petro de Villequain, cui commissum fuerat, capiunt, diripiuntque universa, syntheses tum sacras, tum profanas, libros, chartas, et caetera id genus.
Munus suum implevit et excessit Eustachius V, Kal. Sept. 1415.
XXXVI. Joannes V. Cum multas calamitates fuisset triennio propter militum grassationes perpessus, migravit a vita anno Domini 1418.
XXXVII. Joannes VI, le Veneur, probitatis, doctrinaeque fama illustris. Anno reparatae salutis 1456, sui regiminis 38, tranquilliora praeferens ultro se munere abdicavit, et illud Petro Sancti Vandregesili ascetae [Col. 1104C] commisit; ac post septennium IV Kal. Febr. 1462, ab hominibus demigravit.
XXXVIII. Petrus III, cognomine Aubert, per decessoris sui cessionem, totius congregationis approbatione gubernacula monasterii suscepit, multosque labores, quo restituerentur possessiones vi ablatae, tota prope administrationis tempestate sustinuit.
Iste prolixam, quam initio hujusce Compendii praetulimus, a Joanne Belvacensium praesule habuit schedam, sui regiminis anno 46. Vitae corporis finem imponit 4 Decembris, aerae Christianae 1500.
XXXIX. Guido de Villiers de l'Isle-Adam, nobili stirpe procreatus: qui ferendo oneri fuit his ipsis bellorum tempestatibus, quique ut omnia susque [Col. 1104D] deque habita in pristinam integritatem asseret, Deo providente, eligitur. Dispersos monachos revocat, subministrat victus necessaria. Templum instaurat, sacraque supellectili adornat. Totque demum ac tanta efficit pastor optimus ipse, uti haud immerito restauratoris nomen adipisci mereatur.
Tandem post exantlatos in resarciendo monasterio juges labores, ad superos evocatur venerabilis Guido, atque dextra chori parte funeratur; cujus sepulcrali lapidi insculptam effigiem, una sequens epitaphium prospicere est:
Hic jacet Reverendus in Christo Pater Domnus Guido de Villers de l'Isle-Adam, monachus et abbas hujus coenobii, qui obiit anno Domini MDXXXVI, die XXIII Junii. Requiescat in pace.
[Col. 1105A] Parieti vero proximo, hoc encomium aeneae laminae inscriptum:
Ci gist Reuerend Pere en Dieu Guy de Villers, en son viuant Religieux et Abbé de ceans: issu et parent des nobles et anciennes Maisons de l'Isle-Adam, et Aubremont: fils de haut, noble, et puissant Seigneur Messire Antoine de Villers, en son viuant Chevalier Seigneur de l'Isle-Adam: Prevost de Paris, etc. Et de noble Dame Madame Jeanne de Nelle, frere de feu de bonne memoire Reverendissime frere Philippe de Villers, Chevalier et Grand Maistre de Rhode. Pareillement frere de feu Reuerend Pere en Dieu Louis de Villers, en son viuant Euesque Comte de Beauuais, Vidame de Gerbroy et Pair de France Oncle de feu Reuerend Pere en Dieu Charles de Villers, aussi Euesque Comte de Beauuais. Et aussi Oncle de noble et puissant Seigneur et Cheualier de l'Ordre du Roy nostre Sire, Messire [Col. 1105B] Anne de Montmorency, Seigneur et Baron dudit Montmorency, Comte de Beaumont sur Oyse, Grand Maistre, Mareschal de France, Gouuerneur du pays de Languedoc, et du depuis Connestable de France: et de Messire François de Montmorency Seigneur de la Rochepot et de Merlou, Gouuerneur et Lieutenant pour le Roy au Pays de Picardie. Ausquels Seigneurs de Montmorency est neueu Reuerendissime Odet de Colligny, vulgairement dit de Chastillon, Cardinal du Saint Siege, Archeuesque de Thoulouse, Euesque Comte de Beauuais, Pair de France etc.
Lequel Guy de Villers en son viuant apres avoir restauré l'Eglise de ceans, fait plusieurs autres biens; et dauantage auoir fait l'acquisition de la terre et Seigneurie de Boisville, a fondé un Obit qui se dit par chacun an à treize fois; sçauoir les premiers Samedys de chaque mois, et à tel iour qu'il deceda de ce monde, qui fut le [Col. 1105C] vingt-troisiesme iour de Iuin l'an de grace mil cinq cens trente-six. Priez Dieu pour son Ame.
Abbates commendatarii.
XLI. Joannes a Lotharingia, S. R. E. cardinalis tit. Sancti Onufrii, vi, ac monachis renitentibus, abbatiam retinet in commendam.
612 XLI. Georgius de Narbonne per ultroneam Joannis cessionem.
XLII. Franciscus de Tournon, episcop. cardinal.
XLIII. Odettus de Colligny, vulgo de Chatillon, Calviniana haeresi infectus: quapropter eo expulso,
XLIV. Carolus de Bourbon de Vendôme, administrationem sortitur anno Christi 1569.
[Col. 1105D] XLV. Carolus de Bourbon de Vendôme, praefati Caroli nepos.
XLVI. Franciscus d'Espinay, dominus de Saint-Luc, proventus, Stephano Auxdents oeconomo, sibi vendicat.
XLVII. Franciscus de Monceaux de Villers-Hodanc, abdicante Francisco d'Espinay, rebus Flaviacensibus potitur. Equitis abbatis, quoties subscriberet, nomen usurpabat.
XLVIII. Carolus de Monceaux, cui Franciscus germanus abbatiam, servata sex millium librarum pensione, transmittit.
XLIX. Franciscus de Tiercelin de Brosse. Caroli de Monceaux ex nepte pronepos.
[Col. 1106A] Anno Domini 1644. Augustinus Potier episcopus Belvacensis, morum gravitate, pietate, doctrina clarissimus, cum prece, tum minis, et auctoritate, regulae Benedictinae observantiam, accitis ea de re monachis congregationis Sancti Mauri, instauravit, quae, Deo afflante, viget hodieque. Unde praesul ille memoriam consecutus est immortalem.
( 52 ) CAP. XIV.— Exstructis itaque inibi aediculis prope ecclesiam. Saepiuscule id actitatum tradunt auctores quam multi, Guiberti matris non modo tempestate, sed et plura ante saecula: cujus rei Chronicon Besuense amplissimum suppeditat monumentum, epistolam videlicet Adalsindae antistitae, qua et seipsam, et quidquid possessionis suo erat monasterio, Besuensibus contradidit, et juxta ipsorum [Col. 1106B] ecclesiam habitavit. En illam primum evulgamus.
«Domino sancto et in Christo amabili fratri Waldaleno, Adalsinda abbatissa.
«Dum malorum hominum vexata injuriis, et variis adversitatibus ibidem stare non possem, inde ego et germanus meus Adalricus, vobis et fratribus vestris petivimus, ut ad monasterium Sancti Petri habitare sub regula vel ordine in Dei nomine deberem; quod et vos pro charitatis studio concessistis. Ideo monasterium Dornatiacum, in honore sancti Martini situm, quod genitor meus Amalgarius, et Aquilina mater mea construxerunt, et ei maximam partem de suis facultatibus delegaverunt, hoc recipere in Dei nomine debetis cum villis ad locum pertinentibus, et omnibus universaliter appenditiis [Col. 1106C] suis; villam scilicet Assonam, villam Parniacum, Potentiacum, et medietatem, quam in Balatonna genitores nostri tenuerunt. Reliqua vero, quae ad ipsum monasterium Dornatiacum genitores nostri delegaverunt, a die praesenti in Dei nomine recipite. Et de villa Montaniaco quod genitor noster Amalgarius, et Amoloaldus de fisco pariter promeruerunt, portionem nostram a die praesenti in vestra dominatione revocate, ut nec ego, nec quislibet de parte nostra, ulla apposita persona, adversum vos de supradictis rebus calumniam ac laborem generare praesumat. Si qua vero fecerit, conferat una cum sacratissimo fisco auri libras XX, argenti pondo quinquaginta.
«Actum publice Fonte-Besua monasterio, in Dei [Col. 1106D] nomine. Ego Adalsinda hanc traditionem nostram subscripsi. Aga monacha jussu dominae meae Adalsindae subscripsi hanc donationem. S. Dagnius. S. Munulfus presbyter. S. Victor. S. Proculus. S. Walibertus. S. Landebertus. S. Trasgarius. S. Rogitus. Ego Allo hanc traditionem scripsi et dictavi, anno ab Incarnatione Domini 1152, indictione X epacta VI, Clothario rege regnante in Francia, primo anno regni ejus; venerabili viro Donato Besonticam sedem tenente, die Mercurii proximo ante medium mensis Febr.»
Biographus S. Godefridi Ambianensis lib. I, cap. 27: «Adelheidis Cociaci vicecomitissa, liberalitatis et castitatis multa praeclara de se praebuit exempla. [Col. 1107A] Ea facultatibus suis magna ex parte in pauperes, et pupillos, et ecclesias erogatis, contemptis mundi pompis, Novigentum venit, atque illic in multa puritate et sanctitate vitam egit.» Dum scilicet abbatis munere fungeretur sanctus Godefridus. Chronicon Beccense in calce Operum B. Lanfranci, ad ann. 1089: «Tempore sancti Anselmi abbatis Becci tres matronae nobiles dederunt se in subjectionem Becci, videlicet Basilia uxor Hugonis de Gornaco, et Amfrida neptis ipsius Basiliae, et Eva uxor Guillelmi Crispini,» etc. Quod vero refert Gilbertus Crispinus in vita beati Herluini pag. 35 (post Chronicon Beccense) non potes non mirari: «Simili se inibi, inquit, propter Deum servituti nobilis mater ejus (B. Herluini) addixit et concessis Deo praediis quae habebat, [Col. 1107B] ancillae fungebatur officio, servientium Deo pannos abluens, et quidquid injungebatur extremi operis accuratissime agens.» His non absimile altero post saeculo factum Jauserannae nobilissimo loco natae, hic in gratiam antiquitatis studiosorum adjiciam:
613 «Sciant praesentes et discant posteri, quod anno Incarnationis Dominicae 1223, mense Maii XII Kalendas Junii, Ego Janseranna filia quondam Domini Guillelmi de Medullione, uxor quondam Bernardi de Sancto Saturnino, dedico meipsam Deo, et monasterio Sancti Andreae, et ecclesiae beati Laurentii de Barreto; et pro salute animae meae, et parentum meorum, dono et offero eidem monasterio, et eidem ecclesiae Sancti Laurentii quaedam de bonis [Col. 1107C] meis paternis, positis in castro de Barreto inferiori, intus et extra, caetera filiis meis relinquens B. et W. et B. sponte, non coacta, non suasionibus alicujus, vel aliquorum seducta, pure, et sine conventione et conditione aliqua, in perpetuum donatione irrevocabili facta. Dono, inquam, septem mansiones hominum, et eorum successorum et ipsos homines.» Et aliis interjectis: «Quae omnia superius dicta, et nominata, praedicti fratres filii praedictae Jauserannae promiserunt ita attendere, servare, et contra ullo tempore non venire domno Bermundo abbati Sancti Andreae, et priori ecclesiae dictae Sancti Laurentii; et tactis sacrosanctis Evangeliis juraverunt. Et insuper ego Jauseranna praedicta professionem emitto, [Col. 1107D] et me imperio et mandato domni Bermundi abbatis, et ejus successoribus subjicio, et in manu Calverii, de mandato ipsius domni abbatis, me absque proprio vivere promitto; promittens etiam me obedientiam et continentiam quantum permiserit divina gratia, servaturam: et habitum monachalem suscipio, et quandiu vixero, secundum regulam beati Benedicti vivere promitto, et tempori probationis renuntio.
«Et ego Bermundus abbas praedictus professionem a te, Jauseranna, emissam recipio, et tibi monachalem habitum concedo.
«Et ego Raymbaudus de Kalma major dominus castri de Barreto inferiori, donationem seu oblationem supradictam consensu meo et voluntate factam [Col. 1108A] a te, domina Jauseranna supradicta, monasterio Sancti Andreae, et praedictae ecclesiae Sancti Laurentii approbo, et in perpetuum laudo; et confirmo, filiis tuis in praesentia mea constitutis. Ad majorem memoriam rei et robur in antea valiturum, hanc chartam feci sigilli mei munimine roborari. Et omnes nos fratres praedicti, filii dominae Jauserannae praedictae, de mandato ipsius hanc chartam donationis seu oblationis praedictae sigilli nostri munimine roboramus. Actum est hoc subtus ecclesiam beati Laurentii in prato ipsius ecclesiae, praesente domino Raymbaudo de Kalma, et Joanne de Andusia, monasterii Sancti Andreae operario, et B. Laurgerio priore de Saltu, et Rainardo, et Joanne Bertrando monachis, Hugone de Pino, Raymundo, et [Col. 1108B] Willelmo de Pino fratribus, Bertranno de Pennis, milite,» etc.
Et hoc quidem monumentum chartophylacii abbatiae Sancti Andreae secus Avenionem, Domnus Claudius Chantelou sodalis meus, rei antiquae peritus indagator, dum his in regionibus ageret, excerpsit, mihique amice suggessit.
( 53 ) CAP. XIV.— Et sutulari partusuris incorrigibilibus terebrato. Hoc est calceo, sive calceis omnino detritis utebatur. Partusuram autem vel pertusuram a verbo pertundo derivari conjicio. Sanctus Rogerius abbas Ellantii in hunc modum sese gerebat: «Sotulares tandiu frequenter portabat foratos, donec stramen per soleas exiret.» Ejus Acta cap. 7 [Col. 1108C] ad diem 4 Januarii apud Bollandum. De hac voce sutularis, varie scriptores: quidam subtalaris, sutalaris alii, nonnulli sotularis exarant. In Vita sanctae Gudilae virg. cap. 2: «Dimidiis utebatur subtalaribus, ut superior pars pedum videretur.» Auctor Vitae S. Eguini episc. Vigornensis cap. 4: Sotulares. Joannes S. Odonis biographus l. II post. med.: subtalares. Ordericus Vital. Hist. lib. V, pag. 591, subtolares; pag. 596, sotulares. Quibus sotulares sive sutulares pro calceis vel tegumento pedum usurpari clarum est.
( 54 ) CAP. XV.— Prosulas versiculosque componere. Superest solummodo prosa, seu (ut vocant) Sequentia de Sancto Geremaro (quae etiamnum in ejus die festo decantatur) cum hac epigraphe: «Sequentia [Col. 1108D] in festo sancti Geremari, quam domnus Guibertus hujus ecclesiae monachus dictavit ingenio suo. Sic incipit:
( 55 ) CAP. XVI.— Multas enim invidentias, etc., patiebar. Unde sibi temperare nequit, quominus saepiuscule suis in scriptis facessita sibi repetat negotia: potissimum vero id initio cujusque libri Commentariorum in Genesim, nec non epistola ad Odonem [Col. 1109A] Sansymphorianum abbatem libro De pignoribus sanctorum praefixa.
( 56 ) IBID.— Cujus nomen et pignera. Subuculam seu camisiam ejusdem gloriosae Virginis (cujus gratia celeberrimum est Carnotense delubrum) hisce verbis intelligi existimo.
( 57 ) CAP. XVII.— Nullis impressa tabulis. Conceptos animi fetus olim solemne scriptoribus erat in tabulis cereis sive pugillaribus stylo exarare; ac postmodum ubi ad limam et incudem eos revocarant, exscribebant in membranis: exstat exemplum in fine vitae sancti Bonifacii Moguntini auctore sancto Vilibaldo, ab Serrario evulgatae: «Ego Wilibaldus episcopus, etc., Vitam et passionem Bonifacii conscripsi, primum in cereis tabulis ad probationem [Col. 1109B] Lulli et Megengaudi. Post eorum examen in pergamenis rescripsi,» etc.
614 Locum vero, ubi olim monachi scriptioni operam dabant, scriptorium solere nuncupari, praeter innumera antiquorum testimonia, perhibet vetustissimus Liber Sacramentorum nostri Corbeiensis monasterii, tit. Oratio in scriptorio, quae sic exprimitur. «Benedicere digneris, Domine, hoc scriptorium famulorum tuorum, et omnes habitantes in eo: ut quidquid divinarum Scripturarum ab eis lectum vel scriptum fuerit sensu capiant, opere percipiant. Per Dominum,» etc.
( 58 ) CAP. XXI.— Signo crepitante. Apertius quid eo loci innuere velit auctor, explicat ipse cap. 23 sive 24, pag. 486. C. «Ad convocandum aliorum [Col. 1109C] conventum tabulam ex more percutiunt.» Ista siquidem disciplina continuo ad nostra tempora, praeter nolas et campanas in usu monasteriis fuit, tabulis seu malleis ligneis, coenobitas ad privata quaedam exercitia convocari, vel excitari a somno. Vitae Patrum lib. V, libel. 17, n. 20: «Percute signum in cella fratrum, ut congregent se hic omnes.» Cassian. lib. IV de Inst. renunt. cap. 12: «Cum sonitum pulsantis ostium, ac diversorum cellulas percutientis audierint, ad orationem scilicet, seu ad opus aliquod invitantis, certatim e cubiculis suis unusquisque prorumpit.» Adolius Tarsens. in Vita Patrum cap. 14: «Tempore consueto excitatorio malleo pulsabat cellas omnium,» etc. Lanfranc. Decret pro ord. S. Benedict. cap. 9: «Cura (infirmario) de [Col. 1109D] administranda tabula, quam ex more prior percutit,» etc. Et cap. 23, de aegrotantibus morti proximis: «Cumque eum jam in exeundo viderit laborare, gestans manu tabulam, ad ostium claustri currat, ictuque creberrimo acriter eam percutiat, quousque in conventu auditum esse cognoscat.» Declarationes Patrum cong. Sancti Mauri in regulam S. Bened. cap. 8: «Fratres omnes malleoli strepitu ostiatim excitabantur.»
( 59 ) IBID.— Ut monastici moris est, cilicio suppositum. In extremis positos vitae asceticae professos, cilicio cinerique imponi nil usitatius olim; quo Filii Dei e cruce ad gloriam transeuntis propius imitarentur exemplum.» Decret. B. Lanfranci loco [Col. 1110A] proxime citato: «Aegro in agonia posito, frater qui ad hoc deputatus est, cilicium expandat, et supra illud mensuram longitudinis, quam ipsum cilicium habet, signum crucis de cineribus faciat, morientemque fratrem desuper ponat,» etc.
Quid vero moris fuerit in congregatione Cluniacensi tempore B. Hugonis, caput 26 statut., exprimit; quod subjicere (etsi prolixius) haud erit ingratum, utpote plurima continens notatu dignissima:
De obitu fratris et sepultura.
«Frater qui se, infirmitate ingravescente, senserit in proximo ab hoc saeculo migraturum, de omni conscientia sua domno abbati vel priori confiteatur; et si in capitulum vult ire, ostendit priori vel per se, [Col. 1110B] vel per infirmarium; et postea adducunt eum duo fratres inter manus, si est adeo infirmus, et petit veniam, reumque se de multis negligentiis contra Deum, et contra illos confitetur. Absolvit eum prior, et cunctis respondentibus. Amen, ipse cunctos si quid contra eum deliquerint, absolvit; omnesque de suis sedibus altius inclinant. Postea reducitur; reductus rogat ut oleo infirmorum ungatur, et tunc collocatur in lecto tali, id est terram demisso, ubi fratres possint undique circumstare. Tunc prior qui tenet ordinem, innotescit armario, et armarius praevidet omnia ad hoc necessaria; scilicet sacerdotem, quem indui facit alba et stola, et conversos, qui deferant aquam benedictam, crucem, et candelabra, et ipse portat oleum. Tunc paratis omnibus praecedit [Col. 1110C] processio, et subsequitur sacerdos, et per antiquam consuetudinem totus conventus, imposito quinquagesimo Psalmo, et postea, si opus fuerit, adjunguntur,» etc.
Aliquanto post sequitur:
«Interim sacerdos hoc modo facit unctionem. Pollicem oleo illinit, et cum pollice signum crucis imprimit super utrumque oculum ita dicendo: Per istam unctionem et suam piissimam misericordiam indulgeat tibi Dominus quidquid peccasti per visum. Super utramque aurem; per auditum. Super utraque labia; per gustum. Super nasum, per odoratum. Super manus; per tactum. (Et frater conversus est interius, si sacerdos exterius) super pedes; per incessum. Super inguina; per ardorem libidinis. Quo [Col. 1110D] facto lavat manus, et prius in cinere confricat: olim istud fiebat in crustis siliginei panis; et haec lavatio non nisi in igne, vel in loco mundo et abdito solet effundi. Tunc, si infirmus non communicatur, ab ipso sacerdote dicuntur omnes hae collectae, praemissis his capitulis: Salvum fac servum tuum, etc.
«Postquam in ecclesiam venerint, unum de quotidianis calicibus in armario accipit vel ipse sacerdos vel armarius (prius tamen lotis manibus), et vinum et aquam ac si missa cantari deberet, infundit. Tunc sacerdos ad majus altare, super quod Domini corpus servatur, accedit, et prius quam accipiat, incensat; postmodum accipiens, frangit super ipsum calicem; et illam partem, 615 quam [Col. 1111A] allaturus est, super calicem tenet, aliam in pixide reponit; et tunc ab armario tam manus sacerdotis, quam ipse calix linteolo mundissimo cooperiuntur. Si tunc conventus in choro est, quando discedit ab altari, totus veniam pro reverentia Dominici corporis petit. Similiter ubicunque viderint eum fratres transeuntem faciunt. Interea curatur ut infirmi bucca lavetur recepturi ipsum Dominicum corpus. Prius autem quam recipiat, Confiteor dicitur, et fratribus in commune Misereatur vestri respondentibus; solus sacerdos prosequitur: Indulgentiam et remissionem omnium peccatorum tuorum, etc. Ipsum autem Domini corpus in vino aquae permisto intinguitur. Quo epotato ebibit quoque ablutionem calicis, et si potest ablutionem digitorum sacerdotis, et adhuc calicis, si [Col. 1111B] non potest, alius ebibit. Adhibetur quoque illi crux a sacerdote, ut eam adoret et osculetur. Osculatur etiam quasi ultimum vale facturus; primo sacerdotem, deinde omnes fratres, et per antiquam consuetudinem, ipsos quoque pueros. Redit conventus.
«Postquam autem frater ad hujusmodi venerit infirmitatem, adhibetur ei unus famulus, qui non habet aliud facere, nisi ut obsequatur infirmo; sed et in nocte famuli omnes qui sunt in infirmaria diligenter excubant, ne obitus ejus improvisus eveniat. Crux est contra faciem ejus affixa, et lumen cerei usque ad claram diem non deficit. Si quis frater est ita religiosus, cui hoc pro singulari libuerit affectu, ut ipse quoque remaneat cum infirmo excubans, libenter ei prior acquiescit. Famuli qui sunt in talibus [Col. 1111C] multum exercitati, multum opperiti, cum viderint jam ejus exitus horam imminere, cilicium ad terram expandunt, et cinerem in crucis modum spargunt, infirmum de lecto levatum in cilicium ponunt. Deinde infirmarius debet priori notificare quod ille frater sic est prope suum finem. Prior vero, si aeger habuerit memoriam, praecipiet alicui fratrum, ut legat coram eo passiones: si autem non habuerit, praecipiet duobus, vel quatuor, ut indesinenter ibi cantent psalmos, donec notum sit et pateat animam de corpore jam egressuram sine longa mora. Quod cum viderit famulus, qui bene doctus et usitatus in tali officio est, tum demum arreptam tabulam debet fortiter, et cum festinantia multa, percutere in [Col. 1111D] claustro ante gradum dormitorii: prius, si nox est, accensis lucernis in claustro infirmariae, et per aditum per quem itur in infirmariam,» etc. Hactenus liber ms.
Locum in quo moribundi corpus deponi soleret, describit Petrus Venerab. De Miraculis cap. 19. «Habetur autem (Cluniaci) in domo media (infirmorum) locus unius corporis capax, ad hoc aptatus, ut fratres ibidem in cinere et cilicio compositi, extremum Deo spiritum reddant,» etc.
Addit et ille eodem lib., cap. 4, morem hunc esse Christianorum et «maxime monachorum» qui utique scriptis verbisque non modo, sed potissimum ubi ad altiora evecti Ecclesiis praesiderent, actutum homines ad severiores rigidioresque antiquorum [Col. 1112A] Christianorum mores allicere conabantur (quod scite observavit doctus admodum Joan. de Launoy) «ut conformes fierent imaginis Filii Dei (Rom. VIII, 29) ,» etc. Apostolus: Siquidem «dura et aspera, per quae itur ad Deum, propter emendationem vitiorum, et conservationem charitatis,» plane eos qui Christo dedere nomen condecet, ait cap. 58 et in prologo regulae sanctus Benedictus, «Arctissimae vitae magister optimus,» a Magno Gregorio dictus, lib. IV in libro Reg. cap. 9.
Hinc in scholis monachorum qui cum pietate, tum litteris imbuebantur, alte adeo in mente retinebant quae visu ac usu didicerant, uti postea toto vitae curriculo ea suis moribus exprimerent. Omnium vice fuerit Ludovicus Grossus Francorum rex, quem a [Col. 1112B] puero pater Philippus Sandionysianorum monachorum disciplinae educandum obtulerat; quo Christianissimus juxta et prudentissimus, sapientissimus evasit, teste oculato Sugerio in ejus vita. Quod demum pius ille rex morti proximus religionis specimen reliquerit, indigitat idem auctor eo loci: «Qui ut erat in consiliis providus, sibi ipsi consulens, etc. Hoc unum totum animi affectu praeoptans, apud sanctos martyres protectores suos Dionysium sociosque ejus, se quomodocunque deferri, et ante sacratissima eorum corpora, regni et coronae depositione, coronam pro corona, pro regalibus et imperialibus ornamentis humi beati Benedicti monasticum ordinem profiteri. Videant, qui paupertati monasticae derogant, quomodo non solum archiepiscopi, sed et ipsi reges [Col. 1112C] transitoriae vitam aeternam praeferentes, ad singularem monastici ordinis tutelam securissime confugiunt.» Et infra sub finem. «Praecipientes ergo tapetum terrae, et cineres tapeto in medium crucis deponi, ibidem manibus suorum depositus, signo sanctae crucis praesentiam suam muniens, etc., spiritum emisit.» Ita tomo IV Hist. Franc. And. Duchesne.
( 60 ) CAP. XXIII.—«Ad abbatem monasterii, quod vocabatur de Bello.» Sic autem vocitatum a bello in quo vicit Haraldum Guillelmus Conquestor, ad littus Sussexianum. Refert Fundationis diploma Seldenus Notis ad Eadmeri Hist. novorum, p. 165. «Guillel. Dei gratia rex Angl., etc. Notum sit vobis [Col. 1112D] me concessisse ac confirmasse, assensu Lanfranci archiep. Cantuariensis, etc. ut, ecclesia S. Martini de Bello, 616 quam fundavi ex voto ob victoriam quam mihi Deus in eodem loco contulit, libera sit et quieta ab omni servitute,» etc. Eam eximi vult ab omni prorsus tam laicali, quam episcopali jurisdictione.
( 61 ) IBID.— Missa ad beatam Mariam et de ipsa quotidiana. Laudatissima sane consuetudo in monasteriis Benedictini ord. ab antiquo recepta, missam nimirum quotidie hora sexta matutina ad Virginis Deiparae honorem decantare. Chronic. Beccense page 17.
( 62 ) CAP. XXIV.— Cucullum. Sive cuculla et cucullio. Est quoddam capitis operimentum, ab auctore [Col. 1113A] verbo corrupto capero appellatum, Gallice chaperon. De quo noster Menardus ad cap. 62 Concord. regularum. Quare isthoc vestimenti genere utantur coenobitae lege ibidem page 887. De cuculla item, ac diversa usurpatione latissime nec inerudite Benedictus Haeften. Disquisit. monastic. tract. 3, disquisit. 1.
( 63 ) CAP. XXVI.— Ad Lisiardum Belvacensem archidiaconum, avunculum meum. Cui epistolam 92 inscripsit Ivo Carnot. Num vero is ipse Lisiardus postea episcopatu Suessionensi donatus fuerit, scrupulus movet animum; imo duos hac eadem tempestate synonimos exstitisse, alterum Bellovacensem archidiaconum, de quo hic fit mentio, alterum ex praeposito Suessionensi ad ejusdem infulas evectum, [Col. 1113B] statuendum videtur, quando quidem auctor noster eo loco, et infra l. III, c. 11, atque in praefatione Hist. Gest. Dei per Francos, ne verbulo quidem Lisiardum Suessionem sibi propinquitate conjunctum, sed potius non ita notum aut familiarem innotescit.
( 64 ) CAP. I.— Vocatur siquidem Novigentum. Nae ego ecquid de lugendo illo monasterio proferam? quippe non semel idipsum rabies Calvinistica labefactavit, diripuit, vastavit: quin etiam abbates ipsi commendatarii nefanda haeresi hac infecti, saeculares viri conjugio copulati, quae facultatum restiterant dilapidavere, cartas tradidere vel igni, vel amicis, parentibusve, quo redditus Deo sacri facilius [Col. 1113C] suis possessionibus qua fas qua nefas adjungerent. Caeterae vero schedae atque instrumenta, adeo supina oscitantia fuerunt in monasterio derelicta, ut sub impluvio corrupta, corrosave a blattis ac tineis exstent modo: cura nihilominus permaxima, ingenti labore ac studio R. P. Domnus Simeon Maubaillard nostrae congreg. illo in coenobio prior, vir non mediocriter eruditus, chartarum reliquias, quae ab excidio tanto evaserant, eripuit. Earum nonnullas nostris observationibus inseremus infra.
Porro plura Novigenta notis ad vitam B. Bernardi Tyron. recensuit page 246 doctus Souchetus.
( 65 ) IBID.— Apud Anglos ante Incarnati Verbi, etc. Si mira tibi quae hocce toto capite attexit auctor, videantur, caveas tamen ipsi velim notam vel inscitiae, [Col. 1113D] vel fraudis, aut calumniae inurere. Namque licet altum apud scriptores cum sacros, Lucam apostolicum praecipue, tum saeculares, ac prae caeteris qui de Britannicis scripsere rebus, fuerit silentium; et animus nonnulla credere hujusce narrationis quodammodo refugiat, quae litteris ille a majoribus consignata reperit cum aperiat nude, quid, amabo, criminis, culpae quid commisit? plane nihil. Etenim ea minime tanquam indubitatae fidei credenda proponit. Historica sunt; absurdi nihil, neque aperte falsi prae se ferunt, sufficit. Imo testis oculatus cuncta sepulcro, aliisque vetustioribus quae remanserant monumentis quadrare attestatur Guibertus: «Quaedam autem sunt, ait ipse, in eadem Ecclesia litterae metro [Col. 1114A] compositae, quibus ego nulla adniterer auctoritate, nisi quaedam quae plurimum roborant fidem viderem hodieque constare. Quae historia sic se habere secundum scripturae seriem traditur,» etc. Viden illum prout istis versibus tradita, haud veluti certis certiora scriptis mandare? In fine capitis item, ubi de sacris reliquiis a Quilio rege Novigentum advectis egit, haec subinfert: «Inde Deo post tempus plurimum procurante exempta capsula, et a quibus nescio fidelibus, vetusto opificio auri pretiosi bracteis adoperta ad nostri temporis devenit intuitus, et antiquis hucusque praebet testimonia nova relatibus. Itaque loci illius sic perhibentur sese habuisse initia.»
Sat ergo est, a Guiberto relatis fidem adhibere [Col. 1114B] tantam, quantam et caetera merentur ab aliis bonae notae scriptoribus ad posteros traducta. Nonne permulti, ipsique gravissimi auctores scriptis intersuere historias velut ab aliis acceperant, seu interlegendo didicerant? Testes SS. Gregorius Magnus libris Dialog.; Gregorius Turon. De gloria confessorum et alibi, atque aevo Guiberti Venerab. Petrus Cluniac. abbas, libro De miraculis.
Praeterea in Britanniae regionibus tot propemodum exstitisse regulos, quot erant urbes munitissimae, nemo nescit; non mirum igitur si nullam de Quilio habeant mentionem Britanniae scriptores.
His itaque praemonitum te volo, lector erudite, ne tanti viri auctoritati detrahas, quando nonnihil, quod animo fortean haerendi praebeat occasionem, [Col. 1114C] offenderis, et inde parvi facias fide dignissima; quinimo quae retro saeculis auctorem praecessere, seu quae ipsi fuere 617 prae oculis, et quae sua evenere tempestate, valeas habere delecta.
( 66 ) IBID.— Castelli ergo nulla antiquitas. Graphice Codiciacum ad mentem auctoris describit Papirius Masso, in Descript. Franc. per flumina: «Codiciacus est locus situ alto atque eminenti, et naturaliter munito ac despicienti undique subjectam planitiem admodum fertilem, quae sumen terrae dici potest. Codiciacum nemo quod sciam appellavit, qui ante Flodoardum vixerit. In finibus autem Laudunensis urbis et episcopatus collocatus est, et finibus Viromanduorum continetur.»
[Col. 1114D] ( 67 ) IBID.— Fluvio, quem supra diximus, Aquila, etc. Vulgus nunc Elette, et Ailette, antiquitas vero Aiglette appellat.
( 68 ) IBID.— Si feminae nondum natae quae Deum et hominem esset genitura. Similis de insigni illo Carnotensi templo traditio est, quod nempe a Druidis ante Verbi Incarnati adventum Virgini pariturae fuerit dedicatum. Qua de re statuendum habeo nihil.
( 69 ) CAP. II.— Castelli autem ipsius sub florentissimis principibus, etc. Codiciacensium dominorum historiam texuit Andraeas Duchesne: quorum si quid scire peroptas, hunc adi, faciet satis.
( 70 ) IBID.— Humiliarensi monasterio praeerat. Historiam sive seriem abbatum monasterii hujus [Col. 1115A] observationibus nostris intexere actum agere viderer; siquidem in hoc argumento ample ac pererudite laboravit nostras Claudius Hemeraeus doctor, dum adviveret, Sorbonicae societatis, Historia, cui titulus, Augusta Viromanduorum illustrata, pag. 65, et a pag. 94 ad 99.
Verum ne penitus jejunum legentis animum relinquam, paucissima ex pag. 65 apponere visum est: «Ad ipsos pene muros Augustae (S. Quintini) monasterium Humolariense, Eligio regente cathedram Noviomensem, mira nonnarum sanctitate inclaruit, tum vero maxime, cum est praefectura ejus Hunegundi virgini commendata. Haec orta Lambaidis domicellis, binis milliaribus ab Augusta, etc. Scripsit ejus vitam Bernerus abbas, et [Col. 1115B] chorographus reformationis ejus loci, sub Alberto Pio comite Viromanduorum, an. 948 ejectis nonnis, quae a regula defecissent.» S. Hunegundis Vitam inter Surianas sanctorum Vitas, die 25 Augusti: Praeceptum vero Ludovici Ultramarini, de inducendis monachis in coenobium Humolariense, sanctimonialibus expulsis, nec non diversas quae ad id spectant monasterii chartas reperies in regesto ad calcem praefatae hist., pag. 29 et seq.
( 71 ) IBID.— Henricum coenobiolo etiam praeficerent. Quod Henricum tribus asceteriis praefectum audias, minime tibi suadendum est, eorum redditus ac substantias in privatam utilitatem usurpasse, quasi sacrilegii labe ac peste, atque obstinata ea [Col. 1115C] malignitate laborasset, quae et subsecuta saecula adeo infecit, ut quamcunque medicinam hactenus respuisse, vicisseque videatur; nempe nefanda illa, regum principumve concessione, abbatiarum ecclesiarumque reddituum in laica sive saecularia beneficia divulsio; contra vero haec onera sibi poni patiebatur, eaque lubens subibat, exempla subsecutus praeclarorum religione et sanctitate archimandritarum, Benedicti Anianensis, ac Guillelmi Divionensis sive Fiscanensis, qui canones monasticos, aetatis vitio deformatos, ad antiquum nitorem revocarunt.
De priori, Ludovici Pii imp. diploma tom. II Concil. Gal., et epistola Patrum Indani monasterii ad monachos Anianenses in calce Vitae, quae opera ejusdem S. Benedicti praecedit.
[Col. 1115D] De sancto Guillelmo Chronicon ms. Besuensis monasterii cujus et abbas fuit: «Verum quia super gregem sibi commissum solerti vigilavit cura, divina promeruit gratia de fructu operum suorum in hac gaudere vita: nam regularem disciplinam, quae jam deciderat per veterum negligentiam, prout sanctus Benedictus eam composuit in pristinum statum corrigendo restauravit, ac per diversas mundi partes, per plura monasteria a regulari tramite devia, tam per se quam per suos, quos abbates ordinaverat, monastico ordini subdidit.» Et infra refert qui rogatu Richardi Northmannorum ducis regimen susceperit abbatiae Fiscanensis. Item aliis interjectis: «Robertus etiam rex abbatiam S. Germani apud [Col. 1116A] Parisios precatus est praedictum Patrem (Guillelmum) ut susciperet, et secundum regularem institutionem ordinaret, quod et fecit. Nec non et Odo comes pari devotione locum S. Faronis in urbe Meldarum, eidem commisit venerabili Patri; sed et honorabilis praesul Metensis Ecclesiae Theodoricus Gorsiensem abbatiam eodem zelo Dei commendavit illi,» etc. Denique S. Benigni Chronicon calamo exaratum, in Brunone episcop. Lingon. «Domnus autem Bruno considerans Patrem Willelmum ita ferventem in religione ac monastica institutione, et loca ei 618 commissa de die in diem in melius proficere, omnia in suo episcopatu monasteria ipsius delegavit, providentiae,» etc.
( 72 ) IBID.— Et San Quintinensis de Monte, etc. [Col. 1116B] In monte, ab urbe Perona primo lapide, disparato, collocata est abbatia S. Quintini; est enim alia S. Quintino sacra Augustae Viromanduorum, vulgo, l' Abbaye d'Ille, seu de l'Ile, abbatia S. Quintini in Insula, sic nuncupata, quod antequam urbs eadem a Philippo II Hispaniarum rege caperetur, secus Somonam fluvium exstaret: nunc vero media in urbe Augustae Viromandorum. De qua Sigebert. ad an. 964.
Monasterii Sancti Quintini de Monte, solo ab Northmannis adaequati, nullae nobis superstites sunt primaevae fundationis notae, praeter litteras Adalberti Viromanduorum comitis: e quibus instaurationem pariter et aliquantulam originis ejusdem coenobii [Col. 1116C] notitiam percipere est.
«Ego Adalbertus comes notum esse volo tam praesentibus quam futuris, in meo Virodumensi comitatu ab antiquo tempore exstitisse ecclesiam in honore sancti Quintini martyris dedicatam, in monte sitam, juxta vicum Peronam, quam quondam Dagoberti regis auctoritate, Erchenaldi praefecti donatione, sancti Eligii pontificis benedictione, Ultanus quidam genere Scotus, professione monachus, ecclesiasticis sanctionibus, ac monasticis instituit institutionibus, abbatis honore functus; post cujus vitae excessum, incuria, ac barbarorum insectatione ad tantam desolationem ipsa pervenit ecclesia ut vix rara antiquae habitationis apparerent vestigia.
[Col. 1116D] «Hanc igitur pro meae remedio animae, praedecessorum sive haeredum meorum salute, divina compunctus inspiratione, jussi a fundamento reaedificare, et abbate constituto, cum consilio fidelium meorum, abbatiam studui dotare; sicque in perpetuum ratum, et inconvulsum permanere.
«Hujus autem dotis res hae sunt: In pago Virodunensi villula una, quae dicitur Aisilcourt; et in ipso pago, in villa Curticulus nuncupata, mansi septem, et medietas ecclesiae de Duriaco, apud Castellum Nigellum super fluvium l'Ingon, pontem cum terra appendente ibi. In Tegeri hamo mansi duo; et in villa quae dicitur Sanctae Radegundis, mansi tres. In vico medietas capellae Sancti Quintini, cum quatuordecim hospitibus. In villa Alania, super [Col. 1117A] fluvium Halle, duodecim hospites, cum terra colenda, et prato uno. Ad ecclesiam ejusdem montis respicit villa, quae vivarius, cum suis adjacentibus, super fluvium Grinsionem. In villa, quae Douin vocatur, molendinum unum, cum tertia parte prati ibi appendentis. In pago Suessionico, in villa quae Allemans vocatur, tres mansi, cum curia indominicata.
«In his ergo domino sancto Quintino martyri datis rebus, nullus haeredum vel propinquorum meorum, non comes, nec vicecomes, nec ejus liberae ingenuitatis homo, aliquid amodo accipiat causa consuetudinis, seu advocationis, non bannum, non justitiam, non districtionem, nisi fideli precatu ipsius abbatiae abbatis. Quod qui infringere praesumpserit, [Col. 1117B] pro suae temeritatis ausibus ternis subjaceat maledictionibus, et publicis coactus resipiscere teneatur legibus. Cujus actionis testes laudatores confirmarunt:
«Ego Adalbertus comes, qui jussi fieri, confirmavi
«S. Heriberti com. S. Vidonis com. S. Philberti. S. Luntberti. S. Walchisi. S. Odonis. S. Ivonis. S. Boslevi. S. Walcelini. S. Amalrici. S. Walneri. S. Odonis. S. Macharii.
«Ego Leudulphus Wermandensis ac Noviomensis Ecclesiae episcopus subscripsi, confirmavi.
«Actum in curia Sancti Quintini die passionis ejusdem.»
Subjicienda praeterea est abbatum brevis chronologia [Col. 1117C] e vetustis ejusdem coenobii chartis ac ruderibus ab erudito aeque ac facundo R. P. domno Stephano le Gris, nunc nostrae congregationis priore meritissimo, deprompta; et, ne institutum nostrum praetergrediamur, breviori quo poterimus stylo eam contrahemus.
Chronologicum abbatum monasterii Sancti Quintini de Monte summarium.
Protoabbas sanctus Ultanus, in Hibernia regio sanguine procreatus, eximia tum sanctitate, tum etiam monasticae disciplinae peritia illustris, anno reparatae salutis 643 abbatiae Sancti Quintini Montensis ab Erchenaldo Viromanduorum comite praeficitur; quemadmodum ex praefatis Adalberti litteris [Col. 1117D] perspectum habetur.
Ad superos excessit anno Christi 686.
II. Evraldum, instaurato monasterio, in abbatem assumptum, eaedem signant litterae anno aerae Christianae 943. Verum enimvero pauco post tempore (sic nimirum vicissitudini atque detrimento terrena subsunt 619 universa) rursum eo usque decidere a pristina instauratione aedificia, ut cellae nomen, nedum abbatiae titulum praeferret. At Robertus urbis Peronae praefectus, religione praeclarus (qui id loci jure beneficii possidebat), obtentis a Roberto Francorum rege litteris, inique possessores facultatum monasterii ablata restituere cogit, ac postmodum suis sumptibus coenobium resarcit (neque [Col. 1118A] praedia facultatesque monachis desse voluit) anno videlicet 1028.
III. Balduinus ex nobili comitum Flandriae Namurcique prosapia clarus 1028.
IV. Walteranus obiit 1040.
V. Walteranus II, anno 1040. Hujus Ecclesiae (fert Necrologium) sapientissimus ordinator, et a fundamentis aedificator. Verum piae peregrinationis gratia cum Romam venisset, inibi vitae finem imposuit, et corpus sepeliendum reliquit.
VI. Gaudefridus, 1058. Eum commendat in hunc modum Nicolaus monachus Vitae sancti Gaudefridi (qui abbatem illum educatorem habuit) lib. I, cap. 2: «Est celebre monasterium in Viromanduorum solo, in B. Quintini martyris honorem conditum, [Col. 1118B] Peronae oppido propinquum. Et per id tempus praeerat vir pius Godefridus et morum integritate, et generis nobilitate clarus. Fuit enim patruus Idae filiae Alberti nobilissimi comitis Namurensis, quae juncta matrimonio egregio consuli Boloniensis provinciae Eustachio, etc. Quae quidem idcirco mihi commemorata sunt ut possit intelligi genus illustre tanti Patris, quem constat etiam gregi suo magna cura invigilasse, religione celeberrimum, litterarum scientia, et rerum quoque externarum et politicarum peritia cumprimis instructum fuisse.» Item multa cap. 3, 4 et seq. ejusdem libri de Godefrido.
Anima exhalata coelestem patriam adiit 1098.
VII. Henricus, 1098, summae pietatis vir ac doctrinae decessit 1133.
[Col. 1118C] VIII. Hugo, 1133. Desiit anno 1148. Jura possessionesque approbat Eugenius papa III his verbis:
Eugenius episcopus, servus servorum Dei, Hugoni abbati monasterii Sancti Quintini de Monte, quod in pago Vermandensi situm est, ejusque fratribus tam praesentibus quam futuris, etc. Apostolici moderaminis clementiae convenit religiosos diligere, etc. Vide in Eugenio III ad an. 1153.
620 IX. Rogerius ex Aquicinctensi monacho abbas Montis S. Quintini creatur 1148. De quo Biographus B. Gosvini lib. II, cap. 12, ubi discipulorum venerabilis ejusdem viri mentionem faciens: «Rogerius, inquit, Montem S. Quintini non segniter observabat.» Humana reliquit an. 1150.
X. Hugo II, an. 1150. «Hugo abbas Corbeiensis [Col. 1118D] et hujus congregationis.» Obituarium.
Lucii III pontificis maximi scriptum Hugoni, in quo coenobii immunitatum et exceptionem sancitur auctoritas, traditum est hac forma.
Lucius, servus servorum Dei, dilectis filiis abbati Montis S. Quintini, ejusque fratribus tam praesentibus quam futuris, etc. Effectum justa postulantibus indulgere, etc. Vide in Lucio III ad an. 1185.
621 Defungitur Hugo 1182, sive 1185.
XI. Balduinus II. Egit animam 1188.
XII. Robertus. Hujus defunctionis annus in Martyrologio 1192.
XIII. Walterus, 1192. Is monachorum coactu praefecturae cessit anno 1198.
[Col. 1119A] XIII. Walterus II. In aetatis flore, stirpis et animi praeclarus, omnium una voce eligitur. Monasterium strenue adeo rexit, ut spem superavit et aetatem. Disciplinae regularis, caeterarumque virtutum studiosissimus fuit. Facultates auxit; excitavit sacellum Beatae Virginis. Ingentem pecuniarum summam quo sacram basilicam a fundamentis exstrueret, aggregavit, sed, morte praeoccupatus anno 1241, id operis successori perficiendum reliquit. Sunt qui Walterum ex illustri familia de Hardecourt originem ducere affirmant.
XIV. Simon de Valencourt 1241. Ecclesiam, vestigiis supremaeque voluntati inhaerens sui decessoris, mira structura, quae nunc dierum cernitur, exaedificavit. Cum morte vitam commutavit a partu [Col. 1119B] Virginis 1257.
XV. Gerardus Peronensis 1257. Jurium, atque immunitatum acerrimus propugnator, mortalitatem explevit 1267.
XVI. Robertus 1267. Itidem forti sese animo, ne privilegia monasterii infringerentur, opposuit. Extrema aetate suadente, ultro munus abdicavit anno 1275 et paucis post diebus cessit e vita.
XVII. Balduinus III, haud religiose gessit praefecturam. Mortem oppetiit 1280.
XVIII. Matthaeus. Fuit mitis et mansuetus, necnon et multorum aedificiorum auctor. Migrat anno 1293.
XIX. Joannes de Villaribus, San Quintinianus haud ignobili genere oriundus. Hac ipsa tempestate, cum [Col. 1119C] prisca majestas ecclesiae montis S. Quintini obsolevisset, et possessionibus, ob debita a praedecessoribus contracta, ad exteros translatis, oppignoratisque, omnium rerum egestas coenobitis obrepsisset, calamitatibus tandem oppressus Peronam se recepit, ubi, vita in cinere et cilicio peracta, extremum spiritum exhalavit 1313.
XX. Joannes II. Splendida de Hinchin familia natus. Rei domesticae administrator industrius notatur. Siquidem ipse, aere alieno gravatum monasterium, singulari providentia exoneravit. Resarcit plerasque aedes ruinis deturpatas. Sex maxime illi res ecclesiasticae, divinumque officium decentius atque attentius persolvendum, cordi fuere. Paterna demum in monachos et pauperes viscera demonstravit. [Col. 1119D] In coelum translatus est 1337.
XXI. Joannes III, ab equitandi peritia Eques appellatus. Deposito canonicali habitu, collobium induit monachale in asceterio Montensi, et abbas creatur 1337. Demoritur 1361.
XXII. Joannes IV, de Hercourt de Combles, 1361. Magnificentiori apparatu quam humile Christi mancipium deceret incedebat: hic nihilominus longe charus suis exstitit et familiaris. Novissimum diem clausit 1370.
XXIII. Hugo III Augustae Viromanduorum, sive S. Quintini civis. Bona monasterii, utrum volens, an ob ipsius oeconomiam minus providam, dilapidavit. Desiit anno 1379.
[Col. 1120A] XXIV. Petrus de Barville an. 1379. Quae supererant facultatum absumpsit, obligurivit. Occidit 1398.
622 XXV. Matthaeus de Dury, 1398. Singulari signatur parcimonia. Etenim cum perniciem possessionibus, labem aedificiis, antiquae splendori disciplinae obnubilum illatum conspiceret, universa diuturno labore, industria summa, reparavit, restituitque. Naturae concessit 1413.
XXVI. Joannes V de Hennon. 1413. Obiit 1438.
XXVII. Jacobus Rausson. Prius a sacris duci Burgundiae; deinde monasticen professus, prioratu de Lehuno in sanguine terso ( Lihon en Santerre ) donatur; tum S. Quintini Montensis 1461, ac postremo Corbeiae veteris abbas eligitur. Octogenarius anno 1480 occubuit. «Fuit ubique vir mitissimus [Col. 1120B] (quod refert Chronicon Corbeiense ms.) atque perhumanus, et scientia grammaticali apprime eruditus, optimus scriptor; magnificusque ac splendidissimus, qui licet humili loco natus esset, omnibus tamen in rebus praeclarissimus evasit. Hic admodum in communiis et coenis facetus, et in jocis cavillator jucundissimus.» Quod sanctae regulae monachorum atque institutorum ecclesiasticorum gravitati longe repugnat.
XXVIII. Joannes VI Dansquenet. Vitam cum abbatia posuit 1481.
XXIX. Joannes VII Karquendlan canonicus Pictavensis, et protonotarius apostolicus. Hic primus abbatiam subripuit in commendam 1481. At monachi multa illi facessunt negotia; unde taedio [Col. 1120C] pressus moeroreque confectus diem clausit 1487.
XXX. Joannes VIII d'Estrée, ex avita nobilitate originem trahens, ac monasticis obstrictus votis. Ipsum in Patrem assumunt fratres; qui et a summo pontifice anno 1487 asseritur, atque insigniis pontificalibus adornatur 1505. Terras migravit anno insequenti 1506.
Abbates commendatarii.
XXXI. Ludovicus de Constin abbatia simul Souillacensi ( Souillac ) titulo commendae potitus est 1506.
XXXII. Antonius Ragault, Ludovici nepos, possessionem adiit 1527.
XXXIII. Joannes IX de Genouillac, 1532.
XXXIV. Verdun du Mas, 1544. Desiit anno 1563.
XXXV. Jacobus d'Aplincourt, 1563. E medio tollitur [Col. 1120D] 1575.
XXXVI. Franciscus Pascanet. Regi ab eleemosynis, et Ecclesiae Bituricensis canonicus anno 1575. At vero Marescallo de la Chastre, quem sibi procuratorem delegerat, annuente, abdicat abbatiam 1596.
XXXVII. Sebastianus Robelin Parisiensis senatus supremi princeps. Nicolaus Damerval dominus de Liencourt, actor ipsius exstitit. Abiit e vita 1613.
XXXVIII. Claudius d'Argouges, quo morum vitaeque consuetudine nemo clarior hac aetate fuit. Inita possessione 1613, monasterium aedificiis caducum, imo ruens in ultimum prope casum, excitat. Instaurat nempe a fundamentis dormitorium, claustrum, capitulum refectorium, ut verbo claudam, aedes [Col. 1121A] universas regulares, ut vocant, suis et his permaximis impensis exstrui curavit. Novis operibus basilicam suffulsit, decoravit diversi generis sacra supellectili, vasis argenteis locupletavit, et quod summum est, quodque ipsi amplissimum nomen cum immortali gloria peperit, regularis disciplinae lucem Monti Sancti Quintini inferre peroptans, monachis congregationis Sancti Mauri, eadem disciplina apprime instructis, idem monasterium tradidit possidendum.
XXXIX. Franciscus d'Argouges, Claudii nepos, et virtutum proxime imitator, Societatis Sorbonicae doctor, de quo, ut sacro vaticinio assurgam: «Lauda post vitam, magnifica post consummationem,» reor silendum.
[Col. 1121B] ( 73 ) CAP. II.— Igitur electo illo, etc. Quandoquidem electionis, benedictionisque peragendae modum subticeat auctor, libet quae in manus meas, cum haec adnotarem, devenerunt, evulgare. Et primo quidem observandum electionem abbatum (velut etiam episcoporum) reges seu principes olim prius potestate eligendi, tum clericis tum monachis tributa, confirmare solitos; unde ex neotericis scriptoribus nonnulli, ecclesiasticae rei prorsus ignari, ausi sunt inferre, in omnes ecclesias et abbatias summam potestatem jusque summum eosdem reges habere, atque pro libitu ac genio iis uti posse.
At ejuscemodi approbationis concessionisve causa in promptu est; nempe quod non modo amplas [Col. 1121C] possessiones, sed ditiones quoque opulentissimas et jura clientelae, verbi gratia toparchias, ducatus, comitatus, et caetera id genus ecclesiae et monasteria potirentur, ac proinde episcopi et abbates, cunctorum cum essent moderatores, atque ab ipsorum penderet nutu plurima hominum et nobilium, et plebeiorum multitudo; quin et municipia, castra, urbes, provinciae ditioni eorum subjicerentur, num ideo par erat, ut de eorumdem qui praefecturam gerebant fide, certiores redderentur regnorum, principatuumque summi rectores?
Plane his astipulantur antiquae electionum concessiones approbationesque. Praeceptum immunitatis a Carolo Magno sancto Benedicto Anianae abbati concesso, inter alia sic habet: «Et quandoquidem [Col. 1121D] divina vocatione suprascriptus venerabilis Benedictus 623 abba, vel successores ejus de hac luce ad Dominum migraverint, qualem meliorem, et nobis per omnia fidelem, ipsa sancta congregatio de suprascripto monasterio, aut de qualicunque loco voluerint eligere abbatem, qui ipsam sanctam congregationem secundum regulam sancti Benedicti regere valeat, per hanc nostram auctoritatem licentiam habeant,» etc. Ex antiquis schedis ejusdem monasterii. Et ex chartulario Sancti Albini Andegavensis: «Goffridus comes ad petitionem Nefingi episcopi pro remedio animae matris suae Gerbergae, etc., facit monachis potestatem deinceps eligendi abbatem, et exemit a potestate saeculari,» etc.
[Col. 1122A] Addam et antiquam electionis factae formulam, quae in hoc ipso extat chartulario:
«Omnibus in Domino, quibus est Christus vivere et mori lucrum (Phil. I, 21) , et potissimum sub jugo regulae sancti Benedicti sponte colla submittentibus, qui jubet ut monachi in monasterio degentes, abbatem sibi praeesse desiderent: Notissimum esse volumus, quod an. 988 Incarnationis Dominicae, recedens a loco Sancti Albini abbas Gunterius, quem pro fidelitate Dei, et remedio animae suae nobilissimus inter suos Goffredus comes eidem loco praefecerat, et Romam, vel, quod majus est, matrem civitatum Jerusalem expetens gratia orationis, successorem sibi praesago spiritu providerat, cui animarum simul et corporum curam committeret . . . . . vitae et [Col. 1122B] morum probitate decorum, quem ipse in Christi nomine nutrierat, cum consensu tamen fratrum praefati loci, et elegantissimi . . . . . . filii praedicti comitis Gaufridi, qui in loco patris feliciter successit, nomine Fulconis. Cui electioni, providente gratia Dei, prout credimus, prudentissimorum pontificum, clericorum quoque et nobilium laicorum, et super his omnibus electio simul et acclamatio praedictae congregationis concordare videtur in melius, eo tenore videlicet, ut secundum regulam sancti Benedicti, qui est Pater, et dux advocatus quoque post Deum, omnium fidelium monachorum, tam in hoc saeculo quam in futuro, in omnibus conversari pro posse et nosse studeat, et prodesse magis quam praeesse satagat, et omnia cum consilio fratrum [Col. 1122C] timentium Deum, provide et juste disponat; ut cum venerit Pastor pastorum (I Petr. V, 4) , cui redditurus est rationem de animabus sibi commissis, addita et suae animae, audire gaudenter mereatur quod servus bonus, qui erogavit talentum sibi creditum conservis suis in tempore suo. Euge, serve bone et fidelis, intra in gaudium Domini tui (Luc. XIX, 17) .
«Signum Widoni episcopi.
«Signum Fulconis inclyti comitis.»
Minime est omittendum Ludovici vere Pii imperatoris egregium Christianae pietatis specimen, quod hactenus in chartophylacio coenobii Anianae latuit, illudque eruit noster Claudius Chantelou.
[Col. 1122D] Epistola Ludovici imperatoris, ad Anianenses, seu Gellonenses monachos, de electo abbate Trutesindo.
In nomine Domini Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi, Ludovicus, divina ordinante providentia, imperator Augustus, venerabilibus fratribus in Aniano sive Gellone monasterio constitutis. Proxime accidit Agobardum archiepiscopum, etc. Vide inter epistolas, et diplomata Ludovici Pii, Patrologiae t. CIV.
624 Neque eam ob rem quis inferre audeat, electiones antistitum jure ad reges aut principes attinere. «Sacerdotum quippe est electio, et fidelis populi consensus adhibendus est, quia docendus est populus, non sequendus,» ait Stephanus papa ad archiepiscopum Ravennat. Et can. 25, dist. 63, Vide [Col. 1123A] Glossam. Statuit quoque synodus Nicaena II, can. 3: «Omnis electio episcopi, vel presbyteri, vel diaconi a principibus facta, irrita maneat.»
De approbandis per regem electionibus agunt, Jacobus Bruellius ad lib. III, cap. 2, Aimoini De gest. Franc.; et Juret. not. ad Ivonis, ep. 104.
Subjiciendus nunc antiquus in benedictione abbati impertienda ritus, a B. Theodoro Cantuariensi digestus atque observatus, ex vetustissima canonum collectione Bibliothecae S. Germani Pratensis.
De ordinandis abbatibus.
«In abbatis ordinatione episcopus debet agere missam, et eum benedicere inclinato capite, cum duobus vel tribus testibus de fratribus suis et det ei baculum et pedules.
[Col. 1123B] «Abbas potest pro humilitate, cum permissione episcopi, locum suum derelinquere, tamen fratres eligant sibi abbatem de ipsis, si habent, sin autem de extraneis, nec episcopus debet violenter in loco suo.
«Congregatio debet sibi eligere abbatem, post mortem ejus, aut eo vivente, si ipse discesserit vel peccaverit; ipse non potest aliquem ordinare de suis propinquis, neque de alienis, nec alio abbati dare, si non voluerint fratres.
625 «Si vero peccaverit abbas, non licet episcopo tollere possessionem monasterii, sed mittat eum in aliud monasterium, in potestatem alterius abbatis.
[Col. 1123C] «Non licet abbati, neque episcopis terram ecclesiae vertere ad aliam, quamvis ambae in potestate ejus sint. Si mittere vult testem, faciat cum consensu amborum.
«Si quis vult monasterium suum in alio loco ponere, faciat cum consensu episcopi, et fratrum suorum; et dimittat in priori loco presbyterum ad ministerium ecclesiae
«Abbas et episcopus hominem sceleratum servum possunt habere, si pretium redimendi non habet.
«Abbas si habuerit monachum dignum, episcopo debet dare si necesse est.»
( 74 ) CAP. II.— In civitate Tricassium coegerat concilium. Expressius his B. Godefridi electionem, [Col. 1123D] conciliique causam denotant Nicolaus, Vitae ejusdem Godefridi lib. I, cap. 30; Ivo Carnot. epist. 208 ad Paschalem papam. Sed et Guillelm. de Nangis, Hist. ms. ad annum 1109: «Paschalis papa, inquit, venit in Franciam, etc. Qui papa a rege Francorum honorabiliter susceptus, diversis Franciae locis peragratis concilium universale apud Trecas honorifice celebravit, et cum amore Francorum, qui multum ei servierant, et timore et odio Theutonicorum,» etc.
( 75 ) CAP. III.— Pro mei auspicio haberet. Ejuscemodi prognostica passim, Guiberti potissimum tempestate legere est in Actis antistitum; unde futuros mores electi, sive episcopi, sive abbatis conjicere solebant. Guillelmus Malmesbur. lib. I, De pontif. [Col. 1124A] Angl., fol. 121, 122, ubi de B. Lanfranco: « Aiunt ejus prognosticon: «Date eleemosynam et ecce omnia munda sunt vobis (Luc. X, 41) .» Quo ille ab acclamantibus, hilari vultu ad Dominum direxit: Certemus ergo mutua vicissitudine, tu dando, ego dispertiendo, etc. Nec erat segnis in erogando,» etc.
( 76 ) IBID.— Ad salutem meorum, quos tu mihi subjecisti, animus intendat. Quam spectata morum probitate ac religione abbas noster, suique monachi claruerint, praedicat Manasses Suessionensium episcopus donatione cujusdam ecclesiae, quam integre describere, ne cum aliis pereat, pretium operae est.
«In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. [Col. 1124B] Amen.
«Ego Manasses Dei gratia Suessorum episcopus. Cum omnibus fidelibus per . . . . . . . . . . nobis creditis debitores sumus, majorem tamen diligentiam his impendere exigimur; majore circa eos devotione . . . . . . . quos a negotiis saeculi se sponte videmus removisse, et ad vacandum Deo, et insistendum orationi, quietem et secretum elegisse. Horum igitur quidam, illi videlicet fratres, qui in monasterio Sanctae Mariae apud Noviandum, monachicam et religiosam agunt vitam, ita nobis et majoribus nostris sua devotione, et sinceritate, charissimi exstiterunt, ut eos, quamvis intra episcopium nostrum minime consistant, non minus quam nostros proprios honoraverimus, beneficiis quoque et donis [Col. 1124C] auxerimus. Quod ergo eis nostra beneficentia pro Dei amore contulit, memoriae placuit litteris assignare, ne posteritati quidquam vel ignorantia, vel malitia liceat demutare.
«Praeerat siquidem illi monasterio domnus Wibertus abbas, qui sapientia, et innocentia sua nos sibi valde conglutinavit, a quo rogatus sum, ut altare de villa, quae dicitur Crecis, quod quidam potentium, nomine Wido Widonis de Cociaco filius, et majorum beneficio, a nobis, et ab Ecclesia nostra tenebat, eidem monasterio conferrem. Idem enim abbas religioso quo pollebat consilio, cum praedictis Widone tractaverat, ut altare illud possidere laicus periculum crederet, egeratque ut praefato monasterio [Col. 1124D] pro salute sua illud redderet. Si tamen ego, ex cujus beneficio erat, annuerem, et efficerem, ego vere ac libens id effeci; neque enim hoc intellexi beneficii nostri minorationem, sed utilem commutationem, et quasi de laeva transferre in dexteram.
«Concessi igitur altare de Creci praemonito sanctae Dei genitricis Mariae monasterio, annuente Ausculfi archidiaconi nostri, et clericorum nostrorum voluntate; ita videlicet, ut cura ejus per manum nostrae principalis ecclesiae decani dispensetur; et inde quinque solidi quotannis persolvantur canonicis nostris, in festivitate sancti Gervasii, post mortem vero meam in anniversario meo. Ut aut in concessio haec cum determinatione sua inconcussa [Col. 1125A] permaneat, anathematis interpositione confirmamus, sigilli nostri impressione, et signis convenientibus corroboramus.
«Signum Manassae episcopi. S. Auseulfi archidiaconi. S. Lisiardi praepositi. S. Bernardi decani. S. Petri archidiaconi. S. Fulconis archidiaconi. S. Hugonis praecantoris. S. Odonis sacerdotis. S. Gualteri sacerdotis. S. Roberti decani. S. Odonis diaconi. S. Fulconis diaconi. S. Ausoldi subdiaconi. S. Laurentii subdiaconi. S. Heberti subdiaconi. S. Adam subdiaconi. S. Ausculfi acolythi. S. Augenulfi acolythi. 626 S. Durantis acolythi. S. Leonis acolythi.
«Actum Dominicae Incarnationis anno 1107.»
Porro haud incongruum hoc loco seriem abbatum [Col. 1125B] Novigentini monasterii fuerit recensere, quandoquidem auctor vetusta ipsius monumenta hocce lib. II, describat, ut quoquomodo integram historiam exinde curiosi ejuscemodi mercis exploratores valeant haurire.
Abbates monasterii B. Mariae de Novigento.
I. Henricus simul abbas S. Remigii Remensis, de quo Guibertus noster lib. II de Vita sua cap. 2.
II. S. Godefridus rexit monasterium ad an. 1104, quo ad episcopatum Ambianensem assumptus est. Idem Guibertus eodem loci, et lib. III, cap. 13.
Gesta B. Godefridi conscripsit Nicolaus S. Crispini Majoris Suessionensis monachus; ea refert Surius stylo suo perpolita ad diem 8 Novembris.
B. Godefrido ad sublevandam monasterii egestatem [Col. 1125C] tria altaria sive ecclesias dilargitur Hugo Suessionensis episcopus, quod testatum reliquit in hunc modum:
«Ego Hugo gratia Dei Suessorum episcopus, cognoscens ordinis et loci, in quo Deus me indignum posuit, rationem qua omnibus fidelibus, quantulumcunque in me est, debitor sum, ut me non tantum pro mihi commissis, verum etiam pro quibuslibet in Christum credentibus, animum, si necesse sit, ponere, nedum terrenam et exteriorem substantiam ministrare oporteat, dilectis fratribus monachis, in monasterio, Novigento, in pago Laudunensi, Deo, et sanctae Dei genitrici, semper virgini Mariae humiliter servientibus, hoc modo benefacere decrevi.
[Col. 1125D] «Frequenter enim, sed satis humiliter, rogatus a domno Godefrido praedicti loci abbate, viro religioso, et charissimo nobis, ut ejus monasterii paupertatem et fratrum Deo ibi servientium necessitatem misericorditer attenderem, et laboris eorum et studii circa Dei cultum adjutor, et sustentator existerem, justis precibus acquiescere dignum ducens, ad sustentationem illius monachorum coenobii, tria altaria pro amore Dei et statu ecclesiae nostrae, et vitae aeternae obtentu, devotus concessi, altare scilicet de Joviniaco, altare de Valsalione, altare de villa quae vocatur Pons Sancti Medardi.
«Et quia sacra praecipit auctoritas ut, quae rata esse episcopus voluerit, suorum consilio faciat clericorum, [Col. 1126A] hanc concessionem nostrorum consensu et voluntate clericorum facientes, statuimus, ut sanctae Suessionensis Ecclesiae, cui indignus praesum, in die Anniversarii mei VI solidos, pro iisdem altaribus quotannis persolvantur; decanus vero hujus ecclesiae, eorumdem persona altarium semper existat, et ad ipsum cura eorum et providentia pertineat. Hanc igitur traditionem nostram omnibus temporibus inviolatam esse cupientes, ne quis ejus temerator unquam existat, interpositione excommunicationis prohibuimus; scriptura quoque sigilli nostri impressione munita corroboravimus. Signa etiam legitimorum testimoniorum adhiberi censuimus.
«Signum Hugonis Suessorum episcopi.
«Signum Lisiardi praepositi. Signum Hugonis decani. [Col. 1126B] S. . . . . . . archidiaconi. S. Fulconis archidiaconi. S. Ebali archidiaconi. S. Roberti praecentoris. S. Guarneri presbyteri. S. Hugonis presbyteri. S. Odonis presbyteri. S. Petri, Rotberti, Bernardi, diaconorum. S. Thaebaldi, Ivonis, Giroldi, Odonis, Bartholomaei, Alexis, Rainaldi, subdiaconorum. S. Ansoldi, Laurentii, Ivonis, Herberti, Arnulfi Walteri, Ingelranni, acolytorum.
«Hugo sanctae Suessionensis Ecclesiae cancellarius huic chartae subscripsit, et relegit.
«Actum Verbi Incarnati anno 1100. Hugonis episcopi anno VIII, epacta XVIII, currente VII, indictione VIII.»
III. Guibertus seu Wibertus 1104, ex monacho S. Geremari Flaviacensis, genere, religione, omni litteratura [Col. 1126C] clarus, veluti ipsius opera, quae nunc primum in lucem emittimus, at testantur. Addam hic ordinationem Guiberti de obitus sui die, tres, antequam ab humanis excederet, annos, factam. Habet ita:
«Ego Guitbertus Dei gratia sanctae Dei genitricis Mariae apud Novigentum servus. Quoniam de augmento ecclesiae suae quemque rectorem curare convenit, octo solidos, qui apud Landicurtem in atrio ecclesiae ab hospitibus nostris accipiebantur, in festo sancti Martini tali modo emi. Maritus cujusdam mulieris in feodo a nobis tenuerat, nomen Paganus erat, quo defuncto, cui relicta ipsi quae in dote eos a marito acceperat, 627 Hildeburgis nomine, [Col. 1126D] filium et filiam habens, cum valde egeret, et feodum nostrum alii quam nobis sibi vendere non liceret, tandem nobis vendidit, et centum solidos proinde a nobis accepit, ita ut, praesentibus Codiciaci castri proceribus, tam ipsa quam filius et filia ejus a potestate feodi sese exuerent, mihique et ecclesiae redderent, et pariter donum ejus super altare ponerent. Huic interfuerunt Robertus Castellanus. Rainaldus Belehere, Ado et Iterius eum patre suo Guidone, Robertus Anguilla, Gerardus Dolle.
«Quin etiam a quodam milite qui Guermundus vocabatur, et in eleemosynam accepimus mansum quemdam apud Remeias, quem pro allodio possidebat: quem etiam Fortmundus quidam, cujus familia tota erat de jure ecclesiae nostrae, cum terra appendice [Col. 1127A] ab ipso Guermundo tenebat. Cujus largitione tamen non fui ingratus, sed triginta quinque solidos ei contuli, quia eum pauperem scivi: qui mansus tres solidos Laudunensis monetae quotannis solvit in festivitate sancti Remigii. Cui dono Furmelina uxor sua libenter annuit. Et hujus rei testes sunt Guido de Guni, Ado filius, Helias de Fera, Guido filius . . . . . Gerelmus . . . . . Albericus de Traveci.
«Hos octo solidos cum tribus illis, qui de manso solvuntur, pro anniversarii mei die constitui cum consilio fratrum nostrorum, ipsis fratribus ad quos potuerint epularum apparatus dandos: et ea die omnes ecclesiae sacerdotes missas singuli quique cantent, sicut in die ordinationis facere solent. In vita autem mea, etiam si ab abbatia decederem, [Col. 1127B] aut alias quavis occasione transmigrarem, in festo sanctae Luciae eosdem denarios dandos constituimus ad fratrum refectionem. Ex Dei ergo et nostra omnium auctoritate excommunicamus et Dei judicio addicimus omnes qui has expensas undecim quos praediximus solidorum, ab eo cui destinati sunt, removerint.
«Actum Incarnati Verbi anno 1121. S. Alardi. S. Radulfi. S. Rainaldi. S. Alardi refectorarii. S. Godifridi cantoris. S. Odonis. S. Gullermi. Addelmi . . . . . . . . . S. Adae. S. Fulconis. S. Leodegarii, et caeterorum omnium.
IV. Andreas 1124. Prior antea coenobii Novigentini. Nonnullas benevolo animo Praemonstratensibus, maxime apud Bonolium, possessiones concessit.
[Col. 1127C] «In nomine sanctae et individuae Trinitatis.
«Sciant omnes praesentes et futuri quod ego Andreas abbas Sanctae Mariae Nogenti, concessu capituli nostri, concessi ecclesiae Praemonstratae omnem terram alodii nostri quod possidebamus apud Bonolium, per censum tredecim solidorum monetae Vermandensis, omni anno persolvendum ad Purificationem sanctae Dei genitricis Mariae. Et hoc ratum et firmum attestatione sigilli nostri confirmamus, et inconvulsum permanere decernimus.
«Hujus concessionis testes sunt. Godefridus monachus et cantor Novigenti, Bernardus eleemosynarius, Adelardus monachus, Adelelmus secretarius, Albericus praepositus, Herberius cellerarius, Fulco [Col. 1127D] puer, Iterius puer, et caeteri.
«Et de eadem Praemonstrata ecclesia, Hugo tunc temporis abbas, Gerardus prior, Hardwinus cantor, Petrus diaconus, Almoricus diaconus, Adam, Thibaldus, subdiaconi, Rainaldus, Joannes, pueri.
«Anno Incarnationis Domini 1129, indictione VII, epacta XXVIII, conc. I.»
Radulphus autem castellanus, et Ivo Nigellensis Ecclesiam, quam injuste usurpabant, approbante Simone Noviomensi episcopo, tradunt Andreae abbati, et monachis B. Mariae Novigentinae: En tabulae donationis.
«In nomine Patris, et Filii, et Spiritus Sancti.
«Ego Simon Dei gratia, Noviomensium episcopus [Col. 1128A] universis in Christo fidelibus in perpetuum. Quoniam Apostolus praecipit, dum tempus habetis, operamini bonum ad omnes, maxime autem ad domesticos fidei (Gal. VI, 10) .» Nos prout pastoralis solertia exigit, dum tempus habemus, ea, quae pietatis sunt et misericordiae, invicem sectari debemus. Omnibus siquidem notum esse volumus, tam praesentibus quam futuris, Radulfum Nigellensem castellanum, ab Ivone Nigellensi domino per successionem posteritatis, in altare de Curci, tam in minutis decimis quam in hospitibus atrii; seu in oblationibus sacerdotis, dimidietatem per omnia in feodum tenuisse; eosque ambos ante nos humiliter venisse, recognoscentes super hoc culpam suam, Radulphumque in manum Ivonis hunc feodum reddidisse, et Ivonem [Col. 1128B] libere et absolute in manum nostram remisisse, eosque in commune nos cum devotione magna rogasse quatenus, pro animabus antecessorum suorum, 628 et specialiter pro anima Guillelmi fratris Radulfi, qui in monasterio beatae Mariae Nogenti monachus factus, et sepultus est, eidem monasterio hoc ecclesiasticum beneficium contraderemus, et canonice firmaremus.
«Nos igitur devotioni eorum aggratulantes, tibi, frater Andrea supradictae ecclesiae venerabilis abba, tuisque successoribus, fratribusque inibi Deo servientibus, quidquid in altare de Curci Radulphus saeculariter tenebat, nos ecclesiastice possidendum ulterius pro animabus praedecessorum nostrorum, et matris meae concedimus; ut quod laica manus [Col. 1128C] hactenus in sanctuarium Dei male tenuit, ecclesia tua deinceps bene et libere possideat. Presbyter in parochia tuo assensu per manum episcopi ponatur. Si quid vero in eadem parochia tu et successores tui, Deo auxiliante, acquirere poteritis, hujus chartulae sanctione firmamus.
«Ut igitur haec omnia rata et inconvulsa permaneant. praecipimus, et sigilli nostri impressione, et testium suppositione corroboramus, et ne quis praesumptor hoc donum violare unquam praesumat, anathematis inhibitione, auctoritate sancti Spiritus, prohibemus. Hujus rei testes sunt suppositi:
«S. Simonis episcopi. S. Hugonis archidiaconi. S. Balduini decani. S. Petri cantoris. S. magistri Petri. S. Theoderici abbatis Sancti Eligii Noviomi.
[Col. 1128D] «Actum Noviomo in praesentia Simonis episcopi, anno ab Incarnatione Domini nostri Jesu Christi millesimo, centesimo tricesimo secundo. Ego Hugo cancellarius subscripsi.»
V. Bruno 1140 ecclesiam canonicorum Codiciacensium, et pia quaedam alia donaria Ingelranni, rata vult Bartholomaeus Laudunensis episcopus hocce diplomate:
«In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Ego Bartholomaeus Dei gratia Laudunensium episcopus. Quoniam Apostolus praecipit, dum tempus habetis, operamini bonum ad omnes, maxime autem ad domesticos fidei (Gal. VI, 10) , nos prout pastoralis solertia exigit, dum tempus habemus, ea quae [Col. 1129A] pietatis sunt et misericordiae, invicem sectari debemus. Omnibus siquidem notum esse volumus, tam futuris quam praesentibus, quod Ingelrannus filius Thomae ecclesiam in castro Codiciacensi sitam, quam hactenus contra jus ecclesiasticum tenuerat, per me, et per venerabilem fratrem nostrum Goislenum Suessionensem episcopum, crebro super hoc commonitus, tandem divina inspiratione compunctus, absolute in manu nostra reddidit, id obnixe et devote a nobis expetens, ut eamdem ecclesiam monasterio beatae Mariae de Novigento contraderemus, et canonice firmaremus.
«Nos igitur petitioni ejus gratanter assensum praebentes, tibi, frater Bruno, supradicti monasterii venerabilis abba tuisque successoribus, et fratribus [Col. 1129B] inibi Deo servientibus praefatam ecclesiam perpetuo possidendam concedimus, ita videlicet ut decedentibus canonicis praebendas ipsorum habeas, et pro facultate loci consequenter monachorum inibi numerum substituas.
«Praefatus itidem Ingelrannus sub turri ecclesiae capellam construi fecit, in qua, ut quotidie missa defunctorum pro anima patris sui Thomae, et pro animabus omnium fidelium defunctorum, celebraretur, hortatu religiosorum, rogatu etiam matris suae Milesendis, et Rotberti fratris sui, et sororis suae Milesendis, et assensu procerum suorum, vineam quamdam ab omni consuetudine liberam, duos modios frumenti ad terragia Cocciaci villae, et ad transversum de Blarencurte triginta, ad Casnels [Col. 1129C] vero decem solidos in festo beati Remigii quotannis persolvendos contradidit. Dedit ad transversum Codiciacensem viginti solidos ad luminaria ecclesiae concinnanda; et confirmavit donum duorum videlicet solidorum, quod pater et mater ante fecerant omni septima ad refectionem fratrum.
«Contulerunt etiam pares supradicti castelli eidem monasterio pro animabus suis, et praedecessorum suorum: Rotbertus de Cais, V solidos bonae monetae singulis annis ad transversum Codiciacensem; Rainaldus Belehere, XI solidos censualis monetae ad censum suum de Morilencurte accipiendos; Ado de Luni, XI solidos cursabilis monetae; Iterius frater ejus, XI solidos; Rotbertus Vitulus, XII denarios; [Col. 1129D] Simon Crassus, XII denarios; Petrus de Frescencurt, XII denarios; Guido filius Alberici, XII denarios; Bonifacius, XII denarios; Rainaldus Rufus, III sextarios vini; Lambertus Gruellus, III sextarios vini, quos habebat in praedicta vinea; Robertus de Curval condonavit consuetudines quas habebat in eadem vinea.
«Noverit etiam posteritas fidelium, quod ad transversum pontis de Cuiaperit, quem Drogo nepos Mathildis Grossae, Beatae Mariae Novigenti ad conversionem veniens contulit, idem Ingelrannus de Carreta denarium unum bonae monetae, de carro vero duos denarios, et de Trussello in Sella jacente, denarium unum, et V solidos apud Puislerium, et obolum unum bonae monetae de 629 unaquaque [Col. 1130A] domo adjacentium villarum, pro reficiendo ponte, abbati et monachis in perpetuum habendos concessit.
«Ut autem haec omnia in posterum inconcussa permaneant, anathematis interpositione confirmamus, sigilli etiam nostri impressione et testium suppositione corroboramus.
«Signum Bartholomaei Laudunensis episcopi. Signum Ernaldi archidiaconi. S. Bartholomaei archidiaconi et thesaurarii. S. Guidonis decani. S. Milonis praecentoris. S. Anselmi abbatis Sancti Vincentii. S. Balduini abbatis Sancti Joannis. S. Leonii abbatis Sancti Michaelis. S. Gualterii abbatis Sancti Martini. S. Gisleberti abbatis Sancti Nicolai de Saltu.
[Col. 1130B] «Actum Lauduni anno Dominicae Incarnationis 1138.
«Data per manum Ernaldi cancellarii.»
Quae Norbertinae familiae alumnis concesserat suus decessor, confirmat Bruno.
At controversia Brunonem inter et Hugonem Praemonstrati abbatem, sopita tandem est isthac Bartholomaei Laudunensis sententia decretoria.
«In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Amen. Bartholomaeus Dei gratia S. Laudunensis Ecclesiae humilis minister, dilecto filio suo Brunoni abbati S. Mariae de Novigento, suisque successoribus in perpetuum. Quae ad pacem Ecclesiarum a catholicis episcopis inter religiosas maxime personas juste ordinata, canonice stabilita sunt, firma debent et perpetua pace muniri.
[Col. 1130C] «Ea propter, dilecte fili, quaestionem quae inter te et dilectum filium Hugonem abbatem de Praemonstrato, nostris temporibus emersa est, per gratiam Dei cooperante confratre nostro Goisleno venerabili Suessorum episcopo, ad plenum definire, et praesenti pagina tam futuris quam praesentibus notum facere curamus.
«Sane constat ecclesiam de Cocciacovilla, et parochiales reditus, ad ecclesiam B. Mariae de Novigento pertinere. Porro intra ejusdem parochiae terminos in loco qui Roserias appellatur, Milesendis Ingelrami mater, monasterium construxit, et praedicto abbati de Praemonstrato ad ordinem religionis concessit. Cujus monasterii dedicationem, te et Ecclesia [Col. 1130D] tua contradicente, tandem, praesente et cooperante supradicto coepiscopo nostro Goisleno, res ita definita est:
«Videlicet, ut nullam omnino ecclesia tua de possessionibus tuis patiatur diminutionem, sed ad integrum decimas, oblationes debitas, vivorum et mortuorum curam, et si quid ultra est quod de parochiali jure descendat, aeterna quiete possidebitis. Ipsi vero Praemonstratenses nihil de omnibus his quae vestri juris erunt, poterunt usurpare. Quod, ut in posterum ratum et inconvulsum permaneat, ego, et Suessionensis, praesentis chirographi pace firmamus, et sigillis nostris consignamus.
«Actum Lauduni anno Dominicae Incarnationis millesimo centesimo quadragesimo primo.
[Col. 1131A] «S. Bartholomaei Laudunensis episcopi. S. Goisleni Suessionensis episcopi. S. Widonis decani. S. Richardi archidiaconi. S. Barthol. archidiac. S. . . . abbatis S. Joannis. S. Anselli abb. S. Vincentii. S. Gilleberti abb. S. Nicolai de Saltu. S. Willelmi abb. S. Nicolai de Prato. S. Milonis cantoris.»
VI. Ingelrannus, 1157.
VII. Joannes, ab anno 1164 ad 1185. Hoc ipso regente crevere monasterii bona, summique pontifices privilegiis munierunt.
VIII. Helias, 1185, complures iniit cum diversis societates, praesertim cum Hugone Praemonstratensi abbate.
[Col. 1131B] IX. Robertus, anno 1190 ad 1201.
X. Petrus Claudy (vulgo le Boiteux ), 1201 in archimandritam S. Remigii Remensis, ubi prius institutum monasticum professus erat, eligitur.
XI. Robertus II, 1213, ecclesiam ipse a fundamentis, dormitoria duo, alterum presbyterorum, novitiorum alterum aedificari curavit summis impensis; quorum omnium vix ruinae parent. Hoc abbate corpus Thomae de Marla translatum est, uti ex subjecta Ingelranni charta perspectum habetur.
«In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Amen. Ego Ingelrannus Dei gratia dominus Cociaci, universis sanctae matris Ecclesiae filiis, praesens scriptum inspecturis. Notum facio quod, cum vir nobilis dominus Thomas de Marla bonae memoriae [Col. 1131C] antecessor meus, et quondam dominus Cociaci, antiquitus sepultus fuisset in quadam capella, 630 quam vir illustris et piae recordationis dominus Ingelrannus avus meus, et filius ejusdem Thomae construi fecit sub veteri turri ecclesiae B. Mariae de Nogento; in qua pro anima ejusdem Thomae patris sui, et pro animabus omnium fidelium defunctorum, a monachis ejusdem ecclesiae quotidie una missa celebraretur. Tandem tempore meo cum ecclesia de Nogento coepisset de novo reaedificari, et eamdem capellam necesse esset amoveri propter novum opus, quod per eamdem capellam et per sepulturam praedicti Thomae oportebat crescere et extendi; domnus Robertus tunc abbas de Nogento et monachi [Col. 1131D] ejusdem loci, de assensu et voluntate mea, et me praesente, cum aliquantis militibus, et servientibus meis, corpus ejusdem Thomae de loco, in quo prius sepultum fuerat honorifice transtulerunt; et peractis missarum solemniis, in medio choro suo novae ecclesiae solemniter tumulaverunt; et illam missam, quae pro anima saepe dicti Thomae, et pro animabus omnium fidelium defunctorum in veteri capella prius celebrabatur, in novo opere per voluntatem meam duxerunt quotidie in perpetuum celebrari.
«Et ne per succedentia tempora haec translatio corporis saepedicti Thomae oblivioni traderetur, abbas et monachi ejusdem Ecclesiae petierunt a me ut eamdem translationem, et diem, in qua facta fuit, [Col. 1132A] per litteras sigillo meo roboratas posteritati futurorum commendarem.
«Ego autem petitioni eorum gratanter praebens assensum, praesentes litteras fieri praecepi, et sigilli mei munimine roborari; et ad recordationem hujus facti, praedictis abbati et monachis de Nogente in perpetuum reservandas commisi.
«Actum Verbi Incarnati 1218, mense Aprili, III Non. ejusdem mensis, quarta feria ante Resurrectionem Domini nostri Jesu Christi.»
Planum autem fit ex hac Ingelranni charta, omnia vetustatis monumenta susque deque diruta; unde non mirum si eorum, quae Guibertus de sepulcro Quilii regis, et caeteris ejusdem coenobii antiquitatum vestigiis attigit in libro II de Vita sua, [Col. 1132B] nil supersit.
XII. Galterus seu Walterus, 1231, monachale collobium induerat in S. Vincentii Laudunensi monasterio.
XIII. Joannes tertius, 1240.
XIV. Iterius, 1248.
XV. Matthaeus, 1281.
XVI. Joannes IV, de Palye, 1300.
XVII. Robertus III, 1332.
XVIII. Joannes V Despagnyes, ex marchionibus Despagnyes in Picardia, 1347.
XIX. Laurentius du Rasse, 1415.
XX. Joannes Roussel; cui, quod monasterii bona dilapidasset, munus abrogat episcopus Laudunensis; oeconomumque Nicolaum de Lestoc constituit.
[Col. 1132C] XXI. Nicolaus de Lestoc, 1464, Joanne vita functo, eligitur.
XXII. Joannes IV, Mareschal, 1475 ad ann. 1489.
Abbates commendatarii.
XXIII. Arturus Donnoy sacrae capellae Parisiensis canonicus, omni jure posthabito, spreta monachorum electione, Nicolaum Mavart, cui coenobitae regimen abbatiae imposuerant, exagitavit; ac tandem anno 1489, abbatiam obtinet in commendam.
XXIV. Joannes VII, de Beaumont, archidiaconus Lingonensis, 1512 ad 1529.
XXV. Carolus de Vignacourt archidiac. Rothomag. et canonic. Paris., 1529.
XXVI. Joannes de Longueval, per cessionem Caroli [Col. 1132D] 1544 ad an. 1557, quo, mense Julio, abbatiam abdicavit in fratris Caroli gratiam.
XXVII. Carolus II, de Longueval, Joannis frater, 1564 pessime res monasterii administravit, imo dissipavit. Hic uxore sibi copulata ad Calvinistarum partes nefarie devolutus est.
XXVIII. Gabriel le Seneux, cui specie tenus abbatiam cessit Carolus ille; siquidem nefando mercimonio possessiones sibi continuo retinuit; sed antequam possessionem iniret le Seneux morte praeoccupatur 1571.
XXIX. Gaspardus de Brenier, Delphinas, mense Septembri an. 1572 a rege abbatiam obtinet. Possessione adepta litem movet adversus praefatum de [Col. 1133A] Longueval, qui bona monasterii suis possessionibus adjunxerat, sacra feretra auro argentoque adornata, calices sacros, gemmas, et quidquid pretiosum reperire licuit, depraedatus fuerat, exciderat silvas; quatenus ipse non modo universa restitueret, sed et turrim et chorum ecclesiae, quae ipso die nuptiarum corruerant, instauraret. At cunctae Gaspardi contentiones incassae remanserunt. Etenim accepta pecunia pactum iniit cum Carolo, qui per fas et nefas rebus Ecclesiae pacifice potitus est.
XXX. Joannes VIII, de la Grange, Parisinus, lite Carolum de Longueval et armis persequitur, sed frustra: quare multis calamitatibus lacessitus abbatiam abdicare, atque Jacobo du Val, tanquam confidentiario 631 ut vocant, Caroli de Longueval, [Col. 1133B] cedere coactus est.
XXXI. Jacobus du Val, nomine duntaxat abbas effectus; nimirum ea lege ut cum primum Philippus de Longueval, saepe fati Caroli filius, adoleverit, abbatiam in ejus gratiam deponeret, quod et actum est anno 1586.
XXXII. Philippus de Longueval, Caroli primogenitus, abbatia potitus ad ann. 1624, quo abbatiam retenta pensione, tradidit Antonio de Longueval ex fratre nepoti.
XXXIII. Antonius de Longueval, die 15 Novembr. adhuc duodennis, quantum per aetatem et tempus licuit, instaurationi abbatiae, disciplinaeque regulari incubuit, accitis ea de re monachis cum ex S. Germani Parisiensis, tum ex Casalis Benedicti monasteriis; [Col. 1133C] ac tandem congregationis S. Mauri; cui et Novingentinum coenobium, pacto ad hoc confecto, aggregavit die 21 mensis Octobris 1646. Vita defunctus die 7 Julii 1649, sepultus in ecclesia S. Germani de Antissiodoro Parisiis: cujus cor ad Novigentinum coenobium delatum, atque sepulturae traditum est.
XXXIV. Joannes de Grasse, provincialis, abbatiam adipiscitur an. 1649.
( 77 ) CAP. V.— Augium castrum; comitatus, cujus urbs praecipua Augium, Picardiae inferiori atque territorio Caletensi contermina. Familiam comitum Augensium sive Aucensium, reperies in fine Historiae Northmann. scriptae ab Andraea Duchesnio, pag. [Col. 1133D] 1086.
( 78 ) Ibid.—Abbatia Sancti Michaelis juxta mare, quod dicitur Ulteris-Portus. Ipsius conditoris atque originis, nec non facultatum notitiam ut habeas, quodnam antiquius, nobilius, certius monumentum prodere quivero, quam fundationis tabulam? Hanc ergo ex antiquis schedis in lucem emitto:
Charta abbatiae Ulterioris-Portus de donatione et confirmatione Roberti comitis Augi, fundatoris ecclesiae de Ulteriori-Portu.
«In nomine sanctae et individuae Trinitatis, Patris, et Filii, et Spiritus sancti, Amen. Anno ab Incarnatione Domini millesimo tricesimo sexto. Ego Robertus comes Augensis, consilio Maurilii archiepiscopi Rothomagensis, et Willermi Northmanorum [Col. 1134A] ducis, sed et aliorum tam episcoporum, quam optimatum Northmaniae, hominumque meorum laude, et praecipue monitu uxoris meae Beatricis comitissae, abbatiam in honorem Dei et sancti Michaelis archangeli apud Ulteris-Portum constituo, et unde monachi ibi vivant, qui pro mea meorumque salute Deum assidue exorent, uxore Beatrice, et filiis meis, Radulfo videlicet, Willermo atque Roberto concedentibus, atque laudantibus, de meis possessionibus stabilio.
«Do igitur eis in Ulteris-Portu ecclesiam, ubi eadem abbatia est constructa, cum tota decima, et cum omnibus ad eamdem ecclesiam pertinentibus; et viginti domos in eadem villa, sex in cambis ex ipsis, et duos homines vavasores liberos, et censum [Col. 1134B] lignorum ejusdem villae; et palustrem, terram et prata de juxta, et omnem terram arabilem, quam in dominio meo, in eadem villa, id est in Ulteris-Portu habeo, et omnem consuetudinem hominum illorum, qui sunt sancti Michaelis, quidquid omnino sit.
«Item in Ulteris-Portu, et in Augo oppido, et decimam denariorum de vicecomitatibus, et in utraque villa quidquid abbas et monachi acquirere poterunt. Quod si homines abbatis piscem, qui vocatur turium, capiunt, totus erit Sancti Michaelis, crassus piscis si captus fuerit, ala una et medietas caudae erit monachis.
«Do etiam ego Robertus comes eidem Ecclesiae apud Augum, mansionem cujusdam hominis qui [Col. 1134C] vocatur. . . . . . . . . cum viridario; et alias tres mansiones; decimamque pasnagii silvarum Augi; omniumque exaltatuum earumdem silvarum, ubicunque fiant, silvam quoque liberam in opus monasterii et ministerii monachorum.
«Do etiam terram Maisnilli-Vallis, cum portu, et quidquid in eodem loco habeo; quercitumque Criolii; et maisnillum Soreth liberum, et quietum ab omni consuetudine, et quodcunque inde exit. Maisnillum quoque Alardum do; et villam quae Ramicheon-Maisnil dicitur; et aliam quae Grimonth-Maisnil vocatur. Et concedo medietatem de Boiteal-Maisnil apud Fucardi montem. Et de dominio meo do duos hortos, et mansiones quinque hospitum, et [Col. 1134D] unum molendinum. In fontibus autem, excepto teloneo, et parochia, do illud quod in dominio meo habeo in terris, et pratis, et alnetis, et marescis, et unam domum liberam, et unum molendinum, ubi tota molitura de Grimonth-Maisnil debet venire, si dominus villae molendino caruerit.
«Do etiam decimam molendinique Blangeci, et septem molarum. Apud septem molas do ejusdem villae ecclesiam, et quodcunque ad eam pertinet, terramque unius carrucae, et totam decimam de dominio meo. In Crioleio molendinum unum cum tota 632 molitura, et de floscis, et de Estaelonde Vinliothuil, et duas mansiones liberas.
«Ecclesiam quoque do de Anedinace, et fiscum Rogerii ejusdem villae, qui monachus effectus est, [Col. 1135A] et totam terram Gozondimare. In Verleio unum molendinum do pro anima Rogerii filii Turlodi, et terram quam Romeldis avia ipsius Rogerii in Verleio habuerat, et quam ipse Rogerius ecclesiae Sancti Michaelis, me praesente, dedit, scilicet medietatem villae do ego Robertus comes liberam.
«De Boevilla autem, et de Penleio et de Brunvilla do ecclesias, et totam decimam, et terram quatuor bobus; ecclesiam quoque de Guillemercourt do, cum tertia garba; et ecclesiam Sancti Petri in Valle, cum tota decima; et ecclesiam Sancti Walarici de Monte-Aquoso, cum terra et caeteris ad eam pertinentibus; et ecclesiam de Burgo Turoldi, cum tota decima, et triginta quinque acras terrae; Basilicis terram ad unam carrucam, et ecclesiam cum [Col. 1135B] tota decima, et quidquid ad eam pertinet, et mansiones hospitum duodecim. Do et Roscelinum de Matun-Maisnil coementarium, cum fisco suo; et Sanctum Martinum de silva liberum et quietum, cum terris, et hospitibus, et quidquid ad eumdem locum pertinet, ubi quondam domnus Gervinus, abbas Sancti Richarii, eremiticam vitam duxit; item locum illum qui dicitur Flamenguevilla, et terram unius aratri, et partem meae Warance; decimamque telonei septem molarum; et Grandinciae omnium piscium coquinae meae; et de sale, et de omni carne, quae mihi, vel haeredibus meis de Anglia veniunt.
«Similiter decimam do et aquam de Criolio, octo diebus ante festivitatem sancti Michaelis, et ipsa nocte festivitatis ejusdem, aquam de eo, eidem [Col. 1135C] abbatiae do; similiter ante festum translationis sancti Benedicti, aquam de Criolio concedo eidem ecclesiae quatuor diebus, et ipsa nocte festi, aquam de eo.
«In Anglia do Bonitone, et quidquid ad eam pertinet, in terris, in hospitibus, et caeteris rebus.
«Haec omnia dono eidem abbatiae in eleemosynam liberam, et quietam, et per chartam istam testificor dona, quae Guillermus filius meus, me praesente et consentiente, eidem ecclesiae in eleemosynam contulit, videlicet ecclesiam de Haymies cum tota decima, et terram trium hospitum ad eamdem ecclesiam pertinentem.
«Testificor etiam omnia dona, quae, me praesente, volente, et rogante, barones, milites, et nationes terrae meae, eidem ecclesiae in eleemosynam liberam [Col. 1135D] contulerunt et quietam, videlicet triginta acras terrae apud Ulteris-Portum de dono Hugonis vicecomitis, patris Guiberti de Dimeio; de dono Willermi Caucheis, duas mansiones in villa Ulteris-Portus, et totam terram Montis-Goisberti, et duo jugera prati apud Flamenguevillam, et apud Criolium alia duo jugera prati, et terram quam tenebat in Augo oppido, et viridarium unum, et quidquid habebat in septem molis; de dono Richardi Boistel, et Hilduini de Blangeio, et Gustini de Grimont-Maisnil, et Henrici Jaillardi, duas garbas decimae in feodis suis apud Blangeium; de dono Henrici Mostellencis, in fontibus viginti jugera terrae, et duas garbas decimae; de dono Anscherii de Riu senis, decimam [Col. 1136A] suam de Riu; de dono Ymberti de Basinval, et de dono Helduini Forestarii duas garbas decimae de terris suis apud Basinval; de dono Walterii ad Barbam de Daivilla, duas garbas decimae de fisco suo apud Moncheium; de dono Gosselini de Bernoumaisnil, et Osmeldis uxoris ejus terram de Sifridi villa; de dono Rogerii filii Teroldi, apud Guillemercourt fiscum duorum hominum, videlicet Goifridi filii Romoldis, et Rogerii filii Henrici; de dono Radulphi, qui non videt, patris Radulphi de Grantcourt, quamdam decimam in Grantcourt; de dono Willelmi Tallebot servitium terrae Sansogolinis in Gillemercourt; de dono Alundi de Grantcourt, patris Roberti, duas garbas decimae de terra sua de Grantcourt; de dono Radulphi filii Alveredi totam [Col. 1136B] decimam terrae suae apud Penlieu; de dono Goifredi, filii Rainoldi de Sancto Martino Jaillardo, decimam de terris hominum suorum, quam habebat in dominio suo, et apud S. Martinum, et apud Letot et apud Merlim campum; de dono Claremboudi, patris Ricardi de Tokevilla, duas garbas decimae de Tokevilla; de dono Rogeri de Salcheio fratris Ricardi de Freavilla, ecclesiam de Salcheio cum tota decima, et quidquid ad eamdem ecclesiam pertinet, et unam acram prati; de dono Ricardi, filii Roberti de Freavilla, totam decimam de. . . . . ; de dono Picardi de Lonreio, patris Bartholomaei, decimam de Bosco Ricardi; de dono Millonis de Ayssingneio, duos hortos et duas garbas decimae de Assingneio, [Col. 1136C] ita libere, ut eas et nunc homines villae ad domum monachorum adduxerunt, sicuti ad suam pridem facere ex debito solebant; de dono Roberti de Petreponto, et Godefridi fratris ejus decimam de Cuvervilla, quam tenebant de Oylardo domino ejusdem villae, et hoc 633 fecerunt de consensu ejusdem domini; de dono Oystellandi militis mei, qui filium meum Willermum nutrivit, villam quae vocatur Maisinloystellant, et hoc concessi precibus Willelmi filii mei, ut in perpetuum esset eadem villa ad eleemosynam pauperum libera et quieta.
«Et volo ut quaecunque monachi Ulterioris-Portus ei dono meo, sive successorum meorum, tenuerint, vel possederint, ita libere et quiete teneant quod vel ab eis vel ab hominibus eorum haeredes mei [Col. 1136D] nulla servitia, nulla auxilia, nullas tallias sive collectas, nullas omnino exactiones exigant: et successoribus nostris hoc annuentibus, et pro posse suo res hujus ecclesiae augentibus, benedictionem; calumniantibus vero, et res hujus ecclesiae retrahentibus, aeternam maledictionem indico, et eos timendae excommunicationis vinculo ligo. Horum donorum tam meorum quam aliorum benefactorum hujus ecclesiae, quos praedixi, testes:
«Ego Robertus comes Augi. Et Radulphus et Willelmus, et Robertus filii mei. Et Hugo vicecomes. Et Gaufridus de Bailoil. Et Galterus ad Barbam de Davitusvilla.» Et alii multi quos longum est nominare.
[Col. 1137A] Hocce donationis instrumentum confirmat Joannes, itidem comes Augensis, ad hunc modum:
«Anno Incarnationis 1149, Romanam Ecclesiam regente papa Eugenio; Rothomagensem cathedram episcopo sedente Hugone archiep.; principante in Northmania Andegavorum comite Gaufrido: Ego Joannes Augensium comes, huic S. archangeli Michaelis Ulterioris-Portensi ecclesiae concedendo dedi et confirmavi, et super altare propria manu mea posui omnia dona illa, quae antecessores mei, comes videlicet Robertus, et Guillelmus filius ejus, Henricus pater meus, suique homines concesserunt, dederunt, et confirmaverunt, et quidquid die uno, quocunque pacto ecclesia tenuerat viventibus praefatis comitibus; et volo ut ea praecipue quae monachi [Col. 1137B] habere debebant, firmiter et plenarie habeant, et in perpetuum possideant,» etc.
Verum paucis post annis ab eodem comite, sive ab ejus militibus, cum ecclesiae S. Michaelis thesaurus immani sacrilegio fuisset direptus, poenitentia princeps ille ductus, quidquid ablatum eatenus compensare studuit, ut alia, quae in sequenti charta continentur, pie contulerit. Hanc exscribere juvabit, ut inde aevi nostri exercituum duces (Heu! quam nefanda patrata sunt) nobile religionis Christianae, quin et justitiae exemplum sumere possint
«Notum sit universis Ecclesiae Dei filiis quod Ego Joannes comes Augi pro stipendio militum, et servientium, quos tenui per guerram regis, invadiavi maximam partem et optimam thesauri ecclesiae [Col. 1137C] Sancti Michaelis de Ulteriori-Portu, duos videlicet textus pretiosos, et duo thuribula pretiosa, unum calicem argenteum, et optime deauratum, cappas caras viginti quatuor, casulam peratam, et bonam. Praeterea tot et tantis gravaminibus praefatam ecclesiam tam saepe gravavi, quam vices gravaminum numerare non possem. Quare pro multis pauca, pro magnis parva rependens, concedo et in perpetuum do praedictae ecclesiae, avenam et frumentum de Verleio, quae pertinet ad forestagium. Diligenter autem haeredes exoro ne Ecclesias terrae suae gravent, sed honorent et protegant. Et si quid eis pro salute animae meae, et parentum meorum dedi, vel pro ablatis reddidi, in pace stabiliter tenere [Col. 1137D] faciant, recordantes quod ipsi morituri sunt, sicut praedecessores nostri mortui sunt. Hujus donationis testes sunt hi: Henricus et Robertus filii comitis, et N. comitissa Augi: H. abbas Fiscanni, Stephanus abbas de Fulcardimonte, Thomas de Brienchon, Alverdus de Sancto Martino, Magister Ricardus, Guillelmus Billuar;» et alii plures.
His accedit ejusdem monasterii antistitum nomenclatura.
Ex Necrologio abbatiae Sancti Michaelis Ulterioris-Portus.
«XIV Kalendas Maii, obiit piae recordationis domnus abbas Rainerus, hujus ecclesiae pastor primus.
«III Nonas Martii, obiit piae memoriae domnus abbas Drogo, hujus ecclesiae secundus rector.
[Col. 1138A] «XI Kalendas Aprilis, obiit reverendissimus vir domnus abbas Alfredus, istius loci gubernator tertius.»
De quarto et quinto nihil.
«XI Kalendas Maii, obiit domnus abbas Guillermus, hujus Ecclesiae pastor sextus.
«Kalendis Junii, obiit domnus Ricardus abbas, hujus Ecclesiae pastor septimus.»
De octavo haud ulla commemoratio.
«VI Kalendas Martii, obiit piae memoriae domnus abbas Guillermus, hujus Ecclesiae pastor nonus.
«Kalendis Martii, obiit domnus abbas Arturius, hujus Ecclesiae pastor decimus.»
De undecimo silet Necrologium.
«V Nonas Martii, obiit domnus Hugo abbas, hujus [Col. 1138B] Ecclesiae rector duodecimus.
«VI Kalendas Maii, obiit piae memoriae domnus abbas Henricus rector, et reaedificator nobilissimus, et tertius decimus loci istius; in cujus anniversario habemus 634 quadraginta solidos.»
De quatuor subsequentibus nihil.
«XIV Kalendas Aprilis, obiit domnus Robertus abbas hujus Ecclesiae vigesimus primus.
«III Idus Julii obiit Joannes abbas istius Ecclesiae, reaedificator et reparator nobilissimus, et pastor vigesimus secundus.»
Vigesimi tertii nulla mentio.
«VI Nonas Maii, obiit piae memoriae domnus abbas Ricardus de Longuemor rector, et reaedificator nobilissimus, vigesimus quartus.
[Col. 1138C] «V Kalendas Aprilis, obiit piae memoriae domnus abbas Andreas rector, et reparator nobilissimus capellae Beatae Mariae, vigesimus quintus.
«VI Kalendas Octobris, obiit piae memoriae domnus abbas Ricardus de Longuemor nobilissimus reaedificator, ac vigesimus sextus hujus Ecclesiae rector.»
Videtur hic error, vel fuere synonymi 24 ac 26.
De vigesimo septimo nihil exstat.
«XVI Kalendas Septembris, obiit anno Domini 1521 illustris dominus Carolus de Cleves comes Augi, filius primogenitus domini Gilberti ejusdem loci comitis, frater germanus domini Francisci de Cleves hujus Ecclesiae moderni abbatis commendatarii primi, et in ordine vigesimi octavi.
[Col. 1138D] «XII Kalendas Junii, obiit domnus abbas Albericus, Ecclesiae S. Leufredi moderatissimus rector, nostrique loci primus aedificator.»
Hanc abbatum seriem solidam, certamque neutiquam propono; refragatur enim Robertus de Monte in tractatu De immutatione ord. monach. infra inter Additamenta: «Robertus comes Aucensis, inquit, monasterium S. Michaelis Ulterioris-Portus aedificavit; in quo primus abbas fuit Herbertus, monachus S. Trinitatis de Monte Rothomag., secundus Alveredus, tertius Osbernus monachus ejusdem loci, quartus Fulcherius monachus Cluniacensis.»
( 79 ) CAP. V.— Comitissa Helisendis. Quae Roberto [Col. 1139A] Aucensi comiti nupta, Willelmum (de quo eo loci) natu secundum genuit, quemadmodum in subscriptionibus fundationis S. Michaelis supra allatae visere est. Guillelmus Gemet. Hist. lib. V cap. 3 in Richardo II. «Cui, Willelmo, non multo post Ocensem comitatum tradidit, eique quamdam puellam Leschelinam dedit. Ex ea genuit tres filios, Robertum scilicet, post ejus mortem comitatus haeredem,» etc. Sed vim solummodo conjecturae nostra haec habeat adnotatio.
( 80 ) IBID.— Cum ibi litteratorum floreat multitudo. Inter antiquos Radulphus Flaviacensis vulgo dictus, haud infimae notae scriptor, commentarium in Leviticum (multoties cusum) edidit.
( 81 ) IBID.— Instar religiosorum illorum, quos [Col. 1139B] Deonandos vulgo appellant. Deonandos eos esse puto, Donatos sive Oblatos, vulgari lingua Donnés, Oblats, nuncupamus. Hi autem habitum laicali inserviunt monasteriis, in his potissimum quae foris peragi a monachis (quorum munus est sacris incumbere) non facili negotio queunt: haud omnibus observantiis, rigidioribus maxime, tenentur. B. Lanfranco monachi laici dicuntur, decret. cap. 1, sect. 4, post init.; et sect. 5, sub med., fratres laici. Legesis Menardum, observat. ad caput 70 Concordiae regul. pag. 1028.
Caeterum Deonandos, sive laicos fratres, nomine monachorum ad succurendum identidem in vetustis chartis, et martyrologiis seu necrologiis venire [Col. 1139C] existimo. Cui ministerio non viri tantum, sed etiam mulieres sese, quo facilius theoriae studiis intenderent coenobitae, addicebant, velut supra ostensum est, pag. 12, D. et seq. Testimonium hujusce rei subministrat Chronicon Besuense hoc modo:
«Noverint fideles per succedentia tempora, quod quidam homo Lambertus nomine, cum esset ingenuus, et maneret apud Setas, cum uxore sua nomine Ereburgi, ac liberis Framvero et Dominico, ejusdem conditionis, gratis se tradidit sancto Petro ad serviendum, in loco qui dicitur Fons-Besua, ac monachis ibi degentibus, famulantibus Deo, quatenus libertas proveniret animabus eorum: sed hoc fecit eo tenore, ea conditione et fenore ut ipse et successores ejus fideliter custodirent eleemosynam, [Col. 1139D] quam comes regionis Rainaldus, una cum sua conjuge, tribuit supradicto sancto Petro. Nam quidquid in lucro aut negotio aliquid exinde potuerint lucrari, reddant ad vestitum fratrum in camera supradicti loci. Et ut haec scriptio firma maneret in praesenti dederunt in recordatione huic conventui, vir duos asinos, et ejusdem viri uxor decem solidos, ad restaurandam caldariam; similiter et unam navim dederunt. Nam noverint monachi ipsius loci, non eum habere alium advocatum, nisi ipsos, et ideo omni tempore eum in vestitu, in calceatu, ac cibo semper gubernari. Et ut insuspecti manerent, anathematizaverunt seniores loci quidquam in aliquo, aut quidpiam ei moleste fecerit, aut ejus liberis perpetua anathematizatione ex auctoritate Dei [Col. 1140A] sanctique Petri, ob cujus amorem se tradidit ipse Lambertus ad serviendum, nisi satisfactio facta promeruerit veniam. Testes huic subscriptioni omnes habitatores sancti loci, ipsi sunt: Ado praepositus, Humbertus, Wido decanus, Orbertus, Necteus, Ramerius. Haec enim acta sunt tempore Willelmi abbatis, ac praepositi loci, Benedicti nomine.»
635 Et charta e monasterii S. Maxentii tabulalario exscripta:
«In nomine Domini. Ego Gauterius presbyter, filius Adhemari de Guarda, dedi animam meam et corpus meum domno Goffredo abbati sedenti in capitulo cum monachis suis, die quodam Dominico Adventus Domini, in societatem et beneficium totius monasterii; et quando voluero monachus esse, cum [Col. 1140B] rebus quas habuero accipiant me sive sanum sive infirmum. Dedi eis unam borderiam de terra, et unum quartarium de prato, pro beneficio et salute animarum parentum meorum, in eleemosynam, sine ulla requisitione progeniei meae. Ipsi autem me et fratrem meum Lucium, de hoc beneficio cum regula revestierunt nos, et osculati sunt. Et ibidem convenimus donum hoc a dominis nostris carnalibus servaturos. Hoc donum fecimus cum isto pergameno super altare, videntibus testibus istis subtus scriptis.
«Martinus Espernus. Hugo Porcheus, etc.
«Et ego Gauterius cum signo † firmavi.
«Facta est autem haec chartula anno ab Incarnatione [Col. 1140C] Domini 1110, regnante in Francia Ludovico rege, et Guillelmo comite in Aquitania, Petro quoque episcopo Pictavensi.»
Virum uxoremque coenobio Beatae Mariae Vallis-Bonae sese nuncupasse delicat instrumentum, quod non ita pridem ex chartis ejusdem prioratus (olim abbatiae) dioecesis Grassensis, descripsit atque in epitomen redegit noster Claudius Chantelou.
«Anno ab Incarnatione Domini millesimo ducentesimo trigesimo secundo, indictione quinta, mensis Decembris die decimo octavo. Blacacius de Sartols et Jordana uxor sua, donant monasterio Beatae Mariae Vallis-Bonae et domno P. abbati dicti monasterii, seipsos et omnia bona sua generaliter, et specialiter Blacacius dat omnia bona sua mobilia et [Col. 1140D] immobilia, et jura quae habet in castro de Sartolis, et in toto ejus territorio, sive consistant in domibus, hominibus, servitiis, dominiis, vineis, arboribus, pratis, campis, nemoribus, aquis, pascuis, etc. Et Jordana specialiter dat omnia bona sua et jura quae habet in castro de Torrenco, et in ejus territorio, et in castro de Grauleriis superioribus, et in ejus territorio, sive consistant in domibus, etc. Item dat dicta Jordana libras triginta quinque, denariorum Raimundensium, unum denarium, et solidos centum Raimundensium in rebus, retento ipsis jugalibus usufructu in vita sua. Et promittunt ipsi jugales praedicto abbati quod quicunque ipsorum jugalium prius defecerit seu decesserit, quod alter qui superstiterit, tantum quantum vixerit, permanebit caste et in continentia, [Col. 1141A] et incontinenti promittunt obedientiam eidem domino abbati, nomine dicti monasterii, junctis manibus. Et ibidem abbas recipit dictos Blacacium et Jordanam junctis manibus in fratres, et participes et Donatos dicti monasterii Vallis-Bonae, promittens quandocunque ipsis venire placuerit, ipse et monasterium eos benigne suscipiat et pertractet tanquam alios confratres dicti monasterii, et provideat ipsis in victu et vestitu, et calceamento secundum monasterii possibilitatem. Scribebat B. de Sclannola notarius domini Raimundi Berengarii comitis Provinciae.»
Sed et Necrologium Sandionysianum expressis verbis: «V Kal. Februarii, obiit Girardus monachus ad succurrendum; et XI Kalend. Novemb. obiit Vincentius [Col. 1141B] monachus ad succurrendum.» Martyrologium Corbeiense: «Pridie Idus Januarii, obiit Walterus monachus nostrae congregationis ad succurrendum.» Item: «XVII Kalend. Febr. obiit Odoardus monachus nostrae congreg. ad succurrendum.» Mortuologium Sancti Andreae juxta Avenionem: «IV Idus Januarii, obiit domnus Isuardus, domnus de Bareto, monachus ad succurrendum,» Denique: «III Nonas Novemb. obiit Rostagnus de Podio Alto miles, monachus noster ad succurrendum.» Sic et alibi.
Aliter vero monachos ad succurrendum usurpari me aliquando in antiquis membranis legisse venit in mentem, nempe pro laicis morbo aliquo laborantibus, qui in monasteria vel ipsimet rogantes, vel a [Col. 1141C] monachis ob Dei amorem suscipiebantur; et iis succurrebant monachi inserviebantque, et quascunque poterant res ad eorum solamen, commodabant, inde monachi ad succurrendum sortiti nomen. Duo inter quamplurima occurrunt exempla. In charta prioratus Sancti Aegidii de Medunta: «Odo Ruffini filius maxima aegritudine vexatus suscepit habitum monachicum, etc., et monachus ad succurrendum effectus est. Chronicon Besuense: Wido miles de villa quae Eretas nuncupatur, decidens in infirmitate effectus est monachus,» etc.
( 82 ) CAP. V.— Birro talari et nigro capite cooperto. Pro pileo birrum sive biretum hic sumi perspicuum mihi videtur. Verba huic rei I. I Codic. Theodos. De [Col. 1141D] habitu quo uti oportet intra urbem, libro XIV, tit. 10: «Servos sane omnium (quorum tamen dominos sollicitudine militiae constat non teneri) aut birris uti permittimus, aut cucullis.» Statuta Cluniacensia anno circiter 1290 edita, cap. 53: «Permittitur 636 cuilibet religioso habere duas tunicas, etc., duo caputia cum duobus biretis, uno nigro et altero albo.» Me tamen non latet birrum aliud sonare apud gravissimos auctores, scilicet lacernam et palliolum. Consule Henric. Spelman in Glossario et Girardum Vossium De vitiis sermonis, etc. Canonicus Laudunensis in Chronico ms. ita birrum exprimit: «Et ecce quidam in specie peregrini birro, id est veste Hierosolymitana indutus,» etc.
( 83 ) CAP. VI.— Apud Sanctum Medardum. In [Col. 1142A] abbatiae Sancti Medardi Suessionensis Historia conscribenda operam ac studium collocat domnus Ildefonsus Vrayet, haud ignarus nostrae congregat. presbyter; de hac ergo silemus.
( 84 ) IBID.— Directis ad abbatem Sancti Nicasii ea tempestate Joannem. Quis iste Joannes ex subjecta Historiae monasterii Sancti Nicasii epitome atque abbatum serie palam fiet. Utrumque ex sua ms. dioeceseos Remensis Historia (quam improbo studio et cura plures per annos elaboravit) lubenti animo deprompsit mihi valde amicus domnus Guillelmus Marlot, major ejusdem coenobii prior, doctor theologus, vir cum morum gravitate, tum eruditione singulari praeditus.
[Col. 1142B] Monasterii Sancti Nicasii Remensis, ordinis Sancti Benedicti, initia et progressus.
Monasterium Sancti Nicasii, ordinis Benedictini, in urbe Remensi, clarum origine et progressu celebre habetur. Vetus olim basilica fuit titulo Sancti Agricolae, cui primo consecrata fuit, et Remensium archiepiscoporum sepultura insignis. A Jovino, Romanae militiae praefecto, anno 330, et deinceps illustris effecta beatissimi Nicasii nomine, sub Wandalica persecutione martyrii laurea donati, cujus sacratissima pignora ac sororis ejusdem Eutropiae feliciter excepit anno 407, ut est apud Flodoardum lib. I, cap. 6.
In hac eadem basilica idem Fla. Jovinus fundator munificus quiescit, ex testamento sancti Remigii, quo pariter archiepiscopi in ea tumulati recensentur, [Col. 1142C] his verbis: «Ecclesiae Jovinianae tituli Sancti Agricolae (ubi ipse vir Christianissimus Jovinus et sanctus martyr Nicasius, cum plurimis societatis suae Christi martyribus requiescunt, ubi etiam quinque confessores proximi antecessores domni Nicasii, cum sanctissima virgine et martyre Eutropia, conditi sunt) solidos tres.» Hodie visitur tumulus marmoreus Jovini tota Gallia celeberrimus in navi ecclesiae, juxta parietem tribus columnis erectus et prominens, in cujus anteriori parte egregio sculpta prostat effigies insignis cujusdam equitis, leonem telo ferientis, et multorum satellitum seu servorum circumstantium, cujus explicationem curiosam juxta et eruditam dederunt Nicolaus Bergier Remus in doctissimo [Col. 1142D] opere Viarum imperii, ac dominus Tristan.
Quam vero eleganti structura idem Jovinus praedictam basilicam construxerit codex manuscriptus sic indicat: «Est quaedam ecclesia in suburbio Remensi (nunc pomoerio urbis dilatato a trecentis annis, moenibus clauditur) posita, miro columnarum ornatu, arcubus, auro et vitro lapillis interposito micantibus, a Jovino urbis Romae praefecto quondam glorioso fundata, etc., quam his verbis aureo praetitulavit decore.» Ex Flodoardo:
De hoc Jovino praeclare Ammianus Marcellinus, lib. XV; Cassiodorus in Chronico, et Necrologium [Col. 1143A] Nicasianum septimo Septembris, qui anniversarius dies ejus obitus solemniter celebratur.
Quanta vero praecelluerit dignitate vetus basilica Joviniana, ex quo sanctorum martyrum pignoribus locupletata est, satis superque indicat Flodoard. cap. 17, lib. I, imo promiscue titulo Agricolae et Nicasii colebatur a fidelibus, et abbatiae nomine gaudebat primis his saeculis, quamvis in ea non monachi, sed fratres clerici divina officia persolverent, ut ex Philippi primi Francorum regis diplomate, et ex cap. 8 Flodoardi abunde colligimus. Sed quamvis sensim, ut sors est rerum humanarum, forte clericorum incuria, decreverit, per septingentos tamen annos usque ad Flodoardi tempora superstes mansit. At sub Henrico primo cum reverendissimus [Col. 1143B] antistes Gervasius, ex episcopatu Cenomanensi ad sedem Remensem speciali providentia Dei evectus est, adeo erat vetustate attrita et imbribus deformata, ut tecta ac parietes undique corruerent, veteri majestate prorsus exstincta, quo fit ut praedictus venerabilis Gervasius visa tam magnifici operis fabrica, ruinis undique fatiscente, in animum induxerit eam a fundamentis instaurare, quod et egregie praestitit assensu potentissimi regis Henrici primi, ac conatum ejus regali magnificentia promovente Philippo primo, Francorum rege, cujus diplomatis praecipua verba hic praefigenda sunt.
637 «In nomine Dei summi et Salvatoris mundi Jesu Christi, Philippus divina dispensante clementia Francorum rex.
[Col. 1143C] «Quoniam fovendis Ecclesiis Dei exaltandis et protegendis operam dare, regalis est excellentiae, nosque ad hanc dignitatem divina clementia sublimare dignata est, si qui pro earum incolumitate patimur, id eis, prout tempus exigit, regali nostra liberalitate debetur. Noverit igitur fidelium nostrorum tam praesens quam futura posteritas, Gervasium venerabilem Remensem archiepiscopum, quamdam abbatiam in archiepiscopatu suo construxisse, et quae suo labore et industria acquisita sunt, ut eidem nostrae confirmationis scripto corroboremus, nostram regiam serenitatem sedulo postulare. Est enim ecclesia in suburbio Remensi posita, miro opere quondam a Jovino praefecto aedificata, quae in primordio archiepiscopatus sui, ab eo inventa [Col. 1143D] est vetustate et incuria, magna ex parte consumpta. Et quia de nomine sancti martyris appellabatur, quanquam qui primo fundaverat, sub titulo eam Sancti Agricolae condidisset, ob amorem Dei et sancti praedecessoris sui, studuit quae in ea omnino corruerant a fundamentis restaurare, quae semirupta pendebant artificio quodam reintegrare, eam speciem novi operis ruinosam ecclesiam decentissime reformare. Ad haec refectorium, dormitorium, et caetera habitacula servorum Dei usibus necessaria, quae antea ibi nunquam fuerant, insigni opere superaddidit, fratresque sub abbate et regula Sancti Benedicti, Domino militantes ibidem congregavit, et reditus unde viverent sufficienter delegavit, etc.
[Col. 1144A] «Signum Philippi regis Francorum. Signum Gervasii archiepiscopi. S. Adelardi Suessionum episcopi. S. Ermendi Laudunensis. S. Rogeri Catalaun. S. Balduini Noviomen. S. Widonis Belvacen. S. Leiberti Camerac. S. Walteri Melden.
«Actum Remis anno Incarnationis millesimo sexagesimo sexto, Philippi regis septimo, Gervasii archiepiscopi nono, in ecclesia sanctorum Agricolae et Nicasii martyrum, IV Kal. Octobris.
«Balduinus cancellarius ad vicem Gervasii archiepiscopi subscripsit.»
Ex veteri etiam manuscripto discimus illustrissimum Gervasium archiepiscopum, recentem a se aedificatam ecclesiam, quam nuper reliquiis beati Nicasii ab urbe Tornacensi postliminio reportatis, [Col. 1144B] ditaverat, consecrasse quinto Kal. Octobris, ac in ea novam abbatiam monachorum Benedictinorum instituisse, quam amplis possessionibus, et innumerabilibus divitiis, quandiu vixit, studuit exornare, sed filios proprios non habentem extraneis procuratoribus utriusque conditionis monachis compulsum fuisse committere, etc. Quibus verbis liquet Gervasium, nullum abbatem creasse (quamvis regio diplomate quid facturus esset, si diu mansisset in vivis, referatur) sed nomen abbatis sibi tanquam fundatori reservasse (externos procuratores sub se constituendo, ut tenelli illius gregis, ac vix adunati, paternam curam gereret), sed eo obeunte onus, legitimum ductorem non habentes, ad propria loca redeunt, possessiones a Gervasio relictae [Col. 1144C] a perversis hominibus distrahuntur, et recens abbatia in tam infelicem statum redacta est, ut ipsa missarum solemnia, nemine in ecclesia existente qui hoc ipsum expleret, a forensibus sacerdotibus celebrarentur, horae etiam regulares a quodam juvene nomine Joranno, in eodem loco nutrito, recitabantur potius quam cantabantur; hunc statim abbatiali dignitate, et Romana purpura ornatum videbimus.
Sed Rainaldo primo archiepiscopale culmen adepto post Manassem, qui sacra profanaque conculcaverat, nova lux regioni Remensium visa est exoriri. Nam hic dispersa et exterminata congregans, et dissipata restaurans, venerabilis Gervasii exemplum [Col. 1144D] secutus, inter alia praefatam ecclesiam Jovinianam ad pristinum statum revocare conatus est; et profectus ad solum Arvernense in comitatu regis, monasterium Casae-Dei adiit, nuper institutum a sancto Roberto, ac insignis tunc observantiae sub venerabili Seguino, beati Roberti fundatoris discipulo, et nacta occasione, praedictum abbatem Seguinum summis precibus efflagitavit ut delectos sibi monachos concederet, cum experto rectore, ad regularem disciplinam in monasterio Nicasiano restituendam. Quod et obtinuit, ut ex charta ejusdem Rainaldi colligere licet. «Visum est nobis, et ut credimus, divinitus inspiratum, venerandum Seguinum abbatem monasterii, quod dicitur Casa-Dei, compellare, ut pro Deo laborem restituendae ipsius [Col. 1145A] abbatiae nobiscum susciperet, et ex sua congregatione fratrem ad praeficiendum idoneum, aliosque in hoc ipsius cooperatores dirigeret, exorare,» etc. Hoc praeclare coeptum Rainaldi confirmarunt Paschasius secundus, et Calixtus summi pontifices, concessa etiam monachis facultate eligendi abbatem in capitulo, a Remensi archiepiscopo consecrandum.
Sic igitur renovata regulari observantia venerabilis ipse Seguinus regimen suscepit animarum, et suis quasdam discipulis imposuit observationes, a Casa-Dei mutuatas, ut ab aliis monasticen profitentibus tanquam tessera discerneret, quas multos annos 638 retinuerunt, donec languescente disciplina constitutionibus Gregorii IX, Nicolai IV, et [Col. 1145B] Benedicti XII, partim a Cluniacensi ordine depromptis, et partim de novo conditis, abbatiae Remensis, et Senonensis provinciarum reformatae sunt. Habitus etiam Nicasianorum, quamvis in pluribus cum aliis conveniret, hoc peculiare habuit, quo dalmutiis de pellibus nigris, caputiorum loco, uterentur (de quibus vide Clementinam) et botis foderatis, ut aiunt, de nocte cum ad matutinas surgerent, cum quibus etiam post mortem sepeliebantur.
Porro vigente observantia regulari, et virtutem monachis excolentibus, sensim ditescere coepit asceterium Nicasianum, factumque octo cellarum parens, et monachorum numerum satis copiosum aluit, quem abbas canonice electus additis sub se quatuor decanis, seu prioribus claustralibus, laudabiliter [Col. 1145C] rexit usque ad moderna tempora, cum sublatis electionibus ordo monachicus per totam Galliam pessum abiit, ac regularis observantia, maxime in campestribus locis, neglecta est. Quam tamen a sexdecim annis seniores monachi, pro ea propensione animi quam habent erga sanctam regulam, summo studio renovare conati sunt, evocatis reverendis Patribus congregationis Sancti Mauri, quibus, non vi coacti, sed ingenua et simplici charitate, ecclesiam sacris supellectilibus refertam, omnes reditus claustrales, et jura, quae hactenus illaesa conservarant, paucis omnino contenti cesserunt, ut sarta tecta in perpetuum tueantur; hinc factum est ut abbatia Nicasiana, quae hactenus independens ab origine exstiterat, exemplo regalium abbatiarum [Col. 1145D] regni Franciae, in omnibus innovata, huic congregationi, auctoritate summi pontificis erectae, unita sit, cui prosperum et felicem successum precamur. Caeterum.
Abbates praefuerunt hac serie.
I. Gervasius, fundator illustris et primus abbas, rexit monasterium per externos procuratores quandiu vixit, ut erat consuetudo hujus saeculi. At incerta quaedam abbatum series nobis Remigium quemdam, et post hunc Albericum, et Henricum ex claustro Remigiano emendicatos obtrudere conatur, sed ficta et fabulosa est, cum obeunte Gervasio, non tam monasterii facies immutata sit, quam dissipata congregatio, et incuria vel recessu procuratorum, [Col. 1146A] nulli permanserint, qui regere vel regi possent. (Ex Chronico ms. a coaetaneo auctore conscripto.) Sed et monasterium amplis possessionibus a fundatore ditatum instar cornicis Horatii exutum et spoliatum est, Manassis, ut credo, in sedem Remensem post Gervasium intrusi, omnia late depopulantis tyrannide, sub quo pariter coenobium Remigianum eadem persecutione pressum, legitimum abbatem nancisci non potuisse, ex epistolis Gregorii VII discimus, multo minus aliis providere. Adde quod Guibertus de Novigento, de posteriore Henrico verba faciens, trium abbatiarum pastorem nominat, Sancti Remigii, scilicet Humiliarensis, et Novigenti, at nusquam Sancti Nicasii, quod non tacuisset. Dies obitus Gervasii archipraesulis, IV [Col. 1146B] Julii in Nicasiano Necrologio legitur, quo die anniversarium solemne a monachis celebratur 1068.
II. B. Seguinus ex abbate Casae-Dei, fit primus abbas regularis Sancti Nicasii, anno 1086. Fuit is discipulus sancti Roberti, quem Rainaldus I Remensis archiepiscopus evocavit, cum duodecim religiosis, ut Benedictinum ordinem restitueret, ex charta ejusdem Rainaldi.Memoratur in chartulario Sancti Theodorici, anno 1093, quod abdicans, Casam-Dei reversus est post septem annos regiminis, eique suffectus.
III. Nicolaus I, etiam ex monasterio Casae-Dei, et beati Roberti discipulus, legitur pariter in chartulario asceterii beati Theodorici prope Remos an. 1093.
[Col. 1146C] IV. Joannes I, ex eodem claustro selectus memoratur apud Guibertum de Novigento. Hic vix adepto regimine in terram sanctam profectus est, cum aliis abbatibus, eremitis, et reclusis, qui domiciliis suis non satis sapienter relictis, ire viam perrexerunt, ait Ordericus Vitalis De itinere Hierosolymitano.
V. Guido I, pacificavit cum Nicolao domino de Rumigni, pro decimis ejusdem loci anno 1100. Huic Manasses II, archiepiscopus Remensis, decimas Montis Valesii concessit instrumento confecto, VI pontificatus, quod sic incipit: «Curam nos gerere pauperum, et episcopalis exposcit sanctitas, et animae simul invitat utilitas, quatenus juxta Apostolici vocem, sic illorum inopiam nostra suppleat [Col. 1146D] abundantia, ut ex illorum abundantia nostra in futuro suppleatur inopia (II Cor. VIII, 14) .» Praefuit quatuor annis.
VI. Jorannus in monasterio Sancti Nicasii a pueris educatus, et tenaciter observantiae regulari adhaerens, etiam post obitum Gervasii, meruit ob praeclaras ingenii dotes, et singularia merita, ad praepositurae dignitatem primo, tum ad abbatialem promoveri, quam sic laudabiliter gessit, ut aliis esset rectae vitae speculum, et salutiferae conversationis exemplum. Hunc Rainaldus archiepisc. 639 vocat «virum sanctitatis merito omnibus bonis imitabilem.» Eo regente, ex asceterio Nicasiano insignes viri prodierunt, ad regularem disciplinam longe [Col. 1147A] lateque propagandam; inter quos memorantur: Drogo prior claustralis, qui expulsis monialibus e monasterio Sancti Joannis Laudunensis, tempore Bartholomaei episcopi, coloniam monachorum in earum locum invexit, quorum ipse ductor fuit et primus abbas, tum cardinalis Ostiensis, cujus exstat epistola De sacramento Dominicae passionis, tom. II Bibliothecae Patrum; Simon reparator lapsae regularitatis in monasterio Sancti Nicolai de Bosco, cujus meminit D. Bernardus epist. 83; beatus Arnulphus, postea monachus Cisterciensis apud Signiacum; Godefridus item prior S. Nicasii, agentibus Calixto II et Ludovico VI; Francorum rege, translatus ad S. Medardum Suessionensem, pro statu regulae reparando. De quo etiam S. Bernardus [Col. 1147B] epist. 66, et alii plures. Multis etiam auxit bonis monasterium Jorannus, multis altaribus, cellis, seu prioratibus, tam in hoc regno quam in Flandria; sed tandem majori devotione intrinsecus tactus abdicavit, et ordinem Carthusianorum ingressus est an. 1138, ut habent ms. Montis Dei, ubi se tam praeclare gessit, ut in numerum purpuratorum coaptatus fuerit ab Innocentio secundo.
VII. Nicolaus II, legitur in chartulario anno 1139. Hic favente beato Bernardo obtinuit prioratum beatae Mariae Castri Porciani, anno 1143, obiit 28 Septemb. 1144, post quindecim annos praelationis. Jacet in prioratu de Finia prope insulas.
VIII. Guillelmus interfuit translationi reliquiarum sancti Gibriani, apud Sanctum Remigium, sub Samsone [Col. 1147C] archiepiscopo, mense Aprili 1145. Rexit in omni doctrina et bonitate tribus annis, ut legitur in Necrologio, 21 Julii.
IX. Joannes II recepit bullam Eugenii III, pro unione prioratus Castri Porciani. Obiit 1 Octob. 1158. Jacet prope altare pulchrae capellae, dictae la Verde, sub tumulo lapideo.
X. Guido II. Ex monacho Remigiano. Vide Sirmondum in Notis ad lib. V Petri Cellensis. Hic contraxit societatem cum Remigianis, et viam universae carnis ingressus est 5 Octob. 1179.
XI. Pontius memoratur undecimo Junii in necrologio; et praefuit duobus annis. Hujus nundum dumtaxat nomen invenio.
[Col. 1147D] XII. Reginaldus electus rite et solemniter a confratribus religiosis, anno 1181. Ei confirmat privilegia Clemens III, et obtinuit unionem prioratus Berbacensis. Abdicat anno 1193; jacet in capitulo.
XIII. Galterus, post abdicationem praecedentis electus, fuit vitae et doctrinae venerabilis, cujus fama per totam percrebuit Provinciam, quem apud nos sua loquuntur opera, ex epistola fratrum Sancti Amandi in Pabulo, qui et illum statim in abbatem postularunt; unde paucis annis praefuit.
XIV. Hardericus nominatur in societate inita cum reverendis fratribus Sancti Amandi, 1193. Hic etiam sponte abdicavit, post tres annos praefecturae.
XV Drogo, Dei amore flagrantissimus ac litteris liberalibus apprime eruditus, anniversaria benefactorum [Col. 1148A] ac praecedentium abbatum in Necrologio conscribi curavit, ut monachi ipsis satisfaciendis serio incumberent; sed cum justitiae consulit prolixiores cantus inducendo, ac pensum divinum augendo, ansam praebuit remittendi regulae observantiam. Hic renovavit societatem cum Remigianis, et obiit 18 Novemb. 1221; jacet in capitulo.
XVI. Simon de Lions instauravit ecclesiam eo schemate, quo nunc non sine admiratione conspicitur, in forma crucis, longam pedes 305, latam 130, altam a pavimento ad fornicem 95, columnis seu pilis suffultam 28; vitreis fenestris incomparabilibus ex dono regum et procerum decoratam, choro vario marmore strato, in quo sunt sedilia ex utraque parte 76. Simon praefuit octo annis. Jacet in claustro juxta [Col. 1148B] capitulum.
XVII. Simon II, de Dampierre, nobilissimis parentibus, rexit duodecim annis. Hic obtinuit licentiam augendi numerum monachorum usque ad sexaginta ab Innocentio IV; jacet in capella claustri. Verum deficiente primo religionis ardore, regula novis constitutionibus vallata est a Gregorio IX, anno 1233, et posthac Nicolao IV, et Benedicto XII. Quibus priores adauctae, aliam vivendi normam pepererunt. Imo et habitum diversum, ut opinor; nam praeter usum bireti etiam almutiis nigris caput texerunt; quod Clemens V confirmat his verbis: «Almutiis caputiorum loco contenti sint monachi.»
XVIII. Simon III, de Marmoustier, benedicitur ab episcopo Suessionensi, sede archiepiscopali vacante, [Col. 1148C] anno 1242. Hic confirmationem immunitatis a gestis et procurationibus obtinuit a reverendissimo Thoma de Beaumets archiepisc. anno 1249, et post 14 annos regiminis fato functus est 5 Nonas Julii 1254.
XIX. Gerardus de Cernay, vel Cerny. Ei confirmavit privilegia Alexander IV, et concedit, ut festum beati Nicasii solemniter celebretur, tam a clero quam a populo in provincia Remensi, Innocentius permittit, 640 ut religiosi possent succedere bonis paternis, nec possent excommunicari, aut prohiberi celebrare divina officia tempore interdicti januis clausis. Gerardi tempore lis mota est, pro conservatione clavium portae civitatis, quae [Col. 1148D] Sancti Nicasii dicebatur. Obiit 17 Maii 1263.
XX. Milo Croissart eligitur a Joanne de Courtanaio archiepiscopo Remensi, sine praejudicio jurium et libertatis monasterii, ut ipse declarat in charta proprio sigillo munita. Praefuit quinque annis, et obiit 26 Octobris 1269.
XXI. Joannes III dictus de Sancto Ferreolo praefuit unico anno. Notatur in Negrologio 21 Augusti.
XXII. Guibertus administrationem sumpsit 1270; hic excepit Philippum et Mariam reginam in suo monasterio, quibus valde charus erat. Recognovit abbatiam esse in guardia, seu protectione archiepiscopi 1284; obiit post 18 annos regiminis, jacet in capella claustri.
[Col. 1149A] XXIII. Odo le Plat, Remus canonice et solemniter electus, benedicitur a Petro archiepiscopo, qui ejus electioni consenserat. Theobaldus dux Lotharingiae ei hominium facit in ecclesia Sancti Sulpitii de Ruminiaco, pro feodis a monasterio dependentibus. Coepit anno 1289; desiit vero 1297. Jacet in capella Sancti Quintini.
XXIV. Aegidius I, de Landre, rexit duobus mensibus cum dimidio, Sepultus in capella dicta la Verde, 1298.
XXV. Rogerius in vivis agebat anno 1299; legitur in processu Nicasianorum, pro jure tuendi chorum in supplicatione ad sanctum Mauritium. Jacet in capella Sanctae Mariae dicta de Coucy. Eo autem e vivis sublato.
[Col. 1149B] XXVI. Aegidius II de Monte Cornuto, ex gente Castilonea, eligitur anno 1303. Societatem contraxit cum monasterio S. Petri Catalaunensis 1310. Dominus Castiloneus, comes Castri Porcensis et conestabularius Franciae, ei hominium facit pro feodo de Rumigni, propter Mariam sponsam suam anno 1313. Ipsius tempore Robertus de Courtenais recognovit reliquias sancti Nicasii per aperturam capsae, praesente Rogerio Sancti Remigii abbate. Jacet in capella Sancti Quintini, decorata insignibus Castiloneae familiae, et Barrensis, in vitreis.
XXVII. Philippus la Coque eligitur an. 1316. Vir ingentis animi, et summae prudentiae; ei hominium facit Ferricus dux Lotharingiae, pro feodis de Rumigni, in vico Remensi, dicto le Barbastre 1318, [Col. 1149C] postquam declarasset praestari debere in burgo de Rumigni. Philippus contraxit societatem cum capitulo Remensi, in qua modus incedendi in processionibus publicis praescribitur. Memoratur in Historia Leod., fol. 384. Univit prioratus de Ham, et de Betencourt mensae abbatiali; anno 1346 senio confectus abdicavit. In sacello Sanctae Eutropiae sepultus, anno 1348.
XXVIII. Guido Morel. Joramentum praestitit ecclesiae Remensi post suam electionem, 8 Decembris 1349, et jura monasterii generose tuitus est, ac possessionem reliquiarum sancti Nicasii adversus capitulum Remense. Obiit 5 Januarii 1363, et in capella de Couciaco, seu beatae Mariae de Laetitia sepelitur.
[Col. 1149D] XXIX. Petrus Cocquelet abbatiam adeptus per resignationem praestitit obedientiam archiepiscopo, 6 Maii 1364. Ei Urbanus V confirmavit privilegia monasterii. Jacet in capella de Couciaco post 17 ann. regiminis. Eo vero hominem exuente,
XXX. Guillelmus de Illiniis ex abbate Sancti Basoli per gratiam exspectativam promovetur 1381 et post octo annos praefecturae fit episcopus Vivariensis, omissus a Claudio Roberto. Nominatur in consilio regis anno 1398. In Historia Montmorenciaca apud Andraeam Duchesne.
XXXI. Josserandus de Illiniis, per resignationem praecedentis praefuit tribus annis; mortuus 28 Decembris 1392.
[Col. 1150A] XXXII. Simon Maubert Trecensis; obedientiam archiepiscopo vovit mense Januario 1392 quo et benedictionis munus ab eodem consecutus est. Huic Florentia de Ribemont, domina de Chini, et de Germigni, hominium fecit pro feodis ex monasterio dependentibus, in praesentia Guillelmi Fillastrii vicarii generalis 1398. Obiit 19 Januarii 1405. Jacet in capella Beatae Mariae, dicta la Verde, retro majus altare.
XXXIII. Aegidius III, Jennart, obedientiam praestitit Ecclesiae Remensi, 24 Martii 1406, more Gallico. Obiit Parisiis 18 Martii 1408.
XXXIV. Nicolaus Duchet ex praeposito Sancti Remigii, et abbate Sancti Basoli, obtinuit unionem prioratus de Finia, in favorem mensae abbatialis et [Col. 1150B] conventus. Fato functus 22 Decembris 1430. Jacet prope sacrarium in navi ecclesiae ex Necrologio.
XXXV. Jacobus I, Gueulart, canonice electus in capitulo, juramentum solitum de obedientia praestanda Ecclesiae Remensi edidit 28 Junii 1430. Judex delegatus a summo pontifice, pro litibus dirimendis inter curatos urbis Remensis, et religiosos mendicantes. Rexit 21 annis, sepultus 19 Aprilis 1451. Post decessum ipsius conflictus emersit inter officiarios regios, et baillivum archiepiscopi, 641 pro Guardia seu protectione bonorum temporalium monasterii.
XXXVI. Jacobus II, Champion, rexit undecim annis cum quatuor mensibus, 15 Septembris 1462 mortuus. Post obitum ejus Guillelmus Bouille canonicus [Col. 1150C] Noviomensis obtinuit abbatiam in commendam, per litteras apostolicas, quibus scabini urbis cum monachis intercesserunt, ut ex Actis capituli ecclesiae cathedralis constat 14 Februarii 1465. Post hunc Richardus de Longueil cardinalis Constantiensis possessionem coepit virtute litterarum per gratiam exspectativam obtentarum, sed resignat in favorem sequentis.
XXXVII. Joannes IV, Jacquier, per resignationem seu spontaneam demissionem cardinalis, quem iterum Nicolaus Bouille protonotarius et decanus Noviomensis, turbat in pacifica possessione, sed ipse confirmatur a Paulo II, 1467. Hic societatem inivit cum monachis Sancti Cornelii Compendiensis 1471. Obiit 14 Julii 1483, sub tumulo Aegidii de [Col. 1150D] Montcornet sepultus.
XXXVIII. Joannes V, Fransquin, thesaurarius, et doctor in decretis, canonice eligitur mense Augusti 1483; sed turbavit eum per annum Robertus Lescot vicedominus ecclesiae Remensis. Obiit 2 Julii 1500, post 17 annos regiminis. Jacet in sacello beatae Mariae, dicto la Verde, nunc Boni Nuntii. Vacavit abbatia tres menses.
XXXIX. Joannes VI, Willemet, Retellinus, virtutis et doctrinae commendatione clarus, ecclesiam multis ornamentis decoravit, pulpitum erexit, et reditus sufficienter reliquit pro anniversario die obitus celebrando, decimo Octobris 1521. Sepultus in medio chori juxta aquilam aeneam.
[Col. 1151A] XL. Jacobus III, Joffrin, ultimus abbatum regularium, a multis turbatur in pacifica adeptione dignitatis abbatialis, quam retinuit duntaxat per decem annos, nunquam satis laudandus pro iis quae praeclare gessit in augmentum monasterii. Dies obitus 13 Januarii perenni anniversario celebratur 1530.
Abbates commendatarii.
XLI. Carolus des Ursins, protonotarius, et archidiaconus Campaniae, in ecclesia Remensi, nominatur a rege secundum Concordata; rexit per 38, et tandem abdicat, permutatione facta abbatiae, cum prioratibus Sancti Petri de Couciaco, et Sancti Theobaldi.
XLII. Claudius de Guise monachus Sancti Dionysii [Col. 1151B] in Francia. Juramentum praestitit Ecclesiae Remensi mense Decembri 1568. Hic eadem abbatialem ampliavit; sacristiam multis ditavit ornamentis; factus postea abbas generalis Cluniacensis obiit 23 Martii 1612.
XLIII. Franciscus de Paris a Lotharingia, praefectus regius nominatur a rege 1612, sed nusquam possessionem canonicam adeptus est, praematura morte sublatus 1 Junii 1614.
XLIV. Daniel de Hottemant, vitae merito et prudentia venerabilis, possessionem iniit mense Aprili 1616, resignat in favorem Henrici a Lotharingia 1626, ac Patrum Oratorii sodalitio pacatioris, tranquilliorisque vitae amans, sese addixit, ubi et mortuus est anno 1634.
[Col. 1151C] XLV. Henricus a Lotharingia possessionem cepit personaliter in capitulo mense Maio 1626. Eo probante, seniores monachi veteris disciplinae aliquatenus lapsae renovandae gratia, duodecim Patres congregationis Sancti Mauri, ex regalibus monasteriis Sancti Germani a Pratis, et Vindocinensi ab admodum reverendo Patre superiore generali domno Gregorio Tarrisse, per domnum Columbanum Regnier visitatorem Provinciae Franciae missos, intra septa monasterii humanissime ac liberaliter exceperunt. Cui rei serio per totam Galliam incumbunt, ac aedificiorum restaurationi, quae passim imbribus ac gelu, seu etiam vetustate et commendatariorum incuria deformata jacebant.
[Col. 1151D] Post abdicationem Henrici a Lotharingia anno 1643, Ludovicus XIII Francorum rex abbatiam Sancti Nicasii univit capitulo sacrae ac regalis capellae urbis Parisiensis, in locum regalium, quae percipere solebant post obitum episcoporum regni; et sic hactenus abbatum catalogi finis erit. Sed quid juvat tot illustrium virorum nominibus catalogos monasteriorum onerari, cum studio potius vigilantis pastoris optime vivendi norma floreat, quam eorum inutili ac fastuoso stemmate. Hactenus idem qui supra Guillelmus Marlot.
( 85 ) CAP. II.— Praeterea Helinandus, etc. Canonicus Laudunensis in Chronico manu exarato: «Anno Domini 1095 Elinandus episcopus ecclesiam [Col. 1152A] S. Joannis in Burgo, quondam abbatiam monialium, ad unius sacerdotis administrationem reductam, praebendis duodecim insignivit.» Deinde paulo post: «Elinando successit Ingelrannus in episcopatu.» Sepultus jacet in ecclesia S. Vincentii Laudun.
( 86 ) CAP. III.— Ingelrannus scilicet Botuensis. Consulendus Andreas Duchesne Hist. Codiciac. lib. VI, cap. 2; 642 et probat. pag. 317 et seq. qui complura ex Guiberto nostro mutuavit.
( 87 ) IBID. Rogerii comitis Porcensis. De quo Historia Luxembourg. auctore jam producto Duchesnio, pag. 34; et probat. pag. 36, 38.
( 88 ) IBID. Godefredo comiti. Idem Duchesne locis citatis.
( 89 ) CAP. IV.— Gualdericum eligunt quemdam [Col. 1152B] regis Anglorum referendarium. Ita canonicus Laudunensis ubi supra, an. 1112. «Waldericus, inquit, fuerat Henrici regis Anglorum cancellarius, vir insolens, in litteratura nil valens omnino, litteratos despectui habens, milites super omnes diligebat; protervus fuit pariter et praesomptuosus.»
( 90 ) IBID. De curia contra canones expetitur. Can. 1 et 2, dist. 51, praecipue can. 3, sed juverit audire Hadrianum PP. Lad Constant. et Irenem scribentem, multo post med. «Nimis iterum turbati, ac conturbati sumus, quia ex laicorum ordine, et imperialibus obsequiis deputatus, repente ad patriarchatus culmen electus est, et apocalligus contra sanctorum canonum censuram factus est patriarcha, et, quod dicere pudet, et grave tacere est, qui regendi [Col. 1152C] adhuc et docendi sunt, doctores nec erubescunt videri; nec metuunt ducatum animarum impudenter assumere, quibus via in omnibus ignota doctoris est. Quod quam pravum, quamve sit temerarium, saeculari ordine et disciplina monstratur. Nam dux exercitus nonnisi labore et sollicitudine eligitur, quales animarum duces esse possint, qui in episcopatus culmen immatura cupiunt festinatione conscendere?» etc.
( 91 ) IBID. Solus magister Anselmus, etc. Laude prosequitur Anselmum, canonicus ille saepius in medium prolatus, ejus designans obitus annum 1117. «Magister Anselmus nominatissimus Laudunensis decanus, in litteratura suis temporibus nulli [Col. 1152D] secundus, morum honestate, et consilii maturitate venerabilis obiit. Hic utili stylo, et solerti industria inter caetera opera sua, etiam Glossas marginales et interlineares in psalterio de authenticis expositionibus elimata brevitate ordinavit.» Tribuuntur pariter ipsi commentaria in Cantica, et in Apocalypsim, quae a nonnullis B. Anselmo Cantuariorum archiep. inscribuntur.
Reperi et epistolam ad abbatem S. Laurentii Leodiens. quae ex illa ingenti manuscriptorum bibliothecae Beccensis clade evasit; hanc carie labefactam, ne cum aliis depereat in lucem damus.
Epistola magistri Anselmi.
«Venerabili abbati H. de Sancto Laurentio ANSELMUS humilis filius Laud. Ecclesiae salutem. Videndum [Col. 1153A] est, domine,» etc. Vide inter Opera Anselmi Laudunensis ad an. 1117.
643-6 Ita eruditissima Anselmi epistola, quae diutius tenebras, utpote lectu dignissima, pati non debuit.
Quam turpiter hallucinentur, qui hunc Anselmum monachum volunt, ex superius allatis, et iis quae scribit Guibertus, relinquitur haud ullus dubitandi locus: errandi autem ansam praebuere plures hoc Anselmi nomine, eadem tempestate insigniti; nempe Anselmus Cantuariensis, cujus ille auditor exstitit, et Anselmus ex abbate S. Vincentii Laud. episcopus Tornacensis.
Tumulatus fuit magister Anselmus in San-Vincentiano templo. Epitaphium sepulcro insculptum refert Andreas Duchesne, not. ad Abaelardum pag. [Col. 1153B] 1163, qui et pluribus laudat eumdem Anselmum ibid. et pag. 1147, corrigendus tamen est in citatione historiae canonici cujusdam, revera etenim auctor germanus a nobis evulgatur Hermanus monachus. Vide Appendicem ad Vitae Guiberti lib. III.
Decanorum Laudunensis Ecclesiae catalogus.
Quandoquidem de Anselmo decano Laudunensi attigimus nonnulla, et Guibertus ipse atque Hermanus plerisque in locis eumdem mire laudant, et de Ecclesia Laudunensi multa attexunt, haud erit otiosum catalogum ejusdem Ecclesiae decanorum maxima parte ab docto Antonio Bellotte, qui nunc dierum decanatus praeclare gerit onus, ex antiquis schedis collectum, ex chartulario potissimum quod Jacobus de Trecis canonicus et archidiaconus Laudunens. [Col. 1153C] postmodum ad summam Ecclesiae praefecturam, sortitus Urbani IV nomen, est evectus, confici curavit, nostris observationibus more nostro concinnatum accensere.
Sed vero cum nulla prorsus vetustiorum monumentorum Ecclesiae Laudunensis vestigia reliquere cives, dum more duellium, caede, sanguine, atque igne universam prope civitatem destruxere, vastavere, quemadmodum posteritati, Guibertus De Vita sua, lib. III, et Hermanus lib. VI De miraculis S. Mariae Laudun. ubi supra, tradidere: non hic moramur antiquiora, sed mediae aetatis duntaxat scripta in texendo decanorum praefatae Ecclesiae catalogo vestigare, nempe exordium a celebri illo magistro Anselmo capiemus.
[Col. 1153D] I. Anselmus decanus et archidiaconus quem sic commendat Guibertus abbas, Bartholomaeum episcopum Laudun. alloquens prooemio ad Geneseos moralitates: «Indidit tanto Deus capiti duos oculos sideribus clariores, dum a dextris habes Anselmum totius Latini orbis magisterio praedicatum, cujus tam sincera est in Scripturarum ac fidei assertione severitas, ut plures veros suis probetur documentis fuisse catholicos, quam instituisse potuerit erroneus quispiam temporis hujus haereticos; altrinsecus Radulphum,» etc. Et lib. III De Vita sua, pag. 498: «Magister Ansellus vir totius Franciae, imo Latini orbis lumen in liberalibus disciplinis, et tranquillis moribus.» Plura in hunc modum idem auctor loci [Col. 1154A] citati pag. 505 et alibi. Item Hermanus lib. I, pag. 528, et lib. III, pag. 558, multis laudibus Anselmum cumulat. Anselmi doctrinam magnificat Rupertus Tuitiensis libro de Omnipotentia Dei, cap. 1, de Anselmo loquens his verbis: «Anselmus Laudunensis Lucifer,» etc.; et cap. 26: «Ille cujus fides et scientia prae caeteris bono hactenus cum odore in Ecclesia Christi fructificat, Laudunensis Anselmus sua illos, ut veraciter comperimus, auctoritate corroborat,» etc. Denique lib. I in regulam Sancti Benedicti, ante medium; in Galliam venisse, quo sese inter atque Guillelmum Catalaunensem episcop. de libera Dei voluntate conferrent; sed Anselmum («quovis episcopo, inquit, famosiorem, quamvis ipse non esset episcopus») ubi pedem in Laudunensem [Col. 1154B] civitatem intulisset, «ultimum trahentem spiritum» reperisse, innuit.
Denique Anselmum ferunt summa animi demissione episcopatum Laudunensem strenue recusasse.
Subscripsit chartae Bartholomaei Laudunensis datae anno 1113 apud Hemeraeum Augustae Viromand. illustr. pag. 140. «Ego Ansellus S. Mariae Laudunensis cancellarius relegi et subscripsi.»
E scholis Laudunens. rectore Anselmo, permulti eximia doctrina, sapientia, qui Galliam illustrarunt, prodiere; quos inter Petrus Abaelardus, Guillelmus de Campellis archidiac. Paris., post episcopus Catalaunens., Albericus Bituricensis archiepiscopus, Guillelmus Cantuariens. archiepiscopus, Gilbertus [Col. 1154C] Porretanus Pictavensis episcopus, Algarus sive Algardus Constant. episcopus.
In praefectura scholarum successit Radulphus Anselmi germanus, ut testis est Hermanus lib. III, cap. 4: «Post paucos dies (habet) vir Dei Norbertus Laudunum veniens scholam magistri Radulphi, qui germano Anselmo defuncto successerat, ingreditur,» etc.
II. Guido seu Wido de Anco, in Anselmi locum suffectus est: «Aetate quidem juvenis, sed moribus senex,» refert historia manuscripta. Item: «dum esset decanus castitatis amator, et ecclesiastici officii assiduus frequentator.» Decanus pariter et archidiaconus fuit. Ipse (ut ferunt chartae Laudunensis [Col. 1154D] Ecclesiae) «fecit ut supprimeretur munus quoddam praepositi, quod magno oneri esset ipsi Ecclesiae.»
Abbatiae Sancti Vincentii Laudunensi quaedam contulit ad hunc modum. «Ego Wido sanctae Laudunensis Ecclesiae decanus, et totus conventus, etc. Notum facimus, etc., quod cum in territorio villae nostrae, quam Brisseium vocant, versus Mechaniam, in loco ubi dicitur Report, terram incultam haberemus, Anselmo abbati et monachis S. Vincentii qui in ipsa Mechania curtem unam habent, de terra illa duas carucatas ad omnes rigas ad terragium nonae gerbae, ita libere, sicut et ipsi obtinebamus, perpetuo jure concessimus; et quoniam praefata B. Martyris Ecclesia specialiter Ecclesiae nostrae filia esse dignoscitur, [Col. 1155A] et nos ipsi in ipsa sepeliri tenemur, concessimus ejusdem Ecclesiae fratribus quidquid in Ecclesiis nostris hactenus acquisierunt, et deinceps acquirent, et quidquid episcopi Laudunenses eis contulerunt, vel in posterum conferent, libere possidendum. Actum in capitulo nostro, anno Domini 1139.» Ita chartularium.
Verum cum sanctitatis ejus et doctrinae fama ubique personaret, ad episcopatum Catalaunensem anno 1140 aut 1142 assumitur. Hermannus qui supra lib. III, cap. 352.
III. Gualterus de Mauritania anno 1152. Hic, exemplo Ludovici VII regis Francorum, qui jus omne quod in Molendinum d'Argentré habebat, ecclesiae Praemonstratensi dederat, cum capitulo suo jus quoque [Col. 1155B] suum in praedictum Molendinum contulit, ea potissimum de causa, «Quod dicta ecclesia Praemonstratensis ab ipsis decano et capitulo procreata esset, et in medio suae domus ut filia maneret.» Verba donationis anno 1149 factae.
Ipse etiam capitulumque ea bona concessit, quae Praemonstratensis abbatia possidet in Valiscurto; quod patet ex hisce litteris anni 1153.
«In nomine sanctae et individuae Trinitatis. Quia naturae mutabilis exigente defectu, generatio praeterit et generatio advenit, sitque ut vetustas oblivionem, oblivio confusionem pariat et contentionem, necessarie mos inolevit ut beneficia vel possessiones ecclesiarum scripto tradantur, et transmittantur ad notitiam posterorum. Ea propter ego Galterus Dei [Col. 1155C] gratia Sanctae Mariae Laudunensis Ecclesiae decanus, totusque capituli nostri conventus, notum fieri volumus, tam futuris quam praesentibus, quod contulimus ecclesiae Praemonstratensi sub annuali censu alodia de Valescurt cum appenditiis suis, scilicet silva de Mesloi, et cultura quae est in confinio de Landerfai, et caeteris omnibus pertinentiis, et altaria cum dotibus suis, et decimis, tam in territorio de Moncels quam de Murci et de Valescurt, et in eisdem locis impositionem sacerdotum idoneorum, quos videlicet in praesentia nostra adducent ipsique fidelitatem nobis facient, quod justitias nostras, tam proprias quam communes, pro posse suo tenebunt; ea siquidem conditione, quod eadem Praemonstratensis [Col. 1155D] Ecclesia persolvet nobis singulis annis circatas in synodo de Murci et de Valescurt, et septem modios, et quatuor galetos frumenti, et modium unum pisorum ad mensuram in civitate Laudunensi eo tempore quo haec acta sunt currentem; quod utrumque sine diminutione vel augmentatione servabitur. Hoc autem frumentum tale solvitur quale in duobus, vel tribus, aut pluribus mercatis, uno nummo minus valeat cariore, reperitur. Pisa quoque denario uno minus valentia carioribus persolvuntur. Terminus vero persolvendi est a festo Sancti Remigii usque ad mediam Quadragesimam, infra quem terminum, quocunque die, vel tempore voluerint aut potuerint, solvent, et apud Laudunum ad cellarium [Col. 1156A] nostrum cum propria vectura conducent, ipsique conductores duo ad currum, unus ad rhedam, ea die si in refectorio comederimus victum a nobis accipient. Persolvuntur etiam nobis annuatim a praefata Praemonstratensi Ecclesia quinque solidi bonae monetae, pro quadam portione terrae illius quae praescripta est, de qua inter nos et monachos Sancti Vincentii querela aliquandiu habita, et sub adnotatione ejusdem census fuerat terminata. Sciendum praeterea inter nos convenisse quod si monachi Sancti Nicolai de Pratis terram de Tuscis, quam a nobis censualiter tenent, renuntiaverint, Praemonstratenses sub eodem censu quo et illi, viginti scilicet galetis frumenti ad mensuram Laudunensem, eam accipient. Si quis igitur eos super his inquietaverit, qui justitiam [Col. 1156B] subterfugerit, nos pro eorum liberatione, etiam usque ad Remensem curiam cum eorum expensis laborabimus, et si longius ire necesse fuerit, consilium et auxilium sine expensis nostris exhibebimus. Si vero malefactorum audientiam subterfugerit, nos cum eis eamdem justitiam quam de propriis nostris redditibus facere consuevimus, exsequemur. Quod ut ratum et inconvulsum permaneat, et prius quidem per nos praedicta alodia sub praesentia et testimonio circummanentium terminavimus et ecclesiae Praemonstratensi assignavimus. Quorum nomina haec sunt: Bernardus Villicus de Monceles, Wibertus filius Constantii Siuvart, Paganus de Derci, Odo Aldent, Herbertus de Boisnero et de Parem, Odo miles, Robertus villicus, Richardus et filius ejus, Terricus [Col. 1156C] Wascelinus; ac postmodum chirographi conscriptione, et legitimarum testium utriusque capituli adnotatione, nec non etiam utriusque sigilli impressione, praesentem paginam communiri fecimus. Signum Walteri Laudunen. episcopi. S. Richardi, etc. Et actum Lauduni, anno Incarnati Verbi millesimo centesimo quinquagesimo tertio, indictione prima, epacta vicesima tertia, concurrente tertio.»
Dedisse et alia quaedam monasterio Sancti Nicolai de Silva, eodem decanum agente, capitulum Laudunense, notant veteres membranae ann. Domini 1151, 55, 56, 57 et 59 exaratae.
Vita functo Galtero de Sancto Mauricio episcopus Laudunensis electus Romam proficiscitur, atque [Col. 1156D] ibidem episcopatu 1155 inauguratur; Joannes a Guisia lib. XXIV, cap. 3; Sigibertus, et Martyrologium Ecclesiae Laudunensis.
Ne in posterum pro more nefando, quae episcopatui acquisierat bona permulta, regia potestas usurparet, a rege Francorum Ludovico VII, hocce praeceptum obtinet hac forma. «Ego Ludovicus Francorum rex, Galtero Laudunensi episcopo, ejusque successoribus in perpetuum; sollicitudinem quam videntes gerimus pro Ecclesiis regni, post vitae praesentis decursum apparere volumus posteris, in Laudunensi Ecclesia praesul erat magister Galterus, qui longo tempore decanus illius exstiterat, et episcopis sui temporis quamplurima viderat defecisse; exemplo decessorum suorum territus, et sibi praecavens, [Col. 1157A] pontificalem insidens cathedram, dedit operam agriculturae, etc. Actum publice Parisiis anno Incarnationis Domini 1158, regni vero nostri XXII.»
Interest episcopus concilio Turonensi anno 1163 celebrato ab Alexandro tertio summo pontifice, una cum Henrico suo metropolitano, minime vero cum Guillelmo, ut vult Robertus in Gallia Christiana; Guillelmus siquidem anno tantum 1177 ex Senonensi ad Remensem translatus est sedem; at concilium illud coactum anno 1163.
Gualterus anno 1173 naturae concessit.
IV. Liziardus praefecitur 1153 ut ex diversis chartis colligo, quibus subscripsit ipse decanus ad annum usque 1168.
Inter alia isthaec instituta visere est: «Sancitum [Col. 1157B] est etiam quod nullus nisi personatum habuerit, aut viginti quinque annorum fuerit, antequam subdiaconus sit, ad sedem subdiaconorum ascensum habebit. Ne autem hujusmodi institutio ab aliquo mutari vel infringi possit, sigilli nostri impressione, et approbantium subscriptione muniri fecimus. Signum domini Galteri episcopi, et Liziardi decani, etc. Actum Lauduni in capitulo, anno Incarnationis Verbi 1159.»
Illius opus est liber stallis incathenatus in inferiori parte chori, vulgo Ordinarius liber vocatus, in quo rite ordinantur quae antiquitus ad caeremonias et officium divinum ejusdem Ecclesiae spectabant. Synodus Andegavensis ann. 1261 his verbis: Statuimus [Col. 1157C] quod in singulis ecclesiis liber, qui dicitur Ordinarius, habeatur, in quo respiciunt sacerdotes singulis diebus ante vesperarum inceptionem, ut ipsas vesperas, matutinas, et officium diei sequentis faciant, et exsequantur juxta ordinariam instructionem.» Ut est in libro decretorum Ecclesiae Gallicanae, collectore Laurentio Bochello lib. I, tit. 19, cap. 1. Quae autem ab hoc Liziardo redacta sunt in hoc Ordinario ad solum feriarum et Dominicarum officium pertinent: quae porro ad dies festos spectant (de quibus infra) ab alio decano sunt concinnata. Commutatio quaedam Liziardo decano facta est hac forma: «In nomine sanctae et individuae Trinitatis. Ad nos pertinet quae in praesentia nostra fiunt attestari, et ne oblivioni tradantur, scripto commendare. [Col. 1157D] Eapropter ego Liziardus Dei gratia decanus Laudunensis, notum facimus quam futuris tam praesentibus, quod communi capituli nostri assensu terram, quam terrae ecclesiae S. Martini de suburbio Laudunensi contiguam habuimus, quae muro ejusdem ecclesiae inclusa est, quae et de dote altaris Sancti Cirici erat, et duos nummos censuales nobis annuatim solvebat, cum justitia, districto, et venditionibus ejusdem terrae, ecclesiae Beati Martini libere possidendam in concambium dedimus, pro medietate campi subtus montem clericorum siti, sex nummos censuales annuatim persolventes. Quam cum justitia, districto, et venditionibus ejusdem medietatis praedicti campi, Garinus abbas praefatae Ecclesiae assensu capituli sui nobis vicissim in concambitionem dedit; [Col. 1158A] quam cambitionem, ut amodo rata permaneat, sigilli nostri, et sigilli Sancti Martini impressione, et chirographo, ac testium subscriptione muniri fecimus. Signum Galteri thesaurarii Laudunensis. Signum Roberti, etc. Actum Laudunens. in capitulo nostro anno Incarnati Verbi millesimo centesimo sexagesimo quinto.»
«Agotus cancell. relegit, scripsit, et subscripsit.»
V. Anselmus signum apposuit chartae Galteri episcopi Laudunensis qua donationem San-Vincentiano monasterio factam confirmat anno 1168.
VI. Robertus sedit ab anno 1172 ad annum 1173. Chartularium Laudunens. Ecclesiae.
VII. Raynerus decanus; cujus nomen exaratum [Col. 1158B] in antiquis schedis, anno videlicet 1178 reperitur.
VIII. Robertus II San Vincentianum monasterium jus ad illa tempora firmum stabileque servaverat, ut ecclesia S. Vincentii «inviolabilis sepultura episcoporum, canonicorum, et casatorum Ecclesiae Laudunensis» appellaretur. (Quod et non ita pridem ecclesia S. Joannis Laudun. obtinuerat) canonici nihilominus, decani dum munia obiret Robertus, sibi coemeterium erigere tentarunt; hinc lites, contentionesque multiplices exortae. Qua de causa arbitri communi partium assensu electi sunt. Horum Hugo abbas Sancti Vincentii suis litteris arbitrium patefacit in hunc modum: «Venerabilibus fratribus et amicis, Roberto decano, et capitulo [Col. 1158C] Laudunensi, Hugo humilis abbas B. Vincentii Laudun. et totus ejusdem Ecclesiae conventus in Domino salutem. Noverint universi quod orta inter nos et vos dissensione super coemeterio nostro, quod contra jus nostrum, et antiquam consuetudinem de novo construxisse videbamini, tandem in dominum Willhelmum Remensem archiepiscopum, tit. Sanctae Sabinae cardinalem, apostolicae sedis legatum; Simonem Beati Remigii Remensis abbatem; et magistrum Meliorem Remensis ecclesiae vicedominum; hinc inde fide interposita compromisimus. Ipsi vero deliberato inter se, debita maturitate, consilio, pro bono pacis inter nos et vos, taliter transegerunt: Vestrum siquidem coemeterium vobis in perpetuum liberum remanebit; ita quod tam episcopis quam [Col. 1158D] canonicis et casatis Ecclesiae vestrae, et aliis quibuslibet personis tam clericis quam laicis, liberum sit ibidem eligere sepulturam. Quod si quis eorum casatorum alibi quam apud vos et nos sepultus fuerit, jus nostrum et vestrum communibus expensis et laboribus prosequemur; et emolumentum aequaliter patiemur bona fide, canonicis vero vestris, et apud vos et apud nos, et ubicunque voluerint erit liberum sepeliri. Vos igitur in recognitione antiquae consuetudinis nostrae duodecim denarios Laudunensis monetae nobis in festo sancti Vincentii annuatim persolvetis. Quod, ut ratum permaneat, chartam istam sigilli nostri impressione muniri curavimus. Actum anno Incarnati Verbi millesimo centesimo octuagesimo tertio.»
[Col. 1159A] Privilegium decano Laudunensi ab Innocentio II concessum, Guillelmus ille archiepiscopus vice summi pontificis repetitis verbis declarat: «Praeterea concedimus vobis, quod et piae recordationis Innocentius papa vobis indulsit, ut sive praesente, sive absente episcopo vestro, malefactores vestros excommunicare, vel absolvere possitis, et cum aliquis a vobis excommunicatus fuerit, nemini liceat absolvere, nisi prius praestita satisfactione, etc. Actum anno Incarnationis 1179.»
Robertum ad annum 1190 egisse decanum notant antiquae membranae.
IX. Gislebertus 1199 vix annuo decanatus officio functus.
X. Michael de Corbolio frater Reginaldi de Corbolio [Col. 1159B] LXXVII archiepiscopi Parisiensis; primum canonicus Parisiensis; deinde decanus Meldensis, ac tandem Laudunensis, 1191. At cum post hac Michaelem sibi in decanum Parisienses cooptassent, obstitere Laudunenses; quibus, ut illum cederent, scripsit epistolam Stephanus Tornacensis. Demum doctrinae pietatisque fama longe lateque personante, patriarcha ex decano Parisiensi eligitur; verum in itinere positus ad sedem Senonensem invitus rapitur. Michaelem inter archiepiscopos Senonenses annumerant Jacobus a Guisia, et Demochares.
XI. L . . . . . . . decanus reperitur 1193.
XII. G . . . . . . . paciscitur cum monachis Sancti Joannis Laudunensis 1193.
[Col. 1159C] XIII. Adam de Cortlandon, vir nobilis in vico comitatus Roussiaci, Fismensi urbi contermino natus. In eo septem praebendas fundavit, ea lege, ut si quando canonici persistere non possent, earum reditus Ecclesia Laudunensis possideret. Hostem infensissimum habuit hac tempestate eadem Ecclesia Ingelrannum de Couciaco, qui omnia ditionis Ecclesiae bona, agros, vicos, etc., more immanissimi tyranni diripuit, expilavit, decanum carceri mancipavit, et ad summam calamitatem canonicos redegit. Quamobrem a divinis laudibus siluere, praefatumque Ingelrannum anathemate percussere et Laudunensis et Remensis provinciae antistites universi, qui opem omnes et solamen Laudunensibus offerunt. Locuples hujusce rei testimonium proferunt inter [Col. 1159D] alia litterae canonicorum Remensis Ecclesiae; habent ita: «Viris venerandis, et amicis reverendissimis, Adamo decano totique Laudunensis Ecclesiae capitulo, M. praepositus, H. cantor, caeterique Remensis Ecclesiae fratres, salutem, et verum et constantem sincerae dilectionis affectum. Novit cogitationum et operum scrutator et cognitor Deus quod injuriam quae illata est vobis, etc. Scimus enim quod negotium istud universas Ecclesias communiter tangit, et per impunitatem tanti flagitii commune imminet periculum ecclesiasticae libertatis. Sed ne vobis parum quod hactenus fecimus videatur, ad praestandum vobis aliquod consolationis remedium, et tollendam de cordibus vestris suspicionem, corpora sanctorum, quae in ecclesia nostra requiescunt, [Col. 1160A] cum feretris super pavimentum deponenda, et spinis decrevimus circumdanda, et ante sacratissimum corpus et sanguinem Domini nostri Jesu Christi contra praedictos persecutores vestros singulis diebus humiles proclamabimus, et prostrati. Et si jam dictum Ingelrannum in ecclesia, vel civitate Remensi noverimus esse praesentem, cessabimus a divinis.»
Quibus adde litteras episcopi et canonicorum Ecclesiae Suessionensis relatu haud indignas: «Hugo Dei gratia episcopus, S. praepositus, G. decanus, totumque matris Ecclesiae Suessionensis capitulum, viris venerabilibus, et in Christo charissimis, decano, et capitulo Laudunensi, salutem; et pro libertate Ecclesiae stare viriliter, nec deficere in adversis. [Col. 1160B] Cum in hujusmodi volutabro nullam certam hubuerimus mansionem, nec adhuc etiam habeamus, etc. Turbati sumus siquidem et dolemus, quod Ecclesia tanti nominis, tantae dignitatis, quae aliis Ecclesiis in consilio et auxilio consueverat subvenire, et consolationis ubera porrigere desolatis, nostris temporibus jam praesentit praeambulos Antichristi. Unde ad supportandum onus vestrum, et desolationem vestram, imo nostram, ardenti animo, et ferventi desiderio, corda et corpora nostra, vobis universis et singulis exponimus, et res nostras, rogantes vos cum quanta possumus affectione, et sub foedere dilectionis et firmitatis inter nos et vos in posterum conservandae, attentissime requirimus, quatenus intuitu dilectionis mutuae, et quia sumus [Col. 1160C] ad invicem debitores, bona nostra quae vobis exponimus tanquam vestra propria accipiatis confidenter et secure, et eis uti velitis in omnibus tanquam vestris, et si vobis placuerit ad nos divertere, vobis parati sumus occurrere, et cum omni honore debito et devoto in domibus nostris vos honorifice recipere et liberaliter pertractare.»
Solitos autem fuisse ecclesiasticos viros a precibus horariis, et a divino sacrificio feriari, donec bona dirempta restituerentur indigitat Ivo Carnot. epistola 121.
Tandem mentis compotem factum Ingelrannum, et scelerum poenitentem, Stephanus Noviomensis, et Anselmus Laudunensis episcopi, a summo pontifice delegati, criminibus solvunt.
[Col. 1160D] Caeterum Adam societatem iniit cum S. Vincentii coenobitis anno 1196. Librum, cui titulus Ordinarium Ecclesiae, sive Ordo divini officii, in quo praescribuntur quae sunt diebus festis observanda, conscripsit.
Ad annum usque 1223, decanum egisse constat ex Chartulario ejusdem ecclesiae.
XIV. Galterus de Chambli, cujus familia in episcopatu Laudunensi clarissima est hodieque, Romam perrexit rescriptum inquisitionis, ut vocant, petiturus adversus episcopum Laudunensem, quod successor obtinuit. E vita migrat 1229.
XV. Stephanus de Bria, praefatum inquisitionis rescriptum ipsi concessit Romanus pontifex, quo [Col. 1161A] sententiam excommunicationis in decanum et capitulum prolatam coegit episcopum revocare.
De Stephano mentionem facit Chartularium Laudunense ab anno 1230 usque ad 1232, additque: Stephani testamenti exsecutor exstitit Jacobus de Trecis, dictus Pantaleon, seu de Gnatopalatio, canonicus Laudunensis, postmodum summus pontifex Urbani IV nomine.
XVI. Guido de Castro Portuensi. «Qui (verba sunt Chartularii) fere per annum et amplius pro decano se gerere noluit, ideoque sedebat capitulum suppresso nomine decani.» Sed ubi decanatum abdicasset, in episcopum Suessionensem evectus est.
XVII. Guido de Triangulo ex archidiacono hujus Ecclesiae decanus, anno 1234, mense Maio. «Sic [Col. 1161B] enim eo tempore praedictus Guido de Castro Portuensi renuntiavit decanatui, et fuit in decanum electus dominus Guido de Triangulo.» Chartularium saepe productum. Is autem decessoris secutus exemplum, cum per annum decanus sedisset, medio in capitulo ea se dignitate deposuit anno videlicet 1235. Idem Chartularium.
XVIII. Iterus de Malonido, frater Anselmi Laudunensis antistitis, archidiaconus, communi canonicorum suffragio decanus eligitur. Iniit ann. 1236 ad 1238. Prodit haec Chartularium, velut et Itero munia decanatus obeunte, Jacobus de Trecis (cujus supra meminimus) litteris, jure potissimum canonico et theologia apprime eruditus, canonicus et archidiaconus [Col. 1161C] Laudunensis, capellaniam in aede sua claustrali aedificavit et fundavit; cujus conferendae jus ad decanum, sive ad eum qui divina officia celebrat, hebdomadarium vulgo vocitatum, attinet. En litterarum pericope fundationis. «Universis praesentes litteras inspecturis, Iterus decanus, et capitulum Laudunense, in salutis Auctore salutem. Noverit universitas vestra, quod cum dilectus canonicus noster dominus Jacobus de Trecis in domo sua in claustro Laudunensi, quam a nobis ad vitam suam emerat, aedificasset de novo, non modicum sumptuosam, nos attendentes, etc. Actum anno Domini 1237, mense Julio, feria tertia post Pentecosten.»
XIX. Garnerus decanus ex archidiacono Laudunensi, deinde episcopus ejusdem Ecclesiae in locum [Col. 1161D] Anselmi suffectus est. Rebus humanis exemptus anno 1249, primus omnium sepulturam medio in choro cathedralis ecclesiae sortitur: siquidem ante hac episcopi in San-Vincentiana ecclesia (quod supra notatum est) funerabantur.
XX. Guillelmus Remensis archidiaconus Garnero in episcopum allecto, decanus est designatus. Subscripsit litteris, an 1244. Ac demum purpureo galero ab Urbano papa IV donatur 1263.
XXI. Helias de Caturco vir morum probitate juxta atque scientiis clarus; primum canonicus Paris, deinde a summo Ecclesiae hierarcha decanus Laudunensis asseritur 1261 vel 1262. Is nihilominus pauco post tempore id muneris papae reddidit alteri conferendum, quod his ex litteris bullatis ejusdem [Col. 1162A] pontificis perspectum habetur. «Tu, hujusmodi gratiose tibi factam a nobis gratiam gratanter recipiens et paternam quam ad te gerimus benevolentiam ex hoc plenius recognoscens, provisionem hujusmodi receptasti, et tandem per tuas litteras, expositis quibusdam tuis rationabilibus excusationibus, supplicasti nobis humiliter ut excusationes ipsas admittere, teque a provisione exonerare praedicta, et decanatum eumdem conferre alii personae idoneae curaremus. Nos igitur,» etc.
XXII. Joannes ex praeposito Torlatensi anno 1263 ab Urbano papa sufficitur. Fuit insignis litteraturae et pietatis in Parisiensi academia theologiae professor, quemadmodum pontifex ille significat: «Personam, inquit, insignem cum magna sollicitudine [Col. 1162B] quaerentes, quae virtutum insigniis decorata, in eadem ecclesia Laudunensi per multae diligentiae studium multiplicet ornamenta decoris, ad dilectum filium magistrum Joannem praepositum Torlatensem Morinensis dioecesis, capellanum nostrum, tanquam ad virum fama praeclarum, et virum, sicut a fide dignis habemus, probatae virtutis, et probitatis expertae, ac regentem Parisiis in Theologiae Facultate, apostolicum convertimus intuitum,» etc.
Joanne ex mortali vita sublato 1268, sive 1269,
XXIII. Guillelmus de Matiscone locum ipsius sortitur ad annum circiter 1271. Deinde ad episcopalem Ambianensis Ecclesiae sedem evocatus, in gratiam Laudunensium anno 1279 tulit sententiam; inter [Col. 1162C] caetera habet ista: «Nos Guillelmus Ambianensis episcopus, etc., attendentes etiam qualiter eo tempore quo in officio fuimus decanatus nos usi pacifice fuimus in praedictis,» etc.
XXIV. Joannes Raynaldus canonicus Laudunensis, quem decanum Gregorius papa X declarat ad hunc modum: «Gregorius episcopus, servus servorum Dei, dilecto filio magistro Joanni Raynaldo, capellano nostro, etc. Hinc est quod nos personam tuam ob tuorum meritorum praerogativam favore specialis gratiae prosequentes, decanatum Ecclesiae Laudunensis cum suis juribus, libertatibus, et pertinentiis, per liberam resignationem dilecti filii magistri Guillelmi de Matiscone, tunc ipsius Ecclesiae decani, in manibus nostris factam; tibi ipsius Ecclesiae canonico [Col. 1162D] de gratia speciali concedimus, providemus tibi de illo, et te per annulum nostrum investimus, etc. Datum apud Urbem veterem, secundo Idus Januar., pontificatus nostri anno primo;» qui in annum incidit 1271.
XXV. Stephanus de Villa Mauri subscripsit quibusdam schedis 1290.
XXVI. Milo. De quo haec habent litterae: «Universis praesentes litteras inspecturis, Milo decanus et capitulum Laudunense, salutem in domino. Noveritis quod cum nos anno 1295 die Jovis ante Nativitatem beati Joannis Baptistae, hora capituli, pulsata campana, prout moris est, essemus in nostro capitulo generali constituti de status reformatione nostrae Laudunensis Ecclesiae,» etc.
[Col. 1163A] XXVII. Hugo de Castellione. Huic Clemens V papa, tum Pictavii degens, privilegium concessit, sui pontificatus anno secundo, quatenus a Laudunensi Ecclesia ob quaedam privata negotia posset abesse. Ab anno 1298 decanatum gessit ad annum 1310.
XXVIII. Garnerius ex familia de Thoulis, ut constat ex instrumenti hujusce verbis: «Anno Domini 1312, quarta die mensis Decembris, vir discretus, dominus Garnerius de Thoulis, decanus Ecclesiae Laudunensis,» etc. A Garnerio obtinet Robertus de Martigniaco, ut ipsa die Parasceves (quod antea insolens fuerat) possessionem iniret, atque in capitulo admitteretur, anno 1313. Excessit anno 1322.
XXIX. Joannes decanus ad annum 1326.
[Col. 1163B] XXX. Adam de Bugnivilla, praefecturam egit ad annum plus minus 1329.
XXXI. Guido. Cum decani ipse munus expleret, multae sunt lites exortae, quod jurisdictionem in canonicos, caeterosque clericos Laudunensis Ecclesiae, et eorum ministros Albertus de Roya episcopus praetenderet, sed profuit nihil; quippe ita jus suum perpetuo canonici conservarunt, ut prorsus ab episcopi potestate hactenus eximantur.
XXXII. Dionysius de Quadrollis anno 1350. Robertum Laudunensem episcopum inauguratum in sedem, quo possessionem adipisceretur, induxit; habet vetus codex caeremoniarum, Liber albus vocitatus.
XXXIII. Adam Decola. In chorum pariter Gaufridum [Col. 1163C] le Maingre ex decano Turonensi episcopum Laudunens deduxit. Vacasse decani sedem ann. 1370 indicat Chartularium.
XXXIV. Stephanus Lescaillart. Ex litteris Clementis papae VII Avenione scriptis 1389 sedem occupasse apparet. Summus pontifex isdem Marcheiensis parochiae redditus, ad instaurandam ventis, pluviisque infestatam sacram basilicam, Ecclesiae Laudunensi concessit. Vixit circiter ad an. 1396.
XXXV. Balduinus de Mepa 1397. Registrum Ecclesiae.
XXXVI. Joannes de Choisiaco decanus, necdum sacris initiatus a Benedicto papa XIII creatur. «Quamobrem capitulum (ut est scriptum in eodem registro) tertio et pridie Idus Junii anno Domini 1398 [Col. 1163D] ea conditione investiendum censuit, ut, dum installaretur et fidem juramento praestaret, almutium seu armilansam ipse non haberet, sed in manus buticularii sive syndici dictae ecclesiae deponeret, quo facto eam gratiam a capitulo impetravit, ut sibi dehinc liceret uti hujusmodi armilansa, sic tamen ut illam in brachio deferret, non vero illam (ut tunc moris erat) gestaret in capite. Ut autem hoc ei concederet capitulum, movit, quod praesens non esset adfuturus: ipsi enim curiae ducis Burgundiae adhaerenti pontifex assiduitatem Ecclesiae debitam remiserat.» Post menses XVIII, capitulo decanatum reddidit.
XXXVII. Petrus de Bieura die XXI Junii an 1400. Id muneris obibat adhuc 1412.
[Col. 1164A] XXXIX. Joannes Marteguin annis 1421-1426. Decanus exhibetur.
XL. Petrus Goudeman. Sententia decretoria summi senatus Parisiensis, Petro decano, de lite inter episcopum Laudunensem ejusque vicarium episcopum Appamiarum, lata est in gratiam capituli, die XIX Novembris anni 1442.
XLI. Petrus de Longolio annis 1451-1455.
XLII. Joannes Dixme permutavit archidiaconatum Terraseae (vulgo Thiérache ) cum Petro de Longolio, anno 1456. Ex regis mandato interfuit una cum Antonio de Crespin sive Crespy episcopo Laudunensi generalibus Galliae comitiis in oppido Montargiensi.
XLIII. Thomas de Poissiaco 1460. Defungitur 1463, decimo sexto Kal. Februarii.
[Col. 1164B] XLIV. Carolus de Luxemburgo canonicus Laudunensis unanimi canonicorum consensu decanus excipitur die XVII Jan. 1463. Patrem habuit Carolum de Luxemburgo a S. Paulo comitem, matrem vero Joannam de Bar filiam Mariae de Couciaco.
Carolus de Luxemburgo electione ultimus a capitulo in episcopum Laudun. assumptus est 1472.
XLV. Guillelmus de Armire antea archidiaconus Ebroicensis, decanatum anno 1472 a sede apostolica obtinet, sed ob varias illum inter et capitulum controversias abesse atque dignitatem abdicare cogitur.
XLVI. Stephanus Marque Guillelmo abdicante decanus ex consensu capituli factus, anno 1479. Moritur die quinta Junii 1480.
[Col. 1164C] XLVII. Polyenus sive Pollius Claudet regi ab eleemosynis, arbitris a capitulo tribus constitutis, praeficitur die XXX Octobris 1480, ut est in subjectis litteris. «Nos post diversos tractatus multiplicium personarum, finaliter divina favente gratia, etc., reducentes ad memoriam litteras commendatitias domini nostri Francorum regis pro persona scientifici viri magistri Poly Claudet, in eumdem magistrum Poly Claudet direximus concorditer vota nostra, virum utique providum et discretum; litterarum scientia, vita, et moribus merito commendantum; in sacris ordinibus et aetate legitima constitutum; ac de legitimo matrimonio procreatum; domini nostri Francorum regis eleemosynarium; in spiritualibus et temporalibus multipliciter circumspectum.» [Col. 1164D] Canonicus autem minime cum esset Pollyus, praebendam ipsi contulit episcopus, ac sic demum canonicus est acceptus.
XLVIII. Joannes Godefridi, quem, licet alterum a rege commendatum haberent, forti animo elegerunt canonici, veluti perhibet epistola eorumdem ad regem directa anno 1483 in hunc modum: «Quia decanatus beneficium est maximi ponderis, habens curam animarum omnium habituatorum dictae Ecclesiae, et etiam dirigere et supportare omnia et singula onera, tam in spiritualibus quam in temporalibus dictae Ecclesiae, ipsi domini capitulantes dicta die, Altissimo favente, taliter intendunt procedere, et hujusmodi electionem secundum eorum conscientiam [Col. 1165A] adimplere, quod praefatus rex merito debebit contentari.» Humana reliquit Joannes mense Aprili 1494.
XLIX. Joannes de l'Or secretorum suffragiorum via decanatum sortitur XIX Julii 1495 ad diem XII Maii 1516, quo fatis functus est.
L. Gaufridus de Bonavalle. Crebris in gratiam ipsius datis ad capitulum litteris cum a rege, tum a duce Vindocinensi, tum etiam a cardinali Ludovico Borbonio ea tempestate Laudunensi episcopo, qui tandem arbiter constitutus decanum Gaufridum declaravit 1517, die XII Augusti. At nomine potius quam re gessit praefecturam.
LI. Valeranus de la Haye decanus noscitur ab anno 1522 ad annum 1530, cessisse vero ex tabulis [Col. 1165B] abbatiae Sancti Joannis Laudunensis constare videtur; siquidem Joannes cardinalis a Lotharingia Remensis archiepiscopus, Vallerannum constituens vicarium generalem dicti monasterii (cujus erat ille abbas commendatarius) canonicum ac thesaurarium Laudunensis Ecclesiae duntaxat appellat. Adde et Regestum ejusdem Ecclesiae quod his ipsis eum titulis notat ab anno 1537 ad 1542.
LII. Claudius Carpentier 1537.
LIII. Philippus Esmery ab anno 1548 ad 1554. Quo cedente.
LIV. Anthonius de Herbes, doctor medicus, in capitulo admittitur die XXIV Decembris 1554, et e vita decessit 1556.
LV. Christophorus de Hericourt die XXIV Junii 1556 [Col. 1165C] possessionem inivit. Vir fuit nobili genere in dioecesi Laudunensi ortus, et scientia praeditus. Compendiariam Historiam de Jesu Christi triumpho, Lauduni habito adversus daemonem mulierculae Nicolae Obriae Vervinensis corpus agitantem, conscripsit. Eamdem Historiam Carolo IX Francorum regi dedicat. Id autem miraculi contigit 1565.
Decanatum primo archidiaconatu mutavit. Ditissimam bibliothecam Laudunensi Ecclesiae contulit, ac tandem migravit e vita 1570 et sepultura donatus in ipso chori ingressu.
LVI. Firminus le Normand, alias de Trouville, doctor theologus; permutatione facta archidiaconatus cum decanatu, in possessionem inductus est 1549. Ecclesiae canonicus ecclesiastes exstitit egregius. [Col. 1165D] Obiit die XIX Octobris 1578.
LVII. Petrus Emotte Laudunensis, doctoris theologi titulo insignitus; animam egit primo Augusti 1580.
LVIII. Joannes Bertrand, electus XX die Novembris 1580, munere functus vel annos viginti.
LIX. Nicolaus Triplot inter doctores hujus saeculi facile princeps, et haereticorum expugnator indefessus. Ex archidiacono canonicorum omnium calculo in decanum cooptatus die XXXI Augusti 1600 ac paulo post hac se dignitate abdicavit.
LX. Dionysius Hangart canonicus Laudunensis et doctor theologus, decanatum sede episcopali vacante ex regio diplomate adeptus est XXVI Octobris 1601.
[Col. 1166A] LXI. Joannes Bellotte communi totius capituli suffragio et applausu eligitur die XXXI Augusti anni Domini 1605; prodesse sategit magis quam laudem sibi comparare. Praedicatur inter alias virtutes imprimis inculpata ipsius religio, effusa in pauperes largitas, atque in decanatus administratione prudentia, legum insuper ecclesiasticarum inviolata custodia, et in divinis ministeriis rituum ad amussim observatio. Unde ea disciplinae claritas in Ecclesia Laudunensi effulsit ut vix, in toto Gallicano orbe canonicorum collegium reperias quod cum Laudunensi conferendum videatur. Nosocomium urbis instaurari, et ad Christianam pietatem postliminio revocari curavit. Annum prope agens octuagesimum generose, ut cleri immunitates ac privilegia illaesa [Col. 1166B] permanerent, elaboravit, multosque labores ea de re est perpessus. Haec et alia operantem remuneraturus ad se Deus evocavit die VIII Septembris 1650.
LXII. Antonius Bellotte, Joannis nepos, juris pontificii doctor, canonicus Laudunensis, antea vicarius generalis illustrissimi ac reverendissimi domini Philiberti de Brichanteau. Decanatus in ejus humeros, priusquam ex hac vita patruus migraret, onus deposuit (abdicatio interim a summo pontifice confirmatur) ac postmodum a capitulo die XVI Septembris 1550 eligitur. Vir est morum integritate et gravitate praeditus, ac patrui virtutum proxime inhaerens vestigiis, nec non et rei ecclesiasticae longe peritus.
( 92 ) CAP. IV.— Cum abbate Ribodimontensi. Ribemontium, [Col. 1166C] Riburgis mons, Ribodium, «Omnium vero optime Ripemontium in monte situm, ad ripas Isarae praeterfluentis duabus leucis ab Augusta, inquit Nemeraeus in Augusta Illust. ad ann. 1095. Schedis nihilominus in antiquis constanter legitur Ribodimons. Coenobium porro sancti Nicolai in Pratis, quod abbas ille regebat, conditorem agnoscit Anselmum Ripemontii dominum: cujus institutionis tabulam evulgare profuturum judicavi.
«In nomine sanctae et individuae Trinitatis.
«Ego Anselmus, Ribodimontensis comes, quia saeculo jam in senium vergente, et natura mortalium fragilior, et aetas brevior, et memoria labilior est,» etc. Vide in Anselmo ad an. 1099-1101.
646 Utrumque instrumentum domnus Furseus [Col. 1166D] Beaurain, nostrae Congreg. presbyter theologus, decripsit amiceque communicavit.
Nil praeterea impraesentiarum dicere sinunt milites, qui hoc ipso quo haec scribo tempore, prius Guisianam urbem quam obsidione cinxissent (quam minime ceperunt) armata manu monasterii cuncta diripuere, atque aedificia destruxere.
Robertus in Gallia Christiana, in catalogo abbatiarum, verbo Ribodimonte, fundationis confirmationem a Philippo I, rege Francorum, factam an. 1084 inseruit.
( 93 ) IBID.— Apud S. Rufum de Anione. Avenione monasterium canonicorum regularium. Consule umdem Robertum eo loco, V. S. Rufi.
[Col. 1167A] ( 94 ) IBID.— Ego poetice, etc. Quod perstringit canonicus Laudunensis in chronico:
«Hic (Gualdricus) dum aliquando a dedicatione cujusdam ecclesiae rediisset, et ad confirmandum si opus foret, cum stola et mitra equitasset, ut erat levis animi, lanceam a manu cujusdam extortam circumquaque agili gesticulatione gestabat; unde coeperunt eum deridere, dicentes vulgariter quod abbas Wibertus poetice sic exposuit.
647 «Walderico successit Hugo decanus Ecclesiae Aurelianensis. Quo post 6 menses mortuo, Bartholomaeus fit Laudunensis episcopus, cujus industria cathedralis ecclesia in brevi reparata, iterum fuit consecrata; in multis quoque locis in quibus religionis [Col. 1167D] fervor non fuerat, per eum est dilatatus.»
Et Guillel. de Nangis Historia inedita, ad an. 1113, ab his non discrepat: «Valdrico Laudunensium episcopo a suis civibus nequiter perempto, Hugo Aurelianensis Ecclesiae decanus substituitur. Quo post septem menses mortuo,» etc.
( 95 ) CAP. IV.— Non bene conveniunt, etc. Alludit ad Ovid. Metamorph. III, 5, 14.
( 96 ) IBID.— Hanaporum et scutrarum. Hanapum patera est, sive cymbium, Gal. hanap, tasse. Scutra vasis genus, paropsidis instar. Plaut. in Persa, Act. I, scena III.
[Col. 1168A] ( 97 ) CAP. V.— Monasterii Puellarum Castellanus. Castellanum vulgo arcis praefectum vocitari probe scio, l. II. De fundis limitrophis, lib. II. Cod. Tit. 59. Verum secus hoc loco, ut reor, usurpatur pro advocato nimirum, cujus praecipuum munus erat, ecclesias vel monasteria tueri. Nil frequentius scriptores antiqui. Capitul. lib. VII, cap. 308: «Pro Ecclesiarum causis, ac necessitabus earum, atque servorum Dei, exsecutores, vel advocati, seu defensores, quoties necessitas ingruerit, a principe postulentur; et ab eo fideliter atque libenter juxta canonicas sanctiones fidelissime dentur.» Duplicis generis advocati, nati, et dati. Videsis Glossarium Pithaei ad capitul. Caroli Magni et perdocta Francisci Bosqueti observationes ad epist. 122, 134 et 191 Innocentii III, [Col. 1168B] pag. 143, 149 et 188.
Advocatum concedit monasterio Anianensi Ludovicus Pius suis litteris in eam rem conscriptis. Habent haec verba.
«In nomine Domini Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi, Ludovicus divina propitiante clementia, imperator Augustus.
«Si petitionibus servorum Dei justis et rationabilibus, divini cultus amore favemus,» etc. Vide inter diplomata Ludovici Pii. Patrologiae t. CIV.
648 ( 98 ) CAP. V.— Quae basilicae caput. Locus ecclesiae prominentior, sic dictus quod instar fuerit cervicalis, vernacule chevet. In basilicis Sancti Dionysii in Francia, Sanctae Genovefae Parisiis, Sancti Benedicti Floriacensis, et alibi id genus capitum visuntur [Col. 1168C] hodieque.
( 99 ) IBID.— Mastigia chlamydis a tergo rejecta. Difficile admodum est mastigiae etymon aperire; verum si conjecturae locum dare liceat, mastigiam opinor chlamydis quoddam vinculum, quo veluti ligula utraque pars anterior connectitur. Conjecturae nostrae videtur suffragari Severus Sulpicius, Dialog, libro II, cap. 4. «Consurgunt omnes pariter in verbera; consumit Gallicas mularum poena mastigias.» Vides eo loci mastigiam lori esse genus seu corriaceum retinaculum.
( 100 ) CAP. VII.— Ut capite censi. Uno verbo, id est mancipia, quae quotannis tributum solvere tenebantur. Charta Flaviniacensis monasterii relata ab [Col. 1168D] Andraea Duchesne in probat. Historiae Vergiacensis, pag. 21. «Archivisa et filios suos sub eo censu, ut masculi denarios quatuor de capite annis singulis.»
( 101 ) IBID.— Apud Sanctum Vincentium. Quando quidem prae manibus habeam coenobii Sancti Vincentii Historiam, ex veteribus schedis a docto Emiliano de la Bigne sacerdote nostro theologo (ex qua, quae relaturi, pauca studio nostro adjecturi desumemus) libet paulo diutius hic immorari, ad lustranda tum antiqua illiusce monasterii monumenta, tum etiam antistitum seriem, memorandaque facta nonnullorum recensenda.
Summarium historiae monasterii et abbatum series sancti Vincentii Laudunensis.
Lauduno Clavato quasi insidet Sancti Vincentii [Col. 1169A] monasterium. Uno ferme lapide distans ab eadem urbe situm est in monte, quem inter et ipsam urbem (in monte itidem collocatam) vallis interjacet.
Fundatur (ut conjectura est) a Bruna Clodovei I regis Francorum filia, quam e tyrannide regis Gothorum ereptam, in Gallias frater Childebertus tum regnum tenens Franciae reduxerat. Adeo siquidem tenebris obvoluta sunt illius monasterii primordia, adeo altum silentium apud historicos, ac veterum monumentorum penuria tanta ut vix conjecturis possit inniti. Verum ne gratis isthaec protulisse appareat, hoc affert testimonium domnus Emillanus ex vetusto scrinii officialitatis Laudunensis codice ms.
«Anno Domini quingentesimo sexto Bruna regina Hispaniae plura sanctorum coenobia fundavit, [Col. 1169B] et aedificia mirandi operis, inter quae coenobium Sancti Vincentii Laudunensis, tempore sancti Remigii Remensis archiepiscopi, et sancti Genebaldi, episcopi Laudunensis.»
At verosimilius Brunam esse Brunichildis, non conjugem, sed filiam regis Gothorum, Sigiberto Galliae regi conjugio copulatam. Unde autem Brunae nomen sortita, indicat Chronicon Besuense: «Porro Sigibertus cum videret fratres suos viles uxores accipere, Gogonem majorem domus causa legationis ad Anagildum direxit, petens ut filiam suam, Brunam nomine, conjugio traderet, etc., ad nomen ejus ornandum est auctum, ut vocaretur Brunechildis,» etc. (Est et Gregorii Turonensis sententia Hist. Franc. lib. IV.) «Tanta mala et effusiones sanguinis, Brunichildis [Col. 1169C] consilio factae sunt in Francia, ut prophetia Sybillae impleretur dicens: Veniens Bruna de partibus Hispaniae, ante cujus conspectum gentes peribunt; haec vero equitum calcibus disrumpetur.»
Post fundationem, institutionemque monachorum, variis est labefactata cladibus abbatia Sancti Vincentii; quam et diversis clerici incoluere temporibus; ac tandem anno salutis 948. [Roricius sive Rorico Caroli Simplicis filius, praecipuae pietatis et doctrinae episcopus Laudunensis ordinatus est, qui antecessores suos Didonem scilicet et Adelelotum imitatus, canonicorum ministerio abbatiam Sancti Vincentii Laudunensis in pristinum splendorem restituere non potuisse considerans [Col. 1169D] operae pretium fore putavit, si monachorum uteretur; quamobrem e monasterio Sancti Benedicti supra Ligerim duodecim accersivit monachos, quos in eodem sanctuario substituit, eisque Mecalmum praefecit abbatem, diplomate ad hoc confecto.] Haec verba D. Emiliani. Atque magis ut veritas eluscescat illud diploma est adjiciendum.
649 Charta restitutionis monachorum.
«Auxiliante supernae propitiationis clementia, ego Rorico, etsi indignus sanctae Laudunensis Ecclesiae praesulatum indeptus, considerans ultimae evocationis sortem, ut caeteris, mihi quoque imminere, peccatorum quoque meorum quam magno depressus gravamine, coepi apud me tacita deliberatione [Col. 1170A] tractare quiddam huic sedi, cui auctore Deo praesideo, profuturum, meis vero, ut opinor, consulendis criminibus pernecessarium; si quidem in latere montis, cui praeeminet civitas, in prospectu scilicet ejus, est ecclesia sita Sancti Vincentii egregii martyris cultu et honore venerabilis, super qua fama ferebatur antiquis temporibus insigne fuisse monasticae conversationis, quae quidem moderno tempore omni destitutionis succumbebat penuriae, donec praedecessor noster Adelmus undequaque sumptibus, duodecim canonicorum in ea assiduum constituit servitutis conventum, ordine vivendi religiosum. Quo ita defuncto, crescentibus diversarum cladium malis, pene ad pristinum relapsa est desolationis detrimentum; quod ego non aequanimis [Col. 1170B] ferens, maxime quia non tantum hujus sedis episcoporum, sed etiam canonicorum, clericorum, nobilium, nec non laicorum habebatur sepultura, accito generali conventu, ipsius consilio deliberavi in antiquum, ut fama erat, monasticae conversationis statum reformare, et prout temporis dictabat opportunitas, quantulumcunque monachorum ibidem numerum aggregare.
«Evocatis igitur a monasterio Sancti Benedicti, supra Ligerim sito, duodecim monachis, venerabilem eis Melcalanum praefeci abbatem. Quibus inter caetera beneficia a me sibi collata, secundae sedis dignitatem episcopatus, ab antecessoribus nostris antiquitus eidem Ecclesiae concessam approbans confirmavi. Sepulturam quoque episcoporum, canonicorum, [Col. 1170C] casatorum, custodum matris Ecclesiae capellanorum et servientium, ac familiarium eorum. Concessi etiam procinctum montis et vallis districtum, quae ut sine aliqua calumnia teneant sicut dedi, ita et consilio et assensu praedicti conventus determinavi. Statuimus etiam mittere venerandae synodo, quae habita est apud montem Sanctae Mariae in pago Tardanensi, mense Maio, ubi recitatum est hoc, residente domino Adelberone archiepiscopo, cum coepiscopis, atque omnium assensu ab eis roboratum.
«Ego S. Remensis Ecclesiae archiepiscopus subscripsi et corroboravi.
«Actum Lauduni anno Incarnationis Domini nostri [Col. 1170D] Jesu Christi 961, indict. IV Kalend. Octobris septimo Lotharii regis.»
Ex majori Chartulario, fol. 1.
Quo ex diplomate bina Ecclesiae San-Vincentianae privilegia non vulgaria cernere est; alterum quod episcoporum, canonicorum, etc., fuerit sepulturae locus; alterum vero quod secunda sit sedes, hoc est, praerogativa donetur, qua Sancti Vincentii abbates proxime post episcopum in Ecclesia Laudunensi ac synodis assideant, debeantque ipso absente sacrum solemniter agere; SS. Christi corpus in processione gestent, et populo ritu solemni benedicant. Quare episcopi eamdem Ecclesiam non modo secundam sedem, verum et primam Laudunensis Ecclesiae filiam, consueverunt vocitare. Hujusce rei fidem faciunt [Col. 1171A] chartularia fol. 1. 4, 352, etc., nec non vetustiora cum San-Vincentianae, tum Laudunensis Ecclesiae ritualia. Quod privilegium hactenus perseverat.
Est et alia San-Vincentiani abbatis, haud minimi pensi habenda praerogativa. Sua nimirum in ecclesia episcopum (ut ipse episcopatus possessionem adipiscatur) excipit, ac postmodum in urbem conducit, offertque Laudunensis Ecclesiae capitulo. Sic Chartularia Laudunense, et San-Vincentianum majus, fol. 122.
Institutionem monachorum a Roricone perfectam, laudat Lotharius rex, diplomate Compendii acto in hunc modum.
«In nomine sanctae et individuae Trinitatis. Lotharius [Col. 1171B] divina propitiante clementia Francorum rex. Si fidelium nostrorum ratis petitionibus, etc. Quapropter cunctis ejusdem sanctae Ecclesiae filiis, fidelibusque nostris, tam praesentibus quam futuris, liquido patere volumus, quoniam venerandus Laudunicae urbis Rorico episcopus nostram mansuetudinem humiliter postulavit, quatenus pretiosissimi martyris Christi Vincentii basilicae, in suburbio dictae civitatis supra montem constructae, adeoque honoratae, ut secunda sedes ex antiquo sit appellata, et episcoporum, canonicorum, ac nobilium laicorum totius urbis fuerit sepultura; ob quasdam res ibi noviter fidelium largitione aggregatas nostrae regiae auctoritatis praeceptum renovare dignaremur. Nam eidem loco, petente praenominato praesule, praecepti [Col. 1171C] nostri jamdudum cautionem impertiveramus, cum ille ibi in suam, suorumque et urbis tutelam monasticam constituebat 650 regulam. Cujus petitionem quoniam idoneam et proficuam esse comperimus ob amorem Dei, et praecellentissimi martyris ejus Vincentii, ob salutem nostram, conjugis, et prolis, totiusque nostrae posteritatis; statuimus hoc nostrae auctoritatis, seu renovationis praecepto jam dictae basilicae, ut inibi monasticus ordo, Deo auxiliante, perduret. Statuimus etiam ut abbas et monachi, ibidem Domino militantes, militaturive, quiete et libere teneant quaecunque ex antiquo ad ipsum locum possessa, etc.
«Actum Compendio palatio regis, anno Dominicae [Col. 1171D] Incarnationis 975, anno XXII, regnante Lothario rege,» etc.
Ex Chartulario magno, fol. 3.
Summi quoque pontifices multis post annis id firmatum voluere privilegii, maxime Honorius II. «In quibus (ait ipse bullatis litteris ann. 1135 datis Laterani) duximus nominibus adnotanda, sepulturam episcoporum, canonicorum, casatorum, etc. prohibita infra muros civitatis (Laudunensis) omni sepultura, ex quo urbs ipsa a tempore B. Remigii praesulari meruit, et inthronisari cathedra pontificali,» etc. Sic Honorius PP. agente tum Romae Bartholomaeo Laudunensi episcopo.
Superest ut abbatum seriem, non primorum quidem, sed duntaxat eorum, qui post instaurationem [Col. 1172A] regularis disciplinae rexerunt illud asceterium, attexamus.
Abbatum S. Vincentii Laudunensis elenchus
Melchalmus ex monacho Floriacensi primus post institutionem monachorum an. 948.
II. Bellandus sive Beilandus. Hujusce gratia Adalbero Laudunens. episc. Ecclesiam Petrapontensem Sancto Vincentio largitus est una cum redditibus atque appenditiis. Obiit 989.
III. Lampertus vel Lambertus.
IV. Seigerus.
V. Cadros.
VI. Rogierus.
VII. Hercanneus sive Hervaeus; cui Henricus I, Francorum rex, anno 1031, vectigal in suburbio [Col. 1172B] Semiliaco ad radices montis Laudun. concessit.
VIII. Reginerius Corbeia oriundus. Dat ipsi Elinandus antistes Laudun. altare Sancti Gobini, quod et in prioratum erexit.
IX. S. Gerardus, itidem Corbeiae natus, in fratris Reginerii locum suffectus est, vir pietate ac sanctitate insignis, velut Acta ipsius testantur, quae suo stylo prosecutus est Hugo Menard. Martyrolog. Bened. Observat. lib. II, ad diem 5 Aprilis: et nos integra, favente Christo, cum aliis evulgabimus. Priora monasterii Silvae Majoris fundamenta jecit an. 1079.
X. Rogerius.
XI. Adalbero perinde doctus ac probus, atque in [Col. 1172C] forensibus rebus fuit non mediocriter versatus. Rem monasticam perillustravit, auxit facultates monasterii. Anno 1088, prioratum S. Joannis Bapt. de Vendolio, supra Faram ad Isarae ripam, Adalberoni tribuit Rabbodus Noviomens. episc. Ecclesia Sancti Goberti de Alto monte in Arduenna, prius canonicis, eidem abbati suisque mandris subjicitur. Chartularium minus, pag. 16. et seq.
Quantum illis temporibus (verba Emiliani de la Bigne) propensus ad pietatem erat nobilium animus ex uno Ansello sive Anselmo Ribodimontis comite dignoscitur, qui non solum inclytam Aquicincti in pago Cameracensi dotasse abbatiam, nec alteram, nempe Sancti Nicolai, ad castelli sui radices a fundamentis erexisse contentus, poenitens malorum [Col. 1172D] quae fratribus Sancti Vincentii Laud. et eorum hominibus inflixerat, in eorum capitulo, scapulis nudatis, comparuit, atque a monachis se flagellari fecit; ac in jacturae quam ecclesia passa fuerat, remunerationem, religiosis et hominibus ejus per suas terras, Maceriam scilicet et Ribodimontem, liberum Viomagium est elargitus, etc. Ita in eodem Chartulario.
Quam donationem Elinandus episcopus morti vicinus comprobavit. Demum Adalbero carnis sarcinam exuit, atque in sacello B. Mariae Magdal. quod ipse construxerat, conditus est. In tumulo haec verba:
Adalbero abbas
[Col. 1173A] XII. Sifridus Adalberoni religione et doctrina non impar, observantiae regularis tenacissimus exstitit. Is, opinor, ex priore Sancti Nicolai, (cui epistolam de Buccella Judae data, inscripsit Guibertus noster) abbas exstitit Sancti Vincentii. Praemonstrati locum, rogante venerabili Bartholomaeo episcop. concessit B. Norberto. Litterae in hanc rem ex bibliotheca Praemonstratensi.
«In nomine sanctae et individuae Trinitatis, etc.
«Ego Bartholomaeus Dei gratia Laudunensis praesul. Cum ecclesia Sancti Vincentii locum qui Praemonstratus dicitur, qui ad propriam mensam episcopi pertinebat, ex dono praedecessoris nostri Elinandi episcopi haberet, sicut in privilegio ejusdem ecclesiae continetur, monachi locum illum diu incoluerunt, [Col. 1173B] et per multos labores, nullum 651 vel parvum fructum consequebantur; quod ego attendens, rogavi Adalberonem abbatem, et monachos, ut locum illum supradictum mihi libere concederent, quatenus secundum voluntatem meam de eo disponere possem. Abbas autem et monachi, petitioni meae assentientes, quidquid in eo loco habebant, mihi libere et sine contradictione concesserunt. Ego vero, non ingratus eorum voluntati concessi ecclesiae Sancti Vincentii altare de Bariaco in perpetuum, salvo jure synodi, habendum. Dedi eis etiam dimidium modium frumenti ad molendinum, quod apud villam situm est, quae Broincurtum dicitur. Videns autem praedictum locum, qui Praemonstratus dicitur, religiosis viris utilissimum, fratri Norberto, et [Col. 1173C] subditis et posteris, libere et sine contradictione in perpetuum concessi habendum. Frater vero Norbertus, sicut rei alienae minime cupidus, primitus noluit recipere, donec Seifridus abbas Sancti Vincentii et monachi ejus, donum illud firmaverunt in capitulo communi assensu. Quae vero concessio, aliquo modo deinceps ne immutari possit, impressione nostrae imaginis, et sigillo Sanctae Mariae Laudunensis Ecclesiae, sigillorumque Seifridi abbatis Sancti Vincentii, confirmare curavimus.
«Signum Bartholomaei Laudunensis episc. S. Seifridi abbatis Sancti Vincentii. S. Simonis abbatis Sancti Nicolai de Silva, etc.
«Actum Lauduni in capitulo Sanctae Mariae Laudunensis [Col. 1173D] Ecclesiae, anno Dominicae Incarnationis millesimo centesimo vigesimo primo.»
Sponte etiam Seifridus mediam partem loci, in quo ecclesia Sancti Martini, prima Praemonstrati filia, sita est, quod juri Sancti Vincentii subjaceret, obtulit.
Litteras misit Seifrido Honorius papa II, queis universa San-Vincentiani coenobii bona confirmat. Defungitur circiter an. 1131, sepultus in inferiori parte chori.
XIII. Anselmus ex monasterio S. Medardi Suessionensis in abbatem a monachis est cooptatus 1131. Religiose, docte ac prudenter rexit monasterium annos plus minus septemdecim. Militum, equitumque, vi ac tyrannice praedia auferentium, repressit [Col. 1174A] audaciam; atque fretus Innocentii papae II auctoritate, qui Lauduni tunc aderat, reddere coegit omnia. Anno 1133, ecclesia canonicorum castri de Lescheriis in agro Guisiano, itemque alia in castro Montis-Acuti, juxta Laetiense sacellum collata fuere S. Vincentio.
Romam profectus, a canonicis Tornacensibus, qui hoc ipso tempore in Urbe agebant de pastore subrogando, episcopus eligitur, at ipse reluctans a summo pontifice annuere sub anathematis vinculo compulsus est. Quam praeclare se gesserit in hisce tum abbatis, tum episcopi muneribus indigitat Hermannus, lib. III, cap. 20 et 21, in Appendice. Vide Galliam Christ. in episcopis Tornac.
XIV. Balduinus regimen egit solummodo annis [Col. 1174B] quinque. De quo citatus Hermannus eo loci.
XV. Guillelmus. Huic donat Galterus episcopus Laudun. ecclesiam S. Juliani in burgo Laud. 1153, nec non ecclesiam castri de Nonavilla (quae est in prioratum erecta) ab Helluino Tyrio erogatam confirmat ipsemet episcopus.
XVI. Galterus.
XVII. Hugo basilicae S. Vincentii, quae etiamnum exstat, jecit fundamenta, eamque complevit. Controversia Hugonem inter atque Joannem Novigenti abbatem, anno 1177, arbitro Codiciacensi Rodulpho, diluta est. Sacram exstruxit aedem S. Genebaldo protoantistiti Laudunensi duodecim canonicorum, quam et praediis San-Vincentiani asceterii ditavit. E vita discessit 1200; sepulcrum ejus in [Col. 1174C] medio chori hoc adornatur epitaphio.
XVIII. Ingelrannus, 1208, sacrum S. Vincentii mart. os gutturis ab episcopo Carcassonensi, ac Simone de Monteforti A. D. 1215 solemni ritu accepit. Eodem prope tempore abbas et monachi Castrensis Ecclesiae (nunc episcopatus) ad Ingelrannum partem brachii ejusdem martyris transmisere. Et, anno 1234, sacellum B. Mariae Laetiensis a dominis de Apia (qui in San-Vincentiano templo sunt sepulti) initium sumpsisse ferunt.
[Col. 1174D] XIX. Balduinus II.
XX. Joannes.
XXI. Balduinus III.
XXII. Thomas.
XXIII. Gosbertus. Dum jussu Gregorii papae X ad concil. Lugdunense proficisceretur, morte est praeoccupatus, circiter anno 1273, vel 1274.
XXIV. Guido de Boveriis. Eodem abbate jurisdictionis abbatiae limites recensiti sunt 1280.
XXV. Joannes II, anno 1300.
XXVI. Joannes III, cognomine de Sancto Quintino. Obiit 1345.
XXVII. Petrus de Suisi sive de Namur fit abbas Joanne de S. Quintino vivente, 1333.
652 XXVIII. Petrus II, de Villiers, Memoratur [Col. 1175A] in pacto cum comite de Roucy inito 1349, circa quoddam jus S. Vincentii in molendino de Petraponte.
XXIX. Joannes IV, de Noüelles, de Guisia vulgo nuncupatus, 1370. Egregie litteris excultus. Collectarium historiae universalis, libris octo, qui quatuor voluminibus comprehenduntur, distinctum elucubravit. Ditissima fuit, Joanne abbate, bibliotheca San-Vincentiana; undecim nimirum millia voluminum continebat. Consedit in concilio Compendii habito (cui praesidebat Petrus Lessiensis abbas) cum aliis archimandritis archiepiscopatuum Remensis ac Senonensis. Eo in concilio lectae litterae Urbani IV et Gregorii X ad episcopos earumdem metropoleon scriptae, quibus abbates ab episcoporum synodis [Col. 1175B] eximuntur. Obiit Joannes 1396 cujus sepulcro discipuli sequens epitaphium apposuerunt.
XXX. Joannes V de Sylva 1396. Obiit 1419.
XXXI. Simon a Porta.
XXXII. Thomas Vastel.
XXXIII. Joannes VI, Corbeau.
XXXIV. Helias d'Arson protonotarius apostol. abbatis commendatarii titulo sedem invadit. Moritur [Col. 1175C] 1502.
XXXV. Franciscus de Frechencour, ex monacho fit abbas. In Necrologio nobili loco oriundus notatur. Diem clausit 1506, in choro sepultus.
XXXVI. Carolus Morel, antea prior S. Joannis de Vendolio 1510.
XXXVII. Joannes VII, Charpentier, ex ordine monastico abbas ultimus. Totam instauravit San-Vincentianam ecclesiam, multaque beneficia contulit. Medio in choro jacet, hoc donatus encomio.
Hic jacet domnus Joannes Charpentier Remensis, dum viveret hujus Ecclesiae pientissimus antistes: qui feliciter obiit sexto Idus Septemb. nostrae salutis millesimo quingentesimo trigesimo octavo.
ABBATES COMMENDATARII.
[Col. 1175D] XXXVIII. Carolus Borbonius cardinalis de Vindocino.
XXXIX. Crispinus de Brichanteau ex monacho S. Dionysii in Francia abbas S. Vincentii, et episcopus Silvanectensis Moritur 1590.
XL. Godefridus de Billi, primum monachus S. Dionysii, deinde S. Vincentii, abbatiam atque episcopatum Laudunensem obtinuit. Diversas monachis intulit calamitates. Priorem, Antonium Danis nomine, de aedificiorum imminenti ruina conquerentem exagitavit, expulit e monasterio: quem nihilominus abbas ille decreto curiae Parisiensis revocare, organorum campanarumque applausu excipere compulsus est.
[Col. 1176A] XLI. Philibertus de Brichanteau, adeptus possessionem 1612, ac postmodum episcopatu Laudunensi donatus. De quo Robertus in episcopis Laudu. «Vir multae pietatis et prudentiae:
« Qui mores hominum multorum vidit et urbes. »
Omnem navavit operam in resarcienda regulari disciplina; idcirco San-Vincentianum coenobium congregationi S. Mauri aggregavit 1643.
Nonnullarum Sancti Joannis Laudunensis abbatissarum nomenclatura.
Prima abbatissa et fundatrix fuit S. Salaberga cujus Vitam nunc primum eventilamus, reperies in Additamentis infra.
Conditum vero fuit istud monasterium Deiparae [Col. 1176B] Virgini sacrum, post Sancti Joannis nomine insignis tum, anno aerae Christianae plus minus 1640.
S. Anstrudis B. Salabergae filia, ab incunabulis Deo a sanctissima genitrice consecrata, vix duodennis cum videret se ab illustrissimo simul et opulentissimo juvene ad nuptias expeti, conjugio imo et saeculo renuntians, patriamque deserens, Laudunum venit, et magno cleri ac populi concursu excepta, et ad monasterium deducta monasticum habitum sub religiosa sanctae matris disciplina suscepit. Octo post annis, defuncta matre, in abbatissam electa est anno aetatis suae vigesimo, et annuente Clodovaeo secundo Francorum rege, acclamantibus regionis proceribus universis, a Peregrino Laudunensi episcopo post impertitam benedictionem instituitur. [Col. 1176C] Obiit anno Christi circiter 707, XVII Octobris; virtutibus et miraculis in vita et post mortem clarissima. Ex vita ejusdem ms.
Adalsinda successit beatae Anstrudi; de qua fit mentio in eadem S. Anstrudis Vita.
Adelis: cujus obitus notatur in Necrologio veteri ms. Sancti Vincentii ad VI Kalend. Augusti.
Adelis secunda nominatur in vetustissimo codice litteris Gothicis exarato, qui Psalterium Sanctae Salabergae nuncupatur, in quo, recentiore tamen charactere, catalogum ornamentorum ecclesiae, coram praedicta abbatissa, post obitum Walburgis thesaurariae recensitorum, cernere est.
Ogina regina uxor Caroli III, cognomento Simplicis. Et haec erat sacrilega saeculi hujus consuetudo, [Col. 1176D] quae ab anno 845 in Galliam irrepserat: nempe reges prout collibebat, aulae asseclis imo et suis uxoribus saepesaepius conferebant abbatiarum possessiones. Videndi Lupus Ferrariensis, epist. 22 et 42; Chopin. lib. III, cap. 8, De domanio Franciae, ubi, de Ogina uxore Caroli III et Gerberga uxore Ludovici IV, haec habet: «Legimus corrupti illius saeculi labe profanis tradita monasteria Carolo Simplici rege, ut vix unquam Caesar Commodus incommodius, quam simplex iste simplicius reipublicae statum labefactavit. Qui Caroli filius Ludovicus? Ademit hic Oginae Augustae coenobium Laudunense Deiparae Virgini sacrum, quod Carolo marito defuncto superinduxisset Herbertum Viromanduum [Col. 1177A] illius parricidam. Eodem deinde coenobio Ludovicus Gerbergam Augustam conjugem donavit.»
Mansit autem Ogina in coenobio Laudunensi ad annum 951.
Gerberga regina uxor Ludovici IV, cognomento Transmarini, monasterium, eodem, quo regina Ogina, modo usurpavit.
Abbatissae cujusdam Sancti Joannis Laudunensis, suppresso nomine, meminit Alexander papa II, epistol. 12, his verbis: «Proclamatio delata est quod abbatissa Laudunensis monasterii Sancti Joannis sine canonica audientia, et judicio episcopi sui a regimine suo ejiciatur, etc. Admonuimus confratrem nostrum Elinandum episcopum Laudunens. ut hanc causam diligenter discutiat atque canonice definiat, [Col. 1177B] ita tamen ut eadem abbatissa, priusquam discussio fiat, regimini, suo, sicut sacri canones praecipiunt, restituatur,» etc.
Rainsendis abbatissa tempore Guadrici episcopi Laudunensis, hoc est anno 1112 de qua Guibertus, lib. III De Vita sua, cap. 14: «Solertissimam feminarum abbatissam Sancti Joannis, genere clarissimam, ecclesiae provectricem, nomine Rainsendis, Laudunensem indigenam suus servus occidit; quodque passa est, pro Ecclesiae fide consustinuit.»
Adelis anno circiter 1113. Hujus commeminit Chartularium monasterii Sancti Theodorici prope Remos, in concessione nimirum cujusdam terrae suo et capituli nomine praefato coenobio facta.
[Col. 1177C] Adelais regina, Ludovici VI uxor, non equidem abbatissae titulo, sed uxoriae dotis jure abbatiam possedit. Quod nefandi commercii genus hac ipsa aetate in more positum erat, ut dotem uxorum reges in monasteriis collocarent. Patet id potissimum ex conventu illo, de quo infra, Attrebatensi celeberrimo.
Hactenus de Laudunensis Sancti Joannis monasterii abbatissis: quippe illo in incendio urbis (quod Guibertus libr. III De Vita sua, prolixius exhibet) omnia antiquitatis monumenta periere.
Haudquaquam tamen est omittendum quod consignavit auctor anonymus, sed canonicus Laudunensis in Chronico nondum excuso: Anno, inquit, Domini 1095, Elinandus episcopus (Laudunens.) [Col. 1177D] ecclesiam Sancti Joannis in Burgo, quondam abbatiam monialium, ad unius sacerdotis administrationem reductam, praebendis duodecim insignivit. Haec nos superius col. 1151. retulimus.
Monialibus amandatis e monasterio Sancti Joannis, monachi subrogantur.
Quid causae Bartholomaeum Laudunensem episcopum quatenus nonnas expelleret, monachosque sufficeret, induxerit, animadvertes tam ex Hermanno monacho lib. III, cap. 22 et 23, tunc etiam ex subjectis chartis tabularii Sancti Joannis Laudunensis. Etenim in comitiis provinciae Remensis Attrebati VI Idus Maii, anno 1128, habitis, ab universis praesulibus, rege volente, decretum est ut monachi coenobium Sancti Joannis, prius ejectis [Col. 1178A] monialibus, occuparent. Quo statuto, a Matthaeo Albanensi episcopo cardinali, sedis apostolicae in Gallia legato, tum, hoc est eodem anno in conventu Remensi ac paulo post a summo Ecclesiae hierarcha Innocentio II confirmato, nonnae, an. 1128, apud Grandelani-villam vitae residuum transacturae ablegantur.
Ludovici VI Francorum regis diploma.
«In nomine sanctae et individuae Trinitatis. Amen. Ego Ludovicus, Dei misericordia in regem Francorum sublimatus. Notum fieri volo cunctis fidelibus, tam futuris quam instantibus, quod in conventu quem fidelis noster Rainaldus secundus venerabilis Remorum archiepiscopus, Attrebati cum universis suffraganeis suis episcopis, et abbatibus [Col. 1178B] VI Idus Maii tenuit, ubi et nos praesentes aderamus; ipse et Bartholomaeus venerandus Laudunensis episcopus humiliter nos convenerunt, cum multa precum instantia postulantes ut Laudunensem beatae Mariae, et beati Joannis Ecclesiam, quae regalis abbatia est, quia sanctimoniales, quae ibi ab antiquo fuerant, nimis indigne et enormiter se habebant, ad meliorem religionis statum duci, et monachos ibidem substitui concederemus; quam profecto petitionem rationabilem et utilem cognoscentes, voluntati eorum, et consilio assensum dedimus, et in praedicta Ecclesia abbatem et monachos substitui et haberi in perpetuum, salvo ibi in omnibus jure regio, et Adelaidis reginae uxoris nostrae dotalitio, benigne quidem concessimus, ita si quidem [Col. 1178C] quod subjectionem illam, quam caeterae abbatiae nostrae, quae in episcopatu Laudunensi sunt, Laudunensi episcopo debent et exhibent, abbatia illa eidem episcopo sine aliquo juris regii detrimento debeat et exhibeat; quod ne valeat oblivione deleri scripto commendavimus, et, ne possit a posteris infirmari, sigilli nostri auctoritate et nominis charactere subterfirmavimus. Actum Attrebati publice anno Incarnati Verbi 1128, regni nostri XX, astantibus in palatio nostro, quorum nomina substituta sunt et signa.
«Signum Ludovici Buticularii. S. Hugonis constabularii. S. Alberici camerarii, dapifero nullo, data per manum Simonis cancellarii. Signum Rainaldi Remensium archiepiscopi. S. Josleni Suessionensis [Col. 1178D] episcopi. S. Bartholomaei Laudunensis episcopi. S. Simonis Noviomensis et Tornacensis episcopi. S. Joannis Morinensis episcopi. S. Garini Ambianensis episcopi. S. Roberti Attrebatensis episcopi. S. Clarembaldi Silvanectensis episcopi. S. Petri Belvacensis episcopi.»
Decretum Matthaei Albanensis episcopi, et S. A. legati.
«MATTHAEUS Dei gratia Albanensis episcopus, et apostolicae sedis legatus, universis fidelibus, salutem. Quod in conventu Attrebatensi, sancto Spiritu cooperante, a venerabilibus fratribus Rainaudo Remensi archiepiscopo, Bartholomaeo Laudunensi, Gosleno Suessionensi, caeterisque illius dioecesis [Col. 1179A] episcopis, et abbatibus, aliisque religiosis personis de expulsione monialium in Ecclesia Sanctae Mariae Sanctique Joannis Laudunensis minus honeste viventium, et de substitutione abbatis et monachorum, ibidem Deo religiose servientium, constitutum est, Ludovico rege Francorum praesente annuente, et suo praecepto firmante; nos in Remensi conventu, consilio et petitione venerabilium fratrum Remensis, Senonensis archiepiscoporum, Laudunensis, Suessionensis, Parisiensis, Meldensis, Trecensis episcoporum atque abbatum plurimorum, aliarumque religiosarum personarum, comprobavimus, et sedis apostolicae auctoritate et munimine in perpetuum confirmavimus.»
Innocentii secundi papae litterae bullatae.
[Col. 1179B] «INNOCENTIUS episcopus servus servorum Dei, dilecto filio DROGONI abbati monasterii Sanctae Mariae Sanctique Joannis Baptistae in Laudunensi civitate, ejusque fratribus, salutem et apostolicam benedictionem. Ad hoc nobis a Domino pastoralis officii cura commissa est,» etc. Vide in Innocentio II ad an. 1143.
Anno proxime subsequenti venerabilis Bartholomaeus Laudunensis episcopus, quam ex monachorum subrogatione in Sancti Joannis asceterio laetitiam conceperit, non potuit scriptis non consignare. Assertas autem vult iis ipsis coenobitis possessiones ejusdem monasterii hac forma.
«In nomine sanctae et individuae Trinitatis, Ego Bartholomaeus Dei gratiae sanctae Laudunensis Ecclesiae [Col. 1179C] minister indignus. Quia largiente Domino in ovilis Dominici cura, licet indigni, laboremus, dum ex injuncti nobis officii occasione ad saecularium hominum negotia rapiamur, si pedes nostros terreni actus pulvere attactos, et in saeculi lubrico titubantes ad plenum firmare et emundare mimime praevalemus, devotae charitatis obsequiis eorum suffragia promereri satagamus, qui in beata sponsae ipsius sorte censentur, qui lotis pedibus et tunica expoliata, in lectulo quietis internae cum sponso coelesti ineffabili jucunditate perfruuntur. Quanto enim majore labantium rerum contemptu curam corporis abjecerunt, et deplorata pristinarum enormitate culparum, compressisque ingruentium tumultibus cogitationum, [Col. 1179D] defecata et pura conscientia ad sola superna se surrigunt, eo gratius in eis divinae majestati exhiberi credimus obsequium, si ab iis qui cum ad Rachelis desiderabile consortium necdum pertingere possunt, laboriosam cum Lia tolerantur servitutem ad usum vitae labilis, eorum profectus augeatur, quominus terreni stipendii defectu tentati sanctae contemplationis otium interrumpere compellantur.
«Notum igitur esse volumus, tam praesentibus quam futuris, quia cum divinae misericordiae respectus Laudunensem abbatiam B. Mariae Sanctique Joannis Baptistae visitasset, ita ut eliminato irreligiosarum feminarum grege, quae vitae suae incorrigibili enormitate, et locum infamaverant, et [Col. 1180A] plurimis aut periculosae offensionis, aut perditionis causa fuerant, religiosus inibi monachorum Ordo institueretur, de loci illius emendatione divinae dispositioni congratulantes, quanto potuimus favore benevolum assensum praebuimus, atque religiosorum vivorum interventibus aliquod et in vita imperfectioni nostrae patrocinium comparare quaerentes, et post mortem, perpetuam animae nostrae memoriam ibi firmare cupientes, quae a nobis petierunt gratanter annuimus; et quae ex antiquo praedecessorum nostrorum dono locus ille vetustissima jam olim possessione tenuerat, nostra quoque manu eis firmavimus, ne quis forte, quia haec in monasterio illo ordinis mutatio facta est, possessionibus eorum aliquid calumniae inferre moliatur. Hanc autem [Col. 1180B] nostrae sanctionis schedulam testium subscriptione, et sigilli nostri impressione roborari praecepimus, et, ne quis eam in posterum aliquatenus infirmare, vel aliquam ei calumniam inferre praesumat, sub anathemate interdiximus.
S. Bartholaemei episcopi qui hoc privilegium fieri jussit. S. Widonis decani. S. Letoudi archidiaconi. S. Blihardi cantoris. S. Huberti sacerdotis. S. Alberici sacerdotis. S. Benedictis sacerdotis. S. Roberti sacerdotis. S. Joannis diaconi. S. Petri diaconi. S. Joscelini diaconi. S. Rogeri diaconi. S. Arnulphi subdiaconi. S. Milonis subdiaconi. S. Ebali subdiaconi. S. Roberti subdiaconi.
«Actum Laudun. anno Dominicae Incarnat. 1129, indict. VIII, epacta IX, conc. I. anno regni domini [Col. 1180C] Ludovici XXI, filiique ejus Philippi anno I, episcopatus autem domini Bartholomaei anno XVII.
«Ego Radulphus Sanctae Mariae cancellarius relegi.»
Abbatum monasterii Sancti Joannis Laudunensis tabula chronologica.
I. Drogo ex priore coenobii Sancti Nicasii Remensis primus abbas sancti Joannis a Bartholomaeo Laudunensi praesule constituitur, anno Domini 1128, 17 Kalend. Junii. Rexit abbatiam usque ad annum 1136, quo Romam ab Innocentio II summo pontifice evocatus, episcopus cardinalis Ostiensis creatus est. Porro esse hallucinatos Ciaconium lib. De Vitis pontificum et Ferdinandum Ughellum in Italia Sacra, [Col. 1180D] priorem anno reparatae Salutis 1133. Drogonem ea dignitate donatum Romae; posteriorem vero 1134, asserentem. Planum quippe fit ex tabulario Sancti Joannis Drogonem abbatis titulo litteris subscripsisse an. 1136.
Gesta Drogonis percurrit Hermannus ubi supra cap. 22. Auctor Append. editae ad Sigibertum anno 1128 et 1138. «Obiit Drogo bonae memoriae Ostiensis episcopus vir religione ac sapientia clarus.»
Scripsit sermonem de Passione Domini; exstat in Bibliotheca Patrum.
Soliloquia quoque edidisse notatur in Bibliotheca Belgica ms.
II. Balduinus ex praeposito abbas eligitur, de quo [Col. 1181A] Hermannus loco citato, cap 23. litteras anno 1147, obsignasse indicant antiquae membranae.
III. Rogerus antea Sancti Medardi Suessionensis prior 1153.
IV. Bruno ad annum 1160.
V. Ingelrannus ex abbate B. Mariae de Novigento. 1160-1164.
VI. Simon vix anno evoluto cessit e vita.
VII. Radulphus, 1164-1165.
VIII. Ingelrannus II, an. 1165-1182
IX. Balduinus II primum Sancti Sepulcri Cameracensis, post Sancti Joannis Laudun. anno 1189 et 1193, ac tandem abbas B. Mariae Signiaci ordinis Cistertiensis in dioecesi Remensi.
X. Nicolaus, 1188-1186.
[Col. 1181B] XI. Ebalus prius Sancti Theodorii asceta, 1200-1201.
XII. Hugo monachus S. Remigii Remensis in Patrem eum assumunt S. Joannis coenobitae.
XIII. Renerus ex praeposito Sancti Joannis praeficitur 1210-1214.
XIV. Robertus praepositus antea S. Theodorici prope Remos, 1215-1235.
XV. Petrus 1240. Hoc abbate anno 1247 in vigilia Sancti Joannis Baptistae translatum est corpus B. Anstrudis virginis, secundae hujusce monasterii abbatissae, a Garnero Laudun. episcopo, e capsula lignea in elegantiorem, in qua hactenus asservatur.
XVI. Hugo II, 1240-1277.
XVII. Stephanus, 1286.
[Col. 1181C] XVIII. Petrus II, 1299.
XIX. Garnerus.
XX. Aegidius de Dysiaco.
XXI. Petrus III de Courpalayo ( de Courpalais ), ex monacho Sancti Martini Parisiensis abbas Sancti Joannis Laudunensis, postmodum Sancti Germani Pratensis 1303. Obiit 1334. Petrum laude prosequitur noster Jacobus du Breuil in Chronico nondum edito Sancti Germani a Pratis: «Petrus de Corpoleyo, inquit, abbas hujus monasterii locum sepulturae in choro templi prope Morardum abbatem habuit. Qui vario lapide obtectus plurimas ejus laude recenset, scilicet, quod fuerit consilio certus, omni bonitate refertus, pauperibus largus, circumspectus velut [Col. 1181D] Argus; quem clerus charum, rex, plebs, habuit, monarchique in vultu clarum, sobrium, corpore mundum. Caetera vetustate attrituque pedum deleta legi nequeunt. In fine tamen praescriptio temporis praeclare apparet, sic: Traxit Aprilis eum ter Nonas M C ter, X ter, I quater.» Nunc vero lapis ille sepulcralis visitur ante majus altare sub cancellis.
XXII. Petrus IV de Moy. His temporibus Stephanus de Suisyaco, (Suisy) villa in agro Laudunensi (quae monasterii Sancti Joannis juri subjacet) archidiaconus Burgensis sive, ut alii, Brugensis (non Biturensis, ut habet Ciaconius), deinde Franciae cancellarius, ac demum S. R. E. cardinalis tituli Sancti Cyriaci in Thermis; anno circiter 1310 sacellum beatae Virginis et Sancti Stephani protomartyris, [Col. 1182A] elargitis quibusdam reditibus, excitavit. Fundavit et inibi anniversarium sui obitus diem. Denascitur Viennae Ciaconius Avenione 1311, mense Decembri in ecclesia Sancti Joannis marmoreo tumulo sepultus, cui sculptum est ejuscemodi epitaphium.
XXIII. Aegidius de Platea 1333-1353 hic anno 1342, reditus nonnullos gratia festivitatis S. Flocelii pueri martyris Augustodun. die 17 Septembris celebrandae attribuit.
[Col. 1182B] XXIV. Gerardus per abdicationem Aegidii 1353.
XXV. Joannes. In charta Hugo proxime subsequens abbas; Joannis et Gerardi decessorum suorum meminit; obtestatur videlicet fideles quatenus ad Deum preces pro animabus eorum emittant.
XXVI. Hugo III de Castillione. 1385-1403, abbas cooptatur Belliloci. Andraeas du Chesne Hist. ejusdem familiae, pag. 559.
XXVII. Chatardus, 1407.
XXVIII. Joannes Jacquinot, vulgo La Codasse vocitatus, 1436-1456.
XXIX. Jacobus Botin, 1461-1463. Eum, abdicata abbatia, Pius II pontifex maximus episcopum Hierapolitanum inaugurat.
XXX. Antonius Crespin primum episcopus Laudunensis, [Col. 1182C] tum archiepiscopus Narbonensis 1460, ex traditione Jacobi ab eodem summo pontifice abbatiam obtinet in commendam anno 1464.
XXXI. Joannes Aubinet ex gremio monachorum eligitur in abbatem. Primus abbatum Sancti Joannis, insignia pontificalia a Sixto papa IV est adeptus anno 1482. Desiit mense Septembri 1491.
XXXII. Carolus de Luxemburgo. Hunc postremum sortito ex episcopis Laudunensibus capitulum accipit anno 1472; post Joannis Aubinet funera fit abbas commendatarius. Moritur 1509.
XXXIII. Joannes Moynet, 1510. Ultimus abbas monasticen professus defungitur 1520.
Abbates commendatarii.
XXXIV. Matthaeus l'Evesque dictus de Marconnay, [Col. 1182D] natione Pictavensis, episcopus Trojae magnae; possessionem iniit 1120; abbas simul S. Nicolai Ribodimontensis, et S. Michaelis in Therascea.
XXXV. Joannes a Lotharingia, Renati Lotharingiae ducis et Philippae Gueldriae filius, possessionem per Valerannum de la Haye canonicum ac thesaurarium Laudun. Hac in re illius procuratorem, adeptus est anno 1533 ad 1535.
XXXVI. Petrus Cauchon seu de Maupas 1535 et anno 1566 abbatiam Claudio germano tradit.
XXXVII. Claudius Cauchon, Petri frater, simul abbas S. Dionysii Remensis 1566. Claudio e vivis sublato, Matthaeus Brice oeconomus instituitur.
XXXVIII. Stephanus Penet presbyter religiosus [Col. 1183A] 1601; Matthaeus tamen oeconomus non destitit curam gerere monasterii.
XXXIX. Joannes Aubert doctor theologus 1608, defunctus Parisiis anno 1626, in ecclesia Sancti Landerici funeratur.
XL. Gabriel Albaspinaeus Aurelianorum episcopus, qui generis claritudinem infulis sublimavit, exornavit infularum dignitatem sacrorum canonum, et antiquioris theologiae studiis, scriptisque illustravit. Abbatiam S. Joannis consecutus est circiter 1627, et anno 1629, exuitur mortalitate.
XLI. Carolus Albaspinaeus Gabrielis frater, marchio de Chateauneuf regiis sigillis praefectus, etc. Abbas pariter S. Eligii Noviomensis, de Pratellis et Nigri Lacus; vir est multis integrae ac strenuae vitae, [Col. 1183B] rerumque praeclare gestarum laudibus insignis. Egregiam navavit operam ut collapsam in praefatis monasteriis S. Eligii, Pratellensis, regulae Benedictinae observantiam, prout in congregatione S. Mauri vigere dignoscitur, restitueret, propagaretque; cujus rei gratia ad S. Joannis Laudunense coenobium evocatos ab eo Patres Benedictinos illius congregationis illustrissimus Philibertus de Brichanteau Laudun. antistes, celebratis pontificali ritu missarum solemniis, excepit Kalendis Januarii, an. reparatae salutis 1648.
De monasteri S. Martini Laudunensis, ordinis Praemonstratensis.
Tabulae donationis ecclesiae S. Martini Laudunensis ordini Praemonstratensi a Bartholomaeo episcopo [Col. 1183C] actae, mihi nequaquam sunt praetermittendae: siquidem Hermannus libros tres De miraculis beatae Mariae, Laudun. de composito edidit, quatenus praeclaram virtute et sanctitate praesulis illius vitam consignaret posteritati; iisdem ego pariter ipse rationibus allectus, quidquid praefato pontifici splendorem afferret, si nostris observationibus insererem ratus fore non injucundum.
Privilegium Bartholomaei episcopi Laudunensis, de ordinatione domus S. Martini
«In nomine sanctae et individuae Trinitatis. Ego Bartholomaeus Dei gratia sanctae Laudunensis Ecclesiae minister indignus. Quia ex injuncti officii necessitudine, cui auctore Deo deservimus, Ecclesiae, [Col. 1183D] quam gubernandam suscepimus, debito curae pastoralis obligamur ne qua membrorum suorum parte laboret solerter invigilare, bene coepta in melius provehere; et, si qua ferte inconsultius acta fuerint, Domino opitulante, pro facultatis et peritiae nostrae modulo, corrigere debemus. Notum igitur esse volumus, tam praesentibus quam futuris, quia, cum in ecclesia Sancti Martini de suburbio Laudunensi, quae prius saecularium clericorum, quidam fratres nostris temporibus ad regulariter vivendum se transtulissent, atque, aliquandiu inibi commorantes de die in diem, peccatis exigentibus, imperitia ac negligentia exteriores possessiones magis magisque desererent, neque interius, vel numero, vel religione proficerent; novissime anxii et de loci illius dejectione solliciti, [Col. 1184A] ex consilii nostri decreto in hanc sententiam declinavimus ut fratris Norberti, qui in Vosagii silva apud Praemonstratum locum, cum magna famulorum Dei manu, sub canonica professione eremiticam vitam constituerat, curae et dispositioni ecclesiam illam committeremus. Qui cum precibus nostris acquievisset, sancitum est ut, sicut ille locus ab antiquo in manu praedecessorum nostrorum exstiterat, ita et nunc in nostra successorumque nostrorum remaneat, fratresque qui ad eum pro salute animarum pia devotione convenient, ordinato sibi abbate secundum regulam beati Augustini ad tenorem Praemonstrati loci canonice vivant. Quod si forte abbas beati Martini, instigante diabolo, a regulae suae tramite deviaverit, conventusque ab episcopo Laudunensi [Col. 1184B] atque Praemonstrati loci abbate, in praesentia Laudunensis Ecclesiae, in pertinacia et aversione sua permanserit, convocatis ejusdem religionis coabbatibus apud Praemonstratum de regulae suae exsecutione sub eorum testificatione discutiatur, atque corripiatur. Si vero in malo suo obstinatus, et sicut confutatus incorrigibilis apparuerit, absque ulla retractione ab eisdem abbatibus secundum religionis suae institutionem deponatur, aliusque idoneus, eorum communi consilio et electione, in locum ejus evestigio subrogetur, et ab episcopo Laudunensi ordinetur.
«Signum Bartholomaei Laudunensis episcopi. S. Widonis decani et archidiaconi. S. Radulfi archidiaconi. S. Seifridi abbatis Sancti Vincentii. S. Simonis abbatis Sancti Nicolai de Silva. S. Bernardi abbatis [Col. 1184C] Clarevallis. S. Rainaldi abbatis Fusniacensis. S. Blehardi cantoris. S. Drogonis presbyteri. S. Ebali subdiaconi. S. Widonis subdiaconi. S. Roberti acolyti. S. Roberti decani Sancti Joannis. S. Gaufridi cantoris. S. Haimonis thesaurarii. S. Henrici. S. Guntranni. S. Hugonis. S. Clarembaldi de foro. S. Nicolai castellani.
«Anno Incarnat. Dominicae 1124; indict. XII, epact. XX.»
Syllabus abbatum S. Martini Laudunensis
I. Galterus primus abbas in episcopum Laudunensem est assumptus. Obiit 1153, atque in Praemonstratensi ecclesia sepelitur.
II. Garinus Britto ab anno 1149 ad 1170.
III. Bartholomaeus de Mons, 1170-1179.
[Col. 1184D] IV. Galterus Testart, 1180-1185.
V. Ticelinus, vel Thiscilinus nepos primi Galteri, 1186-1189.
VI. Wido, vel Guido de Spernaco, 1189-1191.
VII. Aegidius de Marsi, 1195.
VIII. Oilardus de Domno-Martino, 1195-1204.
IX. Wilbertus Branensis, 1204-1207.
X. Renaldus de Ribemonte, 1209-1210.
XI. Walterus de Regia valle, 1212-1228.
XII. Hugo.
XIII. Joannes de Saisinqurte, 1243.
XIV. Galterus de Duaco, 1243.
XV. Joannes quondam abbas Clarifontis.
XVI. Joannes de Betunia.
[Col. 1185A] XVII. Gerardus de Festieux, 1248-1254.
XVIII. Joannes de Reneuille.
XIX. Joannes de Burceio, 1261.
XX. Petrus de Petrigny, 1261-1267.
XXI. Willelmus de Marla.
XXII. Joannes Destres, 1269-1286.
XXIII. Milo de Curigni, 1300-1311.
XXIV. Joannes de Castellione. Hic anno 1333 electus abbas Praemonstratensis; hoc munere decennio praeclare functus obiit anno 1343, XVII Kal. Maii, ibidem sepultus ante majus altare. Necrologium S. Martini.
XXV. Joannes de Brueriis, 1340.
XXVI. Joannes de Malbodio, 1347-1348.
XXVII. Bertrandus de Roseto, 1358.
[Col. 1185B] XXVIII. Joannes Benedictus, 1392-1404.
XXIX. Joannes Vairetus, 1415-1430.
XXX. Balduinus Branensis.
XXXI. Petrus de Ponte, 1447-1461.
XXXII. Jacobus le Noir, 1480.
XXXIII. Joannes Poulallier.
XXIV. Joannes Buquet, 1524-1526.
XXXV. Adrianus Pelletier, 1527-1529.
XXXVI. Amatus de Fonte, 1530-1545.
XXXVII. Carolus cardinalis a Lotharingia, 1548.
XXXVIII. Anthonius Viscontinus, 1565-1588.
XXXIX. Claudius Basin.
XL. Nicolaus le Saige, 1615, obiit 1645, 13 April.
XLI. Julius Mazarini cardinalis, 1645 [Col. 1185] Numericas annorum notas, prout in chartis Mortuologiove perhibentur, apposuimus. .
[Col. 1185C] Illustrium quorumdam S. Martini Laudunensis canonicorum indiculus.
Galterum de Mauritania ex decano episcopum Laudunensem, post canonicum Sancti Martini exstitisse subinferre videtur Necrologium ipsius Ecclesiae: «II Idus Julii obiit dominus Galterus de Mauritania hujus Ecclesiae canonicus quondam episcopus Laudunensis,» etc. In eadem San-Martiniana ecclesia hoc epitaphio donatur.
[Col. 1185D] Godescalcus canonicus Sancti Martini Laudunensis, tum Montis Sancti Martini abbas, ac tandem episcopus Attrebatensis. Necrologium: «VII id. Aug. Godescali Attrebatensis episcopi hujus Ecclesiae canonici, qui inter caetera beneficia episcopalia vestimenta, calicem aureum, pelves argenteas, urceolos, candelabra nobis dedit, sub anathemate prohibens ne quis ea ab ecclesia alienaret.» Baronius Annal. tom. XII, ad annum 1148, locuples habet de Godescalco testimonium.
Concordatus fit episcopus Eduensis. Necrolog. ad XI Kal. Aprilis.
[Col. 1186A] Arnoldus episcopus Caurensis in Philippinis. Necrolog. VIII id. Februarii.
Gregorius VIII pontifex max. ex canonico San-Martiniano. Ita Necrologium: «Commemoratio venerandae memoriae Gregorii papae hujus Ecclesiae canonici.»
Joannes Commenus imperator Constantinopolitanus. Cujus ad hunc modum meminit. Necrologium «XV Kal. Maii commemoratio Joannis imperatoris hujus ecclesiae fratris ad succurrendum.» Sacrum Dominicae crucis lignum, quod visitur hodieque, imperatorum Graecorum iconibus super operculum efformatis insigne, contulisse fama est.
Guido abbas Sancti Vincentii Laudun. «Frater fuit ad succurrendum hujus ecclesiae.» Necrolog. ad [Col. 1186B] III Kal. Septembr.
De fratribus ad succurrendum egimus supra in observationibus, col. 1139.
Robertus regulam Praemonstratensium professus in claustro San-Martiniano, primus abbas eligitur insulae beatae Mariae in Geldria. Ferunt Robertum Henrici regis Anglorum cognatum.
( 102 ) CAP. VII.— Vulgo bacones vocant. Et nos Galli nunc, jambons. Baconum meminit Matthaeus Paris in Henrico III pag. 404, ultimae edit. «Missa sunt decem millia summarum frumenti, et decem millia avenae, cum totidem baconibus.» Vernacule in Lotharingia et alibi, bacons, solent vocitari bacones; nempe pro lateribus, tergisque porcorum salitorum. Glossarium in fine Historiae ejusdem [Col. 1186C] Matthaei.
( 103 ) CAP. VIII.— Percussus occubuit. Dies necis Galdrici episcopi in Necrologio Laudunensi commemoratur. «Sexto Kalend. Maii obitus Waldrici episcopi, etc. Hic vir magni cordis, et strenuus in saecularibus, qui civium exigente superbia, suis quibusdam legibus privatis regentium, per illustrem Franciae regem aliosque. . . . . . Laudunenses procuravit cassari communiam,» etc. Et descriptis quae a Guiberto enarrantur, subinfert idem Necrologium: «Haec et alia quamplurima ad tam immane scelus pertinentia, memoratus abbas (Guibertus) qui his diebus praesens aderat plena fide et veritate conscripsit. In hujus igitur tanti ac tam miserabilis flagitii [Col. 1186D] lamentabilem memoriam, statutum est in capitulo nostro anniversarium dicti pontificis, singulis annis celebrare.»
( 104 ) CAP. IX.— Prominenti eorum, quam sic vocitant repa. Repam ornamentum quoddam auro argentove confectum, coronidis instar, tumulis sive loculis sanctorum appositum, S. Audoenus subindicare videtur lib. I. Vitae S. Eligii cap. 32. «Fecit quoque (Eligius) et repam in loco anterioris tumuli, et altare secus ad pedes S. martyris fabricavit.» At vero repam ac crepam synonima fore subdubitat animus, siquidem ille ipse Audoenus lib. II cap. 39, sub finem, profert ista de S. Bathilde: «Jussit 653 [Col. 1187A] praeterea crepam ex auro atque argento mirifice fabricare, quam supra confessoris (Eligii) membra deponere deberet.» Iterum cap. seq. initio: «Ingrediente ergo Quadragesima, praecinxerunt crepam hujuscemodi sindone, ut moles radiantis metalli velata tegeret diebus poenitentiae,» etc. Quibus ex verbis crepam, loculum sive urnam feralem sonare nemo non videt. Num tandem in verbo Repa, et Crepa, incidat et Freda? de quo Herricus Antissiodor. lib. I cap. 27 mirac. S. Germani: «Clotarius Crotildis filius tempore S. Desiderii Antissiodorensis episcopi, fredam regalibus expensis composuit auro argentoque decoram, ubi auctorum erant inscripta nomina.» Nil certi statuendum occurrit.
[Col. 1187B] ( 105 ) CAP. IX.— Et Sancti Joannis ecclesiam succendens. Monasterium ab ipsa fundatione, sanctimonialium, quod pluribus deinde saeculis elapsis, episcopi Laudunensis Bartholomaei jussu monachi S. Vincentii ejusdem urbis incolere coeperunt. Hermannus monachus lib. III, cap. 22, De miraculis B. Mariae. Et Guillelmus Nangiacus ad an. 1128. «Lauduni in Ecclesia S. Joannis, consilio Franciae regis et principum, monialibus, quae infames erant, ejectis, in loco ipsarum monachi substituti sunt; ubi Drogo religione ac facundia venerabilis a Bartholomaeo Laudunensi episc. primus abbas ordinatur: qui postmodum a papa Innocentio II, Romae Ostiensis episcop. cardinalis.» De S. Joannis coenobio nil impraesentiarum praeter Vitam sanctae Salabergae [Col. 1187C] (quam damus in lucem) suppetit. Occurret in Additamentis.
( 106 ) IBID.— Radulphi discophori monacharum. Nomine Discophori oeconomum, sive, ut vocant, procuratorem, cui rerum gerendarum et facultatum cura et administratio demandatur, venire mihi suadeo. Radulphum pariter episcopi discophorum nominavit Guibertus initio cap. 10.
( 107 ) IBID.— Sub birro liberationis causa ferret. Birrum supra pileum exposuimus; hic vero pallium seu chlamydem significari, verbis subsequentibus haud obscure innuitur: «Parasitus autem aliquis ei obviam factus, quid sub cappa portaret aspexit.» Videlicet verbo antiquato cappa pro chlamyde amplo [Col. 1187D] sumenda hoc loco, qua voce etiamnum in rebus ecclesiasticis pluviale, (vernacule chappe ) saepiuscule vocant. Quanquam a capite cappam periti linguae latinae scriptores deducant. Consule Spelmanni archaeologum, et Vosium De vitiis sermonis. De birro ita canonicus Laudunensis in Chronico ms. «Petrus eremita de territorio Ambianensi, primo monachus apud S. Rigaudum in Foresio, post praedicator effectus, coepit tanta populorum multitudine vallari, tantis muneribus donari, tantis sanctitatis praeconiis acclamari ut multae aetates non meminerint honore simili quempiam haberi. Pili de ejus mulo pro reliquiis rapiebantur. Tanea tunica ad purum, cuculla super utrisque talaribus, birro [Col. 1188A] desuper utebatur: pane vix, vino autem nunquam aut pisce alebatur,» etc.
( 108 ) IBID.— Ad S. Mariam Versiliacensem sive Vesselicensem ( Vezelay ) monasterium quondam Benedictini ordinis in Burgundia, ab ipsa origine monialibus traditum perhibet testamentum comitis Gerardi de Rossilione, atque uxoris Berthae, cujus equidem testamenti tabulam magna ex parte, diversisque in locis inseruit suis probationibus ad originem familiae Alsat. doctissimus Vignerius e congregatione orat. presbyter. Nos vero haud per partes sed solidam dare, una Nicolai I, papae atque Caroli Calvi eam approbantes litteras subjicere, non grave, imo perquam acceptum fore viris eruditis censuimus. Ferunt igitur haec verba:
[Col. 1188B] Testamentum, sive fundationis tabula monasteriorum Pultheriensis et Vezeliacensis.
«Omnibus Christi fidelibus pietate, amore, desiderioque ferventi beatam vitam exspectantibus, et in unitate Christianitatis sub obedientia praeceptorum Dei ubique manentibus, sive his qui praesentes sunt, sive his qui futuri, atque in compage et vinculo charitatis victuri, et usque ad consummationem saeculi in Ecclesia sanctorum sibi invicem sunt successuri. Ego Gerardus, divinae pietatis munere apud gloriosam regalem mansuetudinem comitis honore sublimatus, ex communi, voto et desiderio dilectissimae conjugis meae atque amantissimae Berthae, eo quod nobis pariter unanimiterque, Domino inspirante, complacuerit, ut de rebus nostris et [Col. 1188C] possessionum nostrarum titulis, perennem memoriam Domino Deo nostro, ubi laus ejus assidua fieret, statueremus. Et, quoniam largitionibus piis dominorum, et seniorum nostrorum, qui nos liberalissime honoribus et dignitatibus ampliaverunt, id est imperator et senior noster clementissimus Ludovicus, et gloriosa domina et regina Judith, filiusque ipsorum aeque senior, atque dominus noster rex Carolus, plurima, possidenda accreverunt, justissime nobis visum est ut eorum amore incitati locum ecclesiae ipsum fundaremus, ubi pro gratis muneribus ipsorum, esset in orationibus solemnis et jugis supplicatio apud Deum, continua pro salute eorum exhortatio.
«Non immemores etiam sumus eorum circa nos [Col. 1188D] benevolentiae ipsorum, id est domini senioris Ludovici Augusti, Judith dominae 654 et reginae, Caroli filii ipsorum similiter domini et senioris, qui nunc superest regnans; sed et dignam rependentes genitoribus ac parentibus honorificentiam, id est Leuthardi et Gymuldis [ al., Grimildis], atque gratissimorum Hugonis et Davae, amabilibusque filiis et filiabus ipsorum, sive qui jam obdormierunt in Domino, sive qui adhuc vivunt, consanguinitate, affinitate, et propinquitate etiam nobis junctis, id est Leufredi et Adalardi, comitum praeclarissimorum, ut pro eis intercessio et assidua deprecatio fieret, et peccatorum eorum acquireretur propitiatio: et in loco ipso, quem juvante Christo fundaremus, [Col. 1189A] succedentibus temporibus esset eorum permanens recordatio. Itaque et illorum quoque propinquorum, quibus et haereditario jure eisdem in rebus successimus, nec non et reliquorum omnium, sed et amicorum nostrorum universorum, et fidelium generaliter omnium perpetualis duraret memoria, ibique per aevum pro omnibus fieret communis oratio.
«Ego igitur Gerardus, et conjux simul gratissima, pia et fideli devotione constituimus, atque construximus monasterium, et habitaculum servorum Dei, apto competentique loco, et ex largitione atque oblatione facultatis et rerum nostrarum quidquid ad sustentationem eorumdem Deo famulantium, quidquid ad religionis cultum necessarium [Col. 1189B] exstat, pia ac solerti providentia juxta vires, quas Deus tribuit, procuravimus, menteque promptissima, eadem ipsa, quae de manu ipsius accepimus, gratias beneficiis illius offerentes obtulimus.
«Fundatus igitur atque conditus est locus devotionis nostrae in honore Domini nostri Jesu Christi, et venerationes beatissimorum apostolorum Petri et Pauli, super amnem Sequanae praeterfluentis, in agro respiciente ad villam, quam ex antiquo Pultarias nominant in pago Laticensi, in regno Burgundiae, ut ibi venerabile orationis domicilium votis ac supplicationibus fidelium frequentetur, conversatioque coelestis sub regulari districtione, et institutione beati Benedicti viventium, omni desiderio et ardore intimo perquiratur et expetatur. Ibique contulimus [Col. 1189C] villas has, ipsam eamdemque, ubi e vicino monasterium situm est, Pultarias, quidquid [ al., ibi] erit ex haereditate, quidquid praecepti sui auctoritate senior noster Carolus rex nobis inibi contulit, quidquid alio legitimo pacto rebus nostris accessit, cum universis appenditiis suis, et quae ubicunque ad ipsa respicientia sunt. In pago vero Senonico sextam cum omnibus ad eam respicientibus, et universis appenditiis; mannistam similiter cum omnibus ad eam respicientibus, et universis appenditiis suis, verum etiam et villare in supradicto pago, cum omnibus rebus ad eas respicientibus, et appenditiis earum. Similiter et in eodem pago, in villa quae dicitur Piscatoria, quae est sita super Hionem fluvium, totum et ad integrum quidquid [Col. 1189D] de. . . . . . vassallo dominico conquisivimus, et quidquid ad ipsam Piscatoriam aspicit, in omnibus duntaxat in quibus ibidem nostra videtur dominatio, vel esse scitur potestas, et quidquid ad jus nostrum in pago Tricassino pertinet.
«Pari etiam ordine fundavimus aliud monasterium, eodem studio, eademque devotione, ut habitaculum ancillarum Dei sub regulari districtione, et institutione sancti Benedicti viventium fieret in honore Domini nostri Jesu Christi, in loco vel agro qui dicitur Virziliacus, in pago Avalensi, in regno Burgundiae, ubi et contulimus villas has. Eamdem ipsam, in qua situm est sacrum et venerabile monasterium, Virziliacum, quam commutavimus cum [Col. 1190A] domina et gloriosa Judith regina, agente et impetrante apud piissimae memoriae dominum et seniorem nostrum Ludovicum imperatorem, quidquid idem clementissimus imperator ad eamdem villam respiciens sub praecepti sui confirmatione condonavit nobisque contulit, quae ubicunque respiciunt ad eamdem villam pertinentia, praedicto monasterio consignavimus. Villam denique Dorviciacum, villam Cisternas fontanas atque Molintium, vel quidquid in nominato pago Avalensi, vel Tornodorensi acquisivimus, cum universis appenditiis supradictarum illarum, ubicunque vel in quocunque pago fuerint.
«Totum ergo ex integro quidquid in supranominatis villis vel agris acquisivimus, et acquirere potuimus, [Col. 1190B] sacratissimis locis, et monasteriis coadunavimus, et unanimitati, atque utilitati eorum, qui ibi Deo servierint, in perpetuo conneximus; tantum nobis dum manemus in vita, earum usu fructuarium reservantes. Tuitionem quoque et defensionem praedictorum monasteriorum sub nostra cura habentes. Itaque quidquid praefato monasterio nostra religiosa oblatione collatum est, quidquid in rebus sive servitiis quibuscunque speciebus, Deo inspirante, contraditum additumque fuerit, aut a quibuscunque fidelibus quolibet unquam tempore oblatum, absque ullis exterioribus obsequiis, et obsequiorum exactionibus, solis eorum stipendiis, et necessariis sumptibus, qui illic Domino serviunt, jugi praesentis nostri testamenti firmitate permaneat illibatum. Excepto [Col. 1190C] quod pro benedictione annis 655 singulis ad reverendam sedem beatorum apostolorum, cui loca eadem subdidimus, Romae offerantur beato pontifici Urbis librae argenti duae.
«Et quia ultronea voluntate charitatis, atque humanitatis officio, quotidiana beneficia docent exercenda, liberi tamen ab aliis exhibitionibus monachi sub quieto servitio regulariter vivant, orationis obsequia solemniter offerentes Deo, pro gloriosissimis dominis et senioribus nostris Ludovico Augusto, et Carolo ejus filio, et praecellentis memoriae dominabus Judith, atque Hermentrude; sed et praeclarissimae item recordationis genitorum genitricumque filiorumque ipsorum, qui sive vivunt, sive jam dormierunt in Domino, pro nobis etiam filiisque, ac filiabus [Col. 1190D] viventibus, sive defunctis, cunctisque amicis nostris, omniumque fidelium multitudine.
«Hoc vero monasterium, sive aliud supra nominatum, cum omnibus rebus ibi collatis, beatissimis apostolis apud Romam subdidimus, et testamentario libello dato aeterne pontificibus Urbis illius, qui vice apostolica annis sequentibus sedem tenuerint, ad regendum, ordinandum, non tamen ut beneficiaria potestate. Cumque dandi, aut procaminandi licentia sit disponenda, perpetuo commisimus, ut eorum sollicitis studiis, et vigili provisione, juxta nostram devotionem, religio pietatis et honestatis ad gloriam Dei semper ibi excrescat, et fructus apud Deum propensior generetur. Illud perpetue firmum volumus, [Col. 1191A] ut quoties abbas vel abbatissa de praefatis monasteriis respectu divino a religione nostra sanctis apostolis contraditis, ex hac luce migraverint, congregationes ipsae, quas de venerabilibus locis Deus esse voluerit, habeant concessam sibi potestatem cum interrogatione, sanctorumque virorum consilio, alterum vel alteram bonae vitae et boni testimonii, auxiliante Domino, ex suo consortio atque collegio electum vel electam praeficiendi, prosequente pontificis super hac re probatione, qui sedem apostolicam tunc temporis meruerit.
«Sed et rerum quantitas in suscipiendis fratribus, vel sororibus semper attendatur, ne superfluo numero congregationes ipsae (quod absit) forte gravatae delabantur. Illud quoque summopere monemus, et [Col. 1191B] sub obtestatione etiam inhibemus ne cui pietatis nostrae votum liceat in perpetuum commutare, vel praepostero ordine irrumpendo perturbare. Quod si quis, quod non credimus futurum, praesumpserit domini et senioris nostri Caroli Pii regis praecepto damnatus, Domino Deo nostro dignam facti sui vicem ei reddente, ex sententia sancti pontificis, vobis, et sacrilegus et sacrarum rerum fraudator, a coetu populi Dei extraneus poenam aeternam, nisi resipuerit, incurrat.
«Sed et vos omnes, sanctissimi Patres et episcopi, per Redemptorem Dominum nostrum deprecamur, ut huic nostrae devotionis operi semper dignemini exactores, et adjutores in omnibus existere. Quod in finem monendum sit piis et charissimis nostris [Col. 1191C] servis Dei in monasteriis tanto studio a nobis fundatis, degentibus, et pia et vigili cura devotionis et religionis sit, «atque in omnibus se exhibeant sicut Dei ministros, nemini dantes ullam offensionem vituperandi (II Cor. VI, 3) » religiosissimum et sacrum ordinem monasterii sui, ut apostolicae sedis pontifex sit eis rector assiduus, consolator et tutor; quatenus corpori et membris Ecclesiae fidelissima charitate et religiosissima obedientia juncti, etiam capiti totius corporis, quod est Christus, mereantur compage sociari.
«Hoc autem testamentum plena a nobis pietate et devotione confectum, ut omni tempore irrefragabilem obtineat firmitatem, etiam manus nostrae, et [Col. 1191D] illustrium virorum subscriptionibus sanximus roborandum.
«S. Gerardi comitis, S. Berthae conjugis qui hanc oblationem Deo pro remedio animae suae obtulerunt, et testamento facto firmaverunt, atque firmari jusserunt.
«S. Evae filiae ipsorum quae voluntatem parentum, et oblationem Deo factam, audiendo et firmando consentiit, consentiendo confirmavit.
«S. Sanvarii. S. Simonis. S. Fanvel S. Baunari. S. Widerici. S. Gerardi. S. Rotardi. S. Abonis. S. Auzgarii. S. Optadi. S. Galfari. S. Athonis. S. Ardulfi. S. Bercharii. S. Raganaudi. S. Leuderici. S. Alverti. S. Fredeberti. S. Radulphi. S. Gerardi. S. Sigiberti. S. Gislemari. S. Ganzelini. S. Ayrbaldi. [Col. 1192A] S. Zenonis. S. Odolardi. S. Odeberti. S. Austorici. S. Amalberti.»
Nicolai papae I confirmatio fundationis monasterii Vizeliacensis.
«Nicolaus episcopus, servus servorum Dei, religiosae, et Deo dicatae, quae divino nutu, divinaque providentia in 656 monasterio fuerit constituta,» etc. Vide inter epistolas et diplomata Nicolai I, Patrologiae t. CXIX.
657 Diploma Caroli Calvi fundationem approbantis Vizeliacensis monasterii.
«In nomine sanctae et individuae Trinitatis. Carolus Dei gratia rex. Si nobilium et illustrium,» etc. Vide inter diplomata Caroli Calvi Patrologiaet CXXIV.
658 Aliquot post annis, sanctimonialibus amandatis, [Col. 1192B] in Vezeliacense coenobium successere monachi; qui tandem pluribus saeculis elapsis anno nimirum 1537, obtentis dolo a summo pontifice Paulo III litteris bullatis, cucullum abdicaverunt, ac saecularium canonicorum mores et vestes induere.
( 109 ) CAP. IX.— Abbas autem Sancti Vincentii Adalbero. Quem supra seriei abbatum S. Vincentii Laudunensis accensuimus, estque undecimus.
( 110 ) CAP. X.— Et Salbano superjecto. Lege Sabano. Quo verbo usus est auctor noster libro De virginitate, cap. 10. «Sabanoque ac vestibus ac si somnolentum operiri.» Pro linteo usurpatur, velut antiqui scriptores exponunt. Victor Uticensis libro tertio ante medium. Muritta diaconus Elpidoforum Christianae religionis desertorem, ac crudelem persecutorem, [Col. 1192C] quem e sacro fonte susceperat, alloquitur: «Clam furto nescientibus cunctis bajulabat illa, quibus eum suscipiens de fonte dudum texerat sabana.» Et infra quid sabanum explicat. «Haec sunt linteamina, Elpidofore, quae te accusabunt, dum majestas venerit judicantis.» Videsis sanctum Gregorium papam, libro IV, Dialog. cap. 55, de Centumcellensi presbytero, sanctum Bonifacium Mogunt. epist. 10 et 145 in fine; Paulum papam I, ad Pippinum regem, tomo III Hist. Franc. Andreae Duchesne pag. 746.
( 111 ) IBID.— Delatus ad ecclesiam, etc.—Quare in ecclesia San Vincentiana sepultus fuerit Galdricus ep. rationem dedimus in summario Hist. ejusdem monasterii; quod nimirum ecclesia illa episcoporum [Col. 1192D] Laudunensium fuerit coemeterium. Epitaphium Galdrici pene obliteratum prostat ante altare S. Benedicti in haec verba:
( 112 ) CAP. XI.— Thomam enim Codiciacensis, ut dicitur, filium. Late etiam nefandos Thomae mores suis coloribus depingit Sugerius in Vita Ludovici Grossi, pag. 97. Hist. Franc. tom. IV, ab Andrea Duchesne. Aliquando nihilominus illum ipsum Thomam [Col. 1193A] religionis cultorem exstitisse, exhibuisseque pietatis exercitia demonstrat subsequens charta:
«In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Ego Thomas Dei gratia Codiciacensis dominus, perpendens quanta sanctae Ecclesiae reverentia debeatur, quae sub Deo Patre Mater nostra vocatur; in qua per baptismatis sacramentum regeneramur, et ex qua ad supercoelestem Jerusalem nostram principaliter matrem colligimur: ecclesiam beatae Mariae Novigenti sub nostro post Deum patrocinio, et de nostris beneficiis constitutam, prospiciens plurimum a debita libertate claudicare, et ministrorum nostrorum usurpationibus miserabiliter subjacere, tali, Deo inspirante, praerogativa disposui insignire; eam enim reverentiam, quam ab antecessoribus meis [Col. 1193B] eidem ecclesiae impensam comperi, scripto, et auctoritate nostra, et procerum nostrorum testimonio roborare decrevi.
«Intra constitutos igitur terminos ambitum villae ipsius ita liberum esse debere censuimus, ut nullus clientum vel praepositorum nostrorum intra ipsius terminos, nec hominem, nec aliquid capere audeat, vel quidquam a quoquam ullus hominum, praeter abbatem et monachos, praesumat violenter exigere, sed a cunctis invasionibus, ac si sacratus, sit immunis locus ipse. Homines loci ipsius praeter quinque, quos mihi retinui, Deo et Ecclesiae servituros dereliqui, quos nolo amodo pro meo servitio, nisi cum abbatis et fratrum licentia et voluntate urgeri. Quod [Col. 1193C] si quis eorum quos mihi retineo ad me venire noluerit, cum eum per ministrum meum mandavero, abbati suggeretur, vel priori, aut praeposito, ut eum ad me venire faciat. Si propter abbatem venire noluerit, nunquam per aliquem hominum meorum intra districtum territorii ecclesiae capietur. Sed ut intra districtum castri mei capi valeat, exspectetur.
«Et si ab hac die in posterum aliquis externus ibi habitare voluerit, si probabiliter liber est, Ecclesiae servitio se mancipare poterit. Similiter et advena. Quod si alicujus sancti eum esse constiterit, meus erit.»
( 112 *) IBID.— Facta sunt haec, etc. Consimilis est istis canonici Laudunensis enarratio: «Anno Domini 1112, Waldericus Laudunensis episcopus cum [Col. 1193D] cives ipsius urbis a sacramento 659 juratae communitatis studuisset revocare, civibus in seditionem versis, cum quibusdam fidelibus suis nobilibus ei subvenire volentibus, armis eorum nequiter est confossus feria quinta hebdomadae paschalis, VIII (Guibert III) Kal. Maii, in litania majori: unde confusa multitudine tumultuante succenditur ecclesia cathedralis cum domo episcopali; succensa est etiam ecclesia B. Joannis Baptistae in abbatia monialium, cum aliis 9 ecclesiis e vicino appendentibus. Ludovicus rex Francorum tam severe scelus istud in auctores seditionis ultus est, ut tam futuros quam praesentes debeat exemplum a simili scelere terrere.»
( 113 ) IBID.— Quod siccatorias vocant. A sicca deduci [Col. 1194A] opinor. At quodnam instrumenti sive machinae genus fuerit siccatoria nondum legi.
( 114 ) CAP. XIV.— Quo decedente, iste legitime. Per se patet demonstrativo iste Bartholomaeum, qui Hugoni successit, ab auctore subintelligi. De quo sic Guillelmus Nangiacus in Hist. ms. an 1113: «Quo (Hugone) post septem menses mortuo, vir illustris Bartholomaeus ad episcopatum Laudunicae civitatis provehitur; cujus industria episcopalis ecclesia, quae incensa fuerat, in brevi reparata est,» etc. Gesta Bartholomaei recenset Hermannus in Appendice; qui, quod inter caetera ab eodem episcopo praeclare acta abbatiam Fusniacensem congregationis Cisterciensis condidisse affirmet, pauca ejusdem fundationis ex ipsomet Fusniacensi tabulario [Col. 1194B] hausta, retexere libitum est:
De eo quod Bartholomaeus episcopus in loco qui Fusniacus dicitur abbatiam construxit.
«In nomine sanctae et individuae Trinitatis. Ego Bartholomaeus Dei gratia Laudunensis episcopus, notum esse volumus tam praesentibus quam futuris, quod Fusniacus erat alodium Sancti Michaelis, et, cum locus ille non multum esset utilis eidem ecclesiae, impetravimus ab Elberto abbate et monachis loci illius, ut illum locum nobis liberum et absolutum redderet, ad faciendum quidquid inde facere vellemus. Nos autem eumdem locum, assensu praedicti abbatis et capituli ejus, Bernardo et monachis de Claravalle, liberum et absolutum reddidimus, ut ibi abbatiam constituerent, et libere et quiete Deo [Col. 1194C] deservirent.
«Actum anno Domini millesimo centesimo vigesimo primo.»
Multa et alia contulit beneficia Fusniacensi monasterio idem venerabilis antistes. Sepultus jacet in ejusdem coenobii templo, in quo sequentia duo epitaphia cernuntur:
Epitaphium reverendissimi praesulis Bartholomaei Laudunensis episcopi
Addit et Guillelm. de Nangis Histor, ms: «Bartholomaeus Laudunensis episc. anno XXXVIII sui episcopatus, [Col. 1195C] comtempto mundi schemate Fusniaci induitur habitu monachali.»
Inter beatos accensetur in Menologio Cistertiensi ad sextum Kalend. Julii; auctore Chrysostomo Henriquez. De Bartholomaeo agunt auctores plurimi quos referunt idem Henriquez ad id diei: et Angelus Manrique Annal. Cist. an. 1120, cap. 2, n. 1, et an. 1142, cap. I, n. 3.
( 115 ) CAP. XIV.— Ab archiep. totius Franciae et episcopis anathemate pulsabatur. Expressius abbas Sugerius in Vita Ludovici Grossi ubi supra: «Cujus (Thomae) intolerabili fatigata molestia, cum sederet Belvaci in generali conventu Gallicana Ecclesia, etc. Venerabilis S. R. E. legatus Cono, Praenestinus episcopus [Col. 1195D] innumerarum pulsatus molestia querelarum, etc., anathemate generali detruncans, cingulum militarem ei licet absenti decingit, ab omni honore tanquam sceleratum, infamatum, Christiani nominis inimicum, omnium judicio deponit,» etc. Auctor Appendicis editae ad Sigibertum, Thomae funestum finem strictim ostendit. «An. 1130, Thomas de Marla in suo proprio conductu negotiatores dolo capiens, a rege Ludovico cum exercitu impetitur; et a Radulpho Viromanduorum comite, in ultionem Henrici fratris sui, vulneratus et captus, Lauduni moritur.»
( 116 ) IBID.— Post funestum excidii Laudunensis eventum. Non equidem hic metam facinoribus posuere Laudunenses; ultra progressi sunt. Post aliquot [Col. 1196A] annos iterum commoverunt urbem; ac saniem vulnus recrudescens foras erupit. Testis est saepiuscule productus Laudunensis canonicus: «Anno 1177 homines de Laudunesio in praejudicium episcopi Ecclesiae Laudunensis, data regi Ludovico aestimatione pecuniae, communiam ordinaverunt habere, et sic perperam cogitantes, a jugo servitutis cervices suas et suorum haeredum excutere arbitrati sunt. At Rogerius egregius Laudunensis episcopus per se, per amicos, regis praesentiam adiit, et ut Ecclesiae suae misereretur, communiam servorum suorum deflendo, modis omnibus exoravit. Rex vero, ut dicitur, sponsioni pecuniae haerens episcopum et suos non audivit. Episcopus vero, ut erat magnanimus, videns se apud regem saepe requisitum non proficere, [Col. 1196B] proprium genus suum sollicitavit, ut per eos de servis sibi ingratis et rebellare volentibus ulcisceretur. Confluentibus undique ad eum sui generis principibus cum aliis amicis, necessariis, Jacobo scilicet domino de Avennis, et comite de Rostolio.
«Pars autem adversa non ignara, eorum adventum cum suis adjutoribus praestolabatur armata. Venerant eis in auxilium, ex aliis communiis, plurimi, Galfrido Silvanectensi, tunc Laudunensi praeposito, procurante. Sed ex regis praecepto homines Sancti Medardi Suessionensis ad eorum auxilium confluxerunt. Communia de Crespeio, communia de Velli in eorum auxilium convenerunt. Apparatis itaque hinc inde copiis armatorum, tota illa rusticana multitudo, solo nomine militum qui convenerant [Col. 1196C] territa, fugam consuluit. Caesa fuit ibi multitudo non modica, sed eorum qui in aquis perierunt incertus numerus.
«Haec autem acta sunt secunda feria post Invocavit me ad molendinum Sancti Martini Laudunensis, cui nomen est Comporte, quem locum fuerant depraedati. Sequenti vero aestate ejusdem anni, rex Ludovicus ultum ire parat stragem illorum de Laudunesio, in fratrem episcopi Reinaldum dominum de Roseio ( Rosoy ). Pervenit ad castrum comitis de Roceio ( Roucy ) cui nomen Nisi, ubi, amicis dicti domini de Roseio satisfacientibus regi, pro eo intervenit reconciliatio; ita tamen ut castrum suum ab eo deinceps recognosceret tenendum. Venerabilis vero episcopus iram regis declinans apud Galterum [Col. 1196D] tunc Lingonensem episcopum latuit in Burgundia.»
( 117 ) CAP. XV.— Matricularios vocant. Qui in singulis ecclesiis matriculae pauperum curam agebant, et eorum stipendia dispensabant, hodie Marguilliers. Plura vide in not. clariss. ac doctissimi Bignonii ad veteres Formul. Marculphi, pag. 615, II, et Vossium De vitiis sermonis pag. 496.
( 118 ) IBID.— Is contra datis vadibus bello pugillaturus impetiit. Nil usitatius apud antiquos scriptores, frequentiusque nil in veteribus schedis (mediae potissimum aetatis) occurrit, quam duello, sive singulari certamine res controversas diluere. At, quia complures argumentum istud pertractarunt, ab hoc, [Col. 1197A] etsi multa prae manibus habeamus, temperare visum est; ne periti lectoris stomachum saepe saepius repetita ingerendo ad nauseam usque moveamus. Legas Pithoei Glossarium ad Capitularia; Sirmundum, Not. ad lib. III epistola 28; Goffridi Vindo; Bosquet. in libri II epistolam 136; Innocent. III; Spelmannum in Glossario, verbis campus, duellum, et judicium.
661 Unum ex multis seligere placet exemplum insignis duelli, ex membranis nempe hujusce chartophylacii Sancti Germani Parisiensis, quo in Gallia monomachiae quamdiutissime usum viguisse advertere est. Habet ita:
«In Christi nomine, ego Gaufridus Dei gratia abbas Sancti Germani Parisiensis, et ejus monasterii conventus, notum esse volumus universitati [Col. 1197B] praesentium pariter et futurorum, quod Stephanus de Mathiaco cepit quemdam hominem nostrum Ingelrannum de Antogniaco, quoniam ipse juxta publicam stratam fossetum quoddam faciebat, ubi idem Stephanus et Eustachius de Bivera, consanguineus ejus, mediam partem vicariae se habere clamabant. Nos autem hanc injuriam super injusta captione hominis nostri nobis illatam domino regi ostendimus. Ipse vero per submonitionem in curiam regiam veniens, omnes terras, praeter arpennos extra villam Antogniaci, et extra villas ad eam pertinentes, de vicaria quam clamabat esse asserebat; et ideo praedictum hominem nostrum absque suo assensu secus viam fodientem ceperat. Dicebat insuper quod pater suus, et ipse post patrem, vadia [Col. 1197C] belli, si quinque in villa Antogniaci evenissent, ad voluntatem suam ex consuetudine apud Mathiacum et apud Colliacum duxerant. Ad quod probandum duos homines exhibuit.
«Porro nos haec omnia pro ecclesia nostra negantes, per Landricum de Antogniaco unum de probatoribus suis, secundum Lambertum de Mathiaco, in approbatione facienda quam promiserat, mendosum esse monstravimus. Igitur, pluribus intercurrentibus intervallis, ad diem a domino statutum venit idem Stephanus, cum suo pugili, in curiam domini regis Parisius, ubi fratres nostri Rainardus et Philippus, a nobis destinati, loco nostri, sicut ad duellum bene muniti adfuerunt.
«Proinde, pertractata causa in praesentia Parisiensium [Col. 1197D] praepositorum Guillelmi de Gornaio, Rainoldi de Bellomonte, Balduini Flandrensis, locum domini regis tenentium, cum non posset inter nos et praedictum Stephanum pax firmari, adductus est in medio uterque pugil et ad conflictationem statutus; cumque ambo diu multumque conflictassent, et sese invicem gravissime afflixissent, tandem, Deo auxiliante, pugil noster, adversarium suum viriliter et audacter invadens, oculum ei eripuit, et tanto conamine eum gravavit, quod, illo profitente se victum esse, victoria sibi cessit.
«Praeterea eadem die supradictus Stephanus adduxerat duos homines in medium, per quorum testimonium probare volebat quod ipse vel servientes [Col. 1198A] sui, sine assensu nostro et officialium nostrorum, debebant de jure metretas de villa Pyrodio ad rectum parare. Ingelbertus autem de Antogniaco uni illorum hominum, Odoni nuncupato, contradicens, testimonium ipsius super hoc falsum esse se probaturum publice asseruit; et sic, vadiis belli inter eos commissis, ad duellum faciendum eadem dies praefixa fuit. Cumque victoria primo pugili nostro, sicut praedictum est, cessisset, praefati fratres nostri Rainardus et Philippus nostrum pugilem, scilicet Ingelbertum, cum obsidibus bonis in medium adducentes, obtulerunt judicibus eum ad probandum quod promiserat: at saepedictus Stephanus praesens ibidem non fuit, nec pugilem suum, sicut mos est, cum obsidibus praetaxatis, judicibus [Col. 1198B] exhibuit. Unde iidem judices fratribus nostris, Rainardo et Philippo, cum pugilibus et obsidibus nostris dederunt licentiam recedendi a curia. Et cum ipsi judices a curia exeuntes irent ad propria, praenominato Stephano obviaverunt, quem, pro defectu utriusque duelli captum, cum suis pugilibus et obsidibus in castello posuerunt.»
( 119 ) IBID.— Sacri laticis judicio. De ejusmodi probationibus, aqua calida ac ferro candenti, consulendi auctores modo citati, nec non Juretus ad Ivonis epist. 73 et 168. Verumenimvero prohibuere duella et judicia Stephanus PP. V. 2, quaest. 5 Consuluisti; Coelestin. III, capite Cura suscepti. De purgat. vulg.; Innocent. III, cap. Ex litteris de excessibus praelat.; Honorius III, capite Dilecti, et [Col. 1198C] alibi.
Non vulgare est quod protulit judicium (insigni miraculo consignatum) S. Pontius abbas S. Andreae Andaonensis juxta Avenionem, ideo hic adnotandum; nempe caput 10 Vitae ejusdem abbatis, nondum typis evulgatae, et ab aequali conscriptae, describendum: «Nec praetereundum, nec silentio occultandum dignum fore decernimus, quod illorum relatu qui praesentes aderant audivimus. Quadam namque die vir domini (Pontius) transeundum Rhodanum pro quibusdam sui magisterii negotiis disposuerat. Matutinali itaque [tempore] sacrosanctis mysteriis secundum suum morem humiliter persolutis descendebat ad ripam cum pluribus sociis, statimque ante eum adveniunt terrae cultor et custos [Col. 1198D] boum suorum, in manu tenens vomerem, altercando cum socio suo, proclamando illum latronem; siquidem nudius tertius idem vomer non longe ab aratro sub terra ab eodem aratore coopertus fuerat, nemine praesente vel vidente, nisi suo socio, qui juxta aderat. Requisitus 662 in crastinum, non est inventus per triduum. Qua de re alter contra alterum conquerendo, impetebat unus alium furem vomeris proclamando. Aiebat ergo, inquiens, qui absconderat: nullo praesente, nec in proximo existente, excepto te solo, fuit terrae suppositus, propter quod te illum abstulisse dicimus. Praedictus etiam vir Domini supradictam ante se audiens querimoniam, ambobus subridens hanc indixit [Col. 1199A] sententiam: Mittatur prope ripam sicut videri possit vomer in aqua Rhodani, et consignabimus eam in nomine Domini. Quod viri Dei dictum facto est celeriter adimpletum. Tunc namque vir Domini signo sanctae crucis aquam sanctificans, inquit: Nudatis brachiis ille de quo plus dubitatur, prior ab aqua vomerem elevet, et si reus furti sit, Deus justus et verax, hoc sua bonitate revelet. Audacter itaque sibi furti conscius ad extrahendum vomerem ex aqua manum intulit, quam velut in cacabum bullientis aquae misisset, crematam, et sine vomere retulit. Mira itaque res nec nostris saeculis hactenus audita. Aqua enim naturaliter frigida ad demonstrandam rei pollutam furto conscientiam, furis cremando brachium, vindictae fecit indicium, hominibusque [Col. 1199B] ex hoc facto mirantibus, ac viri Dei sanctitati praesens miraculum ascribentibus, ait ipse cum precibus: «Laudemus in suis sanctis operibus Dominum (Psal. XXXIX, 19) ,» siquidem «ipse facit mirabilia solus (Psal. LXXI, 18) ,» sicut dicit Propheta veridicus. Nullus utique mortalium fecit unquam mirabilia nisi Deus homo factus in virgine Maria. Ille igitur laudetur, honoretur et glorifice ur: fecit enim nobis sua pietate cognitum, quod nostris oculis manebat absconditum. Cui est honor et gloria in saecula saeculorum. Amen.»
( 120 ) CAP. XVII.— Dispensationem Filii Virginis phantasma esse fatentur, etc. Manichaeorum hoc est deliramentum. Inspiciendus B. Augustini lib. De haeresibus, cap. 46 post medium; S. Leo, sermo. 5 [Col. 1199C] De jejunio decimi mensis, sub med.; sermo. 4 De Quadragesima, ante finem, et ejus epist. 93 contra Priscillianistas, cap. 7; Praedestinatus haeresi 46, 60 et 70.
At enim in Gallia, non modo postquam sopita haeresis Barengariana est, territorium Suessionense hacce pestifera Clementii (quem tuebatur Joannes comes) labe infectum est, imo in Armoricam quoque provinciam ipsa eadem tempestate diversas haereses serpsisse docet Hugo Rothomagensis archiep., tractatu De haeresibus, qui idcirco primum nunc luci a nobis exponitur. Reperies inter additamenta.
( 121 ) IBID.— Interea perreximus ad concilium Belvacense. Cui praesedit Cono legatus Paschalis II, an. 1114, quod supra visum est. Append. ad Sigibertum, [Col. 1199D] et Nicolaus Vitae S. Godefridi lib. III, cap. 9.
( 122 ) CAP. XVIII.— Sordidissimas bracas. Ovid., Trist., lib. III; eleg. 10, braccas memorat, de quarum antiquo usu Vossius, De vitiis sermonis, pag. 10. Quid vero sonent apud nostrates indigitant Molismenses monachi apud Orderic. Vitalem, Hist., lib. VIII, pag. 712: «Ast omnes populi braccis utuntur in occiduo climate; nec eis tam pro frigore quam pro dedecore norunt carere. Quibus pro causis idem mos est in nostro ordine.» Nempe braccis femoralia intelligunt: inde braccile diminutivum, quod subligaculum aliqui interpretantur. Adeas Menardum in Concordiam regularum, cap. 42, pag. 894; et Haeftenum, Disquisit. monast., pag. 495.
[Col. 1200A] ( 123 ) CAP. XIX.— Ad sanctae conversationis habitum. Auctor ipsemet, lib. I Vitae suae, cap. 8: «Suscepto sanctae conversationis habitu perenniter Domino deserviere.» Ita Magnus Gregorius, Dialog., lib. II, cap. 1 ante med.: «Eique (Benedicto) sanctae conversationis habitum tradidit.» Perantiquus auctor Vitae S. Geremari, cap. 3, infra inter Additamenta: «Construit congregationem monachorum sub sancta conversatione degentium.» Unde olim majores nostri, ubi de institutione monastica sermo haberetur, summa cum veneratione loqui solebant. Concilii in palatio Vernensi cap. 5, ordinem sanctum; Suessionensis an. 744, cap. 3, regulam sanctam; Mogunt. sub Leone papa III, cap. 11, sanctam regulam appellant Patres.
[Col. 1200B] Sed et Carolus Magn., praecepto membranaceo ad Benedictum Anianae abbatem de donatione Cellae-Novae, etc.: «Supradicta loca habere dignoscitur (Benedictus) denuo per nostrae auctoritatis praeceptum, ei et monachis suis inibi sub sancta regula consistentibus, plenissima deliberatione, pro mercede animae nostrae cedere et confirmare deberemus,» etc. Pius Ludovicus Caroli filius in confirmatione abbatis ejusdem monasterii, quam supra retulimus: «Magistri et doctores sanctae non solum regularis vitae, verum omnis spiritualis normae,» etc. Nicolaus papa II, privilegium archimandritae hujusce monasterii Poncio concedit, approbans universa quae contulerant reges, caeterique Christiani: «Licentiam, inquit, donanti poenitentiam [Col. 1200C] ad se undecunque humiliter concurrentibus, excommunicandique perversos potestatem habeat, et solvendi satisfacientes, auctoritate apostolica indulgemus, etc. Et ne parvam quamlibet occasionem praedicti loci congregatio adinveniat exsequendi quae sancta sunt et justa, et sanctae regulae congrua,» etc. Ex tabulis ejusdem monasterii. Instituens Neufingus Andegavensis episcop. monachos, (expulsis canonicis) in monasterio S. Albini, sic eloquitur in schedis veteribus: «Privilegia quae ex antiquo canonicis ejusdem ecclesiae fuerant obtenta, 663 fratribus quoque nunc Deo ibidem regulariter servientibus, nostra auctoritate firmaremus: quod nos ordinem sanctum attollere cupientes fecimus,» etc.
[Col. 1200D] At vero si ultra progrediamur, et anteriora saecula attendamus, coenobiticam vitam Ecclesiae Patres miris cumulasse laudibus advertemus. S. Athanasius, referente Cedreno, numero sive cap. 91 Historiae: «Cum duo sint vitae genera, mediocre unum, et humanae vitae accommodatum; alterum angelicum, et apostolicum, atque incomparabile, quod est virginitatis atque monasticae vitae,» etc. Et paucis interjectis: «Atque hinc Dionysius ille apostolicus: Omnium sacrorum ordinum supremus et celsissimus est monachorum ordo,» etc. Qua de re Theodosius imp. monachos alloquens ibidem infra, cap. 130: «Beati ac felicissimi profecto, vos, monachi, estis,» etc. In laudem S. Athanasii orationem [Col. 1201A] habuit S. Gregor. Naz. estque oratio 21, ubi sub med.: «Ad sacra illa et divina Aegypti monasteria se confert, in quibus homines a mundo se distrahentes, Deo vivunt magis quam caeteri homines qui in corpore versantur.» Quam ob rem S. Chrysostom., homil. 70, in cap. 22. Matth.: «Non coelo diverticula monachorum minora aestimanda sunt. Angeli nempe, imo vero ipse quoque angelorum Dominus saepenumero ad eos divertuntur.» Iterum Gregor. Naz., orat. ad Julianum Trib. exseq.: «Dei servos et discipulos, coelestium rerum inspectores, generis nostri primitias, haec columina, has fidei nostrae coronas, hos templi lapides,» etc., appellat monachos. Et Salvianus, lib. VIII De guber. post. med.: «Sanctos Dei.»
[Col. 1201B] Concilium Toletanum IV sub Honorio PP. I, cap. 50: «Clerici qui monachorum propositum appetunt, quia meliorem vitam sequi cupiunt, liberos eis ab episcopis in monasteriis largiri oportet ingressus.» Bonifacius papa IV clericis Anglicanis, qui omni studio totisque viribus monachos, quod mortui essent mundo, a clericorum officiis arcere conabantur, respondens, inter alia sic rescribit: «Sacerdotes igitur monachi et canonici, qui quotidie Dei praecepta annuntiant, angeli vocantur ratione non incongrua. Sed unusquisque angelicus ordo quanto claritatem Dei vicinius contemplatur, tanto dignitate sublimior affirmatur: nam uti Cherubim, monachi sex alis velantur,» etc. Habet haec Ivo decret., part. VII, cap. 22. Concinit in hanc rem [Col. 1201C] anonymus poeta in notis Sirmundi ad lib. IV. Godefredi Vindo, epist 1 in fine.
Caeterum eas SS. Patrum sententias sic a me expositas velim credas, non ad fastum, non ad philautiam; sive ut aliis ordinibus institutum monasticum, quod id sim amplexus, anteferri appetam («Absit mihi gloriari, nisi in cruce Domini [Col. 1202B] nostri Jesu Christi, per quem mihi mundus crucifixus est. et ego mundo (Galat. VI, 14) .» Imo vero mens mea potissimum fuit, quae mihi inter legendum collegeram, speculi instar, iis qui, terrenis rebus despectis, Christi suave jugum humeris ultro imposuerunt, objicere; quatenus repetere queant animo quod Gerson., ubi supra cap. 10, tanti facit: «Non enim omnibus (exclamat) datum est ut, omnibus abdicatis, saeculo renuntient, et monasticam vitam assumant.» Nec non et quo animae ac corporis vires collineare, et quantum virtutum, sanctitatisque fastigium spectare debeant, nihil non agnoscant. Atque illi praeterea verecundia percellantur, quibus cordi minime est hocce vitae genus, scilicet abstinentiae, jejuniis, vigiliis, chameuniis, [Col. 1202C] silentio, solitudini et caeteris, quae gravia ac molesta carni revera videntur, exercitamentis operam dare, seque ad ea perficienda votis obstringere, tum verbis, tum etiam scriptis improbant, studentque fastidium suggerere praefatorum, perperam edocentes rerum usum nihil prorsus remoram Christianae perfectioni inferre, modo adsit charitas; quasi vero haec ipsa conservari possit, (charitas, inquam, quae non quaerit quae sua sunt, sed quae Jesu Christi (I Cor. XIII, 5) , nisi corpus castigetur, redigatur in servitutem (I Cor. IX, 27) , quemadmodum Apostolus, et quotquot sanctitatis nomine in Ecclesia veneramur, actitavere.
664 Ivonis Carnotensis episcopi litterae ad Bernerium Bonaevallis monasterii abbatem.
[Col. 1202D] «Quoniam dispositiones ecclesiasticarum rerum, episcopali curae faciendas, decretorum et canonum paginae concedunt,» etc. Vide inter epistolas Ivonis, apud nos tomo mox edendo.
[Col. 1201] FINIS.
SOLI DEO HONOR ET GLORIA.
Vita S. Geremari
Tempore Dagoberti regis Francorum, cum fideles Christi odium pro veritate incurrerent, et per Galliam a membris diaboli pro nomine Christi multa sustinerent, beatus Geremarus ad proterendam rabiem perfidorum et ad corroborandam fidem Christianorum, villa Giviarandra, quae sita est in confinio Belvacensium super fluvium Ittam, annuente Dei clementia, ortus est. Genitor ejus nomine Rigobertus, et genitrix illius nomine Aga, ex gente Francorum nobili orta. Ortus denique illustribus parentibus sacro fonte baptizatur, et sacra fide consignatur: sacris etenim mysteriis imbuendus traditur. Hunc siquidem genitores, velut unicum filium tenere diligentes, tradiderunt scholis erudiendum atque [Col. 1203B] instruendum doctrina Christi.
Post quorum mortem beatus Geremarus, magis ac magis in Christi amore exardescens, non cessabat substantiam suam erogare pauperibus; sciebat enim quia quod pauperibus dabat, ipsi Domino Jesu Christo tribuebat, sicut idem Dominus dicit in Evangelio: «Quod uni ex minimis meis fecistis, mihi fecistis (Matth. XXV, 40) .» Praeparabat sibi de transitoriis aeterna, et de caducis praemia sine fine mansura. His et aliis multis exemplis corroboratus, captivis, orphanis, viduis, pauperibus incessanter substantiam suam impendebat. Sed cum jam Domino placuisset meritum revelare multis beati Geremari, quoniam, sicut ipse dicit in Evangelio: «Nemo lucernam accendit, et in abscondito ponit; neque [Col. 1203C] sub modio, sed super candelabrum, ut qui ingrediuntur lumen videant (Luc. XI, 33) ,» coeperunt plures Francorum ad eum concurrere, fruique ejus sanctissima allocutione; quos pane coelestis verbi quotidie pascens, admonebat eos ut fidem, charitatem, dilectionem Dei et dilectionem proximi inviolabiliter retinerent, et multa alia coelestia arma, quibus conscendere possent coelum, et debellare humani generis inimicum.
Haec ita eo agente, audivit famam sanctitatis ejus atque prudentiae rex Dagobertus, mittensque [Col. 1204A] nuntios accersivit eum in palatium suum, et videns eum elegantem et doctum in verbis, et sapientem in consiliis, praefecit eum consiliis suis; cujus consilio quandiu acquievit, tandiu strenue Francorum regnum obtinuit.
Igitur non multis annis juventutis suae in regis Dagoberti palatio expletis, tractare secum coepit quem sibi in haereditate sua sociare potuisset. Hoc autem eo cogitante, cum consensu regis caeterorumque Francorum sociavit sibi puellam in conjugio, nomine Domanam. Hoc idcirco maxime fecit, ut inde procrearet aliquem futurum haeredem, ne post mortem ejus gravia scandala orirentur inter parentes suos ex haereditate sua; habebat namque quamplurima [Col. 1204B] praedia, erantque ei parentes plurimi in palatio regis Dagoberti. Accepta vero uxore sua, complevit circa eum Dominus misericordiam suam; generavit ex ea duas filias; quarum prior dum ad maturam aetatem perveniret, sponso destinatur; sed virgo permansit, morte interveniente carnis. Junior tradita monasticis disciplinis, in virginitate 668 permansit; sic in virginitate corporis ambae permanentes meruerunt computari inter prudentes virgines: sepelivit autem eas B. Geremarus in ecclesia B. Remigii in praedicto vico, ubi multa largitus est de propriis rebus.
Expletis autem multis diebus, dedit eis filium; super quem gaudens et exsultans, beatus Geremarus transmisit eum beato Audoeno, qui tunc illis diebus [Col. 1204C] in palatio regis morabatur, cujus consilio cuncta agebat, et nihil extra praeceptum ipsius faciebat; eratque ei familiarissimus amicus, et in omnibus secretis suis sibi conscius; narravitque ei omnia quae acciderant, et quod filius illi successerat. Qui audiens haec omnia gavisus est, et suscipiens puerum catechisavit eum; praeparatoque fonte baptismatis, baptizavit eum in nomine sanctae et individuae Trinitatis, vocans eum nomine Amalbertum, et sic mysteriis quae sacrae fidei conveniunt initiatum, remisit eum ad beatum Geremarum. Qui, [Col. 1205A] crescens et quotidie proficiens, factus est honorabilis inter Francorum principes.
Beatus autem Geremarus. Spiritu Dei plenus, omnia quae in mundo sunt pro nihilo pendens et caelibem vitam desiderans, coenobiis monachorum plurima de substantia sua tribuebat. Per consilium vero beati Audoeni de propria facultate fundavit monasterium quod dicitur Insula, construxitque ibi omnia aedificia sanctae regulae convenientia. Ecclesias ibidem construxit in honore apostolorum Petri et Pauli; multorumque sanctorum reliquias ibi posuit; constituitque ibi congregationem monachorum sub sancta conversatione degentium; praefecit ei Archarium abbatem, magni meriti virum, [Col. 1205B] cujus doctrina et sapientia quotidie grex Christi ad superna tenderet. Ipse vero Archarius usque in finem vitae suae gregem sibi commissum gubernavit decenter et strenue.
Cum autem placuisset Domino ut vita beati Geremari esset exemplum aliorum, misit ei in cor ut cuncta derelinqueret, solique se Domino ad serviendum traderet. Postquam ei talis voluntas cecidit in mentem, antequam ulli mortalium hoc confiteretur, adiens regem, petiit ab eo ut coram cunctis principibus Francorum, filio suo Amalberto cuncta quae sui juris erant traderet; eique cunctis praesentibus Francis indifferenter donaret. Quod rex audiens valde mirari coepit. Tandem petitioni ejus libenter [Col. 1205C] annuens, non solum quod rogabat juveni tribuit, sed insuper etiam multa ei auxit.
Acquisitis vero omnibus suae potestatis filio suo, adiit ad sanctum Audoenum, qui tunc in ipso palatio erat, ut omnia cordis sui aperiret secreta. Et vocans eum ad secretum his verbis adorsus est: Quaeso, Pater sancte, ut mihi viam Dei non renuas demonstrare, per quam possim ad gaudia aeterna pervenire, et hujus mundi naufragium evitare; video enim quia cuncta pertranseunt, et regrediuntur ad nihilum. Haec audiens beatus Audoenus laetatus est valde, et trahens suspiria cordis, his verbis respondit ei: Viam Dei quam a me, frater requiris, evangelicis tibi demonstratur verbis; ait enim Dominus Petro quaerenti de retributione et de futuro praemio: [Col. 1205D] «Omnis qui reliquerit domum, vel fratres aut sorores, aut patrem aut matrem, aut uxorem, aut filios, aut agros, propter nomen meum, centuplum accipiet, et vitam aeternam possidebit (Matth. XIX, 29) .» Audiensque haec beatus Geremarus sancto Audoeno respondit: Scio, Pater sancte, quia omnia vera sunt quae audio ex ore tuo; derelinquam omnia mundi transitoria, vana, caduca, quae, cum magis videntur stare, transeunt, et miseros ducunt ad interitum; et, ut verbis Domini utar: «Quid prodest homini si universum mundum lucretur, animae vero suae detrimentum patiatur?» (Matth. XVI, 26.) Completis his inter se sanctis allocutionibus, rediens domum beatus Geremarus instruxit filium suum atque familiam suam de fide, de spe, de charitate, [Col. 1206A] caeterisque aliis virtutibus ad curam animarum pertinentibus.
Eodem tempore Dagoberto mortuo; anno undecimo regnante Clodoveo rege, correctus est beatus Geremarus in viam salutis aeternae. Videns ergo quoniam nihil in mundo perpetuae mercedis animae suae acquirebat, sed magis detrimentum perpetuum illi praeparabat, (adhortante eum beato Audoeno) adiit regem Clodoveum: petiitque ab eo ut filio suo quod pater ejus concessit, concederet, et capitis comam ei deponere liceret; seque Deo in monasterium ad serviendum traderet. Per jussionem autem regis, licet abnegantibus Francis, tonsuravit eum beatus Audoenus, deditque ei monachilem habitum, [Col. 1206B] et instruens illum coelestibus disciplinis, misit eum in monasterium Pentalli vocabulo denominatum: ut ibi fuisset in obedientia abbas et pastor ovium Christi, et illuminator animarum. Beatus autem Geremarus revolvens illud Psalmographi: «Adjutorium nostrum in nomine Domini, qui fecit coelum et terram (Psal. CXXIII, 8) .» Et tritum [ f., iterum]: «Dominus illuminatio mea, et salus mea, quem timebo? (Psal. XXVI, 1) ,» in Domino Deo totam spem suam ponens, non distulit obedire praecepto sancti 669. Cum magno ergo gemitu et lacrymis et suspiriis cordis suscepit regendum monasterium.
Derelicta autem uxore et filio suo, et omnibus [Col. 1206C] hujus mundi curis, secundum evangelicum praeceptum, secutus est Christi Jesu vestigia, et abiit in monasterium quod supra nominavimus Pentallium in pago Rothomagensi super fluvium Lirizinum Cujus vita qualis et quam sancta ibi cunctis refulsit testantur sanitates, et plurimae incolis factae virtutes. Diebus ac noctibus in oratione se macerabat in vigiliis et jejuniis, et in omnibus contemplativae vitae congruentibus. Jejunabat quotidie; totam diem ducens in hymnis et laudibus Dei, in vesperum reficiebatur. Cibus illi panis paximaticus cum oleribus parvulis; et potus aqua salsissima, ut saturitas ventris non afflueret. Mortuus erat mundo, et vivus Christo. Omnibus autem ad se confluentibus non cessabat demonstrare viam salutis; praemonebat [Col. 1206D] unumquemque ut in lege Dei meditaretur.
Erat autem in eodem monasterio multitudo maxima monachorum, cui ad regendum Pater Geremarus constitutus erat. In hac vero congregatione multi amantes bonum, et timentes Dominum, libenter audiebant eum et recipiebant correptionem ipsius. Sed quoniam semper vita bonorum odiosa est malis, fuerunt ibi nonnulli malitiosi vel impii, quorum pars erat cum Belial. Qui, nolentes recipere praedicationem ejus, coeperunt tractare de morte ipsius, opportunum locum quaerentes ut per quamdam damnationem eum interficerent. Erat autem illi consuetudo in primo galli cantu ad laudem Dei surgere, et usque ad crepusculum lucis in Dei laudibus noctem pervigilem ducere; completo autem officio suo revertens [Col. 1207A] in dormitorium in strato suo collocare se consueverat. Hoc noscentes invidiosi atque protervi, consilium inter se acceperunt, ut cultellum sub lectisternio ponerent, ut sanctus vir rediens ab ecclesia super cultellum se cum impetu corporis injiceret, et sic semetipsum interficeret; quod et fecerunt. Manubrium cultelli solo fixerunt; acumen ferri nudum in aeris spatium erexerunt. O infandum nefas, in omni tempore cunctis horrendum! More solito revertens B. Geremarus ab ecclesia ad lectum, Spiritu sancto eum hortante, fecit hoc quod solitus non erat facere: non enim in consuetudinem habebat lectum tangere, sed cum toto corpore se in medium lecti injiciebat. Tetigit manu lectum, et circumducens manum, invenit quod erat absconditum. [Col. 1207B] Statim ut sensit fraudem esse paratam, relicto lectulo reversus est in templum amictus; quod supererat noctis, lacrymas fundens, in hymnis et laudibus Dei duxit, et mane primo rem quae ei contigerat nemini indicavit.
Tertia vero hora diei post lectionis disputationem, in capitulo ante pedes omnium prostratus rogabat ut a pastorali cura illum absolverent, et meliorem quemcunque Patrem super se eligerent. Erat autem quaedam crypta in vasto solitudinis super fluvium Sequanam, unde S. Sanson serpentem ejecit; hanc petebat ut ad habitandum concederent. Quantus clamor! quantus dolor erat ibi omnium timentium Dominum, et super Patrem Geremarum lamentantium et dicentium: Cur nos, Pater, deseris? aut cui [Col. 1207C] nos desolatos relinquis? quid egimus? quid in te commisimus? quomodo fuimus tibi contrarii? Ipse autem respondit eis: Nemo vestrum exstitit mihi unquam contrarius in aliquo; nemo alienus, nemo malus, nemo durus; omnes mihi ut patres, ut fratres, ut veritatis amatores (nolebat enim prodere in publicum quod invenit in lecto absconditum, ne locus ipse verteretur in exemplum malorum). Iterum atque iterum prostratus ante pedes omnium, rogabat ut a pastorali sede absolverent eum; illi autem nolebant, sed magis petebant ut eos non desereret. Tandem victi petitionibus cryptam quam petebat ei concesserunt. Relinquens autem monasterium B. Audoeno abiit at praedictum locum. Ibi [Col. 1207D] se in orationibus die ac nocte dedit, faciens plurimam abstinentiam, majorem quam facere consueverat. Tantam ei gratiam Dominus veluti electo famulo suo contulit, ut cuncta mundi mente transcenderet, et saepius coelestibus secretis interesset.
Beatus autem Audoenus audiens famam sanctitatis ejus, et sciens meritum ejus, in gradum presbyterii eum ordinavit; cujus voluntati multum resistere voluit, sed Spiritu sancto eum compellente praeceptis sancti praesulis obedivit. Factusque sacerdos, Domino placere studuit. Offerebat enim sacrificium illi per singulos dies cum lacrymis et contritione cordis. Ibi in exemplum omnium positus annis [Col. 1208A] quinque et mensibus tribus in omnibus mandatis exstitit sincerus et devotus.
Dum autem illuc moraretur, nuntius ei venit de filio suo Amalberto, quem in palatio reliquerat. Rediens enim de Wasconia cum rege, gravi infirmitate percussus aegrotare coepit: unde, morbo ingravescente, evadere non potuit; subripiente mortis articulo vitam corporis amisit: erat enim adhuc virgo, et ignarus mundanae corruptionis. Et quoniam charus erat regi et Francis, delatus est usque ad locum propriae 670 haereditatis. Cum autem hoc ei nuntiatum fuisset, assumens patientiam beati Job, dixit: «Dominus dedit, Dominus abstulit; sicut Domino placuit ita factum est, sit nomen Domini benedictum (Job I, 21) .» Exiens autem de [Col. 1208B] crypta illa, et omnes clerici simul cum illo, in hymnis David laudem Deo dicebat: «Dominus pars haereditatis meae et calicis mei, tu es qui restitues haereditatem meam mihi (Psal. XV, 5) .» Pergens autem cum magno psallentium choro, pervenit in pagum Vilcassinum: quem pertransiens intravit Belvacensem pagum, ubi jacebat filii corpus defunctum; veniens illuc ubi jacebat, nihil de morte ipsius est motus, sed laudabat Dominum Deum, quod dignatus sit suscipere in virginitate unicum filium suum. Elevantes eum in feretrum, deferunt in monasterium quod beatus Geremarus construxerat in honore Petri et Pauli apostolorum. Sequebatur multitudo populi flens atque lugens super eum. Veniens autem ad locum qui Baujacus-Pons dicitur, paululum [Col. 1208C] solo substiterunt. Non illud silere debeo quod Dominus operari dignatus est. Ibi circa corpus defuncti, ob meritum beati Geremari (quatenus omnes agnoscerent magni meriti esse eum et ipsius filium) in eodem loco sic aggravatum est corpus beati Amalberti, ut ab his qui eum portabant non potuisset moveri; sed nec sic moveri potuit. Fit clamor omnium virorum atque mulierum; tantus autem stupor invasit omnes retro et ante incedentes ut vix ambulare valerent.
Tunc beatus Geremarus, sentiens hoc esse voluntatem Dei, jussit corpus deponi: quo deposito, prostratus solo genibus orationem ad Dominum fudit, et coram cunctis diutissime oravit. Completa oratione, [Col. 1208D] illis qui corpus videbant dixit: Auferte pallium ab eo, quo coopertus est, ut videamus quid contigerit. Cumque tulissent gladium [ f., pallium] et diligentius aspexissent, invenerunt faciem ejus sanguine madidam, ac si illo die bello interfectus fuisset: fluebat enim sanguis per nares, irrigans totam faciem ejus. Valde stupendum est atque mirandum, et in memoria devotis laudibus reservandum; jam multum fluxerat temporis a quo vita decesserat revertens a Vasconia cum rege et Francis: quid hoc facto manifestius potuit hoc adimplere illius virtus, beati Geremari meritis et virtutibus, cujus potentia resuscitatur quatriduanus Lazarus? Demonstratur hoc judicio beatum Amalbertum meritis sancti Geremari vivere cum Christo.
[Col. 1209A] Tunc beatus Geremarus in eodem loco ecclesiam fieri praecepit in honore S. Joannis. Duodecim monachos ibi constituit, quorum vita salus esset sibi, et animae filii. Ut ergo sine indigentia viverent, et Domino sine murmuratione servirent, reliquit eis multas villas, scilicet propria praedia, per chartarum monimenta. His ita promissis, statim inventum est corpus tantae levitatis, ut ab uno homine potuisset portari. Moventes inde pervenerunt ad praedictum monasterium, quod beatus Geremarus adhuc in saeculo positus construxerat, ubi honorifice sepelierunt eum. Tunc beatus Geremarus haereditatem suam recepit, et Dominum Jesum Christum ex ea haeredem fecit: festinabat enim pervenire ad coelestem patriam, et contingere immortalitatis stolam; [Col. 1209B] desiderabat haeredem habere eum a quo, et in quo, et per quem est summum bonum. ultra quod nihil est appetendum.
Postquam autem omnia haec sunt divinitus completa, in semetipsum reversus cogitare coepit quomodo astutia antiqui serpentis per mille artes nocendi nititur subvertere corda servorum Dei, ad interitum et damnationem perpetuae mortis. Quibusdam enim virtute orationum perfectis, quibusdam jejuniis deditis, aliis solitariae vitae laude diffamatis, multoties quamdam facem jactantiae ingerit, et cum virginibus stultis lampades eorum vacuas reddit. Ii tales veniente Sponso non intrabunt cum eo ad [Col. 1209C] nuptias (Matth. XV, 2) . Hoc providens beatus Geremarus, ne cor ejus laus solitariae vitae attingeret, coepit familiarissime suos alloqui: «O fratres, multos pro Christi nomine passi labores, indesinenter ad viam summi et incomprehensibilis boni currite, et in opere Dei quod coepistis permanete. Utendum nobis est hoc consilio; properemus ad S. Audoenum, petamusque ab eo ut sua oratione demonstretur nobis ad habitandum locus, ubi usque ad finem vitae in bonis operibus perseveremus.»
Placuit omnibus consilium beati Geremari, pergensque ad S. Audoenum, sic eum allocutus est: «Deprecor te, sancte Pater, ut orationem ad Dominum pro me facias, mihique locum ad habitandum tuis precibus demonstres: confido enim quod Deus [Col. 1209D] te exaudiet, et quod rogaveris impetrabis.» Audiens haec beatus Audoenus respondit ei: «Noli, noli, frater ista referre; quis ego sum ut haec agam? non meis meritis, sed tua fide hoc adimplebitur. Si fidem habueris, quidquid petieris, consequeris; fide Abraham amicus Dei factus est; fide Petrus salvatus est. Exspectemus misericordiam Dei triduo cum jejuniis et orationibus, si forte respiciet humilitatem nostram.» His inter se familiarissime dictis, indictum 671 est triduo jejunium cunctis; tertia autem nocte jejuniis et orationibus positis, apparuit per visum utrisque angelus Domini, dicens eis; Exaudivit Dominus preces vestras; ite ad locum qui Flaviacus nuncupatur, et ibi invenietis desiderium vestrum.
[Col. 1210A] Mane autem facto, retulit uterque quod viderat, et gratias agentes Domino, tendunt ad locum praedictum ab angelo. Cum autem non longe essent a vico, nutu Dei et voluntate deviati sunt a recto tramite, et gyrantes vastae solitudinis desertum, pervenerunt ad destinatum locum: ubi cum pervenissent et multum dubitarent, nescientes quid agerent, ecce nebula descendit de coelo et circumdedit totum locum ubi construendum erat monasterium; et cum nebula superna vox dicens: Electi Dei, ecce locus iste metuendus est; quadraginta anni voluti sunt, ex quibus Dominus hunc locum benedixit et sanctificavit, et fideli suo Geremaro destinavit: erit enim habitabilis monachorum multitudini, quandiu perstiterit in praeceptis Domini. Mulieribus vero nullus [Col. 1210B] patebit ad eum unquam accessus.
Audientes autem ambo viri sancti valde laetati sunt. Cumque obtutus suos in aspectum nebulae defigerent, statim ab aspectibus eorum subtracta est. Ex eadem autem nebula, in circuitu loci, quasi quaedam virga geometricalis totum locum circumdans remansit, ut daretur intelligi verum esse quod superna vox cecinit. Tunc circumeuntes locum repererunt signum coelestis roris impressum. Beatus autem Audoenus certus de angelica visione et superna voce, accipiens virgam in manu, per vestigia nebulae mensus est plateam in circuitu, ubi ecclesia aedificaretur, ubi officinae construerentur, et caetera monachorum vitae utilia; consignatoque loco B. Geremaro, ita discessit ab eo.
[Col. 1210C] Tunc beatus Geremarus una cum omnibus sibi commissis, ad aedificandum locum advenit. Aedificavit ibi ecclesiam in honore sanctae et individuae Trinitatis, sanctaeque Mariae virginis, et S. Joannis, sanctique Petri apostolorum principis, et ibi totam haereditatem suam tradidit. Construxit ibi omnia necessaria monasticae vitae congrua, vel artes diversas, quas intra monasterium exerceri utile est, ut non esset monachis necessitas vagandi foras: «Quia (sicut beatus Benedictus dicit) omnino animabus eorum non expedit (Regul. cap. 66) .» Audientes autem circumquaque monachi confluebant ad eum, quasi ad hortum omnium virtutum; quos ille verbi Dei gratia reficiens admonebat ut in proposito [Col. 1210D] suo perseverarent, et a voluptatibus mundi alienos se facerent.
Consummato autem omni opere suo, fixit se in oratione, atque permansit in Dei opere annis tribus et mensibus sex, et sic in Domino emisit spiritum, transivitque ad gaudia angelorum. Sepultum est corpus ejus in eadem ecclesia cum magno honore et reverentia, ubi per meritum ejus multa beneficia praestantur. Ad sepulcrum ejus aegri veniunt et sanantur; caeci illuminantur; claudi gressibus reformantur; surdis auditus reparatur; daemones ab obsessis corporibus effugantur, et multi a variis languoribus sanantur, praestante Domino nostro Jesu Christo, cui est honor et gloria, laus et potestas per infinita saecula saeculorum. Amen.
Explicit Vita S. Geremari abbatis.
Vita B. Simonis
[Col. 1211A] Quoniam quorumdam virorum Dei obsecratio et necessitas instat ut de beati viri Simonis actibus, ad utilitatem audientium, aliquid loquamur; gesta illius singula colligentes, et certa agnoscentes, verbis explicare curavimus, et scriptis et verbis assignare. Dignum quippe est, quod opere gessit, litteris ostentari, cujus vita nulli hominum tempore isto potuit comparari. Merito Dominus, ut scriptum est, mirabilis praedicatur in sanctis (Psal. LXVII, 36) . «Spiritus enim ipsius ubi vult spirat (Joan. III, 8) ;» [Col. 1212A] quos perversos reperit, a perversitate divertens, opere simplices, animo innocentes, eloquio dulces, simulque sanctae Dei Ecclesiae socios reddit pariter et adjutores. Sed in quo magis quam in Simone Dominus mirabilis denuntiatur? lupum namque vidit, et agnum mansuetissimum reddidit, raptorem, et ovem innocentiae destinavit (AUGUSTIN. serm. 14, De Sancta) . Et quia in Simone denuntiatur mirabilis, mirabilia ejus quae in Simone monstrare dignatus est, necesse est, silentio non reprimenda.
Fuit igitur vir quidam Simon nomine, vita mirabilis, moribus egregius, et 672 genere insignis. Consul primum, et regis Francorum primipilus, deinde monachus probatissimus effectus est. Pater ejus Rodolphus, divitiis et viribus potentissimus; mater Adela vocabatur. Qualiter ergo propositum fidei ad profectum produxit actionis, narrationis ordo enucleatus exhibebit.
Is itaque cum jam in primaevo juventutis flore, arte militari multos excelleret, et in his quae mundi sunt pene totus inhiaret, forte die quadam in agro ad spatiandum progressus, manu tenens accipitrem, ut avem capiendo deciperet, impegit. At ipse nihil accipiens deceptus est. Quod factum, ut ipsemet [Col. 1211C] referebat, talis et tam perversa cogitatio subsecuta est, ut omne quod bonum est, proponeret non diligere, malum vero nullo modo odisse, sicut de beato Benedicto scriptum reperitur (GREGOR. Dialog., lib. II, c. 2) ; quia ave recedente, suggestionis immundae dente acerrime mordetur. Sed sancti Spiritus gratia tam subito perversitas illa disparuit, et diabolicum illud, ut quod prius diligebat, omnino displiceret, ibique sanctae conversationis initium sumens bonum jugiter in voluntate habuit, licet saecularibus immistus opere implere nequiret.
Parente vero utroque orbatum, rex Francorum Philippus malignitatis spiritu permotus, quae jure successerat hujus haereditatem subripere gestiens, utpote juvenem solum sine consilio, absque parentum [Col. 1212B] adjutorio, leviter expugnare existimans, primum insidiis molitur appetere; dein in aperto belli commovet tempestatem. Coepit namque ipse rex igne, praeda, gladio, villas destruere; praedia, municipia, et quae ejus videbantur, prout poterat, omnino dissipare. Is vero intrepide confisus in Domino, erigens se contra se, ad hoc enim ut malum ageret invitus trahebatur, praecingit se, et praeparat fortiter resistere. Concitat namque gentem suam, et velut frendens leo, licet corde dolens, perturbat et devastat quod in regis reperit potestate, et donec proprium possideat, asserit nullo modo retroire. Ecquis bonitatis Domini plenitudinem non admiretur in illo? ecce inter tot flagella positus, bellorum negotiis impeditus, tamen patri condolens jam defuncto (quippe [Col. 1212C] quem, dum adhuc viveret, nimis saecularibus intentum, mundi cupiditatibus noverat graviter irretitum, castellum quoddam, quo sibi sepulturae locum praeparaverat, ejus possessori vi subripuisse, et velut proprium detinuisse meminerat), Romanum pontificem quid super hoc acturus esset, et quomodo patri sic defuncto subvenire potuisset, per nuntium contulit.
Papa vero Gregorius, qui Ildebrannus dictus est, ab eo quem injuste abstulerat loco penitus tollendum, et pro anima missarum solemnia, eleemosynarumque largitatem, Deo suppliciter offerenda, pie mandare curavit. Simon vero benigne mandatum suscipiens, in omnibus quae sibi proposuerat, obtemperavit; [Col. 1213A] corpus scilicet removens, et ecclesiam, quae beati Arnulphi dicitur, apud Crispiniacum castrum, ubi translatum est, de facultate propria largissime dotavit; viduis, orphanis, et omnibus indigentibus victus necessaria amplissime erogavit. Haec fides vera, et haec est dilectio firmissima, in qua non carnalis sed vita perpetua cogitatur, non caro moritur sed in aeternum victura anima proponitur. Erat vir Dei hoc in facto perterritus timore si mundum antea contemptibilem, tunc horribilem judicavit; et si in aliquo dilexerat, quasi anguem venenosum fugiendum perdocuit, et licet mundiali certamine et belli negotiis detineretur extrinsecus, militiae Domini interveniens arma Dominica gestabat intrinsecus. Nam cum fere triennio, labore militari [Col. 1213B] implicitus, caro illius requiem non haberet, nocte tamen, armorum fatigatione minime detentus, solo tantum comite contentus ecclesiarum limina subiens, Matutinis semper interesse gaudebat. Si monachum, clericum, seu peregrinum quempiam religione famosum alicubi reperisset, vitae corporaliter necessaria praebens, se ejus orationibus commendabat. Jejunii vero et eleemosynarum largitate pollebat; carnem namque, conditos cibos, pigmenta et caetera hujusmodi quae apponebantur in mensa, aliis hunc saturari credentibus esuriens, quibus nunquam caruit, pauperibus erogabat; vestium quoque varietate desuper indutus, cilicio corpus aspero macerabat.
Interea dum regio regis et ipsius vallatione consumitur, homines a propriis sedibus effugantur, timorem de malefactis amplectitur. Mox belli certamina ad tempus differens, sanctorum apostolorum Petri videlicet et Pauli habitacula visere, et dominum papam Gregorium, ut sibi poenitentiam indiceret, adire proponit. Nec mora, paratis omnibus quae viatori necessaria sunt, Romam ducente Domino pervenit, illicque sanctae sedis apostolicae praesulem reperiens, quid quaereret indicavit. At ille petitioni ejus non statim acquievit, nisi prius arma deponeret, inquiens: Inanis foret absolutio renitentis.
673 Tunc vir Domini Simon aliquantulum in dubio subsistens, memor tamen Evangelici praecepti: [Col. 1213D] «Qui non renuntiat omnibus quae possidet, non potest meus esse discipulus (Luc. XIV, 33) ,» se facturum quidquid praeciperet illico promisit. Praecepta igitur praesul armorum redditione poenitentiam indicit, et indictae partem super se detinuit, duobusque religiosissimis viris, qui tunc praesentes aderant, partem distribuit; et sic absolutum reatibus ad propria remittens, huic quibus spoliaverat, arma reinduit, terramque gubernandam donec cum rege pacem reformaret, iterum commendavit, adhibens etiam boni testimonii et summae auctoritatis custodiam, Hugonem scilicet Diensem episcopum, qui tunc in Galliis legationis functus est officio, abbatemque Cluniacensium, quorum doctrinae [Col. 1214A] et obeditioni subjectus lege divina redderetur instructus.
Revertens igitur sancta jucunditate repletus, rursus regem aggrediens, certamen ut miles optimus amplexatur, et donec victor existeret, licet invitus a belli negotio minime relaxatur. Ad ultimum vero regione depopulata, et utriusque laboris [ al., et victus laborisque] gravi pondere depressus, consilium de pace concipitur, colloquiumque ab utroque mandatur. Quid plura? fit conventus nobilium; judicium fit a sapientibus; quae jure contigerat haereditas Simoni judicatur et redditur; pax et concordia confirmantur.
Pace igitur restituta, et quae belli longitudine [Col. 1214B] inordinata videbantur, rebus omnibus collocatis, uxor ei eleganti forma, facie pulcherrima, genere nobilis, quae nulli in tota regione Arvernica secunda videretur, eligitur. Ipse vero quasi talibus adgaudens, ut bonum quod in se latebat penitus operiret, se eo iturum denuntiat, statimque iter arripiens profectus est. Quo, Deo disponente, perveniens a sponsae genitore, Hildeberto videlicet consule, honorifice suscipitur, ibique aliquandiu commoratur: post verba tali facto congrua, data fide et accepta, se eam accepturum, ni secus ageretur, affirmat; et sic nuptiarum die constituto, cum gaudio reversus est in propria.
Ecce statutus dies appropinquat, magnatum multitudo mandatur, ornatus diversitas appetitur. Et ex [Col. 1214C] ordine dispositis omnibus, regionem repetens Arvernicam, ut decebat, ad foedera promissa revertitur. Mox illis appropinquantibus, clamor turbae vociferantis excipitur, sponsa venienti Simoni oscula porrigens amplexatur. Quis auditu non obstupescat? quis tali dulcedine commotus non lugeat? Oscula dabantur sanctitate condita, amplexus implicabantur luxuria semota, aliisque credentibus eorum dicta lasciva jucunditate repleta, vir Domini praedicationis verbum et dulcia vitae colloquia, ut ambo saeculo renuntiarent, cordi illius inserebat. Nec mora ipsius monitis acquiescens, religionis habitum accipere, et sanctimonialem fieri devovit.
Nocte igitur subsequenti vir beatus, patre caeterisque [Col. 1214D] ignorantibus, junctis [sponsae] illi conversione et generis propinquitate collegis duobus, monasterio, quod Casa-Dei nuncupatur, transmittens, illic habitare disposuit. Ibi illico mutata veste saeculari, tres pariter sumunt habitum monasticae professionis, quorum alter religiositate pollens, postea Bituricae civitatis ordinatur episcopus; alter in humilitate subsistens diu in monasterio perstitit, dans operam religioni. Domna vero Deo devota sanctissime degens multis post annis superfuit.
Ad haec pater somno excitus, credens filiam amore meretricio detentam, lenonum quempiam prosecutam, se delusum aestimabat. Tunc tristis et ejulans Simonem accersiens, quasi commissi reus hujus alloquitur: «O dulcissime juvenis, quid agam [Col. 1215A] quid faciam funditus ignoro? te prodidi, tibi fidei meae commisso, longoque terrarum spatio nobis accito, insidias intuli. De pretio fraudatus sum quod promisi; promissum namque sublatum est, sed nescivi. Parce igitur, parce nescio delinquenti. At ille corde laetitiam restituens, dolorem extrinsecus, quasi consolans aiebat: «Noli, domine mi, noli tristari, quem potius dilexerit, diligentius exsequitur; et si tibi charior factus sum, vilis forsitan illi.» Iis dictis, accepta ab eo licentia, festinus in Galliam repedavit.
Quid filia ejus egerat, quemadmodum sanctimonialem devoverat, Hildeberto per nuntium mandare curavit. O virum per omnia laude dignum! cujus melius similem, quam sancto Alexio dixerimus? [Col. 1215B] namque cum sponsa sua, cum jam thalamum subintrassent ambo pariter quieturi, quemadmodum et Simo, verbum praedicationis intulit: luxuriam declinandam, conservare praemonens castitatem; illa vero dictis obtemperans admonentis, se virginem devovens, carnis munditiam Domino consecravit.
Ita beatus homo manu sanctae allocutionis ferale contagium detersit immundae pravitatis. Deinde ipsis, quarum magnitudo infinita videbatur, patris neglectis deliciis, sub ipsa noctis hora latenter abscessit. Sed ad ea quae de Simone dicenda sunt redeamus.
Simoni vero in propria vix ad modicum quiescenti, [Col. 1215C] ecce rex Anglorum potentissimus, Willelmus nomine, qui eum nutrierat, ad se veniendum sub velocitate mandavit. Additur etiam ut castello nec villa, nisi solius noctis quietem assumeret, uxorem sibi debitam nullomodo desponsaret, quoad usque ad sui colloquium Northmanniam festinus occurreret. Tunc ille regis metuens edictum, absque recrastinatione aliqua, ubi constituerat abire, disposuit.
Videns ergo rex ad se venientem, laetus efficitur, secreto vocans eum, et dicens: «Quoniam fidem et dilectionem tuam ex longo expertus sum, et nutrimentum meum, quod in te est augmentare cupiens, qui pro filia mea rogaturi diu mecum conversati [Col. 1215D] sunt, regis Hispaniarum Anfursi [ f., Alphonsi] et Roberti principis Apuliae neglectis nuntiis, tibi eam tradens in uxorem te elegi, te haereditatis meae filium adoptans. Deliciae meae tibi reputabuntur; amici mei tui erunt, et inimici similiter.» Ad haec vir beatus hanc diaboli credens prosperitatem, qui electorum corda multis circumdat insidiis, licet nihilum et inane corde reputans, gratias tamen voce humillima referens, aiebat: «Magnum et apertum est beneficium quod pueritiae meae praestitisti; sed grates tibi refero multo melius pollicenti. Dignitas tua, sicut scriptum est, in humilitate descendit, ut exaltetur. Humilitas mea, nisi in gratiarum actione tibi jugiter subjiciatur, meretur ut deterius corruat. At obstaculum nobis opponitur, quod valde ambiguum est [Col. 1216A] et grave, et scrupulum cogitationi meae videtur inferre; domina mea namque regina, uxor videlicet tua, et ego, ut fertur, cognatione jungimur parentali, et generis propinquitate, quamobrem a sapientibus inquirendum si quo modo fieri possit, et qua ratione.» Ad haec rex: «Si ab antiquis et senibus populi nostri cognatio vera comprobatur, episcopos, abbates et clericos viros prudentes, scientes legem et alta sapientes, si eleemosynarum largitate, seu monasteriorum aedificatione, seu aliqua re congrua id ordinari queat, adunare et scrutari necesse est.»
Simon autem spem suam semper ponens Domino, ait: «Adhuc superest aliud, tantum voluntas adsit tua, quod necessarium est et salutare; volo namque, [Col. 1216B] si placet, Romam adiens, sanctorum apostolorum Petri et Pauli, et domni apostolici, super hoc consilium et adjutorium flagitare, ut, accepta spirituali licentia, quidquid in iis nobis agendum est cum fiducia perpetretur.» Cui rex assensum praebens, respondit: «Quidquid super hac re bonum tibi videtur, favente Deo et mea voluntate, dispone;» et his dictis pariter abscesserunt.
Deinde quae parari videbantur omnibus per ordinem dispositis, ad ambulandum, relicta domo, omissis deliciis, quarum ubertas tanta illi affluebat ut pene post regem in tota regione nullus ditior, nec rebus opulentior videretur; cum Romam ire debuit, se monachum devovens, sanctum Eugendum adire [Col. 1216C] disposuit: quo postquam perventum est, junctis sibi de familia quibusdam viris nobilissimis, omnes pariter cum gaudio sanctae Trinitatis, religionis habitum susceperunt.
Nam cum olim adhuc in saeculo positus in febrim teneretur, beatus Arnulphus, et ipse sanctus Eugendus, aliusque cujus nomen et faciem ignorabat, dormienti illi in viridario apparuerunt, admonentes ut illuc abiret, ibique Deo militans permaneret, permanens sub abbate monachus ordinaretur et esset. Qui statim a lectulo surgens ab infirmitate convaluit, et voce magna clamavit dicens: Sanus sum; et ii qui hic aderant tres domini, ubi sunt, et quo abierunt? Qui vero de familia praesentes adfuerant [Col. 1216D] ignorantes quid diceret, se nescire professi sunt.
Igitur Flandriae, Northmanniae, caeterisque Galliarum partibus usque ad fines Germaniae, tanti viri rumore suscepto stupore repleti mirabantur; quippe qui notus regionibus illis dilectus Domino, et tam charus omnibus erat, quatenus Hugo Burgundiae dux, comesque Matisconensis, ejusdemque ordinis quamplures, pietatis affectu et illius amoris dulcedine inflammati, arma deponerent saeculum relinquentes. Quis enim illius exemplo conversionem morum penitus non appeteret, ac vitae propositum in melius non mutaret? Nobiles pariter et ignobiles, audito ejus nomine, mutabantur. Nunc ad ea quae monachus explevit redeamus.
Hic est Simon obediens, sed non ille primus. Hic ut nominis sui haeres existeret, nunquam in obedientia dicitur restitisse; ubi vero monasticum sumpsit indumentum, stratum suum in secretario ecclesiae ponens, nocte sub silenti lectulo surgens, solus in oratorio orationi vacabat. Jejuniis vero tam praepotens erat, ut tempore illo, cum prae egestate, quae regionem illam 675 vehementer affligebat, triticum ut panis fieret etiam ad opus illius defuisset, panem avenae siccum et gratias agens in refectione perciperet.
Cumque genuum inflexione, jejuniorum afflictione, infirmitas, quae vehemens irruerat, crura turgida reddidisset, et quasi sopita, adeo ut ignis ardorem, [Col. 1217B] licet pati videretur, minime sentiret, abbas suus voce humillima precabatur ut levigandi gratia caligas abstraheret: at ille, ut erat mitis eloquio, humiliter abnegans, se ad modicum perpeti respondit, et hoc leviter posse sustinere. Nocte vero subsequenti, Domino propitiante, illo caeterisque ignorantibus, abstractae sunt caligae. Cumque ex more ut ad Matutinos pergens mane surrexisset, crura sensisset, et caligas in cruribus minime reperisset, admirans quod acciderat, coram se in lectulo plicatas invenit, quas iterum accipiens, sicut consueverat, reinduit.
Est et aliud memoriae dignum, quod Dominus servo suo monstrare dignatus est: Nocte etenim [Col. 1217C] quadam, priusquam fratres ad debitae servitutis officium processissent, ille alios antecedens, monasterium ante altare Dominicum oraturus ingreditur. Cumque in oratione persisteret, sursum caput elevans, ecclesiae fenestras luminis splendore coruscantes tresque renitentissimi habitus viros monasterium subintrare speculatur, usque in presbyterium festinantes, quorum unus sacerdoti similis, alter diaconi, tertius vero subdiaconi speciem gerebat. Ubi super sanctum altare, inspectante viro Dei, quasi solemnia missae devotissime celebraverunt. Extrema vero oratione finita, qui sacerdos videbatur, Simonem benedicens, una cum sociis ab ejus oculis evanuit.
[Col. 1217D] Quod abbati suo, ut moris est, confessionem faciens non celavit, exigens ab eo ut, quandiu in vita subsisteret, nulli penitus hominum denudaret. Abbas autem videns Dei hominem profectum attendentem, et paulatim quae Dei sunt virtutes multas amplectentem, altiori quam quo ingressus est capituli loco, ascendere et sedere praecepit: quod ipse admodum triste ferens, veniarum multiplicatione misericordiam postulabat; et hoc tandiu actum est, donec ad sedem pristinam revocari promeruit.
Perpendens itaque honorem a fratribus sibi impensum, metnensque ne jejuniorum suorum afflictio, seu alia quaelibet animae necessaria, alicui in conventu [Col. 1218A] taedio viderentur incommoda, eremi solitudinem concupivit: unde monasterii Patrem adiens, ut illuc gradiendi licentia ei daretur, prece non minima deposcit, et adeptus est. Qua accepta, assumptis secum paucis de fratribus, quorum vita religiositate pollebat, cum humilitate recedit.
Quid ibi adveniens gessit in opere, quantaque pro Christi nomine perpessus est, ut exemplum fiat audientibus, propalare necesse est. Coepit namque ut de proprio manuum viveret, ubi novale fieret scindere cum securi. Cibus erat tenuis, panis cum aqua, legumen et poma silvestria cum labore gravi, et hoc semel in die, excepta Dominica et die solemni. Et quae domi contulerat, aquam collo deferens, ipse mala cum pulmento decoxit. Et, cum ad quid [Col. 1218B] operandum foras egrederetur, si quis pauper occurrens ibi eleemosynam posceret, dispensatori suo praeceperat ut nullo modo vacuus abiret.
Accidit autem ut quadam die viator esuriens illic agapem postularet; quae sola remanserat libram panis ei minister obtulit. Tunc vir Dei cum fratribus silva regrediens si refici possent inquirit. Cui servitor: Panis, inquit, deest; sunt poma silvestria; qui sero superfuit panem indigenti praebui. Mox laetus et Deo gratias agens, fratremque, qui illud egerat, benedicens, ecclesiam subiit orationi incumbens. Necdum orationis verba finierat, et ecce vir [Col. 1218C] quidam onustus panibus adveniens, hos dispensatori sub Simonis nomine tradidit, qui viro Dei cum sociis accersito, quid acciderit et quemadmodum Dominus servorum suorum non est oblitus indicavit. Illi autem sub tali facto stupefacti, hoc viri Dei fidei deputantes, Deum pariter laudaverunt, in refectione sumentes.
Rursum in nemore, cui fere nullum tempus habebatur vacuum, ligna succidenti ferramentum arbore excussum vulnus pede incutiens vehementer reddidit afflictum, adeo ut domi regrediens alienis sustentaretur humeris. Quod fratres oppido contristati, ut ad medicum mitti deberetur, insinuant. Quibus ille renuens, excepto Dei medicamine, nullatenus se velle sanari respondit; et tamen, [Col. 1218D] procurante Deo, mox pristinae restitutus est sanitati.
Sub idem vero tempus vir quidam religiosus, tanti viri famam audiens, ferreo vestitus amictu super nudo, de longinquo visendi gratia venit ad eum; qui devote veniens devotius ab eo susceptus est. Quem postquam 676 secretim alloquens, nescius quo docente, sic indutum comperit, summopere deprecatur poenitentiale illud sibi dari: qui precibus ejus annuens, licet invitus dimisit, et abscessit. Simon vero, ab abbate vix adepta licentia, corpus tenerum, abjecto cilicio quo utebatur, durius illud induit diebus multis, cadaver afficiens semimortuum: quod ferrugine tinctum, clavorum tunsionibus attritum, tam lividum et dilaniatum reddidit, [Col. 1219A] ut qui vidit, assereret, [quod] etiam saxeum pectus pie in fletibus molliri posse videretur.
Eodem vero tempore bonae memoriae Hugone abbate Cluniacensium rogante ut ipse beatus vir in Galliam proficisceretur, ut pro eo regem Francorum Philippum, qui sibi quaedam auferebat, alloqueretur et corriperet, abbatis sui imperio in Galliam profectus est
Accidit autem eo proficiscente apud Compendium, oppidum regis, ut sudarium Domini levari debuisset, et capsa aurea decentius deponi; quod vir Domini audiens, ab itinere quod rectius videbatur, ut illuc abiret, aliquantulum divertit ac in brevi Domino [Col. 1219B] ducente pervenit; qui beati Cornelii quasi sub occulto templum oraturus ingressus, a quibusdam, qui festivitati intererant, statim agnoscitur, et mox fama pervolante rumor in auribus vulgi suscipitur. Vox populi et turbae laetantis clamor attollitur: Simon fere ab omnibus clamabatur; Simon certatim aspicitur, et sic usque ad palatium regis, vix, turba premente, subtrahitur.
Quem rex, qui nuper advenerat, diligentissime intuens honore perdebito suscepit, eumque blande allocutus, si quid ab eo postularet, se obsequi praeparatum libentissime repromisit. Ille vero petitionis suae non immemor, quid sibi quaereret, innotuit, et sicut petierat, impetravit.
In crastino itaque solemnitate peracta, et Domini [Col. 1219C] perspectis reliquiis, Anglorum regem et reginam, qui eum nutrierant, visendi gratia Northmanniam usque properavit, illucque perveniens contra filium, Robertum nomine, regem dimicantem invenit; qui utrique compassus, pace reformata pestilentiae malum a regione fugavit.
Audita vero ejus fama qui sui in saeculo dicebantur, alii et quamplures, pene milites mille, in adventum ejus laeti obviam processerunt, et quisque de proprio aurum vel argentum, mulam seu palefridum ut acciperet, devotissime precabantur; ille vero foris gratias agens, corde pro nihilo reputans, nullum penitus accipiens, haec omnia ex adverso conspicatur.
Ad ultimum vero regem secreto adiens et reginam, [Col. 1219D] moestos pietate pariter reddidit et gaudentes; adeo ut regina, sicut bonarum moris est mulierum, loqui nequiret verba intercedente ploratu. Post dulcia itaque eorum colloquia, et reliquias, aurum, argentum, et caetera quae hujusmodi sunt munuscula illi offerunt, ut benigne susciperet summopere deprecantes: ille autem preter reliquias haec omnia vilipendens, nullum in accipiendo praebuit assensum. Ignorante tamen illo, qui cum eo socii fuerant, quaedam optima sub absconso capientes munera detulerunt: itaque male facto et accepto ad monasterium regredi meditatur. O mira Dei dispensatio! quis hominum tantum dilectionis donum ab hominibus impensum temporibus istis promeruisse dicitur? Noti [Col. 1220A] pariter et ignoti Simonem diligebant, Simonem cernere laetabantur; non hoc fortuito, sed Dei dispensatione fieri credendum est.
Ecce occurrit in memoria mirae ipsius patientiae bonum, quod eodem itinere sustinuit necessitate compulsus. Nam cum apud Firmitatem castellum quae olim ipsius haereditas dicta est, in propria demoraretur, amicum quemdam ad se de villa venientem, videndi desiderio accensum, unus ex iis qui raptores dicuntur, improvise prosiliens, captum rapuit et abcessit. Quod ibi milites et viri nobiles adverterunt, triste admodum ferentes, quaesierunt, et repertus est. Eruere oculos, seu aliter justitiam facere minabantur.
Vir autem Domini innocentiam, et illud quod [Col. 1220B] scriptum est corde retinens: «Mihi vindictam, ego retribuam, dicit Dominus (Rom. XII, 19) ,» fieri omnino prohibuit. Tunc unus ex sociis, accersito eo secreto alloquitur, scire volens qualiter et quo animo illam injuriam illatam sustineret, si dedecus illatum ab aliquo in propria sentiret, magis esse se laetum et gratias Deo exhibere respondit, quia patientia salvabimus animas nostras.
Peractis igitur in itinere quae perpetranda erant, eremum regrediens, quae prius proposuerat iterum inchoavit, ibique quantum licuit labori corporeo insistens, in humilitate conquievit. Sed, ne civitas super montem posita, et lumen lateret in tenebris, sanctae Romanae [Col. 1220C] sedis memoratus antistes tanti viri nomen audiens, abbati suo, ut ad eum mitteretur, litteris denuntiat. Ille vero tanti mali fama dolore commotus, ne alii turbarentur, sigillum abscondisse nec manifestasse dicitur, donec dominus papa rursus 677 aliud mitteret, quod duriora bajularet. Secundo namque per litteram editam dedit, nisi quantocius in Simonem transmittendo festinus existeret, abbas et cuncta congregatio a spiritali officio vacaret. Quid plura? Turbatur abbas, fratres pariter constristantur. Quid aliud facerent? Ecclesiae namque solamen amittitur.
Disposito ergo itinere in iis quae parari videbantur, Simon una cum sociis ad Urbem dirigitur. [Col. 1220D] Quem postquam venientem domnus apostolicus comperit, et appropinquantem oculis intuitus est, laetus efficitur, cum honore perdebito suscipiens eum. Cui ubi blande allocutus pacis osculum tradidit; juxta Theclae virginis ecclesiam domus ad habitandum congrua eligitur. Qua sanctissime conversanti et orationi vacanti, omnis societas suorum pro infirmitate loci morte subtracta est, relictis solummodo duobus monachis, quorum alter ad monasterium regressus est, alter vero illi serviens usque ad finem vitae, Urbis inaequalitatem cum eo sustinuit.
Accidit eodem tempore quod domnus papa, et Robertus quidam Apuliae princeps, ab invicem dissentirent, [Col. 1221A] unde praesul metuens ne civitas belli contentione in aliquo perturbaretur, Simonem accersivit, summopere deprecans ut pacandi gratia illuc proficisceretur. Cui statim obediens se profecturum promittens, adjuncto sibi viro religiosissimo, iter arripit cum benedictione jubentis.
Eo igitur adveniens principem quaerit et invenit; quem inventum quasi epulis in visu suo refecit, unde pacem reformans, quod voluit opere perpetravit. Omnibus itaque illuc pacificatis, revertitur, in itinere plebes [ al., plures] alloquens, ut ad Dominum converterentur admonuit. Cujus allocutioni assensum praebentes, pene sexaginta milites saecularibus omissis, arma Dominica susceperunt; et sic viri Dei praedicatione monachalem habitum per [Col. 1221B] diversa provinciae loca cum benedictione susceperunt.
Ad Urbem itaque regressus pontificem adiit, et quidquid egerat de pace nuntiavit. Ille autem et gratum habuit quod accepit, et illud quod fecerat approbavit. Nec multo post habens in voluntate ad monasterium reverti, licentiam ab eo cum humilitate deposcit: qui nec primo, nec secundo ejus precibus aurem accommodans, tale fertur dedisse responsum: «Sicut nec meis meritis, charissime, nec mea, sed domini Petri dominatione pastorali nuc accersitus advenisti; ita nec mea est in potestate promissio revertendi. Vade ergo, et oratorium ingredere beati Petri, et quidquid in voluntate habeat, [Col. 1221C] orationibus perscrutare.»
Qui nocte subsequente, sicut ipse praeceperat, templum precaturus ingreditur, totam pervigilem ducens orationi intentus, et priusquam inde procederet, qua sublatus est vitae, mortis infirmitate corripitur. Mox inde progrediens ad habitaculum, et lecto decidens, ad confessionem suam pontificem invitat, et ad se visitandum. Qui voluntati ejus obtemperans, et mundatum a vitiis absolvit, et pariter benedicens abcessit. Nec multo post pretiosi corporis et sanguinis Christi munimine roboratus, pridie Kalendas Octobris spiritum Deo reddidit, et qualis in vita religione perstiterit, finis sanctissimus in assumptione monstravit.
[Col. 1221D] Ecce civitas omnis rumore concutitur. Diversi sexus et aetatis gens in funere concitatur; et quod viventi minus tribuerat, funeri ejus obsequium ab iis ministratur. Tum, praecipiente episcopo, sepulturae locus inter apostolicos praeparatur; et quia apostolicam vitam studuit imitari, merito hujus apicis adeptus est dignitatem.
Praesul tamen non adfuit, infirmitate detentus, sed clerum omnem convocans, dirigit illuc episcopos, abbates, clericos et moniales cum cereis et luminaribus Ita ut triginta quinque congregationum numerus, cum populorum turbis, funeri ejus obsequium ministrarent, et sic cum missarum solemniis et celebritate praecipua a principibus Romae [Col. 1222A] corpus in foveam delatum deponitur. Census vero denariorum non minimum a praesule collatus, pauperibus erogatur. Ecce Dei servus absque pecunia et cognatione aliqua, paulo ante pauper, in fine dives efficitur, sed adhuc ditior fit dum in sede coelica collocatur.
Regina vero Anglorum Mathildis nomine, dives et praepotentissima, quia eum nutrierat et consanguinitate dicebatur proxima, ob viri Dei memoriam ad sepulturam componendam, Romae auri quamplurimum et argenti monacho deferente transmisit. Quae studiose quadris et politis lapidibus ex marmore diversi coloris intexta, adhuc peregrinantibus bonitatis exempla praebet.
Monachus autem qui, cum Simone diu conversatus, incommoda corporis pro ejus amore multa sustinuerat, post ejus assumptionem, postque sepulturae suae 678 instructionem, relicta Roma monasterium revisit, ubi, multis diebus abstinentiae et labori operam dans, summae humilitatis exempla monstravit. Priusquam vero ad mortem, quae est exitus vitae, propinquasset, Simon beneficii et servitutis impensae non immemor, nocte quadam apparuit ei cum caeteris quiescenti, vocans eum, et dicens: «Roberte (sic enim appellatus est).» At ille inquit: «Tu quis es?» Tunc Simon respondens: «Ego, inquit, Simon sum,» et adjecit: «Cur hoc in me olim facere voluisti? Nam cum apud Romam [Col. 1222C] ad novum sepulturae locum corpus meum transferres, nil pro anima mea pauperibus erogasti.» Cui Robertus: «Pauper, inquit, eram, et census mihi deerat.» Ille econtra: «Certum est te habuisse aliquid quod impertiri debueras.» Et, ut ipse post modum retulit, duos aureos habebat.
Ad quem iterum Robertus: «Dilectissime mihi, quae gloria et quae requies tibi maneat, si placet, insinua? Requies, inquit, et gloria mea magna est: Nam Dominus meus inter apostolos requiem mihi dedit, et sedem gloriosam.» At ille: «Et quod est gaudium, quis cantus ante Dominum, rogo si potes edicas? Magnum est, inquit, gaudium et incomprehensibile, nec verbis narrari, nec sensu cogitari potest. Tamen si pergamenum, pennam et [Col. 1222D] incaustum in proximo habuisses, certum te scribendo in aliquo reddidissem.» Et adjecit: «Volo ut Anselmo Sanctae Mariae Becci abbati, prudenti et reverendissimo viro, quod modicum in Deo mihi contulit auxilium, ex parte nostra denunties; aestimabam quippe in eo erga animae meae salutem, fidem et dilectionem non modicam.» His dictis, confortans eum ad servitutem et obedientiam salutarem, disparuit.
Frater vero quod audierat beato viro, sicut praeceptum est, enarravit. Cui abbas lacrymando respondit dicens: «Crede mihi, frater, crede mihi, vera intulit servus Dei; nam peccatis meis exigentibus, illud quod deberem pigritia detinente postposui; [Col. 1223A] si vero orando, eleemosynam faciendo, seu aliud quid, quod Deo placeat, exhibeam, operando, omnibus modis ut in his participetur exopto.» Et his dictis pariter abcesserunt.
Hic est vir ille religiosissimus Anselmus, qui ex abbate Cantuariae archiepiscopus, et legationis apostolicae in Anglia sortitus est dignitatem.
Haec et alia quae de Simone scripta sunt, hi qui de propria familia, in saeculo viri religiosissimi, cum eo habitum spiritalem susceperunt, quae oculis intuiti sunt et auribus audierunt, quemadmodum scripsimus, ita esse testati sunt.
Epitaphium Simonis comitis, scriptum in pyramide ejusdem, a domino papa Urbano, cognomento Odone.
Item versus.
Vita S. Salabergae
[Col. 1223C] 679 In infulis sacerdotalibus honore decorato religionis, cui copia fuit, OMOTARIO papae, nec non et sacerdoti castissimae Christi virgini ANSTRUDI abbatissae, et SALABERGAE.
Jussionibus vestris, o venerandum decus parentum almique vigoris, parere non distuli, quo potissimum almae matris, et nostris praeferendae temporibus feminae, Salabergae vitam atque gestorum seriem, in quantum res sinebat et divina pietas favebat, meo debuerim stylo cudere. Sed ego in hac parte valde me censeo fore imparem, quippe qui vix primis imbutus sum litteris, et Christiana simplicitate educatus. Sed sum memor illius Domini et Salvatoris praeconii, dicentis: «Petite et dabitur vobis; quaerite et invenietis; pulsate et aperietur vobis (Matth. VII, 7) .» Et illud Psalmographi oraculum: «Aperi os tuum, et ego adimplebo illud (Psal. LXXX, 11) .» Unde lectorem obsecro. Si quis tamen haec, quamvis temerario conatu aggressus sum texere, gesta, [Col. 1224C] captus amore sanctae matris, legere decreverit, non quaerat in his Tullianam eloquentiam, nec oratorum facundiam, non philosophorum flosculos, et stoicorum diversas assertiones, sed veritatem, et simplicitatem historiae. Neque enim aquila extensis alis semper ad aethera volitat, sed aliquoties assolet ut remissioribus pennis descendat ad terras; et inter regias saepe dapes, etiam vilia poma lactucaeque aggrestes optima quaeque censentur. Orandus est Deus Pater ut densissimi pectoris obtusique sensus nubila detegat. Orandus est et Salvator noster Jesus Christus, ut aura nos S. Spiritus afflare dignetur, ut, caligine mentis abrasa, facultatem accommodet loquendi, ut venerabilis matris, quae semper monasteriorum Ecclesiarumque amore flagravit, valeamus [Col. 1224D] actus disserere, et in posteros strictim succincteque promulgare. Tribuat ille quod peto vestro opitulante oratu, qui «linguas infantium fecit esse disertas (Sap. X, 21) .»
Igitur sancta Salaberga in suburbano Leucorum oppido Lingonicaeque confinio, illustribus orta natalibus [ al., territorio Lingonico confini secundum saeculi [Col. 1224D] dignitatem clarissima parentibus non infimis ac in servitio Dei per omnia devotis exstitit oriunda], quem Uternensem pagum ob amnem iisdem in locis defluentem vocitant, humanis rebus initium sumpsit. [Col. 1225A] Sed quantum illustrior, vel nobilior fuit natalibus, adeo in nutriendi cura parentibus sollicitior. Nam cum illo in tempore gens Bajoariorum (quam Orosius vir eruditissimus, et historiarum cognitor Bojas prisco vocabulo appellat, in extrema Germania sita,) Bonosiaca esset infecta errore, Bonosiacam haeresim defensores sanctae Ecclesiae notarunt: quae haeresis antiqui et callidi hostis irretita habenis, purum hominem Dominum nostrum Jesum Christum, absque Deitate Patris esse, sensu pravo censebat. Ad quam nefariam et insanam doctrinam confutandam, imoque resecandam, venerabilis vir Eustasius abba, divino utpote instigatus Spiritu, Luxovio monasterio in Vosago saltu cito advenit, quod vir forma laudabilis, et sanctitate pollens Columbanus, peregrinus [Col. 1225B] ex Hibernia adveniens, ex munificentia Childeberti regis summo studio et labore construxit.
Sed quoniam tanti viri Columbani fecimus mentionem, ejus non est necessarium 680 in nostro opere detexere gesta, cum sint ab eloquentissimo viro Jona elucubrate edita; qualiter etiam inter turbines saeculi, et Theodorici regis principatum, reginaeque Brunechildis instigante versutia, nefandi hostis pertulerit insidias. Quomodo etiam tyrannica temeritate a fratribus sit ejectus, et Italiae fines sit ingressus; monasterium Bobiense ex permissu et auctoritate Aigulfi Longobardorum regis miro ordine [ al., opere] construxit, regulamque condiderit monachorum, isdem praefatus Jonas in libro quem [Col. 1225C] De Vita et miraculis ejus edidit suo stylo prosequitur.
Exstant ejusdem Patris Columbani scripta ad beatum et facundissimum virum Gregorium pontificem Romanum, in libro, quem [ al., quae] de pervigili pastorum cura elicuit, qui eo tempore adeo clarus habebatur atque sanctitate praeditus erat, ut etiam, Spiritu sancto ei favente, secreta coeli patuerint, novemque ei ordines angelorum, post Paulum apostolum mirum in modum aut solus aut rarus ferme disseruit. Cujus doctrina eloquii venustatem, poenitentiaeque fomenta docente; universus Occidens hactenus illustratur. Sed et idem venerabilis vir ad praefatum Patrem melliflua remisit scripta. Nunc ad propositum revertamur.
Praefatam gentem per Germaniae sinus vir Dei Eustasius aggressus, ut lucerna Conditoris nequaquam sub modio, sed super candelabrum posita omnibus patefieret, talentumque desuper datum hujus non operiretur, sed potius omnibus cum duplicato fenore perpatesceret (Matth. V, XXV) , exspargescentis ipsius abraso erroris tramite, evangelico, in quantum Dominus contulit, verbi mucrone truncavit, praedicans Dominum nostrum Jesum Christum, quod sicut in Divinitate aequalitatem Dei Patris omnipotentis haberet, ita et humanitatem materni corporis, nostramque naturam, quam ipse condiderat, absque peccato susciperet, et nullam imminuentem unionis [Col. 1226A] Deitatem [ al., nulla imminuente immutationis Deitate], quae utpote semper cum Patre fuerit, ut nihil sua dignitate minuerit, unde verus Deus, et verus homo appellatus sit Christus.
Denique remeans ex Bajoariis vir egregius, post Germaniae Belgicaeque laboriosum callem, tandem pervenit ad quemdam virum illustrissimum opibus et divitiis opulentum famaque secundum saeculi dignitatem praeclarum, et aulicis rebus aptum, nomine Gunduinum [ al., Gundomum], qui eo tempore apud villam quamdam, nomine Mosam, ob amnem in eo loco decurrentem, sic appellatam morabatur; qui amnis ex Lingonicis finibus fontem sumens, post multos anfractus crebrosque terrae circuitus Rheni velocissimi fluminis in se fluenta ex parte [Col. 1226B] recipiens, oceanum Barbaricum ingreditur.
Vir igitur Gunduinus venerabilem virum velut gratissimum munus suscepit. Porro ut assolet et res se habent, humanae inter salubria adhortationis verba in colloquio virorum fidelium animus crescebat piorum [ al., animi favere pastorum]. Coepit idem vir Dei sciscitari utrum eidem viro, illustri Francorum orto natalibus, soboles adesset. Cernebat quippe, ut opinor, vir Dei, a Deo fore praescitam prolem, quam postea rei probavit eventus. Tunc vir illustris Gunduinus, cum conjuge sua Saretrude, eleganti forma et nobili femina, duos bonae indolis adolescentulos ob benedictionis percepturam gratiam praesentavit; quorum senior Leudinus [ al., Leudeinus], cognomento Bodo; junior vero Fulculphus, [Col. 1226C] qui et ipse alio vocabulo Bodo dicebatur.
Sciscitatur denuo vir Dei si adhuc proles superesset. Ad quem illi fatentur se habere puellam Germanam licet aetate praeferentem, sed dudum luminibus orbatam. Ad quos vir Deo plenus ait: «Veniat, quaeso, ipsa, et vestris [ al., nostris] praesentetur obtutibus.» Senserat enim, ut reor, in spiritu ei a Domino sanitatem fore collaturum. Triduano igitur a semetipso exacto jejunio, super oculos puellae oleum benedictionis vir Dei effudit. Mirum dictu! mox puella sanitatem pristinam, Christi gratia opitulante, consecuta est. Nec immerito omnipotens Deus sic in promptu suorum obtemperat precibus famulorum, qui suas propter ipsum crucifixerunt voluntates.
[Col. 1226D] Sequitur deinceps aliud splendidum miraculum. Cum eadem puella jampridem fluxum sanguinis pateretur, et gravissima corporis molestia ex hoc debilis teneretur astricta, vir egregius Eustasius ut hoc perspicue comperit, divinum solitumque profusis precibus poscit adminiculum: exaudivit preces fidelis famuli sui ille rerum Sator aeternus, qui sanctis suis, ejus praeceptis pie obtemperantibus, praesto esse consuevit. Quid multa? Puella sospitate percepta incolumis est restituta.
Interea cum ad perfectae aetatis pervenisset annos, parentes ejus cum vidissent puellam gliscentem, moribusque ornatam, erat enim decora venustaque [Col. 1227A] vultu, verum, ut assolet, post rerum discrimina in prosperis successibus animus tepescere multorum, de liberorum successione cogitantes, contra 681 puellae voluntatem, eam cuidam viro generositate pollenti, Richramno nomine, in matrimonio tradiderunt; qui vir [ al., vix] eam duobus mensibus jure matrimonii habens, humanis rebus exemptus, vitaque privatus est.
His ita transactis, Eustasius ad Luxovium regressus est. Deinde ad Warascos, qui partem Sequanorum provinciae, et Duni [ al., Duvii], amnis fluenta ex utraque ripa incolunt, pergit; qui et ipsi eodem Bonosii, Fontinique maculati errore everso, jam senio [ al., aevo jam senes] tabescebant. Ad quos vir Dei veniens evangelico vomere, Scripturarumque [Col. 1227B] sacrarum cauterio, licet non absque labore exercens, ne seges Dominica, crudescente gleba, suffocante zizania, in avenas loliumque accresceret, ad sanctae Ecclesiae gremium revocavit. Qui hactenus, gratia divinae aspirationis in eadem, quam ab eo perceperunt, norma perseverant.
Sic B. Eustasius post multa rerum discrimina, post labores immensos, post haereticorum diras procellas, agrestiumque schismaticorum fraudes, quae plenius in suis gestis continentur, ut bonus athleta, summis pollens miraculis vita beata functus migravit ad Deum, cum curam fratrum post discessum magistri tribus non parum minus rexisset lustris [Col. 1227D] Hic videtur auctor B. Salabergae suppar. . In cujus locum jam pridem convenientia beatae recordationis Walbertus in regimine fratrum subvectus [Col. 1227C] est, vir omnium fama laudabilis, eximiaeque sanctitatis, et in ecclesiasticis disciplinis non mediocriter eruditus; bonitate ac pietate, charitateque perspicuus, et doctrina exuberans; hujus tempore per Galliarum provincias agmina monachorum, et sacrarum puellarum examina, non solum per agros, villas, vicosque, atque castella, verum etiam per eremi vastitatem, ex regula duntaxat beatorum Patrum Benedicti Columbani pullulabant, cum ante illud tempus monasteria vix paucis illis reperirentur in locis. Sed nunc ad articulum revertamur historiae.
Prudentissima femina Salaberga cum per biennium jam viduata resideret, licet sub laico habitu [Col. 1227D] degens, vigiliis, jejuniis atque eleemosynis, in quantum vires suffragabantur praedita [ al., suppetebant intenta, praedita], quae Dei sunt, Deo inhianter reddebat. Doctrinam vero, quam a B. Eustasio perceperat, velut mundum animal ruminabat. Cum haec ita res se haberet, decrevit animo ut ad sacrarum virginum coenobium, quod venerandus vir Romaricus ex palatio magnifice conversus, per exhortationem et solamen B. Eustasii in Vosago construxerat saltu, latebram fuga expeteret, fecissetque satis votis, si sexus non fecisset impedimentum, et regia non impedissent obstacula.
[Col. 1228A] Per idem tempus Francorum sceptra regnique gubernacula Dagobertus gestabat, vir imprimis acer ingenio, et principatum tenens [ al., principatu clarus], et non solum fidei jure sibi subjectis, verum etiam exterarum vicinarumque gentium fama metuendus. Metuens autem praefatus Gunduinus [ al., Bundoinus], ne ob filiam iram regis saevitiamque incurreret, eam a calle, quo ire sponte decreverat, pedetentim retraxit. Jam enim opinio ejus ad aures regis pervenerat.
Morabatur denique iisdem temporibus in aula praedicti principis vir quidam strenuus, consiliis regiis gratus, et inter suos fama celeberrimus, nomine Blandinus [ al., Blaudinus], qui cognomentum Baso acceperat, qui utpote et ipse ex Sicambrorum [Col. 1228B] prosapia ortus exspectabili, praedictam Salabergam, non ejus sponte, quia jamdudum divinis praeceptis se implicare noverat [ al., voverat], licet invitis parentibus, regio tamen jussu, et ob liberorum procurandorum causam, in suum adscivit conjugium. Sociata itaque viro memorato, licet sub jure conjugii, Christiana tamen utrique exercebant opera, et baptismi candidatum devotissime servabant. Erant enim hospitales et eleemosynis dediti, maximeque, juxta B. Paulum egregium praedicatorem, domesticis fidei (Gal. VI, 10) , et peregrinis, servis autem Christi summa veneratione obtemperantes, illius Salvatoris memores praecepti: «Quandiu fecistis uni ex minimis istis, mihi fecistis (Matth. XXV, 40) ;» et illud B. Petri apostoli: «Hospitales invicem sine murmuratione [Col. 1228C] (I Petr. IV, 9) .»
Sed cum his, favente Domino, bonis pollerent moribus, et Christiano more degerent [ al., vigore vitam] et prolem nullam capere possent, Christianissima femina anxia, et tot privata privilegiis, sanctarum mulierum Annae et Elizabeth in se adhibens fidem, quae in templo Domini vigiliis et orationibus excubantes (Luc. II, 37; I, 6) , post diuturnam sterilitatem partus sanctos meruerunt, et procrearunt liberos, ad basilicam B. Remigii pontificis, qui urbem Remorum Campaniaeque tellurem virtutibus sacris et mirabilibus illustrabat, expetiit; ibique vigiliis et orationibus excubans, votum vovit ut, si divinitus ei soboles concederetur, ipsam Domino dicaret.
[Col. 1228D] Nec mora domum reversa, hoc quod fideliter et anxie petierat, a Domino est ei collatum; concepitque, et peperit filiam; cui ex aviae vocabulo Saretrudis nomen indidit. Rursus aliam filiam edidit, quam Ebanem nuncupavit. Deinceps vero genuit filiam tertiam, ipsamque baptismi gratia regeneratam Austrudem [ al., Astrudem] appellavit, quae in curam et regimen sororum, processu temporis, cuncta annuente caterva, successit. Quartum vero edidit liberum cui et ipsi baptismi gratia sacerdotibus consecrato, Eustasius nomen indiderat, qui et infra 682 pueriles annos defunctus est. [Quae hactenus Christo [Col. 1229A] auspice divinis privilegiis nunc superest. Unum tantum edidit liberum, cui et ipsi baptismi gratia a sacerdotibus . . . Eustasium nomen tradiderunt, qui et infra pueriles annos, etc.] Quintum vero bonae indolis edidit prolem, nomine Balduinum [ al., Baldonum], quem et ipsum juxta priores omnipotenti Deo sacravit. Egit hoc denique famula Christi, omnique nisu aggressa est ut omnem domum suam non sibi soli, sed marito simul, et liberis Christi faceret Ecclesiam.
Interea cum egregiae sanctitatis opinio Waldeberti, cujus memoriam fecimus, pene per universos Francorum terminos eximie pullularet, et solertia praedicationis ejus a Christo Domino, sine quo nihil [Col. 1229B] boni agitur, affatim fervesceret, essetque omnibus Domini colentibus gratus, monasteriaque virorum ac mulierum ex ejus norma affatim conderentur, cernens beata Salaberga servum Christi militemque praeclarum tot florere exemplis, virtutibusque flagrare supernis, et assidue velut e luporum faucibus ereptos ubique greges Christi adunari, eum ad propriam domum, ob benedictionis ab eo gratiam percipiendam, crebrius accersitum, velut divinum munus sibi a Domino fore concessum ovans suscipiebat, verbaque salubria et animarum medelae congrua haurire ex ejus mellifluo ore desiderabat, flagrabatque instantissime animus, ut, spretis phaleramentis saeculi pompisque mundanis postpositis, ad virtutum culmen apicemque sanctitatis valeret ascendere. De [Col. 1229C] quo virtutum culmine Dominus quoque et Salvator in Evangelio loquitur dicens: «Omnis qui reliquerit patrem, aut matrem, aut domos, aut agros propter nomen meum, centuplum accipiet et vitam aeternam possidebit (Matth. XIX, 29) ;» et illud: «Ignem veni mittere in terram, et quid volo nisi ut ardeat? (Luc. XII, 49.) «Quid plura? Auctore Deo omnem spem suam post Deum beato viro committens, viro converso, prolibusque Deo sacratis, religionis veste accepta, inito cum B. Waldeberto consilio, convenientia [ f., conniventia] existente mariti, coenobium puellarum in suburbio Lingonicae urbis, in haereditate vel successione paterna, conatur exstruere. Quod propriis redditibus praediorum suorum, ex successione [Col. 1229D] haereditatis paternae, Christum faciendo haeredem, nobiliter ditavit. Ad quod opus peragendum venerabilis Walbertus solamen, artificesque, ac viros industrios praebuit atque commisit. Qui locus licet Austrasiorum finibus immineret, vicinus tamen Burgundiae erat, distans a Luxovio monasterio paulo minus millibus quadraginta; ibique adunatis centum seu amplius tam ex nobilibus [ al., nobilium] liberis, quam ex proprio officio puellis, Christo Domino dicavit.
Sed cum jam pars maxima fabricae monasterii instructa esset, coepit famula Christi praesaga, utpote Spiritu Dei repleta, sagaci cum viro trutinare animo, non esse in loco eodem puellarum coenobium tutum, nihilque stabilitatis atque munitionis habere. [Col. 1230A] Nam cum barbaries licet procul abesset, regum tamen limitibus hinc inde admistis, periculi indicium futuris temporibus erat, quod periculum nos deinceps vidimus. Denique nuper civile bellum inter reges Francorum Theodericum et Dagobertum circa illos fines est actum, ubique vicinia quaeque depopulata, agri, villae, aedes, et ipsa, quod gravius est, sanctorum corpora igne sunt cremata. Unde liquido patet divino eam Spiritu fuisse imbutam, quae pridem anticipavit discrimen.
Consilio igitur adepto cum praefato Waldeberto abbate, qui ingenio, et vigore sagaci, et natura bona in talibus rebus praeditus erat, quem postea et comitem itineris, et socium laboris habuit, elegit [Col. 1230B] iter Christo duce instar sanctissimi Abrahae patriarchae, qui de Mesopotamia Syriae egressus, Philistinorum colonus exstitit, eamque Deo promittente in postera successione sortitus est. Quem imitata Dei famula relinquens patriae solum, paternas sedes malens cum Christo egere, quam mammonae lucra possidere, quam tot pati discrimina, cum vitae stipendio ad urbem Lauduni Clavati, cum maximo apparatu, et cum animabus a Deo sibi commissis, proficiscitur.
Quae urbs licet obsidione vallari ab hostibus possit, tamen natura loci, et in cacumine saxi sita, munitionem robustam obtinuit, ut frangi a barbaris nequeat periculoque careat. Nam et vetusto tempore cum eam Wandali, Alani, Huni, caeteraeque Germaniae [Col. 1230C] et Scythiae gentes frustra vallassent, nulla aggerum arte imminenti, non fundibulorum jaculis, non armorum spiculis jacientibus, nec arietum impulsionibus obtinere valuerunt, sed casso labore frustrati, inertes recesserunt. Excepto enim murorum ambitu, qui extrinsecus in proceritatem collis extenditur, intrinsecus ipsius muri circuitus humo coaequatur, unde et machinarum arte nulla illud oppidum fatigari possit, sed et altrinsecus saxa naturalia ambiunt; urbs infra referta puteis; ad ipsos quoque portarum exitus fontes emanant perennes, qui in usus hominibus, pecoribus ac jumentis potui dantur.
Igitur, cum jam ad illuminandam urbem, veluti solis [Col. 1230D] radius, veneranda femina cum suis sequacibus sanctis appropinquasset, praesul oppidi illius Attilo [ al., Attila, Attola] cum summo favore ei obviam pergit, tanquam divinum munus, angelicamque turbam venisset [ al., tanquam si divinum munus turbaque angelica venisset], ovans sanctas famulas 683 Christi cum choro psallentium, cum psalmodia, et hymnidicis, summisque laudibus deduxit in urbem. Sed miraculum illud magnificum dictu, quod nocte eadem in ipsa urbe gestum sit, non est silendum.
Praedictus itaque pontifex praecepit pueris ac familiaribus sibi creditis, ob praeparandam in crastino die familiae Christi refectionis gratiam adesse. Ministri igitur attoniti velociter per noctem, portam [Col. 1231A] oppidi ingressi, obviam sibi ferarum ac bestiarum diversa genera cernebant. Nam ille bubulum, alius cervum; ille ursum, alius suem, nonnulli lupos, plerique nihilominus vulpes, alius interim lascivum asinum, trucemque cernebant leonem, egredientes et fugientes simul de civitate et caetera monstra bestiarum, quae huic operi intexere prolixum est, ne fastidium lector incurrat.
Quo miraculo pavore percussi omnes ministri mirabantur, quoniam in illo loco istae bestiae nusquam antea apparuerant. Quid aliud datur intelligi, nisi quod sanctitatem ac vigorem ancillarum Dei antiquus hostis non ferens, cum suis satellitibus fugiens discessit? Nec immerito in bestiarum se ferarumque, et monstrosas deformat figuras, variaque [Col. 1231B] figmenta depromit, qui, utpote a bono Creatore bonus creatus angelus, superbia deinceps tumidus dudum dixerat in corde suo: «Super astra coeli ascendam, ponam thronum meum ad Aquilonem: similis ero Altissimo (Isa. XIV, 14) ;» nunc de superna claritate, et paradiso deliciarum ejectus, cum suis sequacibus in formicarum, vermium, soricum, vel qualibet deformi specie actus, mysterium operatur iniquitatis: si quidem priscis temporibus, quod plerique adhuc memoria retinent, et superstites esse noscuntur, qui hoc facinus viderunt, quod in eodem oppido, ut creditur, antiqui anguis versutia crudeliter vigebat, plebeios, rusticos atque hebetes homines arte callida ludificabat, de quo scribitur: «Cujus mille nocendi sunt artes.» Nam sub specie [Col. 1231C] idololatriae [ al., baptismatis] eos sibi proprie vendicabat. Denique raro tempore peracto [ al., retro acto tempore], et idolum vocitabant velut, a ludo incipientes, in medio eorum duntaxat diabolo debacchante, plerumque homicidia perpetrabantur.
Egerat hoc nequissimus daemon callida astutia, ut si quis ibidem proximum alterius quolibet modo debilitasset, a consanguineis, vel affinitate conjunctis, innoxius foret ab effusione sanguinis, videlicet ut in longius consuetudo nefanda incrementum malignitatis augeret, et miseram urbem suis habenis irretitam iniquus praedo velut propriam vendicaret. Sed omnipotens miserator omnium rerum Dominus, «qui vult omnes homines salvos fieri, et ad agnitionem veritatis venire (I Tim. II, 4) ,» ad sui juris [Col. 1231D] plasma clementer respiciens, olim jam hoc sacrilegum et nefandum facinus a civitate ista radicitus evacuavit.
Sed nunc rursus ad coeptam redeamus narrationem. Denique contemplata conditione loci, cernentesque idoneum ac gratissimum, et absque discrimine munitionis locum, coeperunt fundamenta ecclesiarum atque domorum jacere. Quibus rite peractis ac prospere gestis, coeperunt ad laudes Dei omnipotentis Domini nostri Jesu Christi nobilium soboles servitiumque concurrere. Quis enim vir potens, aut femina nobilis, qui illis in locis degerit [ al., degeret], qui non beatam Salabergam ex affectu diligeret? [Col. 1232A] Erat enim hilaris semper, et placido vultu, charitate atque humilitate perspicua, eleemosynis promptissima, et quae circa Dei cultum sunt, valde devota. Quid multa? Infra exigui temporis spatium coacervatae in eodem loco sunt, vel monasterio adunatae plus minusve trecentae famulae Christi.
Illisque dispositis per turmas instar Agaunensium monachorum, habendique castimoniam [ al., habendi normam] disposuit. Die ac nocte praecipiens psallendi canorem omnipotenti Deo personare, et juxta egregium praedicatorem Paulum, sine intermissione orare (I Thess. V, 17) . Quae institutio hactenus in eodem, Christo auspice, celebratur coenobio. Flagrabat quippe in eodem desiderio canendi carminis valde amor intentus. Plures siquidem, ut [Col. 1232B] supra diximus, nobilium, ad servitium Christi colligendas sitiens adunabat.
Nam inter caeteras nobilium Sicambrorum feminas, Odila, nobilitate et ingenio naturae bono [ al., ingenii natura boni] pollens, quae et ipsa pridem a venerabili Waldeberto Christiani vigoris insignia, et salubre acceperat antidotum, consilio accepto cum legali [regali] viro illustri Bodone, quem superius [ adde, Leudinum] praediximus, qui eo tempore industrius, et potens, et secundum saeculi dignitatem florens erat, postpositis phaleramentis mundi, ad Dominum sunt conversi; rebusque suis monasteriis collatis, post beatam Salabergam, eumdem callem terentes, Landunum properabant [properaverunt]. Bodo incisa caesarie monachi, in quantum res sinebat, [Col. 1232C] agebat officium. Ac non multo post Tulli oppidi adeptus episcopatum, naturae 684 debitum reddidit. Veneranda quoque Odila Christi stigmate suscepto sacrarum virginum se choro conjungens, sub obedientiae tenore, vitam beatam degens, spiritum, cui omnia debentur, reddidit.
MIRACULUM I.
Igitur cum beata Salaberga in sanctitate aevosa [morosa], et ornato [exornato] vultu, cum sororibus pie vitam duceret, puella quaedam sanctimonialis in eodem coenobio cadivae vesaniae [guttae cadivae vesaniae] morbo indepta, dum cursum in ecclesia canere coepisset, coram omnibus effrenata mente in terram corruit. Quam mox beata et venerabilis mater secum familiariter acceptam, sedula oratione [Col. 1232D] pro ea Deum poscens, opitulante divina gratia, ab eadem peste purgavit, et in servitium Christi libere abire jussit incolumem. Plurima enim et valde celeberrima sunt quae in laudibus atque memoria venerandae matris stylo inseruntur, quae postmodum suis aptabuntur locis.
MIRACULUM II.
Quodam vero tempore dum beati viri Waldeberti praestolaretur adventum, et Falerni copia deesset jus tritici vel hordei, quod cervisam nuncupant, et arte conficitur humana, quo Orientalium [ al., Occidentalium] pleraeque nationes utuntur, jussit facere. [Col. 1233A] Quae cum in vas, quod lingua vulgari tonnam vocant, missa fuisset, ac cum vas ad plene refertum ex potus liquore non esset, famula Christi, cui obedientiae causa eodem anno, juxta tenorem regulae, ad cellarium custodiendum, sororibusque ministrandum ordo evenerat, ad venerabilem matrem summa cum humilitate veniens ait: «Domna, inquit, mater, quid faciemus, quia vas non est plenum ex sicera, et aer aestuat, si sanctus vir abbas inveniendo moras innexuerit, vereor ne potus liquor in acerbitatem aceti acescat [ al., accrescat].» Ad quam illa ait: «Vade, et quod subsequens ex liquore est confectum, funde in vase.» At illa non dubia celeri cursu pergens, ut jussionem scilicet matris impleret, reperit vas plenum, quod paululum pridem semivacuum [Col. 1233B] reliquerat. Ac sic omnipotentis Dei misericordia actum est, ut, dum matris fides armatur, obedientiae vigor in discipula roboratur [ al., amatur obedientia, vigor in discipula, etc.], virtusque divina protinus panditur, potusque, quod exiguum erat, in majus augetur, remeansque Dei famula, cum alacritate et humilitate sanctae matri narravit miraculum. Illa, summo rerum Creatori Domino nostro Jesu Christo gratias refert, qui servientibus sibi in veritate cito adesse consuevit.
MIRACULUM III.
Patratum deinceps aliud miraculum: soror quaedam [Col. 1233C] vel abluendo vestimentorum sordes, ut mos est, ad cellam officinae, qua haec agi solitum erat, veniens, accepto vasculo quod in talibus rebus necessitas poposcit, deferens simul et exigua ligna, pervenit. Sed quia catena, in qua pendebat vas, exilis et brevior constabat, igni non appropinquans, reperiens de industria famula Dei aliam catenam, sibi invicem nexuit, et ecce alia sodalis ejus cum alio vasculo ex aeris metallo facto adveniens simile optabat opus, humiliter postulans sociae dixit: Commoda mihi, soror, unam catenam, ut ambae velocius operemur. Ait socia: Pro charitatis gratia commodabo tibi, sed perge tu et affer ligni quantitatem, quantum volueris, quia ardue suspenduntur vascula, ut valeamus perficere quod necessitas compellit. [Col. 1233D] Quae cum abiisset, nequaquam reperit quod petiit. Tunc utraeque ancillae Christi anxiae esse coeperunt, quid tamen facerent ignarae; et subito magno cum sonitu cella officinae quasi casura semel flectendo, addicitur igni. Tunc concito cursu famulae Christi, omnesque sorores ad eam aspiciendam veniunt, et quisnam esset fragor strepitusve inquirunt. Sed videntes miraculum stupefactae sunt in re quae acciderat. Tunc venerabilis mater jubet ad hoc miraculi genus, ut vir Dei Italus presbyter, atque ejusdem coenobii praepositus, contemplaturus accederet. Vir autem Dei cum affuisset, videns cellam fragoribus nec dirutam sed illaesam permanentem, uberes Deo gratias retulit perpendens meritum matris, [Col. 1234A] quae ita imbutas ac devotas haberet discipulas, quarum charitati ferventi etiam elementa servirent.
Quadam denique die cum extra murum oppidi, infra claustra tamen coenobii aestivo tempore deambularet, vidit Landefridum monachum suum hortulanum in horti ambitu, nescio quid oleris causa, investigantem, innoxia gramina abscindentem. Ad quem sub sibili voce silentique, quod nequaquam aliqua sororum audire potuerat, ait: Defer, inquit, nobis ex lactucis, 685 frater Landefride. Haec illa innuendo magis quam loquendo affatur. Haec praefatus frater narrare consueverat qui adhuc superest. Mirum dictu! Vox quae parvo anhelitu et nullo alio [Col. 1234B] audiente emissa fuerat, in aures fratris admodum pervenit, quasi in praesentia fratris ipsius dicta fuisset. Erat autem spatium inter ipsos quasi stadiis quatuor, aut amplius.
Accidit quoque et aliud miraculi genus. Cum quodam tempore in coquinae officio, ut mos erat, hebdomadam suam sororibus deserviret, et pisciculi, vel alia quaelibet monasticis usibus apta, minime suppeterent, Basinus archidiaconus ejusdem urbis domi recumbebat, et ecce vox in aures ejus insonuit dicens: Nosti quod abbatissa onus coquinae sororibus exercet. Ad eam visendam expedit te debere quantocius properare. Sed ille levius retinens [Col. 1234C] neglexit. Cumque usque ter fuisset admonitus, etiam insuper verbera minatur adhibere. Quid ageret, quid tantae matri munusculi deferret, minime ad hujuscemodi opus habebat. Tandem aliquando domo egressus in foribus ostii reperit hominem piscem mirae magnitudinis gestantem, quem divino nutu allatum credens, dato duntaxat pretio, piscem beatae matri detulit. Ex quo illa pulmentum sororibus adhibens, omnes usque ad satietatem refecit. Quod ne cui de industria factum fuisse credatur; sed nutu divino ad ejus refectionem exigendam praeparatum, quoniam vero quanto amore in hac vita omnipotens Deus eam dilexerit, imo ut aurum obrizum purgaverit, silentio non est praetereundum.
Quodam namque tempore febrium igne [ al., vena] accensa, gravem molestiam corporis perferebat, ita ut loquendi facultatem amitteret; sed cum melius Christo praesule convaluisset, sciscitata imo flagitata a sororibus quaenam fuisset correptio illa, fervente spiritu respondit: O dulcissimae sorores, quid investigare vultis rei causam? A saevis namque nimium et tetris opprimebar daemonibus [ al., spiritibus]; quando autem melius convalescebam duae alae dorsum meum venientes gyrabant [ al., a dorso meo venientes gyrabant me], quarum visio auro purissimo pulchrior erat. Nam et summitas earum gladio ancipiti acutior sentiebatur. Cum autem ab his vallabar, fugiebant teterrimi spiritus. Quid autem aliud [Col. 1235A] datur intelligi, nisi quod omnipotens Deus plasma suum in praesenti duntaxat purgaret vita, et dextra suae protectionis [ al., dexterae suae protectione] roboratum cum sanctis aggregaret. Alae etenim in Scripturis sanctis supernae intelliguntur potestates. Convalescens corpore, sed mente robustior, anno et novem non plenis mensibus vixit tentatione exacta. Nam quis valeat ejus sanctitatis sagacitatisque astutiam condignis referre praeconiis, cujus charitas et humilitas cunctarum subjectarum sibi praeeminebat mirae dulcedinis et bonitatis affectu? Erat enim hilaris vultu venustoque aspectu, alacris in colloquio, moderata in verbo, consilio prudens, in ordinandis coenobii causis praecipua, sagax ingenio, eleemosynarum amori dedita, et hospitalitate non [Col. 1235B] pigra, in regulari norma discreta, sanctarum feminarum vitam imitans, Melaniae videlicet et Paulae, quarum Melania, ut B. Hieronymus ait, nobilissima Romanarum feminarum fuit, et Marcellini quondam consulis filia, Hierosolymam navigavit, ubi tantum humilitate et charitate insignis exstitit ut Theclae nomen acceperit. Paula vero, relicto patrimonio urbano, Graecorum orta prosapia, Bethlehemitica rura expetens, cum summa bonitate et humilitate vitam degens, sacrum spiritum Domino fudit. Et ut altiora repetam: Beata Salaberga imitata Helenam Augustam, Constantini Augusti matrem, ut historia narrat ecclesiastica, mortificatis carnis membris mundique pompis postpositis, quotidianis Deo famulabatur obsequiis. Quidquid enim in coenobio vilitatis et quae [Col. 1235C] munditiae essent exercendae, sibimet deputabat. Coquinam autem et reliquas causas, quae monasticis rebus peragi solent, vicissim suis hebdomadibus ministrabat.
Sed cum his et caeteris his similibus bonis Christo praesule polleret, quodam tempore vidit in mansione quam frequentare solita erat, tabernaculum e polo mirae claritatis ac splendoris descendere, quod deorsum spatiosum et sursum arduum videbatur. In quo recepta avis miro splendore refulgens, eam apprehensam in exstasi positam, imo translatam, trans fluvium quemdam ingentem asportavit, et in prata valde amoena immisit, ubi diversorum florum, [Col. 1235D] et immensa odoramentorum genera fragrabant, atque inter candentia lilia, et rosarum rubentium flores vidit immensa infantum agmina utriusque sexus, niveis cicladibus, et laureatis capitibus ovantes, inter quos et Magobertus puerulus aderat. Qua visa ait: Agnoscis me, mater? Illa ait: Nescio. Respondit puer: Ego sum Magobertus filius Amilianae, quem ante te misisti et sum modo in hac claritate quam cernis. Nec mora vidit beatum virum et venerabilem 686 Ansericum pontificem, obviam sibi venire, ad quam ait: Agnoscis me? et illa fatetur se ignorare. Ego sum, inquit, Ansericus episcopus Suessionum, quem crebrius in domo tua accersitum vidisti, veni et ostendam tibi valvas paradisi. Et [Col. 1236A] ostendit civitatem Dei Altissimi, et duodecim sedes apostolorum ex auro gemmisque rutilantes. Cui et ait: Ecce tibi locus praeparatus est. Sed quia B. Mariae ingemmati sunt oculi, et preces sororum ferre non potest, quia adhuc eis necessaria es, deprecata est Filium suum, ut a superis celerius illuc revertaris praemia possessura tibi a Domino collata. Interim avis illa iterum illam apprehensam in ore ejus, anhelitu recuperato [ al., dato] a superis remisit.
Igitur dum quadam nocte quiesceret [ al., soporem caperet], in specie venerabilis viri Waldeberti, utpote angelus Domini apparuit ei tertio, qui et cingulum [Col. 1236B] ejus vidit, et de renibus abstractum secum detulit, quod cingulum ulterius non comparuit, significans, ut opinor, quod in posteritate ejus honor successionibus accreverit. Cujus vestes ut ipsa referre solebat, candore nimio fulgebant et hac voce admiranda affatur feminam: O dulcissima filia, praepara te ut accipias bravium, et exitum tuum praestolare, quia et ego ex victoria tua cupio bravium accipere, quia centesima ex hac die dies vocationis tuae eveniet, ut laboris tui fructum quem cum magno sudore quaesisti, cum multiplicato foenore in horreo Domini tui recondas. Haec audiens illa, una ex sororibus sibi familiari accersita, vim somnii tenoremque rei pandit, et caeteris promere distulit.
[Col. 1236C] Angelus autem Domini praecepit ei ut per singulos dies ac noctes infra illum centenarium numerum expleret psalterium. Ab illa igitur die coepit vigiliis, jejuniis, psalmis, et orationibus plus solito Domino libare quanto firmior de promisso, tanto alacrior de obsequio. Ante vigesimam autem vocationis ejus diem, pedum dolore tacta lectulo decubuit [ al., occubuit] ut et de viro perfecto dicitur: «Florebit amigdalus, impinguabitur locusta, et dissipabitur capparis: quoniam ibit homo in domum aeternitatis suae (Eccli. XII, V) .» Novissime expleto officio, convocatis sororum agminibus, hac eas voce affatur: Permanete in servitio omnipotentis Dei, o famulae Christi, quia, non qui coeperit juxta divinum oraculum (Matth. X, 22) , sed qui perseveraverit usque [Col. 1236D] in finem hic salvus erit.
Interea, ut assolet in rerum opulentia, discordiam etiam inter propinquos generari, germanus ejus Bodo aliquas villas, quas per chartarum seriem ad ipsum condonaverat coenobium, illicita usurpatione retinebat, sed comperta germanae aegritudine, et illa pro hac re anxia Dominum deprecante, summa cum festinatione ad eam venit, moxque de medio chartarum sanctio invicem roborata, hactenus rata perdurat [ al., moxque chartas invicem roborantes, hactenus totum ratum perduxit]; sed cum sensisset se migraturam a corpore vale dicens sororibus, Italum presbyterum poposcit, ut pro se, sicut mos est, officium [Col. 1237A] expleret funeris, et haec flagitans sacrum emisit spiritum, sanctorum aggregata coetibus, perceptura duplicia in aeterna gloria, ipso praestante, cui est honor, et gloria, et virtus et imperium in saecula saeculorum. Amen.
[Col. 1238A] Obiit praefata famula Christi decimo Kalendas Octobris, qua die sacra Thebeorum Mauricio duce Agauno celebratur passio. Reliquiae quoque ejus in eodem conduntur loco. Ad cujus poliandrum clarae post obitum patuerunt virtutes.
Contra haereticos sui temporis
( Vide in Hugone, circa an. 1154, inter Patrologiae tomos proxime edendos. )
Auctarium ad Sigebertum
( Vide Sigeberti Chronicon cum Auctariis. )
Index rerum et verborum
A
- Abbati Guillelmo conceditur potestas benedicendi calices, quod antea non permissum reperitur, 590. Abbas diversis monasteriis qua ratione praefici potest. 617. Antiqui ritus in ordinando abbate, 624. Abbas eligi debet a monachis, ibid. Non reges, non principes eligere debent, 622 et 624. Non licet abbati tollere possessionem monasterii, 625. In abbatum benedictione prognostica fieri solebant, ibid.
- Abbatiae in dotem reginis collatae, 652.
- Abel luctus, vanitas, vapor, vel miserabilis, 35.
- Abimelech, pater meus, rex, 78. Et patris mei regnum, 103.
- Abraham, pater excelsus, 53.
- Abreas castellum, 751.
- Absalon, S. Amandi abbas, 551.
- Absolatio inanis fit renitentis, 672.
- Abstinentia vera, 62.
- Abyssus cor hominis, 44.
- Accaron, eruditio tristitiae, 226.
- Accidentia nulla in Deo, 280.
- Achaz virtus, 182.
- Ada, uxor Godefridi a Guisia, 529 b. Nupsit secundo Waltero de Ath., ibid. Tertio Theodorico de Avesnis, ibid.
- Adalardus (S.) abbas instituta condidit ad pauperum sublevandam miseriam, 582. Quam ardens ipsius in pauperes charitas, 583.
- Adalbertus comes Viromand. abbatiam S. Quintini restaurat, 618.
- Adam vir et mulier a Deo vocati sunt, 29. Adae lapsus ad excusationem peccatorum assumitur, 47 et seq. Adam et Eva, quare post transgressiones foliis pudenda texerunt, 263. Utrum generationi intendissent si in obedientia perstitissent, 264. Quanta in primis parentibus perdidimus, 264. Quomodo generationi intendissent si non peccassent. 316. Virgines perseverassent, ibid.
- [Col. 1238] Adam S. Andreae de Novo Castello, 552.
- Adam de Corlandon, decanus Laudunens., 645.
- Adam comes, 516.
- Adama, cruores, 59.
- Adela, Hugonis Mag. uxor, deinde Rainaldi comitis Claromont, 529.
- Adela, comitissa Crespeiensis et Viromand., 597. Ejusdem genealogia, ibid.
- Adela, comitissa Blesens., 588.
- Adelada comitissa Vermandensis, 529.
- Adelada filia Henrici comitis de Grandiprato, 529
- Adelada, uxor Hilduini comitis Rociens., 528.
- Adelada, Falconis de Jur uxor, 529.
- Adelardus Suessionens. episcop., 637.
- Adelbero abbas S. Vincentii Laudun., 498.
- Adelbero, sive Ascelinus, episcopus Laudun., 496.
- Adelelmus filius Adae, 516.
- Adelheidis Cociaci vicecomitissa, 612.
- Ademarus, sive Aymarus, episcopus, dux expeditionis Jerosolymitanae ab Urbano papa II constituitur, 379. Commendatur, ibid., et 384, 420. Iter Jerosolymitanum aggreditur, ibid. De egenorum sublevandis miseriis egregia ipsius dicta, 421. Quaedam ejus gesta narrantur, 441.
- Ademarus de Guarda, 635.
- Admiravisi qui, 409.
- Ado de Luni, 628.
- Ado vicedominus Laudun., 506.
- Adoptandorum filiorum ritus, 394.
- Adorare pro venerari, 297.
- Adoratio qualis imaginum, 279.
- Adrianus Galterius Benedictinus librum, cui titulus Aequilibrium, etc., edidit., 595.
- Adversitas nox, 13. Adversitates qui libenter non tolerant, adulteri, non filii Dei sunt, 17. Adversa et prospera Deus in bonum dirigit, 83. Adversitatibus ad Deum conversi quare atteruntur, 315. Adversitatibus justos atterit et reproborum votis saepius respondet, 333. Aculeis adversitatum suos sollicitat Deus, 440. Adversitatibus visitat [Col. 1239] Deus peccatorem, ut eripiatur, 643.
- Advocati nati, et dati, 647. Advocati quanta mala intulerunt majorimo, 591 et 592. Forma concedendi advocati a Ludovico Pio, ibid.
- Aedituus, seu aeditimus, 485.
- Aegrotos saeculares dum visitant monachi, mulieres e cubiculo exire debent, 584.
- Aegyptus, tribulatio, coangustans, 55. Tenebrae, ibid.
- Aetas provectio sanctitatis, 8. Aetates sive tempora sub lege naturali, Moysis et gratiae velut tres hominis aetates rexit Deus, 276.
- Affectus carnalis ratione et gratia Dei spoliatus quam perversa generet, 10.
- Afflictio. Vide Adversitas.—Quos Affligit Deus mali reputantur, 254.
- Afflictationi carnis qui non studet quam misere vivit, 457.
- Agar, conversa, 66.
- Agardus sive Algardus episcopus Constant., 539.
- Agulanni praeter enses nil in bello deferunt, 409.
- Aimarus, Vide Ademarus.
- Ain, oculus, 246. Et quaestio, 250.
- Alanus Britanniae dux, 589.
- Albarae episcopus creatur, 421.
- Albero abbas Sancti Vincentii Laud., 560.
- Albertus Aletens. sive Macloviens. episcop., 808.
- Albertus abbas Majorismonast., vir insignis, 587. Clericatus ordinem saeculari servo contulit, ibid.
- Albreda de Saint-Ouin, 603.
- Aleph, doctrina, 243.
- Alexandriola urbs, 415.
- Alexis imperator multa facessit negotia Francis, 387 et seq. Init fraudulentum foedus cum Boemondo, ibid.
- Allegoria, quid, 4.
- Almutia deferunt monachi Sancti Nicasii Remens., 638, 639.
- Almutium, sive Armilansa, 645.
- Altare portatile, 538.
- Altitudo Dei est virtus humana, 39.
- Amalbertus (B.) S. Geremari filius, 668. Obiit, 669. Defertur in monasterium S. Geremari, 670. Divinitus impeditur, et quare, ibid. Corpus sanguine madidum reperitur, ibid.
- Amalech, populus lingens, 60.
- Ambiani calamitates ab Ingelranno excitatae, 515 et seq.
- Ambitio honoris aut pecuniae tentat proficientes, 75.
- Ambrosii (S.) Mediolan. planeta et alba, 242.
- Ambulare cum Deo quid sit, 40. Ambulare coram Deo quid sit tropologice, 67.
- Amer lucerna, 61.
- Ammon, filius moeroris, 226.
- Amon, populi mei filius, 77.
- Amor terrenorum venenum, amor superiorum oleum, 643.
- Amor superiorum ex Deo tantum, ibid.
- Amoris Dei praerogativae et effectus, 643. Amor et timor duae alae ad aeterna quaerenda, 45. Amor gaudium et gaudium in amore, 264. Ex amore Dei jugis laetitia, 322. Quantum boni ex eodem amore hauriatur, ibid.
- Amorrhaeus, amaricans, 60.
- Amos, populus avulsus, 224.
- Amraphel, dixit ut caderet, 58.
- Anagoge quid, 4.
- Andreas comes de Rameruth, 528.
- Angeli quid moraliter significent, 73. Quomodo in Deum prospicere desiderant, 28. Sanctitate praecellunt homines, 314. Angelos longe superat beata Virgo, ibid. Angeli sunt firmamentum, 18. Dei majestatem comprehendere nequeunt, ibid. Sunt incorporei, 362. Angeli quare non ceciderunt, 693. Aquae super firmamentum, ibid. Angelorum novem ordines, 706. Angelus habet signaculum similitudinis Dei, et quare, 714. Ecclesiam cum homine constituit, ibid.
- Anianae monachos impense diligebat Ludovicus Pius imperator, 624. Anianae Advocatum concedit idem imperator, 647.
- Animae quaedam non vivunt, 29. Anima naturaliter concupiscit, 49. Anima post conversionem qualiter sit affecta, 81. Qui animas corporeas sibi fingebant, refelluntur, 366. In anima mysteria velut in coelo clauduntur, 14. Anima extra corpus ab angelis non differt, 317. Animae haud corporales, 362.
- Animus quare promptior ad corporea quam ad spiritualia, 35. Animus ager, excolendi ratio, 118.
- Annae (S.) caput, 595.
- Annus moraliter quid, 17 et 48.
- Anselmus (S.) ex Augustana regione ortus, 477. Laudatur, ibid. Abbas Beccensis, 402. Laudibus attollitur, 678.
- Anselmus Laudunensis et Radulphus duo Laudunensis Ecclesiae oculi, 1. Doctissimi, 528. Solatio erant Laudunensibus, [Col. 1240] ibid. Maximo loco eorum est doctrina Guiberto: 1. Laudes Anselmi, 498. Anselmus Laudunens. monet Gualdricum episcopum, burgenses in eum velle violentas manus afferre, 505. Canonicus et decanus Ecclesiae Laudunens., 528. Scientiae et eloquentiae fama notissimus, ibid. Anselmi et Radulphi de Anselmo fure judicium, 558. Anselmi Laudunensis gesta breviter perstringuntur, 642. Epistola ejusdem prolixa, ibid. Non fuit monachus, 645. Cancellarius fuit Ecclesiae Laudun., 819
- Anselmus abbas S. Vincentii Laudunens., 552. Celebres habuit discipulos, ibid. Romae episcopus Tornacensis creatur, ibid. Anselmus ex abbate S. Vincentii Laud. episcopus Tornacensis, 651.
- Anselmus quidam thesaurum Ecclesiae Laudunensis furatus est, 557 et seq. Multa mala perpetravit, 518.
- Anselmus sive Ansellus de Ribodimonte in obsidione Archas obiit, 426. Litteras misit Manassi Remorum archiepiscopo, quibus refert acta in expeditione Jerosol., ibid et 447. Festum diem B. Quintini quot annis celebrabat, ibid. et 427. Anselmus Ribodimontis fundat abbatiam S. Nicolai de Pratis, 645. Et Aquicinctinum monasterium, 650. Insigne humilitatis et poenitentiae specimen dedit, ibid.
- Ansericus episcopus Suession., 686.
- Anstrudis (S.), 652.
- Antichristus Christianis potissimum persecutionem inferet, 378.
- Antiochia expugnatur a Francis, 396 et seq. Insignem victoriam reportant, 401 et seq. In hac obsidione Christianorum pietas vigebat, 404. Capta a Francis, 407. Eam obsidet Cubaran, 409. Ejus exercitus in fugam vertitur, 419. Instaurant Antiochiae ecclesias, et urbem universam Christiani, 419. Ejus descriptio, 422. Patriarchatus honore insignis, ibid. Juri ipsius subjacent CLIII episcopi, ibid.
- Antiochus spiritum disciplinae non habuit, 3.
- Antonius (S.) Deum non timet, quare, 80.
- Antonius de Longueval, 631.
- Antonius Bellotte, 652.
- Antonius a Raymundia Benedictinus tractatum edidit Contra reservationes, etc. 579.
- Apostoli quasi barba aut capilli Christi, 330. Eorum quaedam scripta falsis scatent, ibid.
- Appetitus interiorum negligens exteriora quaerit, 58.
- Aquae pro voluptatibus, 11. Pro sacra Scriptura, 14, 19, 22. Aqua scientia denotatur, 285. Quid aquae quas in inferno dives exposcebat, 366. Aquae quomodo intrant in animam, 502. Aquae super firmamentum angeli, sub firmamento homines, 693 et 694.
- Aquila fluvius, 488, 502.
- Aquitaniae et Pictaviae ducatus quomodo conjuncti, 520.
- Aran, electus, vel irascens, 111.
- Arardus, abbas Sancti Pauli in Urbe et cardinal. factus episcop. Nannetensis, 587.
- Arbor pro persona, 52.
- Archairus proto abbas Insulae, 668.
- Areg castrum, 367.
- Arius ex Alexandria, 371.
- Armenta Dei quid tropologice, 69.
- Armon, sublimitas, 230.
- Arnoldus episcopus Caurens., 652.
- Arnoch, ebrius, vel ad solitudinem redigens, 58.
- Arnulphi (S.) Crespeiensis olim abbatia, nunc prioratus, 596. Traditur Cluniacensibus, ibid. Dotatur a B. Simone 672.
- Arnulphi (S.) reliquiae igne probantur 524. Ejus miracula, ibid.
- Arnulphus (B.) monachus Signiacens., 639.
- Arnulphus. Vide Ernulfus.
- Arnulphus patriarcha Jerosol, 434. Huic adversatur papa, 435. A patriarchatu dejicitur, ibid.
- Arrogantia fugienda, 2.
- Artaldus archiepiscopus Remensis, 485.
- Arturus rex Angliae, 540.
- Asael, visus Deo, 225.
- Asasonthamar, urbs palmarum, 60.
- Ascalon, ignis infamis, 226.
- Asceneth ruina interpretatur, 150
- Aser, beatus, 118.
- Asini petulantiam tropologice significant, 55.
- Astaroth, faciunt exploratores, 59
- Astutia saecularis quid efficiat, 14.
- Atrebatensis Conventus, 652.
- Attilo sive Attila episcop. Laudun., 682.
- Aubertus comes, 529.
- Aucenses domini, 633.
- Auctores qui legendi ad pie vivendum, 5.
- Audire in spiritualibus est videre, 299.
- [Col. 1241] Augiense seu Aucense castrum, 631.
- Augium castrum, 493.
- Augustino (S.) quantum deferat Guibertus, 1.
- Augustini (S.) Cantuar. monachi, 536.
- Aula regum, voluptas saeculi, 28.
- Aurum a Magis Christo oblatum in calice Remensis Ecclesiae, 465 seu 467.
- Avaritia quomodo idolorum servitus, 643. Avaritia, cenodoxia, luxus, post diluvium producta, 73. Propagatrix totius malignitatis, 77.
- Azotus, incendium, 226.
- Bacones, quid, 506, 652.
- Balduinus Orbacensis abbas, 552.
- Balduinus abbas S. Vincentii Laudun., 552, 553.
- Balduinus Jerosolymae rex, 383. Ejus actus breviter perstringuntur, 394. Christianum ipsius factum, 433. Rex constitutus, 443 et 449. Preconiis attollitur, 443. Regno capessito Arabes coercet, 450. Uxorem cur repudiarit, 452.
- Balduinus Noviomens. episcop., 637.
- Bale absorbuit vel praecipitavit, 59.
- Baptisma. Sine baptismo fides nulla, 329.
- Barad, benedictio, 67.
- Barisiacus, 500.
- Bartholomaeus abbas Majoris monast. signis et virtutibus clarus, 587.
- Bartholomaeus Laudunens. archidiaconus et thesaurarius, 529.
- Bartholomaeo Laudunensi episcopo Moralia in Genesim inscribit Guibertus, 1. Quare, ibid. Regio sanguine ortus, ibid. et 526. Caelebs, virtutibusque ornatus fuit, 1. Ejusdem vitae, nobilis prosapiae descriptio, 528. Bartholomaei parentes Falco et Adela, 529. Canonicus et thesaurarius Remens., ibid. Canonic. Laudunens., ibid. Thesaurarius Eccles. S. Quintini, ibid. Episcopus Laudunens., ibid. Dedicat ecclesiam Laudunensem, 543. Quanta Praemonstrat. ordini contulerit, 547. Fundator Praemonstratensis monasterii, 550 et seq. Nobile Bartholomaei factum ut discordias sedaret, 553. Bartholomaeus Laudunensis instauravit ecclesiam Laudunensem, 659. Litterae ejusdem, 828. Fundat abbatiam Fusniacensem, et alias, 659 et seq. Epitaphia ipsius, ibid. Fit monachus Fusniaci, 660. Ut beatus veneratur, ibid.
- Bathuel, virgo Dei, 94.
- Bauda, seu Banda, castrum, 387.
- Bdellium, quid, 27.
- Beatitudinem qui amat, omnia terrena parvipendit, 115. Beatitudo non est in operibus memoria dignis, 118. Beatorum gloria haud materialis, 363. Dolent quod amplius pro adipiscenda beatitudine non laboraverint, 364.
- Beatrix uxor Hugonis de Moncornet, 529.
- Beccensi in coenobio scholae celeberrimae, 579.
- Bedae Venerabilis sepulcrum, 539.
- Beeri, puteus meus, 183.
- Belgentiacum, 530.
- Bello (de) abbatia, quare fundatur, 587 et 615.
- Benadab, filius spontaneus, 225.
- Benedicere calices. V. Sacrare.
- Benedictus (S.) pater, dux et advocatus, 623.
- Benedictus (S.) Anianae plurimorum monasteriorum abbas, 617. Commendatur 623. Quam familiaris Ludovico Pio imperatori, 624.
- Benedictini ordinis perniciei causa, 580. Regulae Benedictinae observantia quanta bona producat, 581. Benedictinus ordo, quare tot divitiis crevit, 582. Ordinis Benedict. consuetudo erogandarum eleemosynarum, ibid. Solemne Benedictinis instruere bibliothecas, 598. S. Benedicti regula, regula sancta, ordo sanctus, nuncupatur, 662, 668, 672. Regula sancti Benedicti per universam Galliam tempore S. Eustasii et S. Walberti, 681.
- Beneficiorum Dei vera cognitio parit humilitatem, 17.
- Beneficia pueris conferendi prava consuetudo, 579. Beneficiorum nefanda cupido, ibid. Reservationes, ibid. Gratiae exspectativae, ibid. Contra perversos beneficiorum usus Antonius a Raymundia invehitur, ibid.
- Benjamin, filius dexterae, 152.
- Benignus (S.) abbas S. Vandregesili, post sancti Geremari, 602.
- Berengarium magistrum habuit, 598.
- Bermundus abbas Sancti Andreae juxta Avenionem, 613.
- Bernardus decanus Suession., 264. Quanti eum faciat Guibertus, ibid. Illi inscripsit ipse tractatum contra Judaeos, 519.
- Bernardus cognomine Flagellum Dei, monachus effectus, 599.
- [Col. 1242] Bernardus (S.) Clareval, 547.
- Bersabee, locus, 74. Et puteus saturitatis, 8. Et puteus quintus, 105.
- Bertrannus comes, 529.
- Besuensi primo abbati Waldeno suum confert monasterium Adalsinda abbatissa, 612.
- Bestiae terrae quid tropologice significent, 2 et seq.
- Beth, confusio, 243. Et domus, 248.
- Bethaven, domus inutilis, 194. Et domus idoli, 211.
- Bethel, domus Dei, 54.
- Bethula, quid, 266.
- Bibliotheca Carthusiana ditissima, 466, 468. Bibliothecas ditissimas instruxerunt primores Carthusiani, 598. Solemne hoc fuit Benedictinis, ibid. et seqq.
- Birrum, quid, 653.
- Blacacius de Sartols, 635.
- Blancha regina, 610.
- Blandinus cognomento Baso, 681.
- Bodo et uxor Odila monasticen profitentur, 683. Post Tullensis episcopus creatur, ibid.
- Boemundus Amalfitanos obsidet, 386. Quo genere ortus, ibid. Cepit Antiochiam, 407. et seqq. Petit Jerosolymam, 448. Captivus abducitur, 449. Constantiam regis Franciae filiam ducit, ibid. Veneno exstinctus est, 386, 162, 449.
- Bona ecclesiarum et monasteriorum vota fidelium, pretia peccatorum, etc., 586. Quando vi auferebantur quid agere solebant Clerici, 645.
- Bonosiaca haeresis, 679.
- Bonum quid efficiat, ut sit tale, 25. Sine Deo nihil boni facere valemus, 87. Bonum nullum est ubi Deus abest, 271. Bonus nullum fructum facere potest sine Deo, 278.
- Boni nuntii Aurelianens. Ecclesia canonicorum Majoris monast. traditur, 590.
- Bosra, tribulatio, 226.
- Boves mystice praedicationis labor, 83.
- Braccae quid, 662.
- Britoliense castrum, 463.
- Brodeburgensis monasterii monialis sociae post mortem apparet, 333.
- Bruna non soror Childeberti regis, 648. Non uxor regis Gothorum, sed filia, ibid. Sigiberto regio conjugio copulata, ibid. Quare Brunichildis vocitata, ibid.
- Brunonis (S.) Carthus, causa secessus in eremum, 465 seu 467, 597. Calabriam petiit, 466 seu 468. Refugit episcopatum, ibid.
- Bruno cancellarius Ecclesiae Remens., ibid.
- Bruno Signiensis episcop. subscripsit chartae donationis factae Majori-Monast., 588.
- Burgensis abbatia, 71.
- Burchardus de Gusgia, 529.
- Burchardus Cameracensis episcopus, 548.
- Butyrum et mel, quid significent, 266 et 267.
- Byzantei nummi, 398.
- Cades, sancta vel mutata, 60. Vel commotio tineae, 78.
- Caecitas mentis ex nimia tentatione, 227.
- Caesarea Palaestinae expugnatur a Francis, 451.
- Calamne, peccatum, 235.
- Calcei de Corduba, 468.
- Calices sacrandi et ornamenta potestas conceditur abbati, 590.
- Calistus papa II, 544.
- Calniacum, Chauny, 494.
- Canalis, mystice humilitas, 95.
- Canonicatum sive praebendam in ecclesia Carnot. impetrat Albertus abbas, 587.
- Canonici Laudunenses comedunt simul in refectorio, 554.
- Capero, quid, 485, 616.
- Capite censi, mancipia, 648.
- Caph, cor, 249. Et incurvatus, 245, 254. Et operatio, 258.
- Capilli. Vide Pili.
- Capitulum generale Praemonst. singulis annis, 546.
- Caput Ecclesiae quid, 648.
- Carcathiam, civitas sylvarum, 60.
- Carith, occursus ignis, 227 et 284.
- Carmelus, mollis, 225. Cognitio circumcisionis, 308.
- Caro pro malo identidem accipitur, 9. Carnalis affectus, terra, 17. Ante diluvium usus carnium non fuit in usu, 23. Caro ex se sibi parit ruinam, 39. Quando superbit, ibid. Caro inter labores de praemio requirit, 129. Carnes immolat qui carnalia peccata detestatur, 205. Carnis titillationibus suorum mentes inurit Deus, ut ruinam metuant, 440.
- [Col. 1243] Carolus Albaspinaeus de Chasteauneuf, 652.
- Caroli ducis Britanniae mirac. inquirendis provincia, Gerardo de Podio abbati Majorismonast. demandatur, 593.
- Carolus de Longueval, 630.
- Carolus Flandrensis, 529.
- Carthusiensis ordinis origo, 465 seu 467. Carthusiae descriptio, 466 seu 468. Carthusiensium vivendi ratio, ibid. Missas tantum Dominica et diebus solemnibus audiunt, ibid. Perpetuum silentium, ibid. Potus, cilicium, ibid. Bibliotheca eorum ditissima, ibid. Maximae erant paupertatis studiosi, ibid. et 467. Quam ferventes, 466 seu 468. Viri, feminae ac pueri illud vivendi genus arripiunt, ibid. Innumera constituunt monasteria, ibid. Abunde ditantur, 467. Carthusiensium institutio 597. Bibliothecas instruebant primores, 598.
- Castellanus arcis praefectus, 647. Pro advocato sumitur, 647.
- Castellum unde, 298.
- Castitas. Vide Virginitas. Quam excellens castitatis virtus et ardua, 311 et 312. Voluptuosi quomodo contineri possit non capiunt, 311. Castitatem qui colit, Deum imitatur, ibid. Ad servandam pudicitiam continuo invigilandum, 312. Castitas adamanda, 313. Igni comparatur, ibid. Ex Virgine voluit nasci Deus, ibid. Angelos absque corpore famulos elegit Deus, 314. Castitas post conjugium, lapsumque, magni quoque est habenda, 315. Quare, ibid. Moyses et Josue horum duorum typus, ibid. Motus carnis peccatum in castitatem, 316. Castitas vitro comparata, 317. Quibus mediis tueatur, ibid. Lilium convallium cur, 318 et seq. Flos campi, ibid. Qui natura non frigidi contra carnis tentationes decertant generosi, ibid. Frigidi e contra, ibid. Humilitas servat pudicitiam, 317 et 318. Modestia, 319. Noxiae familiaritates, joculatoria verba et garrulitas sunt evitanda, ibid. et 320. Carnali amore irretiti difficillime a se invicem separantur. Elegantiae vultus ac vestium contemnendae, 320. Qui austeram vitam et virginitatem professi in carnis vitium aliquando labuntur, 321. Timori Dei studeant, ibid. Castitatem impugnantes confutantur, 322. Visus specierum noxarum arcendus, 323. Tactus impudicus permaxime, ibid. Quantum voluptate carnis irretitus coarctatur, 323. Voluptatis appetentia plena anxietatis est, satietas poenitentiae, 324. Castitatis tuendae optimum remedium, monastica institutio fugaque saeculi, 324. Alia remedia, 325. Patri etiam spirituali conscientiam aperire, ibid. Quanta bona castitatis cultori obveniant, 324. Quorumdam animalium exemplo ad castitatem provocamur, 325. Dei gratia et amore castitas servatur, ibid. A quibus caveat castus, ibid. Carnis titillationibus inurit suorum mentes Deus, ut ruinam metuant, 440.
- Castorum proprietates, 325.
- Cenodoxiae impulsu vix justus est vacuus, 74. Cenodoxia quasi quaedam idololatria, 77. A cenodoxia inseparabilis superbia, 83.
- Cham, calidus, 38.
- Chananaeus, reversus est 57.
- Chanaan, paratus humilitati, 152. Et negotiatio, 177.
- Charitas locus fidelium, 95. Charitatis tria membra, 145. Charitas tentatione debet probari, 146. Charitas naturaliter humilis, ibid. Charitas super iram regens et illuminans, 643. Quindecim gradus habet, ibid. Charitatis praerogativae, V. Amor Dei. Charitas, civitas in quadro posita, 644. Quatuor primas virtutes habet sibi conjunctas, ibid.
- Chodorlahomor, manipulus decorus, 58.
- Christiani probe viventes sunt stellae coeli, 17. Ob participationem nominis Christi majus praemium retinebunt in coelis, 38. Christianorum speciale testimonium, 123. Christianum religioni detrahere quam abominandum, 264. Christianorum gesta bellica gentilibus sunt praeferenda, 369. Christiana gravitas ne fide vulgi fabulis attributa levigetur, 447. Christiani mundo mortui quomodo intelligantur, 579.
- Christus fortibus seu Christianam perfectionem profiteri volentibus imitandus proponitur, 16. Christus et Ecclesia signa sunt, 16. Christus verus oriens domus Dei, 542. Locus se diligentium, 126. De Christi humanitatis assumptione late, 264 et seqq. Non potuit utero Virginis, utpote Deus, inquinari, 261. Quare humanam potius quam angelicam assumpsit naturam, 262. Nullam in utero Virginis contraxit labem, 264. Quidquid hominis est, praeter peccatum suscepit, 265. Vere Deus et homo, ibid. Paravit sibi semen in utero Virginis, ibid. Elegit ut homo fieret quod mundius fuit, 266. Ad quid butyrum et mel comedisse dicitur, 267. Quare flos, ibid. Totius divinitatis in Christo plenitudo, ibid. Quam juste judicat, ibid. Quomodo percutit terram virga oris sui, ibid. De ejus in terra conversatione, 268. De passione, 269. Sanguine multas gentes non omnes asperget, quia novit qui sunt ejus, ibid. Non est species, neque decor, etc., qui Christo conveniat, [Col. 1244] ibid. Justum erat ut pro hominibus ageret, 270. Deus et homo est sine confusione utriusque naturae, ibid. Quare Deum et hominem mori necesse fuit, ibid. Moriens hominem et diabolum dominio exuit, ibid. Ejus adventus et divinitas probatur, 271 et seqq. Seipso non sacrificiis Patrem placavit, 278. Qui gentes haereditavit Christus, 273. Christus Virga, ibid. Resurrectio Christi, 274. Salvabit non omnes gentes, sed de omnibus gentibus, ibid. Filius est voluntas Patris, 280. Duodecim horas dum in terris conversatus est, instituit, 296. Quanta ex iis horis bona nobis provenerint, ibid. Christus. Vitae ac donorum Christi recordatio quam utilis, 290. Electos in utero Virginis sibi incorporavit, 291. Christi pedes humanitas, caput, divinitas, 299. Ex Christi humanitatis contemplatione ad divinitatem pervenitur, ibid. Divinitatem nisi corpore contexisset ferri non potuisset, 300. Christi dextera divinitas, 301. Laudes matris tanquam suas aestimat, ibid. Nil sublimius in Christo quam quod homo factus se humiliat, 307. Deus non omnipotentior quam quod intra creaturam contentus est, ibid. Oleum est totius ecclesiasticae laetitiae, ibid. Mons, divinitas, latera Aquilonis, humanitas Christi, ibid. Nil sui corporis in terra Christus reliquit, 339. Quammobrem, ibid. Morti libere se addixit, 347. In Christo nullum usquam peccatum, ibid. Impassibilis et immortalis natura, quare, ibid. Nil sui corporis reliquit in mundo, 349. In verbis Christi nihil repugnans, 355. Infantis Christi defluentia corporis nemo collegit, 355. Vulnerum cicatrices resuscitatus quare ostendit, 356. Num in die judicii parebunt, ibid. Formam servi qui in extremo judicio immutabit, 357. Ob nullius meritum carnem assumpsit Christus, 456. Christus nullo unquam morbo laboravit, 575. Dentes ipsius lactei haud exciderunt, ibid. Falsum est umbilicum in terris reliquisse, ibid. Et praeputium, ibid. In Christi corpore utrum post resurrectionem vulnera remansere, 577. Quam ob causam remanserunt, 578. Christus nux fuit, 645. Christi divinitas et humanitas probatur, 680.
- Cisterciensium insignes eleemosynae, 585
- Civizum sive Cizicum urbs, 382.
- Claraefontensis coenobii constructio, 550.
- Clarembaldus de Vendiolo, 418.
- Claromons urbs commendatur, 377.
- Claudii (S.) monasterium, 597.
- Claudius Chanteloup, 613 et 635.
- Clementii et Ebrardi nefandae haereses, 519.
- Clericus titionem flammantem quo Judaeum ad fidem converteret, gestat, 281.
- Clericis manuum labor praecipitur, 582.
- Clericum initiavit Albertus abbas, 587.
- Clericorum corona quid designet, 644. Dum quaerunt in terra habere portionem, agunt contra suam professionem, ibid.
- Codiciaci descriptio, 617.
- Codiciacum, 488 et 489.
- Coelum et terra moraliter, 9 et seq. et 28. Coelum Scriptura sacra moraliter, 86. Coeli secreta divinitatis 301.
- Cogitationes filii nostri, 89. Cogitationes perversae Patri spirituali aperiendae, 324.
- Colitur imprudenter velut sanctus puer quidam, 334.
- Columbanus (S.), 580. Ejus gesta perstringuntur, 679.
- Communio, sive communia quid, 503, 505 et 506.
- Compendiensis praepositus qui ecclesiae SS. Cornelii et Cypriani adversabatur, plectitur a B. Virgine, 521.
- Concilium Atrebatense, 652. Concilium Belvacense, 662. Concilium Claromontanum praesidente Urbano II papa, 377. Quot antistites in eodem concil. ibid. Concilium Tres cense, sub Paschali papa II, 626. Concilium Remense sub Callisto papa II, 544.
- Concionis texendae ratio, 2. Concionis munus licet non pastor quilibet doctus sumere debet, ibid. et 2. Concio prolixior taedium generat, brevis delectat, 4. Concionatoribus documenta utilissima, ibid. Diversae concionatorum intentiones, ibid. Ventriloqui, ibid. Concionatorum triplex invidia, ibid. Elatio, arrogantiave ipsis fugienda, ibid. Concionatores perversi quid agunt, 3. Quae exercitia, et quid praestare debeant. ibid. et seq. De motibus animi vitiorum natura ac fuga differendum, 5. Debent ipsi prius in se periculum exercitii virtutum, et conflictus vitiorum facere, quam doceant, 6. Scripturam sacram quomodo interpretentur, 6. et seq. Praedicatorum gloriae, ac lucri cupiditas nocet auditoribus, 7. Quid peccatoribus objiciant, 7. Ob inopiam concionatorum miracula patrat B. Virgo, 302.
- Concordatus episcopus Eduens., 652.
- Concupiscentia, peccatum, 264.
- Condatense sive Condatescense monasterium est Jurense seu sancti Claudii, 597.
- Confessa puella divinitus a summo vitae periculo liberatur, [Col. 1245] 332. Confessione quidam a diabolo liberatur, 445. Confessio indiscriminatim fit sacerdotibus et laicis, 535.
- Confessionis necesssitas retrahit a peccato, 137 et 324. Confessio peccati et noxiarum cogitationum Patri spirituali facta optimum remedium, 324.
- Conscientia bona nihil felicius, 3 et 324. Conscientia exculta virtutibus coeleste quiddam redolet, 109.
- Consensus non differt a culpae effectu, 323.
- Consilia evangelica faciunt ut faciliori negotio praecepta Dei adimpleantur, 645.
- Consortium pravum fugiendum, 320.
- Constantia sanctorum, 13.
- Consuetudo mala quantum detrimenti afferat, 7. Consuetudine prava peccandi necessitas, 10. Perducit hominem ad reprobum sensum, ebrium efficit ac mortuum, 10 et seq. Consuetudines diversae nihil Ecclesiae officiunt, 329.
- Contemplationi qui student volatilia sunt, 18. Contemplatio bifariam sumitur, ibid. Vera ex sanctis Scripturis hauritur, 18. Res terrenas abdicare debet qui contemplationi se addicit, 359. Contemplatio humani arbitrii non est, 361.
- Contemnit se nemo nisi ex magno Dei amore, 186.
- Conversatio sancta, institutio monastica, 662.
- Conversio hominis ex diversis oritur, 5.
- Conversionis primordia malis permista, 14.
- Quaenam accidunt initio conversionis, ibid. 49.
- Conversos recenter vehementius cruciat daemon.
- Coph, conclusio, 247. Et aspice, 251. Et vocatio, 256.
- Cor nostrum sacri eloquii locus, 51. Cor Dei, electi, 215. Cor pro sapientia, 219.
- Corbeiae in Picardia laudanda consuetudo eleemosynarum erogandarum, 582. Statuta ad id peragendum, ibid.
- Corduani, seu de Corduba calcei, 599.
- Corona clericorum perfectionem designat, 644. Quare rotunda, ibid.
- Corpus Christi. Vide Eucharistia. Corporis membra ubi abest peccatum sancta sunt, 265. Corpus nostrum quare vestibulum, 291, 42. Qui corpus pulchrum et foedam animam habet magis lugendus est, quam si corpus et foedum haberet, 458.
- Coxon urbs, 395.
- Creatori nil in creatura dignum, 262.
- Creaturas ad morum instructionem reducere assuescendum, 6. Omnis creatura hominum usibus deservit, 20. Creaturas Deus condidit bonas, 262.
- Creciacum castrum expugnatur, 517.
- Credentes fidei mysteria vident, 269.
- Crepa, quid, 642.
- Crucis ligna duo Judaeos et gentiles denotant, 285.
- Cruces quare in Canone missae fiunt, 285.
- Cucullus, cucullio, cuculla, 616.
- Cuisiacensis coenobii constructio, 550.
- Cupido Veneris ex Vulcano filius, 320. Quinam illius effectus, ibid.
- Curbaran Persarum, princeps militiae, 408. Antiochiam obsidet, 409. Eum a proposito deterrere conatur mater illius, 410.
- Curio, V. Parochus.
- Cyrene, haeres, 225.
- Daemon. Vide Diabolus.
- Daibertus Pisanus archiepiscopus regimen gerit Dominici exercitus, 435. Patriarchatu Jerosol. donatur, ibid.
- Daleth, timor, 244; et januarum, 248, et nativitas, 252. Et tabulae, 257.
- Damascus, oculus sanguinis, vel sanguinem bibens, 63.
- Damnatorum poena quae, 7. In inferno nulla poenitentia, 327. Quomodo damnati poeniteant, 328. Eorum poenae non corporales aut materiales, 362 et 363. Contrarium tenet B. Gregorius. Explicatur a Guiberto, ibid. Dolent quod non amplius malignis voluntatibus inservierint, 364. Quaenam eorum acerbiora tormenta, 365.
- Dan, judicium, 117.
- Debalaim, palatae eorum, 184.
- Dentes in infantibus excidunt, et quare, 575. Dens Christi, 338. Credebatur in San-Medardensi coenobio, 350. Probatur nullum in terris reliquisse Christum, 351 et seq. et 357. Objectionibus respondet, 353. Miracula facta in San-Medardensi monasterio, 357. Dens erat sancti cujuspiam, ibid.
- Deonandi, 494.
- Desideria reprimendi utilitas, 133.
- Desperatio quid, 457.
- Qui desperat diu non concupiscit, 82.
- [Col. 1246] Devotio individua spei, 82. Cum falsa Deo aut sanctis tribuit, honori divino derogat, 350.
- Deus locus noster, 15. Deus sola experientia cognosci potest, 190. Membra non habet, 261. Et implet omnia. Incomprehensibilis et ubique totus est, ibid. Non potest creaturis inquinari, ibid. Bonas condidit creaturas, 262. Deus specialiter misericordiarum debitor, quia essentialis misericordia, 262. Humana specie apparuit, 262. Deus etsi immutabilis mutabilitati nihilominus hominum se aptat, 276. Quomodo tres mundi aetates rexit, ibid. Trinus Deus ostenditur, nec ideo tres Dii sunt, 279. In Deo accidentia nulla, 280. Verbi generatio, ibid. Voluntas Filius Patris, virtus Spiritus sanctus, ibid. Si dii tres essent, quam absurda sequerentur, ibid. Deus omnia in omnibus qui intelligatur, 288. Nil in Deo sublimius quam quod homo factus est, 307. Deus tunc omnipotentior cum intra creaturam contentus est, ibid. Nec laudabilior, quam in quo clementior, ibid. Deus ignis, 312. Spiritus principalis Pater appellatur, 339. Qui in Deum substare ac subsistere cadat, ibid. Fons Deus, 456. Quod emanat omnibus debet, ibid. Quare misericors, ibid. Deus concursum naturalem et gratiae quomodo debeat, 578. Proprium Deo ut sit pius, ibid.
- Diabolus quomodo dicitur «non est,» 15. Aeternaliter in morte sine morte est, ibid. Nomine bestiae significatur, 160. Non vere est, 271. Postquam martyr aut confessor victor migrat e vita, diabolus in tormenta nulli unquam nociturus retruditur, 296. Diabolus terret morientem, 484 et 485. Mulier infanti imprecata diabolo mancipatur, 485. Unde daemones aevo Guiberti tantam potestatem haberent. 523. Diaboli mundum inhabitant, 363. Post diem judicii minime, ibid. Sancti igne purgati in illo conversabuntur, ibid. Vide etiam Satanas et Daemon.
- Dicere Dei est humanae rationi suggerere, 190.
- Dies quid moraliter 13 et seq. 17, 28. Dies, mensis, et annus significant incrementa virtutum, 44. Dies poenitentium tres, 85. Dies sunt probi viri, 695.
- Disciplina a discendo, 3. Disciplinae spiritum non habuere Herodes et Antiochus, ibid.
- Discipuli qui vere dicendi sint, 20.
- Discophorus, 653.
- Discretio unde oriatur, 12. Optima discretio, 13.
- Disputandum non in pugnis verborum more puerorum, sed ratione, 642.
- Dives quare in inferno non se, sed Lazarum mittendum ad fratres rogat, 364. Quare fratrum saluti consulebat, 365.
- Divinitas Christi nisi corpore fuisset contecta, ferre eam non potuissent homines, 300.
- Divitiae sine virtute nil prosunt, 457. Divitiae quomodo virtutum productrices, 580.
- Docti quilibet proximum instruere tenentur 2 et seq. Qui non bene doctrina utuntur cui comparandi, 3. Vita et doctrina docentes proximum, sunt lignum pomiferum et semen faciens fructum, etc., 16. Docti qui secundum doctrinam non probe vivunt, sicut illi qui manna colligebant in crastinum, et computrescebat, 64.— Vide ibid. elegantissima de doctis perverse vitam agentibus.
- Domus hiemalis conscientia avari et perversi, 230. Domus aestiva habitudo bonorum, ibid.
- Dothaim viride eorum, vel pabulum eorum, vel sufficiens defectio.
- Drogo I abbas S. Joannis Laudunensis, deinde Ostiensis episcopus, 553.
- Drogo Belvacens. episc., instaurator monasterii S. Geremari Flaviac., 602 et 603.
- Duellum insigne, 661.
- Dunensis ecclesia S. Petri, canonicis ejectis, Bonaevalli conceditur, 664.
- Durandus de Cwervilla abbas Troarnens., 802.
- Eadmundus. Vide Edmundus.
- Ebalus comes de Roci, 528.
- Ebalus episcopus Catalaun, 528.
- Ebrardus Britoliensis comes, 586. Gesta et conversio recensentur, 463. Spectrum alloquitur, 464. Majus monasterium petit, ibique fit monachus, 454. Quantus suiipsius contemptus, ibid. Litteratos colebat, ibid.
- Ebrardus vicecomes Carnotens. fit monachus, 599.
- Ebremarus patriarcha Jerosolym. eligitur, 435.
- Ebrietas quanta mala pariat, 644.
- Ebron, participatio moeroris, augmentum sempiternum aut visio sempiterna, 58.
- Ecclesia unica est, 480.
- Ecclesiae membra nulla esse debent inutilia, 3. Ecclesia et Christus signa sunt temporum, 16. Ecclesia vidua morte [Col. 1247] Domini, 285. Est civitas, ibid. Virgo appellatur, 317. Ecclesiae qui falsa attribuit, eam dedecore afficit, 329. Consuetudines diversae nil Ecclesiae officiunt, ibid.
- Ecclesiae Orientalis status, 371.
- Edmundi (S.) sepulcrum qui inspexit abbas punitur, 337 et 523. Capreolus ad ejus sepulcrum sanatur, 524.
- Edom terrenus vel sanguineus, 102. Vel sanguis, 126.
- Egressio arcae peccati confessio, 51.
- Ejulath dolens vel parturiens, 27.
- Elatio fugienda, 2.
- Electiones episcoporum et abbatum quare fieri non poterant nisi facultate prius a regibus principibusve obtenta, 620.
- Electos (in) mira Dei Providentia, 13. Electos in hac vita vult Christus mundi tolerare opprobria ac aerumnas, 17. Quare, ibid. Pro electis sanguis Christi effusus, 342. Deus pater electorum, 344.
- Eleemosynae causa cur tot divitiis crevere monasteria ord. S. Benedicti, 582. Eleemosynae monachorum insignes, ibid. et seq.
- Elfegus (S.) Cantuariensis episcopus, 330.
- Eliezer, Deus meus adjutor, 64.
- Elinandus episcopus Laudunens. rei ecclesiasticae non ignarus, 503 et 535.
- Eloquia sacra deliciae sanctorum, 37.
- Emath, sanguis, 235.
- Emilianus de la Bigne, 648.
- Emissio animae triplex, 47.
- Enoch dedicatio, 37.
- Ephod quid sit, 191.
- Ephraim, fructificans, 151. Et pulvis moeroris, 177.
- Ephron, pulvis inutilis, 89.
- Episcopos Simoniacos non conferre ordines quidam putant, 343. Episcopus qui antea monasticam vitam professus fuit, apprime monachos regere potest, 598. Episcopi qui monachis praesunt; regulam observare debent, ibid. Cur ab episcoporum jure nunc monachi eximuntur, ibid. Episcopo non licet tollere possessionem monasterii, 625. Ex curia episcopi non debent expeti, 642.
- Equus superbiae symbolum, 175, 438.
- Eremiticam vitam non securam dicit S. Geremarus, 670.
- Erlebaldus Cameracensis decanus sanctitate et doctrina conspicuus, 333. Quam austeram vitam duxit, ibid. Morti proximo quid sibi objiciat daemon, ibid. Apparet episcopo Cameracensi, ibid. De ejus beatitudine certa relatio, ibid.
- Ermengardis, uxor Rogerii Montis-Acuti, 508.
- Ermentrudis, Theobaldi comitis de Risnel uxor, 529.
- Ermentrudis, uxor comitis de Grandiprato, 529.
- Ermenaldus abbas Anianensis, 647.
- Ermendus Laudun. episc., 637.
- Ernulfus de Varen, 529.
- Ernulfus episcopus Virdunensis, ibid.
- Erramus saepe inviti, 55.
- Error ubi religio creditur difficile corrigitur, 350.
- Esau, acervus lapidum, 102. Gentes innuit, 274.
- Escae omnes quid moraliter, 43, 48.
- Essentia ubi vera non est misera solitudo est, 271.
- Eth, stupens, 273.
- Eucharistiae in sacramento quomodo signum corporis Christi, 283. Ridiculum esset si esset signum duntaxat ibid. Non est tantum memoria passionis Christi, ibid. 281, 339. Quare calix novi et aeterni testamenti, ibid. Mysterium fidei, ibid. Quomodo panis, 285. Christi vicarium corpus Christi potest appellari, 327. Eucharistiae sumptio an necessaria et quando, 329. Corpus Christi sumit infantulus, 331. Videt infantulum hostiae loco, ibid. Quid in sumptione Christi faciat meritorum aequalitas, 340. Aeque recipit qui minimam atque majorem particulam, ibid. Qui Eucharistiam, Deum et hominem sumit, 341. Ex hoc sacramento caetera sacramenta manant, ibid. Viventis speciem gerit corpus Christi, ibid. Ab indigne suscipientibus nil laesionis aut turpitudinis accipit Christus, 342, 346. Neque cum a bestiis roditur, ibid. Ab iisdem falso existimant nonnulli non percipi, 342. Totus Christus a sceleratis suscipitur, 346. Idem Christus in sacramento, qui et in coelo, ibid. Nec passibilis, nec mortalis in sacramento, ibid. Asserens quotidie Christum in altari patibulum crucis pati, confutatur, 348. Talis in sacramento qualis post resurrectionem, 349. Eucharistiam Graeci sumunt post prandium, 372. Eucharistiam olim, sanguinem videlicet, infantes percipiebant, 564. Ob defectus qui inter sacra facienda contingere solent, quid agendum, ibid. Infirmi solius panis sacramento communicant, ibid. Panis sanguine madidus morti proximis offerebatur, 564. Prohibitum est eucharistiam vino madidam porrigere, ibid. Hostiae quanta cum reverentia conficiebantur, 564 et seq. [Col. 1248] Eucharistia positis in extremis qui porrigebatur, 614.
- Eugendi (S.) sive S. Claudii monasterium, 597.
- Euphrates, frugifer, 28.
- Eurardus Guiberti pater, 478.
- Eustachius Boloniens. filius Stephani regis Anglor., 383.
- Eustachius abbas S. Geremari sanctitate et scientia praeditus, 606. In Anglia legatus instituta condit, 607.
- Exemplum pravum quam noxium sit, 28. In Evangelio materialibus exemplis utitur Christus, 360.
- Experientia quid praestat, 5 et 6.
- Exteriora tantummodo qui quaerunt haud accepti Deo, 277.
- Extremae unctionis ritus, 614.
- Exuperii (S.) loco, corpus rustici subinfertur in ecclesiam Bajocensem, 336.
- Ezechias, imperium Domini, 183.
- Falae, turres ligneae, 430.
- Falco de Jur vel de Serrata, 529.
- Familiaritas, et consortium pravum sunt fugienda, 319 320.
- Favoris humani gratia quidquid fit, marcidum ac sterile est, 6.
- Felicia, Hispaniae regis Sancii uxor, 528.
- Feminarum dissolutiones, 467.
- Fenerator aeternum periit, 523.
- Feneratoris anima daemonibus traditur, ibid. Feneratoris cujusdam a corruptis moribus traducti insigne factum, 537.
- Fervor spiritus quomodo discernat, 49.
- Fideles in Scripturis sacris dici solent, 15.
- Fidei (de) sacramentis moderate loquendum, 4. Fidei certitudo quanta, 190. Fide mundamur a peccato originali, 262. Fidei mysteria vident qui credunt, 269. Pro fidei mensura gratiae donantur, 228. Fides praeveniente gratia ex libero arbitrio constat, 293. Fides quando sine operibus ad justitiam reputatur, 329. Quis vere fidem habeat, ibid. Fides quid sit, 354. Fides saepius causa miraculorum, 357. Fides super rationem fundatur, 643. Fides prima lux animae, ibid.
- Filias procreat qui molles cogitationes menti saepius objectat, 39 Filias hominum videre quid moraliter, ibid.
- Filii nostri spes nostrae quare, 70 et 80.
- Firmini (S.) corpus non in Ambianensi ecclesia, sed in San-Dionysiano monasterio, 336, 566. Ambiani non esse probatur, ibid. et seq. Dagoberto I rege Franc. imperante in San-Dionysianam ecclesiam transvectum, 567
- Firmamentum, ratio, 14. Quid moraliter, 18.
- Flaviacense monasterium construitur, 671. Quandiu monachi praeceptis Dei obtemperabunt, illud ab eis babitandum praedicit angelus, ibid.
- Flaviacum. Vide S. Geremari.
- Florentia de Ribemont hominium praestat abbati S. Nicasii, 640.
- Fluvius quid tropologice, 26.
- Fons noster, ratio nostra, 60.
- Fontinellens. abbatia. V. S. Vandregesili.
- Fornicatione senes identidem acrius urgentur, 311.
- Fragilitas bifariam sumitur, 26.
- Franci. Vide Galli.
- Freda, 653.
- Fuga animi est timor, 36.
- Fulcherium Carnotensem suggillat et corrigit Guibertus, 446. Multa in Jerosolymitana Historia scripsit haud veritati consona, 447 et seq.
- Fulco Hanoniensis abbas, 552.
- Fusniacensis abbatiae fundationis charta, 659. Fusniacensis coenobii constructio, 550.
- Gabaa, colles, 166.
- Gad, fortuna, 118.
- Galaad acervus testimonii, 123.
- Galbertus abbas, 586.
- Galdricus. V. Gualdricus.
- Galgala, volutabrum, 194.
- Galli erga sedem apostolicam pie semper affecti, 376. Ab his summi pontifices semper suppetias expetiere, ibid. Laudantur, ibid. Firma perseveransque fides, 377. Gallorum seu Francorum gens nobilis, prudens, bellicosa, dapsilis ac nitida, ibid. Gallorum insolentia, 381. Sunt vivacitate insignes, sed nisi frenentur dominio ferociores, 382 Galliae regum naturalis modestia, 465 seu 467.
- [Col. 1249] Galterus de Chambli decanus Laudunens., 645.
- Galterus abbas S. Amandi in Pabulo, 619.
- Galterus archidiaconus Laudun., 501, 503 et 516.
- Gamelinus de Bouveresces monachus S. Geremari, 604.
- Gaston, vir illustris, 432.
- Gaudium habemus hic per spem in pignore, 80.
- Gaufridus Carnotensis episcopus, 549.
- Gaufridus de Bailoil, 633.
- Gaufridus Grisagonella veniam petit a monachis Majorism. in capitulo, 590.
- Gaufridus Isuldini dominus, 530.
- Gausbertus abbas Majoris monasterii Burgulii et Malleacens., 587.
- Gaustinus Bonae-Vallis abbas, 664.
- Gaza, fortitudo ejus, 225.
- Gehon, pectus vel praeruptum, 27.
- Gelasius papa Cluniaci vita functus, 544.
- Gemeticum instaurat Martinus abbas praestante Guillelmo Longa-Spata, 313. Abbates, ibid.
- Generationes nostrae sunt cogitationes, intentiones et opera, 40. Generatio nostra quadruplex, 65.
- Geneseos moralia, 9.
- Gennardus (S.) abbas S. Geremari, 602.
- Gentes quomodo haereditavit Christus, 273.
- Gerara, colonum ejiciens, 78. Et advena appropinquans, 103.
- Gerardus Corbeia oriundus, 650. Abbas S. Vincentii Laudun. et abbas I Sylvae Majoris, ibid.
- Gerardus de Rossilione fundat monasteria Pultheriense et Verzeliacense, 653.
- Gerardus de Podio abbas Majoris-Mon cardinalis creatus, 593.
- Gerardi Carisiacensis mors dira, 500 et seq. et 528. Animo praecellens et armis, ibid. et 502, 528. Ense percutitur a Rorigone fratre episcopi, 501. Poenas sumit Deus de Gerardi nece, 512. Castellanus Laudunens., 528.
- Gerardus abbas Claraefontensis, 550.
- Gerbergae uxori Ludovici IV regis Francorum collatae possessiones S. Joannis Laudun. in dotem, 652.
- Geremari (S.) seu Flaviacense monasterium, 481. In eo diversi casus accidere, ibid. et 493. Tonitruo et fulmine clades maxima, 483. Percutiuntur duo monachi, ibid. Plures monachi litterati, 493. S. Geremari seu Flaviacensis monasterii historiae compendium, 601. Idem sanctus fundator ac dotator, ibid. S. Geremarus sobole regia procreatus, ibid. Destructum fuit monasterium, ibid. et 603. Drogo episcop. restaurat, 603. S. Geremari Vita, 667. Nobili ortus prosapia, ibid. In aula degit Dagoberti regis, ibid. S. Geremarus B. Audoeno familiaris, 668. Cujus consilio construit monasterium, ibid. Nuntium saeculo remisit, ibid. Fit abbas Pentalli, ibid. Aedificat filii defuncti gratia monasterium, 670. Securam non sentit eremiticam vitam, ibid. Flaviacense monasterium construit, 671. Feliciter animam inibi exhalavit, ibid.
- Gervasius Remens. archiepiscop. instaurat ecclesiam S. Nicasii, 636 et 638.
- Gessen, appropinquans palpationi eorum, 162.
- Geth, torcular, 235.
- Gigantes superbi animi motus tropologice significant, 39.
- Gimel, retributio, 244. Et plenitudo. 248.
- Girardus Fidemensis abbas, 552.
- Gislebertus abbas S. Nicolai de Saltu, 629.
- Gislebertus Plato vocitatus S. Michaelis Terrac. deinde S. Nicolai in Sylva abbas, 552.
- Gladius pro peccato ponitur, 230. Pro divisione, 211. Quomodo intrat in animam, 502.
- Gloria victoriae affinis superbiae, 83. Gloria quid, ibid. Gloria hominum acceptanda secure, ibid. Est frequens cum laude alicujus opinio, 290.
- Godefridus Namurensis, 497.
- Godefridus (S.) Ambianensis. Quid de corpore S. Firmini egerit, 336. Abbas Novigenti ex monacho S. Quintini de Monte creatur, 490, 626. Multa de eodem, ibid. Fit episcopus Ambian., ibid. Abdicat episcopatum, 516. Cluniaci et Carthusiae aliquandiu degit, ibid. Jubente archiepiscopo Remensi revertitur, ibid. Redit a Carthusia, interest dedicationi ecclesiae Laud., 543.
- Godefridus de Guisgia, 529.
- Godefridus Ribodimontis, 646.
- Godefridus Eustachii Boloniensis filius, 383. Rex Jerusalem constituitur, 433. Ipsius praeclara facinora, ibid. 449. Bellum gerit contra imperatorem Rabilon., 436. Ejus obitus, modestia, humilitas, pietas, 445.
- Goffredus abbas S. Maxentii, 635.
- Goisbertus monachus Majoris-Mon. abbas de Bello, 587.
- Gomer, lacus, 184.
- Gomorrha, seditio populi vel timor, 59.
- Gosvinus abbas, 550.
- [Col. 1250] Graecorum haereses, 371 et seq. Ob ipsorum peccata diversae provinciae gentibus traditae, ibid. Nefanda Graecorum scelera, 372. Prostibula, ibid.
- Grammaticorum de mysteriis contentiones, 203. Grammatici permulti tempore Guiberti, 368. Eorum paucitas cum ipse esset puer, 460.
- Gratiae exspectativae beneficium, 579. Gratiae necessitas, 578. Voluntatem non cogit Deus, 642. Voluntas non potest per se majus dirigi, vel in bono persistere, ibid. Praesto est divina gratia adjuvare, sed non cogere, ibid. Si voluntas praemonita audit, et consentit, a gratia dirigitur, ibid. Si renuit, relinquitur, et sibi relicta corruit, ibid. Quid relinquere, in Deo, ibid. Inclinat Deus voluntatem sive ad bonum pro sua misericordia, sive ad malum pro sua justitia, ibid. Quando gratia cum libero arbitrio, 643. Cum Deus a peccato eripit, est misericordia, quando deserit, summa aequitas; quomodo id intelligatur, ibid. Qui non propter Deum peccatum deserit, non ex dono gratiae, 643. Per gratiam cooperantem levia fiunt praecepta evangelica, 645. Gratiae Dei in convertendis hominibus, quae, 5. Gratia privatus homo velut bestia, 10. Item inanis et vacuus, et per se nunquam bonus, ibid. Gratiae effectus, 13. Gratiae praevenientis et concomitantis efficacia, 21. Gratiae subtractio utilis ad humilitatem, 46. Gratiae pro fidei mensura donantur, 288. Gratia praeveniens ex libero arbitrio constat, 293. Gratia pro remissione peccatorum, 294. Gratia praeveniens B. Virginem effecit ut Christi conceptionem promereretur, ibid. Tam diversimode gratia tribuitur quam bonorum animorum varietas, ibid. Gratiam Deus gratuito impendit, 331 et 332. A massa perditorum quosdam discernit Christus, 410. Cujus vult Deus miseretur, et quem vult indurat, 482.
- Gregorii (B.) papae Moralia ad virtutes adipiscendas perquam utilia, 5.
- Gualdericus episc. Laud. antea referendarius regis Anglorum, 642. Vir insolens, in litteratura nil valens, ibid. Suggillantur ejus facta, 494 et seq. 646. Ejus obitus dies, 652 et 658. Necem descripsit Guibertus, ibid. Epitaphium ejus, 658. Adit summum pontificem, ibid. Quam levis et parum aptus ad munia episcopalia obeunda, 499. Romam quo a nece Gerardi immunis videretur, proficiscitur, 500. Angliam vadit, 503. Redit, ibid. Crudelitas ejus, 504. A papa suspenditur ab officio, ibid. In cellario Ecclesiae absconditur, 506. Eo loci occiditur, 507 et 528. Diu inhumatum jacuit, 509. Tandem rogante magistro Anselmo sepelitur in San-Vincentiana ecclesia, ibid. Accidit mors ejus an. 1112, 511. Vitia ipsius exhibentur, ibid.
- Gualterus Meldens. episcop., 637.
- Gualterus. Vide Walterus.
- Gualterus abbas S. Martini Laudunens., 546.
- Guascelinus dominus Calniacensis, 494.
- Guermandus Bin-Keni, 540.
- Guibertus abbas de Novigento Moralia in Genesim edidit, 1 et 477. Quare non ad litteram commentatus est, ibid. Cujus gratia id operis est aggressus, ibid. Liber quo ordine fieri debeat sermo, 2 et 477. Quam submisse de se sentiat, 311, 326, 264, 481. Tractatus contra Judaeos, ibid. Quam difficulter, et cur hoc opus conscripserit, ibid. Et De buccella Judae data sive De veritate Dominici corporis, 282. Quam nude ac vere res aperiat, 306. Christi vicarium corpus Christi in Eucharistia posse vocari contendit, 327. Quod male interpretatus fuerit illud Sap. cap. 5: «Dicentes intra se poenitentiam,» etc., objectum illi est, ibid. De falsis reliquiis praesente Guiberto quid actum est, 334. Monadiarum lib. edidit, ibid. Recusat incerta sanctorum acta conscribere, 335. Quantum revereatur B. Gregorium, 364. Haud praefracte suas tuetur opiniones, ibid. Quare elegantior in historia Jerosolym., 367. Poesi plus aequo incubuit, 368. Ex relatione texuit hist. Jerosolym., ibid. Objectionibus, quod quae narrat in hac historia non audierit, occurrit, 395. Quod propositum habuerit in elucubrandis operibus, 406. Quam scripsit historiam Jerosolym. a viris fide praeditis accepit, 453. Actus suos percurrit ac deflet, 456 et seq. Beneficia sibi a Deo collata memorat, 457. Nobilis, dives, pulcher fuit, ibid. Ejus mater pulchra et virtutibus ornata, ibid. Pie affectus erga B. Virginem, 459 et 480, 481. Nativitatem suam refert, 458. Patre orbatur infans, 459. Litterarum studiis traditur, 46. Optimis imbuitur moribus, ibid. Acriori sub disciplina cohibetur. Renuit eques fieri, 462. Beneficium illi mater conatur obtinere, ibid. Omnes sacros ordines praeter sacerdotium a Guidone Bellovacensi episcopo suscepit, 471. Mater Guiberti secessit et prope ecclesiam Sancti Geremari construit aediculam, ibid. Genio et voluptatibus indulget Guibertus, 472. Quomodo ad institutum monachicum illectus, ibid. Monachum induit Flaviaci, ibid. Strenue litteris dat operam, 473. Compunctioni adolescens, et litteris operam dabat, ibid. Invident ipsi sodales ob scientiam, 475. Eo amplius ejus acuitur ingenium, ibid. Mutandi monasterii [Col. 1251] consilium, ibid. Beata Virgo Guibertum sub sua protectione matri ostendit, ibid. Per visum apparet Guiberto, 476. Poesi plus aequo delectatur, ibid. Aegritudine ac molestiis a Deo emendatur, 477. S. Gregorii papae scripta revolvit ad intelligendam S. Scripturam, ibid. Guibertum docuit S. Anselmus, ibid. Concionem habet jubente suo abbate in externo coenobio, ibid. Quod Commentarios in Genesim composuerit iniquo fert animo abbas, ibid. Scripsit libelium de sententiis evangel. et prophet., 478. Quare non sensui allegorico, sed morali studuit, ibid. Evrardus Guiberti pater, ibid. Dignitates ecclesiasticas allicere conantur amici, 480. Eas refugit, ibid. Persecutiones ob id patitur, ibid. Abbas Novingenti invitus eligitur, 481. De filii electione dolet mater, ibid. In locum Godefridi abbas subrogatur, 491. Quare scelera sua plane non aperit, ibid. Suscipitur a monachis Novigenti, ibid. Sollicite munia obit praelaturae, ibid. Oratio in ipsa susceptione habita, ibid. Ad Guillelmum ex Judaeo monachum misit tractatum contra Judaeos, 493. Illum inscripsit Bernardo decano Suession., 519. Guibertus papam alloquitur, 498. Faceta illius responsio, 500. Sermonem habet ad populum Lauduni, 501. Interfectores Gerardi excommunicatos pronuntiat, 502. Quo iram incurrit conjuratorum, ibid. Jerosolymit. Hist. conscripsit, 511. Venerandas esse SS. reliquias minime improbat, 562. Ludovico Grosso non fuit ab eleemosynis, 563. Vir religiosus et magnae auctoritatis, 568. Sapientia et innocentia praeditus, 569, 625. Defenditur Guiberti opinio, nusquam in Salvatore infante dentes succrevisse, 575. Guibertus S. Augustinum imitatus, 578. Vitae suae gesta, celebres viros imitatus, descripsit, ibid. Prosam de sancto Geremaro composuit, 613. Quae de Novigento retulit, propugnantur, 616. Quartus abbas Novigenti, 626. Ordinat anniversariam sui obitus diem, ibid.
- Guiburgis abbatissa Monasterioli, 551.
- Guido archidiac. Laudun., 501.
- Guido Belvacensis episcopus Sancti Quintini ecclesiam canonicorum regul. Bellovaci fund., 471. Simoniaci criminis causa deponitur, et Cluniaci fit monachus, ibid.
- Guido ex decano Sancti Quintini episcop. Belvacens., 600. Fundator et aedificator monasterii Sancti Quintini Belvac, ibid. et 637.
- Guido filius Godefridi de Guisgia, 529.
- Guido episcopus Catalaunensis, 555.
- Guido archidiac. Laudun., 501, 531 et 540.
- Guido Belvac. episcop. 720.
- Guido de Villiers de l'Isle-Adam, 611. Ejusdem genealogia, ibid.
- Guinimarus castellanus, 506, 508 et 509.
- Guiscardus. Vide Wiscardus.
- Guisiana urbs obsidetur, 646.
- Guillelmus Castellanus Belvacens., 609.
- Guillelmus Conquestor, rex, abbatiam de Bello fundat, 587.
- Guillelmus Rufus rex Anglor., 484.
- Guillelmus archiepiscop. Cantuar., 536.
- Guillelmus abbas Morimontensis, 552.
- Guillelmus abbas S. Nicolai Ribodimontis, 552.
- Guillelmus ex Judaeo monachus Flaviac., 493. Ad hunc misit Guibertus tractatum contra Judaeos, ibid.
- Guillelmus Catalaunensis episcopus, 543.
- Guillelmus Augiensis comes, 492.
- Guillelmus Carpentarius, qui se inaniter jactabat, clam ab exercitu aufugit, 399.—Guillelmus de Montispelleriis, 423.—Guillelmus Parisiensis episcopus, 442.—Guillelmus ex abbate S. Basoli, post S. Nicasii, episcopus Vivariens., 640.
- Guillelmus (S.) Fiscanensis plurimorum monasteriorum abbas, 617.—Guillelmus Nivernens. comes vestem conversorum Carthusiae induit, 599.—Guillelmus abbas S. Nicolai de Prato, 629.
- Gunduinus pater S. Salabergae, 680.
- Habitare pro dominari, 88.
- Haereditas nostra, corpora nostra sunt, 261.
- Haereses potissimum ex Graecis, sive Orientalibus, et Africanis, 371. Haereses Clementii et Ebrardi, 519.
- Hai, quaestio, confusio, 54.
- Haimo Catalaunensis archidiaconus, 555.
- Halma quid, 266.
- Hanapum quid, 647.
- He, esse, 244. Et suscipiens, 248. Et salus, 253. Et ista, 257.
- Hebraeus, transiens a vitiis, 61.
- Hebron, augmentum sempiternum, vel visio sempiterna, 91. Et participatio tristitiae, 134.
- Helias interpretatur Deus meus Dominus, 284.
- [Col. 1252] Heliardis filia Theobaldi comitis de Risnel, 529.
- Helinandus episcopus Laudunensis, 490. Ejus acta, 496.
- Helinandus. V. Elinandus.
- Helisendis comitissa Augiensis, 493, 634.
- Helon, regio campestris, vel quercus, 107.
- Hemor, asinus, 130.
- Henricus abbas S. Remigii simul et Humblariensis, et Novigentini monast., 490, 617. Henricus comes de Grandiprato, 529. Henricus filius ejusdem, ibid.
- Herba quid tropologice, 23.
- Heribertus comes, 618.
- Hermanni monachi libri III De miraculis B. Mariae Laud. sub nomine canonic. Laudun., 526. Vitam et libb. S. Ildefonsi jussu Bartholomaei episcopi descripsit, ibid.
- Herodes spiritum disciplinae non habuit, 3.
- Heth, stupor, 245. Et pavor, 249. Et enarratio, 253. Et vita, 258.
- Hethaeus, stupens, 177.
- Henaeus, pessimus vel ferus, 130.
- Hibernorum mercatorum consuetudo, 541.
- Hibertus. Vide Ibertus.
- Hilandus V. Elinandus.
- Hildebertus consul Arverniae, 673.
- Hildefonsus. Vide Ildefonsus.
- Hilduinus comes Rociensis, 528.
- Hieronymus (S.) a Judaeis sanctus interpres appellatur, 266.
- Hierosolymitanam expeditionem qua mente susceperint Christiani, 370.
- Hilgotus ex episcopo Suessionensi monachus, post abbas Majorismon., 588.
- Hiras, fratris mei visio, 138.
- Historicis in rebus qui falluntur quare excusandi, 369.
- Holocaustum, totum incensum, 291.
- Homicida est qui temere aliquem judicat, 37.
- Homo si in obedientia perstitisset nil in se contrarium sentiret, 9. Creatus enim fuit absque animi carnisque inordinato motu, ibid. Homo seipso nullum hostem infensiorem experitur, 15. Impotentia hominis post lapsum ad motus reprimendos, 22. Ejus supra bestias praeeminentia unde petenda, 24. Homo pro aliis hominibus quare mori debuit, 270. Cur Deo similis homo, 312. Nil sibi praeter peccatum arrogare debet, 457. Homo de tribus redditurus est rationem, 644. Honoris, quo aliquem quispiam prosequitur, causam ignorans, facile hallucinatur, 353.
- Horae felices duodecim, 296
- Hortatur utiliter ad virtutes, qui vigilanti cura prius earumdem exercitio incubuit, 6.
- Hostiae in altari consecrandae quanta cum reverentia fiebant, 564.
- Hubertus Silvanectensis episcopus, 501 et 543.
- Hugo Magnus regis Philippi filius iter Jerosolymitanum arripit, 384. Imprudenter agit, 389. Strenuus, 417. Genu sagitta percussus occubuit, 442.
- Hugo Suessionensis episcopus, 442.
- Hugo comes Claromontanus, 529.
- Hugo decanus Aurelianensis; episcopatu absque electione donatur a rege, 514.
- Hugo I abbas Praemonstratensis, 546. Capellanus episcopi Cameracensis, 548. Quomodo secutus S. Norbertum, ibid. Aedificat Praemonstrat. monast., 549, 629.—Hugo Humblariensis abbas, post episcopus Albanensis, 553. Hugo ex priore S. Joan. Laudunens, abbas Humblariensis, 553—Hugo Burgundiae dux terrenis rebus renuntiat., 674.—Hugo Bituric. archiep. in Majori-Monast. sepultus, 587.
- Hugo de Buccen, 646.—Hugo de Calvomonte, 588.—Hugo (S.) Gratianopolit. episcop. vices gerens abbatis praeerat Carthusiensibus, 598.—Hugo ex decano Aurelian. episcop. Laud., 647.—Hugo Suessoniens. episcopus, 626.—Hugo vicecomes Carnot. 664.—Hugo Diens. episcop. Galliae legatus, 673.
- Humilis dicitur ab humo, 26. Ex humilitate superbia nascitur, 54. Humilitas mons appellatur, 85. Humilitatem nescit qui terrenis intentus est, 112. Humilitas locus electorum, 181. Speciale donum Spiritus sancti, 288. Humilitas proprie animos sanctitate vestit, 291. Ex adversitate probatur, ibid. Excellentissime aliis virtutibus praeeminet, 292. Humilitatis exercendae causa peccatum originale, 316. Sine ea nulla virtus, 317. Ejus praerogativae, 318. Hanc horret Satan, ibid. Humilitas charitatis munimine roboranda, 623. Mater virtutum et nutrix, 644. Duplex humilitas, ibid. Necessarione de habitis virtutibus superbiatur, ibid.
- Humblariensis monasterii descriptio, 616. Primo nonnae, deinde monachi in eo, ibid. S. Hunnegundis I abbatissa, ibid. Bernerus I abbas, ibid. Henricus abbas, ibid.
- Hunnegundis (S.), 617.
- Hypocritae, quare dura sustinent, 361. Qui per hypocrysim [Col. 1253] prosperatur, palam postea peccat., 77. Hypocritarum altaria, 218.
- Ibertus vicedominus Laudunensis, 303.
- Idumea, terrena, 226.
- Ildefonsus Vrayet, 636.—Ildefonsi (S.) vita et scripta, 526. Virgine casulam accepit, ibid. Ildefonsus Hispaniarum rex, 528.
- Imaginis et similitudinis discrimen., 21. Quomodo simus imago Dei, 21 et 22. Quaenam est imaginum veneratio apud Christianos, 279. Idiotis tantum et hebetibus necessariae, ibid.
- Impios (in) qualia Dei munera, 22.
- Impoenitentia insensibilitas, mors animae, 79.
- Impossibilitas animi vera stabilitas, 92.
- Inanis et vacuus homo quid, 10.
- Inauris obedientiae symbolum, 96.
- Incarnatione (de) Dei disserere nisi vitae integer non praesumere debet, 261. Pro incarnatione Filii Dei homines dignas Deo gratias refundere debent, 263.
- Includi deforis quid sit moraliter, 44.
- Indignari minus quam irasci, 502.
- Inexorabilis Deus quomodo intelligendus, 255.
- Inferni poenae non materiales, 363. Quid fletus et stridor dentium, 364. Igne materiali animas torqueri dixit B. Greg., ibid. In inferno cur dives Lazarum non se mitti rogat ad fratres, ibid, Quare saluti fratrum consulebat, 365. Quanta damnatorum tormenta, ibid. Quae acerbior poena, ibid.
- Ingelrannus Botuensis, 497 et 515—Ingelranni episcopi Laudun. gesta, 496 et 497.—Ingelrannus de Fera, 558.—Ingelrannus Botuensis, 641.—Ingelrannus de Carreta, 628.—Ingelrannus Codiciacens., 628, 629 et 822.
- Ingenium quo intenderis, ibi valet, 293.
- Iniqui nox, 13.—Nullius iniquitas potest judicari digna morte aeterna in hac vita, 37.
- Injuriam qui non repellit ubi potest, similem reatum incurrit, 2. Injuriam aegre remittimus, 456.
- Innocentii II epistolae tres, 688 et seq.
- Insengrini lupi appellantur, 507.
- Institutum vitae arduum, lignum pomiferum, 16.
- Insulae monasterium a B. Geremaro construitur, 668.
- Intelligentia ad bona sola pertinet, 125.—Intellectus pater spei dicitur, 86. Intellectus ad divina, ratio ad humana attinet, 157. Intellectus dominus rationis, 160.
- Intentio Deum quaerentis quae, 14. Intentio prava nubes inter nos et Deum, 255. Intentio quam pura esse debeat in exercenda virtute, 322.
- Irae qui initium non subruit, luxuriae pondus aliquando ferre non sufficit, 318.
- Ismael, obediens sibi, 68.
- Israel, princeps cum Deo, vel dilectus Dei, 128. Vel directus Dei, 164. Et vir videns Deum, 204 et 273.
- Italus presbyter et praepositus, 684.
- Ivo Nigellensis, 534, 527.—Ivo de Trigel episcop., 795. Ivonis Carnotens. episcopi epistolae duae, 664.—Ivo abbas, 523.—Ivo Cluniac. prior e San-Quintiniana urbe oriundus, 474.—Ivo Carnotensis episcopus, 532.—Ivo praepositus regius Laudunensis, 501.
- Jacob Judaeos significat, 274.
- Jacobus (S.) quemdam, qui sibi mortem consciverat, ad vitam revocavit, 522.
- Jejunia in pauperibus non laudabilia videntur, 457.
- Jeroboam, temporalis, 184. Et dijudicatio populi, 224.
- Jerosolymitanam expeditionem rationibus suadet in concil. Claromont. Urbanus papa, 378. Via Dei appellatur expeditio Jerosolymitana, 379. Quanta mentis alacritate sese et divites et pauperes huic expeditioni accingunt, ibid. Insigni contra Turcos potiuntur victoria, 391 et seq. Jerosolymam petit exercitus Christianorum, 427. Jerosolymam circumsidet, 428. Civitatem vi et armis ingreditur, 431. Parvuli cum patribus Jerosolymam profecti, 440. Parvulorum exercitus, ibid. Nudi pedum, 441.
- Joannes Augensis comes, 633.—Joannes Bapt. de Boulogne, 601.—Joannes abbas S. Vincentii Laudun. Historiam universalem duobus vol. comprehensam contexuit, 652.—Joannes Blesens. comes advocatus Majoris-Mon. dire monachos vexat, 592.—Joannes Despagnyes abbas Novigenti, 630.
- Joannes de la Rochefoucault abbas Majorismon. diversis encomiis celebratur, 595.—Joannes de Rochers abbas S. Vandregesili, 610.—Joannes de Launoy, 598 et 615.—Joannes de Longueval, 630.
- Joannis Cassiani collationes Patrum perutiles, 5.—Joannes comes Suession. Judaica dogmata sectatur, 264.—Perversi ejusdem mores, ibid. et 263, 518.—Joannes (S.) evangelista laudibus attollitur, 310.
- [Col. 1254] Joannis (S.) Laudunensis monasterium succensum, 508. Quaedam sanctorum corpora in ecclesia exusta, 509. Abbatissa Reinsendis interficitur, 517. Fundatrix et prima abtissa S. Salaberga, 552. In abbatia S. Joannis septem ecclesiae, ibid. Praerogativae ejusdem abbatiae, 553. Ejectis montalibus sufficiuntur monachi, ibid., 653. Drogo I abbas, ibid. Diluuntur objectiones commutationem monialium in monachos improbantium, ibid. —Joannis (S.) Laudunens. ecclesia ad unius sacerdotis administrationem reducta, 641.
- Joannis (S.) Baptistae caput olim Constantinopolitani et monachi Angeriacenses habere contendebant 336, 375. Variae de hac re opiniones, 566.
- Joannes S. Michaelis Terasc., 552. Joannem abbatem S. Geremari a puero nutrierat mater Guiberti, 493.
- Joas, sperans, 184. Et mora Domini, 224.
- Joathan, consummatio vel perfectio, 183.
- Job conjugatorum statum perfectum repraesentat, 711.
- Jod, confessio, 249. Et principium, 254. Et desolatio, 158.
- Joellus de Totenes, 540.
- Joffredus Samurensis dominus monachus effectus, 521.
- Jorannus ex abbate S. Nicasii cardinal., 639.
- Jordana de Sartols, 635.
- Jordanis, descensus eorum, 179.
- Josue castos et qui baptismalem candorem servarunt, designat, 315.
- Jovinus fundator S. Nicasii Remens., 636. Inibi illius sepulcrum celeberrimum, ibid.
- Judam vere corpus Domini in Coena suscepisse SS. Augustinus et Leo, minime S. Hilarius et Victor Capuanus, asserunt, 282. Accepisse probat Guibertus, ibid. Buccella ei a Christo porrecta signum fuit quidem proditionis, sed non Christi corporis, ibid. —Judas, vel confitens, vel conglorificans dicitur, 117. Et confessio, 138.
- Judaea, quare terra sancta, 378.
- Judaeorum errores et blasphemiae circa Filii Dei Incarnationem, 261. Quam imperfecta eorum sacrificia et caeremoniae, 276. Temporalia solum eis promittebantur in lege, 276. Exteriora appetebant et quaerebant, interiora non curabant, 277. Stupentes et alienati filii, 273. Judaeorum pontificia et templa adnihilata, 278.
- Judicare de internis nequit homo, 267.
- Judicium in ipso mortis puncto profertur a Deo, 328. Post extremum judicium mundus fiet purus, 363.—Judicium aquae et ferri candentis, 520, 661.
- Judith uxor Richardi ducis Norman., 721.
- Jugellus Eliensis episcop., 755.
- Jugum Christi qua ratione suave, 645.
- Juhellus de Meduana, 781, 794.
- Julia-Bona unde sic appellata, 781.
- Juliana filia Rotholdi comitis Perticensis, 429.
- Jumenta quid tropologice, 19 et seq.
- Justa, mensura solita vini, 587.
- Justum nimis esse non oportet, 190. Justorum casus fit eis materia standi, 241. Justos quare affligit Deus, 267. Eos saepius adversitatibus afficit, et cur non reprobos, 333. Justi nomine se quis non privat, qui peccando ex fragilitate habet resurgendi intentionem, 476.
- Justi (S.) reliquias percutiens mulctatur, 521.
- Juventus, symbolice superbia et fatuitas, 63.
- Kalendae a convocatione sunt dictae, 291.
- Laban, candor, 96.
- Labore manuum qui teneantur monachi, 581. Nihil haberi potest sine labore, 33.
- Lac B. Virginis asservatum negat Guibertus, 576, 355. Lac B. Bernardo utrum infuderit B. Virgo, 577.
- Laetari interius, exsultare exterius, 206.
- Laici qui in negotiis saecularibus solertes, servitio divino mancipatis et Theoriae sacrae incumbentibus inserviunt, plurimam Dei consequuntur gratiam, 15.
- Lameth, disciplina, 38. Sermo, 249. Cor servitutis, 246.
- Lanceam, qua Christi latus perforatum, absconsam Antiochae per visum asserit S. Andreas, 413. Reperitur ibidem in ecclesia Sancti Petri, 416. Veritas comprobatur, ibid., 447.
- Lanfrancus docet in Normannia, 579.
- Lanscelinus Belvac. comes fundat monasterium S. Sepulcri de Villaribus, 603.
- Laodicaea unde, 422.
- Latiniacens. abbatia ditissima, 551. Radulphus eidem praeficitur, ibid.
- Latus pro incauto, et adjutore ponitur, 29 et seq. Qui laudantur, mala sua occulte commissa non aestimant, 37.
- Lauduni destructio a quo sumpsit initium, 496. Laudunenses episcopi, ibid. et seq., et 557. Biennio vacat sedes, 498. Ecclesia Laudun. totius Galliae florentissima, 502. [Col. 1255] Perversi Laudunensium mores, 503. Laudunensis urbs maxima parte incenditur ac destruitur, 506 et 528. Neces diversae, 506. Ecclesiae et ornamenta conflagrarunt, 507. Urbs diripitur a Pagensibus, 510. Destructio seu flagratio accidit, ann. 1112, 511 et 543. Quanta mala Laudini ipsa tempestate patrata, ibid. Praesagia praefata praenuntiantia, ibid. SS. reliquiae circunferuntur, erogandarum pecuniarum gratia, ad restaurationem Ecclesiae, 512. Fundatur a S. Remigio, 527. Primus episcopus S. Genebaldus, 528. Dedicatio ecclesiae post restaurationem, 543. Affatim ditata major ecclesia Bartholomaeo pontif., 554. Laudunenses iterum anno 1177 commoverunt urbem, 660. Lauduni descriptio, 682.
- Laurentius (S.) de Cala, 531.
- Laus humana tentat voluntarie pauperes, 150.
- Lectio quaenam utilis ad mores probe instituendos, 5.—Lectionis disputatio matutina quotidie in monasterio Sancti Geremari, 669.
- Leges naturalis, Moysis, et gratiae veluti pueritia, adolescentia, et aetas perfecta a Deo dispositae, 276. Quomodo non bona, et quomodo sancta lex hominibus, 277. Lex nova amoris est, ibid. Vetus terroris, ibid. Nova lege vetus abrogatur, ibid. Vide etiam Vetus Testamentum.
- Leodegardis sanctimonialis Flaviaci, 479.
- Leodegarius Vivariensis episcopus, 305.
- Leonius abbas S. Bertini, 545.—Leonius abbas Sancti Michaelis Tiracensis, 629.
- Lesciis (de) coenobium, 529.
- Letaldus eques primus muros Jerosolymae ascendit, 431.
- Leuca ex uno milliario et altero medio, 644. Tres milliarii duas leucas faciunt, ibid.
- Leudulphus episcop. Noviom., 618.
- Libero (ex) arbitrio praeveniente gratia fides constat 293. Suo, sed non libero abusus arbitrio Adam, 347.
- Libertus Cameracensis episcopus, 637.
- Libido nostra ad illustrationem Dei quiescit, non deficit, 45. Libidinis incrementum quid efficiat, 48.
- Ligna pomifera tropologice, 23. Omne lignum paradisi quid moraliter, 28. Quid lignum vitae, 34. Quid lignum concidere in holocaustum, 85.
- Liliorum proprietates, 308.
- Lisiardus Belvacensis archidiaconus, 487, 616. Non fuit episcopus Suessionens., ibid. Lisiardus episcopus Suessionens., antea praepositus ejusdem ecclesiae, ibid. Praepositus subscribit litteris, 625. Item aliis, 626.
- Lites inter religiosos viros motae exstingui debent, 506.
- Litterarum obsignandarum modus Romae diversis temporibus variavit, 569.
- Locus noster Deus est, 15. Locus noster bona intentio, 82. Locus noster hic mundus, 75. Locus timore vacuus cor tepidum, 79. Locus sacri eloquii, cor nostrum, 51. Locus se diligentium Christus, 126. Locus electorum humilitas, 181. Locus noster Dei timor est, 185.
- Lot declinans, vel vinc us, vel utinam, interpretatur, 73.
- Lucas, abbas Cuissiacensis, 550.
- Luctatores antiqui, quare nudi, et uncti ad palestram exercebantur, 12.
- Ludovicus Pot abbas S. Launomari, tum Majoris-Mo, ac tandem episcop. Tornacens. et Lectorens., 595.
- Ludovicus Grossus Francorum rex scrophas curavit, 331. Laudatur, 505. Corruptis hominibus et avaris indulgentior, ibid. Morti proximus fieri monachus Benedictinus peroptabat, 615. Cilicio et cineri se imponi praecepit, ibid. —Ludovici Pii imperat. epistola, 623.
- Lumbi et renes pro carnalitate, 268.
- Luxoviensis monasterii descriptio, 580.—Luxovium celebre monasterium, 463.
- Luxuriae occasiones fugiendae, 28. Luxuria senes identidem acrius urgentur, 311 et 321. Luxuria aliquando inficiuntur qui vitam austeram ac virginitatem sunt professi, 321. Luxuriosus quantis malis coarctetur, 323. Luxuriae appetitus, anxietatis, satietas plena poenitentiae est, 324. Vide Castitas, Fornicarii.
- Lysiardus episcopus Suessionensis nobilitate et scientia clarus, 367.
- Maglorii (S.) Parisiensis abbatia tribuitur Majori-Monasterio, 588, 591.
- Mainardus abbas S. Nicolai Pratensis, 646.
- Maiolus (S.) ordinem monast. revocat. in Majori-Monasterio, 587.
- Majus-Monasterium quo in loco situm, 586. Abbatum Elenchus, ibid. et seq. Fuit destructum a Normannis, 587. Clerici per aliquot annos incoluere, ibid. Instauratur, et monachi ab Odone Blesensi comite, et S. Maiolo stabiliuntur, ibid. Stephanus comes confirmat concessa ab eodem Odone, ibid., Privilegio Paschalis II a jure episcopali eximitur, [Col. 1256] 588. Annuatim a rege Angliae olim XXX marcas argenti percepit Majus-Mon., 589. Societates et orationes monachorum. Majoris-Mon. quam impense nobiles viri expostulant, 590. Dispensator non abbas Robertus vult appellari, 591. Ministri non abbates vocitari solebant, ibid. Prioratus tenuiores plures in unum reducuntur, 591. Joannes Blesens. comes advocatiae causa dire vexat monachos, 592. Majori-Monast. privilegium indulsit Nicolaus papa V, 593. Abbas Majoris-Monast. propensus ad obtemperandum SS. pontifici, 594.
- Magistris (in) quae requirantur, 461.
- Mahometi gesta, 372. Unde suum hausit venenum, ibid. Ducit viduam in matrimonium, 373. In epilepsim incidit, ibid. Qua arte fecit legem, ibid Mors ipsius, 374.
- Maledictio pro defectu, 49.
- Manasses, Suessionensis episcopus, 518.
- Manasses Simoniace archiepiscopus Remensis, 463 seu 467. Improbi ipsius mores, ibid. Ejus genealogia, 528.
- Manichaei haeretici, 520. Manichaeorum haeresis renovata, 662.
- Marasis urbs, 396.
- Marcelli (S.) meritis presbyter sospitati redditur, 521.
- Mare, saeculum vel caro tropologice, 59.
- Margarita regina Navarrae, 529.—Margarita Hugonis Claromontis uxor, ibid. —Margarita uxor comitis Flandriae Caroli, ibid.
- Maria. S. Magdalenae die festo qui araverat, plectitur, 304.
- Maria (B.), gratissima est ipsi Salutatio angelica, 307. Psalmus XLVII, Magnus Dominus, etc. de B. Virgine interpretatur, ibid. Civitas est ad quam confugiunt peccatores, 308. Lilium, ibid. Angelos longe superat, 314. Corpus ipsius in coelum fuisse sublatum asserere non audet Ecclesia, 335. Nefarium tamen est credere illud corruptioni derelictum a Filio, ibid. Ratio suadet in coelum fuisse assumptum, ibid. Quidquid supra omnem creaturam est post Filium, beatae Virgini tribuit Spiritus sanctus, 358. Ipsi revelavit Christus quae de se futura erant, ibid. Non primo ei apparet Christus post resurrectionem, ibid. Illi posse subest cum vult, 459. Ejus imaginis facies tristis apparet, 483. Missa de B. Maria, 484. Mariae nomine invocato fugatur daemon, 487. Camisia et capilli ejusdem Lauduni, 512. Interemit haereses, 261, et perambulantes in delictis, ibid. Qui in partum ejus disputat, in Spiritum sanctum blasphemat, ibid. Fide munditiam Christo praeparavit in utero, 262. Potuisse parere probatur, 265. Supra hominum puritatem pudicissima fuit, 268. Quare virgo, 267 et 273. Decursus aquarum, non stagnum, 278. Stella 273 et 300. Quare homines tam impense diligat, 287. Angelo fidem cur cito adhibuerit, ibid. Fides ejus quanta, ibid. Virtutum plenitudo causa cur Dei Filium conceperit, ibid. Principium novae gratiae, ibid. Deum in se substantialiter continuit, 288. Quia corporaliter plenitudo divina in ea habitaverit, status illus praestantior in hac vita, quam in coelo, ibid. Quam beata, ibid. Ad quid obumbravit eam Spiritus sanctus, ibid. Crevit in ea sapientia et cognitio rerum sicut in Filio, ibid. Gloriosissima post Filium, quod ejus prae caeteris hominibus imitata fuerit humilitatem, ibid. Thronus est eburneus Salomonis, ibid. Supparem quodammodo se Deo prodigiis ostendit, ibid. Porta orientalis, 290. Quare vox aquarum multarum, ibid. Quandiu stabit mundus, verbis et scriptis laudabitur, ibid. Absque Maria Ecclesia nisi miseria, ibid. Ecclesia illustratur Maria, ibid. Nulli titillationi carnis unquam subjecta, ibid. In ejus utero electos Christus sibi incorporavit, 291. Clarius omni creatura Deum videt et cognoscit, ibid. Gratia plena continuo fuit, 292. Verbum quod ex B. Virgine sumpturus erat sibi counivit, ibid. Ad quid in salutatione angelica turbatur, 293. Summae ipsius humilitatis ratio, ibid. Humilitatem, suam vilitatem appellat, 294. Quare morose assensum praebuit angelo, ibid. Eam praeparavit Christus antequam in ejus utero conciperetur, ibid. Gratia B. Virginem praeveniens effecit ut Christi conceptionem promereretur, ibid. Cur Elizabeth B. Virgini ab angelo proponitur, 295. Dies est, 295. Porta, ibid. Nubes quae pluvias effudit, hoc est scientias, 296. Ejus caro Dei Filio unita, adoranda, 297. Imperat coelo, terrae, inferis, ibid. Honor et cultus ipsius in dies augetur, ibid. Ultrix injuriarum, ibid. Proprium ipsi est misereri, ibid. Sequester inter Deum et homines, ibid. In ejus Assumptionis festo quare Evangelium Intravit Jesus, etc., legitur, 298. Conscientia B. Virginis castellum, ibid. Tota ipsius vita silentium et modestia, ibid. Inimitabilis humilitas, ibid. Activa vita, ibid. Contemplativa, ibid. Quanta pro Christo sustinuit. Licet diversis occupationibus et afflictionibus detineretur, nunquam a Filii divinitatis contemplatione et fide destitit, 300. Continuo Dei visione potita, ibid. Spiritus sanctus in ea abolevit originale et actuale peccatum, ibid. Ob inopiam concionatorum patrat miracula B. Virgo, 302. Miracula ab eadem [Col. 1257] edita, 302, 304, 306, 512 et seqq. 555. Miraculorum ejusdem lib. ab Hermanno, 526.
- Maria (S.) Dei mater concepta est absque naevo peccati originalis, 561 et seqq. B. Virginem corpore in coelum assumptam non certo asserit Ecclesia, 565. Certissime id tenet Guibertus, ibid. Lac utrum reliquerit in terris venerandum, 575. Non lacte sed candido liquore roravit aliquando sui amantes, 576. Haud B. Bernardo infudit, 577. Missa quotidie de B. Maria in monasteriis Benedictinorum decantari solita, 616. Ipsi antequam nasceretur Christus templa dedicata, 617. Nuces produxit, quo modo, 645. Imago fuit Dominici corporis, ibid.
- Martini (S.) Laudun. ecclesia, 544. Evasit celeberrimum monasterium 546; quingenti in eo religiosi, ibid. S. Martini religiosorum quanta paupertas, ibid. Ob eleemosynam et hospitalitatem quam in pauperes exercuerunt, ditissimi sunt effecti, ibid.
- Martyrem facit justa causa, 334. Idola destruens qui occiditur, non martyr habendus, ibid. Martyres spiritualia spiritualibus comparantes, 361. Martyrii palmam plures adepti in expeditione Jerosolym., 405.
- Masphat, contemplatio, vel judicium, 60.
- Mastigia quid, 648.
- Mathomaria quid, 418.
- Matthaeus vir nobilis martyrio coronatus in expeditione Jerosolymitana, 405.
- Maurilius (S.) Rothomagensis archiepiscopus, 631.
- Memoria praeteritorum vitiorum nos ad ea irritat, 78.
- Mensis decimus creationem hominis significat, 47. Tres menses quid tropologice, 141.
- Mente simplici nil felicius, 8. Mentis caecitas cavenda, 11. Mens humana abyssus, 11. Mens hominis ante peccatum paradisus, 26. Mens a Deo non illuminata, nil serium, stabile aut certum carnis motibus persuadere potest, 75.
- Merita ubi nulla, nec opes, 287. Meretur gratiam fides, 332.
- Michaelis (S.) Ulterioris-Portus abbatia, 493. Fundatio, 631. Confirmatur, 633. Direpta a Joannis comitis militibus restituuntur, ibid. Abbatum nomenclatura, ibid.
- Milesendis mater Ingelranni Codiciac., 628 et 629.
- Milliarium unum faciunt stadia octo, 644.
- Miracula per B. Virginem patrata, 302. Fides saepius causa miraculorum, 357. Juge miraculum olim Jerosolymis de igne divinitus accenso quotannis, 450.
- Misericordiam inter et miserationem quae differentia, 262.
- Misericors Deus, quare, 456.
- Missae sacrificii tempore hostiae in pyxide relictae inscio sacerdote haud sunt sacratae, 340. Quia requiritur offerentis intentio, ibid. Si panis aut gutta vini inscio sacerdote subjiceretur, non consecraretur, ibid. Missa de B. Maria, 484. Defectus inter sacra facienda infortunia praenuntiant, 516. Presbyter dum missam celebrabat veneno interficitur, 521. Missam in domo privata faciunt clerici, 538. Missam quotidie S. Geremarus faciebat, 669.
- Mitra non vult uti abbas Majorismo, ut lites archiepiscopum inter et ipsum exortas dirimeret, 501.
- Mollities carnalis interna corrumpit et externa, 40.
- Monachum qui ab infantia induerunt ruina exstitere monasticae disciplinae, 463. Monacho, qui inscio abbate pecuniam absconderat, quid evenerit 482. Monastica institutio fugaque saeculi virginitati tuendae optimum remedium, 324. Monasticae vitae restauratio, 463. Monachi quomodo sunt mundo mortui, 579. Monachis paupertas laxandi regularem disciplinam praebet ansam, 580. Murmuris et impatientiae causa, ibid. Monachorum pernicies a sancta conversatione deviatio, ibid. Regularis observantia omnium bonorum origo, 581. Monastica institutio rerum temporalium abundantia conservatur, ibid. Labore manuum tenentur monachi duplici tantum ex causa, ibid. Aegrotos saeculares dum visitant monachi, exire debent e cubiculo mulieres, 584. Monasteriorum bona ad quid collata, 586. Societates et preces monachorum quam impense requirunt nobiles viri, 590. Ritus quibus id fieri solebat, ibid. Monachi singuli in villis aut oppidis non commorentur, 592. Cum a regulae observantia deficiunt monachi, opibus orbantur, ibid. Cur ab episcoporum jure eximuntur, 598. Plures nobili genere orti saeculo undecimo effecti sunt monachi, 599. Tabula seu malleo ligneo convocantur monachi, sive excitantur a somno, 614. In extremis positi olim cineri colicioque imponebantur, ibid. Quid circa eosdem agi solebat, ibid. Extrema unctio et eucharistia monachis morti proximis qui porrigebatur, ibid. Quomodo erga superiores qui delinquunt se agere debeant, 624. Monachum episcopo dignum abbas dare debet, 625. Monachi ad succurrendum quinam, 634 et seqq. et 834. Deonandi religiosi, ibid. Monachi S. Nicasii bonis paternis succedere possunt, 640. Monachi electi ad orandum, et [Col. 1258] quare, 644. Ex praecepto episcopi assumunt officium praedicandi, et docendi, ibid. Lectionis disputatio mane fieri solita in Monasterio S. Geremari, 669. Apostolicam vitam ducit monachus, 677. Vide Religiosi.
- Monasteria olim ditata a nobilibus diripiunt filii, 467. Monasteriorum facultates haud saecularibus tradendae, 602. Nec saecularem potestatem praeficere monasteriis oportet, ibid. Quia nosse debet quid sit praeesse, etc., ibid. Monasteriorum societatis formula, 607. Monasteriorum monachorum juxta ecclesias sanctimoniales exstruunt aedes, 603 et 612. Diversorum monasteriorum qua ratione abbas unus praefici potest, 617.
- Monasteriolum, coenobium monialium celebre, 551.
- Monastica regula ad urbis tutelam constituitur, 649. Monastica institutio, conversatio sancta, 662.
- Monetae adulteratores ementulantur, 504.
- Monialis Brotuburgensis monasterii sociae post mortem apparet, 333.
- Monomachia. V. Duellum.
- Mons de Guarda, 532.
- Montani (S.) caput, 535.
- Mori quare hominem Deum necesse fuit, 270.
- Morti proximi olim Christiani, sed maxime monachi, cilicio et cineri imponebantur, 482. 614 et seqq. Quid circa ipsos agi solebat, ibid. Mortis dies, judicii dies est. 328. Puncto salvationis vel damnationis sententia profertur, ibid. Mors ex peccato, 347.
- Mortificatio corporis parit mentis tranquillitatem, 43. Mortificatio nonnisi moerore acquiritur, 179. V. Afflictio.
- Moyses terram promissionis quare non est ingressus, 315.
- Mulieres juxta monasteria virorum in aediculis commanebant more monialium, 603 et 612.
- Mulieres quam strenue militibus inserviunt, 391. Mulier in canem conversa, 486.
- Mundus domus diaboli, 95. Mundus post judicii diem fiet purus, 363. Tunc sancti illum inhabitabunt, ibid.
- Musellae pensiones, 431.
- Mysterium in bonam et malam partem sumitur, 283.
- Natura triplici consistit homo, conservans similitudinem Trinitatis, 643.
- Naves tropologice significant animas se et alios salvantes, 174.
- Necessitas peccandi in Apostolo quae, 10.
- Necessitas peccandi aliquando, 578.
- Nephthalim, dilatavit me, vel comparavit, 117. Et conversavit me, vel implicavit me, 175.
- Neutericum quid, 261.
- Nicaea Romaniae metropolis, et Bithyniae caput, 389. Obsidetur ibid. Capitur, 391.
- Nicasii (S.) Remensis abbatiae initia et progressus, 630. Abbatum series, 638. Jovinus fundator, 636. Destructum monasterium a Gervasio archiep. instauratur, ibid. Diploma instaurationis a Philippo I rege, 637. Monachi ex Casa Dei evocati instituuntur, ibid.
- Nicasii (S.) ecclesia Novioduni, 520.
- Nicolai (S.) in Sylva monasterium ad perfectam vitae monasticae disciplinam reducitur, 551. Nicolaus castellanus Laudun., 559, 560.
- Nicolai (S.) de Pratis sive Ribodimontensis monasterii fundatio, 645. Destructum monasterium anno 1650, 646.
- Nicomedia unde sic dicta, 389.
- Nivello de Cherisy Suessionens. episcop. ex familia dominorum Petrifontis, 591.
- Noe, requies, 38.
- Nomina unde rebus imponantur, 29.
- Non est species ei, etc., quo sensu intelligitur, 269.
- Norbertus (S.) Laudun. quin et totum orbem illustravit. 543 Mira ipsius gesta describuntur, ibid. et seqq. Remis repulsam passus a papa, 544. Norberto occurrit Bartholomaeus Laudun. episcop. ibid. Deductus a Bartholomaeo, amice est a SS. pontifice exceptus, ibid. Lauduni Norberto facit satis papa, ibid. Renuit ecclesiam S. Martini Laudun- ibid. In desertis locis optat habitare, ibid. Praemonstratum eligit, 545. Praevidet magnam sui ordinis propagationem, ibid. Septem ditissimi viri e schola Radulphi, Norberti institutioni se subdunt, ibid. E duobus sociis, subrepta pecunia, alter aufugit, ibid. Norberti visionem explicat Leonius abbas, ibid. Norberti multiplex commendatio, 547 In quo differt a B. Bernardo Clarevallae, ibid. Nudis pedibus incedebat, 548. Canonicus Coloniensis, ibid. Ditissimus, ibid. Quomodo Magdeburgensis archiepiscopus electus, 549.
- Notitia sui. V. Cognitio.
- [Col. 1259] Novigentum monasterium in dioecesi Laudun. 481. Historia contexitur, 487 et seqq. Antiquitas, ibid. Sepulcra vetusta in eo inventa, ibid. Mira de rege Brito-Saxonum inibi sepulto, 488. Novigenti descriptio, ibid. Antiquum Virgini Deum pariturae templum, ibid. Novigenti ecclesia quomodo monachis tradita, 489. Primus abbas Henricus, 490. Helinandus episcopus dedicat ecclesiam, ibid. Multa contulit eidem monasterio. ibid. Qui Novigenti res abstulerant a Deipara pletunctur, 521. Chartae omnes labefactatae, 616. Ecclesiae antiquitas, 617. Novigentini monachi a religione et innocentia vitae commendantur, 625. Series abbatum ejusdem monasterii, 626 et seqq. Novigentinis ecclesia canonicorum Codiciasens. castri traditur, 628.
- Novitiis quid accidere soleat, 14. Vehementer in recens conversos saevit daemon, 474. Novitii initiandi formula, 585.
- Novum Testamentum. V. Lex.
- Nox, tempus tentationis tropologice, 75. Nox impius et haereticus, 695.
- Nudipedalia, 430. Nudipedum exercitus ac vitae genus, 441.
- Nun, unicus, 246. Et pascua eorum, 250. Et sempiternum.
- Obedientia quantum boni praestitisset homini, si in ea permansisset, 9. Non est vera obedientia sine humilitate et patientia, 95. Obedientia primo homini, non carnis maceratio injungitur, 158. Obedientia ex humilitate, humilitas ex adversitate probatur, 291. Obedientia charitatis munimine roboranda, 623.
- Observantia regularis omnium bonorum origo, 581.
- Occasio peccandi non nocebit, si absit cupiditas, 74.
- Oculos (Per) Dei, sancti intelliguntur et docti, 220
- Odo abbas Huneti, 55. Odo abbas S. Symphoriani, 327. A Guiberto commendatur, ibid. Fit episcopus Belvacensis, 562.—Odo comes Blesensis sepultus in Majori-Monast., 587.—Odo Bajocensis episcopus, quid de corpore S. Exuperii egerit, 336. Illius gesta breviter perstringuntur, 435.
- Officium divinum in domo privata persolvunt clerici, 538.
- Omotarius papa sive episcopus, 679.
- Opera nostra, semen nostrum, 16. Opera nostra vix omnino pura, 43. Opera non recta intentione facta dicuntur aliena, 195. Opera libera sunt, quae non fiunt pro laude humana, 209. Corporis opera, non animae, quae fiunt pro laude humana, 216. Sine operibus fides quando, 329.
- Oratione et lectione sensualitas vagabunda retinetur, 72. Oratio pauperis pervenit ad Deum, 82. Oratio Domini oraculum, orationis causa et fructus Deus est, 338. Non verba orationis, sed mentem orantis pensat Deus, ibid.
- Ordinem sacrum non dare episcopum Simoniacum, nescientem vero hanc labem episcopi suscipere falso putant nonnulli, 343.
- Orientales levioris corpulentiae et alacrioris ingenii, 371.
- Ornamenta ecclesiastica et calices sacrandi potestas abbati conceditur, 509.
- Os pro mente, 603.
- Osee, Salvator Domini, 183.
- Oves fatuitatem moraliter significant, 55.
- Ozias, fortitudo Domini, 183.
- Paganellus, 759.
- Pallium archiepiscopi, symbolum fortitudinis, 27.
- Paradisus voluptatis, voluntas Dei, 28.
- Parochi e monasteriis pendentes de rebus spiritualibus episcopis, et de temporalibus monachis respondere debent, 590.
- Parvinus abbas Sepulcri Camerac., 552.
- Paschalis papa Divionem venit, 498.
- Patrum (A) veterum sensibus haud recedendum, 19. Non licet eos arguere obscuritatis, ibid.
- Paulus (B.) quare dextrum, S. Petrus sinistrum obtineant in picturis, 315. Virgo fuit B. Paulus, ibid. Qui sepulcrum ejus inspexerant, plectuntur, 337. Caput ejus imperatrici a S. Gregorio denegatur, ibid.
- Paupertas in monachis et ecclesiasticis viris cur damnanda, 580. Murmuris et impatientiae causa, ibid.
- Pauperum (de) sublevandis miseriis egregia dicta, 421. Pauperem qui durius pepulerat, aedituus castigatur, 485.
- Pax belli exacti pretium 95. Pace nihil melius, 606.
- Peccandi necessitas quae, 578. Consuetudinis vi aliquando peccamus, 578. Peccandi quatuor modi, 252.
- Peccatoribus quae a praedicatoribus objicienda, 7. Omnes homines peccatores, 270. Peccator justi nomine se [Col. 1260] non privat, qui resurgendi intentionem habet, 476. Ad peccatum instimulatus quid sibi objicere debeat, 765. In peccatis lethalibus voluntarie perseverantes, tanquam ebrii et mortui nil vident, nil sentiunt boni aut mali, 10 et seqq. Peccandi consuetudo quam nociva, 7. Ad reprobum sensum perducit, 10. Peccati memoria quando utilis, 34. Peccatum semel admissum potentius surgit, 84. Peccati essentia nulla, 87. Peccatum sine deliberatione minimum, 117. Praeter peccatum nil in homine Deo displicet, 262 et 263. Peccatum ubi abest, corporis membra sancta sunt, 265. Pro peccatis satisfacere purus homo nequivit, 270. Nullum parvum peccatum quod ad Dei contemptum est, ibid. Nemo a peccato immunis, ibid. Originale peccatum olim sacrificiis abolebatur, 283. Peccatum tristitia est, 308. Nullum peccatum praeter originale nisi ex appetitu animae, 316, 341. Originale, causa humilitatis exercendae, ibid. Peccare alios gravissime, nos vero leviter putamus, 317. Confessio contra lapsus futuros optimum est remedium 324. Ad quid Deus permittit quosdam in peccata prolabi, 48. Peccatum non illico ulciscitur Deus, sed usque dum crimen maturuerit, poena differtur, 411. Praeter peccatum homo nil sibi arroget, 457. Ante peccatum, utilis verecundia, minime post patratum, 468. Aliud est infirmitate aut ignorantia peccare, aliud superba deliberatione, 84. Peccatum qui nequaquam deserit propter Deum, non ex dono gratiae, 643. Peccatorum recordationes clavi justitiae, 644. Peccatum nisi homo Deus dimittere potuit, 696. A peccato originali quinam mundabantur in veteri et nova lege, 262.
- Pecora quid tropologice, 49.
- Pelagius Brito, 371.
- Pellis, tropologice memoria, 102.
- Pentalli monasterium, 668.
- Percutiet terram virga oris sui, quid signet, 267.
- Perfectionem Christianam profiteri cupientibus Christus imitandus proponitur, 16. Quisnam dicatur perfectus, 40. Perfectissimorum est de se per quam humiliter sentire, 293.
- Petrus a B. Virgine insigniter sospitati redditur, 304. Petrus Claudy abbas S. Remigii, 629.
- Petrus eremita ad expeditionem Jerosolym, ducit exercitum, 380. Per Galliam disseminat verbum Dei, 381. Ipsius vitae genus, ibid. Pili ex ejus mulo pro reliquiis extrahebantur, ibid. Militum ejus dissolutiones, ibid. Constantinopolim venit, ibid. Clam aufugere tentat, 399. Ad Curbaran Turcorum principem allegatur, 417. Pii operis exsecutor, 436. Publicas supplicationes ordinat Jerosolymis, ibid.
- Petrus Cluniac. monachus, papae cubicularius, 499.—Petrus de Podio ex abbate S. Florentii abbas Majorismo., 593.—Petrus abbas S. Luciani, 604.—Petrus de Fresencurt, 628.—S. Petri Dunensis ecclesia monachis Bonae-Vallis datur, 664.
- Philargyria, pecuniarum amor, 482.
- Philippus I, rex Franc. Ob peccata gratia scropharum curandarum divinitus subtrahitur, 331. Excommunicatur ab Urbano II papa, 377, 496.
- Philomena urbs, 415.
- Phison, os pupillae, 27.
- Pietas, dies secundus, 14. Quid efficiat, 15. Generat scientiam, 16. Pietate superatur potentia, 262.
- Pili significant substantiam saeculi, 273.
- Poena damnatorum, 363.
- Poenitentibus quid accidat initio conversionis, 14. Poenitentia bonorum est a Deo, 39. Poenitentia debet penetrare medullas animae, 40. Poenitentibus quid promittat Deus, 47. Ad poenitentiam conversi quare afflictionibus atterantur, 315; et contemplationis donum eisdem denegetur, ibid. Poenitentes dolet daemon. 417. Inanis fit absolutio renitentis, 672. Partem poenitentiae B. Simoni indictae sibi retinuit summus pontif., et aliam religiosis distribuit, 673.
- Ponti (S.) miraculum, 661.
- Praedestinati in peccata corruentes quomodo a Deo reguntur, 346.
- Praedicatio V. Concio. Quaenam praedicatio utilis, 5 et seqq.
- Praedicatores. V. Concionatores, et seqq.
- Praelatorum officia, 492. Praelatus quid agere debeat, 598. Optima praelato documenta, 623. Erga praelatos delinquentes quomodo se gerere debeant subditi, 624.
- Praemonstratensis ordinis primordia, 545 et seqq. Praemonstrati etymon, ibid. Praemonstrat. ecclesia juri abbatiae S. Vincentii subjacebat, ibid. Hugo primus abbas, 546. Moniales ejusdem ordinis, ibid. Capitulum generale quotannis, ibid. Quantus abbatum et monasteriorum numerus, 547. Praemonstrat. ordini quid contulerit Bartholomaeus episcopus, ibid. Mira monialium Praemonstrat. conversatio, ibid. Decem millia earumdem, 548. Fundatur Praemonstrat. [Col. 1261] monast. 549. Quam elegans et amplum, 550. Praemonstratum S. Norberto concedunt monachi S. Vincentii Laud., 650. Praemonstratensibus mediam partem loci in quo sita est ecclesia S. Martini, dant iidem monachi, 651.
- Praepositus et presbyter monialium, 648.
- Praeputium Salvatoris nullum in terris, 338, 575.
- Praesentia magis solent quam aeterna diligi, 82.
- Presbyteris uxores ducere prohibetur, 579. V. etiam Sacerdotes.
- Principes, sensus exteriores, 210.
- Prioratus Majoris-Monast. saeculares ne possideant sub excommunicationis poena prohibet Lucius papa III, 591 Prioratus tenuiores in unum reducuntur, 591.
- Privilegia singulorum legem non faciunt, 353.
- Prognosticon de Guiberto, 491. De Gualderico episcopo, 499. Prognostica in episcoporum consecrat. et abbatum ordinatione, 625.
- Progressus animi, desiderium, 85.
- Promissa qui non implet, falsitatis aut tenuitatis arguitur, 329. Quae promissioni serviendi Deo retributio, 51.
- Prophetis Deus se figuris et signis ostendit, 359. Quas a Deo acceperunt notitias, aperire nequeunt, 361. Inde comparationes Deo indignas ascribunt, 362.
- Prosperitas, dies, 13. Prosperitatibus homo sordescit, et illaqueatur, 643.
- Prudentia saecularis quae Deum intendit, grata Deo, 15. Prudentia quid, 27.
- Pudicitia sine humilitate perseverare non potest, 222.
- Pudor humanus non est criminis extinctio, sed dilatio, 47. Unde pudor, 263. Quare pudenda teguntur, ibid.
- Puerorum Deo in monasterio offerendorum formula, 585. Ex puero novenni mulier concepit, 295.
- Pugillum quid, 285.
- Pulchritudo sine virtute nihil prodest, 456. Pulchritudo aestimanda, 457.
- Pultheriensis monasterii tabulae fundationis, 653. Romano pontifici subjicitur, 655 et 656.
- Purpurati nummi, 398.
- Pyrro quidam pro martyre falso cultus, 330.
- Pyrrus urbis Antiochenae turres tres tradidit Christianis, 406 et seqq. Infelix ipsius finis, 422.
- Quilii regis Britosaxonum mira conversio et gesta, 488. Litteratus, ibid. Benignus, ibid. Regnum abdicat, ibid. Novigenti hospitatur, ibid. Jerosolym. baptizatur ab apostolis, 489. Quilii nomen imponitur ipsi, ibid. Obiit Novigenti, ibid.
- Quinquagenarius numerus quid tropologice significet, 72.
- Quintini (S.) in ecclesia acolythus puer imaginem alloquitur, cui et ipsa respondet, 331.—S. Quintini in insula monasterium, 618.—S. Quintini Belvac. monasterium fundatur, 600.—S. Quintini de monte abbatia, 618. A quo fundata, ibid. Destruitur, ibid. Instauratur ab Adalberto, ibid. Abbatum chronologia, ibid. Robertus Peronensis monasterium resarcit, 619.
- Radulphus comes Crespeiensis, 464.—Radulphus Latiniacensis abbas, 551.—Radulphus dominus Nigellae, 534, 627.—Radulphus frater Anselmi Laudunensis. V. Anselmus Laudunen. Radulphi scholae, 545. Celebres discipuli Radulphi, ibid. —Radulphus Remensis archiepiscopus, 509 et 529, 543 et 332.
- Radulphus Flaviacensis, 634.—Radulphus S. Mauri Fossatensis abbas, 607.—Radulphus de Paganello, 590.
- Radulphus episcopi Laudunens. discophorus, 507.
- Radulphus pincerna regis Anglor., 536.
- Radulphi Crespeiensis genealogia, 597. Sepultus in monast. S. Arnulphi Crespeiensis, 596.
- Raimundus S. Aegidii comes, 778. Jerosolymam proficiscitur, 385. Albaram occupat, cui episcopum praefici curavit, 421. Egregia ejus sententia, ibid. Respuit dignitatem regiam, 433. Raimundus Pilitus, 420 et 428, 429.
- Rainaldus Belhere, 628.—Rainaldus Rufus, 628.—Rainaldus dux ad partes Turcorum deflectit, 382.—Rainaldus Claromont. comes, 529.—Rainaldus archiep. Remens. 637.
- Ratio, coelum et lumen, 9. Ratione regi quam utile 9. Quid ratio, ibid. Ratio lux, 13. Rationi caro, et Deo ratio subjicienda, 13. Sapientiae supernae conjuncta, firmamentum, ibid. Ratio luminare majus, 17. Ratio, voluntas et affectus spei, fidei et charitati obediunt, 52. Rationi durum est affectionem saeculi jam conceptam abjicere 81. Ratio inanis est, nisi praecedat recta voluntas, 145.
- [Col. 1262] Redempturus est Christus non omnes, sed de omnibus quosdam, 274.
- Reges sunt qui invisibilia quaerunt, 175. Reges Angliae quot effecti monachi, 748. Regem quanto honore, sapientia et divitiis decoravit Deus tanto arctius ad suum obsequium alligavit, 689.
- Reginaldus castellanus Belvacensis, 609.
- Reinsendis abbatissa S. Joannis Laudun. interficitur, 516.
- Religio laudat Deum, 173. Religionis studium causa omnium bonorum, 581. Religionem Christianam professus, et nihilominus honori ejus derogans, abominandus est, 264. Error ubi religio creditur, difficile curatur, 350.
- Religiosi habent manus confixas, et pedes constrictos sub obedientiae jugo, 643. V. Monachus.
- Religiosi cavere debent ne in minimos defectus coram saecularibus impingant, 104. Quid causae est cur in gravissima peccata incidunt, 321. Modestiae studere debent, ibid. Timore Dei, ibid.
- Reliquiae sanctorum, 327 et seq. Reliquiae sanctorum honori sunt Christianis, 329. De falsis reliquiis quid actum praesente Guiberto abbate, 334. Perversus reliquiarum usus, 334. Pessime agunt qui reliquias sanctorum dispertiunt venundandas, 336. Reliquiae non auro vel argento includi debent, ibid. Qui reliquias sanctorum e tumulis eruunt et dispertiunt, plectendi sunt, 337. Caput S. Pauli B. Gregorius denegat imperatrici, ibid. Non e sepulcris eruenda, et quare, 337 et 338. Non peccant qui reliquias cujusdam sancti pro alio colunt, ibid. R. liquiarum corporis Christi nil in hoc mundo, 349. Dens Salvatoris, 350. Si quid reliquerit Christus in hoc mundo sui corporis, multa sequuntur absurda, 354. Reliquias Filii posteris B. Virgo non consignavit, 358. Ex SS. reliquiis quaestum prosequi profanum, ibid. Reliquiae Laudunensis Ecclesiae, 534. Reliquiae sanctorum ut publice venerentur a populo, probari debent ab episcopis, quin et a summo pontif. 563. Contra reliquiarum falsarios, ibid. Reliquiarum quidam falsarii, 572. Reliquiae causa pecuniae non exponantur, ibid. Contra ejusmodi nundinas reliquiarum invehitur S. Bernard. et Alvarus, ibid. Thecis seu capsis auro, argento et lapillis, ornatis reliquias recondebant viri pii, 573. Quare, ibid. Reliquiarum divisiones translationesque damnantur, ibid. Verum a sanctis id actitatum, et quare, ibid. Quam malus quorumdam episcoporum usus in deferendis reliquiis, 573. In eos qui ornamenti gratia reliquias deferunt, ibid. Quanta cum reverentia reliquiae sunt asservandae, 574. Reliquias dividere et transmittere olim Romae prohibitum, 574. Earum loco brandea seu lintea mittebantur, ibid. Qui sanctorum corpora inspicere vel tangere aggressi sunt, puniuntur, 574. Id Romae olim non permittebatur, ibid.
- Remensis pseudo-conventus, 568.
- Remigius (S.) ecclesiae Laudunensis fundator, 527.
- Reproborum votis quare saepe respondet Deus, 333.
- Reptile quid moraliter, 18 et 20 et seq.
- Reservationes beneficiorum, 579.
- Restitutio a quodam feneratore facta, notatu digna, 537.
- Resurrectio Christi probatur, 274. Integre resurrexit. 356. Post resurrectionem Matri primo non apparet, 358.
- Reus absentem et ignarum dominum timet, 32.
- Ribodimons diversimode scribitur, 645. Richardus episcopus Virdun. 529. Robertus abbas Virtutensis, 552.—Robertus Normaniae comes iter Jerosolym. aggreditur, 384. Carceri mancipatur, 385. Principem exercitus Babylon. atroci vulnere sauciat, 437. Mirabilis munificentiae, ibid. —A Roberto Flandrensi auxilium petit litteris imperator Graecorum, 374. Expeditionem Jerosolymitanam aggreditur, 383 et 384, 443. Robertus Pullus, 579.—Robertus Aucensis comes, 631.—Robertus de Cais, 628.—Robertus de Curval, 628.—Robertus Lescot vicedominus Ecclesiae Remens. 641. Robertus Vetulus, 628.
- Rodulphus Crespeiensis, 672 Ejus corpus Crispiniaci sepulturae traditur, ibid.
- Rogerius Montisacuti, 508.—Rogerius Porcensis, 497.—Rogerius episcop. Laud. a plebeiis persecutione afficitur, 660.—Rogerius Catalau. episcop. 637.—Rogerius comes Porcensis 642.
- Romanae (S.) virg. mart. corpus in ecclesia S. Quintini Belvacensi, 600.
- Rorico episcop. Laudunensis, 649.
- Rorigo frater Gualdrici episcopi Laud. 500. Gerardum Carisiaci percussit, 501.
- Rostagnus de Podio-Alto, 635.
- Rotoldus comes Perticensis, 529.
- Sacerdotes. V. Presbyteri. Sacerdotibus mulieres ducere non licet, neque iis uti, 372, 462. Sacerdotis filius non legitime procreatus a sacris gradibus arcetur, 435. Is [Col. 1263] ejus Ecclesiae ad cujus injuriam progenitus est, servus jubetur esse, 435.
- Sacramentum corporis Christi V. Eucharistia. Sacramenta, quomodo prosint bonis ac malis, 3. Sacramenta novae legis interiorem gratiam conferunt, 282. Ubi fides non est, sacramentum fit impotens, 343. Sacramentum trifariam, ibid. Sacramentorum ignarus eorum administratione indignus censendus, 492.
- Sacrificiis quibusnam delectetur Deus, 276. Non sacrificiis, sed seipso Patrem placavit Christus, 278.
- Saeculares. V. Laici.
- Salaberga (S) S. Joannis Laudun. abbatiae fundatrix et prima abbatissa, 552. Vita ejusdem, 679. Matrimonio copulatur, 680. Viduatur, 681. Iterum nupsit, ibid. Aedificat monasterium in suburbio Lingonum, 682 Laudunum venit, ibid. Coenobium Lauduni construit, 683. Trecentae ibidem nonnae, ibid. In coquina et aliis monasticis officiis vicissim suis hebdomadibus abbatissa ministrabat, 685. Obitus, 22 Septemb. 686.
- Salastutiae symbolum, 59.
- Samech, firmamentum, 218. Et adjutorium, 250. Et audit. 255.
- Samson archiepiscopus Remensis, 551.
- Sancti in adversis et prosperis non mutantur, 13. Sancti montes dicuntur, 46. Sanctorum lapsus quid prosint considerantibus, ibid. Sancti cur se despiciant, 63. Gratias habent speciales, 69. Quare dura sustinent, 361. Sanctus quis consensus, 330. Gestis falsis, aut male conditis sancti contumelia afficiuntur, ibid. Quorumdam, qui ut sancti coluntur, caute gesta sunt discutienda, ibid. Antequam quis invocetur, de ipsius debet constare sanctitate, ibid. Ecclesiae praelatorum est, ut debite populus sanctorum cultui intendat, invigilare, ibid. Signa exteriora haud sanctitatis indicia, 331. Vera sanctorum acta decori Deo, falsa dedecori vertuntur, 333. Puer velut sanctus imprudenter colitur, 334. Tabulis ecclesiasticis quinam ascribendi, ibid. Sanctos quosdam celebriores, quam reipsa erant, sibi patronos constituere quaedam Ecclesiae, 334. Sanctorum corpora num loculis aureis vel argenteis sint inferenda, 336, 337. Sanctorum corpora e tumulis non eruenda, 337. Quare, ibid. et 338 Qui aliquem ut sanctum, licet talis non sit, invocat, fructum tamen percipit orationis, ibid. Reliquiae Laudun. Ecclesiae ad corrogandam pecuniam circumferuntur, 512. Camisia et capilli B. Virginis, et spongia ori Salvatoris illata, ibid.
- Sanguinem humanum fundere quid sit moraliter, 50. Sanguis peccatum significat, 235.
- Sapientia septem columnis charismatum domum Dei consummat, 695.—Sapientia lux 12. B. Quae vera, 14. Pudica, pacifica, modesta, suadibilis, ibid. Sapientiae effectus, ibid. Bifarie sapientia, ibid. Noxia sapientia, 14. Sapientia pertinet ad vitam, 16. Sapientia quid, 18. Sapientiae qui student volatilia sunt, ibid. Sapientia tripliciter dicitur, 26. Sapientia a Deo nobis data silentio conservatur, 114.
- Schismaticus quis, 329.
- Scholae restituuntur, 579. Scholae Beccenses, ibid. Scholae Laudun., ibid. Scholae S. Victoris Paris, ibid.
- Scientia qui male utitur, cui comparandus, 3. Scientiae aquae in Scripturis vocantur, 13 et 18. Scientia divina, ibid. Saecularis, ibid Diabolica, 14. Scientia sequitur timorem pietatemque, 16. Scientia ad doctrinam, ibid. Scientia quid, 18. Scientia mali necessaria ad bene vivendum, 30. Charitate conditur ne inflet, 286. Scientiis adipiscendis qui incumbunt, et culpatam vitam agunt, eos imitantur qui manna in crastinum colligebant, 644.
- Scriptorium, locus in quo monachi simul scribebant componebantque, 614.
- Scripturis sacris exponendis quatuor adhibendae regulae, 4. Earumdem exponendarum modus, 6 et seq. Moralitates quomodo eliciantur, ibid. Universae Scripturae intelligentiam habet nemo, 16. Quam noxium lectioni divinae non incumbere, 18. Ex S. Scriptura vera contemplatio hauritur, 18. Sacra Scriptura cibus noster, 61. Moneta publica et probata 90. Ejus puritas per seipsam eminet. ibid. Arca dicitur, 206. Ad reseranda mysteria Scripturae opus est divino, arbitrii non est, lumine, 217. Scripturae intelligentia humani, 361. Humiliori stylo explicandae, 367 et 368. Qua ratione elucidandae, 477. In Scripturis multa ponuntur ut sunt in opinione, 234.
- Scrophae sive strumae quid, 563. Id morbi genus curat rex Francorum, ibid. 331.
- Sebroim, capra, vel damula, vel statio in mari, 59.
- Segor vetula, vel meridiana, 57; vel parva, 27. B. Seguinus abbas Casae-Dei, et S. Nicasii Remensis 637 et 638.
- Seir, pilosus vel hircus dicitur, 60, 130, 273.
- Semel in Scripturis pro eo quod est incommutabiliter, 72.
- [Col. 1264] Semen nostrum opera nostra, 16. Semina vitiorum natura nostra in se portat, 60.
- Senarius numerus quid tropologice, 41.
- Senlengensis episcopatus ad Cicestrum translatus, 56.
- Sensualitas vix levatur ab imis, 64. Sensualitatem sequens homo, similis est brutis, 643.
- Sensus reprobus, quid efficiat, 10. Consuetudo peccandi perducit ad reprobum sensum, ibid. Reprobus sensus ebrium mortuumque efficit, 10. Nox est, 13.
- Sententiam quomodo mutavit Deus, 275, 276.
- Sepulcra non aperienda, nedum confringenda, 337. Quomodo plexi sunt qui corpora SS. Pauli et Laurentii inspexere, ibid., 44—S. Sepulcri de Villaribus Prioratus fundatio, 603.
- Sermo quo ordine fieri debeat 2. Sermo trepide languideque prolatus nulli placet, 3. Prolixior taedium generat, 4. Brevis delectat, ibid. De moribus quam utilis, ibid.
- Servi vitia sunt, quare, 261. Servorum faciendorum ritus, 588.
- Sibila uxor Ingelranni de Fera, 558.
- Sigebertus Gemblacensis obiit anno millesimo centesimo decimo tertio, 478.
- Sigifridus prior S. Nicolai, sive abbas S. Vincentii, 282.
- Signa non eorum quorum ministerio fiunt, sed aliorum aliquando utilitati inserviunt, 331.
- Silere pro quiescere et non resistere, 71.
- Simeon audivit Dominus, vel audiens tristitiam, 117.—Simeon Maubaillard, 616.—S. Simeonis portus 412.—Simon de Balgenciaco ecclesiam Boni-Nuntii Majori Monasterio tradit, 590.—Simon ex abbate Majoris Mon. episcop. Carnotens. 593.—Simon episcop. Noviom., 627.
- Simonis comitis Crespeiensis acta breviter perstringuntur, 464, 596. Transfert corpus patris sui in monasterium S. Arnulfi Crespeiensis, ibid. Bona confert eidem monasterio, ibid. Hoc ipsum monast. Cluniacensibus possidendum dedit, ibid. Simonis epistola ea de re ad S. Hugonem, ibid. Ejusdem genealogia, 597. Vita B. Simonis, 671. Romae a summo pontif. absolvitur, 673. Partem poenitentiae Simoni indictae sibi retinuit, et aliam aliis quibusdam religiosis distribuit, ibid. Matrimonium contrahit, ibid. Sponsa monitis B. Simonis obtemperans, ipsa nocte nuptiarum aufugit, et habitum monast. sumpsit, ibid. Rex Anglorum Simoni filiam offert in matrimonium, 674. Fit monachus, 465, seu 467, 674. In hoc statu quid egit, ibid. et seq. Eremum petiit, 675. Eleemosynarum ejus specimen insigne, ibid. In Gallias, rogante S. Hugone Cluniac. ad regem profectus, 676. Romam, jubente summo pontif. petivit, ibid. Plures ejus praedicationibus convertuntur, 677. Obitus Romae, 30. Septemb. 677. Funeratur cum summis pontif. ibid. Apostolicam duxit vitam, ibid. Ad construendum ejus sepulcrum pecunias mittit regina Anglorum, ibid. Inter apostolos in coelis, 678.
- Simon episcop. Noviom. germanus Radulphi Vermand. 551.—Simon ex monacho S. Nicasii abbas S. Nicolai in Sylva, 551.
- Simplicitas pro fatuitate poni solet, 79.
- Sodoma, similitudo eorum, vel pessimus coram Domino, 57. Et muta, 59. Et pecus silens, 62. Et caecitas, 71.
- Sol mystice tentationis aestus, 151. In solitudine est, qui sine Deo est, 60.
- Sortilegia. Ad sortilegia neminem admittit Satan, nisi Christianae religioni abrenuntiet, 486.
- Spem quid commendet, 68. Spes nulla, ubi nulla merita, 287.—Spes in Deum quantum valeat in poenitente, 332.
- Spinetense monasterium, 55.
- Spirituales viros superbia, invidia, inanis gloria insectantur, 106.
- Spiritus pro superbia, 163.—Spiritu et corpore ad quid homo constat, 3, 12.—Spiritus sanctus vinum, 264. Patrem Filiumque amore conjungit. Deoque homines, ibid. Est virtus Patris et Filii, 280. Spiritus principalis Deus Pater. 339. Sriritus sanctus a Patre et Filio procedit, 69. A Filio mittitur, ibid. Quare Filius non appellatur, ibid.
- Stadium quid, 644.
- Stephanus de Conty, Corbeiae monachus, Historiam regum Franc. scripsit, 563.—Stephanus le Gris, 618.—Stephanus Carnotensis, 442.—Stephanus comes Blesensis expeditionem Jerosol. aggreditur, 384. Quid dum Antiochena urbs obsideretur, gesserit, 415. Laudatur, ibid.
- Studia litterarum reflorescunt, 579.—Studio improbiori oppressus animus hebetatur, 461.
- Subsistentia substantiae origo, 339.
- Sudarium Domini in ecclesia S. Cornelii Compendiensi, 676.
- Suggerius prior Flaviacensis, 481.
- Sulpitius Roberti de Rupibus Corbonis in extremis agens fit monachus, 590.
- [Col. 1265] Superbia caecitatem reprobi sensus affert, 83. Non fert rectam intentionem, ibid. Superba cogitatio non agnoscit reatum suum, ibid.
- Superbi per exteriora effluunt, 78. Superbos aperte vitia impetunt, 175 Arrogantes quid soleant, 293. Eorum proprietates, ibid.
- Superior. V. Praelatus.
- Supplumbo quid significat, 506.
- Tabula convocantur seu excitantur a somno monachi, 614.—Tabulis cereis, dum antiqui scriptores opus aliquod edebant, primum exarabant, 613.
- Tancredus Boemundi nepos, 386.
- Telionensis monasterii constructio, 550.
- Templum Jerosolymitanum quale Guiberti tempore, 432.
- Tentationes verti in exitium quare non permittit Deus, 578. Tentationibus resisti non potest nisi gratia Dei, 698. Tentationis tempore, quid agendum, 5. Tentationum utilitates, 6. Tentationibus percuti permittit Deus hominem, 13. Tentatio pro probatione, 84. Inter tentationes nemo subsistit, nisi gratia Conditoris assidue juvetur, 190. Tentationis imbecillitas, 198. Tentatus quid cogitare debet ne in peccatum corruat, 7. Quomodo et ad quid nos tentat Deus, 13. Tentationum conflictus, 312.
- Terra et coelum quid moraliter, 9 et seq. Item, terra, 19. Pro firmitate ponitur, 113. Terra Domini corpus rationi subjectum, 206. Terra nostra, caro nostra, 225. Ob terrena acquirenda homines diversos labores sustinent, 360.
- Testis plus est quam testimonium, 125.
- Teudegaldus Laudunensis vir pessimus, 506. Furcis infertur, 515.
- Theobaldus Campaniae comes, 549 et 551.
- Theobaldus comes de Risnel, 529.
- Theobaldus Lotharingiae dux, hominium facit abbati S. Nicasii, 640.—Theodebaldi (S.) mira conversatio, 464, 586.
- Theodeberta, sive Soiburga ab igne per B. Virginem liberata, 302 et 464.
- Theodericus abbas S. Eligii Noviom. 551, 628.—Theodoricus ex monacho S. Nicolai episcop. Ambian. 555.—Theodoricus de Avesnis, 529. Coenobium de Lesciis fundavit, ibid. Illuc secessit et vitam transegit, ibid.
- Theraphim quid sit, 191.
- Thomas Codiciacensis, 509 et 515, 516.—Aliquando proba opera demonstravit, 658. Excommunicatur, 660. Finis funestus, ibid. —Thomas de Marla, 629.
- Thronus Salomonis B. Virgo, 289.
- Timor Dei lux et sapientia, 12. Quid boni, expulsis peccatis, pariat in anima, ibid. Timor pietasque generant scientiam, 16. Timor Dei, porta ad Deum, et ad civitatem cordis, 89 et seq. Timor servilis et humanus saepius ad peccatum provocat, 12. Timor, praesumptionis adjutorium, ibid. Timor primus dies, pietas secundus, 14. Timor et amor duae alae ad aeterna quaerenda, 45. Timor humanus aliquando petulantes motus coercet, 73. Timor, domus Dei stabiliendae radix, 133. Timor Domini parat viam aliis virtutibus, 644.
- Tornacensis Ecclesia post quadringentos annos proprio pastore fruitur, 552.
- Tractus Sabbato Paschali quare post Alleluia cantatur, 15.
- Tribulationes quare a Deo immittuntur, 13. V. Adversitas, Afflictio.
- Trinitates conscientiae quatuor, 113. Trinitas in Deo, 279, Trinitas naturalis quae, 643. SS. Trinitatis monasterium in Eboracensi civitate fundatur, 590. SS. Trinitatis monasterium Cadomi, 815.—Trinitatis similitudinem servans humana anima, triplici consistit natura, 643.
- Tristitia, peccatum, 308.
- Triticum pro doctrina, 203.
- Trudenes, truands, quid, 441.
- Turcorum imperium, 374. Turci dum praelium committunt, vociferantur, 391. Dimicantes quid soleant, 419. De insepultis cadaveribus quantum crucientur, 441.
- Ubera duo quid mystice significent, 81.
- Ulgerius Andegavens, episcopus, 590.
- Ulianus (S.) proto-abbas Sancti Quintini de Monte, 618.
- Umbilicus Salvatoris, 338. Umbilicum in terris Christus non reliquit, 575, 351.
- Una apud Deum, fiunt diversa per humanae perversitatis propositum, 480.
- [Col. 1266] Urbanus II papa laudibus attollitur, 376. Claro germine ortus, ibid. Prior antea Cluniaci, ibid. Clarus miraculis, ibid. Convocat concil. Claromonti, 377. Facundus fuit, ibid. Scientia litterarum excultus, ibid. Strenue Philippum regem Francorum a piorum coetu ejecit, ibid. Ejusdem Urbani oratio habita in concilio, ibid. Jerosolymitanam expeditionem suadet, 378. In Majori Monast. Turonis exhortationem facit, 588. Dedicat ecclesiam ejusdem monast., ibid. Epitaphium composuit B. Simonis Crespeiensis, 678.
- Uter tropologice temperantia, 81.
- Uterus tropologice rationalitas, 64.
- Uticense monasterium. V. S. Ebrulfi.
- Uxores plures permisit Deus in Veteri Testamento, 275.
- Uxores ducere sacerdotibus non licet, 372. V. Presbyter.
- Uxoris unius vir quo modo intelligitur, ibid.
- Valarici (S.) caput, 535. S. Valarici monachos haud supposititia privilegia synodo Remensi obtulisse probatur, 568. Remis non celeberrimum fuisse conventum, sicut asserit Nicolaus, demonstratur, ibid. Nusquam fuisse privilegiorum fraudem detectam hoc in conventu, ibid. Privilegia S. Valerici haud a Paschali pontifice abrogata, 570. Alexandri papae III sententia decretoria, confirmans eadem privilegia, 571.
- Valerannus. V. Galerannus.
- Vau, ipse, 244 Possessio, 248. Ille, 253.
- Vendolio (de) S. Joannis Bap. prioratus, 650.
- Verba pro nugis et fabulis, 221. Ex verbis pravis sequuntur opera crudelia, 192.
- Verecundia ante utilis, noxia post peccatum, 468.
- Veritas quid, 192.
- «Vermis eorum non moritur,» qui intelligitur, 365. Quid vermis spiritualis, ibid.
- Verziliacensis monasterii fundationis tabulae, 653. Romano Pontifici subjicitur, 655 et 656, 657. Fundationis confirmatio a Nicolao papa, et Carolo Calvo, 655 et 657. Amandatis monialibus successere monachi, 658. Qui canonici saeculares fiunt, ibid.
- Vespere quid moraliter, 13.
- Vestium dissolutiones, 468.
- Vetus Testamentum. In veteri Testamento temporalia tantum Deus promittebat, 276.
- Via Dei expeditio Jerosolymitana appellatur, 379.
- Victima holocausti tropologice mens pura, 86.
- Vincentii (S.) os gutturis, et pars brachii in coenobio San-Vincentiano Laud. asservantur, 651.
- Vincentii (S.) Laudunens. Historiae summarium, 648. Clerici variis temporibus incoluerunt, ibid. Charta Roriconis episcopi de restitutione monachorum, 649. Adelmus episcop. instituerat antea duodecim canonicos, ibid. Ecclesia S. Vincentii sepultura episcoporum, nobilium, etc. ibid. Secunda sedes Laudunens. dioecesis, et prima filia, 649, 650. Ibi ad tutelam urbis constituitur monastica regula, ibid. Abbatum elenchus, 650.—S. Vincentii Laudunen. ecclesiae statio, 505.
- Vinum damnatorum voluptates, 228. Vinum, virginitas Deum laetificans, 264. Vinum Spiritus sancti, ibid.
- Virginitas virtus plus quam naturalis, 68. Virginitas bonum, amissio ejus malum, 264. Virginitate nil suavius, ibid. Virginitatis contemptum habent voluptates, ibid. Virginitas vinum laetificans Deum, ibid. Nil Deo gratius, ibid. De virginitate opusculum Guiberti, 311. V. etiam Castitas. Virgo mystice veritas, quae ex Deo est, 96. Virginem potuisse parere probatur, 265, 266.
- Virgultum quid tropologice significet, 25 et seq.
- Viri famosi quinam sint tropologice, 39.
- Virtutis amore quo quis amplius aestuat, eo de se submissius sentit, 293. Virtus insensata nec dici nec potest esse, 294. Virtus quid Deo simile, 312. Deus ignis, virtutes igniculi, ibid. Virtus qua intentione exercenda, 322. Virtus recentium quare antiquorum est anteponenda, 369. Ad virtutes discendas quae requirantur, 5. De illis optime eloquitur qui prius eisdem acquirendis studuit, 6. Iisdem comparandis theoria minime, sed labor improbus requiritur, 2. Virtus dies appellatur, 17. Omni virtutum genere praeditus, ut apostolici viri, est annus, seu habet annum, ibid. Virtus nostra comparatione minimi luminis Dei, vel etiam perminimi angeli, quam nil est, 45. Virtus nulla sine bona voluntate, 69. Virtutis odore delectatur Deus, 263. Nihil fere est virtutis in homine, quod non aliquando labefactetur, 84. Virtutes et vitia quare sunt fratres, 14. Virtus omnis tentationum tolerantia commendatur, 108. Virtutes vocantur coeli, 190. Virtutes sunt arma lucis, 644. Quare arma, quare lux, ibid. Clavis virtutum pelluntur [Col. 1267] clavi vitiorum, 644. Virtutes sponsalia Ecclesiae sponsae Christi, 691.
- Visiones non eorum qui eas habent, sed aliquando aliorum inserviunt utilitati, 331. Visiones in S. Scriptura menti quid ingerunt, 359.
- Visitatio aliquando pro punitione, 216.
- Vitae instituendae modus, 13. Vita praesens vespere, mane futura, ibid. Vita praesens tempus et saeculum vocatur, 17. Vitae spiritualis status diversi, 49 et seq. Ardua vitae instituta refugienti permittitur consectari mediocria, 75. Vitae seu gesta sanctorum falsitatibus et naevis aspersa non ferenda, 330.—Vitae suae gesta nonnulli celebres viri conscripsere, 578.
- Vitia. De vitiorum natura ac fuga concionatoribus disserendum, 5. Quam utile sit eorumdem notitiam adipisci, ibid. et seq. Ad vitia evellenda quae requiruntur, 5. Vitiorum incentiva sanctis tristitiam pariunt, 20. Plurimi corporalia, pauci spiritualia vitia exhorrent, 74. Nisi vitia rescindantur, Deus non potest habitare in nobis, 76. Quid nos impellat ad inquirenda aliorum vitia, 131. Vitiorum clavi pelluntur clavis virtutum, 644.
- Vitonus (S.) ulceratas manus sanat monacho, 524.
- Vivere innoxie sibi ipsi non sufficit, 70.
- Volatilia. Per volatilia intelligitur contemplativa excellentia, 43.
- Volucres, spiritualis subtilitas, 49.
- Voluntate bona nil felicius, 3. Voluntas luminare minus, 17. Lunae comparatur, ibid. Voluntas quid, 26. Semen et origo boni operis, 43. Duplex, carnalis et spiritualis, 65. Voluntas victis vitiis a Deo visitatur, 80. Voluntas nostra, uxor nostra, 194. Voluntas hominis quid possit. V. Gratia.
- [Col. 1268] Voluptatis terrenae consuetudo excaecat, 7. Quae mala voluptatibus irretitos maneant, 7 et seq. 323. Voluptas tanquam apis mel in ore, sed aculeum in cauda, 8. Voluptates aquae vocantur, 11. In voluptatibus et deliciis educati, quid sit miseria, et in squaloribus ac spurcitia, quid sit felicitas; nesciunt, 12. Voluptatis locus Deus, 27. Voluptas in regnis vitiorum dominatur, 59. In regibus praecellit, ibid. Omnis actio intendit aliquam voluptatem, 107. Voluptatum appetentia plena anxietatis, 253. Voluptates virginitatis contemptum habent, 264.
- Voluptuosi quomodo contineri possit non capiunt, 311. Habent nunc tempus suum, 378.
- Vota. V. Consilia evangelica.
- Vulnerum cicatrices quare Christus apostolis ostendit, 356. Num in die judicii parebunt, ibid. 577. Quare remanserunt, 578.
- Vultures absque concubitu generant, 325.
- Walbertus (S.) seu Waldebertus abbas Lexoviensis sanctitate et doctrina insignis, 681. Concionibus celebris, 682.
- Walfridus abbas Teloniensis, 550.
- Walterus de Aath, 529.
- Wiscardus Normannus, 386.
- Zabulon, fluxus noctis, vel habitaculum fortitudinis, 119. Vel jusjurandum ejus, 174.
- Zain, alimentum, 249. Et alimentum mundi, 258.
- Zai, duc te, 253.
- Zomzommim, haec aqua, 60.
B
C
D
E
F
G
H
I
J
K
L
M
N
O
P
Q
R
S
T
U
V
W
Z
Ordo rerum
- Prolegomena. 9
- LIBER QUO ORDINE SERMO FIERI DEBEAT. 21
- MORALIA IN GENESIN. 31
- TROPOLOGIAE IN OSEE ET AMOS, AC LAMENTATIONES JEREMIAE. 337
- Prooemium. 337
- LIBER PRIMUS.—Tropologiae in Osee. 341
- LIBER SECUNDUS.—Tropolog. in Osee continuatio. 365
- LIBER TERTIUS.—Tropolog. in Osee continuatio. 391
- LIBER QUARTUS.—Tropologiae in Amos prophetam. 415
- LIBER QUINTUS.—Tropologiae in Lamentationes Jeremiae. 451
- Epilogus. 481
- DE INCARNATIONE CONTRA JUDAEOS. 489
- Epistola nuncupatoria. 489
- LIBER PRIMUS.—De conceptione Filii Dei intra Virginem. 489
- LIBER SECUNDUS.—Deus omnia hominis susceperit, an non? 499
- LIBER TERTIUS.—De humana in terris Christi conversatione. 505
- DE BUCCELLA JUDAE DATA, ET DE VERITATE DOMINICI CORPORIS. 527
- [Col. 1268] LIBER DE LAUDE S. MARIAE. 537
- OPUSCULUM DE VIRGINITATE. 579
- DE PIGNORIBUS SANCTORUM. 607
- Epistola nuncupatoria. 607
- LIBER PRIMUS.—De Sanctis et eorum pignoribus. 611
- LIBER SECUNDUS.—De corpore Domini bipertito, principali scilicet ac mystico. 629
- LIBER TERTIUS.—Contra San-Medardenses qui dentem Salvatoris se habere asserunt. 649
- LIBER QUARTUS.—De interiori mundo. 665
- GESTA DEI PER FRANCOS. 679
- DE VITA SUA. 837
- LIBER PRIMUS.—In quo potissimum de ipsius vita agitur. 837
- LIBER SECUNDUS.—Initia et progressus abbatiae B. Mariae de Novigento referuntur. 893
- LIBER TERTIUS.—Quomodo Galdricus, episcopus Laudunensis, excarnificatus fuerit, atque ecclesia et universa pene civitas conflagrarit, 907.
- APPENDIX AD LIB. III GUIBERTI DE VITA SUA.—Hermannus monachus, de miraculis B. Mariae Laudunensis et de gestis Bartholomaei et Norberti episcoporum. 960
- Ad Guiberti opera domni Lucae d'Achery notae et observationes. 1017
- APPENDIX ad Opera Guiberti. 1203
- INDEX RERUM ET VERBORUM. 1237
[Col. 1267] FINIS TOMI CENTESIMI QUINQUAGESIMI SEXTI.