155

Post antiqua evangelici protoparentis anglorum Augustini solemnia coelo triumphata, quae nuper egimus laude festiva, nova nobis oritur gloria, nova laetitia, solemnitas nova. Ipsa est sua sanctorumque collegarum suorum translatio nova, quae post centum ⁜ (1) fere lustra in nova ejus facta jam lucet Ecclesia, etc.

Sublimatum augustius novae Augustini ecclesiae presbyterium totum illud cum amplis porticibus amplectitur spatium, quod sanctae Dei Genitricis ab oriente contiguum possederat oratorium, suo coelestiumque virtutum jugi solemnio ac signis illustrissimum. Hinc reliqua navis veteris monasterii [Col. 0015B] cedere jussa aedificio surgenti, jamque rea minarum excidii, ne obruat diruitur. Ante tamen cuncta sanctorum turba omnibus sacrariis diffusa a jactura eruitur, et novis tectis reponitur, sicut illi a mundi ruina cum Loth a Domino liberantur. Sic apostolica Augustini aula ad destinatam metam tendebat, sed suae dormitionis porticus obstabat. Quid faciat ergo auctor aedificii devotus abbas Scollandus, dum nec illa sancta penetralia tanto aevo intacta movere praesumit, nec opus coeptum, nisi ablatis obstaculis, procedere possit; maxime cum praedecessor suus praescriptam Dei Genitricis basilicam fractam morte luerit. Sed ipso inter haec superno arbitrio de medio terrenarum curarum sublato, successit abbas [Col. 0015C] Wido ⁜ (2) , cujus anno quarto ⁜ (3) facta est quae ascribitur translatio. Cui rex consultus favens jusserat, ut cum pontificum et abbatum populorumque affluentia decentissime ageret haec solemnia, volebat et ipse interesse, sed tunc ibat ⁜ (4) in expeditionem Scottiae. Sed monasteriarcha, ubi turrim praefatis porticibus supereminentem augusto fastigio extulerat, dum reliquam templi navim protendere flagrat, illud beatorum cubiculum morae impatiens, qua sancti eruerentur, forti ariete subvertit, totque superni regni principes longiturna pace soporatos, festinata modo virtute negligentiam excusante obruit. Antea tamen condignorum sanctorum Adriani confessoris [Col. 0016A] et Mildrethae Christi virginis nardiflua pignora mira suavitate vernantia solemniter exportari, et imminentem casum evadere fecit.

At vero ipsis primoribus, videlicet Augustino, Laurentio, Mellito, Justo, Honorio, Deusdedit in praedicta obrutione relictis, divina protectione quasi manum submittente, saxa et ligna pepercere, quibus durior humana obstinatio non pepercit. Nam ubi tantae moles lapidum, trabium tectorumque plumbatorum, quae sacrosancta corpora obruerant, sunt ablatae, omnes illae illorum sepulcrales aedificulae cum essent fractiles et lateritiae, sed et sculpturae et imagines angelicae cum Dominica majestate ⁜ (5) super tumbam magnifici Augustini mirifice formatae, cunctis miracula [Col. 0016B] Dei acclamantibus illaesae apparuere.

Restabat interim paries australis, qua parte almus Augustinus, sacerque Deusdedit quiescebant; qui tandem multo ariete solutus, dum certo nutu sanctos oppressurus crederetur, protinus inaestimabili Dei virtute, quasi in saltum excutitur, et ad austrum contra impellentes totus integra soliditate prosternitur; quantumque vastus et cacuminatus erat, tantum spatii jacens occupabat. Vix evasissent securi impugnatores, nisi his superna clementia sanctorum meritis pepercisset. Tum vero ad tam evidens signum clamor laudisonus attollitur omnium. Nam qui superius dilectos obrutos servaverat, hic ne obrueretur, vetabat. Sic plerumque ipse sanctorum mirificator alios in mediis ignibus protegebat, [Col. 0016C] ab aliis etiam ignes fugabat; istos per profundum maris sicco vestigio transtulit, alios super undas currere fecit.

Jacuere tunc per novem hebdomadas illae coelestes exuviae sub dio ac si vulgaria funera expositae, et ad omnem impetum aeris ac sordium patuere. Adeo, proh dolor! terrestris dissimulabat indignitas, quibus angelos concives frequentasse credimus excubias. Certabat tamen fratrum devotio pro suo modulo defensacula speciali principi suo parare Augustino.

Composuere tugurium [Col. 0017A] assiculis [ id est parvis asseribus], et unus aut duo pro artitudine vicissim agitabant vigilias cum luminibus et canticis divinis; ubi unum forte somno praegravatum vox audita increpuit: «Et hic, inquit, non dormitioni sed orationi locus congruit;» qua correptione frater ille vigilantior est redditus in prece.

Deinde candela oblata, candelabro negligenter affixa, super tumulum sancti linteis et palliis solemniter ornatum decidit, ibique trium pedum tractum signante favilla (aberant enim custodes) exarsit. Tandem superventum est, candela, ablata, favilla excussa, lintea et pallia prorsus intacta fulsere; quo miraculo omnes Deo gratias exsultanter reddidere.

Jam dies propositus gratissime illuxerat sacrae translationis. Adest venerabilis pontifex ecclesiae Roffensis Gundulfus, qui tunc archipraesulis defuncti ⁜ (5*) auctorali vice pollebat. Progreditur cum abbate et Patribus ac officialibus hymnidicis ad illud Sanctum sanctorum, ad illud Domini sacrarium ac propitiatorium. Jubet primum summi Augustini aperiri; nemo approximare praesumpsit, timor omnes absterrunt. Videres artifices tanquam reos sub judicibus et quaestoribus ac fulmine trepidantes. Viderant pridem egregium juvenem monasterii artificem celeri morte multatum, qui jussu abbatis primus hanc sacram porticum impulit; nec [Col. 0017C] ille tam officiosus excusari potuit, quia praeceptori obedivit, quin poenam praesumptricis gratiae luerit, sed fidentissimus episcopus jam triduana abstinentia praelibata a fratribus, armatus fide, prece ac devotione, ultro ferramentum invadit, ictum in tumbae frontem dedit, suoque exemplo et hortatu reliquos in opus animavit.

Primo praestantissimus artificum magister, templique spectabilis dictator Blitherus, expetita pontificis benedictione, trepide, lacrymose et prostratim accedit, altareque capitis summi Augustini ad pavimentum exhaurit. Ibi complanatum areae Parii marmoris candens saxum quadratum offendit. Quo paululum evecto, erumpens vapor nardifluus quaesitorem [Col. 0017D] suum in ora reverberavit, et se adesse qui quaerebatur, sua suavitate pulsanti respondit. Intellexit vir prudens ultro oblatum, quem alto fossatu et laborioso quaesitu formidaverat vix inveniendum; stupensque et tremens lapidem reposuit, atque hoc mirificum thymiamaterium occlusit, perpendens sapienter non sui esse officii ulterius progredi. Cedit illico, testatus summisse quaesitum pignus adesse; nec tacebat interea jugis psalmodia. Protinus jussu abbatis fratrum manibus removetur praedictus lapis. Tum vero ingens spiritus suavissimorum aromatum velut a pectore et ore dormientis Augustini [Col. 0018A] exsiliit, longeque ventilatus, omnes tam mira quam inexperta prius dulcedine replevit. Quoque magis haec balsamatica apotheca reserabatur, eo profusius odor coelestis jaculabatur. Continuo locus ob gloriam Patris et impetum populi cortinis ambitur, intusque a fidelibus domesticis desiderantissimus thesaurus perscrutatur.

Jam patente ostio clara luminaria ingeruntur, et ecce Angliae Christianitatis institutor primicerius, tot saeculis absconditus, tam desideratus, tam magno quam insperato gaudio ostensus, post annos fere quingentos conspicitur. Sane tot tempestatibus bellorum, tanto diluvio paganorum, exterminio populorum, subversione urbium et ecclesiarum, mira Dei protectione Augustinianum [Col. 0018B] vestibulum, ut arca Noe, semper manebat intactum. Unde et ubi, et sicut primitus ipse cum beatis collegis suis a die dormitionis est conditus, eodem loco et eodem modo immotissimus est inventus. Patebat forma et quantitas corporis, pietas et qualitas antiquae obsecutionis, primaeque tumulationis. Cernitur cum casula, alba, stola, baculo, sandaliis caeterisque pontificalibus instrumentis, ut putaretur adhuc carneae integritatis, nisi tactus probasset conditionem mortalitatis; quae tamen est ad augmentum gloriae immortalis. Omnium ergo votis speluncam illam inestimabilis pretii thesaurariam fratres idonei cum summo ingrediuntur tremore ac reverentia, cum prece et laude Davidica. [Col. 0018C] Colligunt in scrinia linteata, et palliata illa aurea, ac gemmea pignora, compagine et harmonia corporali rite composita. Asserit etiam aliquis illorum veridica constantia se inter illum pulverem pigmentarium solidas adhuc carnes quingentarii depositi manu contigisse, et suppliciter fovisse: unde hic merito estimatur haec sacra gleba in custodia supernae gratiae, longiturna durasse incorruptione.

Interea indicta a praesule summa et omni nitore laetitiae colenda festivitate, totum monasterium adornatur tanquam Paschali dignitate. Extemplo tantae novitatis fragrantiam procul odoratur turba remota, confluit urbs tota, [Col. 0018D] inundat Cantia, undique concurrunt populorum examina. Gratulantur immensum Augustinum suum jam quasi de morte reductum, etc. Exportatur itaque cum omni ornatu et processu ac jubilo celebritatis ecclesiasticae, cum vocum ac cymbalorum modulatione, cum supernorum et infimorum socia congratulatione, atque cum hac altisona gloria, ante authenticum altare summorum apostolorum, velut depositum coeleste componitur, donec parato decenter thoro collocetur. Tanta vero gratiarum Christi charismata refundebantur in populum de tanti Patris dulcedine, ut velut incensum passim stillarent lacrymis [Col. 0019A] laetitiae, quibus ille dies paternae praesentiae eo tenus inestimatus potuisset clarescere.

Nec vacat interea a salute ille locus prioris quietis, ille lectulus prolixae dormitionis; calet magni incolae accubitu, sudat opifera balsama, et odore suo curat morbida: aegri, languidi, debiles, contracti veniunt vespere, et incolumes redeunt mane, etc.

Magna erant tunc de Augustini praesidio miracula corporalium sanitatum, sed majora sunt cordium sanatorum. Vidimus hic irremediabiles inimicos convenisse, qui ad sancti praesentiam reconciliati sunt, etc. In tam nova tamque praeclara festivitate episcopus missas candido choro conjubilante celebrat, et post evangelium [Col. 0019B] de tanto tanti patroni tripudio populo sermonem dispensat, tantae lucis mysterium cum spe beatae resurrectionis, visionis et cohabitationis ejus perpetuae fideliter intimat. Postremo peccatorum absolutionem, poenitentibus remissionem, omni populo confluo ejusdem primi praesulis et institutoris sui vice atque auctoritate dat benedictionem, perennemque in Christo confirmat pacem.

Superna quoque agmina his solemniis congratulari sunt visa. Contigit haec celebrabilis translatio in Sabbato, cui sanctae Dei Genitricis Nativitas succedebat die tertio. In ipso Sabbato et subsequente nocte Dominica, pervigil suorum custos Augustinus cum pernoctantibus psalmicanis ante apostolicum altare praestolabatur [Col. 0019C] apparatum requietionis suae. Est autem Cantiensis civis presbyter notissimus, probatae fidei ac veriloquii, qui tunc forte hospitatus Wintoniae ( Wincester ), in ipsa nocte Dominica circa lucem parabat domum redire. Ecce autem inter somnolentiam vel exstasim, ut ille jurejurando adstipulatur, vidit eminus coelum apertum super Augustinianum templum, scalamque flammeo fulgore radiantem ab ipsa superna janua usque in caput ejusdem ecclesiae, qua sanctus Domini accubabat, quasi columnam libratam, angelorumque chorum candidissimo ac splendidissimo habitu per illam descendentem usque in ipsam apostolicam aulam; totum vero monasterium quasi ingens globus flammivomum tantus fulgoris radius cum ipsa scalae [Col. 0019D] extremitate involvebat, ut repercusso intuitu, quid intrinsecus, vel circa ea loca ageretur perpendere nequiret, etc.

Deinde post illa Sabbati festa recentia, affulgente Dominica, alia Augustino festivitatis secundatur gloria, cum universa chorea iterum candidata et purpurata, cum praecipiti populorum fluvio et altisono laudum jubilo adornato solemnissime thalamo collocatur, ubi nunc a fronte et facie ecclesiae pervigil speculator, et custos domus, urbisque, et totius Angliae suae aurosa aedicula excubans, rite ab omnibus veneratur, atque [Col. 0020A] ut omnium interventor adoratur. Quis vero tantam vidit oblationem in auro, argento, ceris et candelis, aliisque resellis fidelium? Miraculo erat omnibus tam insueta copia, non capiebant haec altaria, non sufficiebant colligentium certamina, noctes et dies non quiescebat offerentium turba, etc.

Volebant tunc et beatos ejus consortes transferre, quatinus una ejusdem diei celebritas unius astringeret mentis collegas. Verum et ipso die et sequenti, quae erat, ut praedictum est, Nativitatis Matris Altissimi Verbigenae, in uno Augustino componendo manus dedere; nec suffecerant prorsus, intercurrente jugi plebium glomeratione, opus explere. Tertio demum die, id est tertia feria, vix aediculam et opertorium [Col. 0020B] accubantis ducis confecere. Quarta tandem die, quae est quarta feria, quasi expeditis lacertis ad beatissimos contubernales et successores suos, Laurentium ac Mellitum ⁜ (6) , ad ipsum principem devehendos accessere. Laurentius cum ipso duce Augustino primus venit, cum quo et diaboli aciem primus rupit, primusque ab ipso adhuc vivente ordinatus archipontifex, ut quondam sanctus Clemens summo Petro superstiti successit; Mellitum vero electissimum praecellentissimus Gregorius Augustino postmisit auxiliarium, in procinctu Christi strenue succenturiatum. De beato Laurentio dulce esset memoratu quomodo mortuum suscitaverit, super undas maris pedibus cucurrerit, igne de coelo evocato virtute Eliae impios conflagraverit; quomodo fontem aridis locis productum [Col. 0020C] in perpetuum rivum effuderit, qua poena arceatur omnis feminarum accessus ab ecclesia, quae ejus apostolatui exstructa et consecrata est in Scottia; ut nuper regina Scottiae inclyta Margareta ⁜ (7) , cum oblationibus aditum tentare ausa, subito sit percussa atque repulsa, sed clericorum prece restituta. Verum haec loci artitudine exclusus praetermitto, alibi Deo aspirante retexenda. Mellitissimi vero Melliti, archipraesulis a primitivo Augustino tertii, probatissima sanctitas in Historia fidelissimi Bedae, conflagrantem urbem Doroberniae semet ignibus opposito liberat, flammas retrorsum tempestate et turbine violentius propulsat, a cujus facie recidunt ventique rogique, pereuntque citius cum suo terrore. [Col. 0020D] Hujus etiam primi pontificis et illuminatoris Lundoniae condignis meritis adscriptum legitur, quomodo inclytam ecclesiam Westmonasterii ( Westminster ) nocte Dominicae diei, qua dedicaturus erat in honore Principis apostolorum, ipse claviger arduum opus praevenerit, et per piscatorem transvectus Tamensem fluvium ( la Tamise ), omne officium et solemnia dedicationis ecclesiastico ordine exegerit; quod claris indiciis intueri fuit, atque in signum facti xenium pontifici insignem piscem miserit.

Pium est etiam posteros audire, quod jam non est [Col. 0021A] videre, qua hic sancti prius requieverint positione. Primus Augustinus suae porticus australe latus possidebat, et sacris vestigiis orientalem maceriam pulsabat; ab ejus laeva primus successor et lateralis Laurentius, ut praemonstratum est, simili spatio protendebatur, tantummodo remotus quantum loci altare beatissimi auctoris sui Gregorii, hinc inde utrumque adsciscens, occupabat. Cetera pars aquilonaris latitudinis a sinistra almi Laurentii Adrianum sanctum exceperat; virgo autem Christi Mildretha, unica patrum gemma, a boreali pariete australi Augustino concordi respondebat regione, quos supra translatos extulimus. Ejus vertici ut beati Augustini altare astabat; at capiti sacro Laurentii Mellitus ut proximus successor in producta ecclesiae area imminebat. [Col. 0021B] Mellitus justifluum Justum secundum suam successionem sibi accommodat ad caput: a Justi vero dextera beatus Honorius successor Justi, a dextra Honorii sanctus et a Deo datus Deusdedit successionis suae ordine subjungebatur. Is nempe a capite summi Augustini ejusdem australis parietis thorum commeruit, quos tantum medium ostium, quo intrabatur discrevit. Sic tamen erant omnia illa angelorum Dei mausolea distincta, ut transitus haberetur inter singula.

Igitur efferendo beati Laurentii corpore, dum pavimentum, quod coram Gregoriano altare inter ipsum et praeclarum Augustinum patebat, prius [Col. 0021C] evellendum censeretur, quatinus a latere fracta tumba facilior exitus sancto pararetur, mirum dictu! ferramenta et ingenia omnium ridebat durities laterum. Sane haec tam solida structura prodebat thesaurum nostra latentem saecula. Sed quoniam labor omnia vincit, imo fides, quae in Deo persistit, sude ferri robustissima ab anteriori margine suffodiunt et impellunt. Tandem rebellis fortitudo crebris ictibus subjicitur; nec tamen munitissimus laterculorum textus solvitur. Verum, mirabile visu! quasi ligneum tabulatum conclavatum ad spatium amplae januae integer sustollitur. Dumque sic excrustato pavimento evulsa crates erigitur, sepulcralis cryptula, quae coram ipso, vel sub ipso altari latebat, evulso pariter lapillo violatur. Ita modico foramine [Col. 0021D] facto, protinus ingens vapor inexpertae suavitatis ebulliens, non solum astantes ut vehemens flatus in faciem percussit, sed et totum claustrum monasterii ac fratres in eo residentes nova aromatum virtute perflavit. Ad tam insperatum miraculum dicebant astantes: «Quis iste est?» dicebant absentes: «Quid est hoc?» Ita hic omnibus ignotus persona et nomine, omnibus et praesentibus et absentibus innotuit meritorum charismate. Adeo enim erat omni nostro aevo jam abolitus, ut nihil minus quisquam animadverteret, quam quod sub illa pavimenti planitie aliquid praeter humum latitaret. Gratias Deo omnium bonorum largitori! pro noto patrono Laurentio, quem quaerebamus, ignotum consortem invenimus; crescitque duplicatum gaudium nostrum, dum [Col. 0022A] utrumque habemus: verum hic uno dolore indignitas nostra tabescit, quod dum scimus quid sit quod habemus, quis sit nescimus, nisi quod illum de intimis Patris Augustini pignoribus fuisse, qui tali loco consepeliri meruerit autumamus. Nomen vero, quia antiquum perdidimus, novum et familiare sibi fideliter imposuimus, ut usque in diem revelationis vocetur nobis sanctus Deonotus. Sub eodem itaque Gregoriano altari, sacrosancta gleba sepulti ad ipsum orientalem parietem contiguum, sicuti Augustini et Laurentii porrigebatur, qui tanquam filius geminorum patrum aeque medius, velut utriusque alis fovebatur. Reserata ergo illa aromatum apotheca magis ac magis annitentes populos reficiebat divina fragrantia. Unde raptum [Col. 0022B] pulvisculum quidam naribus applicuit, et paradisi amoenitatem aestimavit; quoque magis stupeas, cum statim pulverem reposuerit, manus ejus diutius inde fragravit. Quia itaque die illa propter impetum populi non poterant, ipsius Deonoti sacratissimam glebam plumbea theca susceptam mane, id est quinta feria, in novam ecclesiam transtulere, et post novum altare novae porticus memoratissimi papae Gregorii decenter reposuere. Habemus unum ex senioribus monasterii adeo notae probitatis, ut ejus assertioni non credere injuria sit. Testatur hic sibi postera nocte per soporem quasi hujus sancti faciem et formam praeclare conspectam, staturae proceritate et monachili schemate condignam, seque [Col. 0022C] ita allocutam: «Gratias amicabiles habeo et mercedem perpetuam imprecor, aiebat, vestrae fraternae devotioni, pro diligentia et labore, quem pridie exhibuistis meo transferendo ac componendo corpori. At equidem non sum ille quem me esse censebatis.» Conferebant enim fratres inter se, hunc esse Rufinianum illum, quem beatus papa Gregorius quondam cum beatis Mellito ac Justo destinaverat in adjutorium Evangelii sacratissimo Augustino, aut aliquem ex illius sacro contubernio. «Nescitis, inquit, quis sim, nec adhuc scietis; scietis autem postea ad nutum supernae dispositionis.

Isto igitur praeveniente vel, ut jucundius dicam, supplantante priorum Laurentii [Col. 0022D] ac Melliti translationem, ad ipsos cum nostro stilo redeatur. Enucleantur tumbae illorum a latere, nec minus quam supra diximus, irruenti turbae cynnamoma et balsama sua effudere. Jamque paratus Laurentius dignum consortem Mellitum praestolatur. Compositis utrisque in adornatis digne loculis, prior effertur, alter subsequitur: procedente candida concione gloriosus in sanctis suis Dominus altisone glorificatur. Jam Laurentius ostium novae ecclesiae intraverat, Mellitus exterius imminebat, ibi pium ac celebrandum Dei miraculum ad intellectum bonum populos animavit. Aderat quidam miles, cujus oculum dextrum carbunculus, quod malum Franci per antiphrasim Bonum-malannum vocant, adeo possederat, ut non modo de visu, sed et de vita [Col. 0023A] periclitaretur. Ipse orbis, ipsa supercilia, nasusque spatium suum a tumore excesserant, tota facies largius extuberabat. Instabat, impingebat, anhelabat, ut ad unum remedium suum Augustinum pertingeret; sed turba, sicut in Evangelio caeco, clamanti obstabat, et confertissima acie reprimendo accessum vetabat: sed vicit, ut assolet, perseverantia, vicit ut potuit, et salutem violentia rapuit. Itaque impellens et irrumpens densatos cuneos elatum brachium protendit, ac desuper nitens extremam partem vectis, quo beati Melliti feretrum portabatur, summis digitis contigit; ipsumque tactum quasi collyrium, quasi emplastrum, quasi optimum unguentum morbido oculo infricuit, simulque, «O sancte Augustine, subveni,» proclamavit. [Col. 0023B] O Dei potentiam! o sanctorum gratiam! o hominis confidentiam! cum illius mali tyrannis aliqua laesione irritata magis minetur exitium, statim ad sacrum tactum ut incantatus anguis crepuit, sanies pestifera defluxit, visus et vultus detumuit, omnemque dolorem subita salus et lux tenebras profligavit, etc.

Interea depositis sanctis ante altare praesidis Augustini, agitur de ipsis missa celeberrima, ut decebat sanctos sacerdotes Domini, in qua habito sermone ad populum, illorum praeclara exponuntur merita. Unde fide illuminata anus quaedam, quae intererat, diu carens luce mundana, dum fideliter clementissimos [Col. 0023C] patres interpellat, reseratis extemplo luminibus, clare diem captat, etc. Post missas adjunguntur Augustino digni consacerdotes, prior Laurentius a dextris, secundus Mellitus a sinistris.

His ita in quinta feria compositis, sextam feriam nanciscuntur reliquis sanctis Justo, Honorio ac Deusdedit ⁜ (8) afferendis. Sed nimirum divina dispensatio Sabbatum his itendit, quae dies translationis Augustini jam erat octava, quatinus istorum sanctorum amplius innovaretur gratia, et omnibus per suos dies translatis consecraretur festiva, omnesque conjungeret ac solemnizaret pariter haec una dies ut charitas una. Ipsa ergo sexta feria itum est ad praenominatos [Col. 0023D] sanctos, quasi facillime ac celerrime adducendos; acceditur ad sacratissimum Deusdedit, qui, ut praenotatum est, australem parietem post Augustinum possedit. Incredibile sed verum dicemus. Totum illum diem, totam sequentem noctem in frangendo vel reserando ipsius mausoleo attritis viribus consumpserunt, mane tandem Sabbati anhelo sudore cryptulam ejus perruperunt. Deinde cryptae beati Justi usque ad horam primam attentius insudarunt, et vix eam tandem reserarunt. Postremo sancti Honorii, qui horum medius accubabat, pertusa in latere crypta sancto egressum dabat. Hic [Col. 0024A] ergo interroga vitam almiflui Deusdedit, mira odoramentorum suavium gratia de ejus erumpens tumba enarrabit. Sciscitare quis sit Justus, exponet tibi coelestium aromatum domus: Honorii quoque virtutes et merita uberrima loquitur apothecae suae fragrantia. Omnium ergo horum patriarcharum unica paterni affectus viscera, et pectora una proclamat divinarum nardorum praerogativa. Translata sunt itaque haec tria coram summa Trinitate radiantia candelabra in hac die Augustini octava, quod ad hoc, ut credimus, superna distulit ac retardavit benevolentia, quatinus, uti praetulimus, amplius consecretur et solemnizetur in tot hierarchis haec eadem dies octava, totaque septimana festive exacta, octava reddatur prima: jamque mysterium [Col. 0024B] resurrectionis in his sanctis operetur, quae post septena volumina saeculi, octava interminabilis nascetur. Nec ab his separamus beatae memoriae archipraesulem et consortem suum Nothelmum, intra altare sancti Gregorii inter eos ante reconditum, et nunc secundo cum eis translatum, quem auctorem et indicem historiae Anglorum scriptor Beda praeconatur ⁜ (9) . Ducebat hos duces suos ut priores solemnissima processio et canora laudatio; ipsisque coram altare praesidis Augustini, donec suis sedibus inthronizarentur, missa festiva celebratur.

Hac etiam die irradiata claris miraculis favere superna benignitas dignata est sanctis suis, etc.

Nunc autem hi senatores nostri et Patres conscripti pariter ut primitus compositi requiescunt, sicut unus spiritus, una fides, una charitas, una religio et gratia erat in eis. Majordomus Augustinus frontem et principalem ecclesiae porticum possidet cum primo successore laureato Laurentio, sibi proximo a laeva, et mellifluo Mellito, successore secundo, apposito a dextra. Ipse principale caput suaviter reclinat assito altari sanctae Trinitatis. Post Laurentium justissimus Justus et Dei dato assumptus Deusdedit subjuncti a sinistris honorificentissimo Honorio, et theorito Theodoro respondent a dextris. Hi sunt septem oculi Domini, per quos nos propitius [Col. 0024D] respicit. Hi septem stellae in dextera ejus, et septem candelabra aurea coram se lucentia, quibus septiformi gratia Spiritus sui septempliciter Ecclesiam suam illuminat. Horum exterioris alae, borealis Mildreda et australis Adrianus proprias tenent porticus, et altaria ad capita ut Augustinus. Mildreda altari praenitet sanctorum Innocentum, quos omnes virginali fovet gremio, et cum eis cytharizat et cantat canticum novum Sponso suo et Agno, illum quocumque ierit pariter sequendo. Adrianus Protomartyris Stephani, nec non Laurentii ac Vincentii martyrum tenens altarium, martyriali vita martyrum [Col. 0025A] testatur consortium. Item e regione boreali suum quique in meridiem salutant successorem, Laurentius Mellitum, Justus Honorium, Deusdedit Theodorum, Mildreda cum temporali thalamo patrem Adrianum, omnesque praesidem efferunt Augustinum.

Sed quia horum tres altissimae Trinitatis confessores, Justus, Honorius ac Deusdedit hanc hodiernam Augustini octavam, sua propria translatione vindicant primam; illorum dissimulare dignitatem, aestimamus injuriam. Sane quia Beda Venerabilis in multiplici historia sua minus horum declaravit miracula, non ideo a fide nostra obliterari debent tantorum merita; an non [Col. 0025B] sufficere tarditati duritiae nostrae potuit, quod Augustinum cum ipsis suis sociis apostolicam vitam et virtutes cum innumerabilibus signis imitari, atque pro ipsa quam praedicabant fide mori paratos descripsit? Parvaene sanctitatis testimonium aestimandum est, inter alia praeconia, quod sacratissimus papa Bonifacius, a praecipuo Gregorio quartus ⁜ (10) , beatum Justum apostolicis litteris collaudet, ejusque meritis ac coelorum praemiis gentium conversionem adscribat, quod ipsa Epistola partim annotata gratius clarebit. «Dilectissimo fratri Justo, Bonifacius. Quam devote, quamque etiam vigilanter pro Christi Evangelio elaboraverit vestra fraternitas, non solum Epistolae directae a vobis tenor, imo [Col. 0025C] inducta desuper operi vestro perfectio indicavit,» etc. Integra habetur apud Bedam lib. II Hist., cap. 8.

Honorium nihilominus sanctissimum Justi successorem ( anno 634) ab Augustino primario quintum, beati papae Honorii successoris praescripti Bonifacii apostolicae litterae ut fortissimum Christi agonistam victoriosa corona triumphant. Pulchre vero et grata divinae gratiae consonantia, uno tempore eadem sanctitate atque eodem nomine iste isti occurrit, ut Romanus orbis suum habeat Honorium, orbisque Anglicus pariter suum. Pulchre, inquam, ille huic univoca praerogativa hoc unanime dilectionis mittit exenium. «Dilectissimo fratri Honorio, Honorius. Inter [Col. 0025D] plurima quae Redemptoris nostri misericordia suis famulis dignatur bonorum munera praerogare, illud etiam clementer collata suae pietatis munificentia tribuit, quoties per fraternos affectus unanimem dilectionem quadam contemplatione alternis aspectibus repraesentat,» etc. Integram exhibet Beda lib. II, cap. 18. Nec illud parvae gloriae [ejus] praeconium est, quod per sanctum Felicem ⁜ (11) a se ordinatum Orientalium Anglorum praesulem, illam [Col. 0026A] quoque ad Christum converterit gentem. De cujus nuperrima revelatione parum quid sed magnum fidei monumentum hic inserimus. Derogabat quidam aemulus huic sancto, praeferens illi quemdam saecularis opulentiae episcopum, qui Ecclesiam Dei multis opibus et ornatibus exstruxerit, cum istum tale aliquid utilitatis in vita sua fecisse nullum vestigium sit. Quod ubi ejus loci alumnus prior nuntiatum aegre ferret, nocte subsecuta cuidam seniori aetate et moribus venerabili quidam honorificentissimus in visu adstitit, ita praeclare, ut recolat adhuc cujus formae illum assimilare potuerit, attonitoque de tam spectabili et magnifica persona sic ait: «Quare ille talis hesterno sanctum domini Honorium abusiva lacerare voluit [Col. 0026B] detractione, in pontificis laudati praelatione? Cur his relatis, prior ex sancto Evangelio non respondit, quia omnibus aurosis et copiosis largitionibus divitum plus duae minutae valuerunt pauperculae apud Judicem justum?»

Beatum quoque Deusdedit ⁜ (12) sanctitate adjungimus consimili, qui beati Augustini apostolatui sextus subjungi, et eidem tam proxime meruit consepeliri. Hi sunt ergo omnes viri misericordiae, quorum justitiae oblivionem non acceperunt: quia enim praetatus historiographus (Beda) singulorum gesta describere nimium aestimavit, in fine omnium merita sic conclusit: De his omnibus recte et veraciter [Col. 0026C] dici potest, quia corpora eorum in pace sepulta sunt, et nomina eorum vivunt in generationes et generationes. De caeteris vero, id est, regibus, praesulibus, abbatibus, aliisque sanctis translatis nunc est subsedendum; de quibus jam alibi dictum est, vel suo tempore dicendum, cum parato templo thorum perceperint destinatum.

Post hoc ergo Sabbatum, cum in subsequente Dominica tapetia, quae fracta et exhausta sanctorum corporibus monumenta tegebant, pluvia et lutum sordidaret, custos illorum venerabilis haerebat animo utrum auferre tentaret, an in ipsorum obsequio, qui meliora reddere possent corrumpi sineret; rursumque recogitabat quod illorum gloria ornamentorum [Col. 0026D] ecclesiae detrimenta non ambiret. Tandem accedens trepide cum incensu psalmodiae ad beati Melliti similiter perruptam et evacuatam cryptulam pallium ab apertura paululum seduxit; et ecce expertus pridie vigor coelestium odoramentorum ver nantissime hunc repercussit. Ille perculsus prodigio: «Quid est, inquit, Domine Deus, quid est hoc? Unde spirat gratia? An quatriduo vacua tumba adhuc sudat etiam absentia balsama?» Talia secum [Col. 0027A] senior ille stupido corde volutans, reposuit tegmina nardifluo foramini, ardens cujus esset haec gratia certius experiri. Illico obtrusus odor velut exclusus lucis radius evanuit. Rursus ille detexit, rursus facta via effusus odor redolevit, etc

Secunda dehinc feria, patente spatio, structura navis ecclesiae procedit; fundatur columna spatiosa in aquilonari serie, ipso loco unde opulentissimus thesaurus Augustini corporis assumptus est. Cujus tumbae vel cryptulae sacratos laterculos alvo capaci pro sacris pignoribus illa complectitur. Substrati vero pavimenti, cui beatissima gleba incubuit, lateres puniceos, nitidos, plano tabulatu contextos, et [Col. 0027B] crocea nardo fumantes certatim excrustantur, et in altari novae porticus beati Gregorii supra memorato reconduntur. Sub his lateribus inventa est terra mundissima semipedis spissitudine fundamento, quod de pariete veteri Augustinianae porticus praeeminebat superjecta; haec quoque terra penetrante lateres Augustini odore, mirifica fragrabat suavitate. Quam ad praedicti fundamenti silices exhaustam per sacrata busta Laurentii, Melliti ac Justi, quae ecclesiasticae structurae persecutionem evaserant, distribuendam ac servandam censuerunt. Ne vero posteri nostri, hi qui fuerint filii dilectionis tanti patris, se nescire doleant hactenus descriptum ejus antiqui monumenti locum; notet qui voluerit hanc columnam, quam paulo ante designavimus, [Col. 0027C] ejus continere lateritiam tumbam, numeretque et sciat ab illa, quae turri orientali arcuatur, tertiam. Quid enim piis haeredibus non videbitur dulce de tanto progenitore dinoscere? Quid vero non sit triste ejus gratiae ignorare? Verum de illis balsamaticis lateribus praescriptus senior fidelissimus, qui se hujus gratiae innotesci repellit, unum clanculo subduxit, ne dicam, furtim subripuit. Laudabilis haec culpa, quam fides adornat, charitas justificat: quia ille languentium remedio pio sacrilegio hoc prospiciebat. Nam divino instinctu haec sacra eum reservasse consequentia miraculorum probat.

Orientalium [Col. 0027D] Saxonum provincia illustrem virum Francigenam novit incolam, cujus uxor diutino languore jam desperabat salutem et vitam: revelatum illi tandem in somnis est, quatinus propere ad sanctum Augustinum Cantuariae mitteret, et laterem, qui ipsius salutifero corpori subjacuerat, aqua ablui expetat; quae inde bibens de Augustini virtute confidat, quia indubitatae sospitatis remedium percipiat. [Col. 0028A] Quod factum est. Capp. 2 seqq. alia quoque miracula narrantur.

Reliquias de pretioso Augustini corpore plurimi imploravere: sed nemo (tanta tamque pia est paterni thesauri servandi avaritia) vel unum capillum inde potuit obtinere. Verum de praescripto latere data beneficia adhuc loqui nos cogunt miracula, cujus servator supra memoratus dum hospitatus coenobio Ramesensi ⁜ (13) sermocinaretur de virtutibus ipsius praestantissimi patroni, narrabat etiam ipsos thuriferos lateres, quibus incubuerat sepultus, sanitatum charismate redundare. Rogatus ergo a fratribus inde reliquias sub conditione celebrandae perpetuo translationis [Col. 0028B] suae, adduxit secum fratrem ex illo contubernio idoneum, praemittensque eum cum signo ad condignum seniorem, dictum Elfwinum, hujus fidei amicissimum apud sanctum Augustinum, ipse opperiebatur ejus reditum ad Bertingam, provide scilicet dissimulans, ne quis de ipso sacro arcano praesentisceret aliquid abducendum. Ille particulam pulveris, quem de sepulcrali crypta sancti Augustini exhauserat, et duo laterum fragmina, quibus sanctus indormierat, praefato fratri remittit in bustula, qui Bertingensi ⁜ (14) et Ramesensi ecclesiae aeque divideret utriusque gratiae xenia. Susceptor itaque horum sacrorum, ut fui metuens deprehendi, aut ut thesaurifer depraedari, ocius de sancto Augustino [Col. 0028C] ad Christi ⁜ (15) ecclesiam se rapuit, ibique consueta benignitate fratrum susceptus, nocte illa cum ipsis requievit. Mantica ejus servatrix sacri mysterii foris cum famulis remansit: famuli autem insolescentes, et tantae virtutis praesentiam vel reverentiam ignorantes, ea nocte tanto terrore et horripilatione exagitantur, quantum nunquam in vita perpessi sunt, ut jam interituros, aut in amentiam transituros crederent, cum cur, aut unde haec formido esset, aut quid portenderet prorsus nescirent. Ipsum quoque fratrem vox divina increpuit per soporem: «Quare, inquit, frater, creditum tibi pignus tam negligenter exposuisti?» Sequenti nihilominus nocte ipso in Roffensi ecclesia ( Rochester ) hospitato, rursus mantica sacrorum thesauraria cum famulis [Col. 0028D] relicta, iterum brutos animos divinarum rerum indociles anterior pavor reverberavit, et plurimum noctis ut vecordes occupavit. Tertia die in Bertingam ad Augustinianum monachum Augustiniana pignora exhibuit, quae ille laetissime excipiens, nocte imminente secum servavit.

Ipsa nocte hic sacrorum aerarius magnis visionum [Col. 0029A] agitur mysteriis, etc. Ut ergo diluculum hausit, illas pulvereas sed mirificas reliquias ecclesiae intulit, ipsique Deo amabili Animae abbatissae, quam ob gratiosam sinceritatem Charam-gratiam patres appellavere, rem omnem visionis et prodigiorum exposuit ordine. Illa dum ejus miratur relationem, amplius admirando propriam sic ingreditur eodem fere tempore declaratam exponere visionem, etc.

Ornatis itaque sacerdotibus et clericis, nec non sororia processione festive induta, excipitur sua medietas sacrati lateris, et pigmentati pulveris a devotissima ecclesia cum laude dulcimoda, altera medietate alteri ecclesiae, quam praemonstravimus, reservata. Colligitur hoc pretium pompose decorato scrinio, circumfertur claustro a [Col. 0029B] sacerdotibus in benedictionem cum jubilo, comitatur paternis laudibus virginalis concio. Agitur in beata Augustini memoria missa solemnissima, modulante angelica camina, et superante aerea organa virginum melodia. Tanto adeo decertant triumpho, ac si Augustinum tenuissent corpore solido; missam personat Augustinensis monachus, servator et distributor suorum sacrorum fidissimus. Hic ergo, sacra praefatione finita cum angelico hymno summae Trinitati sacrato, grande apparuit prodigium, nostroque saeculo tam obstupescendum quam insuetum.

Soror aevo maturior, quae administrabat altari, dum adstat [Col. 0030A] psalmis et orationibus intenta, aspicit palam praesignatum sacerdotem, sicut dominicis sacramentis conficiendis assistebat, etc. Eadem ergo solemnitate processionis, modulorumque et ornatuum, atque missarum, suscepta est altera medietas saepefati lateris et pulveris quae obvenit Ramesensi monasterio: et ita celebrari in perpetuum translationem dignissimi patris Augustini promissum et confirmatum est sicut in Bertinga.

Hanc itaque semper recolendam sanctorum translationem festivam, annus incarnati Salvatoris millesimus nonagesimus primus, octavo Idus Septembris nostro aevo gratissime consecravit, quo juniorem Willelmum regem Anglia, et Widonem abbatem hujus [Col. 0030B] festi latorem Augustinia habuit, cui Roffensis praesul Gundulfus memorabilis pro archiepiscopo amabiliter obsecundavit. Ipso quoque abbate volente, placuit praestantissimo archipraesuli Anselmo caeterisque pontificibus, haberi in perpetuum hanc octavam praecipuam ac celeberrimam pro prima, quatenus tam Augustino duci quam caeteris collegis suis, Romanae scilicet Ecclesiae alumnis et legatis, atque Angliarum principibus, ipsorumque successoribus in commune omnibus consecretur; in qua omnium facta translatio, ut jam supra memoratum est, comprobatur. Sequuntur miracula ad finem hujus libri, quae omisimus.

Primo igitur Augustinensis abbas Almerus [Col. 0030C] ⁜ (16) , quasi quodam voto et praesagio futurae translationis, arcus et columnas super sanctorum corpora Romana elegantia sollemniter aedificatos abstulit, quantumque audebat, viam exsurgendi illis paravit: de ipsis vero columnis et arcubus monasterii sui claustrum exornavit. Hinc de abbate in pontificem mire renitens assumptus est Scirebourne, Elfstano condigno, qui beatissimam Mildredam ad suum Augustinum transtulit, succedente. Verum ipse judicio Dei misericordiae, verberantis quos diligit, caecitate percussus, episcopatum tam voluntarie deserens, quam invite susceperat, ad paternum Augustini sinum rediit, et in cella infirmorum degens, otium suum in psalmodiis et orationibus exercuit. Nec praetermittenda est hic admirabilis [Col. 0030D] super eo visio. Jacebat ejus minister vir honorabilis in ecclesia sancti Mauritii, adhaerente ipsi cellulae infirmorum: vidit quadam nocte ut accubabat, plene vigilans, duas personas venerabiles episcopum de eadem cella, in qua quiescebat, hinc inde in ipsam Thebaeorum martyrum basilicam adducentes, [Col. 0031A] ibique illum sibi medium familiariter assidentes, multamque cum eo sermocinationem, quam ille contemplator palam audire, etc.

Praestantissimus autem abbas Aelstanus Romam proficiscens, a praecellentissimo imperatore Henrico ob gratiam famosissimi patris Augustini magnifice suscipitur ⁜ (17) , ubi cum de tanto hierarcha sermones solemnizarent, exclamat imperator: «O si vel minimum articulum, vel aliquem capillum, vel tandem extremum pulvisculum de tanto thesauro nancisci mererer, quantis rerum pretiis id emptum vellem! quod inaestimabilis splendoris bravium! quantum Anglia adeptum gaudet, tantum Roma ademptum fleret, nisi fides utrobique eum adesse, [Col. 0031B] et ubique prodesse de regno superno crederet.» Haec dicens piissimus princeps insistebat magnopere venerando abbati, quatenus illud tam preciosum decus Romani imperii, ac generis humani jam transferret, sibique aliquid tam sacrorum pignorum conferret: quod si obtineret, quidquid vellet in terris, vinetis, auro et argento sublimiter impetraret; insuper ipse tanti thesauri scrinium auro purissimo pretiosissimisque gemmis augustaliter ambiret. Sed abbas, quamvis eum accessum ad paternum aspectum, quem nostra dies meruit, cunctis opibus terrae praeponderaret, tamen pro cunctis opibus rerum, nec suo, nec imperatoris desiderio obsequi auderet. Regressus domum, dum post monasterii sui provectum strenuissime actum quadriennio ante obitum [Col. 0031C] langueret, egregium sui gregis arietem Vultricum ⁜ (18) , saeculari et ecclesiastica ac litterali eruditione praeclarum, abbatem sibi ad apostolicum sancti Petri altare, antiqua videlicet Romani privilegii ac libertatis consuetudine, apostolica auctoritate primitus firmata, ordinari fecit.

At Vulfricus, qui in dilatatione reipublicae commissae omnes antecessores studebat aequiparare, in ecclesiae tandem suae restauratione omnes certabat evincere. Verum impraesumptum caeteris conatum verebatur inconsulte praesumere, et illud tam antiquum, tam primarium, tam innumerabilium sanctorum domicilium sine auctoritate publica temerare. Interea illud splendidissimum [Col. 0031D] ac sanctissimum jubar nostri saeculi papa Leo ⁜ (19) Simoniacam haeresim in Galliis debellabat, nummulariorum mensas et cathedras vendentium columbas evertebat, omnemque negotiationem avaritiae de templo Domini ejiciebat. Mittitur ad illum Anglicarum Ecclesiarum principis Augustini vicarius [Col. 0032A] ipse Vulfricus, pro ecclesiasticis magistratibus et gente sua responsurus, a rege scilicet Edwardo destinatus, ut erat in transmarina regna et summa negotia mitti tam assuetus quam idoneus; comites illi adduntur spectabiles, Dudeco Sumersate episcopus, et Ramesensis abbas Aelfeuvinus. Tunc magnus sacerdos (Leo IX) Domini Remensem ecclesiam Sancti Remigii dedicabat, et fidum Christi dispensatorem miraculis ostendebat. Discussis ordinibus sacris, quis per ostium intraverit, quis aliunde ascenderit, Anglos innocentiores Christi consul invenit; Anglos, et maxime Augustinensem legatum pro tanti nominis dignitate, ampliori benignitate excepit. Nam antea venerabilis memoriae pontifex Seriberiae Heremannus ⁜ (20) , cui laterales adhaerebamus, [Col. 0032B] Romae in amplissimo pontificum senatu ⁜ (21) lucide disputaverat coram ipso beatissimo Leone, de Anglorum inexcusata omnigenis, vel peregrinis, vel civibus hospitalitate; de ipsa Anglia ecclesiis ubique repleta, quae quotidie novis locis adderentur novae; de innumera ornamentorum et signorum per oratoria distributione, regumque et divitum in haereditatem Christi amplissima largitate. Gaudebat summus amicus Domini Leo, adeo ut elatis manibus gratias ageret Deo. Addidit etiam praefatus episcopus nobilitatem Anglicae hierarchiae exponere, quod scilicet Cantuariensis praesul apostolica auctoritate, Romae assidere debeat sanctae Ruffinae pontifici ⁜ (22) ; Augustinensis vero abbas abbati castri Casini. Quaesitum est in decretis et inventum, [Col. 0032C] ibique papae atque omnium assensu corroboratum. Hujusmodi favoribus idem beatissimus papa Anglos familiarius habuit; Vulfrico vero ob sancti Augustini gratiam, atque suam concinnitatem deditior exstitit: omnia rememorantem de ipso sancto suisque condignis collegis amantissime audivit; suggerenti monasterii sui restaurationem gratissime annuit, ac benedixit. Sic Nathan David regis desiderio in aedificando templo favit: sed cum esset uterque propheta, uterque hic a Dei consilio ut homo erravit, nec quisquam quicquam poterit, nisi cui et quando Deus decreverit. Hoc desideriosus abbas non perpendens, et ad sibi inconcessum opus frustra nitens, facta legatione, templum suum a fronte diruit, [Col. 0032D] beatissimam virginem Mildredam ante principale altare Apostolorum conditam in porticum patris Augustini transtulit, et juxta Aquilonarem parietem contra sanctum Augustinum collocavit. Partem quoque ab occidente oratorii sanctae Dei Genitricis cum porticibus, quibus circumcingebatur, dejecit, [Col. 0033A] et inter utramque ecclesiam, fratrum cimiterio quod adjacebat purgato, totum spatium ad fabricam corripit, parietes erigit, columnas et arcus componit. Laetabatur novo opere Cantia, quanquam monasticae habitationi incongruum fecisset artificum imperitia.

At offensa est Regina poli de injuria templi sui: hoc suum sacrarium; hoc, juxta Anglicum elogium, suum vestiarium; hoc multorum sanctorum sinus erat et gremium. Hic, ut in consequentibus patebit, audiebatur concentus angelorum, hic organa virginum, hic assiduabatur virtus miraculorum. Haec rerum Domina per visum apparere [Col. 0033B] dignata cuidam anui: «Vade, inquit, et dic Vulfrico abbati, quia morte punietur ob destructionem oratorii mei.» Hoc semel, hoc denuo, hoc tertio mulier admonita, tandem per sororem abbatis bene religiosam, quia illum verebatur, mandat sibi coelica mandata. Ille reformidans ad tantae Dominae majestatem, sed renuens credere quasi aniles fabulas ad nuntii vilitatem, tenuit propositi intentionem, et sidereae querelae neglexit satisfactionem. Ruit enim plerumque humanus impetus irrevocabiliter, juxta illud Nasonis:

Post hunc domnus Egelsinus monasteriarcha attollitur, et in palatio regis consecratur, qui Romam profectus ab Alexandro papa mitra et sandaliis sacerdotalibus donatur, hisque uti pontificali vice jubetur. Hunc, inquit, apicem habere perpetuo rectorem decernimus Augustinensem, ob ipsius scilicet et Romanorum alumni et Anglorum apostoli Augustini dignitatem. Hanc itaque praerogativam ille domum revexit, et interim in Augustini potentatu habuit: sed ubi [Col. 0034A] abbatiam mutavit, Augustinensi successori sua jura alibi impraesumpta reliquit.

Interea Willelmus, dux Northmannorum, Deo dispensante eruditionem plebis suae, in regem transiit ⁜ (24) Anglorum, a quo domnum Scotlandum, virum probum et prodige eruditum, Augustiniana domus Patrem suscepit accommodum. Hic, ut caeteri antecessores, ordinatus in suo monasterio, cum in ecclesiae suae longius protendendae aedificium, largum extenderet animum, graviter offendebat eum adstans opus impediose productum, offendebat et angustum decretae machinae spatium: terrebat vero Dei Genitricis in abbatem superiorem de praerupta ecclesia sua judicium; terrebat de veteri monasterio longa carie consumpto [Col. 0034B] ruinae periculum. In his angoribus rapitur legatione regia Romam ad Alexandrum papam. Ibi post regia responsa, consilium accipit ab ipso papa et benedictionem de transferendis sanctis, de destruenda et reformanda basilica sua pro suis votis, ac nutu supernae largitatis. Dehinc reverendus apostolicus de eadem antemurali ecclesia quam proxime muris civitatis immineret; praecellentissimus Augustinus et decentissimi consortes sui qua parte ecclesiae, quo ordine, simul an distinctis porticibus requiescerent, cum diligentissime indagaret, et praeclarus abbas ad omnia optata satisfaceret: «Haec, inquit, est arx civitatis praeeminentissima, ac decentissima totius regni regia, ubi ille dux suae propagationis [Col. 0034C] ecclesiarum, princeps comitum beatorum, hoc est, princeps principum, et in suo apostolatu sanctus sanctorum Augustinus, suum thorum, suumque ad coelos porrectum posuit triumphum. Quam praeclara domus tot et tantorum coeli siderum! quam veneranda aula universae genti Anglorum! quam beata patria sanctorum radiis illustrata patronorum!»

Tum abbas fidelis ad tantum tanti viri testimonium obstupescens et gratias agens, domum properat, inchoatam molem novi operis subvertit. Verum residua pars virginalis oratorii summae Mariae ejus impetum morabatur; nostrae quoque orationis cursum hic [Col. 0034D] modo remoratur. Occurrunt hujus sacrarii superna praeconia, et in ejus gremio adjacentium sanctorum miracula. Hic ipsa praecelsa parens Altissimi saepius visa, et cum dulcimodo virginum choro ineffabili suavitate coelestis harmoniae noscitur audita. Huic candidissimo contubernio angelum Domini exercituum, et post Augustinum suosque consortes nitidissimum decus Anglorum, familiarius ac frequentius interfuisse beatissimum constat Dunstanum ⁜ (25) : et ut cervum sitientem ad fontes aquarum, ita illum [Col. 0035A] supernae modulationis dulcedine captum inexplebiliter assiduasse hunc sanctorum paradisum. Ne etiam nostris temporibus hujus fidei desit experimentum, ipse Dominici gregis custos Scollandus, quadam nocte ante nocturnas vigilias expergefactus a somno, uti accubabat in vicina ipsi ecclesiae cella, chorus mire dulcisonus alternatim auditur psallentium, tamquam virorum et puerorum gratissimam consonantiam diapason reddentium, dum modo junctis modulis concinerent, modo distinctis organis parvuli viris responderent. Haerebat in insueta melodia, tamen nondum animadvertens coelestia carmina, cogitabat fratres jam expletis matutinalibus sacris processionem, ut tunc dies et noctes solebant, in ipsa agitasse ecclesia. Rogat excitatos socios an [Col. 0035B] signa matutinalia audierint, omnes negant. Rogat an sibi auditos cantus audiant, omnes se plane audire et monachi et laici asseverant. Mittit eo fidelissimum fratrem, Sinvoldum nomine, rei certitudinem explorare: venit, et ostia clausa invenit, nec quemquam ibi cernit, nec ullum jam sonum audit. Regressus omnes lectos fratrum circuit, omnesque dormientes reperit. Quod ubi patri retulit, ille inclinis lectulo modice obdormivit, et ecce vocale signum matutinorum intonuit. Tum vero obstupescens, intellexit incunctanter cum omnibus audientibus vere in illo loco olympica convenisse agmina, saepiusque ante narrata miracula verissima sibi claruisse experientia, et vere supernos cives haec incolere habitacula. Nam hunc locum Deo et omni saeculo [Col. 0035C] amabilis Patris nostrique post summum Augustinum optimi institutoris Adriani ⁜ (26) , irradiabat praecipue signi potentissima gleba, simul et sancti Albini ⁜ (27) discipuli et successoris sui, necnon beati Johannis, superiori tempore abbatis, veneranda corpora. Ad hoc plures sancti episcopi et abbates numerosi, quatuor quoque reges, cum regalibus conjugibus et liberis ac longa nepotum genealogia aulam Dominicam illustrabant et nobilitabant dormitione sua.

Horum autem regum primus noscitur Edbaldus, tertii Anglorum regum, sed primi Christicolae Aedelberti filius, qui ab errore idololatriae velut ab Acheronte emergens, per [Col. 0035D] beatum archipraesulem Laurentium apostolo Petro pro desperata ove pastorem verberante ad Christi sinum confugit, paternaeque pietatis aemulator hanc ecclesiam praecelsae Dei Genitrici condidit et dedicavit; in qua hactenus requievit, haereditans quod fecit, et possidens quod dedit, cum justis scilicet, quos in nomine Justi suscepit. Hanc abbate et ordine monastico ut Augustiniano coenobio incorporaretur religiose [Col. 0036A] informavit, ornamentis et opibus regiis, terris et rerum necessariis abundantissime ditavit, interque regalem villam Northburna appellatam adjecit; praeterea Christianae fidei propagandae beatis Patribus adjutorem et cooperatorem devotum se exhibuit

Secundus erat Lotharius, rege Edbaldo avo, et rege Erconberto patre, ac Deo dilectae virginis Mildrethae avunculo editus. Cujus mater sanctissima regina Sexburga, in insula Scapeia monasterium Dei Genitrici prima fundavit et sanctimonialium choro instituit, ibique, mutato in sacrum velum regni diademate, ancillis Christi se conjunxit, ipso filio suo favente, terrasque et divitias inibi suffecturas regaliter adjiciente. Quae postea [Col. 0036B] pretiosae virgini, germanae suae Etheldrethae ⁜ (28) , in Eligensis monasterii successit regimen. Lotharius, dum post fratrem suum Egbrihtum, Raculfensis coenobii fundatorem, duodecim annis regnasset, bello Australium Saxonum a nepote suo Edrico, fratris sui Egberti filio, oppugnatus, ibique vulneratus, dum medetur emoritur. Edrico autem post annum et dimidium regni adepti sublato, reges externi ⁜ (29) et incerti dominati sunt tempore aliquanto: quorum unus, nomine Mulus, consepultus erat superioribus ordine tertius.

Quartus erat legitimus rex Withredus, alter superioris Egbrihti regis filius, qui virtute et religione potens paternum regnum ab exteris tyrannis eripuit. Ipse, jubente sibi beato [Col. 0036C] Martino per visum, in ejus honore ad Doveram constituit primus monasterium, ac Dei famulis regalibus donis perpetuo reddidit copiosum; Augustinensi vero Mariae et beatissimo incolae ejus Adriano inter cetera munera principe digna regiam mansionem, quae Listleburna appellatur, perpetualiter largitus est; sicque in ea domo requiem haereditavit quam opibus auxit.

Igitur tot sanctis cum sublimibus personis, ante ipsius ecclesiae dejectionem transferendis, praelustris abbas. magna supremi Regis Genitrice suis devotorumque fratrum jejuniis, orationibus ac lacrymis placata, primo ad eversionem altaris et tumbae patris Adriani [Col. 0036D] exportandi venerabiliter accedit. Instrumentum operis areae complanatur, et Sancti sepulcralis lapis attentissime expurgatur; thesaurus assumendus, quasi ad manum elatus, in noctem differtur, ne quo forte inexperta spes laedatur. Nocte cum luminibus suae lucis gaudium abducere paratis animis redeunt, sepulcralem lapidem auferunt, prosperato sancti corpore quasi parietem a fundamento surgentem [Col. 0037A] inveniunt. Extemplo confusa pectora nox moeroris occupat, gelid usque per ima cucurrit ossa tremor, putantibus omnibus se tanti Patris praesentia fraudatos. Sed jussu abbatis illa obstructione lapidum eversa, altius fodientibus, a laeva cryptula offertur, qua pertusa, coelesti odore nuntio prorumpente, sanctus Albinus ostenditur; a dextris vero ingens candidi marmoris sarcophagum respiciunt, moxque animi et gaudia de inventione optatissimi Adriani redeunt. Quod circumfodientes dum operculi amovendi casso laborare nituntur, ad pedes inductum sarcophago lapidem contemplantur. Hoc exempto, subito testis et praeco quaesiti desiderii exsiliit, paradisum Domini spirans fragrantia. Sed ad gratiorem laetitiam iterum tentantur tristitia, dum a quodam [Col. 0037B] fratre timide inspiciente proclamatur tumba vacua. Ast aliorum cura perspicacius intuita respondetur potius vere plena vera sancti corporis gleba, quae ita videbatur formosa, ut putaretur adhuc sicut primitus erat impositus, carne jacere integra. Tandem ipse dux gregis inspexit, vidit, atque illico magna exsultatione, Gloria tibi, Christe, proclamavit. «Vere, inquit, haec est beati Adriani pretiosissima corporis margarita, in splendoribus sanctorum vere resuscitanda.» Ad haec unus fratrum, David nomine, Britto genere, in sanctum corpus temerarie extendit digitum, experiri curiosus an illud adhuc esset solidum. Expertus est autem ejus virtutem, cujus tentare ausus est conditionem. Compungitur digitus velut acu confixus, aut ardenti ferro [Col. 0037C] aut virulento hydro percussus; nec solum digitus, sed tota cum intolerabili cruciatu extuberat manus. Cumque prae angustia clamantem abbas interrogaret causam, ostendit tumidam praesumptricis manus poenam. Respondet Pater, jure id factum in tam temerarium. At ille reliquum noctis cum insomni ejulatu trahebat. Hinc princeps monasterii incertus aestuat duplici mole curarum: cum nec tutum foret sanctum corpus tangere, nec cum tanto lapidis pondere videretur efferri posse. Absterruerat enim praesumptor et illos quibus sancti tactus foret salubris. Ponit itaque ut ad tantum thesaurum usque in diem custodes, intus fratres orantes, foris milites vigiles. Jubet illico totum monasterium auleis [Col. 0037D] candescere, palliis, purpura et auro omnique ornatu paschaliter splendescere. Aderat tunc Cantuariae Bajocensis pontifex Odo, frater regis, et sub rege absente praeceptor Angliae. Ipse lucis crepusculo ab abbate adsciscitur, audit et videt virtutem sancti; consultus hortatur abbatem ne eum emitteret ab antiquo dormitionis suae toro, sed cum eo, quo primum a sanctis obsecutoribus positus est, efferret sarcophago. Obsequitur consilio auditor prudens, rebusque paratis, cum candidata ac purpurata solemniter fratrum caterva, et populo certatim irrumpente, ad illa sancti sanctorum ornatissime procedit. Totus [Col. 0038A] itaque desiderabilis Adrianus cum saxosa mole sua speciose adornata, robustissimis trabibus excipitur, cum dulcimodis laudum organis astra ferientibus effertur, in porticum desiderantissimi patris Augustini gratissimus collega deponitur, et inter beatissimos ipsius consortes, ac juxta primum ejus successorem Laurentium, archipraesulem sanctissimum condigna sanctitate reconditur. Fit ingens turbis tam Francigenis [ id est Northmannis] quam Angligenis exsultatio, fit irruendi et considerandi summa intentio, currunt lacrymae prae gaudio. Addit sanctus tripudium miraculo clementiae, qui terruerat miraculo poenae. Expleta celeberrime et candidissime de ipsius gloria missa, supradictus tentator cum turgida manu miserabilis accurrit; candelam, cujus mensura [Col. 0038B] ejus tumbam circumplexus est, cum lugubri poenitudine, cum interventu fratrum astantium obtulit, et, o piissimi Patris virtutem! illico omnis dolor evanuit, manus detumuit, salus et laetitia post angores gratior redit. Tum ille geminam expertus potentiam, severam et serenam, addidit de tam salutiferis pignoribus aliquid exposcere, jurans super ipsa sancta, si vel minimum inde impetraret, quod suo loco in Britannia monasterio Sancti Salvatoris Redonis ⁜ (30) deferre posset, se effecturum, ut annuatim ejus festivitas in cappis celebraretur, uti monasteriali usu dicitur. Cumque benignitas abbatis annueret, sumptumque parvulum articulum sibi porrigi juberet; porrectum tanto tremore refugit, ut ad suscipiendum nulla ratione persuaderi posset. Videres [Col. 0038C] hominem ardentem in se faculam expavisse, acriusque repercutiendam dexteram, si auderet contingere. Percunctante itaque datore, cur tam pavide renueret, quod tam avide exorasset: «Totius, inquit, mundi promissio jam mihi hoc non infliget.» Ita petitore absterrito, sacrum munus suo reponitur loculo, integrum scilicet electo loco servare se dignante sancto.

Clausa igitur odoriferi corporis apotheca, supervenit de suburbio puella jam multis annis intestinorum cruciatu immedicabili attrita, et post orationem sciscitatur fratres de sui morbi medela. At illi abluta fratris manu, quae sancti contigerat articulum, propinant morbidae potum. [Col. 0038D] O fidem ad omnia potentem! o Christi confessorem ad omnia credentibus in Christo praestabilem! tactus sancti corporis sicut praesumptuoso obfuit, ita officioso ut et aliis prodesse contulit. De hujus itaque tactus ablutione gustata plenam sospitatem actutum hausit aegrota.

Sic ergo praestantissimo Adriano translato et mirificato, jam post praedicta missarum solemnia, dum inter easdem missas reliqui omnes qui erant transferendi elevarentur a speluncis suis, et pararentur ad exportandum, dispensator Dominicae familiae regreditur cum [Col. 0039A] candidissima processione, transferensque praesulum, abbatum reliquorumque sanctorum pignora cum vocum et cymbalorum alta resultatione, in occidentali turri monasterii omnia composuit ante sanctae Dei Genitricis altare, donec, nova ecclesia reaedificata, novo reconderentur honore. Nec defuere quatuor reges supra memorati huic translationi, cum conjugibus et sua progenie evecti.

Deinde principale altare virginalis ecclesiae diruitur, ibi quoque opus protelatur, noster etiam sermo subsequens prolongatur. Affulserunt ibi sacrosancta sanctorum pignora, eburneo candore et rubore interfusa, omnique suavitate redolentia, a sanctissimo archipraesule Mellito ibi quondam, quando hoc altare [Col. 0039B] cum ecclesia consecrabat, decentissime reposita Nomina eorum et indicia chartulis inscripta, atque in modum crucis cavato lapidi indita ac distincta, apparuit ibi aliquando flammis absumpta. Dolemus et horum et tot aliorum sanctorum notitiam terris abolitam, cum hoc damnum nostram redarguit inertiam, cum nec illos digne laudare quos novimus, nec ipsa tot tam multorum gesta relegere assurgimus, etc

Igitur assumptis supradictis reliquiis, ante ipsum altare exstirpatum offenduntur aliae opes, aliae margaritae. Germinat ibi sacra spelunca unius parvuli nivea et lactea membra, ita minuta ut vix possent teneri, ita dura ut difficillime [Col. 0039C] possent frangi. Mirantibus cunctis insuetam et tenultatem et soliditatem atque candorem, quidam astantium jam maturi aevi prorupit in hanc relationem: «Cum puer essem, ego et coaetanei mei pueri sacros cantus in hac ecclesia discebamus. Interea cum quadam nocte, expletis matutinis, concineremus ex more, contigit unum ex nobis aevo et animo promotiorem, quasi spasmantem subito concidere, et velut exanimem sine sensu et voce jacere. Tandem respirans ac suspirans, percunctantibus nobis trepide quid pateretur: An vos, inquit, visum mihi miraculum non vidistis? Negantibus omnibus. Vidi, ait, in ingressu chori parvulum astantem, instar nivis candentem, tensis in coelum palmulis orantem, [Col. 0039D] post orationem flexa in meridiem via ad altare properantem, sicque inter sanctum Adrianum ac principale altare evanescentem.» Haec dum ille contemplator tremens et pallens exposuisset, ita omnes et magister et discipuli exterriti sumus, ut pariter ab ecclesia, magistro praevio et hortatore, praecipites fugeremus, etc. Sed te, o puer, quem praescripsimus, et forte indisciplinatis pueris indignatum pensamus; te, inquam, licet nomine ignoremus, meritis Bethlehemitis innocentibus fide ascribimus.

Sic itaque praedicta ecclesia suis pignoribus evacuata, ad solum evertitur et complanatur, moxque in ipsa fronte arietata novae facies aulae erigitur, totumque illum veteris spatii uterum, cum ampliori capacitate complectitur. [Col. 0040A] In ipso priori atque electissimo loco suo cryptam novam altissima Virgo nanciscitur, et Augustini thalamus, et principum apostolorum domus desuper cacuminatur. Summae autem Mariae suus torus receptabilis sequentibus signis declaratur.

Necdum erat crypta regia perfecta, et reginae nostrae arrisit gratia. Erat alma dies Palmarum, in qua Filii Dei et sui mundus celebrabat triumphum. Fecit Ecclesia festiva floridam et palmatam processionem, suscipiens suum cum antiquis Hierosolymitis regem, apud homines asello sedentem, et super cherubim coelo regnantem. Interea anus quaedam oculorum caecitate et diutina aegritudine tribulata, sola remanserat in crypta cum Salvatoris genitrice ac mundi [Col. 0040B] salvatrice Maria. Miserata est mater misericordiae miserae calamitatem, et ante peractam processionem caecae reddidit oculorum lumen, et languidae reliqui corporis plenam sospitatem, etc. Sequuntur complura miracula, quae videsis apud Bollandianos.

Alii item fratri, aevo et moribus venerabili, nomine Gregorio quadam nocte ante nocturnos hymnos adhuc sopito, clare auditur ab eadem crypta mira supernae harmoniae modulatio, adeo ut prae illo dulci sono expergeretur a somno, Quiescebat aeger tunc, ut hodie tenus, in infirmorum cella fronti et ipsi cryptae monasterii contigua. Residet auditor lectulo et auscultat, cantabatur officium, quod ibi quotidie in gratiam Virginis devotio [Col. 0040C] fratrum assiduat: Salve, sancta parens, enixa puerpera regem, et caetera usque in finem, in saecula saeculorum. Putabat ille matutinis expletis conventum fratrum assuetam missam celebrare, nisi quod stupidum reddebat inaudita prius suavitas cantilenae. Festinavit interesse missae, venit ad ostium cryptae, invenit obstructum clave et vecte, stratus fratrum explorat, cunctos sopor altus habebat, et jam inexperta melodia tacebat. Unde necdum mota, et postea sonata signa matutinorum certum sibi dedere testimonium, quod mortalibus dormientibus coelestem audierit concentum. Summa itaque devotione est animadvertendum, quod [ad] nostros cantus, resultet chorus coelestium, et reginam coeli hoc dignatam dare indicium, se more nostri obsequii [Col. 0040D] salutari et laudari dignari cantibus superorum, etc.

Cum igitur super cryptam reaedificata et parata basilica fratres in choro suo ad divinas laudes recepisset, reliquum corpus veternosae ecclesiae jam ruiturae supra memoratus abbas Scotlandus, ne quem obrueret, parans diruere, sanctorum corpora, quibus tota erat plena, curat prius eruere. De plurimis electissimi primo transferuntur quinque Cantuariae archipraesules, velut quinque Dominicae aulae praetores, praecluentissimus scilicet ac sanctissimus Theodorus, suique sancti successores Brituvaldus, [Col. 0041A] Tatuvinus, Nothelmus, Lambertus ⁜ (31) . Longum est de singulis dicere, cum in singulorum elevatione merita singulorum superna prodiderit fragrantia ac virtutum evidentia. Primo autem et ultimo sua monet gratia paululum suppeditare. Lambertus, ex Augustinensi abbate in Cantuariensem archipraesulem assumptus, multas persecutiones propter justitiam est passus. Inter alia coeperat rex Merciorum Offa Dorobernensem archiepiscopatum in sui regni primatum ad Lichfeldensem Ecclesiam transferre, ut ubi de caetero foret caput Ecclesiarum Angliae, contra perpetuam scilicet auctoritatem primitivae institutionis beati papae Gregorii. Restitit armiger Christi Lambertus in virtute Heliae, et inter crebras regum minas ac repulsas, atque itiones frequentes [Col. 0041B] ad apostolicam Romae reclamationem, tandem palmam justi primatus ad propriam revexit sedem. Cui inter has aliasque praeclarae sanctitatis virtutes tanta fuit virtutum thesauraria humilitas, ut se juberet in capitolio fratrum apud primicerium Augustinum post obitum tumulari, indignum se judicans in sanctorum ecclesia, et inter tot sacratissimos praecessores suos pontifices admitti. Ita eum post finem in capitolio ⁜ (32) , velut abjectiori loco, sepultum saepe effusa desuper aethereae lucis columna coelesti honore sanctorum probavit dignum. Cumque illum tandem propter haec et alia miracula reserato busto in ecclesia recondendum curarent efferre, totum undique claustrum mirifice redolebat [Col. 0041C] nardifluo thymiamate. Ibi etiam ab abbate illius temporis a dextro latere altaris ipso venerabiliter reposito, solita signa comitabantur favore supremo; quae nunc praeterimus taediosis parcendo. Unam tantum ipsius subnectimus revelatiunculam, qua probemus ejus perpetuam super suae dormitionis domicilium vigilantiam, etc.

Praenominatissimi autem Theodori remoto in translatione tumbae operculo, sua omnibus affatim satisfecit thurificatio, ita ut in claustrum fratrum etiam haec erumperet oblectatio. Jacebat, uti a primordio erat depositus, integra forma, metropolitani sacerdotii pallio, et monachili tantum obductus cuculla. Tanta erat gratia ut arbitraretur adhuc solida vigere carne, et appositis manibus [Col. 0041D] fratres eum niterentur velut integrum assumere. Verum antea immotus pulvis integritatis praetendebat imaginem, tactus autem probavit resolutionis fidem, resolutio vero gratiam sanctitatis addidit venerabiliorem. Nam ille pretiosissimus cinis gloriae beatae resurrectionis destinatus, ita ex tactu potentiori vernabat fragantia, ut ex tritura solent prorsus redolere aromata. Excipit itaque theca [Col. 0042A] plumbea illa sacrosancta pignora attentissime pro gemmis optimis collecta; induitur praecipuis ornatibus; imponitur feretro a duobus quam leviter fratribus, verum non ea levitate effertur. Intonatur responsale praeconium; procedit solemne collegium; invadunt electi quatuor fratres exponendum lucis ferculum; haeret humi gleba quasi radicata. Duplicatur auxilium; nituntur totis viribus cum precibus et octonis humeris vix assumitur; gravissime evehitur, et cum summo labore vix ad gradus presbyterii pervenitur. Ibi tandem omnium ferentium vel succurrentium conatus et robur concidit; onus praeponderans omnes fixit: quoque plures successerant, eo inaniori nisu anhelantes velut exanimes reddidit. Jamque obruendi erant sua sarcina, [Col. 0042B] cum tandem ad preces et lacrymas conversi, pectus tundere, indignitatem suam accusare, veniam poscere, emendationem vitae spondere coepere: tantum sanctus pateretur efferri se. His ille placatus votis, continuo fit levis, et ad principale altare locumque paratum gestatur a paucis, qui paulo ante non poterat a cunctis. Mirantur gaudenter Dei templum et Spiritus sancti habitaculum tam grave vacuis, tam suave devotis effectum. Reconditur itaque in dextro latere altaris in tumba parata, in qua a duobus tantum fratribus deponitur cum plumbea theca. Reliqui quoque quatuor supra nominati sancti sui successores et coepiscopi dum transferuntur, cujus essent meriti ex odoris virtute produntur; in [Col. 0042C] quibus Dominum suavitatis perpetuam mansionem fecisse, suique amoris incensum cremasse mota ipsorum sarcophagorum thymiamateria praedicavere.

Translatus est etiam sanctus ac Deo amabilis rex Aethelbertus ⁜ (33) apostolici templi ut primus conditor, ita perpetuus haeres et possessor, tertius quidem regum Anglorum, sed primus ascensor regni coelorum; beatissimi quoque pontificis Letardi ⁜ (34) , cujus sacrosancta ossa majora abbas Vulfricus jam olim aureo scrinio assumpserat, reliquum autem [Col. 0042D] corporis in sarcophago remanserat. Sed et venerabilis reginae Bertae agitur translatio pia, cum qua, et pro qua in fide Christi servanda, non timuit ipse Dei athleta in hac vastissima gentilitatis peregrinari ac manere barbarie. Jacebant in porticu beatissimi praesulis Martini, rex in dextro latere altaris ad parietem australem. Pontifex econtra in sinistro ad aquilonem, regina post regem. Illi [Col. 0043A] habebant altaria sua ad tumbae suae verticem. De beato Letardo dicentur imposterum non posthabenda miracula. De Aethelberto nunc textum exigunt evidentissima per Angliam merita; scilicet quod Anglia credit Christo suum est. Quidquid protodoctor Augustinus suique commanipulares evangelici in vinea et messe Domini profecere, salva praeventrice Christi gratia, huic debetur primo, etc. Construxit per Augustinum Domini Salvatoris ecclesiam et archiepiscopatum in regia metropoli sua, ubi ipse Augustinus et omnes successores sui principaliter praesiderent; construxit et monasterium principale extra urbis muros, a fronte orientali, in honore principum apostolorum Petri et Pauli, ubi et rex et pontifex cum omnibus successoribus suis [Col. 0043B] perpetualiter requiescerent. Orientalium autem Saxonum beatissimus Mellitus primus docter et primus episcopus emicuit, quem huic genti auctor Augustinus dedit ac consecravit, qui sibi post in suum apostolatum tertius successit. Hic quoque Aethelbertus Dei amicus in ipsius provinciae metropoli Lundonia ecclesiam apostoli Pauli, quae usitate Paules-Berig appellatur, condidit, et ad hanc episcopium regaliter fecit ac provexit. Similiter Roffensis praesulatus, cum praesulari basilica beati Andreae apostoli, ab ipso principe primitus fundatus et sufficienter ditatus. Justissimum suoque nomine dignissimum suscepit Justum, quem inde Dorobernensis metropolis ab Augustino assumpsit quartum. Eligensis quoque monasterii ipse fundator in antiquis chartis legitur; [Col. 0043C] quanquam etiam beata virgo Aetheldreda, post longam desolationem suam, hinc primatum mereatur. Haec et alia inclyta vel pontificia vel monasteria, quantum liberalissimus rex et superni regni cultor amantissimus, cum caeteris minoribus oratoriis sublimaverit, non indiget exponi, quod reipsa magis hodietenus elucescit. Illud vero apostolicum domicilium, quo cum suo apostolo Augustino cunctaque successione, ut praenotatum est, ex decreto beati papae Gregorii requiem haereditaret, tanto scilicet praestantius nobilitare curavit, quanto specialius hoc sibi cum tot sanctis et excelsis divinitus praerogatum fore perpendit; foris hoc regiis amplificavit possessionibus, intus decoravit regiis ornatibus, regia libertate [Col. 0043D] cum apostolica auctoritate perpetuis stabilivit sanctionibus.

Sunt chartae, sunt privilegia ipsius ac tot primorum testimonio signata. Primum abbatem huic sacro contubernio a sanctis institutoribus suis electum praefecit Petrum ⁜ (35) , quem in sacra legationis obedientia martyrialiter mari submersum, et ejectum aethereae lucis radius singulis noctibus desuper affusus ostendit civem supernum, donec digniori loco habeat sepulcrum. Requiescit celebriter Bononiae ⁜ (36) in ecclesia canonicorum, ubi nuper factum prodigium videtur memorandum his adeo, qui ignotis [Col. 0044A] sanctis derogant, in exemplum. Loci aedituus ipsius sanctum corpus de ecclesia ejecit in coemeterium, indignatus in ecclesia honorari quem ipse nescisset, cum etiam nesciret quantus esset quem inhonorasset: qui cum censeret priores suos, qui sanctum sic honoraverant, errasse, suo potius captus est errore. Sequenti enim nocte cum lecto recubans arrogaret se magnifice fecisse, qui ecclesiam purgasset a tam ignobili funere, supervenit ei repente abbas in cuculla et cambutta visus manifeste. Quem increpans aspectu terrifico ac minaci: Adeone, inquit, placet tibi quod me de ecclesia projecisti? Interrogante aedituo exterrito quis esset: Abbas, ait, sum, nomine Petrus, qui asto Deo sanctus inter sanctos in coelestibus: unde nunc scies quem elaboraveris [Col. 0044B] ante destituere quam cognoscere. Insequitur minas effera multa, percutit ac percutit ipsa quam manu gestabat pastorali virga, ferit caput, tundit latera, conquassat omnia membra; tandem, illo semimortuo et immobili relicto, divinus ultor abscessit. Cumque matutinae usque in ortum solis morarentur sonitore damnato, nec esset qui pulsantibus et clamantibus aperiret, tandem infractis ostiis, ad contritum prorupere, auditaque ab eo querelosa causa, susceptum linteo exportavere, postera die mortuum in coemeterio sepeliere de fratre gementes; sanctum vero de ipso coemeterio honorifice receptum in ecclesia recondidere, tanto prodigio proditum gaudentes. Hujus fidei testis est hesternus abbas Scollandus, qui tunc aderat cum haec [Col. 0044C] recenter facta celebrarentur.

Haec in beati regis Aethelberti memoraverim reverentiam, ne quis ejus praejudicet merita, quanquam ignorentur miracula; sed de ipso ac suae habitationis coenobio caetera solemnizet sermo. In proxima metropoli regnavit, hic requiescit; sic et evangelicus ejus genitor Augustinus ibi sedem, hic habet requiem; ibi est suus thronus, hic thalamus; utrique ergo ecclesiae sub Christo principatur; illam regit, hanc incolit, etc. Huc etiam suus post plurima lustra cohaeres sacratissimus Dunstanus, ut cervus ad fontes aquarum crebris noctibus veniebat, et assuetas sibi visiones, et hymnos supernorum civium frequentabat. Qui hoc etiam fertur expertissime dixisse, [Col. 0044D] quod ubicunque vel in ecclesia, vel in coemeterio pedem vertisses, super aliquem sanctorum calcares, adeo locus plenus esset sanctorum. Nec vero magno caret sacramento, quod divinus Augustinus cum suis extra portam locum elegit, ab exitu mundano velut in exitu Israel de Aegypto, ut videlicet exiret cum Domino extra portam passo. Verum Aethelbertus migravit ad Dominum, mutato regno in coelestibus, die vicesimo quarto mensis Februarii, anno imperii sui quinquagesimo sexto, adventus beati Augustini ad se, ac susceptae Christianitatis vicesimo primo, Dominicae autem Incarnationis [Col. 0045A] sexcentesimo decimo sexto. «Qui, ut Bedae verba ponamus, inter caetera bona, quae genti suae consulendo conferebat, etiam decreta illi judiciorum, juxta exempla Romanorum, cum consilio sapientum constituit: quae conscripta Anglorum sermone hactenus habentur, et observantur ab ea. In quibus primitus posuit, qualiter id emendare deberet, qui aliquid rerum vel ecclesiae vel episcopi, vel reliquorum ordinum furtim auferret, volens scilicet tuitionem eis, quos et quorum doctrinam susceperat, praestare.» Prosequitur idem venerabilis historiographus altam genealogiam regis, ad quem lectorem mittimus. Ejus autem sanctitatis testis est antiquitas, veterumque sanctorum favens auctoritas. Quod scilicet antiquitus a primordio inter sanctos ipsius [Col. 0045B] celebrata sit solemnitas. Quod nec amore, nec errore, nec temeritate ab aliquo inter tot sapientes et religiosos, ut credimus, praesumeretur, nisi ille vitae puritate et coelestibus indiciis dignus probaretur; cum filii sui aliique successores, boni ac magnarum virtutum reges, tantum inter fideles defunctos memorentur: nec illum fidelis Beda primum Anglorum regum conscendisse regnum coelorum scripsisset, nisi meritum didicisset. Nam et multos post eum celeberrimae sanctitatis reges Anglia protulit et veneratur, etc.

Nunc beati Letardi exhibeantur induciae. Dignus Deo antistes Letardus, praecursor et janitor venturi Augustini apparuit. praevenit hunc ut Lucifer solem; paravit ei viam, [Col. 0045C] ingressum et locum ut ille pararet Domino. Prodigus ingentis animae non timuit ferinam gentilium barbariem, saeculi principibus terribilem. Ipse Dei famulae reginae Bertae, dum Aethelberto adhuc gentili Christiana a paterno regno Francorum mitteretur, dux, comes, doctor, servator ac totius pietatis instigator, etc. Quis digne aestimet quanta miracula post tot merita exhibuerit in vita, cujus tanta crebrescunt nostris temporibus post tot sui obitus saecula, de quibus injuria est non memorare aliqua.

Sub abbate superius memorato Vulfrico puellam a nativitate caecam, ut ipse testis erat idoneus, ad ipsius sancti tumulum [Col. 0045D] a parentibus deductam, Dei lucifer ignota prius luce donavit, et natalibus tenebris obvolutae mundum cum sole attribuit.

In quadam Quadragesima mulier natum suum inolitis in terga calcaneis contractum ad ejus tumulum deposuit, et hortatu nunnae ⁜ (37) religiosae, quae illum locum servabat, relicto misero, abscessit. Interea ad vesperas hymnus Dei Genitricis Magnificat anima mea [Col. 0046A] Dominum decantatur, et puer a naturalibus vinculis resolutus in clamore versatur. Solutis inversis calcaneis, extenduntur incurvae tibiae, fluxus de concreta carne ubertim cruentat pavimentum, puer extensis lacertis sancti tumbam apprehendere contendit; mox in pedes erectus constitit. Populus ad clamorem pueri irrumpere certavit; sed nunna ostium obdidit, donec fratres advenirent, et hymnum laudis pro miraculo decantarent: puer domum redit pedibus propriis qui advenerat alienis.

Egregium artificem novimus abbatem Abbendoniae ⁜ (38) picturae, sculpturae et aurificii probatissimum, Speraver nomine. Is annulum reginae Edgithae, pretiosissimum perdiderat, quo ubique frustra quaesito, [Col. 0046B] etiam spem omnem inveniendi perdiderat. Tandem ad sanctum Letardum, nam hic tunc apud sanctum Augustinum invitatus ab abbate Elstano operabatur, confugit, precibus et lacrymis quas angustia potentis depositi extorserat, ejus clementiam exposcit. Res mira! illico sibi annulus, ubi orabat, reluxit, ubi ille nunquam se posuisse, vel amisisse jurare innoxie poterat. Continuo rapit eum tanta admiratione et laetitia, quanta perdiderat desperatione et molestia; nec solus gaudebat, sed et omnes fratres tanti relatione miraculi festive laetificabat. Nec solum tanti beneficii memor exstitit, sed ut diutius haec memoria perseveraret elaboravit. Ejus quippe et venerabilis reginae Bertae, quae suae [Col. 0046C] peregrinationis est corona, imagines enormi magnitudine ac decore effigiavit, ac super ipsius tumulum solemniter erexit. Sequuntur alia miracula quae omisimus ad cap. 40.

Igitur omnibus de veteri ecclesia sublatis, et in paratiorem translationem reconditis, saepe memoratus abbas Scollandus ipsam ecclesiam jam excidium minantem, jam ruere parentem diruit, et nova ibi aedificia usque ad ipsam porticum ac translationem praecluentissimi Augustini ejusque consortum attollit; verum hunc ulterius progredi superno nutu mors obvia vetuit. Praevenit autem faciem Domini pia eleemosynarum caeterorumque bonorum actuum exsecutione, [Col. 0046D] et famosissimo archipraesule Lanfranco omnem ordinem obsequii persolvente, multis hunc lugentibus placido fine quievit. Praecessit uno die obitum regis Willelmi, qui condignum filium reliquit haeredem nominis et regni sui: cujus in ecclesia et sanctis provehendis sollicitum desiderium, quod gratuitae Dei largitati ac si jam peractum ad remunerandum sufficit, successor ejus explevit uti primus libellus disseruit.

1. Post quam sanctissimi corpus pontificis infra ecclesiam, sicut praedictum, est positum, quatuor aegri, sive quinque, medelam receperunt ad ejus tumulum per intervallum trium dierum. Expleto autem triduo, ferme per interstitium quinque mensium, raro fuit aliqua dies, qua in basilica, in qua sunt repositae sancti viri reliquiae, non sanarentur languidi, quandoque plures sedecim, vel octodecim, quandoque vero pauciores, quinque, vel tres, celeberrime etiam septem, octo, decem, duodecim, quindecim. Vidimus plus quam ducentos in decem diebus per meritum sancti curatos, et in anni circulo, qui carent numero.

[Col. 0065D] 2. Vidimus etiam circa praescriptum ⁜ (57) monasterium plateas adeo refertas utrobique turmis aegrotantium ut quispiam viator difficile reperiret iter gradiendi ad ipsum. Qui post aliquot dies, ita sunt [Col. 0066C] curati, Deo favente, meritis sancti ut etiam infra basilicam vix quinque invenirentur languidi. Quapropter invidi sileant, ac reprobi, qui gloriosa hujus sancti miracula aut negant, aut quod negare nequeunt, in sinistram partem vertunt. Increduli quoque etiam ad sanctum Dei famulum veniant, ut beneficia Conditoris agnoscant, et Creatorem laudent. Cognoscant ⁜ (58) denique fideles quia Dominus noster Jesus Christus, Dei unigenitus, qui in exordio hujus aetatis velatus amictu carnis, per semet caecos illuminavit, claudis officium ambulandi praebuit, surdis auditum reddidit, paralyticos curavit, mortuos suscitavit, supra mare siccis vestigiis ambulavit; idem, nostris temporibus ad clarificandam suae majestatis omnipotentiam et ad manifestandum [Col. 0066D] egregii sacerdotis meritum, confert sanitatis beneficium aegrotorum corporibus prae multitudine innumerabilibus, ut maris arenae, quibus non est numerus.

[Col. 0067A] 3. In illis diebus tres mulieres in Vectam caecae degebant insulam; una lucem corporalem nunquam conspexerat oculis; duae vero per spatium erant caecatae novem annorum. Quae dum audirent ad tumbam sancti praesulis caecos illuminari et per virtutem Domini Jesu Christi infirmos quoque curari, rogaverunt cognatos earum et affines quatenus eos quamprimum transducerent ⁜ (59) insulam, quae undique undis Oceani est circumsepta, unde facilius quivissent pervenire ad locum, in quo quiescebat somate, ⁜ (60) Christi praesul. Cumque extra insulam essent expositae, et fluctuarent absque ductore, et penitus ignorarent quid agere possent, clemens Conditor creaturarum, misertus inopiae earum, contulit eis [quemdam juvenem a nativitate mutum] ⁜ (61) [Col. 0067B] aetate circiter 20 annorum. Qui dum ad eumdem devenissent locum, coeperunt eum viragines flagitare unanimi voce ut eas ad Wintoniensem duceret urbem, ubi sanctus pollebat episcopus signis mirabilibus. Qui mirabili dispositione Dei, precibus earum allubescens, in reflexo calle caecas praefatum perduxit ad locum. Ipsa autem nocte, qua intraverunt basilicam in qua ossa Dei famuli quiescebant, praedictae tres caecae, per sancti meritum praesulis, a vero lumine Deo meruerunt recipere lumen oculorum.

4. Juvenis vero viraginum ductor, clarescente aurora lucis, recte quivit fari quidquid voluit, et mox signum fecit custodi ut extra ecclesiam exiret, quatenus illi loqui potuisset. Qui admirans quid dicere [Col. 0067C] vellet, ad eum venit interrogans cur eum vocaret. Juvenis illi ait: Scias verissime quod modo loqui possum recte. Custos inquit: Nunquid antea loqui poteras? Qui respondit: Nunquam antehac locutus sum, et nunc prima audisti verba quae de ore meo sunt progressa. Ast ego hesterna luce mutus, tres mulieres huc deduxi caecas, [quae] Deo juvante, modo sunt videntes. Quapropter perge, voca fratres, ut solito more reddant grates.

5. Eodem denique tempore quaedam ancillula pro parvo erat commisso religata a proprio Wintoniae domino compedibus ferreis, et exsecrabilibus manicis; haec pertrahebatur in crastinum crucianda diris verberibus, ac nonnullis vibicibus. Haec tota non cessavit nocte perfusis Deum lacrymis exarare, [Col. 0067D] ut eam liberaret a pessimo tortore per sancti praesulis interventionem. Rutilante autem diei hora, quo debebatur affligi gravi tortura, inter preces et gemitus, ceciderunt compedes de ejus pedibus; quae illico periculum evadens, dormientibus dominis, confugit ad tumbam sacri pontificis adhuc ligata [Col. 0068A] manicis. Tum a quibusdam intimatum est ejus domino quod ad sanctum Dei Famulum praefata confugisset servula, et per ejus beneficia esset de compedibus absoluta. Quod cum audisset, permotus iracundia, summa cum festinatione illo perrexit, et non sua sponte, sed Deo cogente manicas reservavit, et praedictam abire illaesam sivit, et de illo facinore nihil mali intulit ei.

6. Vir autem quidam multos paralyticus per annos in provincia Anglorum commorabatur, quae eorum lingua Hamme dicitur, adeo omnibus membris debilitatus ut de fulcro, quo recubabat, nulla ratione surgere praevaleret. Is audiens miracula quae Dominus Wintoniae faciebat per sancti Vatis merita, coepit sagaci mente praemeditari quod suavius esset [Col. 0068B] illi, si ante salutiferas viri Dei exuvias, saltem unam pervigil duceret noctem. Qui convocans cognatos et amicabiles vicinos, quibus praecepit flagitando nimium quatenus falerarent sonipedes eorum, ac semet baccaulo ⁜ (62) imponerent, atque ad sancti praesulis corpusculum deferrent. Qui dictis amici obtemperantes aegri, ocius peregerunt quod eis praecepit. Verum antequam aeger sermonem finiret, per pietatem gloriosi curatus pontificis, de lectulo consurgens, iter arripuit pedibus, et universos comites cursu praecessit equites, qui cum ipso itinerabant complures, et volucri gressu ad venerandum almi reliquias episcopi pervenit incolumis, adhuc sodalibus longe remanentibus, canterinis licet et adminiculis [Col. 0068C] suffragantibus.

7. Quaedam etiam praepotens matrona commanebat in alia Anglorum provincia quae eorum lingua nuncupatur Bedeforshire ⁜ (63) , haec erat spatio trium adeo caecata annorum ut nec splendorem luciferi posset solis contemplari. Quae dum ingentibus cruciaretur doloribus, promisit sancto se daturam multa sancto praesuli Swithuno donaria, si per ejus meritum lumen reciperet oculorum. Cumque haec a clientulis foret deducta ad viri beatissimi ossa, dedit Deo sanctoque Swithuno vestem quamdam, quam dum altari supponeret, illico lumen recipere meruit, quod dudum amiserat. Quae, mente devota laudes Deo referens atque post perceptam salutem cibum capiens, domum rediit laetissima, [Col. 0068D] quae ad sancti monumentum pontificis accessit moestissima, per virtutem omnicreantis Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi.

8. Alia quoque materfamilias valida aegritudine coepit infirmari eadem tempestate. Omnes itaque vicissim affines, et famuli ad eam accedentes, hortabantur [Col. 0069A] eam gementes ut proprias disponeret possessiones, antequam necis interitus adventaret, quoniam arbitrabantur eam cito obituram. Cum autem languor intolerabilis augeretur diebus singulis, posita in desperatione istius vitae, proximae mortis vicinitate, promisit Deo, sanctoque praesuli Swithuno, quod si aliquid per ejus interventum percipere mereretur aegritudinis remedium, cum multis donariis, quantocius valeret, ad ejus mausoleum veniret, et unam vigiliis noctem duceret ante sacratissimum Dei famuli corpusculum. Quod dum promitteret, potita est sanitate corporis: sed amisit vigorem mentis, quoniam quidem Dei beneficiorum immemor, promissiones quibus sese obligaverat non observavit, et gratias Deo debitas, sicut condignum [Col. 0069B] erat, non rependit.

9. Haec dum post aliquod tempus, cum proprio conjuge meditaretur ad quosdam nuptias equitare, ministris optimos praecepit cornipedes praeparare. Qui postquam decentissime sunt ornati faleris, vir ejus, cum paucioribus antecessit clientibus, quem ipsa cum pluribus subsecuta est citius. Quae, dum phaleratum scanderet equum et dum equitaret post maritum, dolorem non sensit ullum, nec penitus aliquam aegritudinis molestiam. Denique cum ad praefatas pervenisset nuptias, in quibus plures aderant consules et multi praepollentes regis satellites, subito arripuit eam ipse languor, a quo nuper medicata fuerat per sanctum Dei famulum. Tum illa [Col. 0069C] demum intelligens quod injuste egisset, quoniam curata a Deo per meritum sancti, haud retulisset gloriam Conditori, mox, in quantum valuit, poenitudinem agens, clientulos ad se convocans, quos, secundum quod fari quivit, suppliciter exoravit ut eam, quantocius possent, ad locum, in quo vir sanctus quiescebat, deferrent, quo per Dei misericordiam rursus reciperet sanitatem. Quae dum illo delata foret clientum juvamine, in sequenti nocte denuo recepit curationem. Postera vero die incolumis ad supradictas repedavit nuptias, omnipotenti Deo gratias referens justissimas.

10. Dum mundi Dominus ac Salvator inclitus mirificaret sanctum suum prodigiis ac virtutibus, praesul venerabilis Adelwoldus, qui Wintoniensi [Col. 0069D] praeerat dioecesi, in illis diebus imperavit fratribus, ibidem commorantibus, quod quandocunque quispiam aeger per virtutem Domini et meritum sancti antistitis medelam corporis optatam perciperet, protinus omnes illius loci fratres necessaria relinquerent, quaeque in manibus tenerent, ecclesiam adirent et condigne Deum glorificarent. Accidit autem ut quidam, illecti daemonum fraudibus, graviter ferrent quod tam saepe excitarentur de nocturnis quietibus, scilicet aliquando tribus, aliquando quatuor in una nocte vicibus, ac suaderent caeteros prave relinquere quod illis pie imperatum fuerat ab eorum pontifice.

11. Quod dum incaute foret praetermissum per [Col. 0070A] intervallum quindecim dierum, condolens sanctus Dei famulus, quod fratres praefati bonum parvipenderent opus, et praesulis illorum jussionibus non obtemperarent, nec debitas Deo laudes persolverent, sed in perniciosas Satanae decipulas inciderent, in somnis ⁜ (64) apparuit quadam nocte cuidam venerabili matronae, nivea indutus melote ac talari veste, gerens coronam in capite auream, gemmis decenter preciosis ornatam et Indicis pulchre margaritis comptam, nec non sandalibus pulcherrimis calceatus, dixitque illi blandissimis sermonibus: Mox ut videris Wintoniensem, dilecta Dei, antistitem, dic ei ut imperet monachis degentibus ibidem ne cessent glorificare Deum omnipotentem quotiescunque quispiam aegrotus ad Swithuni tumbam praesulis [Col. 0070B] receperit curationem. Valde etenim displicet omnipotenti Deo, auctori miraculorum, quod quotidie miracula facit innumerabilia coram oculis sanctorum, et ipsi tam injuste agunt, quod Deo laudes non referunt, sed caduca malum studia, quod nefas est dictu, divinis operibus praeponunt. Ne sit illis, obsecro, grave per singulas omnicreantis Regis virtutes glorificare omnium Auctorem virtutum, ne sentiant iratum Judicem vivorum atque mortuorum. Quid plura?

12. Deinceps si quispiam cessaverit a laude, repletus naevo invidiae, torporis ac superbiae, nisi commissum hoc deleverit poenitudine, carebit minime vitiorum fraude. Nimirum idcirco Deus tot et tam inaudita, novissimus temporibus, mundo praebet [Col. 0070C] miracula ut mollescant hominum saxea ac resipiscant pravorum corda, et festinent ad coelestia bonis operibus gaudia, quoniam signa infidelibus populis sunt tribuenda, fidelibus autem nequaquam necessaria. Nunquid Deo rerum conditori obediunt qui ejus beneficia floccipendunt? Nonne Dominum ad iracundiam provocant qui silentio ejus magnificentiam negant? Adde etiam haec quod, si a laudibus cessaverint fratres, protinus cessabunt magnalia Dei.

13. Si vero non desiverint coelestem magnificare regem, tot et tanta Dominus omnium patrabit ibidem miracula quot et quanta a nemine recordantur vivente super terram peracta hactenus uspiam, postquam divinitas, quae in unam Christi personam junxit geminam [Col. 0070D] potentem naturam, Deum et hominem, servum et seniorem, creaturam et Creatorem, vexit ad coelos nostram humanitatem. Sanctus Dei famulus, mox ut talia illi gloriose praecepta retulit matronae in soporis visione, angelicum inde removens vultum, cum vibrante luce conscendit olympum. Mater familias autem, post sancti recessionem evigilans a dormitionis gravedine, coepit multum dolere quod carebat claritudine, quam per somnium conspexerat ineffabilem; quae tam ocius quam valuit de fulcro, quo jacebat, surrexit, et accersito venerabili episcopo, intimare studuit quidquid in somnis ab angelo Christi accepit.

[Col. 0071A] 14. Qui commotus paululum, ut decet sapientem virum, cur fratres non egissent secundum illius praeceptum, rursus praescriptis mandavit monachis de palatio regis, in quo pro communi utilitate regni, Deo cunctitonanti militabant in diebus illis, quod, si quispiam adesset, qui Deo laudes non redderet, et ad ecclesiam festinus non pergeret illico, ut quilibet aeger per virtutem sanctae Trinitatis sanitatem reciperet, poenitentiam septem dierum ageret, nil manducans neque bibens praeter aquam et panem. Ex quo tempore nequaquam est praetermissum, quotiescunque ad beati viri corpusculum, sive in die, seu in media nocte, actum est quoddam miraculum, edili paululum pulsante tintinnabulum, quatenus fratres non adirent coenobium ad glorificandum omnipotentem [Col. 0071B] Dominum; cui honor virtus, atque imperium, doxa ⁜ (65) , majestas, paxque, tripudium per immortalia saecula saeculorum.

15. Quidam denique vir Londoniensis ita erat eodem tempore debilitatus omnibus membris, quod prorsus nullam jam posset sperare medelam. Idem autem audiens miraculorum opinionem, quae per cosmi ⁜ (66) Salvatoris pietatem patrabantur ad vatis mausoleum, ab agnatis delatus est Wintoniam secundum ejus desiderium, cupiens accedere ad sanctum Christi famuli corpusculum, et inibi vigilans una nocte degere, sed minime quibat prae nimio dolore. Quo cum post aliquot deportaretur dies, eadem nocte coelitus curatus est. Vir namque ipse tam [Col. 0071C] gravi percussus erat aegritudine ut manus et pedes illius post tergum versi cernerentur. Verum Deus omnipotens, misericors ac clemens, qui non derelinquit omnes in se sperantes, per sancti meritum Swithuni, suae misertus est creationi, tribuens infirmo pristinum vigorem corporis ad sui glorificationem nominis, quatenus incolumis effectus magnificaret Dominum, qui facit mirabilia magna solus, omnibus vitae suae diebus.

16. Denique ex praefata urbe quondam pariter venerunt Wintoniam homines caeci numero sedecim utriusque sexus. E quibus quindecim e prima coelitus illuminati sunt die; sextus autem decimus altero lucescente mane cum multis languentibus aliis, per meritum sancti praesulis curationem recipere meruit, [Col. 0071D] et sic postmodum Deo justissimas persolventes laeti gratias, reversi sunt videntes Londoniam, qui caeci nuper venerant.

Quidam claudus etiam utroque pede commorabatur in eadem civitate Londoniae, qui sanitatem per diversas inquirendo provincias pene suam omnem consumpserat facultatem. Is tandem ad sanctum equo vectus Augustinum ⁜ (67) archipraesulem Cantuariorum, per ejus intercessionem, unius pedes meruit recipere valetudinem, qui post aliquantulum temporis intervallum, audiens opinionem miraculorum Wintoniam ⁜ (68) veniens, accessit [Col. 0072A] ad sancti viri corpusculum, in ipso die curatus est altero pede, et confestim laetus rediit domum pedibus, magnificans Dominum sermonibus.

17. Venerunt aliquando ad sanctum Dei famulum ex diversis Anglorum provinciis viginti quinque infirmi, variis languoribus constricti, scilicet caeci, claudi, surdi et muti; qui in unius diei revolutione omnes per gloriosam egregii sacerdotis interventionem a Domino meruerunt recipere curationem. Quidam etiam comes multum dives habebat filium, qui a nativitate quinquennio usus est visu corporeo, quo expleto illum amisit, et alio lustro caecus exstitit, qui dum una nocte vigilaretur a genitrice, cum plurima clientum multitudine in templo, quo quiescebant venerabilis viri reliquiae, aurora diem ducente, [Col. 0072B] glaucoma ex oculis ejus recessit, et Deo volente clarum videre potuit.

18. Non est autem silentio praetereundum quod ante inventionem sacratissimi corporis Swithuni antistitis, vir quidam nobili ortus prosapia, abundans opibus plurimis, in eadem degebat Anglorum regione, qui caecatus est casu eveniente. Is itaque Romam perrexit cum omni mentis devotione, quatenus ibi sanaretur per benedicta sanctorum corpora, quae ibi requiescunt innumerabilia. Qui ferme per intervallum quinque annorum in orationibus permansit, et medicinam propriae caecitatis minime [Col. 0072C] impetravit. Qui denique, dum ibi degeret, audivit a peregrinis, de Anglorum finibus ad limina apostolorum Romam venientibus, quod Dominus aegrorum languoribus mederet innumerabilibus per sancti Swithuni meritum, ocius praefatam urbem deserens, et ad regionem unde ortus fuerat regrediens ante sepulcrum sancti praesulis requisivit quam [ imo eum] partem regni, de qua natus fuit. Quo cum perveniret, eadem nocte lumen meruit recipere pristinum, et a Domino mundi creatore illuminatus, incolumis reversus est domum, glorificans Regem coelorum et laudans omnicreantem Deum.

19. In illis diebus, quidam manebat in civitate, quae Brofeceaster nuncupatur proprio nomine, caecus et paralyticus in utrisque lateribus. Is autem ab [Col. 0072D] agnatis deductus est Wintoniam, ubi sanitatem recepit per sanctae Trinitatis omnipotentiam. Nimirum postquam accessit ad ecclesiam, in qua sancti membra viri quiescebant, tribus diebus atque noctibus perseveravit in vigiliis et orationibus. Quibus expletis aperti sunt oculi ejus, et vigor priscus rediit in lacertis ac manibus, moxque benedicens Deo, inde recessit sanus.

20. Vir etiam degebat in provincia Anglorum, quae vocatur hunum . . . . . caecus spatio septem annorum. Is, dum haberet praevium ductorem, sicut oculis privati habere solent, qui eum vel ad ecclesiam [Col. 0073A] duceret, vel ubicunque illi necesse foret, et deinde domum reduceret quandocunque vellet, tempore quodam iratus ductor, nimium longe ab hospitio reliquit caecum, qui cum prorsus ignoraret qualiter domum remearet, oravit ad Deum rectorem rerum subnixis clamoribus ut illum respiceret clementius, talibus effundens precibus: O Domine, angelorum dominator et hominum, scio quia nihil potest tuam latere providentiam, vides me captum lumine, longe remotum a propria mansione, et a contumaci desertum ductore. Humilitatem meam respice; actus proprios in tua voluntate dispone, gressus meos ad te dirige, et mihi nequissimo in coelesti sede lucem sempiternam cum sanctis et electis concede. Miserere mei, Domine, secundum [Col. 0073B] voluntatem tuam, et fac mecum juxta tuae pietatis clementiam. Ne derelinquas, me Domine, amplius in malignorum manibus, sed vel animam de hoc corpusculo meam suscipe, vel per sancti merita Swithuni, caecitati meae lumen clarum restitue. Te etiam rogo, clementissime praesul, per quem Auctor rerum magnificus praebet medelam diversis aegrorum languoribus, quatenus mihi succurras tuis sacris precibus. Credo nempe quoniam impetrabis illico quidquid petieris a Domino. Quapropter posce luminis Principem quo mihi oculorum restituat lumen.

21. Cumque tales caecus ille preces cum ingenti gemitu profudisset, protinus in eodem loco aperti sunt oculi ejus, et conspicere valuit claritatem aeris, [Col. 0073C] quam nequivit septem annis cernere retroactis, atque sine praeduce rediit domum incolumis, vicinis et parentibus, ultra quam credi possit, admirantibus, quomodo cognatus illorum, qui inde paulo ante discesserat lumine privatus, evidenter a Domino sit illuminatus. Qui dum cognovissent qualiter per venerabilem Dei pontificem amicus eorum recuperasset sanitatem, unanimi voce Dominum glorificaverunt, qui facit magna solus mirabilia, cui nomen et imperium sine fine permanet in saecula saeculorum.

22. In illis etiam diebus quatuor homines utriusque sexus degebant in parte regionis Britannicae quae nuncupatur Eastsexan ⁜ (69) , qui per multorum revolutiones aestatum cruciabantur doloribus, ac [Col. 0073D] diversis languoribus; duo scilicet viri manebant caeci, et binae mulieres utrisque manibus debiles, ac pedibus claudicantes. Qui, audientes Dei beneficia, quae per suum omnipotens Deus famulum dignatus est largiri dissolutis artubus languentium, venerunt ad sacri pontificis mausoleum, supplici prece exorantes trinum et unum coeli terraeque Deum. Quo cum pervenissent in unum, illico aperti sunt oculi caecorum, sanitasque sincera protinus feminarum manibus restituta est ac pedibus, et ambulare coram omnibus coepere circumstantibus, signumque crucis sanctae manibus earum imprimere [Col. 0074A] frontibus, et perficere omnia quae erant necessaria, sicque redeuntes domum benedixerunt Dominum, auctorem sanitatum.

23. Eadem nempe tempestate viri cujusdam servula furata fuerat in aquilonaribus Anglorum climatibus, atque deducta ab avidis mangonibus ad urbem, in qua quiescebat sanctus corpore Christi praesul, et distracta cuipiam viro praefatae civitatis Urbano. Haec dum per longi spatium temporis inibi sub alio mansitaret domino, contigit ut vir idem, a quo prius furto subtracta fuerat, Wintoniam veniret, quatenus sibi necessaria emeret. Quod cum ancillula audiret jam praesignata, audacter ad priscum loqui venit dominum sine illius licentia cujus imperio tum erat subdita. Cum hoc ergo resciret [Col. 0074B] domina cui serviebat haec famula, quod fabularetur de alia cum homine provincia, jussit eam vinciri compedibus infesta nimium, ne posset ad antiquum ullo modo remeare patronum.

24. Accidit autem in sequenti die ut mulier eadem lucescente egrederetur mane, ad quoddam negotium sibimet profuturum, et domi compeditam relinqueret famulam. Quae mox sicut potuit, foras exivit, et juxta ipsius limen domus miserabiliter consedit. Tum tota mentis intentione cuncticreantem Deum coepit exorare ut eam liberaret a diris pessimae ligaminibus dominae. Conversa autem ad templum illud, in quo corpus sancti praesulis venerabatur dignis honoribus, diligenter, per ejus interventum, Dei exoravit beneficium, et confestim desideratum [Col. 0074C] adepta est suffragium.

25. Interea quidam sacerdos canitie venerabilis, vestibus ornatus candidissimis, properanter ad catenatam accessit mulierculam, dulcibus affaminibus interrogans, quid haberet elegam ⁜ (70) , cujus brachium dextera arripiens manu, eam vexit ad sancti tumulum in pungentis ictu, atque inter innumerabilem populi multitudinem, quae munitionis similitudine vallabat monasterii limen, infra aditum adhuc illigatam compede, exposuit juxta sacrum altare, super quod vir sanctus requiescebat somate. Mirum enim et mirabile fuit quod nemo circumstantium eam vidit, nec sacerdotem, qui eam illo detulit, donec exposita in sacello exstitit, quod obseratum clave a custodibus, praesens tum cernebat populus. [Col. 0074D] Domina vero ejus, in quantum valebat, concita servulae subsequebatur vestigia.

26. Cum autem hanc vidisset monachus qui custodiebat sanctum, et de sacello habebat claviculam, quo quiescebat praesulis corpusculum, admiratus nimium, dixit ad se ipsum: Quis infra sancti cameram, quam cerno, istam clausit feminam? Putasne januam reperit apertam, quam paulo ante opposita clausi ipse serula. Qui accedens ad sacelli valvulam, audiente populo, inquit ad eam: Quis te, fare mulier, intra venerandum, quo nunc stare videris, introduxit locellum? Qua confisa temeritate claustrum [Col. 0075A] praesumpsisti penetrare quo Christi praesul requiescit corpore? Qua ratione potuisti latere, quia te nequaquam vidi, quando ostium clausi. Tum illa, conspiciens quemdam clericum juvenem retro se stantem extra balconem ⁜ (71) , edili quidem respondit, inquiens: Memet renitente clericus iste, me super scapulas elevavit suas, atque ad suum deportavit locum, modoque exposuit ante sanctum. Qui econtrario respondit cum juramento: Nusquam te oculis ante hac conspexi meis.

27. Mulier dixit: Tu etenim ipse huc detulisti me. Clericus respondit: Mallem ut nocturni canes te haberent corrasam diris morsibus quam dorso imponerem meo tam inhonestum pondus. Quae, ad se reversa, retulit talia: Presbyter quidam, canus [Col. 0075B] ac valde venerabilis, amictus induviis splendide fulgidissimis, me flentem in limine comperit Dominae, dulcissimo nec non est consolatus affamine, qui arripiens dexteram meae vestis manicam, mox ad istam evexit basilicam, cum tanta celeritate corporisque suavitate quantam sermone non possum enarrare; et quoniam postquam in isto me deposuit adito, non vidi alium circum astantem clericum praeter juvenem istum; ideo cogitavi quod ipse esset, qui me huc detulisset.

28. Cumque haec audirent turbae populorum, quae praesentes aderant ex diversis partibus Anglorum, admiratae nimium glorificaverunt Dominum regem omnium, ac Salvatorem hominum, qui tam inaudita [Col. 0075C] dignatus est facere miracula per sancti gloriosa sacerdotis sui merita. Ipsi gloria, laus et imperium, qui cum Genitore sanctoque Pneumate ⁜ (72) vivit unus, et regnat Deus per infinita tempora saeculorum.

29. Tempore autem illo ex longinquis occidentalium finibus binae mulieres accesserunt ad viri Dei mausoleum precibus. E quibus una propriis lumen nequibat conspicere oculis, altera erat muta a nativitate, usque ad senectutem ferme. Muta etenim regebat toto itinere caecam, quo pro ductrice a transeuntibus requirebat ambulandi semitam. Cumque pariter ad locum devenissent, in quo sanctus quiescebat pontifex; caeca recepit lumen, et muta loquendi facultatem. Quae coelitus medicatae, per viri gloriosi meritum, mox redierunt domum, glorificantes [Col. 0075D] omnipotentem Dominum.

30. Venerunt deinde Wintoniam triginta sex aegri, causa recuperandae sanitatis, ex quibus quidam erant caeci, quidam surdi, quidam muti, quidam etiam paralytici. Qui, dum accessissent ad sancti praesulis monumentum, et preces coram Deo effudissent, per ipsius interventionem omnes curati sunt in spatio trium dierum; sicque laeti domum cum ingenti gaudio redierunt, magnificantes et laudantes Dominum.

31. Nec multo post accesserunt ad eumdem sanctum [Col. 0076A] ex diversis Anglosaxonum finibus centum et viginti quatuor, multiplicibus constricti languoribus. Hi omnes per sancti praesulis meritum, a variis aegritudinibus, Deo volente, curati sunt in duarum revolutione [dierum,] et benedicentes Domino reversi sunt incolumes ad propria, qui debiles et aegroti convenerant.

32. Indignum quidem aestimo praeterire silentio quod vir quidam pro parricidio quod commisit illicito . . . illigatus chalybe fuerat dirissime, qui novem orbes ferreae molis gerebat corpore, totidem annos peregre se cruciando pro scelere; fama volante, inclyta audiens Dei mirabilia quae per sui sancti meritum patrabantur in provincia Anglorum, Wintoniam venit coelitus de transmarinis partibus. [Col. 0076B] Qui, dum submissis precibus Deum deprecaretur diutius quo per sancti medicabilem pontificis interventionem refrigeraret intolerabilem sui cruciatus dolorem, Deo favente ferreus, qui ventrem secabat, circulus, in tantum ut vitalia jam penetraret intima, disruptus prosilivit extra hominis viscera, quem cruciabat immensae magnitudinis poena. Alius denique orbiculus, qui gravi tortura affligebat brachium hominis illius, quoniam turgescente carnis vulnere, totus jam sanie tegebatur ac sanguine, confestim ante pedes ejus cecidit, et acre doloris tormentum continuo ab eodem recessit. Ille nempe annulus in tantum erat strictus ut vix esse trium capax videretur digitorum, et ideo fuit mirum quoniam integer [Col. 0076C] prosilivit de hominis brachio, et in testimonium hujus miraculi in eodem suspensus est coenobio.

33. Praesignatis denique temporibus, quidam negotiator, nomine Flodoaldus, vir in rebus prudens saecularibus, plurimis abundans opibus, habebat quemdam famulum, quem diligebat nimium. Is, pro quodam facinore comprehensus a regis praeside, jussus est a regalibus custodiri clientibus, donec ejus veniret dominus, et ignitum carbonibus ferrum nudis manibus idem portaret protinus, et si foret inculpabilis, relinqueretur incolumis, si culpabilis inveniretur, capite plecteretur. Audiens igitur senior ⁜ (73) illius, quod ipse servus in vinculis teneretur sub diris custodibus, festinantius quam potuit illo perrexit, exposcens regis praefectum, ut dimitteret judicium, et [Col. 0076D] servuli praescriptum conditione famulum possideret illaesum.

34. Qui minime favens ejus sponsionibus, ultra modum superbiens, pro mundanis fascibus servo ferri calidam praecepit gerere massam. Dominus autem ejus hoc audiens de servo, nimium perituro condolens, rursus praeposito spopondit regio dare puri libram argenti, et similiter concessit servum illi possidere praefatum, exorans, ut iniquum dimitteret judicium, quoniam dispendium tanti dedecoris minime quibat perpeti, ut mancipium illius, [Col. 0077A] pro vili scelere jugularetur et crimine. Amici quin etiam et parentes culpati hominis tristes gastoldo ⁜ (74) regis ingentia promiserunt donaria, gestientes cognatum magnopere eorum liberare de contumeliosa morte.

35. Praefectus verumtamen precibus eorum abnuens, praedictum compulit hominem nuda ferre manu chalybem eximiae molis ferventem, multoque carbone rubentem. Quem dum vir ille coactus a praeside, manu gestaret timide, protinus ingens arsura replevit ejus volam tergore adustam. Sigillata est autem manus ejus solito more, usque in tertium diem. Flodoaldus autem in sequenti die convocavit hominem, ac reperit eum damnatum, ac culpabilem. Quinimo commotus dolore pro perituro homine, [Col. 0077B] fratrem convocans et socios qui aderant, domum redire disponebat, quoniam, uti praediximus, patientem ferre non poterat quatenus verna illius se coram capitalem subiret sententiam.

36. Quid multa? Ipse dominus cum omni comitatus multitudine exoravit rerum Auctorem supplici prece, ut liberaret illum hominem a contumeliosa nece per sancti Swithuni intercessionem, preces convertens ad cosmi Salvatorem, toto mentis conamine inquiens: Libera, Domine Deus omnipotens, hoc mancipium, per gloriosi praesulis interventum, et ego ipsi sancto tradam illum, per cujus sanas meritum languores diros aegrotantium, si coelitus eripueris eum de nefandis manibus mortificantium. Transacta denique secunda die postquam portavit [Col. 0077C] chalybem, Phoeboque tertiam replicante hymeram ⁜ (75) , deductus est ad praesidem, quo, si mundus ab illato crimine foret, clientuli conspicerent circumstantes. Quid plura multimodis prosequor dictis?

37. Cumque pervenissent ante legislatores, virum inculpabilem ipsum judicant hostes, et inimici illaesum fore asserunt quem dominus ipse cernebat suppliciis dignum, et amici credebant illico morte crudeli damnandum. Sicque moeror amicorum conversus est in gaudium. Enimvero mirum fuit ultra modum quod fautores arsuram et inflationem conspiciebant, criminatores ita sanam ejus videbant palmam, quasi penitus servum non tetigisset ferrum. [Col. 0077D] Quod cum vidissent comites, universi referentes omnipotenti Deo laudes, Salvatoremque Jesum glorificantes, reversi sunt gaudentes, unde venerant tristes, agnatum esse indubitanter divinitus liberatum credentes, unaque omnes voce confitentes, per sancti praesulis preces Swithuni exaudibiles . . . Vir autem, cujus ille praetaxatus fuerat servulus, contulit ipsum beato pontifici praefato, qui eum subtraxit a diro pestiferae necis periculo.

38 Praepositus Abundonensis ⁜ (76) monasterii effectus [Col. 0078A] est caecus per intervallum quindecim annorum. Is, dum nimia caecitate cruciaretur, compluribus peractis medicaminibus, ustulatum est caput ejus duodecim adustionibus, quae nihil ei prorsus profuerunt, verum multo magis obfuerunt. Qui demum audiens quae et quanta clementissimus Auctor rerum miracula per suum dignatus est famulum benignissime hominibus praebere languentibus, Wintoniam nudis veniens vestigiis, ad sancti corpus pontificis accessit cum precibus assiduis. Quo cum pervenisset, et eadem nocte ibidem vigilaret, crastina albescente aurora, lucem oculis conspicere meruit, atque sospes domum rediens, omnipotentem Dominum glorificare studuit.

39. Anno quin etiam ipso, quidam caecus ex longinquis [Col. 0078B] Anglorum finibus, audiens prodigiorum opinionem, cum puero ductore properabat ad sancti medicationem. Qui dum appropinquaret civitatem Wintoniam, venit ad locum quemdam, in quo fatigatus ex itinere coepit paululum requiescere. Erat autem, ubi reposabant ⁜ (77) , ingens crux lapidea, tria passuum millia pene distans a praefata urbe. Cumque ibi aliquantulum quiescerent, puer famelicus ait ad caecum senem: Manducemus, pater, aliquid, quoniam modo magnam patior famem, et sumus prope civitatem, ad quam cum venerimus, edendi non habebimus possibilitatem. Respondit caecus: Fili, congruum nondum adest tempus. Puer inquit: Utique, pater, jam hora prandendi transacta est. Caecus respondit: Quantum viae adhuc superest [Col. 0078C] hinc usque ad civitatem? Puer infit ad aegrum: Cite veniemus ad sanctum. Quapropter sumamus cibum, antequam urbis subintremus murum, quoniam magnus est tumultus.

40. Aeger puero respondit: Nondum nona sonuit, exspectemus ergo usque ad horam, te flagito, nonam, et postquam convenerimus ad viri Dei corpusculum, ibi cum Domini benedictione Christi, solvamus jejunium. Ductor rursus inquirere improbus Cum ergo inter se tales disponerent sermocinationes, caecus ille audivit homines causa vigilandi ad sanctum festinantes, qui protinus ductorem interrogavit quo pergerent. Ipse vero ait: Wintoniam gressus dirigunt ad beati venerandum Swithuni tumulum, [Col. 0078D] quo per ejus interventum salutis medicamentum percipiant languidi illorum. Senex inquit: Qualis est iste locus in quo nos consedimus? Puer respondit: Staurus ⁜ (78) hic est saxea, fulgens, grandis, altissima, ad laudem Christi posita. Qui, consurgens ocius, Christum oravit precibus ut sanaretur coelitus per viri magni meritum.

41. Domine Deus omnipotens, meas audi preces, inquiens, redde propriis lumen oculis, suffragantibus meritis sancti Swithuni praesulis. O si istam [Col. 0079A] claro lumine civitatem quandoque merear conspicere gaudens! O gloriose confessor Christi Swithune, ora pro me miserrimo peccatore, ne sit mihi grave delictum, quod ante horam frango jejunium. Cumque caecus ille talem cum gemitu fudisset orationem, illuminatus est ibidem per sacri sacerdotis interventionem; moxque ut glaucoma ⁜ (79) ab ejus oculis cecidit, suscipiens haud longe Winthoniam conspexit, quam toto mentis ardore paululum ante desiderabat videre, et impransus, ut cupiebat, ad sancti vatis properans accessit reliquias, magnificans Salvatoris omnipotentiam. Quo cum venisset intimavit fratribus loci illius qualiter curatus foret per Conditoris mundi famulum. Qui, ad templum convenientes, hymnidicis vocibus laudaverunt Auctorem [Col. 0079B] virtutum.

42. Venit denique in diebus illis ad sanctum Dei quidam debilis, claudus utroque pede, et sic curvatus aegritudine ut penitus non posset sese de loco removere, nisi binis sustentaretur scabellis. Is confestim ut ad sancti tumbam accessit antistitis, recepit sospitatem somatis, sed mente permansit debilis, quoniam conditori Deo gratias non retulit, sicut caeteri fecerunt aegri. Nimirum primo quam erectus est divinitus, sanctum relinquens, protinus fugam arripuit celerius, et a nemine postea in ipso visus est coenobio. Scabella tamen, quibus sustentabatur, aegritudinem prodiderunt, quod curatus inde recessit per sancti Swithuni meritum. Turmae etiam circumstantium, [Col. 0079C] quaecunque ibi praesentes aderant, constanter asseruerunt ita fore gestum per omnia, sicut scriptum continetur in hac pagina.

43. Eadem quoque tempestate quidam consul regis nimium dilectus, in caducis praepotens rebus, cum ingenti comitatu, sicut mos est Anglosaxonibus, properanter equitabat ad quemdam vicum, in quo grandis apparatus ad necessarios convivandi usus erat illi opipare constructus. Accidit autem in ipso itinere, quod quidam puer eximiae indolis, quem [Col. 0080A] comes idem diligebat plus caeteris, ruina properante, caderet de sonipede, qui mox, ut cecidit, crus brachiumque fregit, et ita omnibus membris est dissolutus ut omnes qui aderant crederent eum illico mortuum.

44. Paterfamilias autem cum videret puerum sibi dilectum morientem, amici nimium condolens casum, subnixis orationibus exoravit Dominum quatenus pueri illius moribundi misereretur per gloriosi venerabilem pontificis intercessionem: Sancte, inquiens, Swithune, flagita mundi Redemptorem supplici prece quod praestet puero vitam et sanitatem isti, qui, si concesserit petitioni, omnibus diebus vitae meae me habebit fideliorem. Quia etiam, summe sacerdos, insontem deducam infantem ad salutiferum [Col. 0080B] tui somatis mausoleum, ut per medicabilem tuam intercessionem Christi sentiat beneficium.

45. Cumque vir ille talibus Deum exoraret sermonibus, repente puer sursum prosiluit sanus; qui paulo ante jacebat ruina mortis praeoccupatus. Quod, cum consul prospiceret, ultra quam effari posset, laetus effectus est, et cum omni devotione mentis, Deum glorificare coepit, qui cor contritum et humiliatum non spernit.

46. Nec solum in finibus Anglorum, sed etiam in provincia Francorum miracula sunt peracta per hujus sancti merita. In eadem, ut perhibent qui hoc viderant, regione cleptes ⁜ (80) quidam immanissimo deprehensus in scelere, tenebroso custodiebatur [Col. 0080C] in carcere, nefandis vinctus catenis, et dira compede, donec in equuleo postridie tali suspenderetur pro crimine. Is audierat a negotiatoribus, Oceanum causa commercii transmeantibus, esse sanctum inventum in transmarinis partibus, per cujus interventum aegri sanarentur a multimodis languoribus, cujus in obscurae noctis reminiscens tenebris, Dei incomprehensibile exoravit numen Omnipotentis, quatenus . . .

1. Rectori Hereberto frater Goscelinus. Quae de vita beati Yvonis referuntur, a venerabili abbate Andrea celebrata noscuntur; qui de Anglia ad Dominicam urbem Hierusalem peregrinatus, tam arduam vitam exercuit, ut ei credere nullus fidelis dubitaverit. Testabatur autem in Graecia ejus nomen et vitam gestis multis et miraculis haberi clarissima, et bono odore Christi gratiarum longa lateque notissima ejus esse praeconia. Ab inventione vero ejus revelationes et prodigia, quae hic praecessor scribit, tam oculis visa quam fidelium testimonio comprobata, adhuc pene omnium fratrum Ramesiensium nonnullorumque Forensium cordibus, memorabilius quam in libro, sunt scripta,. et scriptis luculentius memorant [Col. 0081B] aliqua praetermissa. Haec igitur gratia hujus Patris sanctissimi, totiusque Conventus hujus charissimi et venerabilis petitione, paulo brevius collegi; quatenus [Col. 0082A] in parvo facilius quam inter multa quod quaeritur inveniatur, citiusque breviori via quam longo ambitu ad terminum perveniatur, et de confecta mensula quam de horreo paratius edatur, et de fonticulo gratius quam de fluvio bibatur. Nec adeo tamen de copia fecimus inopiam, ut intellectus queri possit condimento huic nostro tenui deesse, quod illi alteri opimo superfluit; sed modus servatus est, quo nec avidior nec fastidiosior offendatur. Haec amabili et aeternae memoriae tuae, honorificentissime abba, in sacratissimo Patre Yvone condidimus, qui eum suscepimus venerandum tuae salutis principem cum principatu Ramesiensi: quatenus sicut hic ipsum honorificasti et coluisti, ita te in fine assumat in gaudia suae lucis.

2. Doctor ⁜ (81) apostolicus, et veri solis nuntius, [Col. 0083A] Yvo praesul inclytus, in Perside, ut orientale sidus, est ortus, finibus occiduis Britanniae a Domino destinatus. Reliquit dulcem patriam, ut exsilium, concivis supernarum virtutum; et peregrinus Christi in toto mundo, ad aeternum tendebat regnum. Quocunque devenit, suis radiis refulsit; omnia Evangelio Christi seminiverbius replevit; gentes et nationes documentis ac exemplis atque innumeris miraculis ad Salvatorem traxit. Post magnam Asiam, post Illyricum, post Romam ⁜ (82) , post innumeras urbes et populos transitos, Gallias penetravit; ibique nihilominus tantis signis coruscavit, ut ejus coelestem vitam et angelicam doctrinam mirificae virtutes loquerentur. Cumque eum ⁜ (83) rex Francorum et optimates regni ac populi, tanquam angelum Dei, dignis [Col. 0083B] honoribus retinere tentarent; ille, qui parentalem mundi gloriam exsulando fugerat, et per multas tribulationes intrare in regnum Dei decertabat, nulla gratia terrena retineri poterat.

3. ⁜ (84) Omnibus ergo confirmatis fide, transfretavit, cum dignis comitibus suis ac sociis, in candidam Albionem Britanniae; gentemque candidam paterna miseratus pietate, tam signis quam praedicatione, prout Dominus dedit, idololatriae absolvit errore, ac verius candidificavit baptismate. Sequebatur quoque amantissimum patrem adolescens patriciae dignitatis, vocatus Patricius, cujusdam senatoris filius, qui amore Christi, ipsum per S. Yvonem vocantis, non solum dulces natales et patrios honores postposuit, verum etiam desponsatam sibi virginem cum tota spe [Col. 0083C] saeculi intactam deseruit, dulcique magistro tam charitate quam imitatione inseparabilis adhaesit. Beatus qui intimi illius et pectoralis Christi amici Joannis assecutus est exemplum.

4. Deinde salutifer advena Yvo in provinciam Merciorum progreditur, ad oppidum quod Huntedun appellatur, et in proxima villa quae ⁜ (85) Slepe vocatur; cum se intelligens a Domino ad certum locum deductum, multis annis perseveraverit ad vitae exitum. Hic vero tanta flagrantia coelestem conversationem induit, quasi hinc demum coepisset, et quasi post longam sitim fontem petitum reperisset. Hic, inquam, tam suae quam omnium saluti jugiter invigilando, hic Dominum usque in finem exspectando, [Col. 0083D] ardentibus lucernis virtutum cum castitatis baltheo, tandem venienti et pulsanti aperuit cum gaudio; et [Col. 0084A] Yvo Domini ivit ad Dominum, qui exivit a Patre et venit in mundum, ac de mundo triumphato revexit electorum triumphum. Hic quoque in pace factus est locus ejus, et in pace sepultus est: ubi quamvis centum circiter lustris (ut ex sequenti revelatione computatur) latuerit notitiam hominum, nomen ejus vivit in aeternum. Quantus vero in tota vita, charitate, benignitate, pietate, mansuetudine, humilitate, modestia, constantia, patientia, continentia, obsequela, eleemosynis, jejuniis, vigiliis, orationibus, praedicatione, omnique virtutum jubare claruerit; quanta signa vel in loco quietis suae vel ubivis gentium perpetraverit, fidelius quis inenarrabile credere quam colligere poterit. Benedicat terra nostra Dominum, qui tanquam solem ab Oriente in Occidentem, [Col. 0084B] et tanquam angelum per medium coeli volantem, tam luciferum nostro Occidenti destinavit Parentem.

5. Domino autem ad tempus quidem sustinentiam docente, sed sempiternaliter infinita praemia reddente, ubi tandem post tot annos placuit coelestem thesaurum absconditum in agro propalare hominibus, quem haberent pretiosum, ac de sub modio lucernam ponere super candelabrum; rusticus impresso molitus vomere terram, impegit in hoc sacrosanctum sarcophagum. Continuo attonitus et spe lucri erectus, boves haerentes revocat, et toto nisu locum purgat. At ubi humanum sepulcrum oculis hausit, [Col. 0084C] consortes aratores advocat. Qui, ablato operculo, inveniunt sacerdotalis aestimationis veneranda pignora. Capiuntur astantis calicis splendore radianti, quem argenteum rati, certatim confringunt. Rapiunt pontificales fibulas, vitreo nitore perspicuas, quas eum sancto corpore et ipsis fragmentis calicis deinde Ramesienses haereditavere. Advolat monachus ⁜ (86) , praepositus villae, cum fabro villico. Tunc proximus Ednothus celeri accersitur nuntio, et lota diligenter tam spectabilis Dei famuli membra asportari in ecclesiam, et juxta altare collocari fecit. Plebs accurrens arrectis animis optabat, ut Dominus, qui hunc dedit inveniri, daret etiam quis esset agnosci.

6. Ut ergo claresceret non fortuito casu, sed divino [Col. 0084D] nutu hanc inventionem factam, nocte subsequente ejusdem villae ⁜ (87) fabro, innoxio et simplici [Col. 0085A] viro (qualibus Dominus ore ad os loquitur, et sua credit arcana, et sapientibus abscondita revelat parvulis) Yvo gloriosus soporato astitit, statura procera, facie candida, specie vivida, oculorum acie flammea cum pontificali insula et virga, atque archiepiscopali cruce praetensa; attonitumque hominem visionem insueta mulcet voce melliflua, atque ait: «Quem modo in tali loco miramini repertum, ipse sum Yvo episcopus, qui hic cum beatis sociis hactenus latui tumulatus. Accede mane, et metire locum octo pedibus a dextro latere mei mausolei, et invenies tumbam unius sancti socii mei. Alter quoque consepultus non longius aberit quaerenti, qui mecum triumphant in gloria. His ergo indiciis certificatus, suggere ex me praeposito, ut ipse nuntiet abbati Ednotho, [Col. 0085B] quatenus me cum eisdem sociis meis transferat ad Ramesiense coenobium.» Verum dum haec praecepta superna homo pauper spiritu formidat referre, sequenti nocte increpata ejus negligentia, eadem admonitus est auctoritate. Tertia nihilominus nocte adhuc dubitanti, ubi prioribus soporibus, praeceptor idem astitit; jamque districtius inobedientem redarguit, trementemque et signum dari sibi postulantem, episcopali virga pulsavit: «Et hoc signum, inquit, habebis, quo nequaquam carebis, nisi jussa nuntiaveris.»

7. Ex his evigilans, ita doluit eo loco quo se ictum senserat, ac si ferro confossus esset. Qui, ubi mandata cum signo doloris retulit, ipse quidem convaluit: [Col. 0085C] verum, ad majorem Sancti declarationem, idem praepositus credere noluit; et rusticum, velut phantasmata narrantem, repulit. «Et viles quosque, ait, cineres cujuslibet sutoris transferre et celebrare debemus pro sanctis?» Sic refellentem nocturnus somnus corripit: quem sanctus praesul, austeriori modo et habitu visus, cum districtione excitavit: «Surge, inquit, surge quantocius. Nam ego ille, quem tu sutorem hesterno die subsannasti, ocreas tibi durabiles paravi. His indueris, his domum in memoriam mei equitabis.» Ad haec assurgente et assidente somniatore, justus castigator ocreas strictissime ejus informat cruribus. Sic itaque concussus evigilat, jamque arctissimus dolor totas tibias a pedibus constrixerat, nec standi nec progrediendi facultas erat. Equitabat [Col. 0085D] ad monasterium alieno gestatorio; ingressusque, propria ⁜ (88) poena ex ordine nuntiat omnia, quae per alium credere noluerat: tamque aegritudine quam voce vera praedicat, quae velut phantasmata refutaverat.

8. Tum vero abbas Ednothus, exhilaratus tam insperato coelestis thesauri lucro, et ejus tam evidenti indicio, devotissimas gratias egit largifluo Domino, cum magno scilicet totius consortii gaudio, [Col. 0086A] quamquam compaterentur dispendio fraterno. Tumque injungens omnibus orationum subsidia, currit ad revelata Sancti sociorumque corpora, in ipsam ejus villam Slepe, octo leucis Anglicis a Ramesia, et tribus ab oppido Huntendun distantem, Ousae fluvio imminentem. Pigri ei erant currentes equi, et omnes pennas antevolabat ipsius desiderium. Occurrentibus ergo illi primoribus, et plebe laetitiae indice, descendit in agrum, Sanctorum thesaurariam: flectit genua cum comitibus fratribus, et adorato Dei adjutorio, ipse abbas ferramentum fossorium invadit: eoque ordine nitens, quo sanctus Yvo docuerat, citius quaesitum desiderium reperit. Deinde ulteriorem spem percipiens, utrosque Sanctos, vero divini praesulis indicio, cum supradicto sancto patricio [Col. 0086B] comprehendit; raptosque inde in ecclesia, cum ipso beato Yvone, in tempus decentioris translationis composuit.

9. At praepositus, ut diutinum foret exemplum non contemnendi coelestia; utque diuturna praedicaret debilitate, quem praecipiti repudiaverat infidelitate; quindecim annis, et ad ipsum vitae terminum, in compedibus ipsius almi Patris debilis permansit; quod tamen illi diffusa in sanctis Dei gratia fructum salutis cumulavit. Nam septimo die ante exitum, idem serenissimus consolator, splendido vultu et habitu ei gratulanter apparuit; eique refoventissima voce dixit: «Jam tempus instat ut verbera quibus te corripui, in remedium tibi transeant sospitatis; et [Col. 0086C] pro longa nocte incolatus, laetissimum diem possideas aeternae felicitatis: septimo quippe abhinc die, modo paratus esto, veniam te suscipere in nostram lucem de hoc carnis ergastulo.» Haec ubi ille confratribus exposuit, obnixe praeveniens faciem Domini in confessione, et transiens praedicto die, certissimos omnes reddidit promissae gratiae. Ut etiam res magis innotescat ex generis claritudine, is erat arctissimo atque illustrissimo Eboraci praesule ⁜ (89) Oswaldo nobili avunculo; germano quoque pollens, coenobiali et priori aequivoco ⁜ (90) Oswaldo, ut liber ejus versificus testis est, erudito tam devote in Domino ut abstineret oblato pontificio. Hic itaque manifestationis ordo sacratissimi Yvonis omnibus exstat praeclarus: quisquis haec minus exposuerit, scriptor [Col. 0086D] copiosus non est.

10. Facta est autem haec ejus inventio anno Domini millesimo primo, regnante rege Ethelredo, octavo Kalend. Maii mense Aprilis. Aprilis autem quasi Aperilis ab aperiendo appellatur, cum coelum in aestivos soles clarius aperitur, et mundus in flores et fetus animatur; et tunc omnis ager, tunc omnis parturit arbor; tunc frondent silvae, tunc formosissimus annus, tunc vireta floribus, et volatilia cantibus, [Col. 0087A] et omnia rerum gaudia, Christi resurrectioni et paschalibus diebus resultant: tali namque tempore decuit haec beata pignora reperiri, quae in aeternam gloriam novo coelo et nova terra debent resuscitari.

11. Congrue etiam provida Dei gratia, tanto lumine declarato, ipsos fratres eodem die exhilaravit, quo eos jam exactis decem annis obitus clarissimi ducis ⁜ (91) Ethelwini, fundatoris Ramesiensis coenobii, destituerat; quem hic vel paucis commemorare ad gratiam ipsius pertinet Ecclesiae. Inter caetera officia, hoc monasterium, annuente beatissimo Eboraci pontifice Oswaldo, coepit et perfecit; praediorumque et ornamentorum opulentia, ut hactenus claret, extulit, monachorumque contubernium instituit, [Col. 0087B] martyrum quoque gemellorum ⁜ (92) Ethelredi atque Ethelbricti germanorum corporibus illustravit: jamque ad altissimum principem pulsante languore vocabatur. Qui a B. ⁜ (93) Elfego tunc praesule, deinde martyre, confessione solutus, oleo unctus, divina communione refectus, fine urgente suppliciter orat astantes septem psalmos decantare poenitentiales. His finitis imponit extremum Psalterii organum, Laudate Dominum. Ubi vero ultimum verbum hujus ultimi hymni canebant, ipse mente et oculis coelo intentus cum eis psallebat, ac tertio repetiit: Omnis spiritus laudet Dominum. Sicque in hoc verbo, cruce Domini se consignans dextera, et oculos claudens sinistra, spiritum emisit in fide Trinitatis et misericordia, [Col. 0087C] sepultusque est in eodem monasterio quod aedificaverat sancto Patri Benedicto: qui sicut illi mansionem praeparavit in terra, ita ab ipso recipiendus ereditur in suam mansionem supernam, inter monachorum consortia, dicente Salvatoris clementia: «Qui recipit justum in nomine justi, mercedem justi accipiet (Matth. X, 41) .» Hujus ergo tristitiam funeris iisdem Kalendis, ut dictum est, abstersit illuminatio B. Yvonis.

12. Postquam sanctissimum corpus beati Patris Yvonis, divinitus praemonstratum, divina aspiratione placuit Ramesiam transferri; accersitus famosissimus abbas ⁜ (94) Germanus, Floriacensis institutionis, [Col. 0087D] qui praefato Oswaldo Archipraesuli diu adhaeserat; quem inde gloriosissimus rex Edgarus monasterio [Col. 0088A] sancti martyris ⁜ (95) Kenelmi Winckelcumbe praefecerat; filius quoque Edgari successor Ethelredus coenobio ⁜ (96) Celesige praeposuerat; quod suggestione archiepiscopi ⁜ (97) Sirici, paterna pietate constructum et dicatum monachis, ordinaverat, pro sancti fratris sui, scilicet Edwardi, regali martyrio et pro regni muro. Cum hoc ergo egregio consorte Germano egregius Pater Ednothus, oratione et abstinentia praemissa, rege et episcopis faventibus, S. Yvonem transtulit in Ramesiense habitaculum. Hi gemini abbates, velut gemini boves Christi, ferebant arcam testamenti Dei, S. Yvonem antistitem. Caeteri fratres qui convenerant, reliquos sanctos cum illo repertos evehebant. Ingens turba prosequitur, rura [Col. 0088B] et oppida huc confluunt; vix patentes campi concurrentes populos admittunt. Preces et hymni laudisoni aera gratificant: coelum ipsum sanctis favere, sol totis radiis adgaudere videbatur, adeo dulcis hora et dies serena illuxerat.

13. Asserunt etiam plerique fideles quod toto itinere hujus festivae translationis, columba candidissima supervolaverit glebam beatissimi Yvonis, tam contemplabili multorum miraculo, ut eam coelitus advenisse in gratiam Sancti omnium esset attestatio. Occurrit cum reliqua plebe Ramesiensis caterva, albis candidata, et purpureis ornatibus redimita, praeferens crucifera Christi vexilla et aurata Evangelia, et splendida sanctorum scrinia, et candelabrorum lumina, et thuribulorum incensa thymiamata, et [Col. 0088C] quidquid potuit devotio votiva. Cantibus et cymbalis et tintinnabulis tota resultat insula: resplendent silvae et flumina. Sic angelis desuper exsultantibus cum humano choro, pretiosae margaritae votivo inferuntur templo. Tum hymnum Ambrosianum decantant laudisone, abbate Ednotho gratanter incipiente, Te Deum laudamus, subsequuntur missalia solemnia, et dies S. Yvonis translatione quarta Idus Junii consecrata, indicitur perpetuo celebranda.

14. Cumque affatim sollicitarentur, quoniam loco decentius eum thesaurizarent; ipse pervigil suffragator Yvo, noctu visus cuidam fratri devoto, demandat Patri monasterii, ut eum tali loco reconderent, quo cuique ad orationem accessibilis esset. Sicque relatis sacris artibus, ac pretioso panno involutis, [Col. 0088D] repositus est in ascensu presbyterii: ubi adhuc claret, oculis et osculis attrectabilis. Apparet plane coeli [Col. 0089A] civem, non hic locum ambire eminentiorem, sed tantum hominum quaerere salutem: nam sanctis, qui terrena contempserunt adhuc degentes in terra, quid nunc in coelo regnantibus conferat infima mundi gloria?

15. Illud etiam ad antiquam Patroni nostri notitiam pertinere videtur, quod apud villam quae Hirst appellatur, pratum Yvonis dicitur. Ante haec quoque tempora in Roma vir grandaevus, quemdam ex Anglia ad orationem venientem allocutus, ubi Angliam esse didicit, percunctatur attentius, utrum villam quae Slepe dicitur nosset: quam cum se optime nosse advena respondisset, haec senior prosecutus est: «Crede, et indubitanti serva memoria, quia non longe a vado propinqui fluminis clarissima latent [Col. 0089B] luminaria, quae suo tempore attollentur perspicua notitia.» Haec Anglus reversus in patriam laeta fide vulgavit, quae postea revelata nobis hodietenus veritas probavit. Perduravit etiam ad haec quidam fidelis clericus, nomine Durandus, qui saepius promisit, quae facta videmus.

16. His ergo rebus jam effectu probatis, abbas Ednothus voto omnium fratrum ecclesiam condidit, in honorem et memoriam B. Yvonis, in eodem scilicet loco suae tumbae atque inventionis: quae ita ornata est, ut ipsa tumba almiflua dimidium infra parietem, et dimidium extra protenderet; quatenus adventantibus, tam obserata janua quam aperta, aqua gratiae non deesset. Mirabili enim Domino existente [Col. 0089C] in sanctis suis, qui flumina educit de petra, ipsum ⁜ (98) mausoleum scatet unda dulciflua, et hic fluminis impetus laetificat civitatem Dei in populo fideli. Bene quippe apparet in sepulcrali lapide, quod de intimo pietatis suae ventre flumina quondam fluxerunt aquae vivae et fons scatens in vitam aeternam, qui docendo et succurrendo in omnes effuderit paternam venam. De multis itaque hujus aquae remediis, multisque almifici Yvonis signis atque revelationibus, hic subnotamus pauca, juxta prioris scriptoris compertissima oculis vel auribus testimonia, quae et fidelium adhuc perdurant in memoria ⁜ (99) . . . . .

17. Apud praedium quoque quod Ramesiensis ecclesiae juris est, Slepe vocitatum, ubi quondam sancto [Col. 0090A] rum Yvonis sociorumque ejus corpora, ipsius S. Yvonis gloriosa revelatione inventa, et Ramesiam cum digno honore a fratribus translata sunt, crebra diversorum debilium signis sanitatum divinitus perpetrantur. Quidam etiam ejusdem villae coloni, noctibus multis, coruscae lucis radium, ab ipso loco usque in Ramesiam extensum, aliquando in coelum usque directum, manifeste se vidisse testantur. Villa autem illa non longe a Ramesia, sed quasi septem millibus passuum disparatur.

18. Igitur quorumdam virorum illustrium hortatu atque consultu, fratribus Ramesiensibus placuit, trium B. Yvonis sociorum, inseparabiliter lateri ejus olim adhaerentium, reliquias, in theca argentea decenter simul reconditas, ad ejusdem praedii ecclesiam, [Col. 0090B] in honore eorum constructam referri; ut et ipsa ecclesia ob reverentiam Sanctorum honoratior atque celebrior haberetur, et a populis undique diffusis, praesentium intercessione patronorum, affluentius atque devotius frequentaretur: adjicientes etiam justum videri, ut magister majorem locum translationis, discipuli vero minorem locellum inventionis sua praesentia honestarent. Verum, ne temeraria praesumptione divinae dispositioni contraire, et sanctorum excellentiae vel venerationi derogare viderentur, vigiliis et orationibus ac triduano jejunio voluntatem eorum hac de re consulere decreverunt. Quae dum agerentur, puella quaedam, a sinistra parte corporis sui semiparalytica, in somnis accepit, apud memoriam beati Yvonis sociorumque ejus se esse [Col. 0090C] sanandam. Quae cum illuc advenisset, et aliquantisper in oratione procubuisset, somnii sui effectum in conspectu fratrum consecuta est. Cujus judicio signi laetiores et fidentiores effecti, jejuniis et orationibus peractis, cum laudibus et hymnis atque honore congruo arcam sanctam, coelesti manna refertam, ad praefatam ecclesiam V Idus Augusti transtulerunt; deputatis ibidem fratribus, quorum vigilanti solertia coelestis custodiretur thesaurus, atque divinum officium die noctuque devote perficeretur.

19. Ut autem divina clementia piam actionem et sixceram devotionem eorum approbasse se, et sanctorum suorum praecelsa merita quantum sibi essent accepta evidenter ostenderet; qua die haec agebantur, ter quinos diversis infirmitatibus debilitatos [Col. 0090D] homines sanitati restituit; atque exinde in eodem loco, sanctorum suorum interventu, opem misericordiae suae poscentibus conferre non desistit.

1. Prognata est S. Wereburga patre Wulfhero, Merciorum, Mediterraneorum Anglorum, et regnorum Australium rege Christianissimo, ejusque piissima conjuge S. Ermenilda regina, cui sacer est dies XXIII Febr. quo cum Actis ejusdem Ermenildae conjungemus res praeclare a Wulfhero marito gestas, unaque regni Merciorum in ejus proavo Crida, seu Creadda fundati, aliarumque annexarum dein regionum situm conditionesque nec non varios ex eadem Cridae et Wulfheri familia succedentes reges: inquiremusque quomodo ab aliis S. Wereburga unica S. Ermenildae proles habeatur; et tamen a nonnullis Ceonredus, seu Coenredus rex (quem inter et Wulfherum regnavit S. Ethelredus hujus frater) dicti Wulfheri filius prodatur. Sed vel maxime ibidem expungemus fabulosum parricidium, quo a viris [Col. 0093B] etiam in antiquitate historica Anglo-Saxonum alias eruditis, creditur Wulfherus, aut acerrimus a regni exordio Christianorum hostis, aut foedissimus a fide baptismoque ante suscepto ad idololatriam relapsus, apostata, proprios filios in odium Christianae religionis sua ipse manu interemisse: docebimusque SS. Wulfhadum et Ruffinum, qui ob fidem Christi occisi martyres coluntur, non fuisse fratres S. Wereburgae, a dictis Wulfhero et S. Ermenilda genitos. Reliquam S. Wereburgae stirpem maternam e regibus Cantiorum, eisque conjunctam legitimis conjugiis familiam regiam et Anglorum orientalium, et Francorum transmarinorum infra ad Acta ipsa explicamus. In eisdem referuntur Weduna, natale S. Wereburgae solum, ejusque miraculis illustre: Eliense monasterium, ubi vitam monasticam primo amplexa est: Tricingham, vulgo Trentham, alterum monasterium ejus morte clarum; ac tertium Hamburgense, ubi ejus corpus conditum, ac longo tempore divina virtute mansit incorruptum.

[Col. 0093C] 2. Acta S. Wereburgae damus ex antiquissimo codice ms. ex Anglia a Guilielmo Cambdeno ad Rosweydum misso. Nomen auctoris non apponitur: is est, nostro judicio, Goscelinus ille, aut Gotzelinus qui, teste Malmesburiensi, l. IV De gestis regum Anglorum c. 1, «innumeras sanctorum Vitas stylo extulit, vel informiter editas comptius emendavit, post Bedam secundus in laudibus sanctorum Angliae enarrandis.» Floruit is circa annum Chr. 1100, a S. Anselmo archiepiscopo Cantuariensi aliisque ob doctrinam ac pietatem singularem in Angliam evocatus e Belgio, ubi ante monachus S. Bertini apud Audomaropolim varias sanctorum Vitas illustrarat easque inter etiam stylo cultiore emendarat Vitam S. Amelbergae virginis: quam penes nos ms. habemus, edituri ad 10 Julii, diem ejus natalem. Eam autem Vitam dum hic c. 6 suo stylo recusam agnoscit; et hujus se auctorem esse prodit. Utraque praeterea Vita eadem ratione suis est capitibus propriisque [Col. 0094A] titulis distincta. Praeterea quam ex Catologo scriptorum Britanniae Molanus ad Usuardum VIII Julii, et hunc secutus Valerius Andreas in Bibliotheca Belgica observant a Goscelino scriptam esse Vitam S. Witeburgae virginis, eam potius suspicamur S. Wereburgae Virginis esse, cujus illa magna matertera fuit, seu S. Sexburgae aviae hujus soror: quae, ut infra dicemus, cum S. Wereburga ob nominis similitudinem confunditur: quamvis, ut plurimorum SS. Vitam conscripsit Goscelinus, ita etiam utriusque et S. Witeburgae et S. Wereburgae Acta exarasse potuerit, cum Ramesiae degeret non procul a monasterio Eliensi, ubi et S. Wereburga habitarat, et tum requiescebat corpus S. Witeburgae, Derha ex comitatu Norfolciae, ubi constructo caenobio vitam monasticam sancte egerat, istuc translatum; appositumque reliquiis sacris duarum sororum S. Etheldredae et Sexburgae, hujusque filiae S. Ermenildae. Ut denique S. Anselmus Hugoni comiti, [Col. 0094B] de quo infra, auctor fuit ut ecclesia monasteriumque Cestrense S. Wereburgae daretur monachis; ita Goscelinum, ut hanc S. Wereburgae Vitam conscriberet, facile potuit inducere. Compendium hujus Vitae habent Joannes Capgravius in Legenda sanctorum Angliae et codex ms. coenobii Rubeae Vallis prope Bruxellas, ipsis verbis Goscelini retentis, ut vel hinc colligere liceat, alia ejusdem Capgravii compendia saepe ex eodem Goscelino desumpta esse: quod observamus ad Vitam S. Ermenildae matris, et S. Laurentii archiepiscopi Dorovernensis II Februarii, ubi plura de Goscelino damus.

3. Partim ex eadem Vita, partim aliunde haec leguntur in Eliensi Historia ms. «Werburga filia S. Ermenildae, post mortem patris sui, intravit monasterium S. Etheldredae apud Ely, sicut legitur in Vita sua, priusquam mater sua idem monasterium intravit: cujus sanctitatem cum rex Ethelredus patruus suus comperisset, eam inde cepit, et principatum monasteriorum sanctimonialiumque in regno [Col. 0094C] suo ei tradidit. Sponsa igitur Domini Werburga, cum quibusdam Ecclesiis praeesset, post dilectae genitricis suae obitum, jure praelationis etiam monasterium Elgae suscepit. Cum ergo omnium familiae et monasteriis sibi creditis, prae nimia charitate ardens, optaret adesse, et econtra nulli tolerabile videretur sua dulci praesentia carere, elegit cum divina praescientia Hehamburgae monasterio corpore requiescere. Quamobrem praecepit Hehamburgensi familiae, ut, ubicunque migraret ex hac luce, ipsi incunctanter venirent, corpusque ejus ad monasterium suum portarent . . . Legitur in Anglico, quod Sexburga in ecclesia de Scepeia, quam construxit, a Theodoro archiepiscopo velamen sanctitatis accepit, atque ibidem filia sua Ermenilda sub ea normam religionis, spreto regni culmine, postea sumpsit: quae, dum iter apud Ely paravisset, filiam suam Werburgam pro se in monasterio abbatissam, sicut diu optaverat, constituit.» Est autem Shepeia insula [Col. 0095A] Cantu orientalis, in qua ob monasterium sanctimonialium tunc exstructum, vicus etiamnum Minster appellatur.

4. De tempore quo aut reliquis monasteriis praeposita fuerit, aut ex hac vita mortali ad praemium laborum suorum abierit, nihil uspiam traditum est. Monasterium Eliense coepit aedificare S. Etheldreda an. 673, vita et regno functus est Wulfherus rex an. 675, a cujus obitu sub S. Etheldreda, an. 679 mortua, sacrae religionis habitum sumpsit apud Elienses, quibus secunda abbatissa tum data est S. Sexburga: quae Malmesburiensi l. IV De pontificibus Anglorum, dicitur sub religione et nomine abbatissae consenuisse. Sed tum prorsus vetula, cujus ex filia neptis S. Wereburga jam pridem vivo patre Wulfhero nubilis sollicitantes ad matrimonium procos repudiarat. Hinc Edovardus Maiheu in suo indice chronologico ad Trophaea Anglicana ordinis Benedictini haec habet an. 680. «Eodem tempore claruit [Col. 0095B] S. Sexburga regina et abbatissa. Item S. Ermenilda ejus filia regina, deinde abbatissa;» quasi non diu superfuerit S. Sexburga, eique tertia apud Elienses successerit S. Ermenilda: quod nobis magis probatur, quam quod legimus apud Wionem in notationibus ad 13 Feb. S. Ermenildam factam abbatissam anno Christi 703, quando eam, aut etiam citius, e vivis excessisse credimus. Quo autem tempore illa ad Elienses migravit, S. Wereburgam filiam praefecisse Shepeiano in Cantio monasterio dicenda esset si Anglicano monumento ab Eliensibus citato fidendum est. Inde esset tum a patruo suo S. Ethelredo Rege evocata, et monasterii sanctimonialium regni sui jure abbatissae (ut explicat Wigorniensis ad annum 676) praefecta: et simul a morte S. Ermenildae matris Eliensis quarta abbatissa facta. Ab eadem S. Wereburga Wedunam, Wulfhera patris sui regiam sedem, in monasterium conversam esse tradunt post Ranulphum Cestrensem Cambdenus [Col. 0095C] in Coritanis agens de comitatu Northamptoniae, Harsfeldius saeculo 7, c. 23, et Edovardus Maiheu in suo de S. Wereburgae Vita tractatu. S. Ethelredus relicto regno monachus factus est an. Christi 704. quo tempore S. Wereburga adhuc supererat: ad quam vero senectutem pervenerit, quove anno decesserit, nusquam legimus. Aliqui S. Ermenildam matrem scribunt ad annum 710 supervixisse, quod nos de filia ejus dicere mallemus: si tamen diutius non superfuerit.

5. Duplex apud Britannos Urbs-Legionum, vulgo Caerlegion, seu Caerlion, dicta ab hibernis vel stativis legionum. Altera in Britannia II apud Silures, Isca priscis, tum Legio II a Ranulfo Cestrensi l. I. Polychronici, c. 48, Demetiae, seu Suthwalliae ascripta; in eaque illius parte ad fluvium Oscam sita, quae comitatu Monemuthensi circumscribitur. Sedem [Col. 0095D] olim archiepiscopalem sub primis Britonibus Christianis habuit, inde Landavam ac postea Meneutam, quam S. Davidis urbem dicimus, translatam. Hujus Urbis-Legionum cives fuisse SS. Aaronem et Julium in Diocletiani persecutione martyrii palma coronatos tradit libro de excidio Britanniae Gildas Britannicorum scriptorum antiquissimus. Utrique istic a Britonibus ecclesiam erectam esse docent Giraldus Cambrensis l. I Itinerarii Cambriae, c. 5, et Galfridus Monemuthensis l. IX Hist. Britan., c. 12, de quibus agemus ad Kal. Julias. Altera non minus clara permansit Urbs-Legionum, Britannis Caer-Legion, Caer-Leon-Vaur, Saxonibus Lege-cester, vulgo Anglis Chester, et a situ Vestchester, Latine Cestra et Cestria, comitatui adjuncto nomen dedit: Romanis creditur Deva, Deunana, vel Divana dicta, a Cornaviis exculta, et provinciae Flaviae Caesariensi ascripta: Ranulpho, qui hic suam Historiam elaboravit, «tempore Britonum caput et Metropolis [Col. 0096A] Venedotiae et Nortwalliae habetur, postea in confinio Anglorum ad conspectum Cambriae: inter duo marina brachia, sive duo flumina Dee et Mosee sita.» Creditur sub initium saeculi septimi adhuc a Britonibus detenta, ejusque episcopus cum aliis Britonibus interfuisse colloquio cum S. Augustino Dorovernensium archiepiscopo in finibus Wicciorum et Saxonum occidentalium instituto, de quo agit Beda l. II, c. 2, et de episcopis Britonibus varia disputat Usserius de Britannicarum Ecclesiarum primordiis c. 5. Ranulphus Cestrensis l. V. Polychronici c. 18, tradit «T. Wereburgam Hamburgae sepultam usque ad adventum Danorum jacuisse. Tum hiemantibus Danis apud Rypemdon, fugatoque Rege Merciorum Burdredo (quod factum esse anno 884 legimus in Chronologia Saxonica), Hamburgenses cives sibi timentes, cum feretro corpus Virginis continente, tunc in pulverem resolutae, ad Legecestriam, quae nunc Cestria dicitur, tanquam ad [Col. 0096B] locum tutissimum contra stragem barbaricam confugerunt.»

6. Volunt interim Cambdenus et Spedus, ubi de Cestria agunt, hanc a Danis misere deformatam esse, sed praeclare restauratam ab Aegelfleda Merciorum domina, sorore Eduardi senioris regis, qui Anglis imperavit ab an. 901 ad 925, sub quo Aegelfleda cum Etheredo marito usque ad annum 912, et vidua septem dein annis Mercios rexit. Successit huic Eduardos Aethelstanus, a cujus tempore in urbe Cestria, secundum Ranulphum, «usque ad adventum Normannorum, canonici saeculares, collatis vicissim possessionibus, ad virginis laudes militarunt; at secundum Malmesburiensem l. IV. De pontificibus Anglorum, ex antiquo sanctimonialium monasterium fuit, inter quas S. Werburgam coelibatum professam plurimo temporum curriculo bonis emicuisse virtutibus,» male adjungit. Anno Chr. 973 Cestria Eadgarum regem pompa magnifica [Col. 0096C] triumphantem vidit; quando Regibus Kynatho Scotorum, Malcolmo Cumbrorum, et Macco plurimarum insularum, et subregulis Walliae quinque ad remos locatis, ipse clavo gubernaculi arrepto, a palatio ad monasterium S. Joannis navigavit; factaque oratione ad palatium remeavit, ut pluribus narrant Wigorniensis aliique. Successit Eadgaro filius S. Eduardus, dein martyr, et post alios alter S. Eduardus confessor; de priore agemus 18 Martii, posteriorem celebravimus 5. Jan., ubi c. 7 Vitae ejus, «comes Leofricus vidit Christum in ara consistentem, dextera super regem extenta signum sanctae crucis eum benedicendo depinxisse. Hic comes Leofricus, et uxor nobilis comitissa Godiva, Dei cultrix, et S. Mariae semper virginis amatrix devota, monasterium Conventri a fundamentis construxerunt: Leonense etiam et Winlaconense coenobium, S. Joannis Baptistae ac S. Werburgae virginis monasteria in Leogecestra sita, et ecclesiam S. Mariae de Stowe pretiosis ditaverunt ornamentis. [Col. 0096D] Wigornense quoque monasterium terris, et Eoveshamnense aedificiis, ornamentis variis, terrisque locupletaverunt. Decessit Leofricus in bona senectute II. Kal. Sept. anno 1057,» ut ad cum annum referunt Wigorniensis, Hovedenus, Westmonateriensis, Cestrensis, aliique. Cambdenus addit «a Leofrico ecclesiam Cestriae in honorem S. Werburgae positam esse.» Sub Guilielmo conquaestore Petrus episcopus sedem suam Lichfeldia Cestriam, ut observat Malmesburiensis, transtulit; dein, teste Wigorniensi, an. 1102 Coventriam relatam. Sunt autem Lichfeldia et Coventria urbes comitatus Staffordiensis: a quibus omnibus sedibus saepe posteriores episcopi appellationem sumunt. Hic Guilielmus I rex Hugonem Lupum haereditarium palatinum, Cestriae comitem creavit, cui ex haeredibus sex Comites ordine successerunt. Hic ille est Hugo, per quem «loco sanctimonialium monasterium Cestrense S. Wereburgae monachis repletum fuisse» [Col. 0097A] tradit Malmesburiensis de Pontif. Angl., lib. IV, quos tamen «monachos regulares mavult Cestrensis successisse canonicis saecularibus, quos pauculos ejectos foedo et paupere victu vitam transigentes» scribit etiam Malmesburiensis lib. II. De Gestis regum Angl., c. 13, ut hi tum soli fuerint, aut sanctimonialibus additi ad divinum officium decentius celebrandum. Cambdenus addit «ab Hugone comite ecclesiam S. Wereburgae restauratam esse, monachisque auctore S. Anselmo concessam»: quod factum esse anno 1092 sub rege Guilielmo Ruso passim omnes scribunt cum Annalibus Stoi et Martyrologio Anglicano primae editionis. In cujus posteriore editione tum primo ex Hamburgensi ecclesia traduntur solemni pompa translata Cestriam ossa S. Werburgae, exstructaque ab Hugone ecclesia illi dicata cum monasterio, sede nunc Cathedrali honorata: postquam sacrae reliquiae apud Hamburgenses trecentos circiter annos requievissent, quos etiam Cestrensis annotarat: quamvis «fugato rege Merciorum [Col. 0097B] Burdredo,» ergo ann. 884, ut supra demonstravimus, describat corpus ejus Cestriam translatum, ut errore quodam amanuensium 300 anni loco 170 videantur intrusi; imo uti sub Guilielmo II ea translatio dicitur facta, ita octoginta circiter anni ultra assignatos trecentos fuissent elapsi: et si eidem Martyrologio credamus, in quo sub annum 676 traditur obiisse, erunt anni ab ejus obitu plures quadringentis.

7. Sub finem Historiae ms. monasterii Petroburgensis observatur, «S. Werburgam in Leggecestre requiescere.» Referunt eamdem hoc 3 Febr. praeter Martyrologium Anglicanum, Carthusiani Colonienses in Auctario Usuardi his verbis: «Item Wereburgae virginis.» Ferrarius in Catalogo generali: «In Anglia S. Wetereburgae virginis»; quam in notis Wereburgam vocat. Menardus in Martyrologio Benedictino: «In coenobio Cestrensi, S. Werburgae virginis et abbatissae, filiae Vulferi regis Merciorum.» [Col. 0097C] Edowardus Maiheu in Trophaeis Benedictinorum Anglorum; «Tricinghamiae, vulgo Trentam, in comitatu Staffordiae S. Wereburgae virginis et abbatissae, splendore generis et sanctitate vitae clarissimae»; ejusque Gesta ex variis recenset. Ejusdem Vitae compendium refert hoc die Hieronymus Porterus in Floribus sanctorum Angliae, in quibus etiam vita functa dicitur «circa annum Domini 676,» quo vitam monasticam, patre Wulfhero anno praecedente mortuo, forte auspicata. Arnoldus Wion eamdem cum S. Witeburga, magna matertera, confundit et celebrat 8 Julii. «In Anglia, inquit, S. Witeburgae virginis, Wulferi regis Merciorum filiae et sanctimonialis Eliensis, sanctitate et miraculis clarae,» additque in notis alias dici Wereburgam et Vereburgam, atque «ab Ermenilda matre regina oblatam fuisse Deo in coenobio Eliensi circa annum [Col. 0098A] Domini 670.» Florarium ms. 19 Februarii haec habet: «In Anglia S. Wicburgae virginis»: ut dubitari possit de S. Witburga an vero Werburga auctor agat. An non etiam S. Wereburga cum S. Walburga virgine et abbatissa ab aliquibus confusa occasionem dederit, ut haec filia regis crederetur, et pater ejus S. Richardus Angliae rex haberetur, inquiremus 7. Febr. ad S. Richardi Vitam, et 25 Febr. die S. Walburgae natali.

8. Agunt denique de S. Wereburga Forentius Wigorniensis ad annum 675 et Westmonasteriensis ad 676 quibus dicitur «magnarum virgo virtutum, multa Deo cooperante miracula patrasse, quibusdam virginum Deo devotarum monasteriis praefecta, cum iis regulariter vivens, illisque in omnibus pie consulens, ad vitae finem vero regi Christo militasse; sicque e saeculo migrans ad complexum et nuptias sponsi coelestis intrasse.» Apud Malmesburiensem l. II De gestis regum Anglorum, c. 13, [Col. 0098B] «S. Ermenildae apud Hely, et praecipue filiae Wereburgae apud civitatem Legionem laudantur merita, extolluntur miracula, cumque omnibus petitionibus sint incunctanter favorabiles, maxime orationes feminarum et puerorum vicino et contiguo auxilii pede attingunt.» Quae fere eadem leguntur apud Vincentium Bellovacensem l. XXV Speculi historialis, c. 32, et Petrum de Natalibus in Catalogo, l. II, c. 67. Earum virtutum illustres praecones etiam sunt Polydorus Virgilius lib. IV Historiae Anglicanae, Harpsfeldius saeculo VII, c. 23. Andreas du Chesne l. VI. Historiae Anglicanae, et passim alii.

9. Vita sequens in codice ms. his capitibus distinguebatur quae hic praeposuisse sufficit, facta more nostro nova divisione.

• Cap. I. Genealogia S. Wereburgae.
• II. Conversatio in Elio monasterio
• III. Conversatio matris suae in eodem monasterio.
• [Col. 0098C] IV. Praeponitur monasteriis sanctimonialium Werburga a patruo suo rege Aethelredo. Idem rex hujus sanctitatis exemplo fit perbeatissimus monachus.
• V. Werburga ut mater pia, ita fit omnium ministra pro magistra.
• VI. Volatilium agmina praecepto captivat et relaxat.
• VII. Humilitas ejus. Carnificem retorta in tergum integrum cervice increpat, et supplicem reformat.
• VIII. Transitus ipsius 3 Nonas Februarii
• IX. Corpus ejus Triecengehamenses custodientes obdormiunt: et Hamburgenses divinitus reseratis foribus auferunt.
• X. Post novem annos elevata, inventa est toto corpore et vestibus ut vivens vernantissima.

1. Filia regum, et sponsa Christi decentissima, virgo Werburga in Cestria civitate requiescit, meritorum signis gloriosa. Clara est in tota Anglia, et pura sanctitate, et regia dignitate, et virtutum attestatione, atque Anglicarum historiarum celebritate. A [Col. 0098D] primis Anglorum regibus sublimiter splendescit; a rege vero Doroberniae, quod est Cantuariae, potentissimo ⁜ (100) Aethelbrichto, qui primus Anglorum regum per protodoctorem suum ⁜ (101) Augustinum Christo sacrari meruit, imo a quatuor regnis altum et sanctum genus tradit: quod hic sequenti ordine exponi dulce videtur: quo Dei gemma charius appretietur, et quasi de praeviis sideribus haec matutina [Col. 0099A] stella clarius spectetur. Aethelbrichtus igitur ex ⁜ (102) Berta regina filia regis Francorum ⁜ (103) Eadbaldum cum Aethelburga filia procreavit, quem suae pietatis et regni optimum haeredem reliquit ⁜ (104) . Aethelburga vero regina post proprii regis Nordanhumbrorum ⁜ (105) Aeduini interfectionem, reversa ad fratrem Aedbaldum in villa ⁜ (106) Limminga monasterium aedificavit, in quo cum ⁜ (107) S. Aeadburga requiescit; Eadbaldus quoque ex alterius ⁜ (108) regis Francorum filia Emma ⁜ (109) Eormredum atque ⁜ (110) Ergombertum principes sanctamque virginem ⁜ (111) Answytham, quae apud ⁜ (112) Folcanstam deposita veneratur, propagavit. Eormredo autem ex inclyta conjuge Oslava nati sunt ⁜ (113) Aethelredus, atque Aethelbrichtus, quos innocenter [Col. 0099B] jugulatos, splendida lucis ⁜ (114) columna de coelo prodidit Christi martyres: quatuor quoque sibi filiae sanctae ⁜ (115) Domneva, Aermenberga, Aermenburga, [Col. 0100A] et Aermengida, velut paradisiaci fontis quadrifida emicuere flumina. Fratri vero ejus Aergomberto regi ⁜ (116) Annae regis filia ⁜ (117) Saexburga, soror perpetuae virginis ⁜ (118) Aetheldrethae, regaliter conjuncta peperit ⁜ (119) Aegbrichtum ac ⁜ (120) Lotharium reges coeloque dignas ⁜ (121) Eormhildam atque ⁜ (122) Eorkengodam reginas. Eormhilda ⁜ (123) Wlfero regi Marciorum ⁜ (124) , Pendae regis filio, tradita, splendidissimam Werburgam, cui haec parentalis purpura infloratur, generavit.

2. Beatissima vero matertera ejus virgo Eorkengoda amore sacrae religionis peregrinata trans mare requiescit, ubi se a Domino susceptam tamquam advenam suam multis virtutibus ostendit. At beata et regia ⁜ (125) Domneva regio Wlferi germano Merwale [Col. 0100B] conjugata, ad summae Trinitatis gratiam tripliplicem virginitatis protulit lauream, sanctissimas scilicet sorores ⁜ (126) Mildburgam, Mildrydam, et [Col. 0101A] Mildgydam, quae distinctis monasteriorum suorum lapidibus irradiant patriam. Natus est ei et Merevin filius, qui ad sanctos innocentes a baptismate raptus est parvulus. Almifluae quoque Werburgae generositatem ac sanctimoniam proxime exornant sanctissimae amitae suae Pendae regis filiae ⁜ (127) , Kyneburga, et Kynewida, quae cum propinqua sua beatissima Tibba ⁜ (128) Burgensem superni janitoris Petri illustrant ecclesiam. Suus vero genitor praenominatus ac patrui reges, id est, Peada ⁜ (129) Aedelredus, ac praedictus Merwala praedictarum sororum fratres, Christianae institutionis non solum cultores, verum etiam primi atque intensissimi fuere propagatores: et sicut Aedelbrictus Doroberniae, ita Wlferus in Merciis Christianitatem primus dilatavit. Sic [Col. 0101B] itaque, ut praemisimus ex quatuor regnis et antiquis regibus rosa Christi Werburga florescit. A principe susceptae fidei Aedelbrichto Cantuariorum, a Berta vel Emma Francorum, ab Anna rege, et avia Sexburga Orientalium Anglorum, a patre vero luculentissima facta Merciorum. Haec vero ad gloriam praedicandae virginis praetitulantur, ut de radice sancta ramum sanctum deceat sanctitudo; imo de contempta regni excellentia major ascribatur claritudo. Restat nunc, ut explicemus sanctam ipsius conversationem, et probabilem in Domino finem.

3. A tenero ergo aevi flore, cum formae pulchritudo insigniter responderet generositati suae, coepit speciosa facie cum speciosissima mente ad illum qui speciosus est forma prae filiis hominum ⁜ (130) contendere: cujus ut inaestimabilem dulcedinem praegustare potuit, protinus in ejus amorem anhelo pectore exarsit, et, ut cervus ad fontes aquarum, virginalis anima ejus in ipso sitivit: adeo dulcis et suavis Spiritus Domini a Patre dilectionis procedens illam attraxit, coelestes concupiscentias in ejus corde accendit, terrenas exstinxit. Illa amore perpetuae virginitatis ad sponsum aeternae integritatis convolavit, procos et amatores regificos angelica pudicitia repulit, imo Christus electam sibi inhabitans [Col. 0101D] omnibus appetitoribus eripuit. Sanctissima parens non cessabat assiduis monitis irrigare hortum Domini, et plantare in ea immarcescibilia germina paradisi, et accendere lampadem ejus oleo et flamma charitatis inextinguibili. Ad illam enim vitam flagrantissimam [Col. 0102A] prolem exercebat, quam ipsa adhuc sub jugo maritali gemitibus inenarrabilibus suspirabat. Verum altissima Dei providentia benigne dispensans omnia, matrem eam in regno statuit omnium inopum, omnium necessitudinum refugium, simul etiam ut piis visceribus pignus Deo gigneret acceptissimum, et ampliorem coronam dilatorum tandem reciperet desideriorum. Viluerant divitiae tam matri quam filiae: palatium habebant pro monasterio: aurum, gemmae, vestes auro textae, et quidquid fert pompatica mundi jactantia, onerosa sibi magis erant quam gloriosa; et, si forte his uti ad tempus regia compelleret dignitas, dolebant se potius vanitati subjectas tanquam captivitas.

[Col. 0102B] 4. At vero virginalis B. Werburgae libertas, mox ut valuit, haec vincula exuit, et ad ⁜ (131) Eligense monasterium cum officio sublimium parentum hostia Dei commigravit: ubi primum beata, et intemerata matertera sua ⁜ (132) Aetheldreda, ac deinde soror ejusdem virginis, sua, ut praedictum est, avia, principabatur Sexburga. Illico abjicitur cultus terreni nitoris, induitur habitus sacrae religionis, vestis pulla pro ornamento gloriae, velum capitis humile pro regni assumitur diademate. Ita praeclara virgo certabat fastum mundi calcare; mente et conversatione, velut hic peregrina, ad supernam patriam tendere; tota animi submissione humillimam Christi exhibere ancillam, quam ipse exaltare dignaretur in sponsam. Omnes monasterii famulatus [Col. 0102C] anticipabat: omnibus se inferiorem exhibebat: erga omnium necessitates vulneratae charitatis viscera impendebat.

5. Jam Deo amabilis pater ejus Wlferus, multarum ecclesiarum aedificator, Christianiae fidei summus amator ac dilatator, quippe qui etiam subjectos reges ⁜ (133) ; datis provinciis in mercedem, ad Christi cultum attraxit, septimo decimo imperii sui anno ⁜ (134) de temporali regno ad perenne transivit. Tunc beatissima regina Eormenilda post pios fletus triumphans se solutam a mundiali catena, diu desideratam conversationem arripuit, et cum beata filia in Eliensi monasterio jugum Domini suave subiit. Hic deinceps tanta virtutum flagrantia in omni sanctitate et religione vixit infatigabilis, ut et [Col. 0102D] virginibus exemplum esset castitatis ac totius virtutis. Contendebant alterutra pietate mater et filia, quae humilior, quae possit esse subjectior: mater sibi praeferebat ejus, quam genuerat, virginitatem; virgo matris auctoritatem: utrimque et vincere et [Col. 0103A] vinci gaudebant. Nunc autem in eodem coenobio ad salutiferam ipsius benignissimae parentis tumbam conspicue elucescit, quibus clementiae visceribus se in cunctos diffuderit, dum corporaliter vixit; adeo ut experti ipsius beneficia audeant fideliter asserere quod nullus credulus petitor frustretur ejus ope.

6. Igitur patruus almae Werburgae rex Aethelredus, qui fratri Wlfero successerat, cum sancta mente totius sanctitatis esset benignissimus, videns in beata nepte divinam prudentiam ac sanctimoniam altius resplendere, qui nimirum virtutem poterat ultra germanitatem diligere, tradidit ei monasteriorum sanctimonialium, quae in suo regno pollebant, principatum. Pulchre sane superna id actum est [Col. 0103B] providentia, ut sacrae institutionis, cujus perfecta erat discipula, in salutem multorum decentissima foret magistra.

7. Rex vero magis ac magis coepit imperii taedere, dum se reputaret inter saecularia negotia quasi animal accline terrae, illam vero columbinis pennis meritorum ad coelum volitare. Et quid plura? Non quievit aestus spiritus sui, donec ⁜ (135) vigesimo nono regni sui anno in ⁜ (136) Bardeniensi coenobio de rege efficeretur monachus, qui idem jam favore superno probatur meritis venerandus.

8. Dilectissima autem Deo Werburga, erga subjectos ita erat magistra, ut potius videretur ministra: aequabat, vel magis subjiciebat se infimis; malens, si liceret, locum extremitatis quam praelationis. Portabat [Col. 0103C] omnes quasi viscera sua, fovebat ac si uterina pignora, erudiebat exemplo attentius quam imperio. Totam possederat dilectio, et benignitas, pax et hilaritas. Ad indigentes promptissima illi largitas: ad afflictos compatientissima erat pietas: adversa ridebat compatientissima erat pietas: adversa ridebat patientia, vincebat fiducia, calcabat coelesti laetitia: ad usum vero divinae sapientiae accipiebat prospera, abstinentiam pro deliciis, vigilias pro ⁜ (137) somno, labore pro voluptate, lectiones et orationes sacras pro epulis habebat: corpore in terris, animo conversabatur in coelis.

[Col. 0103D] 9. Sed jam forsitan lectorem lassamus, dum miracula suspendimus. Majora miraculis sunt merita, quibus ipsa sunt miracula: quia possunt esse perfecta merita absque signis, signa vero nihil sunt absque meritis. At vero multis mirabilibus effulsisse probatur dignissima virgo, et in Eliensi coenobio, et quocunque degebat loco. In ⁜ (138) Weduna [Col. 0104A] autem regio patrimonio suo, quod est in Hamtuna provincia, jucundum et celeberrimum a generatione in generationem hoc ejus miraculum asseritur ab ipsa plebe tota.

10. Cum in ipsius Wedunae mansione moraretur regia virgo, agros ejus in solito infinita aucarum ⁜ (139) indomitarum, quas gantas vocant, depopulabatur multitudo. Nuntiat domesticus ruricola hoc damnum dominae suae. Tunc illa magnanimi fide praecepit illi ut omnes adduceret, et includeret, more scilicet animalium, qui depascunt alienas segetes. Vade, inquit, et omnes has volucres introduc huc. Itabat ille altius obstupescens, an garriret, an deliraret haec jussio. Quomodo enim suspectus advena tot volatilia ire gressibus in vincula cogeret, [Col. 0104B] quibus per coelum evadere liceret? Quomodo, inquit, ad primum accessum meum in aethera fugientes huc convertam? Tunc virgo propositum urgens: Vade, ait, quantocius, et ex nostro jussu omnes adduc in custodiam nostram. Ille timens vel supervacuum dictum divae praeceptricis negligere, post omnes vadit, dicensque illis: Ite, ite ad dominam nostram; omnes ante se, ac si captiva pecora, agit. Nulla avis de tanto coetu pennam levavit, sed quasi implumes pulli vel alis excisae pedetentim se permovebant, pedestri incessu submissis collis velut pro confusione reatus sui adventabant: sic intra curiam judicis suae trepidae et suppressae quasi damnatae se collegere, ibique ⁜ (140) retruduntur captivae, [Col. 0104C] vel magis servantur indulgentiae.

11. Noctem illam filia lucis, uti consueverat, in hymnis coelestibus ac precibus perpetua: mane omnes advenae elatis vocibus concrepant ad dominam, quasi veniam et emigrandi poscentes licentiam. At illa, ut erat erga omnem Dei creaturam benignissima, absolutas jubet dimitti, interminans ne ultra auderent in hunc locum regredi. Unam autem ex eis quidam ministrorum exiens furto abstulerat, et occuluerat: cumque omnes elatis pennis in aera se sustulissent, seseque circumspiciendo requisissent, damnum contubernii sui una absente ⁜ (141) percensent. Extemplo universus exercitus supra domum virginis ⁜ (142) glomeratur, ingentu strepitu injuriam collegii sui conqueritur: [Col. 0104D] coelum undique diffusis copiis obtegitur, ut quasi hac voce humana judicium miseratricis suae implorare viderentur: Quare, domina, cum omnes nos relaxaverit tua clementia, una ex nobis tenetur captiva? Et potest haec iniquitas latere in domo sancta tua, et foeda rapacitas valere sub tua innocentia? Egressa ergo divina virgo ad murmur tantae plebis, [Col. 0105A] et querimoniam, intellexit causam, acsi praefatis verbis auditam; protinus perscrutatum ⁜ (143) furtum reus ipse publicat, receptamque volucrem suae genti pia conciliatrix associat, et abire simul praedicta conditione mandat. Quibus nimirum sic gestiebat, dicebat benigno animo: Benedicite, volucres coeli, Domino. Nec mora; omnis illa concio ita avolavit, ut nulla hujus generis avicula in ipsa terra almae Werburgae, ut famose memoratur, ultra reperta sit. Bene ergo illi pecualis creatura parebat, quae omnium Creatori tota devotione jugiter obtemperabat. Tale prorsus miraculum in Vita beatissimae virginis Amelbergae ⁜ (144) , quam nostro stylo recudimus, legitur, quatenus in eodem opere eadem fides utriusque, licet diverso tempore et loco exstiterint, [Col. 0105B] comprobetur.

12. Quantae autem humilitatis fuerit, quantae etiam apud Deum sublimitatis, in eodem loco Wedunensi aliis confirmatur indiciis. Erat illi armentarius, vir piae conversationis, et quantum licuit sub humana servitute sanctae vitae, qui et suis locis fama meritorum perpetuatur ac recolitur festive ⁜ (145) , Alnotus nomine. Hunc villicus dominae cum forte laniaret cruentissimo verbere, et ille omnia in Dei nomine toleraret mansuetissime, alma virginis compassio non ferens dolorem, proruit ad pedes indignos lanistae, clamans cum prece, et increpatione: «Parce pro Dei amore, quare excarnificas hominem innocentem, apud altissimum. Inspectorem [Col. 0105C] omnibus nobis (ut credo) acceptiorem.» Cumque ille vel prae furore vel prae superbia tardius flecteretur, continuo dura cervix et torva facies superna indignatione in terga ⁜ (146) illi reflectitur. Sic demum, quod magis debuerat, ipse ad pedes dominae provolvitur, et veniam, quam insonti negaverat, suo reatu cum lacrymis deprecatur: statimque interveniente virginis clementia, in pristinum statum reparatur. Vir autem Domini memoratus jacet ad Stowam ⁜ (147) una legia a Buccabrive, quem in silva anachoreticam vitam ducentem latrunculi martyrizaverunt, et divina signa Deo acceptabilem, uti celebratur, perdiderunt ⁜ (148) .

13. Praeterea haud dubium est, amantissimam [Col. 0106A] Deo Werburgam quam multis aliis signis emicuisse, et coelesti beneficio diversos aegros ac debiles curasse. Potuit etiam divina inspiratione plura praescire ac praedicere, diemque ultimum, quem semper prae oculis habebat, totaque vigilantia cum flammanti lampade eminus observaverat, jam proximum ignorare nequibat. Cum ergo omni familiae, et monasteriis sibi creditis prae nimia charitate jugiter optaret adesse; et econtra nulli tolerabile videretur sua dulci praesentia carere; elegit tamen divina praescientia et voluntate Heamburgae ⁜ (149) monasterio requiescere corpore, quae omnibus semper repraesentaretur mente. Quamobrem praecepit ⁜ (150) Heamburgensi familiae, ut ubicunque migraret ex hac luce, ipsi incunctanter venirent, corpusque [Col. 0106B] ejus ad suum monasterium transportarent ⁜ (151) .

14. Venit ergo coelicolae virgini diu desideratus finis terrenorum laborum, ac dolorum, et ingressus coelestium aeternorumque gaudiorum: nox immortalitatis processit, et dies aeternitatis illuxit: tenebrae transierunt, et lumen verum luxit, ac sol laetitiae perennis ortus est illi. Gaudebat beata anima quasi ad epulas invitata, videlicet de exsilio ad patriam, de carcere ad regnum, de morte ad vitam, de captivitate ad triumphum, de tyrannide saeculi ad illum, quem desiderabat, sponsum sempiternae gloriae, transitura. Deposita itaque in coenobio quod Tricengeham ⁜ (152) appellatur, per languorem et mortem corporis ad immortalia solemnia ab angelicis [Col. 0106C] choris assumitur, et in coelestem curiam supernis concentibus triumphatur: cujus depositio tertio Nonas Febr. celebratur.

15. Corpus sacrum in ecclesiam defertur, et in medio populi Tricengehamensium obseratis diligentissime januis custoditur, certantibus nequidquam omnibus, ut Heamburgenses excluderentur, et per suum obsequium vel defensionem praeceptum vatidicae virginis vinceretur, sacerque thesaurus in eodem loco perpetim retineretur. At non est sapientia, non est consilium contra Deum. Dum enim nocte ipsa attentius vigilarent, subito sopor gravissimus omnes occupat. Supervenit illico copiosa plebs Heamburgensium cum Dei ministris; extemplo omnia ostia monasterii, cadentibus in terram seris [Col. 0106D] et vectibus, reserantur illis. Irruunt ergo omni custodum turba somno sepulta, rapiunt nullo se adversae [Col. 0107A] partis movente glebam ⁜ (153) virginis, et auferunt, secumque cum ingenti laetitia et gratiarum actione laudisona ad Heamburgense monasterium confusis rebellibus deducunt.

16. Quis itaque pensare sufficiat, quanta solemnitate ipsius anima suscepta sit Deo, cujus corpus ad requiem praeelectam transferri tanto dedit prodigio? In hoc ergo sacro loco Dei margarita cum debita reverentia et solemni jubilo tumulata, plurimis signorum indiciis se probat vivere in coelesti regia: sanitas aegrotis, lumen caecis, auditus surdis, sermo mutis restituitur: leprosi mundatione, et diversis languoribus oppressi una salute percepta gratulantur. Tot itaque post mortem suam vitae reformat quae tam sancte vivebat.

[Col. 0107B] 17. Post haec etiam inenarrabilis Domini gratia in ipsa carne virginali diutius incorrupta evidenter ostendere est dignata, qualiter sibi placuerit intemerata ipsius pudicitia cum mente, qua Deum videbat, mundissima. Post novem siquidem annos ejus sepulturae, suggerentibus Heamburgensibus, placuit regi Ceolredo ⁜ (154) , qui tunc regnabat Merciis, quatenus sacrosancta ipsius gleba de tumulo elevaretur, clamantibus cunctis indignum esse, ut tanta lux multorum sub modio terrae absconderetur. Ablato ergo operculo speluncae, cum putaretur ab omnibus more humanae conditionis tota caro defluxisse et tantum nuda ossa superesse; inventa est potius virgo integerrima quasi in dulci stratu obdormire, [Col. 0107C] vestes nitidissimae et sanae, sicut primitus induta erat, omnino apparuere; facies candida, et genae roseae, tanquam in primaevo flore, amoto reverenter velamine, sunt visae. Attollitur clamor gratiarum in coelum, tantaeque gratiae admiratio in laudes Domini accendit frequentem populum. Assumitur ergo a sacerdotibus solemniter adornatis, cum supplicibus votis et canoris chorizantis Ecclesiae modulis. Explorantibus adhuc diligenti studio, nulla penitus in ea laesio, nulla reperta est corruptio. Ita demum reconditur in theca sibi competenter parata, ubi conspicue fideles populos illustrat praeclara lampade sua.

18. Duravit diutius sub angelica custodia hic honor [Col. 0107D] illaesi corporis, usque ad tempora scilicet paganorum [Col. 0108A] ⁜ (155) , et diem malorum; quando justissima Dei dispensatione haec patria Anglorum tradita est gladiis gentilium. Tunc demum vitalis gleba voluit cedere mortali legi, atque resolvi, ne impiis manibus eam contingerent hostes, miraculorum Dei increduli, et beneficiorum ingrati. ⁜ (156) Potuit plane Dei omnipotentia et in die malorum dilectam suam protegere, sicut servavit plerosque sanctos hujus patriae ab iniqua contagione, qui adhuc usque jam post quadringentos amplius annos vernant integro et incorrupto corpore, et poterunt indubitanter usque in finem pro divino arbitrio perdurare. Verumenimvero mirabilis et gloriosus Deus in sanctis suis, mira et inaestimabili providentia alios in majorem gloriam resurrectionis ad tempus resolvit, [Col. 0108B] alios perpetua incorruptione in exemplum promissionis suae custodit. Tot nobilissimi martyres et summi sacerdotes Domini a bestiis, vel avibus, vel ignibus sunt consumpti. «Posuerunt, inquit Psalmographus, mortalia servorum tuorum, Domine, escas volatilibus coeli, carnes sanctorum tuorum bestiis terrae (Psal. LXXVIII, 2) .» Quo major fuit ignominia, eo major erit gloria. Summus martyrum primicerius Stephanus, dum legitur multa signa in vita fecisse, non ibi tamen legitur mortuos suscitasse. Post mortis vero triumphum omniumque membrorum resolutionem, plerosque mortuos describitur vitae reddidisse, ut a mortis injuria major nasceretur vitae potentia. Magnae itaque gratiae Dei respectus erat in B. Werburgae corpore solido, sed [Col. 0108C] major spes aeternae renovationis restat in jam consumpto.

19. Celebremus ergo promptissima devotione sacratissimam ipsius festivitatem, quia omnis ejus celebritas ad Christi Domini pertinet honorem, qui ita eam condignis meritis fecit celebrabilem; quam nimirum nobis providit ante se interventricem; quatenus per dilectae suae venerationem, suam mereamur propitiationem, qui non habemus meritorum exsecutionem. Tanto quippe benignius illam exaudiet orantem pro nobis, quanto accensiores fuerimus in ipsius Deo offerendis praeconiis. Annuat nobis semper memorandae Werburgae Coronator, quatenus per ejus sancta suffragia, et hic profutura [Col. 0108D] desideria consequamur, et in aeternum beatae visionis [Col. 0109A] ac resurrectionis suae consortia mereamur. Annuat, inquam, ipse Salvator, qui cum Patre et Spiritu [Col. 0110A] Sancto in omnia saecula regnat et dominatur. Amen.

Anno 605 obitus sancti Gregorii papae. Focas regnavit annis 8 ⁜ 1 .

782. Hoc anno Carolus rex celebravit sanctum pascha in Roma, et baptizatus est Pipinus, filius ejus, ab Adriano papa.

902. Hoc anno descendit Habraam rex Saracenorum in Calabriam, et mortuus est in Cosentia in ecclesia sancti ⁜ 2 Pacratii ⁜ 2 .

925. Hoc anno Orie ⁜ (12) capta est a gente Saracenorum mense Julio, et obitus Eusebii in Clauso.

928. Hoc anno comprendit Michael ⁜ 3 , rex Sclavorum, civitatem Sipontum mense Julio, die sanctae Felicitatis ⁜ (13) , secunda feria, indictione 15 ( an. 926, Jul. 10).

[Col. 0123B] 929. Hoc anno Tarentum captum est a gente Saracenorum mense Augusti, in solemnitate sanctae Mariae ( Aug. 15).

949 ⁜ 4 . Hoc anno intraverunt Hungari in Italiam, et venerunt usque ad Idrontum, et fuit interitus [boum ⁜ 5 ]. Et Placipodi obsedit Cupersanum.

979. Hic inchoatum est monasterium Barense sancti Benedicti a domino Iheronymo, venerabili abbate.

981. Hoc anno fecerunt bellum Sipontini et Asculenses in Vado Somilo.

996. Hoc anno obsessa est Materies ⁜ (14) tribus mensibus currentibus ab iniqua gente Saracenorum; et in quarto mense, id est Decembri, per vim inde eam comprehenderunt; in qua quaedam femina [Col. 0123C] filium suum comedit.

1003. Hoc anno obsessa est civitas Bari a Saphi apostata atque caiti ⁜ (15) , et perseveravit ipsa obsidio a mense Maio usque ad 10 Kal. Octobr. Et liberata est per Petrum, ducem Venetiarum, bonae memoriae.

1011. Hoc anno rebellavit Longobardia ⁜ (16) cum [Col. 0125A] Mele ad ipsum ⁜ 35 Curcua mense Maio, 9 die intrante. Et fecerunt bellum in Betete ⁜ (21) , ubi multi Barenses ceciderunt. Et Ismael fecit bellum in Monte Peluso cum ipsis Graecis, et cecidit illic Pasiano.

1013. Hoc anno obsessa est Bari a catepano ⁜ (22) Basilio cognomento Sardonti, undecimo die astante mense Aprilis, et completis diebus sexaginta unum fecit pacem cum ipsis, et ipse intravit castellum Bari, ubi sedes est nunc Graecorum magnatum ⁜ (23) .

1021. Hic fecit proelium Basilius Vulcano ⁜ 36 cum Francis, et vicit illos in civitate Canni.

1027. Hoc anno descendit Ispo chitoniti ⁜ (24) in Italiam cum exercitu magno, id est Russorum, [Col. 0125B] Guandalorum, Turcorum, Burgarorum, Vlachorum, Macedonum aliorumque, ut caperet Siciliam ⁜ 37 . Et Regium restaurata est a Vulcano catepano. Sed peccatis praepedientibus, mortuus in secundo anno ⁜ (25) Basilius imperator; qui omnes frustra reversi sunt ⁜ 38 .

1035. Hic in epiphania Domini obiit Bisantius episcopus, qui fuit piissimus pater orfanorum, et fundator sanctae ecclesiae Barensis, et cunctae urbis custos ac defensor, atque terribilis et sine metu contra omnes Graecos. Et electus est in ipso episcopatu ab omni populo Romualt prothospatarius. Et in mense Aprilis vocavit eum ad se imperator in exilium; et quinto Idus intrante Augusto electus est Nicolaus.

[Col. 0125C] 1040. Hic nono die intrante Januarii obiit Nichiforus, qui et Dulchiano, catepanus in civitate Ascolo. Et quinto die intrante mense Maii occisus est Michael Criti ⁜ 39 , qui vocatur Kirosfacti, sub castello Mutulae ab ipsis conteratis ⁜ 40 ⁜ (26) . Et septimo die astante venerunt omnes in civitate Bari cum Argiro, filio Meli. Tunc ipse Argiro sauciavit Musondo ⁜ 41 , qui erat primus inter eos, et ligatis manibus, misit eum in carcere cum Johanne Stonense. Et omnes conterati dispersi sunt.

[Col. 0127A] 1041. Hic venit a Sicilia in Lombardia ⁜ 64 Michael protospatarius et catepanus, qui et Dulkiano junior. Mense Novembri intravit in Bari; qui et jussit ⁜ 65 in patibulo furcae appendi quatuor homines ⁜ 66 super murum Bottontinum. Mense Martio decimo septimo intrante factum est proelium Normannorum et Graecorum juxta fluvium Dulibentis ⁜ 67 ⁜ (32) . Et ceciderunt ibi multi Russi et Obsequiani ⁜ 68 ⁜ (33) . Ipse vero Dulkiano cum reliquo exercitu, qui remanserat ex ipso proelio, fugam petierunt in Montem Pelosum ⁜ (34) . Deinde collectis mense Maii in unum omnibus Graecis apud Montem Majorem juxta fluenta Aufidi, initiatum est proelium quarto die intrante, ubi perierunt plurimi Natulichi ⁜ (35) et Obsequiani ⁜ 69 , Russi, [Col. 0127B] Trachici ⁜ (36) , Calabrici, Longobardi, Capitinates. Et Angelus presbyter episcopus Trojanus atque Stephanus Acherontinus episcopus ibi interfecti sunt. Nam nempe, ut dictum est ab omnibus qui haec noverunt, aut ⁜ (37) plures quam duo ⁜ 70 milia Normandi fuerunt ⁜ 71 , Graeci vero decem et octo milia, exceptis servitoribus. Hinc rediens Michael confusus cum paucis, relictis semivivis pro pavore Normannorum sevientium, scripsit ad Siciliam, et venerunt ipsi miseri Macedones et Paulikani et Calabrenses; et collectis insimul cum reliquis in catuna ⁜ (38) Montis Pilosi, tunc descendit catepanus filius Budiano in Apuliam; Michael rediit ad Siciliam, jubente imperatore, unde venerat.

1042. Hoc anno tertia die intrante mense Septembri [Col. 0127C] Graecorum exercitus descenderunt ex Monte Piloso, et Normanni ex castello Siricolo; inter duos montes inierunt conflictum maximum, in quo omnes miseri Macedones ceciderunt, et pauci de reliquo remanserunt exercitu. Ibi quippe Bugiano vivus captus, et portatus est per totam Apuliam usque Beneventi patriam. Nam, ut aiunt veraciter qui in ipso bello inventi sunt, Normanni septingenti, et Graeci decem milia fuerunt. Postmodum peracto bello tertio jam dicto, inierunt pactum cum ipsis Franchis Materienses [Col. 0129A] et Barenses, dum non esset qui ex ipsorum manibus eos eriperet. Deinde mense Februarii Normanni et cives Barisani elegerunt Argiro, qui et Meli, principem et seniorem sibi. Mense Aprilis descendit Manichi in Tarentum, qui et magister, et coadunavit omnem exercitum Graecorum, et fecit suda ⁜ (46) in loco qui dicitur Tara. Tunc scripsit Argiri in Aversam ad ipsos Normandos et in Melfiam, et omnes venientes quasi ⁜ 94 septem milia in Mutulam. Tunc ipse iniquus Manichi una cum cuncto agmine hostium pavore nimio exterriti, nocte fugientes reclusi sunt in Tarentum. At ipsi Normanni cum starent ante portam terraneam, quaerentes pugnam, et minime esset qui eis percunctaret, depraedaverunt [Col. 0129B] totam terram Oriae, et sic reversi sunt ad sua. Mense quidem Julio miseri Juvenatienses ⁜ (47) , peracto foedere cum ipsis Graecis manentibus ⁜ 95 in Trane, ipse princeps Argiro circumdedit eandem miseram Juvenatiam cum Normannis et Barensibus; et eo ⁜ (48) flebilis tertia die suae obsessionis per vim capta est et expoliata omni suppellectili; et Graeci nec non interfecti in eadem sunt. Populum vero ipse princeps virorum ac mulierum multa praece liberavit ex Normannorum manibus. Postea vero dum Tranenses non acquiescerent Baresanis malum ingerere, ultima hebdomada mensis Junii ipse princeps cum ⁜ 96 Normannis et Barensibus obsederunt eam triginta sex diebus. Quam proellis vel aliis calamitatibus angustiavit eandem fortiter. Nam talem [Col. 0129C] turrem ex strue lignorum ibidem componere fecit, qualis humanis oculis nusquam visa est modernis temporibus. Sed ipse Argiro, susceptis imperialibus litteris foederatis et patriciatus an cathepanatus ⁜ 97 vel vestati ⁜ (49) honoribus, jussit argumenta incendi. Et reversi Bari, ad laudem dedit ⁜ 98 sancto imperatori. Constantino Monomacho cum suis concivibus. Hactenus facti talia; nunc ad Maniachi impietatem reducam articulum. Igitur remotis, ut dixero, Normannis ab ejus finibus, conglobato in unum exercitu, mense Junio Maniachi sub nocte una ad Materiem civitatem profectus est; ubi quantos per segetes et undecumque homines capiat, ante coram Materialis oculis plus quam [Col. 0129D] ducentum occidi fecit impius. Similiter secunda [Col. 0131A] profectione in Monopolim iniquus facere non timuit.

1043. Hoc anno mense Septembri descendit Tubachi prothospatarius et Pardus patricius et Nicolaus archiepiscopus Idruntum cum Chrysubulo ⁜ 127 et Simpatia. Tunc ipse iniquus Maniachi pacifica fraude eis obviam exiens, statim occidi jussit Pardum gladio, et Tubachi retrudi in custodia, quem mense Octobris occidi similiter fecit.

A ⁜ 6 transitu sancti Gregorii papae anni 252, anni Domini 855, indictio 3.

Anno 860 indictione 8. Hoc anno ⁜ 7 comprehensa est civitas Barum ⁜ 8 ab imperatore ⁜ 9 .

861 ⁜ (17) . Mortuus est Michael imperator, et surrexit Basilius parakenumenus ⁜ 10 [filius ejus ⁜ 11 ] et regnavit ann. 21 ipse solus, et ann. 9 ⁜ 12 cum filiis ⁜ 12*

866. Intravit Ludovicus imperator Beneventum

867. Incensa est Matera a Ludovico imperatore, et idem Ludovicus imperator intravit civitatem Oriae ⁜ 13 ⁜ (12) .

868. Exierunt Agareni a Baro civitate per Francos, tertio die intrante mense Februarii ⁜ 14 ; eodemque anno comprensus est praedictus Ludovicus in [Col. 0124B] Benivento ⁜ (18) .

875. Intraverunt Graeci in ⁜ 15 Baro ⁜ 16 mense Decembr., die natalis Domini, feria ⁜ 17 3 ⁜ 18 Gregorius stratico, qui et Bajulus dicebatur.

880. Exierunt Agareni de Tarento ⁜ 19 ⁜ (19) .

884 ⁜ 20 . Surrexit Aio ⁜ 21 princeps ⁜ 22 mense Octobris.

885. Mortuus est ⁜ 23 Basilius imperator, et coeperunt regere Leo et Alexander ⁜ 24 , filii ⁜ 25 ejus, annis 26 soli, et ⁜ 26 cum eo annis 9.

886. Facta fuit perditio ⁜ 27 in Baro mense Junii, quando ⁜ 28 princeps fecit proelium cum stratico Trapezi ⁜ 29 ⁜ (20) et Graecis.

890. Obiit Aio princeps, et surrexit Ursus ⁜ 30 frater ejus ⁜ 31 .

[Col. 0124C] 891. Intraverunt Graeci Beneventum mense Octobris, et stratigo Sabbatichi ⁜ 32 in Siponto mense Junii.

894. Exierunt Graeci de Benevento in mense Aug. per Francos.

900. Descendit Melisiano ⁜ 33 stratigo in Apulia.

901 ⁜ 34 . Descendit Abrami rex Sarracenorum in Calabriam, [Col. 0126A] et ivit Cosentiam civitatem, et percussus est ictu fulguris.

912. Complentur ab obitu sancti Martini 500 ⁜ 42 anni ⁜ 43 .

913. Coronatus est Constantinus imperator, filius praefati Leonis, qui regnavit ann. 47.

916. Exierunt Agareni a Garaliano ⁜ 44 , et sunt anni 350 quo intraverunt Langobardi in Italiam sub Alboin rege eorum.

919 ⁜ 45 . Explentur octoginta ⁜ 46 anni, ex quo Agareni introierunt in Italiam ⁜ 47 .

920. Introierunt Hungari, id est Hunni ⁜ 48 , in Italiam mense Februarii.

921. Interiit Ursileo stratigo in proelio de Asculo [Col. 0126B] mense Aprilis, et apprehendit Nadulfus ⁜ 49 Apuleo ⁜ 50 ⁜ (27) .

924 ⁜ 51 . Capta est Oria a Sarracenis mense Julii, et interfecerunt cunctos mares, reliquos vero duxerunt in Africam, eos venundantes.

926. Comprehendit Michael Sclabus Sipontum mense Julii ⁜ 52 .

927. Fuit excidium Tarenti ⁜ 53 patratum, et perempti sunt omnes viriliter pugnando; reliqui vero deportati sunt in Africam. Factum ⁜ 54 est in mense Augusti in festivitate sanctae Mariae.

929. Nandolfus ⁜ 55 et Guaimari ⁜ 56 principes intraverunt in Apuliam ⁜ (28) .

936. Venerunt Hungari in Capuam.

[Col. 0126C] 939. Obscuratus est sol et apparuerunt stellae mense Julii adstante tertia die, feria 3, hora 3, luna 29.

940. Intraverunt Hungari in Italiam mense Aprilis. Et in ipso anno factum est proelium in Matera a Graecis cum Langobardis cum stratigo Imogalapto ⁜ 57 ⁜ (29) . Et necavit ⁜ 58 Pao ⁜ 59 in mari.

942. Obiit ⁜ 60 Nandolfus ⁜ 61 princeps decima die astante mensis Aprilis.

945. Ceciderunt Romanus ⁜ 62 ⁜ (30) et ⁜ 63 Ubo ⁜ (31) [Col. 0128A] mense Decembri, et perierunt Ungari a rege Ottone ⁜ 72 ⁜ (39) .

946. Factum est homicidium in Baro mense Decembris ⁜ 73 .

947. Introierunt Ungari in Italiam, et perrexerunt usque Idrontum. Et Platopodi obsedit civitatem Cupersani ⁜ 74 . Fuit eodem anno interitus ⁜ 75 bovum ⁜ 76 per omnem terram.

950. Obsiderunt Graeci Ascolum ⁜ 77 .

951. Malachiano fecit proelium in Calabria cum Sarracenis, et cecidit ⁜ 78 ⁜ (40) .

956. ⁜ (41) Incensi sunt Marantius Clemeri ⁜ 79 et Excessula ⁜ 80 in Baro.

960. Obiit Constantinus imperator, qui regnavit [Col. 0128B] ann. 47, et surrexit Romanus, filius ejus. Et fuit proelium inter Adralistum et Ismael.

961. Insula Cretes comprensa est a Graecis sub Romano Mense Martii ⁜ (42) , et ⁜ 81 Trabomen ⁜ 82 capta est a Sarracenis, et obscuratus est sol.

963. Obiit Romano imperator, et elevatus est Nichiphorus, qui regnavit ann. 7; et Otto rex intravit Romam, et obscuratus est sol.

965. Introivit Manuyli ⁜ 83 patritius in Siciliam, et mortuus est ibi ⁜ (43) .

966. Introivit Nichoforus magister ⁜ 84 in civitatem Bari, et sunt anni 400 ex quo intraverunt Langobardi ⁜ 85 in Italiam.

967. Descendit Otto rex et senex, pater Ottonis regis, qui pugnavit cum Bulchassino rege Sarracenorum [Col. 0128C] et interfecit eum ⁜ 86 .

969. Introivit Otto rex in Apuliam mense Martii, et obsedit civitatem Bari ⁜ 87 , et in alio anno intravit in Calabriam mense Octobris; et sol obscuratus est in mense Decembris ⁜ (44) .

970. Occidit Simischi ⁜ 88 Nichiforum imperatorem, et elevatus est ille.

972. Pugnavit Atto ⁜ 89 , filius Transamundi ⁜ 90 ⁜ (45) marcise ⁜ 91 , cum 40 milibus Sarracenorum. Caytus ⁜ 92 eorum Bucoboli vocabatur; et vicit Atto ⁜ 93 cum 60 [Col. 0130A] milibus ⁜ 99 suis, persequens ⁜ 100 Agarenos usque Tarentum.

973. ⁜ 101 Obiit Passarus prothospatarius ⁜ 102

975. Ismael interfectus est, et Zacharias Botuntum ⁜ 103 accepit.

976. Sarraceni obsederunt Gravinam ⁜ 104 , et obiit Simischi ⁜ 105 imperator, qui et Joannes, et coeperunt regnare Basilius ⁜ 106 et Constantinus germani.

977. Incenderunt Agareni civitatem Oriae ⁜ 107 , et cunctum vulgus in Siciliam deduxerunt.

978 ⁜ 108 . Mortuus est Joannes episcopus, et surrexit Pao ⁜ 109 archiepiscopus indict. 6.

979. Occidit Porfirius ⁜ 110 prothospatarius Andream episcopum Oretanum ⁜ 111 in mense Augusti.

[Col. 0130B] 981. Fecit proelium Otto rex cum Sarracenis in Calabria in civitate Columnae ⁜ 112 , et mortui sunt ibi 50 milia paganorum ⁜ 113 cum rege eorum, nomine Bullicassinus ⁜ 114 .

982. Tradita est Barus in manu Calochiri patritii, qui et Dalfina ⁜ 115 , a duobus fratribus Sergio et Theophilacto mense Junii 11 die. Et Otto rex obiit Romae.

983. Comprehendit praedictus Dalfina ⁜ 116 patritius civitatem Asculum ⁜ 117 mense Decembris.

985. Descendit Romanus patritius cum filio suo in Apuliam.

986. Sarraceni comprehenderunt sanctam Chiriachi ⁜ 118 civitatem ⁜ (50) , et dissipaverunt Calabriam [Col. 0130C] ⁜ 119 .

987. Occisus est Sergius prothospatarius a Barensibus mense Februarii quintodecimo die. Et in ipso anno mortuus est Andralistus ⁜ 120 a Nicolao Criti mense Augusti die 15, et obscuratus est sol.

988. Sarraceni depopulaverunt vicos ⁜ 121 Barenses, et viros ac mulieres in Siciliam captivos duxerunt.

989. Descendit Joannes patritius, qui et Ammiropolus, et occidit Leonem Cannatum ⁜ 122 et Nicolaum Critis ⁜ 123 et Porfirium.

990. Occisus est ⁜ 124 Bubali et Petrus exubitus ⁜ 125 ⁜ (51) mense Martii.

[Col. 0130D] 991. Fecit bellum Atto ⁜ 126 comes cum Sarracenis [Col. 0132A] in Tarento, et ibi cecidit ille cum multis Barensibus.

992. Facta est fames magna per omnem ⁜ 128 Italiam ⁜ 129 .

993. Defunctus est Pao ⁜ 130 archiepiscopus, et Chrysostomus elevatus est ⁜ 131 .

994. Obsessa est Matera a gente Sarracenorum tribus mensibus, et in quarto mense comprehensa est ab eis.

997. Occisus est marco ⁜ 132 Theodorus exubitus ⁜ 133 [Col. 0131] in civitate Oriae a Smaragdo ⁜ 134 et Petro germanis.

998. Venit Busitu caitus ⁜ 135 cum Smaragdo praefato in Barum mense Octobris, et praefatus Smaragdus eques intravit Barum ⁜ 136 per vim a porta occidentali, et exiit iterum; tunc Busitu cognita fraude discessit.

999. Descendit Trachamoti ⁜ 137 catepanus ⁜ 138_139 , qui et Gregorius, et obsedit civitatem Gravinam, et comprehendit Theophilactum.

L'auteur, comme il le déclare dans sa préface, ne consentit à publier, edere, un recueil des chartes de l'abbaye de Saint-Père, conservées en original dans les archives de cette abbaye, que sur les instances réitérées et pressantes des moines. Son insuffisance, dit-il, et la rusticité de son style lui conseillaient plutôt de garder le silence que de s'exposer [Col. 0181B] aux traits empoisonnés des envieux, qui se plaisent à déverser le blâme sur les actions les plus louables des gens de bien. C'est donc seulement pour obéir aux religieux, ses frères, et non par un esprit de vanité, qu'il s'est décidé, malgré lui, à recueillir leurs priviléges échappés à l'incendie du monastère (1078), pour en former un petit ouvrage facile à sauver du feu et des autres dangers fortuits, et commode à consulter pour la décision des affaires du couvent. Il s'est aussi proposé de décrire, autant qu'il en aurait le loisir et le pouvoir, les villages, les terres et les autres lieux donnés aux frères pour leur entretien, afin qu'ils eussent de leurs biens une connaissance aussi exacte que les personnes chargées de les faire valoir. Enfin, il lui a paru convenable [Col. 0181C] de rapporter, tels qu'ils les avaient appris de la relation et des écrits des anciens, les faits propres à démontrer que son abbaye mérite, par son illustration comme par la richesse de ses ornements et de ses autres biens, un des premiers rangs parmi les plus célèbres abbayes de la Gaule.

Aussi l'ouvrage du moine Paul, au lieu d'être un simple cartulaire, contient-il à la fois un recueil de chartes, un terrier et un mélange de récits. Il a composé son ouvrage d'après les documents laissés par les anciens, comme d'après la relation des vieillards qu'il a consultés et la connaissance directe qu'il a eue des événements de son temps. La plupart [Col. 0181D] des documents dont il a fait usage étaient gardés dans les archives de l'abbaye de Saint-Père. Pour la description des anciens biens et droits de cette abbaye, il s'est servi de deux volumes ou rôles, rotuli: car, pour les titres originaux, il n'a pu les découvrir, soit qu'ils aient péri de vétusté, soit qu'ils aient été brûlés par le feu des ennemis, soit même qu'ils n'aient pas été rédigés faute de personnes capables de les écrire. Il a copié toutes les chartes passées sous l'administration des abbés Wibert, Gisbert, Magénard. Landri et Hubert, qu'il a trouvées dans les archives.

[Col. 0182A] Arrivé à l'époque de l'expulsion de l'abbé Hubert, il avertit que l'abbé Thierry de Vendôme, qui le remplaça momentanément, n'a laissé jusqu'à présent qu'une charte à la postérité, et annonce qu'après l'avoir transcrite il transcrira de même celles que firent les moines pendant le temps qu'ils furent sans abbé ⁜ (2) .

Quant aux chartes du temps de l'abbé Arnou, il n'a transcrit que celles qui lui paraissaient avoir encore quelque utilité pour l'abbaye; il a remplacé les autres par une relation abrégée des maux que cet abbé eut à souffrir dans sa vieillesse. Enfin il n'a rapporté de l'abbé Eustache, comme nous l'avons dit, que les actes passés pendant les huit premières années de son administration. C'est d'un [Col. 0182B] écrit de Fulbert, depuis évêque de Chartres, qu'il a tiré l'histoire de la nomination de Magénard à la dignité d'abbé de Saint-Père.

Parmi les vieillards qui lui ont fourni des renseignements pour son ouvrage, il nomme le moine Robert, ancien abbé de Saint-Maur-les-Fossés, qui l'instruisit d'un accord passé entre Eudes II, comte de Blois, et les moines de Saint-Père. Il nomme aussi l'archiprêtre Agobert, devenu plus tard évêque de Chartres, qui lui raconta comment le chef de saint Romain fut apporté de Rome au château de Brou.

Outre les ravages des Normands, la destruction, puis la restauration de l'abbaye de Saint-Père, et en général l'histoire ancienne de cette abbaye, [Col. 0182C] l'hérésie des nouveaux manichéens, ainsi que les autres événements qu'il raconte dans son ouvrage, il fait encore connaître plusieurs particularités relatives aux comtes de Blois, et beaucoup d'autres relatives aux troubles de l'abbaye, excités par les évêques de Chartres Thierry, Robert et Arrald. Le premier expulsa de l'abbaye une partie des moines, qui se retirèrent avec leur abbé Arnou à leur tête, dans leur terre de Jusiers. Robert tint pendant trois mois le monastère sous l'interdit, à l'occasion d'un moine de Marmoutiers, sectateur du célèbre Bérenger, qu'il voulut en vain mettre à la tête du monastère. Son successeur continua de maltraiter les moines.

Il rapporte, dans les descriptions qu'il fait des possessions [Col. 0182D] du monastère, plusieurs détails relatifs à des événements anciens, et place très-souvent, à la suite des chartes qu'il transcrit, des notes explicatives sur ce qu'elles contiennent.

Après avoir été forcé d'interrompre son travail, par les désordres qui régnèrent dans l'abbaye pendant trois ans, et que suscitèrent les rivalités indomptables de personnes dépourvues de chefs, il reprit la plume, afin qu'on ne dît pas de lui qu'il avait commencé à bâtir et qu'il n'avait pu achever.

Il a dû écrire à la fin de son livre la relation des [Col. 0183A] événements recents concernant son abbaye; mais la mutilation que les manuscrits ont soufferte nous a privés des derniers fruits de son travail. Il n'existe de son ouvrage que deux manuscrits anciens, appartenant à la bibliothèque de la ville de Chartres. Ils sont du XII ^e siècle ⁜ (3) , en parchemin et de format in-quarto. L'un est moins détaillé que l'autre, dont il semble même n'être qu'une copie un peu abrégée; mais on y trouve des parties ou des passages qui manquent dans celui-ci, et notamment le huitième livre et la fin du septième ⁜ (4) . Celui qui peut passer pour l'original des deux a 138 feuillets, la copie en a 110.

Le moine Paul, l'auteur même du livre ou [Col. 0183B] Cartulaire d'Aganon (car le titre du premier livre est devenu celui de tout le recueil), est souvent nommé dans son ouvrage. Le plus ancien acte de date certaine où il figure est de 1060, et le plus récent de 1088. Dans les deux il est qualifié simplement de moine. Un autre, passé en 1079 et 1088, lui donne le titre d' edituus; un autre, de 1086, celui de monachus et edituus, notarius: ce qui nous apprend qu'il était, au moins dans les derniers temps, concierge, on plutôt trésorier de l'abbaye de Saint-Père. Dans la plupart des actes qui le mentionnent, il est désigné comme le notaire ou rédacteur de ces actes mêmes. Ainsi donc, parmi les chartes copiées par lui, il y en avait plusieurs dont il avait lui-même écrit les originaux. Les nommés [Col. 0183C] Ernulfus Niger et Tescelinus, qui paraissent dans les actes au nombre des témoins, avec la qualification de famulus Pauli monachi, étaient apparemment des espèces de frères lais attachés à son service.

Le recueil de Paul témoigne de son zèle pour les intérêts de son abbaye, et du soin qu'il mit à faire la recherche des possessions et des droits qu'elle avait ou qu'elle pouvait prétendre. Il eut beaucoup à souffrir avec les autres moines des troubles qui affligèrent le couvent, et dont il ne parle qu'avec douleur.

Ce fut peut-être en sa qualité de concierge ou trésorier qu'il fut chargé de plusieurs affaires pour [Col. 0184A] le compte de son abbaye. D'après la commission que l'abbé Landri lui donna, il fit un voyage à Blois, et remit, dans le bourg de Vienne sur la Loire, à Raherius, gendre de Berthe, une somme de 40 sous, pour prix d'un arrangement conclu avec celui-ci par l'abbé ⁜ (5) . En 1088 il se rendit dans la terre de Liancourt, et là, monté sur un palefroi blanc, reconnut les terres dont la dîme venait d'ètre cédée aux moines par le chevalier Ilbert d'Érigni. Ce fut aussi lui qui planta de grandes pierres pour servir de bornes à des terres situées au couchant de la ville de Chartres. Voilà à peu près ce qu'on sait de la vie de l'auteur, et ce que nous aurions pu passer sous silence sans faire tort à l'histoire, si nous avions eu quelque chose de plus remarquable [Col. 0184B] à mettre à la place.

Son ouvrage, dans les parties qui lui appartiennent en propre, ne se distingue ni par l'ordre des matières, ni par la liaison des idées ou par la diction. Assez souvent la phrase est obscure, et la latinité manque en général, non-seulement d'élégance, mais encore de correction. On doit toutefois tenir compte de la barbarie de l'âge où il florissait, et considérer que s'il est bien au-dessous des écrivains tels que les célèbres évêques de Chartres Fulbert et Yves, qui vécurent dans le même siècle, il écrivait mieux que la plupart des auteurs de son temps. Du reste, il fait preuve de jugement, de candeur et de bonne foi, et ne déguise pas même les faits peu honorables [Col. 0184C] pour ses frères.

Il est d'ailleurs impossible de fixer l'époque de sa naissance et celle de sa mort. On lit dans l' Histoire littéraire de la France ⁜ (6) , qu'il devait être fort âgé en 1088, étant né vers le commencement du XI ^e siècle; mais c'est une opinion qui manque de preuve, et peut-être aussi de vraisemblance. De ce que nous le voyons cette année même voyager à cheval, nous devons supposer qu'il n'était pas alors fort avancé en âge ⁜ (7) .

Il est inutile d'avertir que nous nous sommes fuit une loi de publier les textes dans toute leur ingenuité, [Col. 0185A] on pourrait quelquefois dire dans toute leur barbarie. Nous avons suivi, même dans la reproduction des noms propres, la variété d'orthographe donnée par les manuscrits. Mais nous devons faire observer, à l'égard des mots villa, villare, curtis, mons, et autres semblables, écrits isolément, que nous avons pris pour règle d'imprimer par une majuscule le mot qui faisait partie intégrante du nom; tandis que, dans les cas contraires ou douteux, le mot a été écrit par une minuscule.

[Col. 0186A] Ainsi, par exemple, nous avons écrit Manus Villare, Mainvilliers; Fracta Vallis, Fréteval; Campus Fauni, Champhol; Germinionis Villa, Germignonville, parce que les mots Villare, Vallis, Campus, Villa, entrent dans la composition du nom. Au contraire, nous avons imprimé Cruciacum villa, Crucé; villa Lereti, Léri; Gesiaci cella. Jusiers, villa Condatum, Condé; Lupiniacus villa, etc., parce que les mots villa et cella sont restés hors du nom.

* § I. «In ⁜ (53) nomine Patris et Filii et Spiritus sancti. Divinorum voluminum eloquia plena oculis ante et retro indicant unicuique praeterita mala sollerter cavere et bona sibi desiderabilius prospicere. Prerogativae igitur pontificalis reverentiae, quae in specula Domini adornata consistit, oportunum valde est ut, limpidius speculando, consideret vias aequitatis et per eas plebem sibi commissum ire disponat, depravata corrigat, dispersa in die nubis et caliginis congreget, subtracta restauret, fracta consolidet, quae abjecta fuerant reducat, [Col. 0197B] fasciculos deprimentes solvat et omne onus secundum justiciae normam disrumpat. His ergo divinae commonitionis incitamentis admonitus ⁜ (54) , ego Aganus, nullis existentibus meritis, set sola Domini gratuita pietate, episcopus Carnotensis ecclesiae, super quodam monasterio nostro pene diruto, in honore sancti Petri dicato, condoluimus, quod non longe ab ipsa distat civitate, illudque a fundamento reaedificare et canonica institutione clericorum cunctorum graduum inibi Deo servire, sanctam exercendo religionem, jussimus. Tempore si quidem pacis jam olim splendide locus ille viguit, in canonicis Deo militantibus et in exercitiis bonorum operum bene decertantibus; set ingruentibus paganorum infestationibus caeterisque supervenientibus pressuris, [Col. 0197C] ipsum pene desolatum invenimus. Nunc autem, adjuvante Dei gratia, cupimus pritinos ⁜ (55) religionis renovare usus, ut ibi laus Dei perhenniter celebretur canonicali autentico in psalmis, ymnis et conticis spiritalibus, pepetuali ritu observandum. Interea est quaedam terra in absitate redacta, Sancti Petri haut procul ab ipso monasterio, ubi clausus fructiferae vineae indominicatus quondam fratrum ejusdem coenobii extitit; set a nostrorum quodam antecessorum alimoniae eorum subtractus dominioque episcopali, inepta cupiditate, detentus. Qui etiam [Col. 0198A] terminatur, ab uno latere, via publica ad Sancti Martini quae ducit monasterium; ab alio quoque, terra de eadem potestate; ab una autem fronte, terra de eadem potestate et Sancti Piati; ab altera autem, via quae ducit ad jam dicti Sancti Petri monasterium. Ego itaque Aganus constitutus antistes, cui divinitus judicii statera et aequitatis est concessa, una cum consensu et obsecratione fidelium nostrorum, dantes reddimus juste eandem clausi indominicati terram, ut habeant secure, teneant absolute possideantque jugiter eam praelocuti fratres Sancti Petri, in propriis usibus stipendiariis, absque ulla repetitionis calunnia, et desuper securi edificent, plantent et construant, Christi juvamine, nulla refrangante inquietudine. Dedimus etiam in alio loco [Col. 0198B] similiter, ipsis quoque canonicis, terram prope civitatem, quae incipit a loco ubi terminatur terra Sancti Aniani usque ad portam ejusdem Sancti Petri monasterii, cum ascensu et descensu vallis, quae terminatur ab uno latere via publica, a civitate usque ad idem monasterium praetaxatum, ut desuper, nullo obsistente repagulo, aedificent et extruant et quocunque meliorare modo melius potuerint, Christo adjuvante atque nostra licentia, habeant liberam facultatem. Si quis autem nostrorum successorum, quod absit, tam malesanus esse voluerit ut de hujus largitionis nostrae dono subtrahere quippiam ⁜ (56) conatus fuerit, quandiu in hac voluerit perstare voluntate, anathematis baculo percussus, ab omnipotenti Deo separatus, Ananiae [Col. 0198C] et Saphirae morte multetur. Haec vero cartula, ut firmior permaneat, manu propria subterfirmavimus, et manibus tam clericorum quam fidelium nostrorum manibus, roborandam tradidimus. Actum Carnotis, publice in domo matris aecclesiae. Aganus, humilis episcopus. Graulfus, subdiaconus. Alcharius, presbiter. Ganzo, presbiter. Suggerius, canonicus. Lambertus, canonicus. Bernardus, presbiter. Giroardus, vicedominus. Aymo, Burchardus, laici ⁜ (57) .—Alios quoque ponere pertesum fuit.»

§ 2. Set hoc quippe inserere dignum duxi, quod [Col. 0199A] terra illa quam praedictus Aganus praesul dedit, nunc usque ad terram Sancti Martini, fidelium donis dilatata, proceditur ⁜ (58) . Dividuntur vero a quadam via, quae descendit a regia strata, super clausum nostrum eunti ad vicum Sancti Martini, usque ad portam nostri vici, ibique terra Sancti Martini; ad dextram intrantium vicum, usque ad Guestraudi puteum ⁜ (59) inclavatur; pergens, sicut ostendunt positi lapides, usque ad Auduram. Terra autem Sancti Petri transit flumen usque ad Sancti Launomari terram, quae tantummodo vadit usque ad viam publicam, a qua iterum incipit Sancti Petri terra, jam fructiferis vineis impleta, tenditurque fere usque ad crucem quae est in atrio sancti Bartolomei. Hanc itaque terram tam liberam voluit Sancto Petro in [Col. 0199B] monachorum usus stipendiarios largiri venerabilis praesul Ragenfredus, ut nullus exactor exinde censum vel decimam exigendo, monachis ullam inquietudinem faceret. In qua etiam praesul, cum Arduino fratre suo, fere XIII aripennos vineae plantavit. Alveus ⁜ (60) quoque abbas factus et alii monachi sensim totam plantavere, ut in toto videntur esse XXVII agripenni vineae. Terminatur autem ipsa terra a cruce quam praediximus, via quae descendit ad portam Morardi, aliaque fronte, terra Sancti Launomari, in qua fronte inclavatur quodam loco usque ad Auduram. Ad meridiem clauditur vineis plurimorum hominum. Ad orientalem plagam terminatur duobus agripennis vineae, quos dedimus [Col. 0199C] duobus nostris carpentariis, aliisque vineis.

Jamjamque ad terram Burgi vertatur pennula, quae iterum incipit a via quae ad portam Morardi vadit ab Audura, linquens in bivio terram filiorum Belial ⁜ (61) , nostris semper odiosam, atque ab ipsa porta usque ad viam quae in transverso vadit ad posticam quae Trievitulus ⁜ (62) vocitatur, indeque a leva redit usque ad Auduram; quae flumen transit per pontem Mergentis pediculi ⁜ (63) , vadit juxta flumen usque ad angiportum quod a flumine pergit usque Merdosam viam ⁜ (64) . Via quoque, quae incipit a ponte praescripto et vadit usque ad posticium Fulcherii Nivelonis, dividit terram Sancti Petri a Sancti Aniani terra Sanctique Piati; quae foro pergentibus est ad dextram, ad laevam vero Sancti [Col. 0199D] Petri, videtur fore ab Audura flumine usque ad viam Sancti Michahelis, quae pergit ad Sancti Martini monasterium. Ubi vero finiatur non est replicandum [Col. 0200A] in hac parte, cum sit superius dictum. Set eamus ad portam Benedicti Clansoris et terram quae est ad laevam intrantibus vicum ducamus per atrium Sancti Hilarii, via publica quae pergit ad portam Cinerosam ⁜ (65) ; cumque veneris ad angustam viam, quae descendit de rostro ac cimeterio Sancti Aniani, juxta Sancti Piati terram, sicut suprius diximus, et superius et inferius terra Sancti Petri est usque in Audura, infra quoque civitatem a porta quae dicitur Aquaria ⁜ (66) usque ad portam Cinerosam. Prisci monachi ac canonici post eos, juxta murum, sicut via dividebat, ab una porta pergens ad alteram portam, jure hereditario totam possederunt terram; set a comite in civitate introducto facta turri, ac in circuitu vallis censum [Col. 0200B] subripuit aliosque consuetudinarios usus. Tamen comes, pro hac ipsa re, singulis annis, ad occidentalem plagam, in campo Fabro, unum modium vini jussit monachis dari, quamvis possidentes vineam in hoc sint negligentes. Iterum quoque a porta Cinerosa, terra Sancti Hilarii incipiebat Pictavensis, quae fere quadram civitatis obtinebat, quam terminabat via pergens per mediam civitatem ad turrem. Itaque quidam miles hanc terram quodam jure possidebat, set divino amore flagrans, Sancto Petro eam concessit, donans, eo videlicet tenore, ut in atrio Sancti Petri monachi in honore sancti Hilarii aecclesiam construerent, quod et factum est. Set terra ipsa quam acceperunt a milite, vi potentum et inbecillitate propria, ita est ab eis possessa, ut vix [Col. 0200C] sexta pars census eis reddatur ab incolis. Dedit etiam miles de quo supra diximus, de eadem potestate Sancto Petro in Manu Villare grandem amplitudinem terrae in qua monachi in honore sancti Hilarii secundam aecclesiam aedificaverunt. Set et in circuitu urbis, tam in burgo quam extra burgum, pluribus in locis est terra Sancti Petri: ad occidentalem quidem plagam est medietas terrae Pendentis Pediculi, Sancto Petro, moderno tempore, concessa pro quodam milite facto monacho, reddens in psollennitate sancti Mauricii XII nummos, nam ex ejus potestate esse videtur. Fulcherius denique, de cujus beneficio erat, XL solidos nummorum, Gungerius quoque, qui de eo tenebat, XXX [Col. 0200D] solidos, ex consensu acceperunt; nos vero in festivitate sancti Remigii a cultoribus XXI solidos accipimus. De ea autem quae solo tenus est tantum spicarum [Col. 0201A] manipulos sumimus. Terminatur itaque ipsa terra duabus viis publicis, ad dextram pergentibus ad boscum, non solum via, set etiam magnis lapidibus a Paulo monacho ⁜ (67) solo infixis. Ad orientalem quoque plagam terminatur terris cultis et incultis de potestate Sanctae Mariae.

Sequitur Manus Villare, cujus maxima pars terrae dividitur quadam via quae meta esse videtur terrae Sancti Petri terraeque Sancti Mauricii. Ex una fronte terminatur via publica quae pergit ad portam Perticanam; alia fronte, via quae ducit ad portam sancti Johannis Valeiae. Ad orientalem plagam colligit domum aurifabrorum; et sic per sulcum vinearum in transversum non longe ab aecclesia Sancti Hilarii pergit ad viam publicam, de qua nunc superius [Col. 0201B] diximus, atque ibi terminatur non longe a quodam prelo.

Item XXX agripenni vinearum in Luciaco secuntur, quae, una fronte, terminantur via quae ab aecclesia Luciaci ad aecclesiam Manu Villaris pergit; alia fronte, via quae ducit ad Seras; tercia quoque fronte, via quae terminat Manum Villare terminat et ipsos. Frons vero quae prospicit ad civitatem aliis vineis terminatur. Fuerunt quoque dati ad plantandum monachis ab episcopo Ragenfredo, remota omni exactione ab eis.

Ad meridiem quidem est quaedam aecclesia inter vineas, in honore sancti Leobini constructa, quae olim fuisse abbatia dinoscitur. Quam aecclesiam matrona quaedam, Ermentrudis nomine, uxor Nivelonis, [Col. 0201C] voto Sancto Petro dimisit moriens pro anima sua, cum terris ac decimis pertinentibus ad ipsam aecclesiam; datis vero suo, pro consensu, monilibus suis et armillis aureis; erat enim aecclesia ex patrimonio suo. Cum vero viam universae carnis abisset, vir ejus, petitione conjugis postposita atque suae promissionis oblitus, omnia suis usibus retinere maluit; et, quandiu mundanis rebus uti potuit, nunquam resipuit. Verum, cum se videret ad extrema duci, monachus in coenobio Sancti Petri effici voluit; quod autem sanus facere noluit, cassa petitione filiis ⁜ (68) facere monuit. Quo mortuo, filius ejus Paganus, modico tempore, patris beneficio fungitur; nam cum debellaret [Col. 0201D] castrum quod vocitatur Fracta Vallis, patri a Gausfrido Martello sublatum, in ipso castri introitu, ab hostibus gladiis interimitur. Pro quo frater ejus Fulcherius, jam clericus, mundanis armis praecinctus, secularem miliciam est secutus. Cui venerabilis abbas Landricus, vota matris petitionemque patris replicans, impetravit ab eo aecclesiam sancti Leobini cum quibusdam agripennis vinearum, de quibus habemus censum et decimam. Tunc etiam censum remisit vinearum beati Siemundi, decima sola retenta.

[Col. 0202A] Adhuc in territorio comitis, non longe ab aecclesia supra memorata, quasdam vineas habemus, olim cuidam in beneficio datas, postea vero, cogente penuria, Bertae comitissae, eo tenore, nostro assensu, venditas, ut, post obitum comitissae, ab omni exactione liberas, usibus stipendiaris propriis, eas sine qualibet protelatione rehabeant monachi, quod postea frater comitissae, comes Tedbaldus, coram suis fidelibus amnuit.

Nunc ad septentrionalem plagam vertatur penna, in qua super vallum, non longe a porta Drocensi, tenet in beneficio filius Geraldi negociatoris de sancto Petro terram reddentem solidos X nummorum.

In vico quoque sancti Andreae in dominicatu sanctus Petrus possidet duos solidos nummorum de [Col. 0202B] censu, non longe a ponte qui respicit ad portam Ainboldi ⁜ (69) . A qua porta non longe est domus Joliannis cum vinea quae solidos tres nummorum reddit.

Quomodo autem campus Fauni terminetur, suo loco dicetur. Nunc vero ad ea quae capitula praesingnant redeamus.

«In nomine sanctae et individuae Trinitatis. Nos canonici ex monasterio sancti Petri, quod est in suburbio Carnotis civitatis, divinis laudibus insistentes, notum fieri volumus cunctis sanctae Dei aecclesiae [Col. 0202C] fidelibus praesentibus scilicet atque futuris, quia veniens quidam homo, nomine Teodericus, ante praesentiam nostram, suppliciter postulavit ut sibi et uxori suae, nomine Dominicae, filiae nec non suae Gerois, unum aripennum terrae sub manu firma concederemus ad plantandam inibi vineam, in clauso dominicato fratrum, ab usibus eorum multis annorum curriculis abstracto, nunc vero, sicut ab antiquo, juste reddito, qui prope sancti Michaelis aecclesiam consistit. Nos vero, ratam ejus petitionem considerantes, quidquid nobis supplicavit benigne assensimus et concessimus praedicto scilicet Teoderico, uxorique suae Dominicae, filiaeque eorum Geroisae, eundem terrae aripennum ad plantandam et [Col. 0202D] construendam inibi vineam, una cum consensu et permissu domni Agani praesulis, qui in regimine videtur habere idem coenobium; qui etiam terminatur ab uno latere, terra sancti Piati, et alia parte, terra sancti Petri; ab una fronte, via publica quae ducit ad sancti Martini monasterium; alio quoque latere et fronte, terra ipsius clausi; eo scilicet rationis tenore dedimus illis, ut annuatim festivitate Sancti Petri, quae evenit VIII kalendas marcias, censualiter solidum I solvere studeant partibus fratrum. Quod si ex hoc censu tardi aut negligentes extiterint, [Col. 0203A] legaliter emendent et quod tenere videntur nullo modo perdant. Dedimus etiam eis licentiam dandi vel vendendi, prout oportunum eis fuerit cuicunque voluerint, tantum ut venditiones in usus fratrum veniant. Haec vero cartula ut verius credatur et firmius per cuncta teneatur tempora, praedicti senioris domni Agani praesulis manibus roborandam poposcimus, et nos exinde manu propria firmavimus. Aganus, Carnotentium humilis episcopus. Alveus, humilis presbiter et archiclavus. Joannes, presbiter. Majenfredus, presbiter. Airmandus, presbiter. Bernoardus presbiter. Benedictus, presbiter. Odelricus, acolitus. Lambertus, acolitus. Galcherius, acolitus. Hardradus, clericus. Warengaudus, clericus. Data kalendis Octobris, anno V regnante rege Ludovico. [Col. 0203B] Aregarius, ad vicem Clementis, scripsit.»

Quoquomodo postea haec res praescripta abierit nescio; hoc tamen scio, quia domnus abbas Landricus hunc aripennum vineae, dum praeesset loco Sancti Petri, a quodam clerico, Albuino nomine, taxata pecunia emit. Emit etiam alium aripennum vineae inferius in eodem clauso a presbitero Sancti Emani, nomine Dominico, cujus nomen aripennus vineae adhuc retinet.

«In nomine Dei aeterni et salvatoris nostri Jhesu Christi. Nos fratres ac canonici monasterii Sancti Petri, quod est in suburbio Carnotis civitatis, sacris [Col. 0203C] laudibus insistentes, notum esse volumus cunctis ipsius monasterii fidelibus praesentibus ac futuris, quia veniens quidam vir, vocabulo Adremarus, nostram ante praesentiam, humiliter deprecans ut sibi et fratri suo Ebboni, suaeque sorori Eldesindi, quandam aream, super fluvium Audurae, cum farinario noviter ab ipso constructo, non longe a villa quae vocatur Lupchiacus, per manum firmam censualiter ex nostro indominicato concederemus, quod quidem unanimes assensum praebentes, benigno favore assensimus; eandemque aream per hanc auctoritatem concessimus, ut desuper firmiter edificent, construant et inmeliorare studeant; eo pacto ut annis singulis, in festivitate cathedrae sancti Petri, quae [Col. 0203D] evenit VIII kalendas martii, in censum canonicis hujus monasterii, Domino famulantibus incunctanter, solidos IIII ^{o r} persolvant; et si ex hoc censu in solevendo tardi aut negligentes inventi fuerint, legaliter emendent et praefatum molendinum tempore vitae suae non perdant; et amplius eis in censum non requiratur, nisi quod superius continetur insertum; et habeant licentiam venundandi aut condonandi cuicum voluerint, salvo jure ecclesiastico, sicut mos pagi est, vel sicut in archivo hujus aecclesiae continetur. Quatenus vero haec manus firma inviolabilis per diuturna tempora permaneat, manibus domni Agani praesulis senioris nostri corroborandam obtulimus, et nos similiter libenti animo, nullo contradicente, subterfirmavimus.

[Col. 0204A] «Actum Carnotis civitate, in domo matris aecclesiae publice. Aganus, humilis Carnotensium episcopus. Sanson, presbiter. Aimo, decanus. Deotimus, presbiter. Adelveus, presbiter. Frodgingus, presbiter. Cleotinus, presbiter. Aregarius, levites. Arduinus levita. Ansoldus, subdiaconus. Data Nonis Junii, anno VIII regnante Rodulfo, serenissimo rege. Ragenfredus, humilis levita, ad vicem Clementis praesbiteri et cancellarii, scripsit.»

«Orthodoxorum patrum et fidelium praecedentium maximeque pontificum cordibus divina gratia salubriter inspiravit, ab exordio nascentis Christianae religionis, ut sponsam Christi, sacrosanctam videlicet Aecclesiam, quam idem mediator Dei et hominum homo Christus Jhesus, sibi insolubili glutino copulavit, per diversa loca terrarum fundarent et de rebus temporalibus honestare atque sublimare procurarent. Horum igitur exempla pia, cum catholicis et religiosis quibusque in commune habeantur agenda et fideliter imitanda nobis procul dubio, ejusdem scilicet sanctae matris Aecclesiae provisoribus, vigilantissima [Col. 0204C] sollicitudine specialius est procurandum, ob venerationem sponsi illius, agni videlicet immaculati, eam, pro scire et posse nostro, congruis honoribus decorare et rerum competentium utilitatibus ampliare. Talibus exemplis patrum informatus, et salubrium Scripturarum documentis excitatus, ego videlicet Ragenfredus, gratuita Domini clementia Carnotensis aecclesiae humilis episcopus, sanctorum loca nostrae aecclesiae civitatique contigua, malis ingruentibus diruta, reedificari desiderantes, ante reliqua omnia monasterium sancti Petri, quod tempore praedecessoris nostri domni Agani reverendi praesulis, ipso praecipiente, et plurima dona ad idem opus peragendum largiente, Alveo quoque, ejusdem loci praeposito, in omnibus curam agente, restauratum [Col. 0204D] erat; in pristini honoris statum quo antiquitus viguerat reducere deliberavimus, et commodatibus rerum temporalium ac stipendialium canonicos ibidem Domino sanctoque apostolo suo Petro famulantes munerare disposuimus, penuriam ab eis auferre ambientes quam pati videbantur in necessitate cotidiani victus. Quapropter notum esse volumus cunctis successoribus nostris et fidelibus sanctae Dei Aecclesiae praesentibus et futuris, qualiter quandam terram ex nostro indominicatu, nomine Germinionis Villam, ejusque duo adjacentia, hoc est, Pleseni Villam et Moirollum Villare cum suis terminationibus, in pago Dunensi sitam, jam dicti monasterii canonicis tradimus ac donamus, et de [Col. 0205A] nostro dominio in eorum ditionem transfundimus, usibus illorum stipendiariis delegantes, et perpetualiter illis habendam decernentes. Donamus etiam illis, ad eosdem usus, in ipso pago eademque parocchia, aecclesiam villae quae dicitur Ursus Villaris cum decimis et ceteris redibitionibus suis. In pago quoque Carnotensi concedimus eis aliam aecclesiam in loco qui vocatur Ymonis Villa cum octo mansis de terra. Item in eodem pago, in Bodasi Villa, reddimus eis terciam aecclesiam quam praefatus Alveus ipsius monasterii tenet, eo pacto quo quandiu vixerit eam teneat, post obitum quoque illius in usus illorum sine contradictione alicujus calumniatoris vel refragatoris redeat. In Ginnonis quoque Villa, in eodem pago videlicet Carnotensi, donamus eis [Col. 0205B] duos mansos de terra. Praeterea ad peragendum hujus nostri desiderii negotium, perducere cupimus omnino in memoriam et noticiam omnium successorum nostrorum reliquorumque Christi fidelium, quod terram quandam quam crebro dicti canonici sibi reclamabant, asserentes eam a suis antecessoribus, priscis temporibus fuisse possessam, postea quoque malo ordine sibi subtractam, eisdem reddimus, quatinus ita illam juste et pleniter possideant, veluti illorum praedecessores eam tenuisse multorum testimoniis comprobatur. Ipsa vero terra conjacet infra muros Carnotis nostrae civitatis, juxta portam Cinerosam, terminata uno latere vel fronte via publica quae ducit ad supra dictam portam; [Col. 0205C] altero vero latere haeret muro civitatis; fronte vero secunda terminatur terra sanctae Pictavensis aecclesiae. Haec autem omnia praelibata, tam in terris quam in supramemoratis aecclesiis earumque decimis aliisque reditibus, sepe fati monasterii fratribus donamus et reddimus, eo pacto ut ab odierna die et in relicum nullum debitum vel servitium circadis, synodis, censibus et omni genere redibitionum inde exigatur, nullaque repetitio ab ullo succedentium fiat ipsis canonicis, devote nostri ac successorum nostrorum in psalmis, ymnis et canticis spiritalibus memoriam agentibus, et divinis laudibus liberius desudantibus. Ut autem hujus facti nostri auctoritas a nostris successoribus aliisque personis minime violetur, omnimodis interdicimus, et quod [Col. 0205D] a nobis coadunatum datum quoque ac redditum est quo nullomodo dirimatur, eis anathematis repagulum obponere satagimus. Si quis ergo temerarius raptor et aecclesiasticarum sanctionum improbus violator donationis sive redditionis hujus statuta contempserit et ea adnullari nisus fuerit, quod praesumpserit evindicare non valeat, set aeterna dampnatione, cum Dathan et Abiron, dampnatus pereat, cum Diabolo quoque et angelis ejus ultrices scelerum flammas sine fine sustineat. Quatinus autem haec pagina validioris firmitatis anchora roboretur, [Col. 0206A] manu propria eam subterfirmavimus et venerabilium episcoporum manibus, ceterorumque fidelium manibus clericorum roborandam tradidimus. Hildemanus, archiepiscopus Senonensis. Joseph, archiepiscopus Turonorum. Constantius, episcopus Parisiorum. Ragenfredus, episcopus Carnotorum ⁜ (70) .»

Terram denique quae in Ymonis Villa a praefato episcopo data ac reddita fuit, sicut superius praelibavimus, non pleniter possidemus, neque terram civitatis in qua turris et ceterae aedes comitis sunt constructae; pro qua comes, turris constructor, dedit monachis in campo Fabri unum modium vini singulis annis in censum. Set vineam possidentes per insolentiam in dando negligentes existunt, dum non sit judex qui sectetur justiciam ac reprimat [Col. 0206B] usurpatorum violatiam ⁜ (71) neque habens aequitatis libram, ulciscatur sanctae Aecclesiae injuriam; episcopi enim desidiae somno sopiuntur, superbiae visco tumidi, adulantium vento de rectitudinis via exorbitati, instar mercenariorum, sanctarum edium detrimenta vilipendunt, et, ut ait papa Gregorius, «Lupum venientem fugiunt non mutando locum, set subtrahendo solatium, de quibus dicitur per prophetam: Ve pastoribus Israel, qui ex adverso stare noluerunt, neque se obposuerunt murum pro domo Domini. » His et aliis modo sancta Aecclesia diatim decrescens, suis viduatur honoribus, nec est rex, neque princeps qui ei condoleat vel qui ejus singultibus sive cotidianis fletibus quovis auxilio [Col. 0206C] respirare concedat. Quare flagiciosi quique, impunitate freti, Dei cultoribus invidentes, de eorum detrimentis temporalia sibi lucra comparant, dolisque colore mendatii compositis, eorum bona usurpando auferunt et quae nequeunt, insaciabili aviditate depopulando, vastant. Verum quia longum est rememorare omnia mala quae, Satana suggerente, nostra aecclesia pertulit, de multis perpauca subinferam: sicut de ecclesia Baliolis Villae quam Radulfus episcopus de dominio monachorum ad suos usus retorquens cum aliis rebus, beatum Petrum apostolum vilipendit offendere. Agobertus quoque, nostra tempestate praesul ⁜ (72) , canonicis assensum praebuit usurpandi non modicam partem terrae campi Fauni, versus orientem; quam antecessores nostri [Col. 0206D] sine ulla calumnia et nos moderni monachi longo usu possedimus. Gauslinus denique de Leugis, non longe a fluvio Audurae pertinaciter sibi retinet censum nobis annuatim reddendum, de quibusdam vineis ab episcopo Hugone sibi relictis. Herveus etiam de Gualardone non longe a suo domicilio, quandam terram nostri juris usurpavit, quae uni bovi dicitur sufficere. Set, his modo relictis, ad assignandas res vertatur pennula quae nobis divino nutu manent et manebunt in secula.

«In ⁜ (73) nomine sanctae et individuae Trinitatis. Si, Conditoris omnium institutione, ad laborem homo nascitur, id procul dubio sibi est elaborandum summo opere unde geminum valeat assequi commodum; ita quoque, prudenti ratione, utrique rationabiliter labori debet incombere, ut per ea quae gesserit laborando, beatitudinis nomen et praemium consequatur, sese interius exteriusque pascendo, merito dicatur illi illud propheticum: Labores manuum tuarum manducabis. Beatus es et bene tibi erit. Set et si proficiente labore, exterius divitiae affluunt, [Col. 0207B] non apponendum est cor, quoniam in adquirendis mundanis rebus tollenda est sollicitudo et adibendus labor. Qui ergo utriusque boni verus desiderat esse possessor non bonorum temporalium amore est astringendus, ne non dominus fieri videatur, set servus; quia, terrenorum amore astrictus, non possidet set possidetur; neque etiam quae temporaliter adquirimus carni nostrae, set potius animae nostrae dare debemus ⁜ (74) , cum, sicut scriptum est, redemptio animae viri substantia est ejus. Hujusce modi igitur atque aliis sanctarum Scripturarum documentis instructus, ac superni amoris igne succensus, ego Ragenfredus, sanctae Mariae matris aecclesiae humilis episcopus, notum esse volumus cunctis sanctae Dei Aecclesiae fidelibus praesentibus atque [Col. 0207C] venturis, nostris quoque successoribus, qualiter quendam vineae clausum, proprio sumptu et labore a nobis plantatum atque constructum, pro remedio animae nostrae, seu absolutione parentum nostrorum a peccatis aput Deum obtinenda, canonicis monasterii Sancti Petri, quod situm est in suburbio Carnotinae civitatis, usu stipendiario perpetualiter habendum tradimus, ac donamus. Ad confirmandam etiam istius donationis causam, dignum duximus, ex praedicta vinea cartam fieri jam dictis canonicis, cum assensu ac deprecatione Graulfi, qui abbatiam Sancti Carauni tenere cernitur per auctoritatem nostrae largitionis. Est autem ipsa vinea prope cimiterium ipsius videlicet [Col. 0207D] Sancti Carauni ad aquilonalem plagam ipsius loci, habens in totum aripennos XII et dimidium, dimensos singillatim perticis quinquagenis. Terminatur etiam duobus lateribus terra ejusdem potestatis; duabus quoque frontibus, viis publicis. Infra has igitur terminationes praefatam vineam ita eis, sepe dicto abbate Graulfo deprecante, concessimus, ut desuper securi edificent et bene construant, habeantque licentiam vendendi vel dandi eandem vineam quicumque voluerint. Hoc denique donum ideo etiam, tota animi devotione, procuravimus, quatinus a praescriptis canonicis, habundante illis [Col. 0208A] terrenae substantiae viatico, in praesenti liberius a ⁜ (75) superna tendatur et in supra dicta Petri apostolorum principis aecclesia plenius divinae servitutis expleantur officia, nobisque in caelestibus reddantur inde remunerationis praemia centuplicata. Si quis autem successorum nostrorum vel alia aliqua persona hanc donationis paginam violare presumpserit, iram Dei incurrat, beatus Petrus ei contrarius fiat, et inimicus cum ceteris apostolis omnibus; caelestis regni ovile ingredi non mereatur, cujus claves ipse tenere, Domino largiente, dinoscitur, calumniatoris temeritas paenitus frustretur, praesens quoque auctoritas inviolabilis mansura roboretur. Quatenus vero haec pagina validius firmitatis obtineat robur, manibus propriis eam subterfirmavimus, [Col. 0208B] et canonicis nostrae aecclesiae seu fratribus jam dicti monasterii ac reliquis fidelibus nostris roborandam decrevimus. Ragenfredus, Carnotum praesul, hujus donationis paginam fecit ac roboravit. Graulfus, abbas. Waracco, presbiter. Bernardus, presbiter. Ragenbaldus, presbiter. Arduinus, levita. Alcarius, levita. Aimericus, levita. Malbertus, levita. Ebroinus, levita. Wido, levita, Ardradus, presbiter. Isaac, presbiter. Ardradus, levita. Lambertus, subdiaconus. Gauslinus, subdiaconus. Hunbertus, clericus. Heirveus, clericus. Dodo, clericus. Actum Carnotis civitatis in domo matris aecclesiae. Data idus junii anno XIII regnante Ludovico rege feliciter.»

«In Christi nomine. Graulfus, qui abbatiam Sancti Carauni, quae est in suburbio Carnotis tenere videmur, notum esse volumus cunctis successoribus nostris et reliquis Christi fidelibus, qualiter quasdam vineas, a Ragenfredo episcopo et fratre suo Arduino necnon et ab Alveo abbate plantatas, et monasterio Sancti Petri, quod situm est in suburbio Carnotensi, donatas atque relictas, monachis ejusdem loci, cum consensu fidelium sanctae Mariae Carnotensium matris aecclesiae, libenter concedimus. Sunt autem ipsae vineae in tribus locis constitutae [Col. 0208D] clausus unus videlicet ex XII ^{c i m} aripennis et dimidio, juxta monasterium Sancti Carauni, quem dederunt Ragenfredus et Arduinus, et IIII ^{o r} aripennes ac duae partes quinti aripennis, non longe a loco qui appellatur Ad crucem Sancti Carauni. Terminatur autem jam dictus clausus duobus lateribus, ipsa potestate; duabus frontibus, viis publicis. Quatuor vero aripennes quos dedit Alveus terminantur uno latere, ipsa terra; altero latere, terra fratrum Sancti Carauni; una fronte, via quae ducit ad civitatem; altera quoque fronte, terra Sancti Martini. Illae etiam duae partes unius aripenni terminantur uno [Col. 0209A] latere, terra Sanctae Mariae; altero, potestate fratrum Sancti Carauni; duabus vero frontibus, viis publicis. Infra has itaque terminationes, praefatas vineas concedimus perpetualiter tenendas, ut desuper securi edificent, et habeant licentiam vendendi vel dandi eas cuicunque voluerint. Quatinus autem cartula haec firmior sit, manibus propriis eam firmavimus, et canonicis Sanctae Mariae atque Sancti Carauni roborandam obtulimus. Actum Carnotis publice. Signum Graulfi, abbatis. Sugerii, decani. Arduini, archiclavi. Marini, presbiteri. Alcarii, presbiteri. Teodorici, presbiteri. Algeri, presbiteri. Josberti, presbiteri. Odberti, presbiteri. Leobini, presbiteri. Girardi, diaconi. Evrardi, diaconi. Adelardi, diaconi.»

[Col. 0209B] [Res ⁜ (76) denique quas scriptas inveni et ad canonicos pertinere videbantur, deinde res quae ad luminaria aecclesiae et ad victum editui delegatae erant, et quae postea ab episcopis additae sunt, Agano videlicet atque Ragenfredo, monachi modo nequaquam possident. Nam quaedam loca scripta inveni quorum nunc nomina ita sunt abolita et innota, ut ab hominibus penitus ignorentur, nedum habeantur. Sunt quae sciuntur et tamen non habentur, sicut in Verno terra Odulfi, quam promisit praesul Ragenfredus post mortem Odulfi haberi, et sicut Gundrevilla cum brogilo et pratis, quibus carere videntur, et sicut in Imonis Villa ubi sunt dati octo mansi, set minime possidentur. Sunt etiam quae possidentur et possessa sunt ab antiquis, de [Col. 0209C] quibus noticia litterarum periit, sicut de Bosco Medio in territorio Dunensi, et sicut de terra Sancti Petri Pictavensis, quae est intra civitatem Carnotis, quam quidam miles, quodam jure possidens, sancto Petro Carnotensi eo tenore concessit, ut in atrio Sancti Petri aecclesiam in honore sancti Hilarii construerent; quod et factum est, set vi potentum et militum in ea habitantium detinetur census de eadem terra, ut vix sexta pars reddatur. Dedit etiam praefatus miles Sancto Petro, de praedicta potestate, in Manu Villare grandem amplitudinem terrae pro qua monachi in honore sancti Hilarii secundam aecclesiam edificaverunt.—Jam nunc expletis cartis et rebus canonicorum, currendum ad cartas et ad [Col. 0209D] res redivivi ordinis, monachorum scilicet qui sub venerabili Ragenfredo episcopo reformati sunt in coenobio Sancti Petri.]

1. De vineis juxta vineam episcopalem. Priscis temporibus, quia raro habebatur Carnotis usus vinearum, juxta vineam episcopalem fratres habebant tantummodo tres aripennos vineae, sibi datos a quodam Bernoino nomine ⁜ (77) .

2. De quatuor farinariis. Erant eis IIII ^{o r} farinarii, [Col. 0210A] quorum custos de duobus melioribus singulis annis C modios mixtae annonae solvebat fratribus, duosque frumenti et XII ^{c i m} avenae, ad cervisiam faciendam; anguillas C, porcos crassos IIII ^{o r} , gallinas VI cum ovis, omni mense bis eulogias; reliqui duo farinarii praebendas fratrum molebant et ligna comparabant ad panem coquendum.

3. De Bodasi Villa. In Bodasi Villa erat casa dominica cum horreo et horto, cincta moderno tempore ab Ursone monacho muro novo, juxta quem ad orientalem plagam est vineae clausus, V continens aripennos. Est et aecclesia beati Laurentii martyris, lapide cementoque constructa. Eadem villa inter IIII ^{o r} loca, habebat de terra bonuaria XV ^{c i m} , agricolas V: Teogrinum, Ragenbaldum, [Col. 0210B] Frodoardum, Teotradum, Riculfum. Faciebat quisque rigam, ad hibernam II ^{a s} perticas, ad tramissem perticam I et dimidiam, in corvedam tantundem. Pro qua aratura dabat quisque modios frumenti II ^{o s} , ad hostem solidum I, caplim dies XV ^{c i m} faciebat, et carridium ⁜ (78) , manuum opera sibi injuncta. Requisitam avenae, modium I, solvebat, et pullos tres cum ovis. Solus Riculfus pro riga ⁜ (79) et corveda IIII ^{o r} frumenti modios dabat, ad hostem solidos II ^{o s} , pullos VI, requisitam avenae modios II ^{o s} ; faciebat caplim. Erat quoque mansus unus et dimidius ibi absolutus.

4. De Domani Villa et de Moris Villa quae juxta Bodasem esse videntur. In Domani Villa unus erat [Col. 0210C] mansus quem Frogaudus illo in tempore tenebat, unde faciebat perticas IIII ^{o r} ad hibernam, pro corveda tantundem. Pro ipsa aratura dabat frumenti modios IIII ^{o r} , ad hostem IIII ^{o r} solidos, octo denarios pro multone, pro pastione frumenti modium I, ordei modium I, de lignis carra II ^o . Claudit circa curtem, vel de fossato perticam I. Facit manuum opera; solvebat CC et XX scintulos, pullos tres vestitos ⁜ (80) , requisitam avenae modium I, faciebat caplim; vinericia de carro dimidio. In Moris Villa simili modo reddebant agricolae Balduinus, Vintharius, Areharius, Fulcherius, Adalgrimus.

5. De Cavannis. In Cavannis Villa erant hi agricolae: Teodradus, Winebertus, Amalbertus, Godulbertus, Archenarius, Godefredus, Beneventus, Madalgaudus, [Col. 0210D] Beraldus, Hildeboldus, Sadrius, Petrus, Guaningus, Raduinus, Adalcarius, Ricbrannus, Odoenus, Electeus, Ingeraldus, Bernardus, Guinebertus, qui omnes solvebant sicut ceteri supra scripti.

6. De Cipedo. In Cipedo agricolae erant: Adelardus, Erchenarius, Petrus, Agifredus, Guineboldus, Angenbertus, Gandremarus, Bernegarius, Goduirleus, Huncbertus; solvebant sicut supra scripti. Haec villa moderno tempore translata est a monacho Ursone in loco qui vocatur Nova Villa, nam vicaria [Col. 0211A] eam graviter affligebat. Est autem sita non longe a Bodasi Villa, ad orientalem plagam.

7. De Comonis Villa. In Comonis Villa Albuinus, qui tenebat de terra bunuaria V, solvebat III modios frumenti et alios usus, sicut supra dictum est. Rainaldus tantundem; Adalveus VI bunuaria de terra, et dabat IIII frumenti ⁜ (81) modios, et alios usus; Gindbertus similiter.

8. De Moenis Villa. In Moenis Villa habitabant III Erembertus, Benedictus, Amaltrudis: et solvebant II frumenti modios et reliqua sicut supra.

9. De Abbonis Villa. In Abbonis Villa scura dominica erat; de terra inter diversa loca bonuaria XV. Ignoro bonuaria quid sint; set, sicut didici in hac villa, habetur terra aratrorum novem. Miror [Col. 0211B] quoque quod, usu dissociabili ab aliis supra scriptis, in reditibus reddendis erant agricolae hujus villae numero XXXIII: Bertegaudus, Leobinus, Garnuinus, Godulgarius cum Dadone, Rainaldus, Leotardus, Radfulsus, Johannes, Sigaldus, Godobaldus, Gualterius, Rainarius, Adalmarus, Electrudis, Gaurembertus, Guido, Christianus, Adoardus, Remedius, Guillelmus, Watraldus. Singulis solidum I. solvebant. Municarius III solidos; Agedardus et Radoardus solidum I et dimidium. Similiter Godoardus. Benedictus solidos II; Raincarius et Benedictus denarios VIII; Godovertus solidum I et denarios IIII ^{o r} , Goduinus VIII denarios; Natalis, Aloinus, Raduinus, VI denarios. Decima hujus villae nostra est, quamvis ad aliam aecclesiam pergant, non habentes [Col. 0211C] propriam.

10. De Ahildulfi Villa. In Ahildulfi Villa, quam nescio ubi sit, ruricolae vero erant: Teodoaldus, Municharius, Adalgaudus, Adalguinus, qui singuli solidum I solvebant; Frodegis vero solidos II ^{o s} . Hi omnes habebant de terra bonuaria tria, et faciebant corvedas diesque VI in blado. Dabat III pullos cum ovis; requisitam avenae medietatem modii, et denarium I. In loco qui vocatur Absa, tria tantum erant hospicia: quem locum penitus ignoro; set, quia scriptum reperio, ideo fuisse non dubito.

11. De Buxeto. In loco hoc, quo caremus modo, quem etiam ignoro, erat saltus fratribus, ad saginandum quingentos porcos; de terra dominica [Col. 0211D] tria bonuaria de prato inter duo loca, unde exhibant III ^a carra feni. Agricolae: Teodardus, Bernardus, Teodbaldus, Mammenus, Adalgis. Hi faciebant rigam ad hibernam perticas III, ad tramissem tantumdem, et corvedam. Solvebant solidum I et denarium, Caplim omni anno; carrada una et carrigium; pullos tres cum ovis. Rada vero solidum I, Teotardus IIII ^{o r} denarios. Leotrannus tantundem. Pro riga hibernatica solidum I et dimidium. In monte Cenoso mansi duo de terra arabili.

12. Haec omnia quae proposui et alia loca plurima ab antiquis monachis sunt possessa et habita, sed [Col. 0212A] de quibus periit litterarum noticia, aut negligentia oblivioni tradidit, ea quidem scribere floccipendi. Tantummodo de quibus litterarum series certum me reddidit, vel semper a substitutis clericis sunt possessa, pro modulo tenui ingenii mei membranis inserere studui, ne forte lector hunc locum aut fuisse inopem censu, fallaci aestimet opinione. Locus denique qui Boscus Medius nuncupatur et cingitur a septentrionali parte saltu non modico, atque ab australi parte rivulo Ederae, semper habuisse fertur ab his qui hunc locum noscuntur tenuisse. Tenuerunt etiam in territorio Vilcasini Genet Villae terciam partem, quam regina sanctissima, nomine Baltildis, in tribus partibus divisam, unam quidem, pro gloria aeternae vitae adipiscenda, huic aecclesiae [Col. 0212B] beati Petri apostolorum principis contulit; aliam quoque Gemmeticensi aecclesiae almae Matris Domini, atque terciam beati Remigii, Remorum archiepiscopi, basilicae usibus fratrum stipendiariis delegavit. Pars vero beato Petro data, a Guiberto abbate quondam improvide cuidam militi et duobus heredibus suis in manu firma concessa esse dinoscitur. De qua, singulis annis, V solidi nummorum consuete reddebantur. Set, illis de hoc seculo decedentibus, ex genere eorum quaedam matrona, nomine Addela, viribus potestateque subnixa, per vim eam tenere usque ad senectam non timuit; donec obligata longo excommunicationis vinculo, gehennae ignis timore, cum cirographo, omni annuente parentela, beato Petro redderet. Quam cum aecclesia, jure hereditario, [Col. 0212C] fere quinquennio possideret, surrexit quidam miles, Gaubertus nomine ⁜ (82) , habens neptam praedictae matronae, ab usu servorum Dei retorsit, suisque usibus impune mancipare non timuit. Non solum haec, set et alia plurima ab usibus nostris in aliorum usibus transierunt: sicut Gundre Villa cum octo mansis, brogilo et pratis omnibusque appendiciis; quam quidam abbas hujus loci cuidam puero, quem de sacro fonte susceperat, in aucmentum dedit; cujus genealogia usque ad hanc diem, invitis fratribus, tenere videtur. In Normannia denique, juxta mare, Tedis Villam Robertus comes Sancto Petro abstulit et cuidam militi tradidit. Sublata sunt nobis in eadem patria et alia plura, tam in aecclesiis [Col. 0212D] quam in piscatoriis, quae dedit memorandus comes Richardus, qui aecclesiam Sanctae Trinitatis regaliter sublimavit et in Periculo maris montem Sancti Michaelis regulariter, datis sumptibus, ordinavit. Cujus bonitas in evum laudem adquirens, aeterne vitae gloriam cum omnibus sanctis feliciter adquisivit.

1. De farinario prope urbem. Edituo aecclesiae hujus farinarius unus prope urbem, ad majorem mensuram, singulis annis reddebat XXX modies [Col. 0213A] annonae, tritici modium I, anguillas XXX, porcum unum aut pro porco V solidos; unoquoque mense fogatias II et sextarium vini, pullos III cum ovis.

2. De Giaco. Ibi erat pratellum de quo colligebantur II ^o carra feni. Agricolae IIII ^{o r} : Elisardus, Acculfus, Gualbertus et Salomon, qui V solidos cum eulogiis in missa sancti Petri reddebant XV ^{c i m} dies tempore messis; requisitam avenae, sextarios XV; et V denarios.

3. De Cortrone. Hujus loci habitatores erant: Walterius, Aclardus et Aclulfus; solvebant in censu solidos IIII ^{o r} et denarios VIII ^{t o} . Eorum quisque, tempore messis, faciebat dies XII ^{c i m} aut redimebat denarios VI; solvebat pullos IIII ^{o r} cum ovis; donabat requisitum IIII ^{o r} denario ⁜ (83) .

[Col. 0213B] 4. De gereni Villare. Habebantur de terra, in dominicatu, juxta estimationem, bonuaria XXX ^{t a} , de silvula bunuaria IIII ^{o r} ; agricolae Adelulfus, Godeneus et Hernes, solvebant in censu solidos II; dabat quisque pullos IIII ^{o r} vestitos per focos; donabat requistum avenae modium I ^{n u m} , ad mensuram venalem, et denarios II ^{o s} .

5. De Tilido. Quintinus et Adalbertus ibi habitantes, in censu solvebant solidos IIII ^{o r} . Quisque eorum solvebat pullos II ^{o s} vestitos, dabat requistum avenae modium dimidium, ad venalem mensuram, et IIII ^{o s} , denarios.

6. De Pincionis Villa. Adrevertus ibi habitans solvebat in censu solidos II ^{o s} , dabat requistum et denarios II ^{o s} .

[Col. 0213C] 7. De Monticellis. Unus farinarius solvebat, singulis annis, XV ^{c i m} solidos; Gislarius et Guauzelmus tres solidos solvebant in censu; et quaedam vineola quam tenebat Hildegildis, solidum unum.

8. De Haireni Villa. Electeus et Ercatringa, agricolae, in censu solvebant solidos II ^{o s} et denarios II ^{o s} et II ^{o s} pullos cum ovis.

9. De Seresii Villa. Erat ibi de terra arabili unde exibant VIII denarii.

10. De terra quae est in Berqvu ⁜ (84) . De terra quae est in eodem loco II ^o denarii exiebant.

11. De terra quae est in Duabus Casis. Est ibi de terra arabili unde VI denarii exiebant.

12. De Wadriaco. Ibidem erat unus mansus qui V [Col. 0213D] solidos in censu reddebat. De quo manso proclamabant canonici ejusdem aecclesiae, quod illis Wenilo concanonicus eorum, pro animae suae remedio, reliquisset moriens. Est etiam ibi mansellus unus qui solvebat solidum unum.

13. De Cintriaco. Erat ibi terra arabilis solvens VIII denarios.

14. De Felcherolis Villa. Erat ibi mansus unus quem quidam, Lanto nomine, Sancto Petro dedit; unde filius ejus Hermarus duos solidos, singulis annis, in censu solvebat.

15. De Mitanis Villare. Ecclesia Sanctae Mariae [Col. 0214A] Magdalenae in honore fundata, ibidem pertinebat ad luminaria aecclesiae Sancti Petri, et ejusdem aecclesiae presbiter solvebat, unoquoque anno, III solidos. In eadem villa Capitiarius habebat de terra arabili bonuaria II.

16. De Walardone. Juxta eandem villam terra est Sancti Petri, quae unum solidum solebat reddere; nunc vero Herveus, ejus loci dominus, suis viribus confidens, Dei timore postposito, neque solitum solidum neque ullam consuetudinem vult reddere.

17. De Nido Corbino. Ibi de quadam terra arabili exibant ad lumen ecclesiae denarii VIII ^{t o} , ad opus fratrum denarii IIII ^{o r} .

18. De Joiri Villa. Ibi mansellus unus, quem [Col. 0214B] tenebat Adalbertus, solvebat solidos tres, quem fratres reclamabant, sicut et illum de Wadriaco.

19. De beneficio Winemari canonici. Beneficium quod vivens Winemarus tenuit canonicus, moriensque Sancto Petro reliquit ad luminaria concinnenda, concessum ea tempestate fuit. De quo beneficio juxta atrium Sancti Petri erant VII areae, solventes solidos VII; quorum incolarum nomina paginae addere operosum fuit, praesertim cum utilitatis nil attulisset, neque per eorum vocabula filii vel nepotes quivissent agnosci. Juxta dominicum vivarium ex eodem beneficio erant duo aripenni et dimidius vineae cum pratello sibi juncto, unde V solidi exire solebant. De eodem quoque beneficio ante portam fratrum, supra fluvium Audurae, erat aripennus [Col. 0214C] unus solvens solidum unum. Possidebantur alio in loco, ad ipsum lumen altaris pertinentes, duo aripenni obtimae vineae.

20. De Capaticis. Isti omnes subscripti, de capitibus propriis reddebant unusquisque IIII ^{o r} denarios: Banegildis, Ansgundis, Christianus, Flodegarius, Saxenildis, Rainburgis, Laubertus, Godenildis, Dominica, Frotlandus, Acchildis, Isentrudis, Berta, Bertranna, Bertingus, Dominicus, Ermenaldus et soror ejus, Widlegis, Aintrudis, Dominicus, Agenardus, Wandalgis, Lambertus, Leodoardus, Anstrudis, Landrada, Anstrudis, Bracca, Savera.

21. Quae huc usque novis paginis curavi intexere, [Col. 0214D] ex canonicorum hujus loci cartis nimium pervetustis accepi, in quibus etiam usum fructuarium clericis, singulis annis, ab agricolis reddendum repperiens, posterorum noticiae assignare volui, ut, discrepante qualitate vel quantitate ejus ab istius temporis usu, prudens lector animadvertat jamjamque senio fessam tellus torpescere, dum sibi credita sepe numero semina, inani spe delusos, reddendo parca manu, metentes decipiat. Villas quoque et rura quae ab ipsis canonicis, litterarum testimoniis, semper visa sunt possideri adnotare malui, ut frigutientium linguas obstupescere faciam; [Col. 0215A] quorum alii insanis vocibus Bodasem Villam ejusque adjacentia ex episcoporum donariis, alii quoque ex comitum largitionibus fuisse proclamando affirmant; set falluntur, nam episcopi fere omnes, sequentes Heliam qui temerario ausu et insatiabili vesania locum primus pervasit, et, sine bonitatis respectu, ejecta religione, nudavit, ejusdem morbo laboraverunt, atque praeter paucos, ceca intentione, quae potuere suis usibus retorsere. Inter quos Gislevertus praesul munificus emicuit, qui cernens in saepe memorato Sancti Petri coenobio modicum numerum monachorum, qui ex rebus angustis quae ab ipso Helia relicta sibi fuerant et a paganorum frequenti infestatione depopulata, vix naturae necessitatem explere valebant, bono [Col. 0215B] usus consilio, depellere studuit, aut aliquatenus illorum paupertatem temperare; infra comprehensa contulit, ut libentius Domino famularentur, ac devotiores existerent. Ad thesaurum ipsius loci et ad luminaria ipsius aecclesiae, sicut inveni in carta ab ipso scripta, delegavit mansum unum prope monasterio in ipso vico, in Maslaico mansa duo, in Calnaco mansa tria, in Campiniaco vineae aripennes III, juxta aecclesiam vineae duas partes aripennis; similiter et aliis in locis X aripennes vineae terrasque arabiles. Set quia diu est quod a cultu discesserunt et ab hominibus deserta esse noscuntur, nomina eorum adnotare litteris frivolum esse duximus. Ad annuum diem peragendum quorumdam parentum suorum, in Maslaco duo mansa, in aliis [Col. 0215C] locis VIII aripennes vineae; ad cameram, in quodam loco mansa IIII ^{o r} et dimidium, in Parido mansum unum et dimidium, in alio loco mansa duo, in Planca mansum unum, in Campiniaco vineae aripennum unum et vineam unam juxta murum; ad domum infirmorum, in vico mansum unum et molendinum unum, in Campiniaco vineae aripennem unum, in alio loco vineae aripennes quatuor, super Aurosam hospitiola tria; ad hospitale, in Saliniaco mansum unum, in Guarenno vineae aripennum unum et de terra arabili anzingas XV, in Gerillas quicquid habuit; ad cellarium, vineae aripennes tres et dimidium; ad hortum, mansum dimidium; in Maslaco unum hospitiolum. Ad finem vero cartae, [Col. 0215D] haec erant scripta: «Haec, inquit, praeter illa quae habebant, largiti sumus fratribus opem postulantibus; et ut ea securius nostris futurisque temporibus possiderent, subscriptione propria roboravimus, fratresque et coepiscopos nostros, ut idem facere dignarentur obsecrantes, ad idem praestandum [Col. 0216A] beneficium facile fleximus. Supplicamus autem omnes successores nostros, ut quod benigne a nobis actum est ipsorum quoque benivolentia conservetur, ut in divina retributione munificentiae nostrae fiant participes.» Archiepiscopi Senonensis nomen vetustate exoletum in scriptum dimisimus. «Gislebertus, humilis Carnotensium episcopus, huic decreto a nobis facto subscripsi. Hildegarius, Meldensis aecclesiae praesul. Aeneas, Parisii episcopus. Folchichus, indignus episcopus Augustae Tricorum. Cristianus, Autisiodorensis indignus episcopus, egrapsi ⁜ (85) . Aius, Aurelianensium episcopus. In Dei nomine ego Lupus, abbas Ferrariensis monasterii ⁜ (86) .» Haec autem carta ideo est in fine libri conscripta, quia in quodam pitaciolo coopertura [Col. 0216B] sero fuit inventa.

22. Post exitum denique Gisleverti praesulis, pagani transmarini, cum multa classe venientes, pene totam Europam flammis atque praedis ferroque crudeli depopulando vastaverunt; nam Lunensem urbem, ut retro affatim scripsi, dolo capientes, cruento ense utrumque sexum peremerunt, indeque, subversa urbe, levato artemone Affricoque flante, redeuntes Aquitanorum regionem atque Pictavorum juxta mare adjacentem, praedis et iniqua caede depopulantes, intra partes Neustriae navigantes, in portum fluminis Divae applicuerunt. Jamque securi, relictis ibi navibus et variis praedarum manubiis, ad hanc urbem pernici cursu pervenere. Noctu denique, circumdata urbe et civibus ex [Col. 0216C] improviso obsessis, barbari per moenia ab hostibus persepe diruta ac per portas irruentes, obviantes sibi, sine differentia, ferro necaverunt, atque, intra matrem aecclesiam, non modicam plebem cum suo episcopo, nomine Frodboldo, canonicisque aecclesiae et monachis qui ad eandem aecclesiam confugerant, cruentis gladiis velut oves mactaverunt, urbeque depopulata atque succensa, laeti et alacres, uti suae libidinis compotes, dum ad rates relictas arbitrantur cum magnis copiis redire, interveniente beata Dei genitrice Maria, quam parvi penderant offendere, per os janitoris inferi ad inclementem barathrum una die, merita morte, descenderunt; nam Franci, antequam ad rates suas potuissent [Col. 0216D] pervenire, congressi sunt cum eis, et opitulante Deo victoria ex eis potiti, per campos cadavera eorum trucidata avibus et feris corrodenda reliquerunt ⁜ (87) .

23. [Operae ⁜ (88) precium duxi huic orationi inserere obsidionem factam tempore Gancelini praesulis, [Col. 0217A] cum propter novitatem temporis, tum propter memorandum miraculum quod in ea patrare dignatus est Dominus Jhesus Christus, interventu ejusdem genitricis beatae Virginis Mariae. Nam transmarini pagani, quibus dux praeerat Rollo, mare transmeantes in Neustriae partibus, maximam terrae partem virtute belli invadentes, septem civitates jam obtinuerant: a quorum vocabulo eadem terra sortita est nomen. Ipsi enim a flatu Norici ⁜ (89) , Normanni vocantur: a quo nomine Normannia vocitatur. Visco itaque insaciabili avaritiae laborantes, per Sequanam fluvium navigantes, Parisiacam urbem obtinere ambiunt. Qui cum desidua obsidione et armorum exercitione, incassum laborare cernerent, proras navium retro vertentes, obsidionem [Col. 0217B] liquerunt. Itaque animi sui ambitionem ad urbem Carnotensem toto nisu verterunt. Ad quam per Sequanam remis currentes, in Givaldi fossa aplicuerunt. Ibi denique navibus relictis, praepeti cursu, ad urbem veniunt, eamque in circuitu obsidione vallant. Verumenimvero praefatus praesul venturam obsidionem divino relatu praenoscens, Pictavensem comitem venire sibi in auxilium mandat, ducemque Burgundiae atque duos potentissimos Franciae comites, qui, die constituto a praesule, pari voto cum exercitu maximo parati, Christiano populo auxilium ferre adsunt. Cumque pagani viribus et armis confidentes admodum insisterent, et civitatem capere festinarent, pontifex, die qua noverat supra dictos comites sibi venire in auxilium, valde [Col. 0217C] diluculo jubet omnes suos armis muniri et ad portas ventum ire. Trahens itaque interiorem tunicam Dei genitricis Mariae super portam quae Nova vocatur, obtutibus paganorum obtulit portasque urbis aperuit, et Christianos fidenter praeliare jubet. Tunc Christiani, ab omnipotente Deo viribus sumptis, fortiter pugnant. Pagani vero a Deo destituti, omnium membrorum viribus perditis, ex una parte a civibus mactantur, et ab alia parte a supervenienti exercitu velut agri foeni sternuntur. Ex quibus tanta cedes fuit, ut mortuorum cadaveribus aqua fluminis excluderetur, atque omnes pariter, ipsa die ultrici, gladio sternerentur, nisi ultimi cum [Col. 0218A] suo duce, praesidio fugae, metis mortis carere potuissent. Unde factum est ut, jam sero facto, in monte Leugarum devenirent, ibi castrametati sunt atque de coriis animalium ⁜ (90) se undique muniunt. Christiani vero eos insequentes, montem vallant, ut proxima die fugientes aggrediant. Quem ⁜ (91) videntes pagani pavefacti, machinantur quomodo a periculo mortis se salvare possent. Elegerunt denique tres viros fortissimos qui latenter exirent de castris, longeque positi a castris canerent tubis. Qui cum abissent et tubis canerent, Christiani audientes veriti sunt ne pagani complices illorum venirent in auxilium. Tunc se colligentes in una parte, expectabant eventum rei. Pagani autem videntes locum fugiendi, paulatim silenter exeunt a [Col. 0218B] castris, impedimenta omnia derelinquentes; veloci cursu ad suas naves redeunt, indeque ad propria. Memoresque suae confusionis atque detrimenti, nequaquam ultra addiderunt reverti ad urbem Carnotensem.

His ita omissis, ad domni Agani praesulis scripta vertatur pennula, qui locum a paganis destructum, divina opitulante Gratia, decenter restaurans, clerinomiae seriem inibi Deo militaturam subrogavit, quadam portiuncula rerum olim loco pertinentium delegata, quae corporum necessitatibus supplementa suggereret, atque procul expulsa rerum exterorum sollicitudine, clerus libera meditatione divinis insisteret laudibus. Unde dignum [Col. 0218C] duxi ad finem hujus epilogi cartas scribere editas ab episcopis Agano videlicet et Ragenfredo atque sancti Carauni abbate Gradulfo, de rebus datis vel redditis atque concessis sancto Petro ab eis, dum adhuc canonici loco deservirent. Deinde res possessas ab illis quas scriptas repperi in duobus rotulis, atque consuetudines quas ab agricolis accipiebant, quae multum discrepant a consuetudinibus nostri temporis. Earum denique rerum cartas, vel nomina illorum qui eas largiti sunt minime inveni. Utrum autem vetustate abolitae sunt, aut hostium igne crematae, aut nunquam scriptae, scribarum penuria, minime scio.

In sequenti opusculo videor videre solummodo ad scribendum sufficere episcoporum atque abbatum scripta singulorum singula, ut quibus gradibus locus iste paulatim inoleverit, quantaque sollertia ejus utilitatibus quisque eorum insudaverit, facile prudens indagator agnoscat legendo. Quod autem ea quae in priori scripto domni Ragenfredi praesulis, sine capitulis, reddita vel concessa esse invenerit, ideo actitatum est quia in primo opere capitulatim eadem sunt scripta ab ipso praesule semel canonicis similiter reddita vel concessa.

EXPLICIT PRAEFATIO LIBRI RAGENFREDI.

* «In ⁜ (92) nomine sanctae et individuae Trinitatis. Ragenfredus, nullis extantibus meritis, sanctae sedi Carnotinae sublimatus antistes. Quotienscumque praecedentium patrum ad medium deducuntur exempla, sanis mentibus incitamenta sunt virtutum, informatio melioris vitae, inoffensa progressio viae mandatorum Dei. Divina autem quia sunt pleraque rationis incapabilia ammirationis, nonnunquam subeunt contemplativa. Unde ego Ragenfredus vocatus episcopus, cum a secularium negociorum tumultibus, quibus plus necessitate quam voto inplicitus teneor, paululum animum expedissem, totum me intra me colligens, coepi in ammirationem habere beneficia miserationis divinae erga salutem stirpis humanae; [Col. 0219C] quemadmodum quos diligit vulnerando, medicabili dextra medetur, et paterno percutiendo affectu, salutis ac sanitatis prospera subministrat. Cujus clementiae magnitudo, licet ubique terrarum se dignanter impendat, ut michi tamen videtur, prae reliquis, nostrae sedis diocesim suae dilectionis amore dignam duxit, dum, exigente filiorum suorum peccaminum mole, ita eam verbere disciplinabilis correctionis submisit, ut efferam gentem paganorum quaquaversum caedibus, incendiis, depopulationibus debachari sine aliqua retractatione permiserit. Nullus honor impendebatur locis, voraci eos indifferenter flamma lambente, nulli dignitati, aetati vel sexui accedebant remedia parcendi, gladio impiissimae [Col. 0220A] crudelitatis universa metente. Tunc omnia hujus episcopii destructa sunt igne, monasteria consumpta, aecclesiae pene omnes funde tenus ⁜ (93) dirutae. Si qua vero eorum evasere manus, domesticae oppressionis tam privatorum quam potentum senserunt detrimenta. Tandem prospiciens de excelso propitiatio superna, indoluit afflictorum lacrimis et gemebundis miserorum querelis, sicque, coelis misericordiae rorem stillantibus obsidioni pene protritae urbis, divina se subveniendo, indulsit, dum post illorum bellorum validissimam oppressionem diu optatae pacis gaudia arridere concessit. Interea non multo post, Agano, vir illustris, hujus aecclesiae sublimitatis indeptus pontificatu, totam animi intentionem in reedificandis monasteriis restruendisque aecclesiis [Col. 0220B] dirigere sategit.

«Erat in suburbio jam dictae urbis Carnotis celebre a priscis temporibus monasterium in honore principis apostolorum dicatum, regularibus disciplinis assuetum, set, praemissa vastatione, neglectum, vixdum in parvula aecclesia in canonica institutione transductum, cui, nostris temporibus, praeerat venerabilis vir Alveus, quamvis sub scemate canonici; amator et cultor religionis, qui persaepe cum praefato pontifice tractare coepit qualiter quod animo deliberabat, opere ad effectum perduceret. Quod superna annuente Gratia et antitistis favorabili accedente in hoc suadela, sui compos effectus est voti. Praeparatis siquidem inpensis, non parvae jecit fundamenta fabricae, et, procedente temporis spacio, [Col. 0220C] superposuit basilicam quantitatis amplae, pulcritudinis operosae, sicut in praesenti facile est cernere, ilicoque auctoritate pontificali canonicorum servitia inibi delegavit. His ita se habentibus, ultimo vocationis suae diem praesule sortito, ego Ragenfredus, quamvis nullius meriti praerogativo, in hujus cathedrae fastigiatus sum solio; quo intronizatus, vigili meditatione coepi animo conferre, si quid acceptum oculis divae majestatis valerem offerre, et quod proficuum foret remedio animae meae. Ad quod, reor, non se difficulter obtulit materiei praebitio; namque pervidens praemissi Sancti Petri aecclesiae clericos proclive se agentes, et, relicta spiritalis militiae exercitia, mente et actu sectari terrea et caduca, et [Col. 0221A] jamque dictu committere nefaria, cum consultu bonae memoriae praenominati Alvei, abbatem coenobii Sancti Benedicti Vulfaldum accersivi, in quo, salvo discretionis bono, artius et perfectius religionis censura valere praedicabatur ab omnibus. Quo adventante cum quibusdam ejusdem ordinis comitibus una cum eo, in antiquitatis monasticae observantiam saepe dictum reformavimus locum.

«Quibus monachis, ne incusandae egestatis penuria subiret occasio evagandi foras, quaecumque eidem loco a praedecessorum nostrorum aliorumque invasionibus injuste videbantur subtracta, tam ex beneficiis militaribus quam ex nostro indominicato, ut se temporis optulit ratio reddere studuimus; quanquam, vita comite, si facultas subpeditaverit [Col. 0221B] pluriora reddere michi animus suggerit, quorum quaedam huic pontificali privilegio, quaedam aliis inserere ratum duximus.

«Reddimus itaque eis terram quandam a suis antecessoribus, priscis temporibus, possessam, postea malo ordine subtractam, quatenus illam pleniter possideant veluti illorum praedecessores eam tenuisse, multorum testimonio, comprobatur. Ipsa vero terra conjacet infra et extra muros Carnotis civitatis, juxta portam Cinerosam; terminatur vero ipsa terra uno latere, via quae est exitus civitatis, altero vero latere terminatur terra Sancti Petri Pictavensis et Sancti Aniani: set terra Sancti Petri Pictavensis terminatur infra muros civitatis, terra vero Sancti Aniani infra et extra. Una fronte terminatur [Col. 0221C] terra Sancti Petri Carnotensis via quae ducit per medium civitatis usque ad murum; altera fronte, via foris portam quae vadit ad ipsum monasterium. Commutavimus etiam, pro terra quam habebant in loco Belmontus, alodum Oidolonis, juxta supra terminatam terram in ipsa civitate, ante portam claustri Sancti Petri, in via quae vulgo dicitur Merdosa; tantum eis restituimus de terra, unde exeunt solidi decem et octo, non longe a fossa Algisi, vinearum aripennos VIII; terram vero ad plantandum, juxta aestimationem, bonuaria octo. In ipso situ coenobii dedimus eis hortum cum XV aripennis vinearum, et non longe a Luceiaco campum vacuum ad plantandum XXX aripennos. Facta est autem [Col. 0221D] commutatio inter canonicos Sanctae Mariae et monachos Sancti Petri: ex ecclesiis ipsorum dederunt nempe canonici Sanctae Mariae aecclesiam Ursi Villaris cum uno aripenno de terra ad ipsam aecclesiam pertinentem, et acceperunt in Centriaco aecclesiam e contra cum dote. Dedimus etiam ex potestate Sanctae Mariae, in praedicta parroechia Ursi Villaris, Germinionis Villam in pago Dunensi, cum XXX mansis cultis et incultis. In pago quoque Carnotensi dedimus aecclesiam quae dicitur Immonis Villa cum novem mansis et dimidio; aecclesiam quoque de Alona dedimus cum tribus mansis et dimidio ad eam pertinentes; item capellam Sancti Victoris in villa quae dicitur Vernus cum molendino uno, et post obitum Odulfi totam villam; item capellam in [Col. 0222A] Mitani Villare. Has omnes aecclesias reddimus, eis concedentes decimas, et remittentes synodum et circadas; simul etiam et de aecclesia in Bodasi Villa, quam ipsi omni tempore tenuerunt, ita ut neque a nobis neque a successoribus nostris eis umquam ullo modo requiratur. Reddimus etiam illis in pago Carnotino, in villa quae dicitur Britiniacus, mansos de terra VIII cum mansuris terris quoque cultis et incultis; in Campchiaco mansum unum cum mansuris, terris quoque cultis et incultis; in Cosentiaco mansum unum; in Emprani Villa et Concreciis quicquid ex ipsa potestate haberi dinoscitur; in Sancta Maria, super stratam mansum unum; in Spotmeri Villa mansum unum; in Magnerias mansos tres et dimidium; in Gondri Villa mansos VIII cum brogilo [Col. 0222B] et pratis; in Cepido mansum unum; in Fontinido mansum unum, cum duobus aripennis de prato in Villeta conjacentibus; in Levesi Villa unum mansum; in Wadreio quartarium unum; in Teuvasio mansum unum; in Vallis mansum unum, cum pratis, aripennis scilicet novem; in monte Otrico molendinum unum, cum aripennis de prato decem; in Mandri Villa mansum unum; in Lotdreio mansum unum, cum molendino uno; in Bertoni Villare quartarium unum; in Saxna Villa, in eodem pago, mansos de terra duos; in pago Stampense, in villa quae dicitur Malaredus, mansum unum; in Dunensi pago, in villa quae vocatur Alpedagnus, aecclesiam unam cum omni terra quae conjacet ibi ex ipsa potestate. De cetero, sub pontificali excommunicatione auctorabili [Col. 0222C] et anathematis condempnatione inevitabili, interminamus tam praesentibus quam cunctis insuper venturis seculis futuris, ut nemo antistitum, clericorum seu laicorum nullus, eos in omni molestetur negocio, non in exigendo decimas et circadas, quas alii paratas nominant, non in terrarum invasione nulla secularis dignitatis ambitio, ejus potestatis, homines distringere praesumat, non thelonea, non freda extorquere, non quaslibet vel minimas sibi suorumque servientium inrogare injurias; quin potius, remota inquietudine sollicitudinis, tranquillam in Dei servitio et in monachico proposito ducant vitam, memores, omni tempore, nostri nobisque commissae aecclesiae inter suorum tam privatarum [Col. 0222D] quam et communium vota orationum. Quod si quis his episcopalibus decretis obviare praesumpserit aut irrita facere, aeternae maledictionis confodiatur jaculis et cum Juda proditore, Anna et Caipha, atque Pilato et, capite eorum diabolo, persolvat poenas perpetuae dampnationis, gehennalibus deputandus flammis, nisi resipuerit et ab hac intentione animum revocaverit. Ut autem hujus privilegii auctoritas inconvulsam perpetualiter obtineat firmitatem, tam nostra quam coepiscoporum manibus subterroborandam decrevimus. Actum Carnotis civitate, publice. Ragenfredus, Carnotis civitatis praesul, hujus auctoritatis paginam firmavit ac roboravit. Hildemannus, archiepiscopus Senonensis. Graulfus, abbas sancti Carauni. Arduinus, archiclavus. Teodericus, presbiter. [Col. 0223A] Arcarius, presbiter. Adelandus, presbiter. Gauzzo, diaconus. Ardradus subdecanus. Radulfus, presbiter. Bernardus, presbiter. Gerardus, diaconus. Lambertus, canonicus, Aymo, Walleranus, Burchardus, milites subscripti inantea, postea firmaverunt. Joseph, archiepiscopus Turonorum. Constantius, Pariseorum episcopus. Gunhardus, Ebroicae episcopus. Mainardus, Cinomannicae episcopus. Mabbo, Paulinani Britanniae episcopus. Nordoardus, Redonensium episcopus. Tedbaldus comes ⁜ (94) . Hugo archiepiscopus, filius Tedbaldi comitis. Odo comes. Hugo, dux Franciae. Hugo ⁜ (95) , filius ejus. Ledgardis ⁜ (96) comitissa.—Sequenti tempore: Odo, episcopus Carnotensium. Ottho, comes Burgundiae. Suggerius, decanus.»

[Col. 0223B] Post obitum denique clarissimi viri Ragenfredi praesulis ⁜ (97) , qui hunc locum pio affectu in antiquo gradu desudavit ponere, atque in sancta religione studuit innormare, frater ejus Arduinus in episcopatu successit; set, sicut praediximus, neque locum coluit, neque locupletare voluit; set quaedam quae a [Col. 0224A] fratre suo largita fuerant, subtrahere non timuit. Unde de eo quod pagini ⁜ (98) inseram nichil aliud habens praeter quod inserui, nisi solum opus lamentabile quod priscorum relatione didici: obstrusum videlicet sibi episcopatus aditum, quem ut faceret pervium, abbatiam Sancti Martini de potestate episcoporum ejecit, comitumque habendam in perpetuo tradidit potestati.

Itaque, eo relicto, cum Aremberto quem, post beati Alvei excessum, patrem congregationi praefecit, ad venerabilem Widbertum transeundum est, quem Vulfaldus praesul abbatem sacravit; qui quantae doctrinalis scientiae vir fuerit, beati Emani passio quam decenti stilo composuit declarat; quantaeque religionis extiterit, plurimorum fidelium donaria, [Col. 0224B] quae cartis inferius scriptis sunt adnotata, demonstrant: multi enim ejus sanctitatem agnoscentes ejusque sapientiae sale verborum copia conditi, terrenas divitias vilipendentes, pro regni celestis aditu commutabant.

«Auxiliante ⁜ (101) Christo domino et salvatore nostro, Walterius ⁜ (102) , comes Dorcassini comitatus. Notum esse volumus omnibus sanctae Dei aecclesiae fidelibus tam presentibus quamque futuris, quia adiit nostram praesentiam nobilis vassallus Teodfredus, postulans ut assensum ei praeberemus super quandam aecclesiam beneficii ipsius, videlicet in honore sancti Georgii consecratam, quam ipse tradere disponebat monasterio Sancti Petri Carnotensis ubi praeesse videtur Guibertus ⁜ (103) , humilis abbas. Siquidem eandem aecclesiam expetierunt ab eo monachi sancti Petri omnes in commune tradi [Col. 0224C] sibi donatione perpetua, tali ratione et convenientia quali inter eos deliberatum est. Considerans igitur salubrem ejus petitionem, ejus voluntati libentissime annui, maxime propter animae meae remedium parentumque meorum et praedecessoris mei Landrici ⁜ (104) comitis; quod simili de causa confirmavit se idem facere Teodfredus, pro obtentu veniae suorum parentumque peccatorum. Ad cavendam autem (quod minime credimus) subsequentium inimicorum calumniam, causa recognitionis, singulis annis, missa sancti Remigii quae evenit kalendis octobris, trium solidorum pensionem solvere eis statuimus. Quod si quis contra hanc donationis traditionem venire temptaverit, aut aliquam calumniam ullo umquam tempore inferre voluerit, aecclesiastica [Col. 0225A] dampnetur auctoritate, et episcopali percutiatur excommunicationis anathemate; nobis autem nostrisque successoribus, socio fisco coactus, V libras auri cocti emendando persolvat; monachis autem nullo umquam tempore usque in finem seculi nichil aliud exinde requiratur, nisi quod supra scriptum est. Itaque ut hac notitiales litterae stabilem et inconvulsam obtineant firmitatem, tam manu nostra quam Richardi ducis in cujus comitatu esse videtur, quam etiam nobilium laicorum, subter roborare decrevimus. Actum Ebroico comitatu, publice. Signum Walterii comitis, hujus cartulae auctoris. S. Teodfredi militis. S. Richardi ducis.—Anno ab Incarnatione Domini DCCCC ^o LX ^o V ^o . indictione VIII ^a , regnante Clothario rege anno XI. Scripta est haec [Col. 0225B] donatio a levita Germano.»

«In nomine Domini et Salvatoris nostri Jhesu Christi. Placuit atque convenit inter monachos Sancti Petri Carnotensis coenobii, quibus praeesse videtur Wibertus abbas, et quendam virum nomine Ingelerium, ut terras suas commutare deberent; quod et ita fecerunt. Dederunt itaque in primis monachi jam dicto Ingelerio in Piei Villa, et in Sirei Villa, et Adorlei Villa, et Atellei Villa, et Abassinei Villa, [Col. 0225C] quicquid ibi visi sunt habuisse. E contra dedit Ingelerius monachis Sancti Petri villam Septem Modiolos nuncupatam, cum silvis et campis et omnibus ad eam pertinentibus. Terminatur ipsa terra, ex una parte, terra Sanctae Mariae; ex altera, terra Sancti Martini; tertia parte, terra ipsius Sancti Petri; quarta parte, terra Tetmaris. Ea ratione haec commutatio facta est ut ab hodierna die unaquaeque pars de jam dictis faciat quicquid voluerit, et ut ipsa commutatio firma et stabilis permaneat, placuit exinde hanc cartam fieri et propriis manibus corroborari. Actum Carnotis, publice. Signum Wiberti abbatis. S. Herimanni decani. S. Gisberti. S. Norboldi. S. Germani. S. Warengaudi. S. Eberti. S. Durandi. S. Alvei. S. Odonis. S. Bernardi. S. Aimonis. [Col. 0225D] S. Fulcuini. S. Tedberti, monachorum.

«Data VIII Idus Marcii, anno tercio decimo regnante rege Lothario.

«Waldricus notharius, rogatus, scripsit.»

« ⁜ (105) In Christi nomine, Eirveus, qui abbatiam sancti Carauni per largitionem domni Odonis episcopi tenere videmur. Notum esse volumus cunctis successoribus nostris et reliquis Christianis fidelibus [Col. 0226A] qualiter cuidam canonico Sanctae Mariae, nomine Ardrado, et duobus fratribus suis Benedicto atque Magenfredo, quandam aream duorum molendinorum cum ipsis molendinis ab Alcario suo avunculo constructis, consentiente seniore nostro Odone, per manum firmam censualiter concedimus. Est autem ipsa area in pago Carnotino, super fluvium Auduram, in loco qui dicitur Faliza, cum uno manso de terra, qui conjacet in valle sancti Carauni et in alio loco qui dicitur a Lupo Vulto. Hanc itaque aream, cum molendinis et praedicto manso de terra, ita eis ad censum concedimus, ut desuper securi edificent et, annis singulis, in festivitate sancti Carauni, quae est V Kalendas Junii, in censum solidos X persolvant. Si de hoc negligentes extiterint, legaliter emendent, [Col. 0226B] et molendinos et terram non perdant; set habeant licentiam vendendi vel dandi cuicumque voluerint, ita ut venditiones et census ad seniorem perveniant, eisque amplius non requiratur in censum, nisi quod superius est insertum. Quatinus autem haec carta firmior sit, manu propria eam firmavimus et seniori nostro ejusque fidelibus roborandam obtulimus.

«Actum Carnote. Signum Odonis, praesulis. S. Suggerii, decani. S. Eirvei, qui hanc cartam fieri jusit. S. Alcherii, presbiteri. S. Otbaldi, presbiteri. S. Evrardi presbiteri. S. Widonis, levitae. S. Teduini, levitae. S. Johannis, levitae. S. Rogerii. S. Dolionis, majoris.

«Data IIII Idus Mai, anno XIIII regni Clotharii regis. Grimuinus scripsit, ad vicem Suggerii.»

«In Christi nomine, Odo gratia Dei Carnotensium humilis episcopus. Notum esse volumus cunctis successoribus nostris et reliquis Christi fidelibus, qualiter cuidam canonico Sanctae Mariae et nostro, nomine Rodberto, quandam aream duorum molendinorum, pertinentem ad abatiam Sancti Caurauni, cum ipsis molendinis quos de Ardrado, proprio sumptu, comparavit, per manum firmam censualiter concedimus. Est autem ipsa area in pago Carnotino super fluvium Auduram, in loco qui dicitur Faliza, cum uno manso de terra, qui conjacet in valle Sancti [Col. 0226D] Caurauni, et in Dorulfo Monte, et in alio loco qui dicitur Lupo Vultus. Hanc itaque aream, cum molendinis et praedicta terra, ita praefato Rodberto ad censum concedimus, ut desuper securus edificet et, annis singulis, missa sancti Carauni, in censum solidos X persolvat. Si de hoc negligens fuerit, legaliter emendet et aream non perdat, set quandiu vixerit teneat; post obitum quoque suum eosdem molendinos fratribus et monachis Sancti Petri derelinquat, ut pro sua anima et matris suae Ermentrudis Deum jugiter exorent et seniori ejusdem abbatiae, sicut supra dictum est, solidos X persolvant. Quatinus autem haec carta firmior sit, manu propria eam firmavimus [Col. 0227A] et fidelibus nostris roborandam obtulimus. Signum Odonis, Carnotensium praesulis. S. Suggerii, decani. S. Evrardi, presbiteri. S. Rogerii, levitae. S. Ardradi. S. Teduini. Actum Carnote, publice. Data V Kalendas Julii, anno XVII regni Clotharii regis.»

*«Venerabilis et Deo amabilis Odo, pontifex aecclesiae Carnotensis, dum in conventu nobilium clericorum et laicorum consedisset, coepit, prudenti ratione et canonica auctoritate, tractare de statu commissae sibi sanctae aecclesiae, et ministros quibus [Col. 0227B] aecclesiarum commissarum a se cura transfusa fuerat, sagaci adhortatione monere, ut in sibi commissis aecclesiis, diligentissimis invigilarent excubiis et sanctae religionis cultum inreprehensibili functione exequerentur. Cumque et alia multa profluo sermocinaretur eloquio, tandem ventum est ad coenobium Sancti Petri, situm in suburbio Carnotinae urbis, jam olim a monastica institutione, quibusdam ex causis, depravatum et canonicali sub regimine redactum, set nuperrime ab antecessoribus suis praesulibus pristinum monasticae religionis reformatum esse gradum. Qui et eidem loco, prout tempus dictavit et ut possibilitas se obtulit, in stipendiis monachorum unde adhuc sustentantur, in elemosina obtulerunt; essetque eorum deliberatio inpendere [Col. 0227C] pluriora, nisi subtracti fuissent funere mortis invidae. Cumque haec et nonnulla alia erga eundem locum beneficia ab eisdem antecessoribus exhibita, auribus sancti antistitis promulgata essent, ille, eorum exemplis incitatus, quin potius divinae pietatis gratia tactus, respondit narrantibus, non minori affectu jam pridem circa idem coenobium se teneri desiderio, seque alia ex parte ad efficientiam perduxisse, nisi quae omnibus notae sunt, officientes sibi emersissent causae. Interea ut haec deliberationis voluntas omnibus ex parte nota fieret, dedit ad eundem locum terram vinealem XX solidorum, quae est proxima civitati Carnotinae, sitam ad septemtrionalem plagam, juxta brogilum episcopalem. Terminatur, ex una parte, terra de eadem potestate, [Col. 0227D] altera parte, terra canonicorum; tercia parte, terra Sancti Mauricii; quarta vero parte, terra ⁜ (106) via publica quae ducit ad civitatem. Dedit etiam quandam villulam ex toto sitam in Belsia, nomine Plascentiacum Villarem, ut omni tempore utrumque possideant: tantum ut ipsius memoriam habeant in suis sacris orationibus. Si quis autem hanc donationem irritam facere voluerit aut adnullare, perpetua excommunicationis detrimenta tam ab ipso quam ab coepiscopis ipsius incurrat, sociatus diabolo et angelis ejus, et cum his qui mittendi sunt in stagnum ignis aeterni, ubi vermis non moritur et ignis non [Col. 0228A] extinguitur. Sit illius perditio cum Juda proditore; sentiat dampnationem cum Dathan et Abiron quos viventes terra absorbuit; perseveret super eum illa perpetualis divinae ultionis indignatio qua dampnabuntur illi quibus dicetur in judicio: Discedite, maledicti, in ignem aeternum qui paratus est diabolo et angelis ejus. Amen. Ut autem haec donatio perpetuam et inconvulsam obtineat firmitatem, tam manu domni episcopi, quam totius aecclesiae subter roborari ex animo dignum visum est. Odo, Carnotensis aecclesiae praesul, firmavit. Suggerius, decanus. Salico, ypodecanus. Suggerius, claviger. Lambertus, archidiaconus. Rodulfus, praecentor. Wido, archidiaconus. Alcarius, praepositus. Alto praepositus. Bernardus, praepositus. Erembertus, archidiaconus. Hilduinus, subedituus. [Col. 0228B] Waracco, presbiter. Ardradus, presbiter. Ebroinus, presbiter. Isaac, presbiter. Wenilo, presbiter. Humbertus, levita. Winemandus, levita. Hildegarius, levita. Eirveus, levita. Johannes, levita. Teudo, levita. Gauzbertus, miles. Fulcarius. Romaldus. Ucbertus. Hugo. Albertus. Salo. Gilduinus. Grimvinus, indignus sacerdos, scripsit. Data Nonis Februarii, anno XX Hlotarii regis ⁜ (107) .»

⁜ (108) Videat prudens lector ubi sit terra vinealis quam juxta brogilum suum dedit Odo praesul; quia nec terra a quoquam nostrorum scitur, nec brogilus alter noscitur, nisi qui videtur fuisse juxta Baliolem villam.

«In nomine Domini, Odo, Carnotensium humilis episcopus. Notum esse volumus omnibus Christi fidelibus qualiter veniens quidam canonicus noster, nomine Geraldus, ad nostram praesentiam, deprecavit ut sibi ac uni haeredi aecclesiam ex villa nostra quae appellatur Baliolus, in honore sancti Stephani dicatam, in Carnotensi pago sitam, per litteras firmitatis concedere dignaremur. Nos itaque petitioni ejus assensum dantes, cum communi consilio et voluntate fidelium nostrorum clericorum sive laicorum, concedimus eis jam dictam aecclesiam, ita ut, Deo praesidente, nostris futurisque temporibus sic eam possideant, regant atque disponant, velut in ea per [Col. 0228D] omnes gradus ordinati forent, nullusque eos inquietare ac inde removere praesumat, nisi (quod absit) a tramite deviaverint veritatis; verum tamen secundum canonicam auctoritatem eam libera potestate regant atque disponant, annisque singulis, in festivitate sanctae Mariae, quae est VI Idus Septembris, in censum solidos V persolvant eisque amplius non requiratur in censum, nisi quod superius est insertum. Et ut haec auctoritas firma permaneat, manu propria eam firmavimus et fidelibus nostris roborandam tradidimus. Actum Carnote, in aecclesia Sanctae Mariae.»

«Neminem ortodoxae fidei et Catholicae professionis latere usquequaque credimus quanta excellentia tam in praesenti quam in futuro polleant qui, pro nomine Christi, ex propriis facultatibus aliquam largitatem sanctis et fidelibus ejus hilari animo praebent, cum Dominus dicat: Facite vobis amicos de mammona iniquitatis, et iterum: Date et dabitur vobis. His et caeteris documentis bene instructae, et Spiritus Sancti flamine interius illuminatae, ego Godeleva et compar mea tam aetate quam gratia, nomine [Col. 0229B] Clementia, quandam aecclesiam quam taxato precio a quodam canonico dicto Geraldo, cum consensu eximii pontificis domni Odonis Carnotinae civitatis, emimus, sancto Petro apostolorum principi, pro absolutione peccaminum nostrorum, quam illi Deus tam in terris quam et in coelis merito concessit; et pro remedio animarum nostrarum, donamus et datum esse volumus, a praesenti die et in omni tempore. Vocatur autem praefata aecclesia Baliolus. in honore sancti Stephani dicata, in Carnotensi pago sita, ut monachi Domino et sancto Petro sub regulari tramite inibi famulantes teneant atque possideant. Eo autem tenore praefatus praesul pia devotione concessit, ut memoria illius, tam in orationibus quam in missarum psollenniis perpetuo celebretur, [Col. 0229C] et ut omnibus annis in censum persolvant denarios XII, absque synodo et circada. Si quis vero suceessorum ejus contra hanc donationem, avaritiae aestu succensus, venire temptaverit et irritam facere, salvo gradu pontificali, Deo et sancto Petro rationem reddat in extremi judicii die pro tanta praesumptione. Et ut haec donatio firma permaneat, eam subterfirmavimus et fidelibus ejusdem aecclesiae nostrae, tam clericis quam laicis, roborandam obtulimus. Actum Carnote, publice. Odo, gratia Dei Carnotensis praesul, propria manu firmavi. Odo comes. Suggerius, archiclavus. Rodulfus, praecentor. Salico, subdecanus. Atto, praepositus. Wido, praepositus. Alcarius, praepositus. Vitalis. Teudo. Romoldus. Rodbertus; et alii. Data in mense februarii, anno [Col. 0229D] XXIII regni Hlotharii regis. Grimvinus, levita, scripsit.»

⁜ (110) Quandiu vixit vir iste venerabilis, praesul Odo, firmiter monachi possederunt praefatam ecclesiam, quam sibi religiose sanctimoniales feminae emerant; verum, ubi exivit ex hac vita, Rodulfus praesul loco ejus subrogatus, avariciae aestu succensus, et ecclesiam et res ceteras, quas repperit ab [Col. 0230A] episcopo datas Apostolo, suis usibus usurpare non timuit.

*«Mirabiliter ⁜ (112) laudabilis et laudabiliter semper mirabilis provida dispensatio Conditoris nostri, a primordialis exordio mundi, qui redemptis sui sanguinis precio, et, sacri baptismatis ablutione, originali mundatis crimine, praevidens et praesciens post ista omnia nec unius diei spatio a qualicunque peccato quempiam vivere inmunem, nec humanae corruptionis labem posse evadere, contulit multa [Col. 0230B] animae salutis remedia, quibus non solum vitiorum curantur morbida, set etiam beatae inmortalitatis adquiruntur gaudia; inter quae, elemosinarum plurimum valet largitas, cui non solum plurimorum patrum astipulatur auctoritas, set etiam ipsius voce Domini laudatur beata dicentis: Dimittite et dimittemini, et quaecumque feceritis uni ex minimis meis, michi exibebitis. Super his etiam quidam sapiens dicit: Redemptio animae viri, propriae divitiae ejus; et illud: Date elemosinam, et omnia munda sunt vobis; et multa his similia inveniuntur in dando elemosinam ad hortationem praecipua, in quibus longum est ire per singula. Talibus instructa exhortationibus praecedentium Patrum non inprobanda devotio, utpote filii ecclesiae multis praediorum suorum reditibus [Col. 0230C] eandem dotaverunt ecclesiam, et multa ei contulerunt, variis necessitatibus profutura, quibus per quadrifidum decoratur orbem et rerum opulentia dilatatur, gaudet et exultat. Horum ego Ledgardis ⁜ (113) exempla secuta, instinctu divino ammonita, proposui in cordis mei secretario, quatinus de praediorum meorum possessionibus hereditariam facerem sanctam Dei ecclesiam. Verum, quia beato Petro apostolo specialiter collata est potestas solvendi atque ligandi a Domino, ut quodcumque solverit et ligaverit in terris, solutum et ligatum sit statim in coelis, nullum melius censui michi consulendum et pro peccatis meis, aput eum quem tanto dilexit amore, misericorditer intercedendum. Ergo tam pro meis criminibus veniam impetrandis quam [Col. 0230D] pro nobilissimi senioris mei atque gloriosi comitis Tedbaldi, ut utrisque Dominus indulgere dignetur omnium peccatorum remissionem, consentientibus omni honore dignissimis, archipraesule scilicet Hugone et excellentissimo comite Odone, filiis meis, cedo ad locum Sancti Petri Carnotensis aecclesiam in honore apostolorum principis clavigerique regni coelorum, Petri, consecratam, in loco qui dicitur [Col. 0231A] vulgariter Gizei, cum villa eodem vocabulo dicta Gizei, cum mansis XVI, cum terris cultis et incultis, hospiciis, pratis, vineis, aquis aquarumque decursibus; in alio quoque loco quandam potestatem, vocabulo Fontenedum, cum ecclesia in eadem potestate posita, cum masingilis ⁜ (114) et vineis, et cum omni integritate ad ipsum pertinente; et item in alio loco, in villa quae, lingua rustica, nominatur Limais, quantumcumque ad me videtur pertinere. Sunt autem praefatae res in pago Velcasino super fluvium Sequanae. Haec omnia, ut praescriptum est, trado et traditum esse volo in perpetuas aeternitates. Si quis vero contra hanc donationem nostram (quod absit) venire aut eam infringere temptaverit, aut aliquam inferre calumniam, [Col. 0231B] Dei omnipotentis indignationem inrecuperabiliter, nisi cito resipuerit, incurrat et aeternaliter infernalibus detrudatur cruciatibus, ubi vermis qui nunquam moritur ejus conrodat carnes, et ignis qui nunquam extinguitur ejus semper pascatur cruciatibus. Ut autem haec donatio inviolabilem obtineat firmitatem, manibus propriis eam firmavimus, et fidelium nostrorum manibus roborandam decrevimus. In calce quoque hujus scripturae intimare volui quia, sicut pro anima mea omnia prefata Christo et beato Petro apostolo monachis famulantibus, in eorum usibus, concessi, ita pro anima patris mei Heirberti, Trecassini comitis qui michi praefatas res in hereditatem dedit atque concessit.

«Odo comes. Hugo, sanctae Biturigensis aecclesiae [Col. 0231C] archiepiscopus. Odo, Carnotensis praesul. Ledgardis comitissa, quae haec largita est. Emma comitissa Pictavae urbis. Landricus. Hilgaudus. Suggerius. Rotrocus. Arduinus. Ucbertus. Fulcherius. Teudo. Widgerius. Erembertus. Hugo de Aloia. Gelduinus. Avesgaudus. Isaac.

«Huic maternae donationi iccirco ego Hugo, primorum primus archipraesul, et Odo comes ditissimus, assensum praebuimus, ut cotidie, exceptis feriatis diebus, psalmus nobis a fratribus praenominati loci, Inclina, Domine, aurem tuam, decantetur et memoria nostri assidue fiat in officiis matutinalibus, quandiu superstites vixerimus; post excessum vero nostrum anniversaria dies nostrorum officiosissime [Col. 0231D] cum antiphonis et responsoriis, interpositis lectionibus consuetudinariis et missarum psollempniis, celebretur. Adsit etiam ita pro nobis laborantibus fratribus copiosus in cibo et potu eadem die apparatus. Et hoc memoriale nostrum nulla oblivione deleatur, dum duo fratres supervixerint in generatione generationum, ante Deum et sanctum Petrum, ejusdem loci custodem et protectorem continuum. Data nonis februarii die, regnante Lothario rege, anno XXIIII, propiciante Domino.»

«Ego in Dei nomine Ledgardis, devotissima atque fidelissima famularum Dei. Notum sit omnibus orthodoxae et catholicae aecclesiae fidelibus, quod ego ipsa et quaedam alia Deo sacrata, nomine Godeleia, michi tam corpore quam anima conjuncta, quendam alodum, conventione habita, emimus a quodam viro, nomine Othberto, totum et ad integrum, quidquid jure hereditario tam ab avis quam attavis illi derelictum atque dimissum est, in villa quae communi vocabulo Probata Villa dicitur, taxato prout oportunum fuit precio, in comitatu scilicet Carnotensi; ea ratione ut ab ejusdem persona et jure in [Col. 0232B] nostram, ab hodierna die et in reliquum aevi terminum, transeat dominationem atque potestatem. Est autem haec emptio tali tenore et devotione habita, ut, quandiu superstites fuerimus, in nostrae voluntatis dispositione maneat; post depositionem vero nostram, in potestate et dominio Sancti Petri, in suburbio Carnotis constituti, et fratrum inibi Deo famulantium, cum omni integritate et absque ulla opposita persona hoc calumnianti, transeat atque dirivetur. Hanc autem cartam, ut firmior veriorque credatur, manu propria manibusque fidelium sanctae Dei aecclesiae roborari fecimus. Actum Carnotis, publice. Odo comes. Conamus comes Brittanniae. Landricus. Arduinus. Rodbertus. Erchembaldus clericus. Teduinus. Data XV Kalendas Septembris, anno XXV [Col. 0232C] regni Clotharii regis.»

«In ⁜ (115) nomine Cunctipotentis. Fulcherius, qui abbatiam Sancti Leobini, quae est in suburbio Carnotis, per largitionem senioris mei Odonis comitis tenere videor, notum esse volo cunctis successoribus meis qualiter aripennos VI et amplius de vinea, ex potestate supradicti Sancti Leobini, Sigemundo presbitero, cum duobus monachi Sancti Petri, Petro et Durando, per manufirmam censualiter concessimus. Terminatur ex duabus partibus de ipsa potestate, et de aliis partibus viis publicis. Per hanc vero cognitionem ita eis ad censum concedimus, ut hanc terram [Col. 0232D] firmiter teneant et possideant, et annis singulis in festivitate sancti Leobini, quae est septimo decimo kalendas octobris, in censum solidos III denarios V persolvant; et si de hoc negligentes fuerint, legaliter emendent, et vineam non perdant; set habeant licentiam vendendi vel dandi cuicumque voluerint, ita ut venditiones et census ad seniorem veniant. Ut autem haec carta firmior sit, manu propria eam firmavi, et seniori meo ejusque fidelibus roborandam obtuli. Actum Carnotis, publice. Odo comes. Fulcherius abbas. Vivianus. Rodbertus. Teudo. Evrardus. [Col. 0233A] Odo. Data in mense Februario, anno XXVII regni Clotharii regis.»

Hic beatissimus vir Siemundus ⁜ (116) , in prescripta manufirma, secum duos monachos Sancti Petri ideo ponere voluit, ut, si forte mors eum praeveniret antequam votum almiflui sui desiderii complere potuisset, saltem quamdiu superstites isti fuissent, vineam Sanctus Petrus possideret. Set quia Deus pia vota sibi placentium semper respicit, et ut digna mercede remuneret ad effectum pertrait ⁜ (117) , vir magnificus, antequam migraret a seculo, sicut in sequentibus patet, peregit ut beatus apostolus de eadem vinea perpetuus fieret heres. Quantae vero bonitatis vir fuerit, quantaeque sanctitatis vita ejus cunctis adornata virtutibus, tam in clero quam in [Col. 0233B] populo, clarius luce cunctis innotuit. Fuit enim fide igneus, sermone jocundus, castitate egregius, humilitate praecipuus, consilio providus, elemosinis largus, lectioni intentus, orationi assiduus, omni honestate morum praeclarus. De cujus miraculis quae vivens in corpore edidit, vel quae a veris didici relatoribus, in hoc opusculo intexere curavi, ne in futuro de talento michi credito et in secreto posito a Domino reprehendar quasi piger et iniquus servus. Verum, ne notarii metas videar transgredi atque historicorum latam ingrediar viam, duo tantum de eodem beato sacerdote miracula dicam.

Quadam denique die, dum ex more in aecclesia almae matris Domini adesset cum clero, et inceptae missae finem prestolaretur, echonomus ejus ibi accurrens, [Col. 0233C] silentio ei nonciavit privatae familiae victum non solum in apotecis suis defecisse, sed quid indigentibus largiretur poenitus non haberi. Nam mos beati viri in omni vita sua extitit ut a domo ejus numquam pauper vacuus rediret. Cumque, expleto ex integro opere Dei, ante altare Dei genitricis Mariae, flexis genibus, parumper tacitus Dominum exoraret, muniens se crucis signo atque surgens ab oratione, domum rediit. Qui, accercito echonomo, «Vade, inquit, aperi michi omnes domus apothecas.» Quae ut apertae sunt atque ab eo signo crucis signatae, ilico, Creatoris nutu, ita fuerunt plenae inventae quasi a presenti autunto ⁜ (118) fuissent inpletae, statimque convocans echonomum, «Noli, [Col. 0233D] inquit, esse in dando sollicitus: timentibus enim Deum nichil deest; set largiter quae gratis Dominus nobis peccatoribus largiri dignatus est, manibus pauperum repone. Non enim haec deficient donec, novo anno redeunte, novis supervenientibus, vetera projicies.» In quo facto illius prophetae non impar esse videtur, qui lechitum olei ac pugillum farinae praedixit non minui, donec infunderet Dominus suam benedictionem super terram ⁜ (119) . Denuo comes civitatis Odo, longe lateque famosissimus, dum quadam vice esset pransurus et a pincernis per opidum obtimum vinum sibi quereretur, didicerunt a quibusdam [Col. 0234A] quod in cellario beati Siemundi honorarium vinum venundaretur. Qui gaudio repleti ad domum viri sancti praepetes currunt, ausuque temerario cellarium intrant, atque ex vino utres omnes implere accelerant, et impletos ad curiam reportant. Interea vir Dei ab aecclesia regreditur. Cumque adhuc pincernarum magister in cellario cum quibusdam adesset, hominem Dei illic intrantem subsannando interrogans infit: «Domine, dic michi istud vinum utrum valde sit obtimum, an non?» Cui vir beatus blando sermone respondens dixit: «Frater, in promptu illud habes; non est tibi necesse ut per alium discas quod, te magistro, quam cito potes experiri.» Qui cum sibi sciphum quo biberet dari requireret, ait ad eum rursum vir beatus: «Nequaquam, [Col. 0234B] in alio vase melius illud invenies quam in illo in quo trahitur.» Cumque ille miser cantarum ad os ut biberet posuisset, ita statim a morbo paralisy est percussus, ut spumans ad terram caderet, et omnium menbrorum penitus officio careret. Qui ilico armigerorum manibus in curia delatus, a militibus circumvallatur et a multis plangitur. Deinde comiti nonciatur. Qui cum didicisset rem quare hoc ei accidisset, accersiri fecit beatum Siemundum. Qui cum venisset, pro injuria ei facta jussit comes eorum oculos erui qui violenter de domo ipsius vinum absportaverant, idque in domum confestim reportari. Cumque vir beatus comitis animum vidisset admodum bile succensum, non prius ab eo discessit donec comitem verbis almifluis ab ira revocaret, et [Col. 0234C] reos a poena liberaret, et vinum ut comes biberet munere charitatis obtineret, atque ipsum pincernam paralisi percussum fusa oratione pristinae sanitati redderet. His ita patratis, ab omnibus magnis attollitur laudibus; pennulaque mea, parum ab ordine digressa, ut in eo redeat scalpello comitur.

«In nomine Cunctipotentis. Fulcherius, qui abbatiam Sancti Leobini, quae est sub urbe Carnotis, per largitionem senioris mei Odonis comitis tenere videor, notum esse volumus cunctis successoribus [Col. 0234D] nostris praesentibus et futuris, quia agripennos VI vineae et amplius Siemundo presbitero atque canonico, et post excessum ejus Sancto Petro Carnotensi et monachis ejus, per manufirmam censualiter concedimus. Terminantur autem ex duabus partibus terra de ipsa potestate, de duabus aliis partibus viis publicis. Per hanc vero cognitionem ita ad censum eis concedimus, ut hanc terram usque ad crucem firmiter teneant et perpetuo possideant, annisque singulis in festivitate sancti Leobini, quae est XVII kalendas Octobris, rectori ejusdem terrae solido III denarios V incunctanter persolvant; et si ex hoc [Col. 0235A] negligentes extiterint, emendent legaliter, et vineam non perdant, set habeant licentiam vendendi vel dandi cuicunque voluerint. Ut autem haec carta firmior sit, manu propria eam firmavi, et seniori meo Odoni comiti ejusque fidelibus roborandam obtuli. Actum Carnotis publice.

«Odo comes. Fulcherius abbas. Vivianus (qui postea factus monachus dedit Pomeretam cum appenditiis suis, terris cultis et incultis, cum brogilis, arbutis et frutectis; dedit etiam in Lovis Villa quicquid ibi habere videbatur; et quicquid dedit omni mala consuetudine carere videbatur. Harduinus.) Teduinus. Alcharius. Ebrardus. Guauslinus. Rodbertus.»

Censum supradictae vineae, vivente Landrico abbate, [Col. 0235B] Sancto Petro remisit Fulcherius, Nivelonis filius, pro incolumitate propria atque animabus parentum suorum, cum aecclesia Sancti Leobini ac quadam terra juxta cimiterium ipsius aecclesiae, X quoque solidos nummorum in psolennitate beati Leobini.

In Dei Patris et Filii et Spiritus Sancti nomine, qui est unus potentialiter et trinus personaliter. Facta est commutatio inter canonicos Sanctae Mariae [Col. 0235C] Carnotensis aecclesiae et monachos Sancti Petri, in suburbio ejusdem civitatis ad australem plagam, olim multa elegantia ac nobilitate nec minus modo quantum ad presens aevum attinet, constructi. Dederunt sane prefati canonici sanctae virginis Mariae ad eundem locum Moris Villam et quicquid in Subritana et in Uni Villa videntur habere, aequo et prompto animo, prout decet sanctos consultum ire venerabilibus et Deo dignis moribus. Econtra vero, mutua vicissitudine, receperunt a nobis monachis, videlicet Sancti Petri, in sua ditione, totum quod in Ginone Villa et Petripertusa a priscis temporibus videbamur possidere. Harum autem situs villarum in pago Carnotensi esse dinoscitur. Quod ea ratione atque intentione noverint tam presentes quam superventuri [Col. 0235D] fideles sancte Dei aecclesiae factum, ut inviolabilis et semper benefida caritatis custodia conservetur inter utrumque ordinem, prout tempus et res, Deo provisore, dictaverit. Ut autem haec inconvulsam obtineat firmitatem, manibus clericorum obtulimus examussim roborandam.

«Odo praesul. Suggerius decanus. Salico ypodecanus. Lanbertus archidiaconus. Rodulfus praepositus. Atto praepositus. Hunbertus levita. Aimo subdiaconus. Hilduinus. levita. Isaac sacerdos. Warnerius levita. Guido archidiaconus. Gauzbertus levita. Adelmus decanus jul. ⁜ (120) . Morandus levita. Erbertus subdiaconus. [Col. 0236A] Arembertus subdiaconus. Suggerius claviger. Ailbertus subdiaconus. Romoldus subdiaconus. Gauzbertus miles.»

«Posthabitis aliquantulum mordacibus hujus saeculi curis, in quibus laetatur caro, spiritus contristatur, tactus quodam spiramine intrinsecus, ego Lambertus, audiens deificam vocem dicentem: Facite vobis amicos de mammona iniquitatis, et Date et dabitur vobis; volens omnimodis aliquam partem habere cum his qui hoc praeceptum Domini, corde perfecto et obtimo, adimplere studuerunt, cogitavi et voto [Col. 0236B] meliori statim me obligavi de rebus meis quas in hoc praesenti saeculo videor possidere, aliquid pro amore et respectu omnipotentis Dei conferre loco Sancti Petri et servis ejusdem inibi, sub levi jugo Domini et sub regulari professione sancti Benedicti commorantibus, quibus praeesse videtur venerabilis abbas Widbertus, absque ulla dilatione, ne, fortuito casu subripiente mortis articulo, reus inveniar hujus inperfectae voluntatis. Ab odierna ergo die et deinceps, pro remedio animae meae et uxoris filiorumque meorum in succedentibus generationibus, trado et traditum esse volo, cedo et cessum sine ulla calumnia esse cupio, praefato loco, alodum quendam, totum ad integrum, situm in villa prisco nomine vocitata Guadresigia, ut habeant, teneant et possideant [Col. 0236C] omni tempore seculi; conventione facta ut, dum vixero, teneam et singulis annis missa sancti Petri, quae est tercio Kalendas Julii, in censum persolvam XII denarios; post discessionem vero et corporis mei depositionem, sicut haec praesens scriptura testatur, quo animae meae mox subveniat et occurrere dignetur primus et pius pastor aecclesiae Petrus, cum omni melioratione et integritate ad prefatum coenobium revertatur. Hoc igitur omnibus orthodoxae et apostolicae fidei cultoribus notum esse volo. Si quis vero contra hanc donationem venire quodam ausu temptaverit, maledictionem Judae apostatae et traditoris Domini in corde et corpore ilico percipiat. Hanc ergo donationem manu obtimi comitis et senioris mei Odonis manibusque fidelium ejus roborare [Col. 0236D] cum manu mea decrevi. Actum publice Carnotis. Odo comes. Rotrocus. Arduinus. Teduinus. Alcharius. Gauslinus. Lambertus, qui hanc donationem fecit.»

Set utrum habeamus an non, vel si modo alio nomine vocitetur, relicto priori nomine, vel ubi sit fundus iste, penitus ignoramus.

«In nomine Domini et salvatoris nostri Jhesu Christi. [Col. 0237A] Comes Walterius, notum esse volumus omnibus tam praesentibus quam futuris, quia adierunt presentiam nostram monachi Sancti Petri Carnotensis, ut eis ex nostra parte concederetur quatinus liceret eis comparare ecclesiam ex beneficio Archinulfi fidelis nostri, de cujus est beneficio nomine Ermenteriae, simul cum omnibus in eadem villa et ejusdem Archinulfi beneficio pertinentibus. Quod, eo consentiente simul et precante, libenti animo annuimus. Terminatur autem ipsa terra ex uno latere fluvio Arvae, altero latere via publica, una fronte fluviolo vulgari nomine Berlo vocitato, quarta fronte dividitur ipsa terra ab illa quae continetur ab Evroldo Villare. Infra has terminationes, totum quod ibi continetur concedimus, terras tam cultas quam incultas, tam eam [Col. 0237B] quae videtur esse silva, pro precio quod inter Archinulfum et monachos complacuit; ea ratione ut annis singulis in festivitate sancti Martini, quae est III idus novembris, dent monachi Archinulfo, et post ejus obitum suis heredibus, solidos duos pro caritate et custodia loci; et nulla omnino alia res ab eis requiratur, atque aecclesiam omnemque terram quam diximus jure perpetuo, sine ulla calomnia, possideant ac teneant nunquamque ammittant; alteram autem aecclesiam, quae in vicino est, Roheria dicta, pro animae meae remedio et uxoris meae Evae voluntariae, ipsis concessimus. Etiamque Archinulfus, qui in eadem aecclesia partem habebat, cum filio suo Roscelino, exemplum nostrum secutus, eodem tenore similiter facit. Ut autem hec traditiones omni tempore [Col. 0237C] firmae et stabiles permaneant, secundum petitionem monachorum, conscriptionis cartam eis fecimus, et manu nostra ac fidelium nostrorum subterfirmare curavimus. Si quis igitur has donationes irritas facere veluerit, aut aliquo modo destruere, aut plus aliquid quam supra posuimus requirere, aut aliqua prava consuetudine habitatores gravare, iram Dei omnipotentis incurrat, et cum Dathan et Abiron atque Juda traditore et ipso Antichristo et angelis ejus infernalem dampnationem in flammam ignis aeterni perpetualiter incurrat.

«Actum Drocis, publice.

«Walterius comes. Eva comitissa. Erchenulfus et Roscelinus, filius ejus, qui venditores et datores fuerunt praefatarum rerum. Albertus. Baldricus. [Col. 0237D] Urso. Marcuardus. Salico. Hadebrandus. Gosfredus. Nanterus. Anseius. Rainardus presbiter. Anfredus. Erenbertus. Haimo. Gislebertus. Hubertus. Hugo. Emmo. Magenardus. Hilgaldus. Evrardus. Alo. Hugo.»

Ego in Dei nomine Odo, Carnotensium comes, notum esse volumus omnibus tam praesentibus quam futuris, [Col. 0238A] quia adiit praesentiam nostram vir nobilis Arduinus, fidelis noster, manifestans nobis qualiter venientes monachi sancti Petri Carnotensis, quibus praeesse videtur abbas Wibertus, petentes sibi ut eis quandam terram ex beneficio suo ad censum concederet. Quorum petitionem rationabilem considerans, cum consensu ipsius Arduini et aliorum fidelium, tam clericorum quam laicorum, assensum dedi; eo tenore ut omnibus annis festivitate sancte Marie, quae est VIII decimo kalendas Septembris, solvant vel ipsi aut illi qui ipsum beneficium tenuerint in censum, solidum unum. Qui si de hoc censu tardi extiterint aut negligentes, lege emendent sua, et propterea praedictam terram non perdant; set habeant, aedificent atque possideant per [Col. 0238B] cuncta succedentia tempora sine ullius contradictione. Est autem ipsa terra in pago Dunensi, super quandam aquam quae noncupatur Edera, proxima villulae vocabulo Buxidulo. Habet vero ipsa terra in longum perticas ducentas, in transversum quinquaginta, et terminatur tribus partibus terra Sancti Petri Carnotensis coenobii, quarta parte supradictus fluviolus ⁜ (121) . Et ut haec donatio firma et stabilis permaneat, eis has litteras fieri decrevimus, et manu mea et aliorum tam clericorum quam laicorum corroborari dignum duximus. Actum Carnotis, publice. Odo comes. Arduinus miles, hujus terrae largitoris ⁜ (122) . Suggerius archiclavus. Fulcherius. Teduinus. Archebaldus. Aldricus praepositus. Stephanus vicarius.»

«In Christi nomine, convenit inter me Heldebertum et monachos Sancti Petri Carnotensis, quibus praeesse videtur Wibertus abbas, ut eis alodum juris mei vendere deberem quod ex successione parentum michi contigerat: quod et feci cum consilio parentum vel amicorum meorum. Est autem situm in Erminulfi Villa majore; et terminatur uno latere terra Corbonis, altero latere alodo parentum meorum, uno fronte via publica et altero fronte terra Sancti [Col. 0238D] Mauricii. Accepi autem in venditione solidos quinque; et tradidi eis ipsam terram perpetualiter, ut quicquid ex ea, a die praesenti, facere voluerint, sine ulla contrarietate, firmissimam potestatem habeant; eamque sub auctoritate cartae ipsis tradidi, manuque propria eam firmavi, stipulatione subnixa. Si quis autem contra hanc venditionem vel traditionem venire vel calumniam inferre temptaverit, inferimus ei multam auri libram unam; ac praesens venditio omni tempore rata permaneat. Actum Carnotis publice. Signum Heldeberti venditoris. S. Salomonis. S. Amalberti. S. Teodulfi.»

«In ⁜ (123) Christi nomine, Odo Carnotensis ecclesiae cathedra sublimatus, notum esse volumus filiis sanctae nostrae aecclesiae tam presentibus quam futuris, quia adiit presentiam nostram turba monachorum, cui praeesse videtur Wibertus humilis abbas, in suburbio ejusdem urbis posita, ut eis videbatur, quaedam a nostra mansuetudine exposcens rationabilia. Reclamabant enim ipsi monachi, in proximo dictae civitatis, quasdam terras nostro episcopio intermixtas, quas eis reddendas a nostra religione [Col. 0239B] summopere deposcebant. Set nos praecedentium hujus sedis episcoporum sequentes, pro posse, vestigia, qui eundem locum sublimare et, prout possibile fuit, possessionibus ditare maluerunt, non solum quae in calumnia erant restituere deliberavimus, set etiam quae ex nostro ibi contigua erant indulgere censuimus; quae et illis stipendia fierent, et pro nobis omnique statu nostrae aecclesiae cotidiana orationum ab ipsis impenderetur merces. Terra autem de qua loquimur, pars quaedam conjacet in villa quae dicitur Manus Villaris, et terminatur ex duabus partibus terra Sanctae Mariae de rebus fratrum dictae sedis, uno latere terra episcopii et fratrum, altero latere via quae ducit ad Amiliacum villam.

«Concessimus etiam eis, in altero loco qui dicitur [Col. 0239C] Campus Follis, quae sub nostra dicione partim videbamur habere. Quae etiam terra terminatur uno latere via publica, altero latere usque ad concessam precariam quam Herveus tenet, una fronte terra Sancti Piati et de potestate episcopali, altera fronte prope vallem quae dicitur Sancti Caurauni. Haec igitur omnia sicut premissa sunt, nostra auctoritate et consensu aecclesiae nostrae, tam clericorum quam laicorum, eis concedimus; et ut perpetuam obtineat stabilitatem unanimiter decrevimus; et ut inviolato robore conserventur, subscriptione manus propriae omniumque fidelium nostrorum adnotatione correximus. Si quis autem contra hoc beneficientiae nostrae donum se obponere voluerit, aut eum infringere [Col. 0239D] temptaverit, perpetuae maledictionis confodiatur anathemate, partemque cum his habeat, aeternis detrusus incendiis, qui dixerunt Domino Deo: Recede a nobis, scientiam viarum tuarum nolumus. Signum Odonis praesulis. S. Suggerii decani. S. Hugonis archiepiscopi. S. Fulconis. S. Fulcherii. S. Helgaldi. S. Giraldi. S. Widonis. S. Aimerici. S. Rodulfi. S. Attonis. S. Alcherii. S. Wigerii. S. Gelduini. S. Aremberti. S. Hilduini. S. Johannis. S. Herivei. S. Adam. S. Ardradi. S. Lamberti. S. Bernardi S. Dodonis. S. Fulconis. S. Odilardi. S. Romaldi. S. Alonis. S. Ysaac. S. Vulgisi.»

«Mundi terminum omniumque quae ipsius compagine continentur evanescentem imminere transitum continuatio multiplicium attestatur signorum. Nemini itaque differendum seu procrastinandum; nemini dum vacat, de propriae salutis acceleranda conversione dissimulandum, immo de inolita benignitate Conditoris nostri miserabiliter diffidendum. Quocirca universalis aecclesiae Dei presens utique necne futura per succedentis aevi perpetuitatem perpenderit milicia qualiter vel quibus facultatibus ego [Col. 0240B] indignus Rodbertus, perlascivis actibus admodum implicitus, pro ademptione culparum seu adeptione praemiorum, intra locum in honore perpetuae Virginis ac praecelsae Dei genitricis dedicatum, in Cinomannico pago situm, qui dicitur Aurion, vulgo tamen noncupante Evron, quem ex beneficio senioris mei comitis Odonis, cum aliis multo amplioribus, tenere videor, ut ab antiquiori fuerat, monasterium inibi Deo, magistrante patre Benedicto, servientium, deliberando, pro viribus, propicia divinitate, desudaverim. Dum haec igitur mecum sollicita mente deliberando pervolverem, revolvendo deliberarem, atque id ipsum effici juxta vires proprietatis impossibile fore decernerem, monasterium beatorum apostolorum Petri et Pauli, in suburbana Carnotinae urbis, [Col. 0240C] speculativae vitae institutis divinitus innormatum, opere pretium duxi festine ac suppliciter expetendum; ejusdemque archisterii, qui tunc praeerat, magis tamen proderat, abbati et provisori, domno utique Wiberto venerabili, ipsius quoque fratribus ibidem alacriter agonizando, Deo non sibi viventibus, mei animi diutinum atque votivum ex intimo patefeci desiderium. Complacuit ergo aeterno et incommutabili omnipotentis Domini nostri Jhesu Christi consilio dominum meum, utique Odonem, simul cum sua matre Ledgarde, pariterque dominam meam Bertam, ipsius aeque conjugem, huic voluntati vel deliberationi meae favorabiliter consentiendo, concurrere; eosdemque etiam mecum praefati loci Haurion [Col. 0240D] oratorium, jam praescripto xenodochio ⁜ (124) , summi privilegii apostolorum perhenni ditione, subjugasse et subjugando concessisse; convenit quoque jam praedictum beatae memoriae abbatem ex suis monachos contuberniales, juxta professionis suae normam, ad famulandum Deo ejusque inlibatae ac perpetuae genitrici devotius assistendum, adibito communi consilio fratrum, direxisse. Ego autem, in recuperatione ipsius loci sive in alimonia seu in vestiariis fratrum, vel susceptione hospitum, seu quibuslibet necessitatibus explendis, prout potui, eidem monasteriolo in praesentiarum restitui restituendique [Col. 0241A] votum teneo, tenebo et tenui. Quo abbate intra gremium placidae regionis recepto, ipsius nichilhominus successorem, domnum videlicet et imitabilis vitae Gisbertum abbatem, supplex ac devotus supplicator expetii, ut unum ex suis monachum benedicendo in praedicto oratoriolo abbatem substitueret. Quod primo quidem abnuit, tandem aliquando mei etiam domni meisque commilitonum quoque meorum precibus, ut erat benivolus atque exorabilis, devictus, assentiendo quod suppliciter exoraveram, benigne supplevit; ea scilicet domni mei, me deprecante, promulgata conditione, regii insuper consensus accedente immunitate, conformidabili pontificum interminatione, decreto quoque tam aecclesiasticarum quam saecularium potestatum, una cum totius [Col. 0241B] plebis scito, ut sepe dictus Haurion locus pro tradendis benedictionibus, vel substituendis abbatibus, in potestate praefati archisterii suppremi apicis apostolorum, ejusdem loci provisoris, perpetualiter permaneat, quippe a quo suae recuperationis seu instaurationis summam habet et principium. Sepe scripti utique Haurion coenobioli abbatem Carnotensium pater, quem secundum decreverit, subrogando substituat, accedente in unum suorum utriusque loci, fratrum consensu simul cum electione ejusdem locelli defensoris vel advocati, si quidem Dei zelum sapuerit; ipse autem ordinatus in praesentia sui ordinatoris vel patris, non prioratus vel aequalitatis seu parilitatis locum, set junioris et discipuli humilitatem attendat, omnemque eidem subjectionem, secundum [Col. 0241C] institutionem sancti Benedicti, vicino obaedientiae pede exibeat; pareat, inquam, jubenti, obtemperet imperanti. Si ergo tergiversator aut inpugnator cupiens existere (quod absit!) diaboli effectus imitator, de collo suo jugum debitae subjectionis procaciter excutere voluerit, excommunicetur. Quod si adhuc improbus in sua perstiterit pertinacia, deponatur, eidemque alius subrogetur, praeclaris atque victricibus oboedientiae armis melius instructus. Ipse vero aut cujuslibet [Col. 0242A] ordinis, sexus vel dignitatis, quicumque hujus securitatis evulsor vel effractor persistere praesumpserit, in praesenti quidem cum Giezi, mercatore fraudis, participationem adeptus, aeternaliter autem cum Dathan et Abiron tenebrosis caliginibus mancipatus, tunc veniam consequatur quando consecuturus est diabolus. Obsecro itaque clementiam regum omniumque in Christo dignitatum, ut, si subsequenti aevo (quod absit, quod utique, ut creditur, aberit) aliquis abba in Carnotensi coenobio emerserit, qui supra scriptum Haurion monasteriolum, existente sine Deo cupiditate, quae sua sunt, non quae Jhesu Christi, querens, desolare voluerit, nullum in prosecutione obtineat effectum, et sepius dictum stabiliter permaneat coenobiolum. Ut autem hujus securitatis causa [Col. 0242B] perpetualiter consistat inconvulsa, suggillata poenibus totius fraudis vel calumpniae controversia, domno meo obtuli, duci quoque ceterisque in Christo proceribus, corroborandam; placuitque atque convenit tandem in utroque loco uno tenore eademque habitudine conscriptam contineri. Signum Hugonis ducis. S. Odonis comitis. S. Hugonis, sanctae ⁜ (125) Bituricensis archipraesulis. S. Letgardis comitissae. S. Bertae comitissae. S. Gauzfridi vicecomitis. S. Hugonis de villa Aloyae. S. Huberti. Avesgaudi. S. Fulcherii. S. Landrici. S. Helgaudi. S. Rodberti, qui hanc conscriptionem fieri jussit. S. Suggerii. S. Rotroci. S. Harduini. S. Teudonis. S. Gilduini. S. Isaac.»

[Col. 0242C] Quantas invenire potui cartas, sub tempore Wilberti abbatis scriptas, in hoc opusculo per ordinem scripsi; nunc autem aggrediar scribere eas quae michi videntur editae Gisberti abbatis sub tempore. [Hoc autem volo scire legentem, quod vir beatus Wibertus moriens jussit corpus suum poni in communi poliandro, dicens quod intra aecclesiam dum ponuntur corpora peccatorum, augentur in inferno poenae animarum eorum.]

«In ⁜ (126) nomine sanctae et individuae Trinitatis, Patris videlicet, Filii et Spiritus sancti. Clotharius, [Col. 0242D] propicia divinitate rex. Sicut de tabernaculi gloriae Dei decore in praesenti saeculo cogitantibus, in domo aeternitatis ipsius vitae reseratur aditus, ita ejusdem pervasoribus procul dubio in inferni baratro perpetuae mortis patebit ingressus; huic spei [Col. 0243A] fideliter inconbendo invisibili veritate gaudemus, huic inherendo firmamur. Quapropter universalis Dei aecclesiae omnium fidelium nostrorumque, tam praesentium quam succedenti saeculo futurorum, noverit pia sagacitas quia fideles nostri regni, Odo scilicet Carnotensium praesul, atque illustrissimus comes fidelis noster ac inter alios magis dilectus Odo, cum sua aeque conjuge Berta ⁜ (127) nepte utique nostra dulcissima, magnificentiae nostrae genua suppliciter adierunt, accedente quoque etiam in hoc incliti ducis fidelis nostri Ugonis favorabili obsecratione, ut quoddam monasterium quod in suburbio praenotatae videlicet Carnotinae civitatis in honore beatissimorum duodeni apicis principum Petri et Pauli, Deo propicio, constat nobiliter fundatum, [Col. 0243B] non minimo grege ibidem opinabiliter redotente monachorum, contemplativae vitae institutione probabiliter retractantium, nostrae serenitatis aliquo munere sublimius dignaremur decorare. Est enim egregium decus, eritque, Christo favente, in seculorum progenies, ipsius monasterii celsitudo semper in tripudio, gloria monachorum in triumpho, et exultatio plebis spiritali in jubilo, quod ⁜ (128) [praedicti fideles nostri serenitatis nostrae fundamine perpetualiter cupiunt stabiliri. Nostrae siquidem altitudinis exorabilitatem prece et voto supplici adhierunt, principaliter tamen ac praecipue circa decorem domus Dei mirabiliter ardentissimo amore divinitus inspirati. Memorati fidelis nostri ac dilecti [Col. 0243C] comitis Odonis, in cujus oppido praelibatum disnoscitur esse coenobium, ipsius quoque jam dictae conjugis Bertae, neptis nostrae, supplicia vota benigne favore extiterunt, quatinus ob nostrum et suum ibidem memoriale aeternum sepedicti sepiusque dicendi archisterii claustrum, cum omni integritate suorum apenditiorum, eorum scilicet quae in jure beneficiorum aut comitatuum] praefati fidelis nostri comitis Odonis sive prope, sive longe, in ejusdem monasterii possessione pertinere seu respicere videntur, vel fidelium devotione futuro tempore ibidem conferetur, nostrae soliditatis processu quasi muro et quodam antemurali ab omni exactione quam terrena justicia videtur exigere, liberum redderetur et immune. Igitur de Dei causa atque [Col. 0243D] ejusdem loci reverentia pie pertractantes, per deprecationem praefatorum fidelium nostrorum, maxime tamen supplicibus votis consensu pariterque benigno superius nominati fidelis nostri Odonis comitis necne ipsius praefatae conjugis, quorum, ut dictum est, suppliciter invigilanti sollercia praesens nostrae auctoritatis supradicto monasterio confertur anchora, ex more regiae celsitudinis decrevimus atque constituimus praenotatum oratorii locum, cum [Col. 0244A] cunctis finibus rerum in universis comitatibus sive beneficiis sepe memorati fidelis nostri Odonis comitis sibi adjacentium, universaliter ab omni respectu judicum, ordine mundi decurrente inviolabili soliditate, solutum et illibatum permanere; ea si quidem ratione ut, ab hodierna die et deinceps, remota omnium potestate, nullo aditu, nullo tempore, aliquis principum aecclesiasticorum aut secularium pontificum, ducum, comitum, vicariorum vel quorumlibet diversi generis officialium, in claustro praedicti monasterii, aut in cunctis rebus, juxta quod superius decretum est, ipsi adjacentibus, aliquas impetrat exactiones, id est, neque bannum, neque districtum, aut quicquid in aliquo terrenae justiciae titulo dici potest; videatque pia ac provida sollicitudine [Col. 0244B] tum aecclesiastica tum secularis celsitudo praesentis ac futurae generationis, ut id quod pro Salvatoris exobtabili amore, pro scelerum integerrima ademptione, pro beatae spei perhenni perceptione, apostolis summi apicis concedimus, caste et inviolabiliter, suggillatis penitus, calumniis totius perfidae conceptionis, conservet in perpetuum et roborante bonitate defendat in evum. Quoniam quidem tunc servi Dei attentius et liberius vacabunt orationibus si non inquietabuntur corda eorum querimoniis forensibus. Ut autem in Dei nomine hoc edictum auctoritatis nostrae in saeculorum successione validiori innitatur vigore, manu propria ipsum substipulavimus et anuli nostri sigillatione informari atque nobilitari imperavimus.—Anno [Col. 0244C] Incarnationis Dominicae DCCCCLXXXVII ⁜ (129) , anno XXXI regnante domno Lothario gloriosissimo rege. Actum Compendio palatio. Ego Arnulfus, notarius ad vicem domni Adalberonis archiepiscopi et summi cancellarii, recognovi. S. Odonis comitis. S. Gilduini. S. Fulcherii. S. Alcherii. S. Teudonis. S. Huberti et filii ejus Huberti. S. Odonis. S. Hugonis. S. Rainaldi. S. Erchembaldi. S. Gilonis. S. Guascelini. S. Adraldi. S. Hervei. S. Haimonis. S. Nivelonis. S. Rodberti.»

[Col. 0244D] «Singularis necnec praecipua est divinae misericordiae causa, quia benignitati Salvatoris Domini Dei nostri, ea dignationis ratione, humanae fragilitati naturae placuit providendo consulere et consulendo providere ut in divinis voluminibus et sanis ornamenta et egrotis congrua dispensaverit remedia. Cum enim non sit possibile quemlibet hominum corruptionis suae labem effugere, immunemque peccati in hac corruptela vivere, providit pius et misericors [Col. 0245A] quasdam occasiones seu oportunitates quibus, ipsius propiciatione, nostra facile valeamus peccata redimere. E quibus omnibus illa duo suavius redolent medicamina egrotanti anime specialius familiaria, de quibus ipsius Veritatis vox sic intonuit beata: Dimittite et dimittetur vobis. Hujus igitur tam praeclarae pollicitationis veritatem obedienter accipiens, zelo domus Dei exardescens, infinita fidelium devotio laude et imitatione dignissima, utpote filii aecclesiae amplissima praediorum suorum largitione eam ditaverunt, pluribusque proprietatis suae eam sublimaverunt, quibus in hoc temporum cursu ex fide vivens illam stabilitatem aeternae sedis per patientiam expectans, omnia sancta et justa Deoque amabilia plenissime dispensat, [Col. 0245B] variis usibus profutura. Exultant ergo jam spe prestantioris gloriae in semetipsis impletum illud apostoli: Hilarem datorem diligit Deus; illud etiam viri sapientis: Redemptio animae viri divitiae illius; et, Qui dat pauperibus nunquam egebit. Illud quoque dominicum: Verumptamen date elemosinam, et ecce omnia munda sunt vobis; et, Sicut aqua extinguit ignem, ita elemosina extinguit peccatum; et, Qui fecerit uni ex minimis meis, michi facit; aliaque piae adortationis exemplaria de quibus innumeris perstrinximus perpauca compendii causa. Unde et ego Vivianus tanta beneficia tamque praeclara piissimi Conditoris medicamina totis nisibus michimet indulgeri cupiens, eorum quos praelibavimus exempla secutus, deliberando in corde meo proposui ac proponendo [Col. 0245C] deliberavi ex facultate praediorum meorum sanctam aecclesiam michi heredem substituere, fideli devotione, Christi propicia divinitate. Verum quia beati Petrus et Paulus, merito gloriae germani in arce sanctitatis, acsi specialius refulgere splendidiusque prae ceteris creduntur enitescere, ipsis me ex animo commisi atque sub eorum protectione me totum contuli, quia nec potioris potentiae in criminum absolutione, neque clementioris animae ad placandum iram divinae justitiae potui invenire. Quapropter pro meorum redemptione peccaminum necne utriusque parentis requie, patris scilicet et matris, cedo ad locum beatissimorum summi apicis apostolorum Petri et Pauli Carnotensis coenobii, favore adhibito atque consensu fratris mei Fulcherii [Col. 0245D] fidelium quoque nostrorum, quandam proprietatis meae villam, Pomerariam vocitatam, in pago Carnotensi sitam, cum terris arabilibus cultis et incultis, silvis quoque et pascuis, omnem rem quae ibidem meae esse dinoscitur dominationis, rem utique tam exquisitam quam exquirendam ad predictum alodum, scilicet Pomerariam, aspicientem vel pertinentem. Trado etiam ad praefatum locum in Drocensi territorio omnem rem portionis meae in Levoz Villa quicquid ibi videtur mea possessio esse seu dominatio, ea scilicet ratione ut, ab hodierna [Col. 0246A] die et deinceps, monachi qui in praedicto monasterio Deo servierint praelibatam terram teneant atque possideant et quicquid ex ea facere voluerint in omnibus liberrimam, propicio Christo, habeant facultatem. Si quis vero contra hanc donationis cartulam insurgere aut ei calumniam inferre voluerit, regio morbo percussus, luminum cecitate multatus, et praesentem vitam miserrimo exitu celerrime finiat, et sempiternam dampnationem cum Zabulo subeat, ubi, igneis constrictus catenis, aeternaliter ingemiscat, vermis quoque nunquam moriens ipsius carnes conrodat, et ignis qui nescit extingui pabulum et esca perhenniter existat. Ut autem hujus traditionis noticia perhenni in Christo nitatur anchora, pro meis culpis redimendis necne [Col. 0246B] pro patris mei Fulcherii, seu matris meae Anstrudis, vel fratris mei Rodulfi, jam defunctorum, requie, proque fratris mei Fulcherii incolumitate et aeterna remuneratione, propria manu eam substipulavi aliorumque virorum nobilium manibus ac notaminibus corroborandam obtuli. Signum Odonis Carnotensium praesulis. S. Rodulfi decàni. S. Salomonis ipodecani. S. Geroldi archidiaconi. S. Odonis comitis. S. Bertae comitissae. S. Fulcherii fratris Viviani, qui hanc donationem fecit. S. Gelduini. S. Teduini. S. Erchenoldi. S. Alonis. S. Alberti. S. Rotroci. S. Balduini clerici. S. Rodberti. S. Teudonis. S. Einiardi. S. Arduini. S. Atthonis. S. Gradulfi. S. Segenfredi. DCCCCLXXXVIII anno Incarnationis [Col. 0246C] dominicae. Actum Carnotis publice, in praesentia domni Odonis praesulis necne generosissimi Odonis ⁜ (130) patricii, eorumque fidelium diversi ordinis et aetatis.»

«Regalis ⁜ (131) auctoritas et legum jura assensum prebent ut quicumque alicui casae Dei pro remedio animae suae aliquid de rebus suis delegare voluerit, traditionem ei publice facere procuret. Idcirco recolens ego Fulcherius me in conspectu Dei oculorum et sanctorum ejus multas offensiones exercuisse, causa redimendae animae meae ac conjugis meae sive filiorum meorum ac parentum meorum, trado et [Col. 0246D] concedo potestati Sancti Petri Carnotensis, ad stipendium monachorum quibus praeesse videtur Gisbertus abbas, alodum quem michi videtur habere in villa quae dicitur Bon Villa, intus vel foris, ita ut ab hodierna die quicquid exinde facere voluerint liberam faciendi potestatem habeant. Si quis autem aut ego ipse, aut aliquis parentum meorum, vel alia aliqua subintroducta persona hanc traditionis meae donationem infringere vel litem inibi deservientibus monachis inferre voluerit, primo maledictionis et excommunicationis anathemate perfodiatur, et insuper, publica potestate coactus, quinquaginta [Col. 0247A] libras auri persolvat. Ut autem haec traditio firmiori ratione roboretur, eam manu propria subsignavi cum stipulatione subnixa.»

«In Dei nomine, Rotrocus seculari miliciae deditus et Odonis comitis fidelitati devotus, notum esse volo omnibus, tam praesentibus quam futuris, quia petiit michi Gisbertus abbas sancti Petri Carnotensis coenobii et cuncta congregatio sibi commissa, ut eidem loco concederem terram de aecclesia Sancti Hilarii, quae est in Thevas, pertinentem ad abbatiam Sancti Martini. Est autem ipsa terra subtus [Col. 0247B] montem ejusdem villulae, excludens aquam. Itaque amnui petitioni eorum, eo tamen pacto ut annis singulis in festivitate sancti Remigii, quae est kalendis Octobris, in censum solvant denarios XII. Quod si de hoc negligentes extiterint, legaliter emendent et praedictam terram non perdant. Ut vero haec cartula obtineat firmitatem senioris mei Odonis et omnium obtimatum ejus, roborandam obtuli. Actum Carnotis civitatis, publice.»

«Laudanda ⁜ (133) et nimium praedicanda est ineffabilis misericordia Conditoris nostri qui, redemptis [Col. 0247C] precio sui sanguinis et unda sacri baptismatis originali crimine mundatis, praevidens et praesciens post ista omnia, nec unius diei spacium a qualicumque peccato vivere immunem nec humanae corruptionis labem posse quemquam evadere, contulit multa animae salutis remedia quibus non solum viciorum curantur morbida, set etiam inmortalitatis adquiruntur gaudia. Inter quae elemosinarum plurimum valet largitas, cui non solum plurimorum patrum astipulatur auctoritas, set etiam ipsius Domini voce laudatur beata dicentis: Dimittite et dimittemini, et quaecumque feceritis uni ex minimis, michi exibebitis. Super his etiam quidam sapiens dicit: Redemptio animae viri, propriae divitiae ejus, et illud: Date elemosinam, et omnia munda [Col. 0247D] sunt vobis. Et multa his similia inveniuntur in dando elemosinam adhortationum praecipua, in quibus longum est ire per singula. Talibus instructa exortationibus precedentium patrum non improbanda devotio utpote filii aecclesiae multis prediorum suorum reditibus eandem dotaverunt aecclesiam et multa ei contulerunt variis necessitatibus profutura, quibus per quadripertitum decoratur orbem et rerum opulentia dilatatur, gaudet et exultat. Horum ego Eldegardis exempla secuta proposui in corde meo qualiter de praediorum meorum possessionibus hereditariam facerem sanctam Dei ecclesiam. Verum, [Col. 0248A] quia beato Petro apostolo specialiter conlata est potestas solvendi atque ligandi, nullum melius censui michi consulendum et pro peccatis meis aput eum quem tanto dilexit amore misericorditer intercedendum. Ergo, tam pro meis criminibus veniam impetrandis quam pro senioris mei Waleranni, ut utrisque Dominus indulgere dignetur peccatorum remissionem, consentiente Walterio comite filio meo, cedo ad locum Sancti Petri Carnotensis alodum juris mei, quem senior meus supra nominatus, secundum legem salicam et secundum consuetudinem qua viri proprias uxores dotant, michi in propriam concessit, nomine Guntherii Villa, et de dominatione mea in dominationem monachorum ibidem servientium perpetualiter transfundo atque [Col. 0248B] transcribo. Sunt autem mansi VIII, habens unusquisque bonuarios XX. Si quis vero contra hanc donationem (quod absit) venire aut eam infringere temptaverit, aut aliquam inferre calumniam, Dei omnipotentis indignationem inrecuperabiliter, nisi cito resipuerit, offendat; et aeternaliter infernalibus detrudatur cruciatibus, ubi vermis, qui nunquam moritur, eorum conrodat carnes, et ignis, qui nunquam extinguitur, eorum semper pascatur cruciatibus. Ut autem haec donatio inviolabilem obtineat firmitatem, domni Hugonis Francorum ducis, et nobilium virorum sibi adsidentium manibus corroborare congruum duxi, stipulatione subnixa. Actum Pontis Isera castro, publice. S. Hugonis ducis. S. Walterii comitis.»

«Gratuita benignitatis Christi clementia, omne hominum genus ad cognitionem sui venire desiderans, eorum corda diversis atque impenetrabilibus tangere consuevit modis, modo videlicet ad horam eis prospera multa tribuendo, nunc vero eorum prosperitatem in diversa mutando. Altera enim parte, coeli sumus; altera, terrae: in quantum terreni terrena agimus, in quantum coelestes coelestia mente contemplamus. Set, heu! pro dolor! gravati nequitiis peccatorum et luto fecis, obliviscimur patriae qua sine fine tendere debuimus; et, in hac incolatus nostri peregrinatione, iniquitatem semper super iniquitatem [Col. 0248D] adjiciendo, prestolamur finem mortalitatis male vivendo. Hoc terrore ego Teduinus corpore et corde tactus, destinavi animo, ex rebus quae me contingunt ex jure materno, pro remedio patris mei Adelardi et matris meae Eldegardis, et meorum parentum remissione, quoddam alodum, vocitatum Vileta, et aliud, alio in loco, noncupatum Duplex Curtis, et quicquid ad eadem pertinent, cum silvis, pratis; et quicquid usque hodie visus sum inibi habere quesitum et inexquisitum, beato Petro Carnotensis coenobii, in quo venerabilis abbas Gisbertus videtur preesse, cum consensu parentum meorum, facta [Col. 0249A] sollenniter donatione, publice tradere. Ea tamen ratione ut, quandiu ego superstes fuero, in mea maneant dominatione, et omni anno, missa sancti Petri, pro recognitione, XII ^{c i m} denarios jam dictis monachis non neglegam solvere; post obitum vero meum, absque ulla contradictione, cum omni melioratione, jam dicti monachi teneant atque possideant. Est autem in pago Wastiniensi supradicta largitio mea, non longe a Soisiaco castro. Contra quam si quis quicquam inferre praesumpserit, in primis iram omnipotentis Dei incurrat, et maledictioni perpetuae subjaceat; insuper cui litem inferre praesumpserit, coactus publice, libram auri cogatur solvere, et sua petitio nullum obtineat effectum. Haec autem carta, ut firmior veriorque credatur, [Col. 0249B] manu mea subterfirmavi, et manibus seniorum et amicorum meorum roborandam tradidi. Actum publice, Carnotis civitate. S. Hugonis, archiepiscopi Biturigensis aecclesiae. S. Odonis comitis. S. Gausfridi, comitis Wastiniensis. S. Rodulfi militis. S. Adelardi, patris Teduini. S. Teduini, avunculi Teduini. S. Hunbaldi, ejusdem Teduini avunculi.»

«In Dei nomine. Arduinus, seculari miliciae deditus, et Odoni comiti fidelitati devotus. Notum sit omnibus, tam praesentibus quam futuris, quia adiit praesentiam meam abbas Sancti Petri Carnotensis coenobii, nomine Gisbertus, cum quibusdam fratribus, [Col. 0249C] expostulans concedi sibi et ad ipsum locum supradictum pratos omnes et aquam, quae habere videtur quidam fidelis meus, nomine Arnoldus, in villa quae dicitur Teubas, ex potestate scilicet Sancti Martini. Cujus petitionem rationabilem considerans, voluntati eorum assensum praebui; eo tamen pacto, ut omnibus annis, festivitate sancti Remigii, quae est kalendis Octobris, illi qui beneficium tenuerit solvant in censum solidos duos. Quod si de hoc negligentes extiterint, legaliter emendent, et quod concessum est non perdant. Ut autem haec auctoritas firmiter habeatur, manu mea et senioris mei Odonis comitis atque suorum fidelium manumissione corroborandam tradidi. Actum psollenniter Carnotis, in arce. S. Odonis comitis. S. Arduini. S. Arnaldi, de [Col. 0249D] cujus beneficio largitio praefata extitit.»

Reticendum vero minime est quod census inscriptus superius postea a successoribus Arnaldi ex integro Sancto Petro remissus est, sicut et alii quamplures [Col. 0250A] qui in cartis ab antiquis positi sunt, et sequenti tempore a successoribus eorum, quibus olim solvebatur, pro praemio vitae aeternae, salubri consilio, eos commutaverunt.

«In nomine sanctae et individuae Trinitatis. Gisbertus, Dei misericordia, Carnotensis coenobii abbas. Notum esse volumus cunctis sanctae Dei aecclesiae fidelibus, quod quidam homo nostrae ditioni subditus, nomine Haimo, ad nos venerit, suppliciter postulans ut, accipientes ab illo quoddam praedium quod habebat in villa quae vocatur Pinus, sibi et [Col. 0250B] duabus sororibus suis, quarum una Ermengardis, altera Roscelina dicebatur, cum suis infantibus, censum capitis proprii remittentes, libertate donaremus. Cui praedio quia a quibusdam suis parentibus imponebatur calunnia, qualiter in suam partem venerit libere dimissus ab ipsis benigne, ipsoque tradente, nos coepissemus possidere, praesenti cartulae mandare studuimus. Predictus Haimo, quia natus de patre ingenuo et matre orta ex nostra familia, partem hereditatis, quam ei pater dimiserat, reclamabant. Tandem, ipso rogante, ad hoc sunt adducti, ut, si, tradito praedio, posset fieri libertus, ex parte illorum amplius querela non fieret. Accepimus ergo in supradicto vico duos aripennos terrae, et in altero loco unum; concedentes praedicto homini et duabus [Col. 0250C] sororibus, cum suis infantibus, libertatem, sic firmiter, ut ab hac die sit absolutus ab omni servili lege censusque redditione, tam ipse quam sorores, cum propriis infantibus. Et ut ne quis maledicus contra hoc usurpare presumat, nomina fratrum nostrorum inculcare fecimus. S. Gisberti abbatis. S. Herberti, abbatis Latiniacensis. S. Durandi decani. S. Arnulfi. S. Viviani. S. Mainardi. S. Herberti. S. Bernardi. S. Beringerii. S. Walterii. S. Gualdri. S. Richeerii. S. Marcuini. S. Rodberti. Actum monasterio Sancti Petri, in urbe Carnotis, regnante rege Rodberto anno V. Alveus monachus scripsit.»

Cartas sub abbate Gisberto factas, quantas in nostris [Col. 0250D] scriniis invenire potui, scriptitare non renui. Nunc quoque ad eas quae Magenardi abbatis tempore sunt adeptae, pennulae cursus pervenire temptat.

«Universorum conditor Deus mirabilis est in suis operibus, dum ex aliis alia, ex minoribus scilicet portat ⁜ (134) majora. Cujus rei sinceram considerationem intus faciendo, et in hoc ipsi grates debemus non minimas, et in illo, corde, voce, opere, quam maximas, quod non solum, ut praelibavimus, ex temporalibus fovet perpetua; verum etiam ea, rationabiliter dispensando, misericorditer provehit ad aeterna. Ad hujus itaque perfecti et tam obtabilis gaudii fidem firmandam, inter cetera quae mortalibus spem sanctae aeternitatis ingerunt, ipsa ait Veritas [Col. 0251B] per semetipsam: Facite vobis amicos de mammona iniquitatis, ut, cum defeceritis, recipiant vos in aeterna tabernacula. Quod dono sentiens ejus, ejusdem nutu, Normannorum comes ego Richardus, inter cetera quae, eo inspirante, ei ex suo reddidi, quandam aecclesiam in ipsius nomine monachis Sancti Petri Carnotensis coenobii dedi, quae in Ebroicensi comitatu est sita, in villa quae est ex nomine Rescolium dicta. Hoc autem, hujus rei gratia, credidi istis apicibus, ut dapsilibus in exemplum et testimonium sit rapacibus. Quod si quis contradictionem dationi fecerit suprascriptae, quandiu in hac permanserit intentione, humana et divina multetur maledictione. S. Richardi comitis. S. Rodberti archipraesulis ⁜ (135) . S. Gunnoridis comitissae. S. Richardi, [Col. 0251C] filii comitis. S. Rodberti, filii comitis. S. Unfridi ⁜ (136) .»

Supradictus viculus, a rebus colligendis, Rescolius olim quidem dicebatur: ibi enim res fisci colligebantur vel congregabantur. In quo, non longe ab Arva flumine, propter quandam fontem, quaedam aecclesiola lignea sita erat in honore sancti Remigii. Defluente vero tempore, et viculus cum aecclesia bellis assiduis ad nichilum pene deducitur, et tunc, annuente comite Richardo, parrocia ipsa unita est Sancti Georgii parrochiae, cujus aecclesia non longe aberat; et altare Sancti Remigii in ala istius aecclesiae [Col. 0252A] a monachis translatum est, ubi permansit ⁜ (137) , donec a modernis monachis major cemento et lapide est edificata.

«In nomine sanctae et individuae Trinitatis. Ego Ricardus, Normannorum dux. Notum volo esse, tam praesentibus quam futuris, quia adiit praesentiam meam fidelis meus, nomine Rajenarius, cum consensu suae conjugis, Wandelburgis vocabulo, humiliter petens ut, pro remedio animae meae, aecclesiam in comitatu Ebroico, cui nomen est Wadonis Curtis, seu pro filii sui anima, cujus vocabulum fuit Rodbertus, [Col. 0252B] vel pro abolendis suis peccatis, monachis Sancti Petri coenobii Carnotensis concederem. Qui, justam petitionem tanti viri considerans, assensum prebui, insuper sanctiens ut, ab hodie in subsequenti generatione, nullus suorum, vel quorumlibet aliorum, jus dominationis seu violentiam cujuslibet inruptionis, hujus firmitudinis nostrae compactionem, temeraria procacitate, inrogare conetur. Ut autem haec cartula in Dei nomine firmiori innitatur vigore, manu propria subscripsi, fidelibus quoque meis ad corroborandum tradidi.

«S. Richardi comitis. S. Rodberti archiepiscopi. S. Herberti episcopi. S. Teoderici abbatis. S. Rodberti elerici. S. Rajenarii, qui hanc donationem fecit. S. Hunfridi de Vetulabus.»

[Col. 0252C] Utrum illius temporis monachi possederint vel habuerint praefatam aecclesiam, penitus ignoro; nam neque eam habuisse ab antiquis monachis audivi, neque a modernis mentionem aliquam fieri umquam audivi.

« ⁜ (138) In Dei nomine. Ego Teduinus cum uxore mea, nomine Adalais, recognoscentes nos multas offensiones exercuisse ante oculos Domini et sanctorum [Col. 0253A] ejus, ob remedium nostrorum peccaminum seu parentum, a quibus ea jure tenemus, tradimus et concedimus potestati Sancti Petri Carnotensis coenobii alodum, nomine Blidum Villare ⁜ (139) , simul cum broilo; ibi insuper quicquid habere videmur jure hereditatis: ita ut, post obitum alterius nostrum, monachis supradicti coenobii, ibidem Deo deservientibus, jure perpetuo ad possidendum succedat, nullusque eis inquietudinem faciat filiorum vel parentum. Quod si aliquis fecerit, maledictione perpetua dampnetur, et insuper coactus potestate quinquaginta libras auri persolvat. Ut autem haec carta inconvulsa in posterum permaneat, ex consensu comitis ejusdemque comitatus nobilium, propriis nominibus eam substipulavimus. S. Odonis comitis. [Col. 0253B] S. Bertae comitissae. S. Teduini militis, qui hanc donationem fecit. S. Gerardi, filii ejus. S. Adalais conjugis, cum duabus filiabus eorum. S. Fulcherii militis. S. Arduini. S. Gelduini. S. Rodberti. S. Rodulfi clerici.»

«Quoniam permanet scriptum atque sancitum in decretis veterum, si quis nobilium laicorum aliquam aecclesiam vel aliquod monasterium de propriis hereditatibus honoraverit, vel donationem fecerit, nullatenus nec a filio nec ab aliquo successore repetere ⁜ (140) ; idcirco ego Joscelinus, Gausfridi filius, [Col. 0253C] notum esse cupio omnibus, tam praesentibus quam futuris, qualiter et qua ratione pro his quae a patre meo dimissa sunt atque tradita Sancto Petro Carnotensis coenobii, post mortem ipsius, adierim domnum abbatem Majenardum et omnem ipsius loci congregationem. Pater siquidem meus Gausfridus, ob remedium suorum peccaminum, alodum, nomine Exclusellas, in comitatu Dorcasino, Sancto Petro delegavit, super fluvium Audurae, me puero et matre vivente. Ego autem ipsum alodum expetii, non ideo ut velim retrahere ab ipso venerabili loco cui est traditus, nec ut aliqua fraude possideam, set eo tenore et tali conventione, ut, quamdiu vixero, II ^{o s} solidos in censum persolvam, statuto termino, debitumque [Col. 0253D] servitium persolvam; nec umquam michi liceat nec vendere, nec tradere alicui, nec filio, nec alicui meorum propinquorum; set semper, dum flatum emisero, in mea manu meoque dominio habeatur. Post finem vero meae vitae, ut major memoria sit patris et partem valeam habere in ipsius benefacto, non modo illud quod pater donavit, quod nunc teneo, dono domni abbatis Majenardi et aliorum [Col. 0254A] seniorum, set omnia cum his quae in ipso sunt, scilicet molendinis, terris cultis et incultis, pratis, silvis, ad eundem locum, a quo accepi, deveniant in usus servorum Christi. Ut autem absque calumnia ulla vel contradictione hoc fiat, litteris mandare studui; ob hoc maxime ne aliquis meorum succedentium, nec etiam filius, si aliquis michi fuerit, sibi vindicet. Seniori quoque meo Odoni, comiti inclito, proceribusque suis, trado corroborandum. ut sequens in evum firmum et inconvulsum permaneat quod insertum est. S. Odonis comitis. S. Bertae, matris suae. S. Agnetis, filiae ipsius. S. Walterii comitis. S. Gausfridi militis. S. Hervei vicecomitis. S. Rodulfi. S. Gausberti. S. Alberti. S. Wascelini. S. Sulii. S. Joscelini, qui hanc cartulam firmari [Col. 0254B] instituit. S. Gausfridi, militis sui.

«Notum sit, cum presentibus tum futuris, de quadam conventione quae facta est inter comitem Odonem ⁜ (141) et monachos Sancti Petri. Habent enim praedicti monachi quandam terram, in comitatu Dunensi, quae vocatur Boscus Medius, de cujus quadam parte contentio erat inter homines ejusdem comitis et homines Sancti Petri, quae etiam sacramentis et judiciis inter eosdem est partita. De ea vero parte quae ad comitem Odonem pertinuit, praefatus comes, pro animae suae remedio, habuit [Col. 0254C] conventionem erga Magenardum abbatem et monachos ejusdem loci, ut eis illam redderet; ea scilicet ratione, ut eam praedictus comes tantum in vita sua teneret, et monachi unum colonum in vestituram; post mortem vero praefati comitis ad eundem locum terra praedicta remaneret. Et ut haec conventio firma inter eos fieret, hoc scriptum comes fieri jussit; et ut in perpetuum ratum et firmum permaneret, manibus suis illud roboravit, et manibus fidelium suorum roborandum tradidit. S. Odonis comitis. S. Ermengardis ⁜ (142) , uxoris ejus. S. Bertae reginae. S. Agnetis. S. Ivonis. S. Rainoldi vicedomini. S. Nivelonis. S. Wascelini. S. Landrici largi. S. Gilonis. S. Tedbaldi laici. [Col. 0254D] S. Odonis. S. Gausberti. S. Siebodi. S. Walterii. S. Tedbaldi clerici.»

Haec conventio secuta minime fuit; nam, gladio Lothariorum interfectus, non valuit sequi conventionem, nec filii ejus in propriis usibus terram prefatam nequaquam habuisse noscuntur. Milites quoque qui eam possident asserunt eamdem terram, cum saltu adiacente, datam esse Walterio de Alogia [Col. 0255A] ab Odone comite, in praelio Pontis Levigati ⁜ (143) ubi male pugnavit contra Fulconem ⁜ (144) , Andegavensem comitem. Utrum vero verum dicant, an non, certus non sum; tamen scio quia colonus, qui sicut superius, datus est a comite monachis in vestituram, sub potestate eorum usque in praesentem diem permanet. Terminatur denique ipsa terra de qua loquor, ab orientali plaga, saltu magno, quem quantum arcus sagittam potest jacere tantum possidere videmur, cum illis qui participantur nobiscum eandem terram; et ab occidentali quidem plaga, dividitur quadam via, sub qua via usque ad aquam vocitatam Ederam tota terra, ab antiquis temporibus, monachorum potestati subdita, et usque ad fontem nominatum Meidlai, de quo mulier aurire [Col. 0255B] nullo modo valet inulta (nam fertur quaedam temere ausisse statimque lumen amisisse); ex altera parte, terra Buxeduli, quae a modernis monachis etiam et ipsa potestati eorum, jure emptionis, subposita esse noscitur. Verumenimvero de supradicta conventione, id quod domni Rodberti, nostri monachi atque Fossatensis cenobii quondam abbatis, relatione persepe audivi, silere nequeo; quia, dum cordis caminus indignationis igne valde succenditur, necesse est aliquo aditu ignis fumum, ut ad alta evolet, egredi. Unde ipse quod ab eodem viro audisse me memini palam proferam. Referebat namque quia tunc temporis monachi quandam villam habebant, non longe a castro quod Provinus vocitatur, [Col. 0255C] et ipsa Guuiz nominatur; quam statim, in praefata conventione, Magenardus abbas cum omnibus fratribus comiti dederunt, ut partem ipsius terrae quam supra diximus, post comitis mortem, reliquae terrae, quae propria erat jure hereditario, adjunctam, possiderent. In quo, pro incertis cetera relinquentes mores canis sunt secuti carnis offam ore tenentis, cujus aviditas tanta esse cernitur, ut, fluminis aquam transmeans, dum viderit umbram carnis in fundo fluminis, hianti ore currens ad umbram nonquam sumendam, offam perdidit, undis currentibus, fugientem.

[Col. 0255D] «In Christi nomine. Ego Ermentrudis, Erchembaldi primum, postea vero Bernardi conjunx, notum esse volo sanctae Dei aecclesiae fidelibus, universis praesentibus atque futuris, qualiter alodos meos, quos habebam in Carnotensi pago, juxta Pomeriatam, Sancti Petri monachorum terram, eidem Sancto Petro, Carnotensi videlicet coenobio, trado et perpetualiter habendos transfundo, per deprecationem Hunveri militis mei, pro anima Solionis filii mei, et Bernardi mei senioris, et mea. Sunt itaque alodi de quibus est sermo juxta Pomeriatam, Sancti Petri terram [Col. 0256A] monachorum: nomen uni Tesnerias, et alteri, sibi contiguo, nefarium nomen, tamen vulgo, Grossus Testiculus. Terminatur autem ex una fronte, terra Sancti Petri, videlicet supradicta Pomeriata; altera vero, Sancti Martini Carnotensis; tercia si quidem parte, Sigenfredi hominis Fulcherii; quarta vero fronte, terra filiorum Guaszonis. Infra has itaque terminationes, alodos Sancto Petro concedo, ea conventione, ut annis singulis, in festivitate Sancti Mauricii, duos solidos denariorum de censu persolvant supradicto Unvero, vel illis ad quos beneficium devenerit. Si vero negligentes fuerint in solvendo, legaliter emendent, et quod damus non perdant; set desuper securi edificent, et in perpetuum possideant. Ut autem haec noticia sit firmior in secula, manu [Col. 0256B] mea corroboravi, militumque meorum manibus corroborandam tradidi. S. Ermentrudis. S. Ermentrudis, neptis ejus. S. Unveri. S. Ermae, uxoris ejus. S. Raherii, filii ejus. S. Aremburgis, filiae ejus. S. Adelais, filiae ejus. S. Ebrardi, nepotis ejus. S. Hugonis. S. Odonis. S. Giroldi. S. Drogonis. S. Osmundi. S. Bernardi. S. Teudonis, filii Unveri. S. Solionis. S. Rorigonis. S. Gerardi. S. Rainerii. S. Rogerii. S. Guidonis. S. Berionis. S. Germundi.»

Census iste inscriptus constat esse concessus, quia modo minime datur neque a quoquam requiritur.

«In nomine sanctae et individuae Trinitatis. Patris videlicet, Filii, et Spiritus Sancti. Fulbertus, gratia Dei, Carnotensium episcopus, et abbas Sancti Petri monasterii Magenardus, et congregatio fratrum. Notum esse volumus sanctae Dei ecclesiae fidelibus universis, praesentibus atque futuris, qualiter ante nostram praesentiam veniens miles quidam, nomine Gradulfus, humiliter expetiit, ut de quadam terra nostri praedicti monasterii precariam sibi faceremus, et ipse, pro reconpensatione, quendam alodum suum delegaret nostris usibus; ea videlicet ratione, ut, quandiu viverent ipse et uxor ejus, nomine Oda, in cujus dote est praedictus alodus, utrumque [Col. 0256D] tenerent; post decessum vero eorum, utrumque fratribus remaneret. Cujus petitionibus libenter adquievimus, per assensum Odonis comitis, in cujus comitatu sunt utraeque terrae de quibus est sermo. Nostra siquidem terra, quam per precariam poscit habere, in Carnotensi comitatu posita, vocatur Gerani Villare; et ille alodus quem reconpensat, in Drocasensu ⁜ (145) comitatu, super flumen Blesis, positus, nominatur Palisiacus. Nostram itaque terram Jerani Villare, eo tenore Gradulfo supra nominato per precariam concedimus, ut, quandiu ipse advixerit et praedicta ejus Oda uxor, utrumque [Col. 0257A] teneant; post decessum vero eorum, et terra quam damus, et alodus jam nominatus, quieta et solida ad usus fratrum perveniant. Placuit iterum ut haec nostra conventio in duabus cartis scriberetur, quarum unam praedictus miles haberet, altera vero nobiscum remaneret. Et ut haec noticia permaneat firma, nostra nomina assignavimus et comitis Odonis, eorumque qui huic negocio maxime interfuerunt nomina subnotavimus. S. Fulberti episcopi. S. Odonis comitis. S. Magenardi abbatis. S. Durandi decani. S. Arnulfi. S. Marcuini. S. Richerii. S. Beringerii. S. Waldrici. S. Letaldi. S. Cristophori. S. Gauzberti. S. Guinefredi. S. Otberti. S. Huberti. S. Rodberti, et ceterorum.»

Post mortem quidem Gradulfi et uxoris ejus Odae, [Col. 0257B] de supradictis terris multa mala perpessi sunt monachi a parentibus praedictorum, dicentibus jure sibi competere quod parentes eorum ante se visi sunt tenere. Unde monachi, infinitam peccuniam dantes, tandem, Deo opitulante, in suis usibus retorserunt.

De Agneis Villa litteras, preter subscriptas, in scriniis nostris invenire non potui: unde, ut conjicio, aliae minime factae fuerunt; set, per has, illi quibus terra excambiata fuit a comite Odone, donum Sancto Petro et monachis fecerunt, et in testimonio terrae datae usque in praesentem diem [Col. 0257C] sunt servatae. Litterae autem hujus modi sunt:

«In nomine sanctae et individuae Trinitatis. Odo, Carnotensium comes. Notum namque volumus esse omnibus sanctae Dei ecclesiae fidelibus, nostrisque successoribus, praesentibus atque futuris, quia quidam clericus, vocabulo Ledbertus, cum fratre suo Heriberto, nostram ante praesentiam postulavit, ut illis quendam alodum, pro sua hereditate quam habebant in pago Senonico, concambiassem, firmitatemque litterarum sibi corroborari fecissem. Quod quidem et feci. Est autem praefatus alodus in pago Dunensi, in loco qui vocatur Agneis Villa, et pertinent ad ipsum duae olchae cum puteo; alioque in loco campi duo, de terra arabili agripenni duo; et in [Col. 0257D] tercio loco, ad puteum Sichardi agripennum unum; in quarto loco, qui vocatur Budelea, agripennum unum. Terminatur praefatus alodus ex una parte, alodo Ragenardi; ex altera, Ugonis; a tercia, via publica; a quarta, terra Sancti Florentini. Dedimus etiam jam dictis personis vendendi vel dandi eum cuicumque voluerint. Si quis vero, quod minime venturum credimus, qui contra hanc auctoritatem insurgere voluerit aut infringere, iram incurrat Dei, et quod repetierit non evincat, set, judiciaria potestate coactus, libram auri cui litem intulerit solvat. Quatinus autem haec carta firmior sit, manu [Col. 0258A] propria cum signo crucis eam subterfirmavimus, fidelibus quoque nostris roborandam obtulimus. [S. Odonis comitis. Ledgardis comitissae. Rotroci. Gelduini. Rotberti. Hugonis. Landrici largi. Alberti. Gilonis. Nivelonis.]»

Scriptis ⁜ (146) autem, quas repperi, cartis sub tempore Magenardi abbatis editis, ejus introitum, a domno Fulberto, postea praesule, scriptum, huic operi inserere curavi, ut omnibus pateat non solum simplices, set etiam peritissimos viros, persepe caducorum bonorum ambitione decipi.

Abbate ⁜ (147) Sancti Petri graviter egrotante, set adhuc mentis et sermonis compote, Magenardus monachus, ante michi non mediocriter carus, noctu sese de claustro subripuit, et ad Tedbaldum comitem, [Col. 0258B] qui Blesis tunc morabatur, abatiae petendae gratia, properavit. Comes illum postridie remisit ad nos cum legatis, qui denonciarent recipiendum magnifice, sicut abatem, canonicis et monachis. At nobis fere omnibus ea res aequae nova et horribilis fuit. Respondimus itaque longe aliter nobis videri; nec enim legitime fieri abatem, nec debere recipi, qui abatiam alterius, ipso vivente, per ambitionem petit; qui a fratribus non eligitur et super illos nititur dominari; postremo qui noster neque monachus sit, neque clericus, et plures habeat testes curialiter agitandi quam monastice vivendi. Haec ille non gratanter accipiens, ad comitem redequitat, iramque juvenis adversus nos vehementer inflammat; set, die quinto postquam suum ambitum publicavit, [Col. 0258C] praedictus abbas suam egritudinem morte limitat. Conveniunt ad capitulum nostri monachi et quidam canonici, quos ratio postulabat admitti. Interrogavimus an aliqui fratrum incepto Magenardi favebant. Negant singuli, negant omnes. Decrevimus quosdam eorum esse mittendos ad comitem, nobis videlicet designatum episcopum, ut patris Gisberti obitum nonciarent, et alterius eligendi regularem precarentur licentiam. Quibus missis, ecce alii duo, Vivianus scilicet et Durandus, alter inlitteratus, alter litterarum malesanus interpres, ambo praepositi, simulantes, causa communis commodi, ad obedientias suas se velle exire, ac ne aliorsum pergerent sibi interdicente decano monasterii, Magenardum [Col. 0258D] tamen secuti sunt; cui ceptam presumptionem occulte persuaserant, et Blesis, in presentia domni Tedbaldi, ipsum Magenardum a fratribus peti et eligi perfide mentiti sunt. Horum suffragio laetus, comes statim eum baculo pastorali publice donat. Quo audito, fratres qui in claustro remanserant, contra hanc fraudulentiam zelo divinae legis accincti, libellum reprobationis fecerunt atque subscripserunt hujusmodi:

«Sciat omnis aecclesia quia Magenardum nostrum abbatem fieri non eligimus, non laudamus, non volumus, non consentimus; set reprobamus, refutamus [Col. 0259A] et omnino contradicimus, non videlicet de coenobio Sancti Petri quorum nomina subscripta sunt. Durandus decanus. Genesius. Isembertus. Alveus. Richerius. Herbertus. Benedictus. Rodbertus. Evrardus. Arnulfus. Marcuinus. Warinus. Walterius. Guarnerius. Beringerius. Waldricus. Bernardus.»

Isti itaque omnes sua nomina aut subscripserunt aut subscribi jusserunt, me vidente. Die proxima, comes Tedbaldus redit; set in monasterium recipi cum processione praemandat. Monachi respondent se libenter hoc agere, si praesumptorem illum non adduxerit secum. Ille denuo iratus ipso tamen die sustinuit, set in sequenti, cum strepitu cominantium, in Sancti Petri monasterium suum Magenardum obtrusit. Ad cujus violentum ingressum sancti [Col. 0259B] fratres, contaminari ipsius communicatione timentes, sanctuario Domini salutato cum lacrimis, exierunt, atque, aliud refugium nescientes, ad limina principalis aecclesiae confugerunt; ibi quoque utroque pastore desertae oves mestis sese vocibus consolantur. Set recipit eos sancta mater Domini, solita pietate. Recipit Rodulfus decanus, dulci benignitate. Inde transierunt ad coenobium sancti patris Herberti, cujus dives caritas, de paupere censu, quaeque potest illis necessaria subministrat. Ceterum ille frater cujus importunitate depulsi sunt, ab Herviso quodam, ut aiunt, Britannicae regionis episcopo, quarto nonas Februarii, abbas simulatus est in suburbio Carnotensi, absente clero, indignante populo, legato archipraesulis palam contradicente ne id fieret, reclamantibus [Col. 0259C] etiam quibusdam monachis qui in loco remanserant, vero vultu, viva voce atque regulari auctoritate. Set et nunc ille primas in abatiae suggestu seculari potentia fretus, de peracta victoria gloriosus, in auctores ejus, abbates, episcopos atque ipsum papam ambitiendo, ne quid gravius statuatur in illum modis omnibus elaborat. Jacet interim victa confusaque fratrum expulsorum humilitas, nec est praesul in Galliis, cujus viscera tangat affectio pietatis aut zelus sacrae legis inflammet, ut consurgat ad frangendos impetus herrorum, ad relevandas spes dolore tabescentium. Defuncta etenim est Dionisii [Col. 0260A] fortitudo, non comparet pietas Martini. Tu quoque dereliquisti nos, sancte pater Hilari, qui olim unitatem aecclesiae Spiritus Sancti gladio tuebaris. O derelicta! o mesta! o desolata Galliarum ecclesia! Quae jam erit spes salutis ulterioris? Ubi amplius anima Christiani afflicta respirabit? Hoc namque solum vel maxime nos confortare videbatur, quod si contingeret ruinas maenium tuorum resarcire non posse, liceret saltem ad firmum adhuc capitolium vitae monasticae confugere. Quod etiam si furibus inreptare aut impune quibuslibet ambitiosis invadere licet, pro dolor! funditus cecidisti. Unde jam ad te revertens, venerande pater, quem ego credo et video adjutorem a Domino nobis esse provisum, cum domno meo tuoque fideli Rodulfo, deprecor et obtestor [Col. 0260B] per ea quae tibi data sunt sapientiae sancta karismata, per dulcedinem fraternae caritatis, si quid potes, inpugna hostes Domini, fratres allisos refove, nec perire sinas, inopia solacii tui, pro quibus credis esse fusum sanguinem Christi.

Interea, orationis gratia, comes Romam perrexit ⁜ (148) , et, inde rediens, in itinere peregrinus obiit, atque veiculis deportatus Carnotis, in capitulo Sancti Petri, ad pedes fratris sui Teoderici, cum magno fletu, collocatur. Deinde Rodulfo decano a Rodberto rege in episcopatu sublimato, amaritudinis zelus, comitis timore paulo ante sopitus, vehementer in Magenardum abbatem inflammatur atque in tantum progreditur ut, baculo pastorali auctoritatis manu extorto, in domo episcopi per dies aliquot commorari [Col. 0260C] fecerint. Postquam vero instantem in orationibus per noctem in vigiliis, luculentum in sermonibus, pollentem in litteris, eum animadverterunt, postposita lite, et pastoralem baculum et abbatiae suggestum, gratanti animo, reddiderunt. Qui, quandiu vitalis flatus ei comes fuit, pio amore oves sibi commissas duplici victu affatim pavit. Quo mortuo, antequam matri redderetur, Arnulfus edituus a Fulberto episcopo loco ejus subrogatur. Ad cartas ergo suo tempore patratas nostra veridica vertatur pennula, ut capitulatim conglobatas studiosus indagator cito quod voluerit invenire valeat.

* « ⁜ (149) Sub aeterno regimine summoque sacerdotio [Col. 0260D] Christi, meo tempore, constitutus, ego Odolricus, Aurelianorum episcopus, notum fieri volo contemporalibus atque successoribus meis modum et finem causae quae in hac cartula scripta est. Monachi [Col. 0261A] Sancti Petri Carnotensis coenobii possidebant, ex longo tempore, quandam aecclesiam in pago Dunensi, in loco qui dicitur Ursi Villaris. Quidam vero casatus noster, nomine Hilduinus, cum suis propinquis, intendebat eis calumniam de ipsa aecclesia, dicens eam ad casamentum nostrum et ad suum beneficium pertinere. Addebat etiam temporibus antecessorum meorum se satis agitasse calumniam istam, set justiciam minime consequi potuisse. Convenimus ergo domnum Fulbertum, episcopum Carnotensem, et Arnulfum, Sancti Petri abbatem, ut de ista causa darent nobis audientiae locum; quod et fecerunt semel in eadem villa quae dicitur Ursi Villaris, et iterum in villa quae dicitur Castanetus. Discussa itaque ex utraque parte controversia, invenimus [Col. 0261B] partem monachorum ita scriptura et testibus et longa vestitura suffultam, ut nulla Christianorum lege posset supradicta aecclesia ab eorum possessione auferri. Unde contra jus atque fas contendere nolentes, ego videlicet Odolricus episcopus, et frater meus Isembardus, et predictus Hilduinus, cum filiis et ceteris propinquis suis, ex toto gurpivimus inceptam calumniam monachis Sancti Petri, annuentes ut solide et quiete possideant ecclesiam suam Ursi Villaris in perpetuum, sicut justum esse comperimus. Interdixi etiam, episcopali auctoritate michi a Deo tradita, ne quis successorum nostrorum praedictos monachos Sancti Petri, per hujus modi sacrilegam calumniam, ulterius inquietet. Quod scilicet interdictum si quis temerarius violare praesumpserit, [Col. 0261C] sacrilegium praesumptionis suae legaliter emendet, et punitus ab incepto desistat. Quod si pertinaciter odiosae calumpniae inherere maluerit, illo quo Deus iratus incorrigibiles dampnat anathemate feriatur. Fiat, fiat. Nos vero qui calumniam supradictam gurpivimus, nomina nostra nostrorumque fidelium qui praesentes aderant, in praesenti cartula, memoriae causa, fecimus adnotari. S. Odolrici, Aurelianensis episcopi. S. Fulberti, Carnotensis episcopi. S. Alberti abbatis. S. Isenbardi laici. S. Erfredi clerici. S. Salonis clerici. S. Bovonis, decani Sancti Martini Turonensis S. Tescelini clerici. S. Tedoini clerici, filii Alberici. S. Hilduini laici. S. Hilduini, filii ejus. S. Odolrici, filii ejus. S. Pontelini, nepotis ejus. S. Godefredi laici. [Col. 0261D] S. Adroldi vicecomitis. S. Frederici fr. laici S. Hugonis Radoardi. S. Gualoi laici.»

« ⁜ (150) In nomine sanctae et individuae Trinitatis. Ego Richardus, Normannorum comes humillimus. Dum, catholicae religionis scripturam audiens per verba ammonitionis exponi, hujus transitoriae perpetualisque, scilicet secularis et coelestis, conditionem adquisitionis mecum tacitus reputarem, quae harum praestantior firmiorque consisteret; tunc, per divinae [Col. 0262A] illustrationem gratiae, istie fluctuationis motionem, illic vero stationis vocationem esse percepi. Deinde, simili ratione, in propatulo constitit non humanae set potius divinae esse concessionis me tantae imperiositatis dominio sublimari, nec ob aliud nisi ad sanctae matris aecclesiae defensionem et constituendam juris publici normalitatem. His ita per rationis indagationem cognitis, veritus sum ne illud evangelicum: Omnis arbor quae non facit fructum bonum excidatur et in ignem mittatur, michi infructuoso deputaretur, si non per bonorum emolumentorum fructificationem coelestis adquisitionis consecutor fieri meruissem, nec sanctae ecclesiae congregationem, probitatis exemplo, ad meliora revocarem. Ac memor illius quod dicitur: Habentes donationes [Col. 0262B] secundum gratiam quae data est vobis, possessionis michi divinitus concessae Deo portionem dare decrevi, quia qui in Christo thesaurizat non ignorat cui congregabit ea. Quapropter cunctis Christi fidelibus innotescat qualiter ego supradictus Richardus, pro animae meae parentumque meorum remedio, tradidi Sancto Petro Carnotensis coenobii et monachis ibidem servientibus quandam hospital tatis receptionem, cum terra ceterisque suppellectilibus, in villa Lereti, in comitatu Constantini, dicto Techvillam, cum ecclesia et molendinis, omnibusque appenditiis, ritu videlicet consuetudinario in pristinorum loco decretorum perpetualiter existendo; et in comitatu Lesuin piscatoriam in fluvio Tolca, per sabati vesperum et diem dominicum integrum; in [Col. 0262C] Sequana vero, cum dierum noctiumque continuatione, a summo sabati diluculo usque ad eundem feriae secundae terminum, tractus octo mearum saginarum, duarum scilicet in portu Danes et quatuor in portu Guellebod, duarum in fossa Helluini; et ut in omnibus mercimoniis ubivis locorum meae potestatis agendis nichil telonei persolvant, pro Christi amore, perpetualiter perdonavi. In villa quoque Cadoni, supra memorati coenobii monachis quandam mansionem cum omnibus intrinsecus et extrinsecus appenditiis tradidi, eo rationis tenore, ut ex illis ceterisque rebus praetitulatis, absque omnis contradictionis molestia, liberam habeant potestatem retinendi. S. Richardi comitis. S. Gonnor comitissae. S. Richardi, filii ejus comitis. S. Rodberti, comitis [Col. 0262D] ejusdem filii. S. Willelmi, filii ejusdem. S. Rolderici clerici. S. Rodberti archiepiscopi. S. Herberti episcopi S. Teoderici, abbatis S. Hunfridi.»

«In nomine Domini. Ego Arefastus notum esse volo omnibus Christianis, quia res hereditatis meae Sancto Petro concedo Carnotensi coenobio, pro salute mea et antecessorum meorum nec non et pro salute comitis Richardi ⁜ (151) et matris suae Gonnoridis, et [Col. 0263A] filiorum utriusque, quorum consilio et favore id facio. Sunt autem ipsae res in pago Constantinensi, provinciae Normanniae, per loca divisae, quarum nomina subscripta videntur. In villa scilicet quae vocatur Hams, sextam partem de omnibus reditibus quae de illa exeunt, videlicet de aecclesiis, et de silva, et de plano, et de marisco, excepto molendino et exclusa quam fecit Rogerius fieri. Set tamen in molendino illo, qua hora voluerint fratres, quibus haec concedo, molere poterunt, absque respectu, si dominica annona illius inventa non fuerit cujus est molendinus, nullum inde emolumentum reddentes. Concedo etiam in aqua ejusdem villae, cui nomen est Uldra ⁜ (152) , duas piscarias; et in eadem villa manentes tres milites concedo cum beneficiis suis, [Col. 0263B] qui sic vocantur, Rollo et Angoht et Unbeina, ut inde persolvant liberum servitium. Concedo etiam de Torgis Villa terciam partem, hospitibus exceptis duobus, Suedan et Anschetil nigro, cum illorum duabus salinis, quos meo nepoti Bosolino concessi ut de hoc persolvat liberale servitium Sancto Petro. Ceterorum hospitum salinae, cum masuris suis, quas habent in illa tertia parte de Torgis Villa, Sancti Petri sint. Et unam piscatoriam in mari Sancto Petro concedo, et unum molendinum in ea villa quae dicitur Barna Villa. Si quis autem supradicti coenobii, vel abbas vel minister, aliquid hujus donationis vel totum seu vindiderit sive dederit, Sancto Petro, cui ego dono et ille tollit, rationem reddere cogatur. Amen.»

[Col. 0263C] Sciendum vero est tam praesentibus quam futuris, quoniam nos contemporanei Arefasti illos tres milites quos dicit esse ad serviendum nobis in Ham Villa, nec habuimus nec novimus, praeter unum solum, Rogerium nomine, qui, ut reor, septem achras terrae in beneficio ex monachis possidet. Boselinus quoque nepos ejus, quem bene novimus, in Turgis Villa, hoc quod a nobis tenere videbatur et a patruo suo datum fuerat, latrociniis et aliis nequitiis ita fuit obnoxius, ut totum illud beneficium nobis relinqueret et in quodam croto, juxta peribolum quod edificavit venerabilis Landricus abbas in circuitu coenobii, cum omni domo sua, monachorum prebenda, non parvo vixit tempore.

Rursum ⁜ (153) quoque duxi dignum memoriae tradendum [Col. 0263D] de praefato viro, scilicet Arefasto, quomodo in Aureliana urbe, divina ope suique ingenii salubri acumine, hereticam pravitatem latenter pullulantem, jamjamque per Galliarum provincias nefandi herroris venena exitialia propinantem, non solum deprehenderit, sed etiam omnino compresserit. Erat enim de genere comitum Normannorum, eloquio nitidus, consilio providus, bonis moribus comptus, ac iccirco legationis officio, tam aput Francorum regem quam aput proceres, notissimus extitit. Hic in domno sua quendam clericum habuisse dicitur, [Col. 0264A] nomine Herbertum, qui, lectionis gratia, Aurelianam urbem adire decreverat. Verum dum veritatis auctores querere satageret, ceco itinere in totius heresis baratro dilabitur. Nam ea tempestate in eadem civitate duo clerici Stephanus et Lisoius ⁜ (154) aput omnes sapientia clari, sanctitate ac religione magni fici, eleemosinis largi, opinione habebantur vulgi. Eosdem memoratus expetiit clericus et, parvo temporis intersticio, docilis discipulus, cum divini verbi dulcedine, ab eis debriatur mortifero nequitiae austu. Qui dementia et herrore diabolico inre itus, totius divinitatis expers, sapientiae arcem conscendisse se credidit. Qui patriam repedans, dominum suum, quem singulari affectu diligebat, subtilitate verborum in herroris viam sensim ammonendo, [Col. 0264B] secum adtrahere cupiebat, testificans Aurelianam urbem, prae ceteris urbibus, coruscare luce sapientiae atque sanctitatis lampade. In cujus verbis domnus ejus, intellectuali auditu, ipsum animadvertit a via justiciae devium, et cito comiti Richardo causam innotuit, atque rogavit ut Rodberto regi, litteris, pestem in regno ejus adhuc latitantem, antequam propagaretur, patefaceret, et ut rex eidem Arefasto, ad expellendam eam, oportunum auxilium non denegaret. Itaque rex, insperata re attonitus, mandavit ut idem vir, cum clerico suo, ad Aurelianam urbem cito gressum dirigeret, pollicens omnimodis in hac re suum auxilium. Cumque, jubente rege, iter ageret, Carnotis devenit, Fulbertum venerabilem antistitem super hac re consulturus, qui forte tunc [Col. 0264C] aberat; nam Romam, gratia orationis, abierat. Tunc causam sui itineris cuidam sapienti clerico, Ebrardo nomine, Carnotensis aecclesiae sacriscrinio, innotuit, flagitans sui consilii opem, qualiter stare deberet in acie, et quibus armis se muniret contra multimodas artes diabolicae fraudis. Qui, sapienti usus consilio, eum perdocuit ut cotidie, primo mane, Omnipotentis opem quaesiturus aecclesiam devotus adiret, orationi incomberet, atque sacrosancta communione corporis et sanguinis Christi se muniret, deinde fidenter ad audiendum hereticam pravitatem, signaculo sanctae crucis protectus, pergeret, nichil horum quae ab eis audiret contradiceret; set, simulato discipuli vultu, omnia tacitus in pectoris domicilio conferret.

[Col. 0264D] Igitur Aurelianis deveniens, uti edoctus fuerat, cotidie sacra communione ac supplici oratione munitus, ad eorum doctrinam veniens, ad instar rudis discipuli, ultimus, intra domum herroneorum, ultimus adsidebatur. Cumque primum divinorum voluminum exemplis eum et quibusdam rerum similitudinibus informarent, atque, more perfecti discipuli, subdita aure intentum viderent, inter alias similitudines silvestri arboris similitudinem ei proferunt. «Tractandus es, inquiunt, a nobis ut arbor silvestris qui translatus in viridiario, tandiu aquis perfunditur [Col. 0265A] donec humo radicetur; dehinc spinis et rebus superfluis emundatur, ut, postmodum terre tenus truncatus sarculo, meliori inseratur ramusculo, qui postmodum fertilis sit mellifluo pomo. Itaque tu, simili modo translatus de iniquo seculo in nostro sancto collegio, aquis perfunderis sapientiae, donec informeris, et gladio verbi Dei viciorum spinis carere valeas, ac, insulsa doctrina tui pectoris ab antro exclusa, noctram doctrinam a sancto Spiritu traditam mentis puritate possis excipere.» At ille de omni verbo quod proferebant semper Deo gratias referebat; unde rati sunt eum conversum esse in eorum herrorem, jamjamque suae nequitiae sentinam, verbis divinorum librorum antea coopertam, securi aperiunt, dicentes Christum de Virgine Maria [Col. 0265B] non esse natum, neque pro hominibus passum, nec vere in sepulchro positum, nec a mortuis resurrexisse; addentes in baptismo non esse ullam scelerum ablutionem, neque sacramentum corporis et sanguinis Christi in consecratione sacerdotis. Sanctos martyres atque confessores implorare pro nichilo ducebant. Cumque haec et alia execranda perditi et miserrimi homines a fetido pectore evomerent, Arefastus sic ad eos dixisse fertur: «Si in his quae enumerastis salus hominum quae speratur nulla, ut dicitis, esse potest, a vobis obnixe rogo, michi aperiri in quibus sperari poterit, ne meus animus in dubio positus cito cadat in desperationis ruinam.—Procul dubio, trater, inquiunt, in Caribdi falsae opinionis actenus cum indoctis jacuisti; nunc vero [Col. 0265C] erectus in culmine totius veritatis, integrae mentis oculos ad lumen verae fidei aperire coepisti. Pandemus tibi salutis hostium, quo ingressus, per impositionem videlicet manuum nostrarum, ab omni peccati labe mundaberis, atque sancti Spiritus dono repleberis, qui scripturarum omnium profunditatem ac veram divinitatem, absque scrupulo, te docebit. Deinde coelesti cibo pastus, interna societate recreatus, videbis persepe nobiscum visiones angelicas, quarum solatio fultus, cum eis, quovis locorum, sine mora vel dificultate, cum volueris, ire poteris, nichilque tibi deerit, quia Deus omnium tibi comes numquam deerit, in quo sapientiae thesauri atque divitiarum consistunt.»

Interea rex et Constantia regina, sicut vir memoratus [Col. 0265D] mandaverat, ad urbem Aurelianam, cum episcoporum collegio, venientes, die sequenti, illo ipso suggerente, omnis illa nequissima congregatio simul per officiales regios de domo ubi erant congregati sunt abstracti, et in aecclesiam Sanctae Crucis ante regem atque episcoporum ac clericorum coetum adducti. Set, antequam ad conflictum veniamus, de cibo illo qui celestis ab illis dicebatur, quali arte conficiebatur, nescientibus demonstrare curabo.

Congregabantur siquidem certis noctibus in domo denominata, singuli lucernas tenentes in manibus, et, ad instar letaniae, demonum nomina declamabant, donec subito demonem in similitudine cujuslibet bestiolae inter eos viderent descendere. Qui statim [Col. 0266A] ut visibilis illa videbatur visio, omnibus extinctis luminaribus, quamprimum quisque poterat, mulierem quae ad manum sibi veniebat, ad abutendum arripiebat, sine peccati respectu, et utrum mater aut soror aut monacha haberetur, pro sanctitate ac religione ejus concubitus ab illis estimabatur. Ex quo spurcissimo concubitu infans generatus, octava die, in medio eorum copioso igne accenso, piabatur per ignem, more antiquorum paganorum, et sic in igne cremabatur. Cujus cinis tanta veneratione colligebatur atque custodiebatur, ut christiana religiositas corpus Christi custodiri solet, aegris dandum de hoc seculo exituris ad viaticum. Inerat enim tanta vis diabolicae fraudis in ipso cinere, ut quicumque de praefata heresi imbutus fuisset et de eodem [Col. 0266B] cinere, quamvis sumendo parum praelibavisset, vix unquam postea de eadem heresi gressum mentis ad viam veritatis dirigere valeret. De qua re parum dixisse sufficiat, ut Christicolae caveant se ab hoc nefario opere, non ut studeant sectando immitari. Verum quia digressionem fecisse videor, ad eadem modo quae dimisi vertatur oratio, ac succincto cursu infidelium crudelitas, transcurrendo peragatur, ne prolixior controversiae sermocinatio fastidium generet delicato lectori.

Igitur, ut dictum est, illis introductis ante regem et episcoporum conventum, prior Arefastus regem allocutus est dicens: «Domine, mi rex, miles sum Richardi, tui fidelissimi comitis Normanniae, et inmeritus teneor vinctus et catenatus ante te.» [Col. 0266C] Cui rex ita respondit: «Causam tui adventus cito nobis indica, ut, ea agnita, aut reus in vinculis tenearis, aut innoxius, a vinculis solutus, dimittaris.» Ad haec ille respondit: «Audita sapientia et religione horum qui vincti adstant mecum ante te, ad hanc urbem venire volui ut inde, exemplo bonorum operum atque doctrina eorum, melioratus redirem. Haec quidem causa est pro qua de patria mea exire volui et hanc urbem petii. Quod si reatu aliquo pro hoc opere teneor, praesules tibi assistentes videant et judicent.» Tunc praesules dixerunt: «Si sapientiae ac religionis modum quem ab his didicisti nobis proferas, nostro judicio facile dinoscetur.» At ille ait: «Regia majestas et vestra auctoritas eis jubeat ut quae me docuerunt ea ipsi [Col. 0266D] coram vobis dicant, quatinus audita a vobis, aut digna laude habeantur, aut indigna oblivioni tradantur.» Quibus rex atque antistites cum juberent ut suae fidei normam referendo patefacerent, totius veritatis inimici, alia pro aliis dicentes, intra suae heresis foeditatem nullo aditu introire volebant; set ut serpens quanto plus in manibus stringitur, tanto amplius elabitur, ita et isti, quo anplius concludebantur veritatis sermone, tanto magis labiliores videbantur effugisse. Tunc Arefastus videns quod redimerent tempus, et sermonum clipeo festinarent obnubilare suae fidei herrorem, ad eos est conversus, dicens: «Veritatis magistros, non herroris, vos habere putavi, dum constanter illam michi doctrinam, [Col. 0267A] quam salutiferam evangelizabatis, viderem vos docere, atque pollicebamini, pro paenis inferendis et etiam pro morte tolleranda, nunquam eam esse a vobis denegandam. Nunc vero, oblita fide quam promisistis, ut video, timore mortis, ab illa doctrina longe vultis fieri, meque adhuc rudem discipulum in periculo mortis dimittere parvipenditis. Unde regiae jussioni parendum est, et oboedire tantorum praesulum auctoritati oportet, ut in his quae a vobis didici, si qua sunt christianae religioni contraria, istorum judicio cognita, quae sequenda sunt et quae respuenda agnoscam. Docuistis equidem me nullam in babtismo promereri veniam peccatorum, neque Christum de Virgine esse natum, neque pro hominibus passum, neque vere sepultum, neque a [Col. 0267B] mortuis resurrexisse, neque panem et vinum quod super altare, manibus sacerdotum, sancti Spiritus operatione, effici videtur sacramentum, converti posse in corpore et sanguine Christi.» Cumque haec Arefastus viva voce perorasset, Guarinus, Belvacensis praesul, interrogavit Stephanum et Lisoium, qui hujus herroris videbantur esse magistri, si ita sentirent et crederent quae ab Arefasto erant memorata. At illi, cum diabolo in inferno jam mansionen paratam habentes, vera esse memorata, et ita se sentire ac credere constanter asserunt. Quibus cum praesul diceret voluisse Christum nasci de Virgine, quia potuit, et pro nostra salute pati in humanitate, ut, tercia die, devicta morte, resurgeret in sua deitate, nosque doceret esse resurrecturos in reformatione; [Col. 0267C] viperino ore responderunt dicentes: «Nos neque interfuimus, neque haec vera esse credere possumus.» At ⁜ (155) haec praesul eos inquit interrogans: «Carnales parentes habuisse creditis, an non?» Cumque se credere assererent, praesul respondit: «Si ex parentibus vos esse procreatos creditis, cum non eratis, ante saecula Deum de Deo genitum sine matre, in fine temporis, sancti Spiritus obumbratione, de Virgine natum, cur credere respuitis?» At illi dixerunt: «Quod natura denegat, semper a creatore discrepat.» Quibus praesul respondit, dicens: «Antequam quicquam fieret per naturam, non creditis per Filium Deum Patrem fecisse omnia ex nichilo?» Cui alienati a fide dixerunt: «Ista illis narrare potes, qui terrena sapiunt atque credunt [Col. 0267D] ficta carnalium hominum, scripta in membranulis animalium; nobis autem qui legem scriptam habemus in interiori homine a Spiritu sancto, et nichil aliud sapimus, nisi quod a Deo, omnium conditore, didicimus, incassum superflua et a Divinitate devia profers. Iccirco verbis finem impone, ac de nobis quicquid velis facito. Jam regem nostrum in coelestibus regnantem videmus, qui ad immortales triumphos dextera sua nos sublevat, dans superna gaudia.»

Cumque ab hora diei prima usque ad horam nonam [Col. 0268A] multifaria elaborarent omnes, ut illos a suo herrore revocarent, et ipsi, ferro duriores, minime resipiscerent, jussi sunt singuli sacris vestibus indui in suo ordine, statimque ab antistibus a proprio honore sunt depositi, et, rege jubente, Constantia regina ante valvas basilicae stetit, ne populus eos intra aecclesiam interficeret; et sic de gremio sanctae aecclesiae ejecti sunt. Qui cum ejicerentur, regina Stephani, sui olim confessoris, cum baculo, quem manu gestabat, oculum eruit. Deinde extra civitatis educti muros, in quodam tuguriolo, copioso igne accenso, praeter unum clericum atque unam monacham, cum nefario pulvere, de quo supra diximus, cremati sunt. Clericus enim et monacha nutu divino resipuerunt.

* « ⁜ (156) Deo et Domino nostro Jhesu Christo praesidente. Decernimus, ego Rodbertus, gratia Dei Rotomagi archipraesul, et coepiscopi nostri Herbertus Lisivae civitatis, Rodbertus Constantiae, Radbodus Saxiae, Hugo civitatis Ebroicae; decernimus, inquam, atque sanccimus, ut aecclesia de Fontinido, pro amore et honore sancti Petri, apostolorum principis et magistri nostri, ab hac die in perpetuum ab omni sit inquietudine tam episcopi quam archidiaconi remota; eodem modo quo et Gesiaci cella Sancti Petri Carnotensis coenobii cum illa aecclesia [Col. 0268C] est subjecta, ab omni, inquam, respectu et inquietudine permaneat secura, tribus his solummodo exceptis: videlicet, ipsius aecclesiae reconciliatione, olei et sacri chrismatis perceptione, et poenitentium reconciliatione. Quae omnia, sicut opus fuerit, ab episcopo cujus est diocesis postulentur, et ab eodem gratis et absque ulla praemii postulatione vel datione, propter honorem Sancti Petri, conferantur, ut et nos et successores nostros ab omni jugo peccati dignetur absolvere supradicti magistri nostri potestas et misericordia. Et ut haec noticia inconcussa permaneat, manibus nostris eam roboravimus, signo quoque et nominibus corroboravimus, et Guascelino archidiacono, cui sub me proprius intererat, [Col. 0268D] consignandam et confirmandam et aliis clericis et laicis nostris proposuimus. Si quis vero antichristus hoc pietatis opus, quod in Dei nomine cudimus, attaminare temptaverit, ex ore veri Christi et nostrorum omnium, quos vocare dignatus est Christianos suos, anathematis gladio juguletur. Hanc autem sugillationem vel, ut ita dicam, sigillationem singuli singulorum nominibus coepiscoporum subscribi decernimus. Rodbertus archipraesul, qui hoc opus pietatis incoepit et perfecit. Rodbertus Constantiae. Rodbertus Lisivae. Radbodus Saxiae. Hugo Ebroas. Maingisus Abrincarum. Willelmus. Richardus. Rodulfus. [Col. 0269A] Hugo. Wascelinus archidiaconus. Henricus, abbas Sancti Audoeni. Balduinus archidiaconus. Heinricus, presbiter et decanus. Rodulfus capellanus. Herluinus, levita et canonicus. Corbucio. Willelmus. Pascharius capellanus. Rodulfus de Sancto Sancsone. Atto, levita et capellanus. Odo praepositus. Odo, levita et capellanus. Osmundus Tudeborti. Rogerius, filius Hunfridi. Lescelinus. Guimundus parvus. Rogerius, filius Odonis praepositi de Noiomo. Albertus hostiarius. Rodulfus, filius Osberti.»

* « ⁜ (157) In nomine Domini nostri Jhesu Christi. Ego frater Arnulfus, Sancti Petri Carnotensis coenobii, [Col. 0269B] licet indignus, abbas, cum fratribus michi commissis. Notum esse volo nostris successoribus, quia pro caritate et multa benignitate quam nostro loco et nobis inpendit, propter honorem Sancti Petri, amplectendae memoriae archipraesul Rotomagi domnus Rodbertus, de aecclesia nostri siquidem coenobii, de qua omnem violentiam archidiaconi et successorum ejus removit in perpetuum, sicut in archivo nostro continetur, scriptum quod quidem ipse frequenter nominandus archipraesul domnus Rodbertus coram se scribi fecit et nobis servandum perpetuo contulit; pro hac, inquam, benigna caritate, notum esse volumus, quia gratanter constituimus atque sanccimus, ut, pro anima ejus, ab hac die in aeternum, unus pauper quotidie pedes lavetur, [Col. 0269C] reficiatur, vivus procuretur, mortuus sepeliatur; oportunis diebus psalmus in conventu plenario pro eo cantetur: Exaudiat te Dominus, in die; per singulas ebdomadas missa pro eo specialiter celebretur, cum plenario conventu. Multa enim alia praeter haec beneficia nobis largitus est, quae omnia sibi recumpenset manu benignissima qui vivit et regnat unus Deus in Trinitate perfecta. Et ut haec reconpensatio firma permaneat in secula, manibus nostris et nominibus confirmavimus, et in nostro aureo textu sancti Evangelii, ad inviolabile testimonium, posteris nostris scribi mandavimus. Arnulfus abbas. Ebrardus monachus. Beringarius decanus. Richerius monachus. Marchuinus monachus. Gausbertus monachus. Rodbertus monachus. Hubertus [Col. 0269D] monachus. Letaldus monachus. Rogerius monachus. Guinefredus monachus. Berardus monachus.»

* ⁜ (159) In nomine sanctae et individuae Trinitatis, Patris et Filii et Spiritus sancti. Catholicae vereque matris aecclesiae populis in christicolis laus semper viget, vigeatque perhenne. Hoc autem dignissimum justum quoque extat, quoniam est mater nostra, Christi vero Domini nostri sponsa, quam [Col. 0270A] adquisivit suo cruore precioso: in ea enim renascimur per baptismatis lavachrum, ac in ea resurgimus a morte animae per penitentiae luctum, et post vitae terminum nostra tumulantur cadavera in ejus atrium. Hanc Christus supra fidem quam confessus est fidelissimus Petrus fundavit, dum Domino dixit: Tu es Christus, Filius Dei vivi. Fundamentum enim aliud nemo potest ponere, praeter id quod positum est, quod est Christus Jhesus. Sunt vero beati qui catholice vivendo habitant ibi, ut David cecinit: Beati qui habitant in domo tua, Domine! in secula seculorum laudabunt te. His aliisque dictis quampluribus, sanctorum dictis ac sacrae Scripturae mysteriis edocta et ammonita, ego Hildegardis, vicecomitissa Castridunis, do sanctissimo Petro [Col. 0270B] Carnotensis coenobii alodum meum de Bello Monte, cum terris cultis et incultis, et silvis piscatoriisque ibidem pertinentibus, assentiente et annuente filio meo Hugone, archiepiscopo Turonorum, videlicet eo tenore quo, post exitum meum, sepeliar in claustrum monachorum, ut semper transeuntes super meum tumulum orent pro me jugiter. Hoc viderunt et annuerunt Castridunenses proceres, qui sunt scripti subter. Si quis vero ex progenie mea aut alius invasor, stimulis vel sagittis exsagittatus diabolicis, vim fecerit monachis, et elemosinam, quam Sancto Petro dedi, quocumque modo abstulerit, dampnatione dampnatus perpetua, pereat cum Dathan et Abiron et Anna et Caipha; auctoritateque filii mei archipraesulis Hugonis anathematizatus permaneat. [Col. 0270C] Hugo archipraesul. Gausfridi, nepotis ejus. Huberti. Godescalci, filii ejus. Huberti, thesaurarit Cinomannensis. Radulfi, legis docti. Fulcaldi. Gathonis. Odonis Brunelli. Huberti Brunelli. Helgaudi, filii archiepiscopi. Helgaudi Nigri. Gradulfi. Firmati canonici. Frederici. Hugonis vicarii. Bernardi de Buslo. Junanigui, jussu archiepiscopi, has litteras fecit.»

«In nomine sanctae et individuae Trinitatis, Patris videlicet et Filii et Spiritus sancti. Ego miles Urso, filius Germundi de Aisiaco notum esse volumus omnibus Christianis praesentibus atque futuris, [Col. 0270D] quia medietatem de exclusatio molendinorum Sancti Petri Carnotensis coenobii, qui sunt ad Anetum, quam meus avus dederat Sancto Petro et mei antecessores auctorizaverunt, et ego per malum consilium calumniabar, ab hac die, Sancto Petro quietum dimitto, ut et ego partem habeam in elemosinam meorum antecessorum. Et ut haec noticia permaneat firma, vos seniores de Castello Ebriaco, in quorum praesentia hoc facio, testes estis Sancto Petro, quia ego manu mea illam firmavi, et ad quos pertinebat coroborandam proposui. S. Ursonis, [Col. 0271A] filii Germundi, qui hanc cartam fieri jussit. Germundi vicecomitis. Hugonis, praepositi clerici. Gervini. Aitardi, fratris Germundi, qui hanc cartam fecit. Odonis, filii Ascelini Bordeti. Hugonis, fratris ejus. Bodonis. Odonis, filii Ragenadi. Borgereti. Guillelmi, filii Guascelini, recto nomine Achardi.»

«In Christi nomine. Ego miles Guarinus de castro Drocas, filius Alberici, militis Ragenoldi vicedomini, notum esse volo omnibus Christianis praesentibus atque futuris, qualiter Sancto Petro Carnotensi coenobio, cui venerabilis abbas Arnulfus praeest, pro anima mea vel parentum meorum, dono [Col. 0271B] alodum meum in pago Drocassino ad villam quae vocatur Pinus, quantum sufficit ad duos boves ad omnes sationes; ea ratione ut quandiu vixero teneam illam terram, et investituram habeat Sanctus Petrus et campi partem et decimam de me sicut de uno extraneo. Et ut haec noticia sit firmior per omnia, meis manibus istam cartam posui super altare Sancti Petri, videntibus his quorum nomina subscripta sunt et aliis quamplurimis. Et postea Drocas, videntibus et annuentibus meis senioribus Riboldo et Ansoldo, et contribulibus meis qui aderant, feci legere; et monachum Sancti Petri misi in alodum, vice Sancti Petri, et ille me foras, sicut est consuetudo.»

In supradicta villa, post multa curricula annorum, [Col. 0271C] quidam monachus Sancti Petri, Hildegarius nomine, ab agricolis illius emit non modicam partem terrae. Guaszo quoque ille famosissimus areas domorum et curtillos villae, pecunia data, emit ab eis, penuria victus, deditque Sancto Petro, pro salute animae suae, et agricolas aput Sanctum Georgium abitare fecit.

⁜ (160) Expletis denique cartis scribendo quas novi esse profuturas, illas esse relinquendas existimavi in quibus rememorando nulla utilitas ad presens putatur. Verum de beato viro, scilicet abbate Arnulfo, sub cujus diebus praefatas cartas novimus fore factas, cudere dignum duxi mala quae a domesticis in senectute sua passus est. Fuit enim a puero [Col. 0271D] monacus et adplene monialibus studiis eruditus, pudice agens adolescentiam suam, bonisque operibus quotidie exornans, meruit post Magenardum abbatem a domno Fulberto praesule sacrari et in regimine abbatiae subrogari. Cujus vita et innocentia ea tempestate eo rutilabat, ut ab Odone, palatino comite, admodum diligeretur, atque Richardi Normanniae comitis confessor fieret, cujus sepe honorificentiis fruebatur. Inter quas aecclesiam sanctorum Gervasii et Protasii, cum appenditis suis, ei dedit. Set insatiabili avaricia quorumdam monachorum quos ibi posuerat postea perdidit. Est enim ipsa aecclesia non longe a moenibus Rotomagi urbis sita. Cumque singulis diebus in quoquina comitis piscium [Col. 0272A] decimam a cocis, seu a piscatoribus, super ripam Sequanae, supradicti monachi reciperent, non edere neque Carnotis fratribus mittere gratum esse ducebant; set, publice eorum precium ab emptoribus accipientes, in suis conferebant crumenis. Ex quo opere ab omni plebe urbis Osi aput comitem fama pervolat, a quo etiam, propter hunc avariciae morbum, jussi sunt a loco egredi. Abbas vero, dum vixit, nullo modo tramitem regulae a quoquam passus est deviari; set, ipso praevio, omnes magistram sequebantur regulam, et operibus variis diatim affluebant in Domino. Unde diabolus, invidens semper felicissimis actibus, per quosdam eorum, quorum leve erat ingenium, persepe inmeritas actitabat beato et simplici viro injurias. Set quia longum est [Col. 0272B] ire per singulas, unam earum palam fieri volui, quam ei humani generis inimicus congessit per Walterium, monasterii decanum, qui, quamvis in studiis aecclesiasticis honorabilis haberetur, tamen in exteris rebus cor facile sequebatur. Hic cum fautoribus suis aput Teodoricum, tunc temporis antistitem, egit ut a monasterio pellerentur religiosi et obtimi monachi, Ebrardus scilicet, abbas Britogili castri, qui tunc aderat ibi, ac certis ex causis eo tempore abbatiam suam reliquerat; Guinefredus, Durandus, Arefastus atque Ernaldus. Hii denique regulae vigorem cum abbate maxime fovere volebant, et eorum consilio ubi ubi opus erat abbas utebatur. Cum ad hoc denique ventum esset, episcopus [Col. 0272C] cum magna clericorum et laicorum caterva, ad monasterium venit, et, ante beati Petri apostoli sedens altare, aurea vasa aecclesiae atque argentea necnon et alia ornamenta in ceris conscribi jussit, deinde praefatos monachos a monasterio abire praecepit. Abbas quoque, pii pastoris sequens vestigia, testabatur quia, si illos ejiceret, sese cum eis profecturum omnemque eorum laborem perlaturum; episcopus vero, ejus verba parvipendens, domum suam rediit. Abbas ergo, die octavo, cum praedictis monachis a monasterio egressus, ab omni plebe cum fletibus prosequitur, et, non parva equitate fretus, in Gesiacam cellam se recepit; ibique commorans per tres menses, per Odonem comitem, postmodum rediens in abbatiam suam, cum honore [Col. 0272D] debito est receptus; in qua fere per triennium postea feliciter vivens, senex et plenus dierum, laborum suorum mercedem a Christo Domino recipere meruit sine fine mansuram. Cumque humum foderent intra basilicam beati Petri apostoli, videlicet ante altare martyris Laurentii, ad levam quidem Rodberti filii comitis Richardi, nullum habentes sarchophagum, inventus est ibi unus, ut opinor, a Deo paratus, mirae pulchritudinis, ac si eo die a latomis fuisset politus atque beati viri glebae aptatus. Ibi menbra illius posita requiescunt secura de resurrectionis gloria. Tercia vero die postquam obiit, in visione domno Ebrardo abbate, jam in abbatia sua regresso, apparuit, dicens ad eum: «Frater dilectissime, ab [Col. 0273A] hujus mundi turbinibus me erutum scias, nuncque felici requie perfrui; set hos quibus fui in odium non diu esse gavisuros.» Quod et factum est: nam illorum pars in eodem anno ab hac vita decessit, et quos mundus vivos detinuit, temporum vicissitudo perturbata inclementer ac duriter semper eos tractavit.

Verumenimvero, quoniam de beati vita viri parum elucidavi, jam stilus vertendus est ad cartas quae factae sunt sub abbate Landrico ⁜ (161) , successore scilicet praefati abbatis Arnulfi. Qui quantum invigilaverit [Col. 0274A] ut locus sibi commissus per locorum aucmenta suo in tempore cresceret, multiplex cartarum numerus ostendet, nisi obstet mutata temporis vicissitudo, quae ingrata et abbatem a loco pepulit, et nos omnes perturbavit; et quosdam, certis ex causis ejectos, monasterium intronizans, nobis invisa super exaltavit. Set quia equanimiter toleranda est, licet lemtim et tortuoso itinere, utpote longe positus et ab idiotis eas inordinate recipiens, pro posse meo scribere curabo.

«In nomine Patris et Filii et Spiritus sancti. Ego Landricus, abbas Sancti Petri Carnotensis, et omnis congregatio michi commissa. Notum esse volumus presentibus atque futuris, quia adivimus presentiam domnae Bertae matronae et filiorum ejus, Walterii clerici, Hervei, Hugonis, Tedbaldi, Sigebodi, Enguciae; deprecantes ut, pro redemptione animae suae et filiorum filiarumque suarum, terram de Regia Capella, quae proxima est terrae nostrae de Bosco Medio, nobis concederet, cum aecclesia et duabus areis molendinorum omnibusque rebus quae ibi pertinent. Quae libentissime cum filiis et filiabus [Col. 0273C] suis annuit, ea conventione, ut domno nostro comiti Tedbaldo, ex cujus beneficio esse videtur, annuere facerent, et ex omnibus calumniis quae inibi orirentur liberam facerent. Quod ita factum est, videntibus his quorum nomina subscripta sunt. Et concessit ita fieri domnus noster comes Tedbaldus, pro salute animae suae ac sui patris, et manu propria nominibusque suorum fidelium has litterulas corroboravit. S. comitis Tedbaldi. S. Gilduini vicecomitis. S. Hugonis vicedomni. S. Hervei vicecomitis. S. Ivonis clerici. S. Fulcherii, filii Gradulfi. S. Ilberti, filii Nivelonis. S. Alberti, abbatis Sancti Martini. S. Richerii, abbatis Sancti Launomari. S. Vigerii de Castaneto. S. Willelmi. S. Warini. S. Herberti clerici de Imonis Villa. S. Hermuini [Col. 0273D] majoris de Bosco Medio. S. Bernerii presbiteri. [Col. 0274B] S. Gualterii de Bodacis Villa. S. Huberti, privigni Adventi. S. Giraldi coci. S. Morardi. S. Hugolini servientis.»

* « ⁜ (162) Si pietatis ac religionis constat esse ad laudem, et gloriam summi et aeterni Regis, aecclesiis in honore martyrum seu etiam confessorum constitutis a fidelibus, honorificentias exibere; quanto magis his quae in memoria illius sunt stabilitae, super quem catholica fundata est aecclesia, cui etiam a superno Conditore, commissis coelorum clavibus, ligandi atque solvendi pontificium constat esse traditum. Unde, pro aeternae felicitatis adquisitione, [Col. 0274C] quam ipsius interventione apostolorum principis aput animarum liberatorem speramus facilius adipisci, altare, quod situm est in aecclesia quae Capella Regia vocatur, concedo ⁜ (163) Carnotensi aecclesiae in praefati apostoli memoria constitutae, ad stipendia monachorum inibi Deo militantium; ea conditione ut, ab hodierna die ei per succedentia tempora, ab omni conditione et comparatione, a sinodali circada, ab omni debito vel parata, absoluta permaneat; ita ut nonquam nos, neque successores nostri, ab ipsa Capella Regali horum aliquid umquam requirere vel recipere vel repetere praesumat. Et ut nostrae liberalitatis munificentia omnibus sanctae matris Aecclesiae fidelibus esset nota, summo studio et diligentia exarari praecipimus; quatinus [Col. 0274D] quod manu propria, signo crucis inpresso, statuimus [Col. 0275A] esse ratum, per curricula succedentium temporum maneat inconvulsum. Et si quis hujus elemosinae porciunculam temptaverit esse violandam (quod absit!), iram Dei incurrat, atque nostra nostrorumque omnium auctoritate convictus abscedat, et pro illicita praesumptione, venturi in fine seculorum judici sententia perpetuo anathemate se perfossum atque in inferno inferiori retrusum sine fine doleat.

«Teodoricus praesul, qui dedit hanc donationem. Arnulfus praecentor. Agobertus succentor. Fulcherius archidiaconus. Hildegarius subdecanus. Hugo praepositus. Guiddo Rubeus. Rodbertus. Bernerius. Ingelrannus.»

«Notum esse volumus omnibus christicolis, tam presentibus quam futuris, ego Landricus abbas omnisque fratrum nostrorum congregatio, quoniam Capellam Regiam, quam, sicut, superius scriptae litterae ostendunt, a Berta matrona et filiis ac filiabus suis, probata peccunia, emeramus, postea gener ejus Raherius, conjunx videlicet Enguciae, calumniabatur. Pro qua re convenientes eum Carnotis ante comitem Tedbaldum, et ipso comite atque obtimatibus ejus nobis suggerentibus, spopundimus ei XL solidos nummorum Carnotorum, ut ipse calumniam, quam faciebat ante comitem, dimitteret. Quod et libenter egit. Nos quoque postea, per [Col. 0275C] Paulum monachum, misimus ei solidos nummorum XL, quos ei tradidit Blesis castro, in vico Vianae super Ligeris ripam; et intra castrum, ante aecclesiam Matris Domini, publice calumniam missam fecit, una cum uxore sua Engucia, et unico filio nomine Rainaldo, nec non et filiabus duabus, Berta scilicet ac Adelina; ibique has litteras jussit fieri, et eas manu propria manibusque omnium suorum corroborari voluit, coram convicaneis et contribulibus suis. Raimundo de Viana. Teoderico de Sancto Briccio. Gausfrido, filio Archembaldi. Pila de Lupo. Rainaldo de Calido Monte. Herveo. Burchardo. Haimerico decano. Huberto, filio Gislardi. Gunterio, filio Andreae. Herberto, filio Teduini. Rodberto clerico. Huberto. Bernardo. Ernulfo Nigro, famulo [Col. 0275D] Pauli [monachi, qui hanc cartam scripsit].»

«Domino Jhesu Christo rerum conditore presidente. Ego Odo, gratia Dei, palatinus comes, parentum meorum munificentiam atque benignitatem sequens, quam erga locum Sancti Petri Carnotensis habuisse plurima locorum et maxima donaria, quae eidem loco contulerunt, testantur, omnibus sanctae Dei aecclesiae filiis, tam praesentibus quam futuris, notum esse volo, quia, inter alia beneficia quae contuli, una cum consensu meorum fidelium, confero [Col. 0276A] etiam eidem loco bannum Bermerii Villae, quem Redono etiam et alias consuetudines ad me pertinentes, si forte ibi unquam fuisse memorantur; atque nunc, V idus julii, savinae ramusculo donum super altare sancti Petri apostoli, publice, pro salute mea, malui ponere. Et ut haec cartula inconvulsa permaneat, meo nomine nominibusque fidelium meorum corroborari jussi, ut, si forte aliquando quislibet huic meae largitioni contraire temptaverit, ii ex adverso stent et eum commotum et confusum abire sine effectu cogant. Odo, palatinus comes. Sansgualo senescallus. Hugo de Melius. Hilduinus de Ramerud. Hugo Tronellus. Fulco vicecomes. Hugo de Versalliis. Ingelgerius de Islaris.»

* « ⁜ (164) In nomine Domini nostri Jhesu Christi. Ego Landricus, coenobii Sancti Petri Carnotensis abbas, cum fratribus michi commissis. Notum esse volumus, tam praesentibus quam futuris sanctae Dei aecclesiae cultoribus, quoniam adii praesentiam Gausfridi, Andegavorum comitis, cognomine Martelli, aput eum querimoniam faciens de ejus nepote Gausfrido, territorii scilicet Guastinensis comite, qui terram quae Villula dicitur, quondam a Teduino milite sancto Petro datam, suo cuidam militi injuste dederat, et sancto Petro usurpando tulerat. Quod audiens praefatus comes, id egre tulit, et rem non [Col. 0276C] recte actam corrigens, ilico praedictam terram Sancto Petro reddidit, et has litteras nomine proprio nominibusque primatum suorum corroborari jussit. Gausfridus, Andegavorum comes. Bartholomeus, archiepiscopus Turonorum. Johannes de Cainone castro, frater archiepiscopi. Ivo Mala Corona. Teodericus, filius Unbergae. Rainaldus de Castello Gunterii. Richardus de Castello Landonis. Guidbertus. Godefridus, filius Ansgardis. Radulfus de Malli Villa. Ex nostris: Gausfridus Bicotus. Gilduinus major. Landricus major. Walterius clericus.»

[Col. 0276D] «In nomine Domini nostri Jhesu Christi conditoris omnium rerum. Ego Landricus, gratia Dei abbas coenobii Sancti Petri Carnotensis, atque omnes fratres quibus preesse videor, notum fore volumus omnibus fidelibus, tam praesentis quam futuri aevi, quod, postquam ab antecessoribus nostris Ermenteriarum villa, tunc inhabitabilis, cum aecclesia, de quodam milite, Roscelini patre, sicut in archivis nostris habetur scriptum, omni consuetudine libera, praeter duos solidos nummorum de custodia et pasnadium, fuit empta; set idem Roscelinus, inreverenti et infrunito animo victus, post venditionem, vicariam ejusdem villae usurpare non erubuit. Qui tandem [Col. 0277A] moriendo resipiscens, pro animae suae remedio, cum assensu domus suae, Sancto Petro reddidit. Cujus filius Teudo postea, pravo consilio suorum, eandem vicariam per sonum campanae aecclesiae rursum invasit. Verum tamen, a Warino monacho, precibus multis exoratus, acceptis inde solidis nummorum X, ipsam vicariam, quam injuste invaserat, gurpivit, habens secum Hugonem de Manselaria et Walterium Christallum de Senunchiis. Deinde hujus Teudonis domnus Albertus, Ribaldi filius, quadam occasione accepta, praefatos duos solidos nummorum cum pasnadio et ipsam vicariam suis usibus mancipavit. Qui, cum per plusculos annos tenuisset, sancto Petro apostolo hanc ipsam vicariam, pro animae suae salute, jure perpetuo possidendam, reddidit, [Col. 0277B] ac duos praedictos solidos, cum pasnadio suo, cuidam fideli Isnardo de Mori Villare condonavit. Hujus rei testes sunt: Guado, Hugo Drocensis, Herbertus de Burseriis. Dodo senescallus.»

Inferius dicemus de rebus quae additae sunt loco nostro a viro nobilissimo, Alberto nomine.

* « ⁜ (165) In nomine sanctae et individuae Trinitatis. Ego Henricus gratia Dei Francorum rex. Cum regalis solium dignitatis multiplex virtutum cultus exornet, liberalitas tamen et munificentia inter has precipuum locum tenet, quarum effectus multorum [Col. 0277C] necessitatibus condescendat et justorum petitionibus satisfaciat. Notum sit ergo omnibus sanctae matris aecclesiae fidelibus et nostris, tam presentibus quam et futuris, quod quidam meus fidelis, Albertus nomine, filius scilicet Ribaldi, nobilissimi viri, nostrae serenitatis adiit presentiam, rogans et obnixe postulans, ut, regali pietate nostrae munificentiae aurem assentando, suis precibus inclinare dignaremur; quatenus quod, Deo inspirante, maturabat implere, nostrae liberalitatis assensu, ad effectum ducere quivisset: videlicet ut quandam aecclesiam, quam pater ejus, fidelis noster Ribaldus, in honore beati Germani Altissioderensis episcopi, cementariorum opere, in Bruerolensi vico, pro salute animae suae construxerat, regia quidem voluntate, liceret ei dare [Col. 0277D] beato Petro, apostolorum principi, et monachis sibi famulantibus in coenobio quod situm est non longe a moenibus Carnotinae urbis; atque ex rebus quas ex nostro beneficio possidere videbatur, praefatam aecclesiam, tam ipse quam ejus fideles, pro Dei amore, nostra favorabili clementia locupletare liberaliter quivissent. Cujus justam ac Deo acceptam petitionem judicantes, cum episcopo Agoberto in cujus diocesi aecclesia eadem est, necnon et obtimatibus nostris qui nobiscum praesentes aderant, dignum duximus, pro nostra salute et integritate regni nostri, assensum praebere intentioni suae. Damus itaque ei licentiam, ut et memoratam aecclesiam, ex [Col. 0278A] nostro beneficio quod possidet, amplificet; et quidquid ei conferre et annuere voluerit, ita sit liberum atque ab omni judiciaria potestate solutum; ut idem fidelis noster Albertus, actenus a nobis tenuit liberum atque solutum, quatinus monachi ibidem Deo famulantes, sine ulla inquietudine cujuslibet secularis hominis, noctes diesque orationibus insistentes aliisque bonis operibus vaccantes, quietam agant vitam. Placuit ergo serenitati nostrae, auctoritate regia, interdicere ne quis umquam, per succedentia tempora, huic nostrae munificentiae operi quod cudimus, aliqua temeritate, praesumat contraire; neque de rebus quas jam dedit vel daturus est praefatae aecclesiae fidelis noster Albertus, sive alii homines, nec in magno nec in [Col. 0278B] parvo minuere audeat; neque hujus aecclesiae homines corvedis premat; neque banno, neque teloneo, neque vicaria, neque exactione qualibet gravet, aut sollicitet; set liberi ab omni consuetudine secularium hominum, securi ac liberi inhabitent et monachis praefatae aecclesiae serviant, et sua debita persolvant. Quod si quis presumptor aut insanus contra hanc auctoritatem nostram temere quicquam agere presumserit, quinquaginta libras persolvat auri, et ejus inefficax remaneat conatus. Placuit etiam nostrae pietati huic operi addere atque cartam subscribere, factam jussione fidelis nostri Alberti, de rebus quas ipse jam dedit prefatae aecclesiae et quas post mortem corporis relinquere decrevit, necnon et cetera dona quae suo assensu fideles ejus [Col. 0278C] largiti sunt, ut, in calce ipsius nostro nomine nominibusque primatum nostrorum atque regiae dignitatis sigillo corroborata, rata et inviolata in aeternum permaneant.

«Ad occasum cuncta ruitura secularia, et e contrario coelestia aeternaliter mansura, divinorum voluminum testatur scriptura. Precipit ergo fidelibus, Christi cruore redemptis, ut, dando viliora, adipiscantur nobiliora. Unde ego Albertus, nobilissimi Ribaldi filius, cupiens coelestium naccisci consortium, favente mea carissima conjuge, Adelaisa nomine, pro animabus nostris parentumque nostrorum, liberam ab omni calumnia universorum hominum aecclesiam de Bruerolensi vico, quam pater meus in honore sancti Germani episcopi construxit, cum atrio et sepultura [Col. 0278D] ac decima ipsius aecclesiae, quae in manu mea esse videtur, Sancto Petro coenobii Carnotensis concedo; ut monachi ipsius coenobii, ab hac die in antea, eandem aecclesiam habeant, teneant et in aeternum possideant. Altare quoque ejusdem aecclesiae, quod ab episcopo Carnotensi semper in fevo tenueram, huic largitioni meae domnus meus Agobertus episcopus, una cum assensu canonicorum qui cum ipso erant Drocis, in curia regis, addidit, petitione Landrici abbatis et nostra flexus. Item, censum ipsius vici cum decima mercati concedo, et quicquic ex omni genere olerum, seu pomorum, potest accipi jure mercati, necnon et pugillum salis qui colligitur [Col. 0279A] ab unoquoque salinario. Item, duas partes furni in ipso vico, praeter quem alter minime sit in tota villa. Item, post capitium ipsius aecclesiae, duos agripennos terrae et pratos, quos sub ipso vico habuisse videor, concedo, terramque Walterii Costati, quam tenuit dum praepositus fuit. Concedo et lucum qui adjacet. Terram quoque quae michi colitur, cum luco adjacenti, cum hunc iniquum seculum vivus relinquero, aut mortuus corpore dimisero, habendo possideant et possidendo colant monachi supradicti coenobii, commorantes ibi et pro nobis omnibus in praefata aecclesia deprecantes. In bosco denique, qui dicitur Sancti Remigii, singulis annis amnuo monachis pasnadium suorum porcorum, unumque agripennarium, ubi subulci monachorum, cum porcis suis dormituri, [Col. 0279B] reditum habeant domesticum. De caetero omnibus meis tribuo licentiam, ut, ex rebus quas ex meo beneficio videntur habere, pro animabus suis, praefatam aecclesiam ditent atque exornent, sicut jam fecit Walterius ⁜ (166) , prenomine Palardus, qui medietatem terrae Bulfiniaci, pro anima sua, in stipendiis monachorum concessit; post mortem vero alteram partem terrae quam vivens retinet, alteri parti eodem modo adjicit, sicut alio in loco habetur scriptum. Item, Rodbertus de Fossatis terram unius aratri in Fontanis concessit. Item, Hersindis quaedam vidua Sancto Petro et Sancto Germano, in loco qui dicitur Juris Vena, terram quam ex nostro beneficio tenebat, cum medietate aecclesiae Cruciaci villae et [Col. 0279C] casatis omnibus quos ibi ex me habebat, pro remedio animae suae, tribuit, addens se prebendae monachorum. Emptiones quoque et commutationes vel commercia monachi quae fecerunt vel facturi sunt amnuo. Similiter monachis Sancti Petri concedo liberum transitum per totam meam terram, ut nulla umquam consuetudo ab eis requiratur de piscibus, de coriis, seu de omnibus rebus quae monachorum esse ostendentur. Possem et alia addere quae mei fideles loco praedicto contulerunt; set, quia alias scriptum est, et finem verbis facere et corroborare hanc cartam sigillo domni mei regis, cum nominibus obtimatum suorum, festino, hoc solum in fine hujus operis omnibus notum fieri volo, quod, sicut ego a domno meo rege libere tenui actenus, ita a monachis [Col. 0279D] libere teneantur ea quae, pro salute animae meae ac animarum parentum meorum, dedi, et quae alii contulerunt simili modo, pro animabus suis: ut a monachis ⁜ (167) , neque ab hominibus terrae eorum aliqua consuetudo a nullo homine requiratur, non vicaria, non bannum, non corveda, non expeditio; set, sicut superius dictum est, monachi orationi insistant, et homines eorum monachis solis sua debita solvant. Si quis autem heredum meorum aut aliorum hominum huic operi contradicere voluerit, cum Anna et Caipha, Anania et Saphira et Juda traditore, nisi resipuerit et ad satisfactionis remedium [Col. 0280A] confugerit, in inferno trusus poenas luat perpetuas. S. Radulfi comitis. S. Walterii comitis, filii Radulfi. S. Hugonis comitis. S. Alberti, qui hanc largitionem fecit. S. Teudonis, fratris Alberti. S. Guarini, fratris ejusdem. S. Frederici. S. Balduini. S. Simonis. S. Agoberti episcopi. S. Hugonis decani. S. Guillelmi praepositi. S. Sigonis. S. Ascelini. S. Gencelini decani.»

Post mortem autem Henrici regis, secundo anno regni sui, Philippus rex, cum regina matre sua, Drocis, in sua camera, hanc cartam, domno Alberto exorante, manu propria firmavit manibusque suorum corroborandam tradidit. «Balduinus, Flandrensis comes. Simon, Radulfi comitis filius. Tedbaldus de Monte Morentiae. Hugo butillarius. Adelardus cubicularius. [Col. 0280B] Ingerrannus, pedagogus regis. Hugo Dublellus. Rodbertus Rufus.»

«In nomine Domini Jhesu, conditoris omnium rerum. Notum esse volumus, ego Hubertus abbas, successor Landrici abbatis, omnesque monachi Sancti Petri coenobii Carnotensis, omnibus christianis, tam praesentibus quam futuris, quia quandam terram, quam dederat venerabilis Albertus Sancto Petro et Sancto Germano de Bruerolis, quae olim quidem data fuisse dinoscitur cuidam viro Walterio, [Col. 0280C] praenomine Costato, dum praepositus fuit, atque iterum data est Richardo praeposito; set, sicut diximus, a domno Alberto, apostolo Petro et sancto Germano data. Quandiu vixit, de eadem terra siluerunt utrique et Richardus praepositus et heres Walterii Costati; cum vero obisset domnus Albertus, surrexit ipsius Walterii filius, Guinebertus nomine, et calumniabatur terram ipsam, quae erat cum luco adjacenti in prospectu praefati vici; diuque luctans in hac re, tandem a nobis, pro ipsa terra, pecuniam, quantum taxavimus in invicem, id est XX solidos nummorum accepit, et guerpum super altare publice posuit, coram testibus in fine subscriptis. Deinde Richardus praepositus, successor Walterii, calumniam intulit; cui etiam datis VII solidis nummorum, ipsam calumniam [Col. 0280D] guerpire fecimus, coram omnibus his: Rodberto, quondam abbate coenobii Fossatensis; Gausfrido Guiscardo, monacho, qui VII solidos tradidit; Rodberto praeposito, Hugone de Famis, Bernardo de Lameri Villa, Ingenulfo, Richerio pistore, Ernulfo, Wimundo puero, Rodberto mulnario, Huberto., Rodberto Canarno, Adelelmo et aliis quampluribus. Has autem litteras qui contraire voluerit, aut terram ipsam reclamare voluerit, C solidos nummorum judici persolvat, et nisus ejus inefficax remaneat; et, nisi resipuerit, in baratro inferni cum diabolo trusus ardeat sine fine.»

«In nomine Jhesu Christi Domini nostri. Notum esse volumus omnibus christianae fidei, tam praesentibus quam futuris, ego Landricus abbas, omnesque monachi coenobii Sancti Petri Carnotensis, quod quidam monachus noster, Warinus nomine, non longe a vico Bruerolis, cum assensu nobilissimi viri Alberti, quandam terram emit cum luco adjacenti a quodam homine, Mascelino nomine, filio scilicet Geraldi de Rest; pro qua tres libras nummorum praefato Mascelino, una cum consensu domni sui Herberti, de cujus beneficio eadem terra erat. Assensum etiam praebuit, Hildeburgis, conjux ejusdem [Col. 0281B] Herberti, necnon et filii eorum, Herveus videlicet atque Hugo. Pro quo assensu eidem Herberto dedimus XX solidos nummorum, et ejus conjugi supra memoratae X solidos; filiis vero dedimus congrua dona. Deinde Carnotis omnes una simul venientes, donum praefatae terrae publice super altare sancti Petri posuerunt, ac in nostris orationibus ibidem eos collegimus. Has autem litteras ideo fieri voluimus, ut, si quis aliquando huic dono contraire voluerit, excommunicationis gladio percussus, et testimonio convictus eorum quorum nomina subscripsimus, sine effectu cum verecundia discedat. Domnus Albertus, cujus largitionis initium plurima subsecuntur dona. Herbertus de Burseriis. Rodbertus de Fossatis. Rainerius Finemundus. Richardus praepositus. [Col. 0281C] Sulpicius. Gualterius de Ungena. Item, Gualterius Pungens asinum. Haimericus. Rodbertus Mischinus. Guinebertus. Tescelinus, famulus Pauli monachi. Radulfus, famulus Guarini monachi.»

«In nomine sanctae et individuae Trinitatis, Patris et Filii et Spiritus sancti. Ego Hubertus, nullis extantibus meritis, abbas, omnisque congregatio monachorum coenobii Sancti Petri Carnotensis. Notum esse volumus, tam praesentibus quam futuris, sanctae Dei aecclesiae fidelibus, quoniam quaedam mulier, Hersindis nomine, jam mortuo suo viro, et [Col. 0281D] orbata filiis, diu commorans in territorio Dorcasini castri, in loco scilicet qui vocatur Cruciacus; dum ex more militari servire cogeretur, pro beneficio quod tenebat de domno Alberto, filio videlicet Ribaldi clarissimi viri; ejusque servicii mole, ut fragilis mulier, admodum gravaretur, salubre propositum eligens, donni Landrici abbatis, antecessoris mei, praesentiam adiit, obnixe petens ut sua prece obtineret aput domnum suum praedictum Albertum, quatinus, pro anima sua et pro animabus parentum suorum, daretur sibi facultas dimittendi terrae suae medietatem Sancto Petro propriis usibus altera medietate retenta sine servitio dum adviveret. Quam rem, ut erat liberalissimus ac Deo devotus nostrique [Col. 0282A] loci amicissimus praefatus Albertus, libentissime amnuit ea scilicet ratione, ut, post mortem mulieris, pars retempta ab ea, cum omnibus militibus ad ipsum fiscum pertinentibus, et medietas aecclesie Cruciaci villae quam tenebat, ad Sanctum Petrum rediret. Quo facto, post mortem amborum, abbatis scilicet Landrici ac sepius nominandi domni Alberti, praedicta matrona, incurabili morbo percussa, praesentiam nostram adiit, et medietatem Cruciaci villae aecclesiae, quam tenebat perpetuo jure, beato Petro apostolo, et cetera quae praemisimus contradidit; eo videlicet tenore, ut viva procuraretur, mortua a nobis sepeliretur, et anima ejus ac unicae filiae, Alpes nomine, et conjugis Gauslini, necnon et omnium parentum suorum animae, per apostolum Petrum et [Col. 0282B] orationum nostrarum suffragia, ab omni vinculo peccatorum absolutae, januam intrare mererentur aeternae vitae. Huic autem largitioni, ipsa interveniente, assensum praebuit supramemorata Alpes, filia ipsius, cum conjuge Gauslino et nepotibus Simone et Radulfo, quorum sorores Emmelina, Eva et Elisabeth subscripserunt, et aput Sanctum Clodoaldum, cum matre, hanc cartam roboraverunt. Si quis vero huic dono aliquando contraire voluerit, judici prius C libras persolvat auri, et, nisi resipuerit, cum his qui Dominum cruci fixerunt, in inferno lapsus penas luat perpetuas. Acta est cartula Carnotis, VIII kalendas octobris, et publice super altare beati Petri apostoli posita a Gauslino viro Alpes, atque crucis signo ab eodem corroborata. Cum [Col. 0282C] quo fuerunt: Albericus, clericus de Medanta castro, et Nivardus, filius Hugonis. Nobiscum vero fuerunt: Ernulfus Niger, Rainaldus agaso, Gilduinis major, Stephanus Galoius, Fulchardus, Frodo, Adventius, Tescelinus, Leodegarius, Girardus, Rainaldus, Laurentius, item Laurentius. Aput Sanctum Clodoaldum, ubi Alpes, uxor Gauslini hanc cartam, cum filiis filiabusque, firmavit, fuerunt hi: Ogerius, decanus Sancti Chlodoaldi; Teudo, Othgerius, Radulfus; Albertus, filius Ingenulfi, Ernulfus; Gunherius, filius Ernaldi de Vallo. Hanc quoque cartam firmaverunt filii Waszonis, Hugo videlicet, domni Alberti heres, et Guaszo, frater ejus. In fine quoque nomina eorum placuit ponere, de quorum beneficio praescripta largitio descendit, ut et pro ipsis jugiter oretur: Maingotus, [Col. 0282D] vir Hersindis, quae hoc donum dedit; Ingenulfus, cujus filium jam praemisimus, Albertum nomine.»

«In nomine Domini nostri Jhesu Christi. Notum esse volumus omnibus Christi aecclesiae fidelibus, tam presentibus quam futuris, ego Landricus abbas, monachique coenobii Sancti Petri Carnotensis, quod, cum aecclesia de Bruerolis a nobilissimo viro Alberto nobis fuisset concessa, visum est nobis profuturum esse, ut sub ipsa aecclesia stagnum construeremus. Quod cum minime posset fieri, nisi foret empta area [Col. 0283A] unius molendini, olim nominati Mala Poena, cuidam militi Walterio de Ungena, cujus erat eadem area, jussimus dare unum aequum obtimum et quadraginta nummorum solidos, qui dati sunt a Warino monacho, provisore et edificatore ipsius loci. Eo quidem tenore ipsam aream emimus, ut, nullo unquam contradicente, in aeternum habendo possideamus, et singulis annis pro eadem area praedicto Walterio et posteris ejus solidos duos nummorum in festivitate sancti Remigii solvamus. Quod si in dando negligentes fuerimus, legaliter emendetur, et area semper habeatur. Si quis autem huic operi aliquando contraire temptaverit, cum Juda traditore in inferno poenas luat, nisi satisfaciens resipuerit. Testes hujus rei subscribere curavimus. Teudo, filius Roscelini. [Col. 0283B] Richardus de Bairo. Rodbertus de Fossatis. Ivo de Regemalasto. Sulpicius, filius Hadeberti. Richardus praepositus. Rainerius Finemundus. Rodbertus Mischinus.»

«In Christi nomine. Ego abbas Landricus, et omnes monachi coenobii Sancti Petri Carnotensis, notum esse volumus praesentibus et futuris, christianae videlicet fidaei cultoribus, quod, annuente clarissimo viro, domno videlicet Alberto, pro quadam terra quam cooperit aqua stagni, infra vicum Bruerolensem constructi, dedimus in commutatione duobus fratribus, Guauscelino scilicet atque Sulpicio, [Col. 0283C] aliam terram non longe a vico; quae terminatur ex una parte, quadam piro, et ex alia parte rivulo aquae quae vocatur Medua. Dedimus etiam, pro hac ipsa re, Sulpicio V nummorum solidos et unam domum. Hanc quidem commutationem factam annuerunt uxor praedicti Sulpicii, nomine Roscelina, et Rodbertus filius ejus. Subscripsimus etiam nomina testium, ut insurgentes forte ex adverso, ratione convicti, inefficax conatus eorum deficiat. Walterius de Ungena. Richardus praepositus. Rainerius Finemundus. Rodbertus. Guinebertus. Radulfus. Hanc autem cartulam si quis temerarius contradicere temptaverit, X libras argenti persolvat; et, si pertinax fuerit, sit anathema, donec resipiscendo ad [Col. 0283D] emendationem veniat.»

«In nomine Domini nostri Jhesu Christi. Notum esse volumus, nos monachi Sancti Petri Carnotensis, sub abbate Huberto regulari tramite viventes, quod quidam miles, nomine Guarnerius, agnomine Guazellus, nobis vendidit portiunculam sui luci qui juxta lucum nostrum adjacet; terram quoque arabilem ante lucum, versus terram illam quam emerat Warinus monachus a Mascelino, Geraldi filio. Accepitque predictus Guarnerius, tam de luco quam de terra, taxatam peccuniam a domno Ernaldo monacho, qui tunc in vico Bruerolis commanebat, cumque [Col. 0284A] collegit in orationibus nostris, ac in infirmitate jacentem cibo aluit, et mortuum sepelivit. Post cujus mortem, frater ejus Vitalis terram atque lucum calumniatus est, et, cum pertinax esset calumniando, pro eadem re a Gausfrido monacho X nummorum solidos accepit, et, cum Guarnerii filio, guerpum super altare Sancti Germani posuit, coram subscriptis testibus. Walterio de Ungena. Lamberto de Lammeri Villa. Rodbertus Mischinus. Sulpicius, filius ejus. Ernulfus sutor. Wineberbus. Si quis autem huic emptioni contraire voluerit et rem ad placitum duxerit, libram auri primum persolvat; et quandiu in pertinatia perstiterit, ore Dei et sanctorum sanctarumque omnium sit anathema.»

«In nomine Patris et Filii et spiritus sancti. Notum esse volumus, ego Landricus abbas et omnis congregatio monachorum coenobii Sancti Petri Carnotensis, omnibus tam presentibus quam futuris, sanctae Dei aecclesiae cultoribus, quod, postquam vir clarus et honorabilis domnus Albertus, prout tempus contulit, loco nostro et nobis aecclesiam Sancti Germani de Bruerolis, cum aliis rebus, est largitus, cujusdam sui militis aspexit terram quae Bulfiniacus dicitur, in parroechia Cruciaci villae; de qua terra, tunc quidem inhabitabili, sepius ipsum militem submonebat ut eam beato Petro apostolo et sancto Germano, pro animae suae remedio, daret. Qui, diu differens, [Col. 0284C] in bello quod longo tempore inter domnum Albertum et Guaszonem fuit, idem miles, Walterius nomine, Palardus cognomine, ante Castrum Novum, forte accidit ut graviter plagaretur, et dum timeret mori, dominum suum Albertum atque suos commilitones advocans, medietatem predictae terrae, cum assensu domni sui, sancto Petro et sancto Germano concessit, donumque super altare sancti Germani transmisit: eo quidem tenore, ut suis usibus, dum adviveret, medietatem alteram retineret; post mortem vero corporis ipsa sua medietas, sibi retemta, alteri juncta medietati, ad praefatum apostolum rediret et ad sanctum Germanum. Quod et factum est; nam, eo mortuo, jubente domno Alberto, terram ex [Col. 0284D] integro habuimus, et eumdem Walterium in nostris orationibus, cum omnibus benefactoribus nostris, posuimus ac pro ejus anima aecclesiae signa pulsantes, atque Deo preces fudimus debitas et usque in aeternum a nobis fundendas. In supradicto quoque dono, sepe memorandus domnus Albertus, sicut in ceteris donis, tam a se quam a suis fidelibus factis, hoc addidit, ut si antea aliqua consuetudine gravabatur, neque vicaria, neque banno, neque teloneo, postquam datum fuerit, ullo modo gravetur. Hoc quoque sancto Petro et sancto Germano, Deo devotus vir dedit, volens ut quiete monachi semper inibi vivant et Deo serviant. Voluit etiam maledictionem subscribi, ut, si quispiam aliquando voluerit huic bono operi esse contrarius, ipsum Deum et [Col. 0285A] omnes sanctos, nisi resipuerit, sentiat sibi esse contrarium, et cum ipso diabolo et angelis ejus aeternis cruciatibus in inferno se cruciari doleat. Testes harum rerum subscribere curavimus. Herbertum de Burseriis. Rodbertum de Fossatis. Tedbaldum de Valle Grinnoso. Ebrardum, filium Walterii. Dodonem senescallum. Walterium de Ungena.»

«Domino nostro Jhesu Christo, omnium rerum conditore, praesidente. Omnibus sanctae Dei aecclesiae filiis notum esse volumus, ego Hubertus abbas et monachorum conventus Sancti Petri coenobii Carnotensis, [Col. 0285B] quia quidam miles, nomine Rodbertus Fossatensis, atque Agnes, ejus venerabilis conjunx, pro remedio suarum suorumque parentum animarum, in honore beati Petri apostoli, in Pertico, non longe a Mori Villare, Castellariorum aecclesiam, coemento et lapide constructam a sanctimoniali femina, nomine Hadvisa, matre videlicet praefatae Agnetis, cum assensu et prompto affectu istius sanctimonialis, pariter et filiorum filiarumque suarum, nostro loco contulerunt; et ne sola videretur esse haec eorum largitio, in eodem loco addiderunt, ad excolendum, terram unius aratri et duos aripennos prati. Quorum animae, in gremio Abrahae patriarchae collocatae, accipiant a Christo praemium aeternae vitae. Si quis vero hoc eorum bonum opus [Col. 0285C] calumniari aliquando presumpserit, cum Nerone, qui Petrum apostolum crucis stipite extinxit, et coapostolum ejus Paulum gladio necavit, in inferno trusus, perpetuis ignibus, nisi resipuerit, crucietur, et a vermibus numquam morit uris sine fine conrodatur.»

«In nomine sanctae et individuae Trinitatis, Patris et Filii et Spiritus Sancti. Notum esse volumus praesentibus et futuris ecclesiae Dei cultoribus, nos monachi coenobii Sancti Petri Carnotensis, quod quidam miles, nomine Rainerius, vulgo Finemundus vocitatus, egrotans, ad mortem petiit habitum monachilem, [Col. 0285D] pro adipiscenda suorum delictorum venia. Quod quidem adeptus est a nostris monachis tunc militantibus Deo et sancto Germano, in loco Bruerolensi. Dedit autem praefatus Rainerius sancto Petro apostolo et sancto Germano, in stipendiariis fratrum inibi Deo militantium, domno suo Hugone annuente, decimam quam tenebat in mansingilo, qui nomen sortitur a Cantante Pica; ut ab ipso judice, qui in fine seculi unicuique nostrum, prout quisque gesserit, sive bonum sive malum, accipere mereretur vitae aeternae praemium. Est autem ipsa decima in masura, quae dicitur Monticulorum; in alia quoque masura quae ante lucem est, vocata Grandis Campus. [Col. 0286A] Cui dono si quis umquam contraire voluerit, cum Anna et Caipha et Juda traditore, in igne inferni positus, nisi resipuerit et ad satisfactionis remedium confugerit, aeternis poenis se doleat cruciari. Hujus rei testium nomina subscribere curavimus. Richardus praepositus. Rodbertus Mischinus. Guinebertus. Gualterius de Ungena. Hubertus de Cantante Lupo.»

«In nomine sanctae et individuae Trinitatis, quae personaliter trinus et essentialiter unus est Deus. Notum esse volumus, ego quidem abbas Landricus et omnis coetus monachorum Sancti Petri coenobii [Col. 0286B] Carnotensis, omnibus sanctae Dei aecclesiae cultoribus, tam presentibus quam futuris, quod quidam miles, nomine Guado, in territorio Dorcasini castri, illecebris atque hujus seculi voluptatibus finem imponere volens, in servitio Dei et sanctis operibus sese mancipans, habitum sanctae religionis toto affectu sibi perobtavit, ac, sub tutamine beati Petri apostolorum principis, a nobis monachilem habitum expetiit, eximii patris Benedicti normam obsecuturus. De rebus denique quas in seculo tenuerat, in usibus fratrum, assensu filii sui Baldrici, praenomine Jhotardi, medietatem ecclesiae Fessonis Villaris et atrii Sancto Petro contradidit. Post eandem vero aecclesiam, dedit terram unius aratri, quae terminatur ab uno latere, ipsius aecclesiae atrio; ab alio vero, [Col. 0286C] via publica quae ducit Tegularias; aliis lateribus, piris aliisque arboribus terminatur. Hanc autem cartam si forte aliquis sicophanta adnullare temptaverit, in judicio deductus, VI, auri libras judici persolvat, et nisus ejus inefficax remaneat. Quod si pertinax fuerit, anathematis gladio confossus, nisi resipuerit, cum diabolo et angelis ejus poenas in inferno luat, veniam habiturus cum eam diabolus est consecuturus.»

« ⁜ (168) In nomine Domini nostri Jhesu Christi. Notum esse volumus, ego Eustachius abbas omnisque conventus monachorum Sancti Petri Carnotensis coenobii, [Col. 0286D] omnibus christianae fidei cultoribus, tam praesentibus quam futuris, quod quidam clericus, Hugo nomine, filius Gauscelini de Vernogilo, sponte adiit quorumdam monachorum nostrorum praesentiam, Rodberti scilicet quondam abbatis Fossatensis, atque Gausfridi tunc provisoris loci Bruerolensis, offerens eis ad emendum medietatem aecclesiae Cruciaci villae, quae, sine ullo incola, in solitudine redacta tota ceciderat, nullum habens ex ea emolumentum. Quam quidem aecclesiam praefatus pater ejus ei reliquerat, hereditario jure, aliis fratribus cetera beneficia relinquens: monachi denique, alteram medietatem ejusdem aecclesiae jam habentes, per [Col. 0287A] assensum domni Hugonis, nepotis viri clarissimi Alberti, a praedicto clerico, absque ullius hominis calumnia, emerunt etiam et alteram medietatem; dantes ei primum VII solidos nummorum, deinde V solidos, rursumque III solidos; sepiusque ad eos redeunti dederunt ei munuscula sibi ipsis necessaria. Testes hujus rei subscriptos lector videre potest. Balduinum presbiterum. Walterium de Ungena. Baldricum Bucellum. Rodbertum Mischinum. Guimundum et Sulpicium, fratres. Osmundum. Stephanum. Morardum. Richardum praepositum. Rodbertum carpentarium.

«In hac quoque carta etiam omnibus fidelibus notum esse volumus, quod a praedicto Gausfrido monacho unus agripennus terrae est emptus de quodam [Col. 0287B] milite, nomine Rodberto, datis, pro eo, XXX ^{t a} solidis nummorum. Quem agripennum Bardulfus, filius Bertranni, postea calumniatus est pro suo. Proin convenerunt super terram domnus Hugo cum suis fidelibus atque domnus Gislebertus de Tegulariis, et certa ratione invenerunt non esse verum quod Bardulfus asserebat. Tunc ipsi domni omnesque alii milites supradictum agripennum terrae sancto Petro et sancto Germano, pari assensu, amnuerunt. Set quia omnes pariter tam parvi quam magni de ipso vico affuerunt, testium nomina subscribere superfluum duxi, cum etiam assensum ibi praebuerit Guarinus de Islo, cui propius ipsa terrula intererat. In quo etiam loco Milesindis matrona, cunjunx quondam Gualdini militis jam defuncti, pro anima sui [Col. 0287C] senioris et sua, juxta terram nostram, quam emit Warinus monachus, dedit portiunculam suae terrae, exorata a monacho Guausfrido; quae inferius incipit a quadam spina, quae terminat et terram superius dictam, quam emit idem Gausfridus a Rodberto milite; superius quoque terminatur via quae vadit ad saltum, per mediam terram nostram.

«Volumus denique ab omnibus sciri, quod quidam miles, nomine Hugo de Famis, pro salute sua, ultra stagnum, dedit sancto Petro, inter duas vias, particulam suae terrae adherentem ipsi stagno, ut ruptum videlicet violentia aquae semper reficiatur, nullo unquam contradicente. Qui cum gladio Normannorum interemptus fuisset, pro ipsius anima [Col. 0287D] conjunx ejus, Hildeburgis nomine, cum assensu suorum fidelium, dedit sancto Petro et sancto Germano quandam terram saxosam et incultam, inter viam quae ducit ad Fontanas villam, et viam quae ducit ad villam Matonis Villaris; quae a rupe in transverso incipit, quae sita est juxta crucem Osannae, et descendit inter duas vias, usque ad id loci ubi conjunctae viam unam faciunt. Ad cujus divisionem atque ostensionem plurimi de vico fuerunt, inter quos Herbertus praepositus, Richardus, Rodbertus mischinus, Hunbaldus miles Rodbertus et Albertus.»

«Omnipotens Deus, inter alia salutis monita, ortatur nos dare ut accipiamus, scilicet terrena, ut recipiamus coelestia; iterumque, dare elemosinam et omnia nobis esse munda. Iccirco in illius nomine qui talia monet, Ego Rodulfus, pro salute animae meae et remissione peccatorum meorum et conjungis meae, et filiorum meorum, Teudonis et Ingenulfi, seu parentum vel successorum meorum, concedo Sancto Petro Carnotensi et monachis ibidem servientibus vicariam et commendaticiam quam habeo in terram ipsorum, scilicet in villa quae dicitur Ermenterias. Et ut ista concessio in perpetuum permaneat, [Col. 0288B] coram testibus has litteras corroboravi, et uxor mea seu filii praenominati. Quod si aliquis, flamma cupiditatis accensus, praefatam elemosinam delere temptaverit, de libro vitae in perpetuum deleatur.

«S. Rodulfi, qui hoc praeceptum fieri jussit. S. Teudonis et S. Ingenulfi, filiorum ejus. S. Ageverti archipresbiteri. S. Erardi. S. Hervei. S. Odae. uxoris Ragenoldi vicedomni. S. Huncboldi.»

Miraris, lector, quod alteram cartam ⁜ (169) , de eadem vicaria, retro actam inveneris, quod impossibilitas hanc habendi fecit. Verum illam alteram, quae prior scripta invenitur, sicut a vero relatore didici, ita edidi. In hoc vero discrepat prior ab ista, quod in ea pervasorem vicariae Roscelinum nominat; [Col. 0288C] in hac autem Radulfum: quod idcirco forte accidit, quia binomius fuit, et usu quidem semper est Roscelinus ore vulgi vocitatus, et in lavachro baptismatis a patrinis Radulfi nomen est impositum. Verum, quoquo modo sit, hanc, sicuti scriptam inveni, ita subscribere volui, ne tedium vel pigricia mea fratribus incommodum aliquod obiciat.

«Neminem orthodoxae fidei catholicae professionis latere usquequaquam credimus, quanta excellentia, tam in presenti quam in futuro, polleant qui, pro nomine Christi, ex propriis facultatibus aliquam [Col. 0288D] largitatem sanctis ac fidelibus ejus, hilari animo prebent. Cum enim non sit possibile quemlibet hominum corruptionis suae labem effugere, inmunemque peccati in hac corruptela vivere, providit pius et misericors quasdam occasiones, seu oportunitates quibus facile nostra valeamus peccata redimere. E quibus omnibus illa duo suavius redolent medicamina, egrotanti animae familiaria, de quibus ipsius veritatis vox sic intonat beata: Date et dabitur vobis; et iterum: Facite vobis amicos de mammona iniquitatis; et illud: Date elemosinam et ecce omnia munda sunt vobis; et: Sicut aqua extinguit ignem, ita elemosina peccatum. Unde et ego Bernardus miles de castro Ebroico, tanta adortamina scripturae divinae [Col. 0289A] mente considerans, una cum consensu senioris mei Rodberti filiique ipsius Rodberti, ex cujus beneficio est, cedo ad locum Sancti Petri Carnotensis, et monachis ibidem Deo famulantibus, quandam aecclesiam, cum omni decima quae in meo dominicatu erat. Est autem ipsa aecclesia in prospectu Ebroici castri, in villa quae Nantiliacus vocatur; estque sacrata in honore clavigeri Petri. Do itidem licentiam meis militibus, ut, si concedere voluerint ex decimis quas ex me tenent, eidem loco dent sine ullo contradictu. Et ut hoc donum firmum esset, gravi incommodo tactus, ab abbate Landrico habitum monachilem ibidem suscepi. Si quis vero (quod absit!) diaboli instinctu, hoc nostrae parvitatis donum infringere temptaverit, iram Dei incurrat; beatus [Col. 0289B] Petrus illi contrarius fiat et inimicus, cum ceteris apostolis omnibus; ovile Christi intrare non mereatur cujus ille claves a summo pastore accepisse creditur. Testes hujus rei sunt ii quos subscripsimus. Rodbertus miles, cum Albereda uxore, et Rodberto filio suo, et Hildeburge uxore. Rodbertus monachus et Richardus, fratres. Gualterius presbiter. Urricus clericus. Bernardus frater. Radulfus et Richardus, fratres, cum sorore Emma. Isnardus. Radulfus Pinguis Lingua. Girardus. Tiberius. De hominibus Sancti Petri: Arnulfus, Rainaldus, Gualterius, Giraldus. De monachis: Odo, Strabo, Gervasius, Herbertus presbiter, Arnulfus Rufus.»

«In Christi nomine. Ego Gualterius, privignus Ansgoti, et mater mea Pleitrudis, volumus notum fieri tam praesentibus quam futuris, quod abbas Landricus monasterii Sancti Petri Carnotensis sepissime meam praesentiam adivit, deprecans quatinus quandam terram, quae est aput Capellam Regiam, sancto Petro tribuerem. Quod prius quidem facere nolui, set, ipso persistente in prece, accepta peccunia ab eo, ipsam terram sancto Petro dedi, annuente meo seniore Huberto, ex cujus beneficio ipsam terram tenueram. Census terrae IIII ^{o r} denarii solvendi kalendis septembris, in nativitate sanctae Mariae. Et ut haec cartula firma permaneat, mea [Col. 0289D] manu signum crucis inpressi. Si quis vero, aut ego aut heredes mei, seu ulla opposita persona, contra hanc cartulam venire aut eam infringere conatus fuerit, una cum cogente fisco, auri solidos C componat, et quod repetit vindicare non valeat; set praesens cartula omni tempore firma permaneat et inconvulsa, constipulatione subnixa. S. Ervei. S. Bernaldi. S. Huberti, filii Magnonis. S. Huncberti Firmitatis. S. Ernulfi, filii Ansgoti. S. Ingelbaldi. S. Laurentii. S. Martini. S. Rainaldi. S. Giraldi.»

«In nomine Patris et Filii et spiritus sancti. Ego Rodbertus, Guillelmi filius, et mea uxor, nomine [Col. 0290A] Adelina, cognitum volumus fore presentibus et futuris, quia adiit nos quidam Sancti Petri Carnotensis coenobii monachus, nomine Guarinus, deprecans nos, ut sibi terram, C videlicet aripennos, quam in dominicatu nostro, in Brogilo Amari, tenere videbamur, Sancto Petro censualiter concederemus. Quod benivole concessimus ad censum, ut deprecatus est, ob remedium animarum genitoris et genitricis meae et nostrarum. Et concessimus terram ipsam ad victum fratrum in loco Sancti Petri Carnotensis manentium, ita ut a modo perpetualiter ipsam teneant, et secure in ea edificent, absque ullo debito et redditione, exceptis tribus solidis, quos de censu solvant in nativitate sancti Johannis Baptistae: et si negligentes ex hoc fuerint legaliter emendent et [Col. 0290B] terram retineant. Ut autem haec donatio firma in seculum permaneat, hanc cartulam manibus propriis firmavimus, et simul omnes mei homines ex hoc testes existentes. Quam donationem si quis falsare voluerit, libram auri componat, et, nisi resipuerit, dampnatus pereat. S. Rodberti, largitoris hujus doni. S. Adelinae. S. Willelmi de Plancis, S. Ernaldi, filii Ansgui. S. Osberti de Orgulio, S. Lancelini, filii Willelmi. S. Rodberti, filii Aszonis. S. Fulberti, filii Bertranni. S. Hubelini, hominis nostri. S. Herberti, fratris Morini de Curba Villa,»

«In nomine sanctae et individuae Trinitatis, Patris [Col. 0290C] et Filii et Spiritus sancti, amen. Universorum conditor Dominus Jhesus Christus, qui a Deo Patre missus in mundum, ut quae perdita erant restauraret et restaurata conservaret, vivens incarnatus ex semper Virgine Maria in nobis, docuit nos ea quae ad utilitatem animarum nostrarum forent proficua. Inter quae monuit nos dare pro se ex his quae possidemus, quatinus centuplicata in futuro recipiamus. Deinde per apostolum suum, inter alia, monet quatinus oremus pro invicem, ut salvemur. His aliisque quamplurimis pulsi suasionibus, ac moniti allocutionibus, ego Guidmundus et mea uxor Emma, cum nostra prole, ut moles peccaminum nostrorum alleviaretur, et pro nobis diatim orantes non deforent, [Col. 0290D] corde benigno promptaque voluntate, locellum sanctae Mariae de Plancis concedimus sancto Petro ex Carnotensi coenobio, cum decima quae ad locum pertinet, et suburbio et teloneo et fera; eam scilicet partem quae ad me pertinet: et unum farinarium, cum tribus leugis aquae ad piscandum, id est, in Rislo et in Moira et in Itone; et unam piscatoriam in Terciaco, et decimam ex aliis piscatoriis et de exclusis quae ibi sunt pertinentes ad me. Do etiam de pratis tres aripennos ante ecclesiam, et de terra culta, quantum duabus carrucis sufficit. De Molinis videlicet meo castro, decimam mercati totius anni concedo, et de omni tributo pertinenti ad ipsum castrum. Loculum quoque praefatum ita adornent monachi Sancti Petri et edificent, uti suum proprium, [Col. 0291A] ut in hoc et super hoc glorificetur Deus per ipsos. Haec vero donatio loci ut firma in perpetuum permaneat, manibus propriis hanc cartam corroboravimus, ego et uxor mea et filii nostri; et domno meo Guillelmo comiti, ex cujus beneficio tenere videor, roborandam tradidi, episcopoque nostro Ivoni, et omnibus convicaneis et obtimatibus meis, qui subscripti sunt: idcirco ut si aliquando, instigante diabolo, aliquis successorum (quod absit!) hanc donationem et concessionem nostram infringere cupierit, corroboratores subscripti testes et defensores sint, vice sancti Petri, apostolorum principis. Si quis autem hanc donationem infringere temptaverit, nisi resipuerit, dampnatus pereat in aeternum, S. Guillelmi comitis ⁜ (170) . S. Guillelmi, filii Osberti, [Col. 0291B] S. Guimundi, qui hanc donationem fecit. S. Emmae, uxoris ejus. S. Rodulfi, filii ejus. S. Rodberti, filii ejus. S. Antonii, filii ejus. S. Guimundi, filii ejus. S. Hugonis, filii ejus. S. Alanni, filii ejus. S. Guillelmi, filii ejus. S. Toresgaudi, filii ejus. S. Guillelmi de Plancis. S. Fulberti clerici. S. Radulfi capellani. S. Guillelmi telonearii. S. Fulberti, filii Bertranni. S. Guiddonis clerici.»

« ⁜ (171) Cum cunctos mortales insatiabili gutture mors inrevocabilis semper devoret, ad exempla tamen humanae propagationis utillimum fore decrevit priscorum industria, non solum memoriae posterorum [Col. 0291C] pia facta virorum fidelium, verum etiam litteris mandare paginulis: quatenus mens ipsorum, plurima peragrans, pro praesentibus praeterita obliviscens, non tantum quae se vidisse meminit, set ea quae a principio facta relegens, tanquam ea quae viderit noscat. Unde ego Gausfridus, Sancti Petri Carnotensis monachus, totius congregationis assensu, atque Huberti abbatis praeceptione, super his rebus quae habere videntur in Normanniae partibus custos et provisor factus, omnibus, tam praesentibus quam futuris, sanctae Dei aecclesiae fidelibus, notum esse volo, quod quidam vir, nomine Girardus, praenomine Caper, pro animae suae redemptione, necnon et parentum suorum, sanctae Mariae de Plancis et sancto [Col. 0291D] Petro apostolo, cujus cella esse videtur ipsa sancta Maria, cum consensu matris suae Emmelinae seu fratrum suorum Guarini et Huberti, gratuita bonitate, quandam terram, non longe a terra sanctae Mariae, concessit, donumque, per Guarinum fratrem suum, super altare sanctae Mariae misit, inpeditus quodam bello ad hoc peragendum. Cui facto assenserunt Guillelmus de Molinis castro et uxor ejus Albereda. Insero etiam huic paginae terram Pagani, quam dedit sanctae Mariae, pro undecim libris nummorum, quas debebat nobis de teloneo supradicti castri. Quam terram ipse Paganus inguadiaverat pro viginti solidis nummorum, quos etiam reddidimus: [Col. 0292A] set et, pro assensu, Gauscelino Pagani domno, XX ^{t i} solidos nummorum, et ejus tres solidos dedimus; Willelmo denique, domno utrorumque, Girardi scilicet et Pagani, propter consuetudines quas videbatur habere in ipsis terris quas remisit, XXX ^{t a} solidos, et uxori ejus Alberedae solidos V dedimus. Qui adfuerunt et viderunt et audierunt, notati subscripti sunt. Guillelmus presbiter. Guiddo presbiter. Guauscelinus, filius Ricuardi. Rodbertus Lupeculus. Fulco de Tedis Villa. Hugo de Chira. Herimannus, filius Hugonis Tronelli. Ebrardus de Rugia. Gualterius de Asperis. Paganus praepositus. Richardus, famulus Girardi et Warini. Willelmus, famulus monachorum. Actum Plancis, publice, vivente Willelmo, invictissimo Normannorum duce, Anglorumque [Col. 0292B] rege; in Francia vero regnante serenissimo rega Philippo; indictione XV. Paulus monachus extitit notarius.»

Sunt et alia dona, supradicto locello pertinentia, quae inscripta, scriptorum penuria, habentur: sicut aecclesia martyris Laurentii, quae data est praedicto loco ab Odone Rufo. Est autem haec aecclesia ultra fluviolum qui currit ante aecclesiam Sanctae Mariae, sub edibus monachorum.

«In nomine sanctae Trinitatis et unicae Deitatis, Patris scilicet et Filii et Spiritus sancti. Notum esse volumus, quod, cummuni consilio et pari affectu, [Col. 0292C] ego Airardus de Buslo et Landricus de Toriello, cum devotissimis nostris coequalibus opidanis, Gausfridum cummilitonem convenimus, ut loculum, in quo aecclesia in honore sancti Romani martyris habebatur, Sancti Petri coenobio Carnotensi, pro remedio suae suorumque animarum, concederet; et quia non longe a castello Braiao distat, set tunc temporis et vilis et incultus aput nos estimabatur, quanquam in conspectu divinae majestatis praeclara sanctitate creditur, praefatus miles nostris precibus annuit, consiliis paruit, de suo ibi dedit, et sic abbati Landrico totum commisit, quatinus in tantum celebris haberetur in quantum prius despicabilis putabatur. Qui abbas quinquaginta solidos nummorum, [Col. 0292D] sponte sua, militi, et bonitatis gratia, dedit. Unde quod divino instinctu fecimus, domno nostro Gausfredo et Mahildi domnae nostrae verbis munstravimus. Qui devotissime laudaverunt, et ditare de suis facultatibus locum promiserunt; atque licentiam dederunt, ut quicumque ex proprio jure quid vellet ibidem Deo et sanctis, pro meliore recompensatione, largiri, libera sibi facultas permitteretur. Quocirca hujus rei gestae cartulam hanc fieri postulavimus, quatenus, subscriptis testium nominibus, ipsa testis et index veri semper firma habeatur. Quod si quispiam huic contradicere praesumpserit, et, quantulumcumque (quod absit!) donationis istius [Col. 0293A] rescindere seu repetere quoquomodo conatus fuerit, non ei consentiatur; set sub anathemate constitutus centum libras auri principi terrae persolvat. Nomina testium. Gausfredus domnus, cujus assensu actum est hoc. Mahildis, ejus conjunx. Willelmus, filius ejus. Airardus de Buslo. Bernardus, frater ejus. Landricus de Toriello. Willelmus praepositus. Odo de Domicilio. Gausfridus. Guarinus. Gausfridus. Raiardus qui hanc donationem fecit. Rainaldus forestarius.»

Sunt ⁜ (172) et alia dona data, quae, per negligentiam sive scriptorum penuriam, inscripta adhuc permanent. Quia vero locus et ocium scribendi tempus congruum praebet pretereundum non estimo qualiter beati Romani martyris caput ad praefatum locum sit a Romana urbe delatum et ibidem collocatum, [Col. 0293B] diuque ab hominibus incognitum. Set, postquam moderno tempore, sicut superius diximus, sub potestate Landreci abbatis locus praedictus meliorari coepit, atque a populo, gratia orationis, frequenter repeti, monachi ibi commorantes, oratoriolum illud ligneum in meliorem statum construere volentes, terram fodere coeperunt, ut majoris oratorii fundamenta cemento et lapide stabilire potuissent. Set, priusquam Romani martyris capitis inventionem explicem, exordiendum est qualiter et qua occasione sanctus martyr ibi, per quendam Britonem, caput proprium deferri voluerit. Fuit olim quidam locuples homo in hac citeriori Britannia, nobilibus natalibus procreatus, qui, divina propiciatione, christianitatis titulo insignitus, in baptismatis lavacro pompis diaboli [Col. 0293C] abrenonciatis, sancti Spiritus illustratione, ab omni piaculorum sorde mundatus, Paulinus est vocitatus. Qui cum zelo deifici amoris estuaret, premeditabat fieri quovis suorum prediorum aecclesiam in honore cujuspiam martyris, si forte posset aliunde adipisci reliquias illius ipsius martyris. Cumque super hac re hereret animo, a multis audivit urbem Romanam, prae ceteris urbibus, innumerabilium martyrum corporibus fore decoratam. Illuc, sine mora, unum ex fidelibus suis, nomine Maurum, christianissimum et simplicem virum, misit, ut quovis modo cujuslibet martyris somata inde transferret. Qui cum Romam venisset, tria per anni tempora ibi conversatus, nulli secretum sui pectoris patefecit, [Col. 0293D] neque solum per se desiderium domni sui explere quivit. Cumque intra se anxiari cepisset, et sumtus pecuniarum jam pene defecisset, dumque iter ad patriam repetere maturaret, hospes ejus animadvertens animum ipsius insolito egrotum, causam egrotationis diligenter inquirit, et inventam amicae consolationis medicamine fovit, atque omne auxilii robur, ut amico hospiti, impendit. Qui a quodam archimandrita beati Romani martyris emens actutum venerabile caput, caute in psistarchia peregrini hospitis sacrosanctum thesaurum, sindone munda involutum, cum apicibus posuit, pacisque osculo dato, citato gressu eum ab urbe Romana exire praecepit. Cumque, Dei nutu et prospero itinere, ad [Col. 0294A] Braiaum vicum deveniret, Osanam fluvium transiens, egritudine corporis ibidem detemptus, Deo disponente, glebam corporis, cum thesauro quod detulerat, juxta parietem aecclesiae, quae tunc ibi aderat, cum defunctus esset, a christianis cummanentibus exorando poni praecepit. Itaque thesaurus et tam incomparabile munus a Deo collatum, per multorum annorum tempora labentia, hominibus incognitum mansit: donec, propiciante divina clementia, a monachis supradictis officia divinae servitutis inibi complerentur, et ab omni plebe locus ipse celebris haberetur, atque, aucmentando paulatim, longe lateque volans fama diffunderetur. Tunc, opitulante plebe, majora jacientes aecclesiae fundamina, insperatum thesaurum repperiunt, corpus [Col. 0294B] quidem praefati peregrini, et, juxta ejus corpus, psistarchiam ipsius illesam, caput supra memorati martyris continentem. Quam quidam homo inmeritus cum a terra temere voluisset levare, praesuntionis suae poenam statim ultione divina merito recepit; nam infelix, antequam manu tangeret id ad quod extenderat, oculorum lumine caruit. Quo facto, loci illius homines in uno cuneo conglobati, cum religiosis personis, ac honore debito laudes concinentes, tecam illam, cum sacris reliquiis sine difficultate levantes invenerunt, martyris caput et apices inconvulsas, beati Romani martyris esse caput demonstrantes. Quod cum a terra levaretur, odor suavissimus tantus adfuit, ut omnes qui aderant se sentire crederent odoramina redolentis Paradisi. [Col. 0294C] Inter haec denique martyris virtus non defuit, nam praedictum hominem lumine orbatum, ille qui cecum a nativitate non dedignatus est illuminare, ipse hunc, meritis Romani martyris, ad laudem et gloriam nominis ejus clariori lumine illuminavit. His ego, vel ipse qui michi hoc retulit, non interfui: set, ut affirmabat, Agobertus, archipresbiter et postmodum praesul Carnotinae urbis, interfuit, a quo et ipse hoc didicit. Nunc quoque ad sequentia vertatur pennula.

«Conditor atque Salvator noster Dominus Jhesus [Col. 0294D] Christus qui omnes homines vult salvos fieri et ad agnitionem veritatis venire, ortatur nos pie ac misericorditer, dicens: Honora Dominum de tua substantia; itemque: Date elemosinam et omnia sunt vobis munda. Idcirco, ego Hisnardus, unus Christianorum ejus filius Sulpicii, volens obaudire voci ejusdem piissimi Domini mei Jhesu Christi, concedo sancto Petro, coeli clavigero, ad coenobium ejus, quod situm est in suburbio Carnotensi, aecclesiam meam quae est in Buxido, cum atrio, ob remedium patris et matris meae et antecessorum meorum et seniorum; annuente Teudone seniore meo, filio Bosonis, qui eam tenet ex beneficio regis. Do etiam terram juxta aecclesiam, quantum arare potest una carruca. Ego [Col. 0295A] vero in dominicatu non teneo omnes decimas, set in fisco tenent mei homines plurimas, quibus concessi, ut quisquis sancto Petro dare voluerit, ex mea parte licenciam habeat. Dono etiam pastum omnibus porcis monachorum Sancti Petri coenobii Carnotensis, in mea silva, sine pasnatico. Item do decimam unius molendini quod situm est in Alneto; et do decimam denariorum quos accipio de pastu porcorum; et dono decimam nummorum mercati Morti Villare. Et ut haec mea donatio firmissima permaneat, domno meo Teudoni, ex cujus beneficio teneo, corroborandam tradidi, filiusque meus Hisnardus et filiae meae utraeque, cum matre sua Albereda, haec omnia quae dedi consentiendo annuerunt, et annuendo consentiunt, et manibus propriis [Col. 0295B] has litteras corroboraverunt; et ex hoc testes sunt isti homines qui subscripti sunt. Si quis vero adversarius, aut Dei inimicus, aut infidelis vel falsus christianus, hanc meam donationem calumniatus fuerit, in thesauros regis centum libras auri coactus ponat, et perpetuo anathemathe ejus damnetur anima, et cum Dathan et Abiron omnino pereat. S. Teudonis, ex cujus beneficio est. S. Isnardi, qui hanc donationem fecit. S. Alberedae, uxoris ejus. S. Isnardi, filii ejus. S. Columbae, filiae ejus. S. Aremburgis. S. Rodberti Rufi. Hugo de Mor Villare. Baldricus. Mascelinus de Curba Villa. Gausfridus de Longa Luna. Guarinus de Puteo. Arroldus de Croto. Richardus frater. Rodulfus de Calloet. Ex nostris: Bernardus, filius Vulmari; Albertus, Frodo, Stephanus [Col. 0295C] Gualoius, Ernulfus Rufus; Rainaldus filius ejus; Fulchardus; Tescelinus, filius Hildegarii; Arnulfus Niger, Giraldus cocus.»

«In nomine sanctae et individuae Trinitatis. Notum esse volumus omnibus Christi fidelibus, tam praesentibus quam futuris, ego Landricus, gratia Dei abbas, omnisque conventus monachorum Sancti Petri coenobii Carnotensis, qualiter nostro loco data fuerit terra quam possidere videmur in Gausberti Villa, a quodam milite et claro genere, Richardo nomine, vel qualiter concessa sit a nobilissimo comite Normanniae Willelmo, seu a fratribus supradicti militis, Willelmo scilicet [Col. 0295D] atque Balduino. In anno igitur quo finitum esse intestinum bellum dinoscitur, quod inter regem Hainricum et Willelmum comitem diu duraverat, supradictus miles Richardus a comite, cum aliis Normannis, missus fuerat, custodiendi gratia Tedmarum castrum: quod castrum cum habitatoribus suis tunc anathematum erat. Qui dum ibidem esset, infirmitate corporis, qua et mortuus est, tactus, diligenter animae suae detrimentum timens, Nigello quodam ad se vocato, qui sororem suam in conjugio habebat, seu aliis amicis, petivit ut quidam monachus noster Gausfridus, qui tunc forte aderat, ad episcopum civitatis curreret, seque, tam ipse quam alii absolvi facerent et ad coenobium sepeliendum [Col. 0296A] deferrent; eo tenore ut ab illo die in aeternum, monachi nostri loci tertiam partem Gausberti Villae possiderent, exceptis militibus, quicquid videlicet ipse possederat in domibus, in terris, in pratis, in aquis, in aecclesia, in bobus. Impetrata quoque absolutione, et, ex more sanctae religionis, inter primates civitatis corpore sepulto, nomen ejus memoriale fecimus, et faciemus diebus omnibus, cum caeteris quorum beneficiis vita nostra sustentatur, Auctorizavit autem hoc donum gloriosus comes sepe nominandus Willelmus, pro coelestis vitae praemio, in villa quae vulgo dicitur Curtis Dominicus, non longe a castro Drocis, coram obtimatibus suis, quorum nomina sunt haec: Willelmus, filius Osberti; Walterius Gifardus, Fulco de Alno, Hubertus de [Col. 0296B] Rigia, Rodbertus Bertrannus, Willelmus Marmio, Rainaldus Darsellus, Radulfus Falchemandus, Hunfridus, Turoldus; Willelmus, Corbucionis filius; Bencelinus de Schoht, Raberius et Wilelmus de Vernone; Hugo, filius Gerelmi. Auctorizaverunt et fratres defuncti, coram omnibus his supradictis, Willelmus scilicet atque Balduinus, ut et ipsi cum fratre suo in recumpensatione participes esse mererentur. De nostris adfuerunt: Bernardus, filius Vulmari; Warinus cocus, Walterius major, Oydelerius stabularius. Si quis hanc cartulam contradicere voluerit, perpetuo anathematis jugulo feriatur, et, frustratus voluntate, tres libras auri persolvat judici. Concessa est et roborata haec donacio pridie nonas Augusti, die qua mortuus est Hainricus rex [Col. 0296C] Franciae [et scripta a Paulo monacho].»

«In Dei nomine. Ego Odo, filius comitis Manassae, annuente fratre meo Hugone ac sorore nostra Eustachia, notum esse praesenti populo et futuro, me scilicet dedisse Carnotensi monasterio Sancti Petri ac Jociacensi cellae praedicti monasterii, ex nostra familia servum, nomine Raimbertum, et ancillam, vocabulo Frodburgam; fratrem videlicet ac sororem, cum filiis et filiabus eorum, pro salute patris nostri animae et matris nostrae. Huic ergo dono si quis nostrorum heredum aliquando contrarius esse voluerit, cum Juda traditore et cum his qui Dominum [Col. 0296D] crucifixerunt, a beato Petro, cui a Domino Jhesu Christo collata est ligandi et solvendi potestas, anathematizatus ac extra portas Paradisi exclusus, diabolo tradatur in inferioribus flammis, omni tempore cruciandus. Precor igitur omnes qui hanc largitionis nostrae legerint vel audierint scripturam, ut Dei pietatem, pro patre nostro Manasse et pro nostra matre Constantia, seu pro nobismet ipsis ex orare studeant, quatenus, post mundi hujus cursum, per sanctum Petrum apostolum, cui supradictum contulimus donum, omnipotens Dominus aeternae vitae nobis aperiat januam. Hanc autem cartulam semper inviolatam fore cupientes, V idus Augusti, in palatio Meleduni castri, praesente domno nostro rege Hainrico, [Col. 0297A] manibus propriis corroboravimus, manibusque plurimorum ibi astantium corroborandam tradidimus. Subscripsimus iterum et nostra nomina, facientes signum salutiferae crucis et ponentes nomina testium utrarum partium. S. Odonis comitis, qui hanc donationem fecit. S. Hugonis comitis, fratris Odonis. S. Eustachiae, sororis amborum comitum. Secuntur testes: Gualterius comes, Droco de Conflante, Gualerannus de Parisio, Teduinus vicecomes, Oidelardus; Hugo, filius Richardi de Bistisiaco; Guaszo de Pissiaco; Hugo, filius Liperici; Rodbertus Budicus, Fulcuinus; Balduinus, archicapellanus regis; Guiscelinus et Richardus, capellani; Albertus, praepositus Jociaci cellae; Rodbertus de Fraxino, Hulgerius major. Johannes cubicularius dictavit hanc [Col. 0297B] cartulam. Droco, archidiaconus Vilcasini. Qui vero, diaboli instinctu, huic rei contraire voluerit, fisco regis persolvat centum libras colati auri, et conatus ejus sine effectu permaneat.»

«In gremio sanctae matris aecclesiae cum fides principatum teneat, misericordia, quae grece dicitur elemosina, cum ex fonte caritatis procedat, inter virtutes caeteras non habetur ultima. Quae quidem, dum minimis Christi distribuitur, remissio peccatorum adipiscitur, regnum coelorum operantibus eam aperitur, unde est illud: Benefacit animae suae vir misericors, et plura his similia. Salvator etenim noster, [Col. 0297C] universitatis Dominus, cum ipse sit potens, potentes non abicit, quoniam neminem vult ⁜ (173) perire, set ad agnitionem veritatis venire et per fructus bonorum operum omnes fideles vocat ad se; qui etiam, in Evangelio, mundi amatores terret: Omnis, inquit, arbor quae non facit fructum bonum excidetur, et in ignem mittetur; et plura his similia quae non sunt huic stilo credita. Unde ego Ivo, cassibus mundanae conversationis inretitus, prae omnibus, peccatorum pondere pressus, verumtamen de multitudine misericordiarum Domini praesumo indignus opus bonum et quod creditur laudabile; locellum Sanctae Gauburgis, in territorio Belismensi situm, cum omnibus ad ipsum locum rebus pertinentibus, Sancto Petro Carnotensi committo et dono, [Col. 0297D] quatinus ibidem militaturus Deo monasticus ordo habeatur. Ut autem hoc donum stabile et inconvulsum permaneat volo omnibus, tam presentibus quam et futuris, per succedentia tempora, notum esse, domno meo Hainrico regi, ex cujus beneficio est, me corroborandum tradidisse. Si quis vero, diabolicae pravitatis instinctu, huic facto (quod absit!) contrarius extiterit, iram Dei incurrat; beatus Petrus illi contrarius fiat et inimicus, cum ceteris omnibus; et propria praesumptione confusus, mille libras auri regi Francorum, ob temeritatem injuriae, persolvat.»

[Col. 0298A] Hic loculus praememoratus primum a comite Willelmo datus quidam monacho Bonaevallensi, Beringario nomine, dinoscitur esse; set abbas consecratus, bellorum frequentiam atque loci paupertatem cotidie crescentem diu ferre non valens, sponte ad suum coenobium est reversus, ubi postea suam transegit vitam. Post mortem vero Willelmi comitis et Rodberti filii ejus, quem securi inimici ejus in carcere positum interfecerunt, Ivo, frater Willelmi, in honore succedens, abbatem Landricum rogans expetiit, ut locum praefatum Sancto Petro perpetuo habendum susciperet et monachos suos illuc dirigeret, ibidem militaturos. Cujus petitioni abbas obsequens, misit quosdam de suis, qui locum fere per triennium tenuerunt. Accidit autem ut quidam [Col. 0298B] juvenis, nomine Solo, monachus, Deodatus a lavacro sacro vocitatus, ibidem, ut ferebatur, quedam nefaria actitabat, et, zabuli instinctu, majora adhuc flagitia moliretur agere; ab ejus complicibus denudatus est; et, praesidio fugae elapsus, in Britanniam se suscipiens, suorum operum pedorem nobis grandem relinquens, nos alienavit a loco, et locum a nobis.

«In ⁜ (174) gremio sanctae matris aecclesiae cum fides principatum teneat, misericordia, quae grece dicitur elemosina, cum ex fonte caritatis procedat, [Col. 0298C] inter virtutes ceteras non habetur ultima. Quae quidem, dum minimis Christi distribuitur, remissio peccatorum adipiscitur, regnum coelorum operantibus eam aperitur. Unde est illud: Benefacit animae suae vir misericors; et plura his similia. Salvator etenim noster, universitatis Dominus, cum ipse sit potens, potentes non abicit, quoniam neminem perire ⁜ (175) , set ad agnitionem venire veritatis, et per fructus bonorum operum omnes fideles vocat ad se; qui etiam, in Evangelio, mundi amatores terret: Omnis, inquit, arbor quae non facit fructum bonum excidetur, et in ignem mittetur; et plura his similia, quae non sunt huic stilo credita. Unde ego Rotrocus, cassibus mundanae conversationis inretitus, militiae armis accinctus, prae omnibus peccatorum pondere [Col. 0298D] pressus, verumtamen de multitudine misericordiarum Domini praesumo indignus opus bonum et quod creditur laudabilius; monasterium scilicet, quod meus genitor Gausfredus in honore sancti Dionisii construere coepit, in territorio non longe distante a castello Nogiomo dicto, cupio amplius adornare et magnificare. Venerandae quippe memoriae abbas Landricus me adiens obnixe rogavit, quatinus eundem monasterium Sancto Petro Carnotensi, ob mei memoriam et uxoris filiorumque meorum, et pro anima supradicti genitoris mei et matris meae, donarem. Quod ego libentissime annui, ut idem pastor [Col. 0299A] et princeps michi et animabus eorum succurrere dignetur, aperiens nobis portas regni coelestis, quas, a domino potestate accepta, omnibus fidelibus aperit. Ut autem hoc stabile et inconvulsum permaneat, volo omnibus, tam praesentibus quam et futuris, per succedentia tempora, fidelibus notum esse, manibus omnium fidelium meorum me corroborandum tradidisse. Si quis vero, diabolicae pravitatis instinctu, huic facto (quod absit!) contrarius extiterit, anathema sit, in infernoque inferiori retrusus, ubi vermis, qui nonquam moritur, ejus corrodat carnes; et ignis, qui nonquam extinguitur, semper ejus pascatur cruciatibus.

Iste locus, quandiu vixit comes Rotrocus, per plusculos annos a nostris monachis est possessus, [Col. 0299B] donec ab uxore Gausfridi, nomine Beatrici, jussi sunt egredi; occasione nacta, quod domnus Hubertus, quondam nostri loci abbas, officio abbatis non poterat uti; cui vivens Rotrocus per abbatem Eustachium aecclesiae regimen dederat, virgaque pastorali donaverat; et moriens, quicquid in auro et argento, vino et tritico, possederat, in usus monachorum totum reliquit. Quo mortuo, filii ejus omnem triticum et vinum mutuantes, inimicum habentes feneratorem, si quando requireret quod mutuo prestiterat; Beatrix quoque, uxor majoris filii, intra arcem suam aurum et argentum habens, se sibi propinquiorem estimans, preter calicem unum quem fecerat aureum, nichil omnino voluit reddere. Dum vero persepe a supradicto procuratore loci verbis [Col. 0299C] acriter moneretur, ut elemosinam mortui redderet, ad terras emendas et edes construendas, in tanta ira exarsit, ut et monachos nostros a loco pelleret, et Clunienses monachos inibi poneret. Qui semel anathematis pulsi mucrone, rursum redierunt, Allobrogum inediam fugientes quoquo gentium; more girovagorum arida ac maria transmeant, ut inveniant escas.

«Quicumque sibi obligatum hominem, propter amorem Dei, a debito relaxat servitio, praemium sibi ab eo confidat, sine dubio, retribui in futurum; dicente ipso per prophetam: Dimitte eos qui cunfracti [Col. 0299D] sunt liberos, et omne honus disrumpe. Tunc invocabis et Dominus exaudiet, clamabis et dicet: Ecce adsum. Quapropter ego comes Tedbaldus, in Dei nomine, pro remedio animae meae, quosdam servos mei juris, natos ex servis meis ancillisque Sancti Petri Carnotensis, cum uno servo meo libero, trado monachis ipsius loci, ut, ab hac die, servitium debitum persolvant. Ea denique conventione hoc annuo, ut omni tempore, exceptis feriatis diebus, in pleno conventu, michi psalmus post laetaniam ab eisdem fratribus decantetur. Et ut hujus donationis carta sit omni tempore firma, ego ipse manu mea [Col. 0300A] signo crucis eam roboravi, et filio meo roborandam proposui. S. Stephani comitis. S. Gausfridi de Calido Monte. S. Widonis de Breina. S. Hainrici dapiferi. S. Widonis de Monte Leodorico. S. Alcherii, filii Guauslini. S. Hugonis, filii Tedbaldi.»

«In nomine Domini nostri Jhesu Christi, filii Dei summi. Ego Ebrardus, Carnotensium vicecomes ⁜ (176) , notum esse volo praesentibus atque futuris, quod adierunt meam praesentiam Sancti Petri Carnotensis monachi, deprecantes, ut, pro remedio animae meae, dimitterem calumpniam quam immiseram in filiis Girberti, mei servi, de Ymonis [Col. 0300B] Villa, qui ex ancilla Sancti Petri Carnotensis nati sunt. Quod et feci, accipiens ab eis centum solidos nummorum et unciam auri; et concessit Sancto Petro Carnotensi et monachis famulantibus ibidem, absque calumpnia, ipsos filios Girberti et Beringerium, cognatum eorum, cum uxore et filiis et filiabus suis, et progenie ipsius Gisberti, qui infra terminos Imonis Villae degit, pro remedio animae meae, et parentum meorum, uxorisque meae Hunbergae et filiorum meorum; quatinus ab hodierna die et deinceps serviant monachis, absque ullo contradictu et calumpnia. Quod si quis hanc cartulam et donationem dampnare voluerit, dampnatus pereat in aeternum. S. Ebrardi vicecomitis, qui hanc donationem fecit. S. Ebrardi, filii ejus. S, Hugonis, filii ejus. [Col. 0300C] S. Huncbergae, uxoris ejus. S. Odonis, filii Guaszonis. S. Guarini, filii Guarini de Turre. S. Gualterii, filii Loscelini de Curte Entismo. S. Gunterii, filii Haimonis. S. Guidonis Apostoli, et Gausberti, fratris ejus. Ex nostra parte: Arnulfus Bigotus; Stephanus, Dodonis filius; Gausfridus Tosardus, Teduinus major, Hubertus Bovardus, Gualteriolus de Monasterio. Rodbertus monachus hanc cartulam scripsit, jubente Landrico abbate.»

«Agnitio qualiter terra, quam abbas Magenardus dedit Rodberto Corneo, revocata est ad victum fratrum.—Dum Rodbertus Corneus mortuus fuit, voluerunt [Col. 0300D] monachi ipsam terram recipere; set uxor ejus judicium portare fecit, quoniam ea conventione suo data fuit seniori, ut ipsa, quandiu viveret, eam possideret. Quam feminam quidam miles, Sulio nomine, in conjugio accepit; qui multis vicibus, servitium abbati Arnulfo obtulit. Quod servitium semper abbas sprevit et nonquam recepit. Quo Sulione vivente cum supradicta femina, filii Rodberti jam dicti mortui fuerunt. Post mortem vero feminae, reclamaverunt ipsam terram nepotes ejusdem Rodberti; set monachi fortiter restiterunt eis. Tunc venerunt utique in curiam Odonis comitis et episcopi [Col. 0301A] Teoderici, et ibidem factum est placitum. Affirmabantque nepotes Rodberti, quoniam ea conventione judicium femina portare fecerat, ut, post mortem ejusdem feminae, heredes Rodberti ipsam terram in fisco de abbate tenerent. Ad hoc contradicendum satis habuimus testes. Tunc Odo comes judicavit campum fieri, scilicet ex hoc quod illi dicebant heredes Rodberti in judicium, quod femina Rodberti fecit portare, fuisse missos. Testis vero Sancti Petri dicebat non, nisi solummodo feminam. Tunc Rodbertus, unus ex jam dicti nepotibus, dedit comiti guadium. Teodericus vero, homo Sancti Petri, qui jam major fuit, similiter suum guadium comiti dedit ad contradicendum. Postea vero, remanente campo, concordia sic facta fuit. Abbas Landricus, [Col. 0301B] episcopo Teoderico rogante, quadraginta solidos ipsi Rodberto et Sancelino, fratri ejus, dedit, et duos aripennos vineae remisit, quos Rodbertus Corneus Sancto Petro dedit, dum ab abate Magenardo ipsam terram recepit. Ipsi vero fratres Rodbertus et Sancio guerpiverunt terram, et fidejussores dederunt seipsos et duos homines suos, Gilduinum et Emalricum, ut, si quando ab aliquo, ex parte eorum, ipsa terra calumpniaretur, ipsi liberam eam redderent, et totam calumpniam in curiam comitis eraderent. Haec concordia in episcopi curia facta fuit; et interfuerunt multi, ex quibus quidam hic subscripti sunt: Nivelo, Albertus de Gualardone, Rogerius Podardus, Haimo Barbatus, Girogius clericus, Herbertus Carnotensis. Ex nostris: Dodo, Herbrannus, Adventus, Teduinus, [Col. 0301C] Lambertus, Labaddon; Gausfredus, filiaster Osberti.»

«Quoniam certum est aeternaque lege positum, ut nichil contet genitum, cunctis congruit christiani nominis in hoc fortunae salo positis, non credere fugacibus bonis; pensandum est nobis itaque ut, digno fructu poenitentiae pariter et elemosinae, mereamur gaudium sine fine, rapiente nos sero die. Hujus rei gratia, ego quidem Gilduinus, vicecomes Carnotinae urbis, uxorque propria, nomine Emmelina, una cum filiis nostris dulcissimis, sancto Petro, [Col. 0301D] apostolorum principi, consuetudines scilicet sui suburbii, quae nostri sunt juris, gratanter concedimus, ut monachi devote ei servientes in coenobio quod situm est juxta praefatam urbem, jus habeant orandi pro salute nostra, et singulis annis, post mortem carnis, singulorum anniversaria celebrent. Tribuimus etiam unum furnillum, excepto censu, ab omni consuetudine liberum, et ortulum arborum laetissimum. Hanc autem cartulam firmavimus horum testimonio quorum nomina subscripsimus, signo crucis eam corroborantes. Gilduinus vicecomes, qui hanc donationem fecit. Harduinus vicecomes, filius ejus. Elisabeth, uxor ejusdem. Joannes medicus. Guiszo medicus. Girbertus presbiter. Goscelinus presbiter. Rodbertus de Villa Pali. Herbrannus de [Col. 0302A] Transgrandi Ponte. Rodulfus Musculus. Guarinus, princeps cocorum vicecomitis. Durandus, pincerna comitis. Teduinus, major Sancti Petri. Ernulfus. Durandus cellerarius. Hugolinus cocus. Tedbaldus Boldardus. Ericus puer. III kalendas mai hoc auctum est, regnante invictissimo rege Henrico; secundo anno post bellum quo captus est Tedbaldus, comes palatinus, a comite Andegavensi, Gausfrido Martello.»

«In nomine sanctae et individuae Trinitatis, Patris et Filii et Spiritus Sancti. Ego Landricus, gratia Dei, abbas coenobii Sancti Petri Carnotensis, quod [Col. 0302B] decenter et honorifice, non longe ab ipsius civitatis porta quae vocatur Cinerosa, priscis temporibus situm est; in quo non modica monachorum congregatio, secundum regulam sancti Benedicti ac aliorum praecedentium patrum exempla, pie vivens in hymnis et canticis spiritalibus, intimo cordis affectu pervigil, ceterarumque virtutum claris adornata insignibus; perdia et pernox tendit ire, Petro praesule, per hujus mundi numquam quietum pelagus, ad aeternae patriae portum semper amoenum; Christum quoque sedula prece exorat pro cuncto populo catholico, specialiter vero pro his quorum beneficiorum atque largitionum juvamine, in hoc fragili carnis gurgustio, dum vivit, sustentatur. Cum hac, inquam, ego praedictus abbas notum fore [Col. 0302C] volumus cunctis fidelibus, tam presentis quam venturi evi, quod quidam monachus noster, Warinus nomine, nostrae cujusdam cellae provisor, in finibus Normanniae in honore Dei genitricis Mariae constructae, in villa quae vulgo Plancas vocatur, a quodam presbitero, nomine Fulberto, jure perpetuae emit emptionis terram, videlicet Gualterii de Vico terramque Guarnerii. Pro hac quoque XX solidos nummorum dedit, pro altera tres libras nummorum. Domini quippe supradicti presbiteri, duo scilicet fratres, Willelmus de Fageto et Guimundus, ut huic venditioni praeberent assensum, XX solidos, tantumdemque etiam domno eorum dedit, Guimundo scilicet Felici, cujus tunc erat ipsum castrum de [Col. 0302D] Molinis, de cujus beneficio supradicti duo fratres terram illam tenuerant. Itaque, tam a presbitero supradicto quam a domnis ejus supradictis, positum est donum super altare almae matris Domini, videntibus et audientibus his quorum nomina subscribere mandavimus. Prius vero assignare curavimus, quia Giraldus, supradicti presbiteri filius, adnisus est reclamare sibi supradictae terrae partem; set, convictus in curia de Molinis castri, coram domna ipsius castri Albereda, scilicet filia Guimundi Felicis, donum et ipse posuit super altare, habens inde quinquaginta solidos. Cujus rei testes sunt hi: Guido presbiter, Fulbertus de Plancis, Herbertus de Melicurte, Seirannus de Plancis, Restaldus mediator, Corbellus, Guillelmus vinitor, Turoldus famulus, [Col. 0303A] Willelmus Canutus, Willelmus de Aspris Willelmus, filius Milonis; Ebrardus de Ruga.»

«In nomine sanctae et individuae Trinitatis. Ego Odo, filius Guazzonis, notum esse volo, tam praesentibus omnibus quam succedentibus, quia memor divini eloquii dicentis: Date, et dabitur vobis, ipse, inquam, pro salute animae meae ac conjugis, ex beneficiis, quae denique temporaliter possidere videor, aecclesiam, quae olim quidem sita est in loco qui vocatur Villa Villonis, nunc vero, imminentibus malis, ad nichilum redactam, cum terra ac decima ad aecclesiam pertinenti, terramque aliam unius aratri, [Col. 0303B] sancto Petro atque abbati Laudrico monachisque ejus jure possidendam tribuo; Agoberto, venerabili episcopo annuente, necnon nobilissima domna mea Mahilde atque ejus filio Willelmo, de quibus id possideo. Hanc quidem aecclesiam Richerius quidam miles actenus ex me tenuit; set, a me nuper peccunia accepta, eam michi reddidit in conspectu plurimorum hominum, de quibus in testimonium paucos subscribam: Bernardum de Buslo; Rodulfum, filium Hungerii; Gausfridum de Braiao, Guillelmum praepositum; Radulfum, filium Leodegarii. Quorum etiam consultu supradictam donationem feci, ut habeam, videlicet ipse et uxor mea, nomine Ermengardis, ex hac die et deinceps, beneficiorum suffragia et orationum monachorum. Quod si alibi ipsi [Col. 0303C] melius viderint supra memoratam aecclesiam reedificandam esse, ubi voluerint, in opus aecclesiae seu cimiterii tres aripennos terrae, in eadem villa, libenter tribuam, reservato sibi loco mutato aecclesiae. Quia vero ab apostolo scriptum esse audio, hilarem datorem diligit Deus, augeo huic dono quendam meum militem, nomine Stabilem, cum terra seu decima, quam ex meo beneficio in eodem loco tenebat. Abbas itaque et monachi, pro istis rebus, quinquaginta solidos nummorum michi dederunt caritatis dono. Hanc autem cartulam, nominibus propriis corroboratam, si quis contrarius nostrae saluti suggillare aliquando nisus fuerit, cum Dathan et Abiron ignibus gehennae subjaceat. Scripta est denique Hainrico rege regnante, in eodem anno quo [Col. 0303D] substituit sibi in regno Phylippum, filium suum. S. Odonis, qui hanc donationem fecit. S. Ermengardis, uxoris ejus. S. Avesgaudi, nepotis ejus. S. Ervei. S. Hugonis de Barzilleriis. S. Herberti de Teonis Villa. Ex nostra: Stephanus, Ernulfus, Fulchdus, Tescelinus, Gauscelinus de Fragante Villa.»

«In nomine sanctae et individuae Trinitatis, Patris et Filii et Spiritus Sancti. Omnes in Christo renatos, quique in ipso pie vivere volunt, semper intentos esse condecet, ut maculas terrenae contagionis, quae [Col. 0304A] sibi carnis delectatione adheserunt, poenitendo defleant, et futura caveant, seseque bonorum operum sincera voluntate adherendo conjungant, ac et toto nisu Conditoris jussionem sequantur dicentis: Qui reliquerit agrum vel domum, seu aliud aliquid in hoc mundo, propter me, centuplum in futuro accipiet, ac vitam aeternam late possidebit. Hoc ego dulcissonum Christi eulogium patula aure, Urso nomine, auriens, una cum consensu domni mei Walterii, filii Viviani, cujus beneficium actenus tenere visus sum, censum videlicet aecclesiae de Salicioli, necnon et XX ^{t i} III ^a jugera terrae, juxta ipsam aecclesiam, ad orientalem plagam sitam, pro salute animae meae et parentum meorum, Sancto Petro coenobii Carnotensis, donatione directa, concedo; ut, nullo unquam in evo, [Col. 0304B] aliquo modo, ad ullum heredum meorum id retorqueatur. Adibeo etiam conjugis meae Ausindis atque filii mei unici Gisleberti et filiarum mearum consensum, quatinus mecum retributionis participes esse in aeterna vita valeant. Quod si michi vita comes fuerit, ac propius ad ipsum coenobium, monastice victurus, accedere voluero, quantum Deo facultatis aderit, augens donum supradictum, et, sicut ait Psalmographus: Placabo Dominum meum in vita mea; psallam Deo meo quandiu ero. Ut autem haec cartula inviolabilis permaneat, fidejussores seu testes, subscribi volui: Richardum clericum; Adraldum et Bernardum, fratres ejus; Gualterium, nepotem meum, praenomine Postellum; Marcuardum de Givriaco. Subscribi volui quosdam audientium [Col. 0304C] et videntium, ut, si forte (quod absit!) aliquis huic donationi contraire voluerit, omnes adversus eum consurgant, et pro Deo videant, ut ejus nisus non valeat. Urso, qui hanc donationem fecit. Ausindis, uxor ejus. Gislebertus, filius ejus. Gualterius Domnus, filius Viviani. Vivianus, filius ejus. Hildeburgis uxor Walterii. Fulco praepositus. Herbertus de Burseriis. Rodulfus de Calliolo. Amalricus. Guido presbiter. Herbertus presbiter. Giraldus decanus. Isengrius. Rainaldus de Harei Curte. Radulfus Gruellus. Ivo, filius Fulconis. Radulfus de Mercato. Walterius Postellus. Rodbertus, infirmorum custos. Walterius de Groslu. Leodegarius, filius Hildegarii. Guauscelinus de Villaris. Otrannus, filius ejus.»

«In nomine sanctae et individuae Trinitatis. Ego Adelina, parentibus orta secundum seculi dignitatem natalibus, clarissimo cuidam viro, nomine Rodberto, jam secundis nuptiis, nobiliter copulata; ego, inquam, notum esse volo omnibus sanctae Dei aecclesiae cultoribus, quoniam, pro salute domni mei Rodberti, qui tactus gravi corporis incommodo, divini verbi non immemor dicentis: Qui amat patrem aut matrem aut uxorem aut filios, plus quam me, non est me dignus; omnia quae in mundo temporaliter possidebat derelinquens, sub abbate Landrico, in sancti [Col. 0305A] Petri, apostolorum principis, caenobio, scilicet Carnotensi, comam capitis deponens, monastice victurus, factori suo se tradere studuit; ejus quidem deprecatione, pro salute animae suae pariterque animae patris mei Ingenulfi, atque Johannis, primi mei senioris, sancto monachorum cetui, inibi degentium, concedo illam vicariam, quae a parentibus meis videbatur mei juris esse, tam in atrio aecclesiae quam in molendinis, et in terra eorum; ut perpetuo jure et vicariam et omnes consuetudines judiciariae potesta is possideant, et sine ulla calumpnia teneant. Ut autem haec cartula in hac re firmius valeat, manu propria eam corroboravi, manibusque multorum testium corroborandam tradidi, quorum nomina etiam subscripta sunt. Andreas de Moncello. Guiddo, [Col. 0305B] filius Girelmi Malum Auxilium. Adraldus de Croto. Frodelinus. Gualterius presbiter. Giraldus cocus. Rainaldus agaso. Frodo. Adventius. Richardus clericus, et alii.»

«Cunctorum creatori famulans, cum duobus fratribus meis, Richardo clerico et Bernardo laico, ego, inquam, Adraldus Sancto Petro coenobii Carnotensis superiorem aecclesiam Croti, cum quatuor hospitibus, perpetualiter libens concedo, pro anima quidem propria, atque animabus parentum meorum; ut, sicut in orationibus monachorum Majoris Monasterii, [Col. 0305C] quibus eam primitus vendideram, collecti sumus, ita in istorum simus qui postea ab ipsis emerunt. Habeant itaque monachi Sancti Petri ipsam aecclesiam, ac aeterno jure possideant, ab hac die in antea, nulla refrontante calumpnia; et a quo voluerint sacerdote deserviatur, priore postposita conventione, qua firmavimus ut monachus ibi semper non deforet. Pro hac, inquam, re decem solidos nummorum accipiens, deprecatione Ascelini monachi, consobrini mei, hanc novam cartulam mea manu corroboravi, ceterisque inferius scriptis corroborandum dedi: Gencelino decano, Gerardo presbitero, Rainaldo clerico, Godefrido, filio Raherii; Isnardo, Ursoni, Postello, Odoni, Fulberto, Beringerio, Walterio, Rodberto. Hacta est haec carta secundo [Col. 0305D] anno Philippi regis regni, et recitata ac roborata ante portas aecclesiae sancti Stephani, Drocis castro.»

Haec praefata aecclesia a quodam monacho Majoris Monasterii, Ascelino nomine, empta fuit; set, cum videret parum utilitatis inesse, atque diuturnam improbitatem ⁜ (177) Adraldi, a quo emerat, vix egre ferre valeret, ad abbatem Landricum se ⁜ (178) convertens, petiit ut ab eo eam emeret, quatinus aecclesiis Sancti Petri, inter quas erat, jungeretur. Itaque abbas, previdens utilitatem futuram, postposuit praesentem inportunitatem viri, quae cum carne finiret, dedit monacho sedecim nummorum libras; et [Col. 0306A] cartam, quam sibi monachi Sancti Martini fecerant, per consensum totius capituli, nobis reddidit, quae, usque in praesentem diem, inter alia agiographa, penes nos servatur.

«In Christi nomine Ego Landricus, abbas coenobii Sancti Petri Carnotensis, omnisque congregatio nostra monachorum, notum esse volumus omnibus christianae fidei cultoribus, tam praesentis evi quam futuri, quod quidam Normannus genere, Herbertus nomine, de Meli Curte, in territorio Molinorum castri, septem accras terrae, pro anima, sancto Petro, cum omni consuetudine, tribuit, donumque [Col. 0306B] super altare sancti Petri manu sua posuit; et pro hac re ante ipsum altare, per argenteum missalem, de orationibus, tam praesentium fratrum quam succedentium, eum revestiri voluimus, coram testibus his: Hugone, presbitero Bonevallensi; Arnulfo Nigro; Warino cellerario; Hildulfo et Gausfrido, fratribus; Oidelerio, Ainerio lavendario, Engelberto coco. Si quis autem huic dono contraire voluerit, auctoritate apostoli Petri, cui datum fuit, sit excommunicatus; et, nisi vivens ad satisfactionem confugerit, in inferno mortuus, doleat se sustinere poenas perpetuas.»

«In nomine sanctae et individuae Trinitatis, in cujus regno viget quietudo pacis perpetuae. Omnibus in comitatu meo degentibus, ego Willelmus, comes Normanniae, notum facio quod penes nos actum esse perdocebit subscripta narratio. Est in partibus nostris villa quaedam, Broillemat nominata, sancti Petri apostoli monasterio Carnotensi ab ejusdem constructoribus antiquitus data, quod videlicet sancti Petri monasterium in Carnotis civitatis est suburbio situm. Hujus itaque monachus quidam, Gausfridus nomine, veniens ad nos, rogavit sancto Petro donari praedictae villae potestatem judiciariam, quam ego, Deo donante, inter alia plurima hactenus possedi per sortem hereditariam. Sperans igitur ego [Col. 0306D] michi quandoque debere relaxari peccata, potestate solvendi per redemptorem sancto Petro collata, ipsius monasterii abbatis Landrici et omnium fratrum annuo petitionibus, quas nobis praefatus monachus suggessit, ipsis precipientibus. Quicquid igitur in praedicta villa videor obtinere, sancto Petro, jam ex hac die perpetualiter, trado; quia in futura vita id illum michi retribuere debere indubitanter credo. Subscriptis autem nominibus idoneorum virorum, scilicet in hac traditione presentium, ipsa confirmatur, ut a nullo successorum meorum posthac dissolvatur. S. Willelmi comitis, qui hanc donationem fecit. S. Rodberti, fratris ejus. S. Willelmi, [Col. 0307A] filii Osberti. S. Corbutionis de Falesia. S. Gisleberti, praepositi de Usmis. S. Balduini de Gaci. S. Herberti de Meli Curte.»

Sopito persecutionis turbine, et restinctis iracundiae flammis quas evomebat insatiabilis acephalorum amaritudinis zelus, rursum animus intimi amoris ad cartas scribendas accenditur, quas omiseram, tabescens sevissimae tempestatis horrore; cupiens ceptum opus ad finem perducere quatinus, pietate divina propiciante, ab illa detestabili voce maneam immunis: Iste homo coepit edificare, et non potuit perficere.

Nunc ergo cartas Gesiaci cellae, cum prae manibus habeam, libet contexere.

« ⁜ (180) In Christi nomine. Gisbertus, divina propiciatione, abbas, omnisque grex Carnotensis coenobii summi apicis apostolorum Petri et Pauli, universae militiae praesentis seu futurae fidelibus. Quamvis aeterna lege sanctiatur nichil constare genitum, nichilque esse diu quandoque futurum; constat tamen nullo melius genere reformari posse memoriam praeteritorum quam attestatione litterarum. Quocirca universorum fidelium, tam praesentium quam succedentium, perpenderit industria, quoniam adierit quidam miles, Ubertus nomine, nostrae devotionis unanimem consensum suppliciter deprecans, ut sibi sueque conjugi, vocabulo Aigae, unique haeredi eorum, [Col. 0307C] in pago Vilcasino, ex abbatia beatae semper virginis Mariae, quam illius loci incolae Avangliam dicunt, in loco qui vocatur Altera Villa, mansum unum in dominicatu, cum universis ejusdem mansi appendentiis, sub annuo reditu vel censu concederemus. Igitur petitioni ejus concordibus animis assentientes, sibi atque ipsius jam dicte uxori, uni quoque heredi eorum, ut dictum est, praefatum mansum concedimus, illa videlicet ratione servata, ut, singulis annis in solennitate sancti Remigii, solidos VI persolvant. Quod si negligentes aut rebelles de hoc censu extiterint, legitime emendent, et praenotatam terram non perdant. Haec vero cartula, ad obtinendum firmiorem sui vigorem, manibus nostris [Col. 0307D] adtrectata et plurimorum nominibus habetur insignita atque corroborata. Odo comes. Walterius ⁜ (181) comes. Abbas Gisbertus. Durandus decanus. Erbertus monachus. Alveus monachus. Tedbertus monachus. Johannes monachus. Benedictus monachus. Magenfredus monachus. Actum Gisiaco fundo, III kalendarum octobrium, primo anno regni Cludovici, indictione [Col. 0308A] ⁜ (182) IIII. Erbertus scripsit, monachus et levita.»

Haec res gesta magnum nobis generavit detrimentum, sicut jam praelibavimus; nam, defunctis his quibus prefata carta tenendi assensum praebuerat, eorum superstites, vi et impunitae audaciae praesumptione, per annorum multorum curricula tenere voluerunt. Quorum quaedam mulier, nomine Adela, secularibus fulta praesidiis, ictum cotidianae excommunicationis fere per tria lustra sustinens, vix jam senio fessa et inrevocabili morte perterrita, dimisit invita, ferre timens excommunicationis vincula. De qua re XXX librae nummorum sunt datae duabus ejus filiabus et earum conjugibus, ut vel sic extingueretur immoderata eorum cupiditas, quae quinquennio [Col. 0308B] nobis quidem tacita fructum fundi sumere permisit. Nunc autem rediviva, ebulliens, fas et nefas equa lance pensans, injuste usurpat quod reliquerat, beato Petro apostolo inspiciente et adhuc pia manu retinente vindictam.

«In ⁜ (184) nomine sanctae et individuae Trinitatis. Salubre atque utile et proficuum animae nostrae judicamus, ut ex his quae in praesenti seculo nobis a Deo collata sunt, Deo servientibus, pro salute animarum, concedamus. Quicquid enim in hoc mundo cernimus, momentaneum et transitorium et instabile omnino comprobamus. Iccirco ego Walterius ⁜ (185) , gratia [Col. 0308C] Dei, comes, profectum et salutem animae meae et conjugis meae Adelidis filiorumque meorum, quicquid consuetudine temporali ad nos pertinere videtur de navibus Sancti Petri Jociaceneis, per Sequanam transeuntibus prope nostrum castellum, quod vulgo dicitur Medanta, per deprecationem Mainardi abbatis et ceterorum fratrum, eidem loco concessimus; ea ratione ut neque ego, neque filii mei, vel aliquis ministrorum nostrorum, per succedentia tempora, accipere aliquid debeat. Quod si aliquis contra hoc nostrae largitionis donum insurgere temptaverit, maledictionis et anathematis vinculo obligatus, perpetuae dampnationi subjaceat; et, quia cum benefactoribus partem habere noluit, cum blasphematoribus [Col. 0308D] et persecutoribus Domini, et Juda traditore, Dathan quoque et Abiron, quos terra vivos absorbuit, in aeternum dispereat. Et ut hoc nostrae auctoritatis praeceptum inconvulsum permaneat, manu nostra illud subscriptione firmavimus, et manibus filiorum et fidelium nostrorum roborandum tradidimus. S. Walterii comitis. S. Rodulfi, filii ejus. S. Drogonis, [Col. 0309A] filii ejus. S. Walterii militis. S. Rorigonis. S. Hugonis. S. Sansonis. S. Uberti. S. Hugonis. S. Addonis. S. Guadsonis.»

«In nomine sanctae et individuae Trinitatis, Patris et Filii et Spiritus Sancti. Ego Gualerannus ⁜ (186) , Mellentis castri comes, notum esse volo sanctae Dei ecclesiae fidelibus, tam presentibus quam futuris, quia quidam homo ex familia Sancti Petri Gisecii ortus, qui locus coenobii Carnotensis cella esse dinoscitur; homo quidem vocatur Walterius; qui accepit sibi uxorem unam ex ancillis meis. Quod cum rescissem, utrumque et hominem et mulierem meo [Col. 0309B] juri mancipari disposui. Interveniente vero cum quibusdam monachis abbate praefati coenobii, nomine Landrico, pro amore Dei omnipotentis, qui omnia necessaria sua gratuita bonitate amministrat suis fidelibus; cum consensu dulcissimae meae conjugis et sobolum fideliumque meorum, ipsam dimisi mancipationem, et mulierem quae mei juris erat, simul cum viro suo, sancto Petro concessi, ut, ab hac die in antea, jure perpetuo possideat tam ipsos quam quos qui ex his procreandi sunt. Si quis autem heredum meorum huic largitionis meae portiunculae contraire voluerit, sanctus Petrus ei obvius portam claudat Paradisi, et, nisi resipuerit, gehennalibus claustris puniendum tradat. Ut autem haec cartula sit firmior, signo astipulationis meae, ante aecclesiam [Col. 0309C] sancti Nigasii, eam signavi, et filiis fidelibusque meis corroborandam tradidi. S. Gualeranni comitis. S. Hugonis primogeniti. S. conjugis Adelidis. S. Gualeranni filii. S. Fulcoisi filii. S. Teduini vicecomitis. S. Heluisi clerici. S. Drogonis de Coflante. S. Ansoldi Parisii. S. Hilduini, filii Hermeri. S. Willelmi Calvi. S. Guarnerii praepositi. S. Odonis de Porta. S. Bernardi Alba Sella. S. Guarini clerici. Vitalis. Johannis.»

«In nomine sanctae et individuae Trinitatis. Ego [Col. 0309D] Hilduinus vicecomes, auditor quidem dicentis, quia gaudium est angelis Dei super uno peccatore poenitentiam agente, notum esse volo tam praesentibus quam futuris sanctae Dei ecclesiae fidelibus, quoniam pascua terrae meae, more antiquo jureque perpetuo, omnibus bestiis terrae Sancti Petri Jociacensis cellae, tam in bosco quam extra boscum, reddo, ut, absque ulla contradictione, deinceps habeant et pascant aestu ac hieme; pro salute scilicet animae meae et pro remedio animae patris mei Hugonis, qui, absente justicia, hanc pravam consuetudinem intulit, ut et herbam vetaret quam Deus de terra jussit omnibus bestiis producere, atque pro pastu [Col. 0310A] ipsius herbae precem aratrum sive boum quasi per consuetudinem extorquere ab hominibus non timeret. Pro hac, inquam, consuetudine mala quam ipse post eum usque nunc usurpavi, graviter me peccasse confiteor; atque, Hugone fratre meo annuente, sicut proposui, pro animabus nostris, coram omnibus, relinquo. Hanc autem cartam manu propria cum crucis signo corroboro, nomenque meum et nomina fidelium nostrorum subscribere jubeo. Si quis autem malesanus aliquando hanc rem contraire voluerit, nisi cito resipuerit, cum Dathan et Abiron vivus absorbeatur humo; cum Herode innocentum occisore, atque Juda, Domini traditore, tradatur ignibus gehennae. S. Hilduini vicecomitis, qui hanc consuetudinem dimisit. S. Hugonis, fratris [Col. 0310B] ejus. Nomina testium: Gualerannus, monachus et praepositus, qui pro hac re XXX nummorum solidos vicecomiti dedit; Paulus monachus, qui hanc cartam scripsit; Roscelinus, Odo de Roseto, Aimardus, filius Guntardi; Adam de Buscheledo; Walterius, filius Hugonis de Aincurte; Willelmus, nepos ejus; Willelmus Plicans Montem, Hugo Brustans Salicem, Hubertus de Roseto, Hurso mercator; Turoldus, filius ejus, Hubertus Donzellus, Gauslinus Normannus, Gambardus, Garnerius Bultio.»

«Veritas, quae est Dei filius, qui dixit: Ego sum veritas, ortatur et docet aliena non rapere et propria [Col. 0310C] largiri. Quapropter ego Droco ⁜ (187) , comes Ambianensium, ob amorem filii Dei et salutem animae meae, consuetudinem quam calunniabar me habere in fera Sancti Petri Gisiacensis, quae est III kalendas julii; et brennaticum quod injuste accipiebam in Calderiaco et sancto Cirico et Droconis curte, ex toto dimitto; et ut haec remissio firma in perpetuum maneat, manu propria has litteras corroboravi cum uxore et filiis et fidelibus meis. S. Droconis comitis. S. Ehtde comitissae. S. Fulconis, fratris comitis. S. Rodulfi, filii comitis. S. Gualterii, alterius filii. S. Sansonis. S. Hugonis Brustans Salicem. S. Arnulfi praepositi. S. Agardi Fortini. S. Galterii de Gronniaco. S. Rodberti de Viri. S. Othmundi [Col. 0310D] S. Guidonis, filii Sansgualonis. S. Ivonis Guespae. S. Gualterii Franci. S. Huberti de Roseto. S. Ursonis archidiaconi. S. Hugonis Bascodelis.»

«In Dei nomine. Ego Odo, Manasse filius, notum facere volo praesenti populo et futuro, cum Hugone, fratre meo, annuente, me dedisse Carnotensi monasterio sancti Petri ac Josiacensi cellae praedicti monasterii, ex nostra familia servum, nomine Raimbertum et ancillam, vocabulo Frodburgam, fratrem videlicet ac sororem, cum filiis ac filiabus eorum, [Col. 0311A] pro salute patris nostri animae et matris nostrae. Huic ergo dono si quis contrarius esse voluerit, infernalibus involvatur flammis, cum Juda traditore Domini; et ab eo anathematizatus, cui a domino Jhesu Christo collata est potestas ligandi et solvendi, extra Paradisi portas maneat, a diabolo omni tempore cruciatus. Precor igitur omnes qui hanc scripturam legerint, ut Dei pietatem pro patre nostro Manasse et pro matre nostra Constantia et pro nobismet ipsis exorare studeant, quatenus, post mundi hujus cursum, per beatum Petrum apostolum, cui supradictum contulimus donum, dominus Christus aeternae vitae nobis aperiat aditum. S. Odonis comitis. S. Hugonis, fratris ejus. Corroborata est haec cartula V idus augusti, Meleduno castro, in palacio [Col. 0311B] Henrici regis, manibus duorum fratrum praedictorum et aliorum quamplurimorum hominum; de quibus paucos eligentes, eorum nomina subscripsimus in testimonium duarum partium: Oidelardus; Hugo, filius Richardi de Bistisiaco; Hugo, filius Liperici; Rodbertus Budicus, Fulcuinus; Albertus, monachus et praepositus; Balduinus archicapellanus; Richardus et Guiscelinus, capellani; Ulgerius major, Johannes cubicularius. Droco, archidiaconus Vilcasini, hanc dictavit cartulam. Quam si quis contraire voluerit, conatus ejus inefficaps remaneat, et regi C auri persolvat libras.»

[Col. 0311C] «In ⁜ (188) Christi nomine. Ego Arnulfus, abbas humilis Sancti Petri Carnotensis, notum esse volo omnibus, tam presentibus quam futuris, de Hugone vicomite Vilcasini. Vendicaverat enim sibi violenter idem vicecomes vicariam quandam, in terra Sancti Petri Gisiacensi, in maisnilibus qui vocitantur Droun Curtis et Sanctus Ciricus et Calderiacus, pertinentes ad Fontinidi potestatem. Quia gurpivit eam, videntibus plurimis consodalibus suis, quorum nomina subscripsimus, cum voluntate et jussu senioris sui comitis Droconis, de cujus beneficio se eam fatebatur tenere; in primis, praefatus comes Droco, cum supra dicto vicecomite Hugone, gurpiverunt eam super altare Sancti Petri Gisiacensi. Et hujus rei [Col. 0311D] sunt testes audientes et videntes: Gualerannus frater ipsius vicecomitis; Richardus de Nielfa, consanguineus ejus; Sanson, vicecomes de Medanta; Gualterius, filius Odonis de Longa Essa; Odo Morellus, Rodbertus Friscus, Grurengarus, Gualterius statualis ⁜ (189) ; Addo, Guaszo, Ivo Guespa, Guillelmus, Guido Jerusalem; Gualerannus et Richardus, frater ejus; Arnulfus praepositus, Fulcuinus Claudus, Hugo de Aincurte, Hildebertus de Grunniaco, Mascelinus de Gresiaco: hi sunt Medantenses. De Mellento: Teduinus vicecomes; Amelius, frater ejus; Guarnerius praepositus, Hervisus clericus, Hildegarius [Col. 0312A] Bodinus, Willelmus Eloquens, Odo, Bernardus, Hervisus laicus, Fulco decanus, Ernaldus, Gualterius, filius Bebonis, et Achardus, frater ejus; Rodulphus Delicatus, Ivo de Arcura, Hubertus de insula, Hubertus Dunensis, Rainardus juvenis. De nostris: Hildulfus, Rainboldus, Stephanus, Gualonius.»

«In nomine sanctae et individuae Trinitatis. Oportunum valde est et omnino necessarium cuique fidelium Deum timentium et portionem habere cupientium in regione vivorum, ut de rebus, quas temporaliter possidet, Deum et sanctos ejus atque eorum [Col. 0312B] loca honorare, ditare atque sublimare studeat; quatinus pro temporalibus aeterna adquirat, pro terrenis coelestia obtineat. Ab exordio igitur nascentis aecclesiae fuerunt viri religiosi, Deum timentes et vera bona promereri desiderantes, qui ecclesiam Dei de suis possessionibus honoraverunt et exaltaverunt; unde a Christo dignam receperunt mercedem. Quod quidem cogitans et vigili mente sepe tractans, ego videlicet Malgerius ⁜ (190) , gratia Dei, sanctae Mariae Rotomagensis aecclesiae archiepiscopus, pro divino amore et remedio animae meae et redemptione animarum parentum meorum, census telonei, quod apud Andeliacum a ministris meis accipitur, Sancto Petro Carnotensis coenobii, et monachis ibidem famulantibus, perpetualiter perdonavi, ut nullum teloneum [Col. 0312C] in posterum persolvant de rebus Sancti Petri, per flumen Sequanae Rotomagum adductis. Hoc quoque perdonavi, interventu videlicet Landrici, praedicti coenobii abbatis. Si quis autem aecclesiae rerum invasor hanc donationem voluerit delere, destruat illum Deus, ita ut non habeat partem in regno Christi et Dei. Quatinus autem hujus donationis auctoritas firma permaneat, manu propria eam cum signo crucis firmavi, et fidelibus meis, quorum nomina hic scripta habentur, firmare mecum praecepi. S. Malgerii archiepiscopi. S. Osberni decani. S. Hugonis archidiaconi. S. Fulberti cancellarii. S. Radbodi canonici. S. Rodberti levitae. S. Gisleberti levitae. S. Gerardi, pincernarum magistri comitis Willelmi ⁜ (191) . S. Heriberti laici. S. Stephani [Col. 0312D] laici. S. Alberti, monachi et praepositi Gisiacensis. S. Rainerii, monachi et editui. S. Mainardi, monachi et bajuli Landrici abbatis. S. Gausfridi laici. S. Haimerici laici. S. Roscelini Rotomagensis. S. Oduini majoris.»

«Ego Maurilius ⁜ (192) , Dei gratia, Rotomagensium archiepiscopus, pro elemosina domni mei Willelmi, comitis Normannorum, et pro salute animae meae [Col. 0313A] et antecessorum seu successorum meorum, condono coenobio aecclesiae Carnotensis, quod in suburbanis ejusdem civitatis situm est, in honore beati Petri, apostolorum principis, teloneum vini proprii, quod antehac accipi solebat in loco juris nostri, cujus caput est Andeleium, ut amodo ministri praedicti coenobii securi eant per praedictum locum, absque ulla exactione alicujus telonei, amodo et usque in sempiternum. Actum Rotomagi, pridie idus octobris, in praesentia domni Maurilii archiepiscopi, astantibus et faventibus canonicis, Benedicto archidiacono, Stigando cantore, Godberto canonico, Landrico canonico, Walchelino canonico, Willelmo; monachis etiam, Waleranno praeposito Gisiaci, Teduino fratre ejus; laicis, Gelduino majore, Deodato, [Col. 0313B] Goisberto.»

«In Dei nomine. Ego Teduinus, vicecomes castri Mellentis, volo notum fieri omnibus tam praesentibus quam futuris, quoniam consuetudinem illam, quam actenus injuste in terra mea tenui, scilicet vetuendi pascua bestiis Sancti Petri Gisiacensis, quam injuste tenebam, cum meo filio Gualteri, praenomine autem noncupato Pagano, astantibus plurimis, ante altare ejusdem Sancti Petri Gesiacensi dimisi; ac postmodum deprecatus sum monachos loci ipsius, ut Carnotum pergerent abbatique monasterii Sancti Petri, videlicet Landrico, et [Col. 0313C] omnibus fratribus dicerent, quatenus mihi absolutionem, de eo quod per tam longum temporis spacium ipsam consuetudinem injuste tenueram, darent. Quod libenti animo adimpleverunt. Si quis vero hanc consuetudinem iterare voluerit, anathematizatus atque convictus testibus in perditionem eat, cum Anna et Caypha. Ut autem haec cartula inviolabilis consistat, ante ipsum altare, mea manu et manu filii mei supranominati, firmavi, coram subscriptis testibus: Johannes praepositus, Adelelmus de Feluix, Odo de Monte Morentii; Teduinus, filius Viviani; Walterius de Aneis, Rainaldus senescalcus. Ex nostris: Gausfridus Bicotus, Oduinus major; Odo et Bernardus, fratres; Brunellus; Stephanus, filius Aitrudis; Huboldus, Gislebertus, [Col. 0313D] Bernerius, Gausbertus pistor, Herbertus pistor, Herbelinus de Rupe, Guarnerius, Constantius; Roscelinus, praenomine Equulus; Teduinus, filius Rodberti; Ernulfus, filius Oduini.»

«In Dei nomine. Notum esse volumus omnibus Christicolis, tam praesentibus quam futuris, ego Hugo monachus, cum filio meo Willelmo adhuc puerulo, quia, pro remedio animarum nostrarum [Col. 0314A] seu parentum nostrorum, consuetudinem telonei, quod apud Vernonem castrum nostrum nunc usque est acceptus, Sancto Petro coenobii Carnotensis atque Josiaci cellae, monachisque illic Deo famulantibus, perpetualiter concedimus, ut nullum in posterum persolvant teloneum de rebus Sancti Petri, per flumen Sequanae, sive per terram, Rotomagum adductis vel inde reductis. Hoc quidem per praedicationem Landrici praefati coenobii abbatis concessimus, a quo proinde et orationes loci ac unum equum optimum recepimus. Si quis autem ecclesiae rerum invasor contra hanc largitionem nostram insurgere temptaverit, insolubili maledictionis nexu ligatus, cum zabulo tradatur perpetuis poenis. Hanc autem cartulam manibus nostris cum signis corroboravimus, [Col. 0314B] aliisque, quorum nomina subscripta habentur, corroborandam dedimus. S. Hugonis monachi. S. Willelmi, filii ejus. S. Richardi vicecomitis. S. Rogerii. S. Schroc. S. Willelmi. S. Raherii. S. Willelmi praepositi. S. Godefridi. S. Osmundi. S. Girelmi. S. Letardi capellani. Hi testes sunt ex parte Hugonis, hujus rei largitoris. Ex parte abbatis: Albertus, monachus et praepositus; Mainardus, monachus et bajulus; Gausfridus Bigotus; Bernardus, filius Vulmari; Hubelinus, Guiddo clericus. Actum est hoc in Vernone castro, die festivitatis sancti Clementis martyris, regnante inpavido rege Hainrico, et Willelmo illustri comite tenente Normanniae monarchiam.»

«In Christi nomine. Ego Gameno notum esse volo tam praesentibus quam futuris, conventionem quam erga monachos Sancti Petri Gisiaci feci, sub quorum praevidentia tunc locus ipse habebatur, scilicet de quodam meo servo, nomine Reinerio, suaque conjuge et filiis ejus. Interpellaverunt enim me praefati monachi de supradicto servo, ut traderem illum Sancto Petro. Quod ego libenter annui petitioni eorum. Tradidi ergo eum Sancto Petro, cum uxore et filiis, tali tenore, ut tam ipse quam omnis successio ejus perpetualiter permaneant in servitio loci ipsius. Et, ut haec conventio firma permaneat, [Col. 0314D] has litteras in menbrana fieri jussi, manuque propria eas firmavi, et signum sanctae ⁜ (193) inposui, cum uxore et filiis meis; seniori quoque meo, nomine Waleranno ⁜ (194) , eas obtuli corroborandas. Quas si quis parentum meorum sive successorum meorum contradixerit, vel conventionem destruere temptaverit, jaculo eternae maledictionis, cum Juda proditore, subjaceat. Subscripsimus etiam testes audientes et videntes. Hilduardus. Ricuardus. Milo. Guinemundus. Johannes. Alhaldus. Guarnerius.»

«Quicumque fidelis vel christianus hominem sibi nodo servitutis subjugatum pro Dei omnipotentis amore liberum dimiserit, sciat sibi a pio Domino reddi mercedem tempore perpetuam. Ipsa enim veritas, quae Christus est, suos fideles ad bene agendum instruit, in evangelio dicens: Dimittite, et dimittemini; date, et dabitur vobis. Iccirco ego, in Dei nomine, Hugo cum filio meo Hugone et filia Beatrice, hunc mei juris collibertum Letaldum, cum uxore sua Amalberga et fratre Rannulfo, cum filiis et filiabus qui ex eis nati fuerint, cedo ad locum Sancti Petri Carnotensis coenobii, quatinus liberi in [Col. 0315B] servitio ejusdem loci remaneant. Si quis autem hujusce donationis esse voluerit ⁜ (195) , fisco regis coactus libram auri persolvere cogatur. Et ut haec ⁜ (196) donationis meae inconvulsa maneat, mea manu firmavi et manibus fidelium meorum corroborandam tradidi. S. Hugonis Brustans Salicem, qui hanc donationem fecit. S. Hugonis, filii ejus. S. Beatricis, filiae ejus. S. Radulfi Mali Vicini. S. Amalrici. S. Hescelini. S. Hugonis de Arculo. S. Rodberti, filii Landrici. S. Gausfridi. S. Huberti de Roseto. S. Ansfridi Gabardi. S. Constantii. S. Benedicti. S. Widonis. S. Tedaldi sacerdotis. Actum est hoc publice Gesiaco, regnante serenissimo rege Hainrico.»

«Ego Hilduinus, Hugonis vicecomitis filius, presentibus et futuris notum facio, me deseruisse calunniam quam injuste inferebam terrae Sancti Petri Jociacensi, quam eidem Sancto Petro avus meus Hilduinus vicecomes contulit, sicut ipse eam possidebat; hoc est scilicet omnes consuetudines quas in ea habebat, videlicet collocationem et pastum caninum, et insuper omnia quae pertinent ad vicecomitatum. Cujus terrae nomen Calciacus nominatur, et alterius terrae Berneacus. Cujus consuetudinum calunniam quam injuste faciebam, me dereliquisse fateor. Quarum rerum donum et guerpum super altare [Col. 0315D] sancti Petri posui, simulque mecum frater meus Hugo. De qua calumnia me peccasse graviter confiteor. Hoc igitur scriptum qui dampnare voluerit, in inferno, cum Juda traditore Domini, cruciationem sustineat. Hujus rei auditores et testis sunt isti quorum hic nomina notantur. Droco archidiaconus; Hilduinus, qui hanc calunniam dimisit; Hugo, Teduinus, Walterius statuerius, Odo Rufinus, Hugo Brustans Salicem, Willelmus de Bacello Monte; Odo, filius Aluzonis; Berardus, Normannus de Guadonis Curte, Johannes praepositus, Raimerus, Nicholaus de Jutogilo, Warnerius de Medanta, Hugo de Fagetulo, Johannes cubicularius, Hulgerius [Col. 0316A] major, Gamelinus major, Hoduinus major; Odo, filius Constantii; Rainaldus Cossardus, Albericus bovulcus, Hilduinus Tirellus, Radulfus de Bello Monte ⁜ (197) , Bernerius, Germundus, Guiardus, filius Roscelini. Sienfredus scripsit, regnante Henrico rege.»

«In Christi nomine. Notum esse volo tam presentis quam futuri evi omnibus Christicolis, ego scilicet Guido de Rupe, una cum consensu Richardi fratris mei, quoniam, pro amore Creatoris nostri ac salute animarum nostrarum, nec non et pro requie animarum parentum nostrorum qui de hoc labenti [Col. 0316B] seculo transierunt, et eorum qui propagatione nostra in carne sunt futuri, Sancto Petro Carnotensis coenobii et fratribus Christo inibi militantibus, quibus jure debito subministrat obediendo Gesiaci cella; ipsis, inquam, libens concedo exactionem telonei, per omnia succedentia tempora, de navibus Sancti Petri quae sub munitione nostrae Rupis per Sequanam Rotomagum transeunt et inde redeunt. Hanc autem cartam, tam ego quam frater meus, manibus nostris publice firmavimus, inprecantes Dathan et Abiron perditionem atque Jude traditoris poenas omnibus illis qui contradicere voluerint huic largitionis nostrae dono.»

«In nomine sanctae et individuae Trinitatis, Patris videlicet et Filii et Spiritus Sancti. Ego Hugo, qui cognominor Pirarius, et uxor mea, Ledgardis nomine, et filius noster Fulcoisus, audientes vocem Pauli apostoli dicentis: Dum tempus habemus, operemur bonum ad omnes; cujus vocis sententiam implere cupientes, omnes consuetudines quas antecessores mei habuerunt, et ego actenus habui, contra jus et legem divinam, in Droconis curte, scilicet in terra Sancti Petri Gesiacensis, amodo dimitto, pro honore Dei et sancto Petro, apostolorum principe; ut ipse animam meam et uxoris et filii mei introducere dignetur in regnum coelorum, Jhesu [Col. 0316D] Christo annuente, qui vivit et regnat in secula seculorum. S. Hugonis Pirarii. S. Ledgardis uxoris. S. Fulcoisi filii. Ex parte quorum fuerunt hii: Albertus presbiter, Johannes eques; Gualterius, praenomine Goscelmus; Bernardus, filius Ernulfi; Gauslinus de Alba Via; Ernulfus, filius Ermenfredi Croculi. Ex nostra parte: Hugo, vicecomes de Domicilio; Hugo de Aiga Curte; Guidardus, filius Roscelini; Radulfus de Herii Villa, Ulgerius major; Anscherius, filius ejus; Girelmus, nepos ejus; Odo major; Bernardus, frater ejus; Elvisus miles; Teduinus et Bernardus, fratres; Brunellus et Morellus, fratres; Guarnerius, filius Germundi; Guarnerius, [Col. 0317A] filius Hilduini de Ablani Monte; Bernardus de Prato; Huboldus, filius Martini; Gausbertus major; Boldardus, filius Rainardi. Paulus scripsit monachus.»

«In nomine sanctae et individuae Trinitatis, Patris et Filii et Spiritus Sancti. Cum cunctos maneat sors inreparabilis horae, praecavendum est unicuique nostrum, ne teneat levum iter, tendentem ad poenas inferni; set summopere custodiat justiciae semitam, ducentem ad amoenas aeternae vitae sedes, quam quidem custodire quisque poterit, si mandatis Domini inianter oboedire vuluerit. Dominicum quoque praeceptum est, ut sua quisque, pro Dei amore, largiatur; [Col. 0317B] ait enim: Date et dabitur vobis; et, quicunque dederit calicem aquae frigidae tantum in nomine meo, amen dico vobis, non perdet mercedem suam. His et aliis Dei omnipotentis dictis, ego peccatrix, Geretrudis nomine, secundum seculi dignitatem non infimis parentibus orta, libentissime, in quantum praevalet mea pusillanimitas, obedire studens, alodum quendam, quem jure, videor, possideo in Aiga Curte, Deo omnipotenti et Sancto Petro Gesiaci, cellae scilicet coenobii Carnotensis, post mortem meam, hereditario jure possidendum, annuo; quatinus idem, cui a Domino est dictum: Quaecunque ligaveris super terram; erunt ligata et in coelo; et, quaecumque solveris super terram, erunt soluta et in [Col. 0317C] coelo; vincula videlicet peccatorum meorum meique conjugis, nomine Hilduini, filii Hermari, et parentum meorum, solvat, ne judex equissimus, in ultimo examine, cum reprobis ad infernales poenas mittat; set illam nobis mellifluam vocem inferat, qua demulcebit justis inquiens: Venite, benedicti Patris mei, possidete regnum quod paratum est vobis ab origine mundi. Concedo, inquam, ipsius alodi terram cultam et incultam, irriguam et aridam, prata et silvam, ingressus ejus et exitus, atque aecclesiae partes duas quae sunt mei juris. Quandiu autem vivens tenere voluero, de supradicto alodo duos hospites tantum investitura Sancto Petro, unum scilicet propria voluntate, alterum praefati conjugis mei petitione. Hanc autem cartulam manibus nominibusque [Col. 0317D] propriis corroborare volumus, et nominibus aliorum corroborari dignum duximus, ut, si forte aliquando (quod absit!) attaminare voluerit inscriptam nostram hanc dationem quam fecimus, anathematis jugulo feriatur et ante judices digna lege acriter castigatus, tres auri libras solvat et ejus nisus minime valeat. Actum est hoc secundo anno regni Philippi regis adhuc pueruli, gubernante abbate Landrico locum nostrum. Paulus monachus scripsit.»

Haec autem matrona Geretrudis antequam seculum moriendo relinqueret, sancto Petro et nobis praedictum alodum reliquit; et per plura tempora possedimus, non solum ea vivente, set etiam postquam mortua fuit et sepulta ante fores atrii Gesiaci [Col. 0318A] aecclesiae. Deinde, instigante diabolo, quaedam neptis ejus, nomine Hildeburgis, uxor scilicet Rodberti militis de castro Ebroico, vi et seculari potentia invasit omnia quae sancto Petro matertera ejus, pro sua contulerat anima, et Dominum et apostolum ejus Petrum, tam ipsa quam praedictus vir ejus, exhereditaverunt, et mundanos homines heredes facere maluerunt. De quorum facinore nos interim tacentes, Deo, equissimo judici, examinandum linquimus.

«In nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti. Adela uxor quondam Huberti militis de Medanta [Col. 0318B] castro, tam praesentibus sanctae Dei aecclesiae fidelibus quam futuris, notum esse volo, quoniam pater viri mei superius memorati, Gisberti abbatis monachorumque sanctorum apostolorum Petri et Pauli coenobii Carnotensis praesentiam humiliter adiit, petens obnixe ut sibi et conjugi propriae unique eorum heredi, in manu firma censualiter concederent terram scilicet Geneth Villae, quae est in Vilcasini territorio; quae tertia etiam pars villae videbatur esse, cujus antiquum vocabulum, quia praesentibus est perincognitum, futuris scribendum minime perpendimus esse profuturum. Hanc denique terram dum vixerunt, jure heredes, visi sunt non injuste possidere. Qui autem post eos usurpando tenuerunt, cum animae suae detrimento, sine dubio, exinde paradisum [Col. 0318C] perdiderunt. De quorum numero ipsa peccatrix, peccata peccatis adiciens, sub anathematis vinculo, per XX et amplius annos post viri mei mortem, contra fas non timui michi retinere. Verum, quia jam anus in hujus vitae metis pedem impono, a malo principio eum salubri consilio retrahere cupio. Quo aditu id valeam facere, ipsa communis ratio pandit videlicet ut hujus immanissimi facinoris postulem veniam, quae male tenui dimittens. Unde nunc ipsam manum firmam primum reddo, ante domnum nostrum comitem Radulfum ejusque filium, nomine Walterium, terram vero retinens brevissimae vitae meae necessariam. Postquam ergo defuncta fuero, nullo refragante, habeant monachi [Col. 0318D] Sancti Petri ipsam terram perpetuo possidendam. Huic quoque redditioni praebuerunt assensum Anscherius gener meus et filiae ejus, quarum nomina sunt haec: Havisa, Mahildis, Avicia, Adela, Helvisa quoque, jam conjugata cum viro suo statuali. Quia vero in locum unum eas colligere nequivimus, et loca singula in quibus assenserunt et singulorum locorum separatim huic cartulae inserere curavimus. Itaque ante comitem Radulfum filiumque ejus Walterium fuerunt hi: Gausfredus de Gummeth, Simon de Monte Forti; Mainerius, frater ejus; Radulfus Malus Vicinus; Rodbertus, filius ejus; Arraldus, Sansgualo, Waszo, Urso de Fontanis, Albericus de Blara ecclesia, Gualterius de Montiaco, Guidardus de Stampis, Hubertus d […] [Col. 0319A] dus, Odo, filius Cuschae; Odo, frater Frohardi; Ericus, Rogerius Normannus, Ulgerius major, Odo major; Bernardus et Arnulfus, fratres; Gausbertus major; Gualterius et Rainerius; fratres, Hubertus, Johannes, Letaldus, Odardus de Alto monte; Hilduinus et Guarnerius, filius ejus; Roscelinus equulus, Rainardus; Odo filius Ogis. In villa quae dicitur Ri annuit Anscherius gener Adelae, cum filia sua nomine Advisa. Hujus rei testes sunt: Gislebertus; Eustachius, filius Hugonis ex Ansellis Villa; Rodulfus; Girardus, filius Hugonis de Dorlech; Adelelmus, filius Alfridi. Gerardus de Alleato. In Noviomo annuerunt Mahildis et Avicia, sorores, filiae Anscherii. Hujus rei testes sunt: Gislebertus; Auscherius, filius Guantelmi; Guenelannus, filius Gisleberti [Col. 0319B] de Portibus, Rogerius, filius Alfredi; Girardus, filius Hugonis de Dorlech. Hugo statualis in Medanta castro annuit, cum conjuge sua Helvisa. Teste sunt: Sansgualo; Odo, frater Frohardi; Amalricus Sine Pilo, Tedbaldus de Episcopi Monte, Gausfridus Cocardus, Gadelo; Teduinus et Johannes, fratres; Ascelinus, Ebrardus, Odo major, Ulgerius major, Causbertus major; Rodbertus de Botonis Curtae, Mauricius, Bernardus, Rogerius pistor, Herbertus, Tedbaldus, Hilduinus, Brunellus, Garnerius, Hilduinus Tirellus, Huboldus, Fulchardus. Hanc autem cartam manu propria firmavi, manibus comitum Radulfi et filii ejus Walterii corroborandum tradidi, necnon et obtimatum eorum. Huic vero operi si quis heredum meorum contradicere voluerit, cum Juda [Col. 0319C] traditore pereat in inferno sine fine. Actum hoc VI anno Philippi regis, indictione VII ⁜ (198) . Paulus monachus perscripsit, et Gualerannus monachus pro hoc ipso XXX libras nummorum dedit, praeter minima exenia.

«Notum sit omnibus sanctae Dei aecclesiae fidelibus, tam praesentibus quam futuris, quoniam ego Walterius, praenomine Paganus, Teduini filius, et vicecomes castri Mellentis, pro adipiscendis aeternae patriae praemiis, de his quae in seculo praesenti tenere videor, una cum conjuge mea, nomine Rainsuinde, [Col. 0319D] pro anima patris mei et matris meae, sancto Petro, Gesiacensis videlicet coenobii Carnotensis cellae, consuetudinem quam michi clamo in vineam Warini clerici remitto. Dono etiam consuetudinem vineae Walterii Franci, quam dederat ipse sancto Petro; ut nullus heredum meorum deinceps audeat quicquam consuetudinis in his vineis repetere. Sunt autem hae vineae in territorio Maisiaci, villae meae. Posui denique, per deprecationem Gualeranni monachi, metas petrinas quae dividant sancti Petri terram ac meam, ne amplius sit jurgium inter me et monachos sancti Petri, seu servos meos et servos eorum. Ut autem haec carta firmior permaneat, post [Col. 0320A] roborationem propriae manus manuumque testium subscriptorum, poenam excommunicationis subscribere mandavi; ut quisquis huic cartulae contraire voluerit, cum Juda traditore, cum Dathan et Abiron, quos vivos terra obsorbuit; cum Herode, innocentum occisore, et cum Nerone, Petri et Pauli interfectore, in inferno pereat. Paganus vicecomes. Rainsuindis, uxor ejus. Joscelinus de Botigniaco. Hugo Comedens Rusticum. Odo de Vernugilo. Ebrardus, filius Ernaldi. Joscelinus parvulus. Fulco praepositus. Teduinus, filius Otoldi. Fulcolinus de Nielfa. Herbertus vicarius. Guibertus de Maisi. Ansoldus. Rodulfus et Odo, fratres. Teduinus Vivanda. Ex parte Gualeranni monachi: Ulgerius major, Odo major; Bernardus, frater ejus; Oduinus; [Col. 0320B] Arnulfus, filius ejus; Rainaldus Cossardus, Herbertus Illuns; Germundus et Bernerius, fratres; Hilduinus et Amalricus, fratres; Hilduinus Tirellus, Odo de Alto Munte; Guarnerius, filius Germundi; Teduinus, filius Rodberti; Brunellus et Morellus, fratres; Sansgalo, Otoldus, Hubaldus.»

«Veritas, quae Christus est, suis sequacibus jubet aliena non rapere et sua largiri. Idcirco, pro Redemptoris amore, ego Hugo, Brustans Salicem praenomine, quandam terram juris mei, pro remedio animae meae uxorisque meae et filii mei, Sancto Petro, Gesiacensis videlicet cellae coenobii Carnotensis, [Col. 0320C] concedo, quartam scilicet partem aecclesiae et villae, quae vocatur Guairiacus, quartamque partem silvae et molendini atque pratorum, excepto viridiario et culturis. Ut autem haec cartula firma maneat, manu mea et manu senioris mei comitis Walterii, in cujus comitatu est, manibusque fidelium meorum, corroboravi. Si quis autem contra hanc donationem aliquid temptaverit agere, in inferno inferiori mittatur, ubi ignis, qui nonquam extinguitur, eum ardeat; et vermis, qui nonquam moritur, carnes ejus conrodat. Adens etiam huic dono, sancto Petro concedo quandam collibertam, nomine Ingelburgim, filiam scilicet Gualterii Caprae. Atque ex ambabus rebus donum super altare sancti Petri publice posui. Cujus rei testes sunt hi: Hugo, filius meus; [Col. 0320D] Beatrix, filia mea; Adelelmus, Frodmundus, Odo Donzellus, Ansfridus Imbardus, Huboldus major, Hubelinus, Bernardus, Hugolinus. Ex parte monachorum: Gausfridus Bigotus; Arnul, frater ejus; Oduinus, Rannulfus presbyter, Rainaldus Cossardus, Adventus, Gausbertus, Fulchardus, Rodbertus de Gizecio et Arnulfus, filius ejus.»

Hic vir ex superioribus castri Medante extitit, secundum seculi dignitatem; praedia et divitias terrenas pro Dei amore relinquens, comam capitis et barbam, in hoc coenobio sub abbate Landrico, totundit, et, habitum monachilem suscipiens, de seculo nequam nudus totum se contulit bonis [Col. 0321A] operibus informari. Qui, summum oboedientiae et humilitatis apicem conscendens, a praefato abbate provisor et custos Gesiaci loci constituitur. Quem cum sine dolo et ambitione regeret feliciter, quantae simplicitatis et castae astutiae extiterit prudens lector conicere in solo sermone potest ⁜ (199) . Nam cum, quadam vice, cum abbate in villa quae vocatur Fontinidus comedisset, et ad monasterium festinus redisset, a fratribus inquisitus, utrum eo die comedisset an non; in se reversus paululum herere coepit animo et cogitare, intra se dicens: Si dixero comedi, forsitan jejuni praevaricator esse reprehendar; atque si veritatem denego, mendacii nevo correptus abibo. Tunc, fratribus interrogantibus, respondisse fertur: «Si domnus [Col. 0321B] abbas comedit, et nos; set si domnus abbas non comedit, nec nos.» Postquam vero de presenti seculo decessit, filius ejus, equivocis nominibus, functus sub balteo militari, bonis moribus a patre non discrepans, in praedicta villa, scilicet in Guairiaco, sancto Petro, simili modo ut pater ejus, aliam quartam partem villae concessit, donumque super altare posuit coram testibus, ex eadem parte investituram modo unum hospitem relinquens; atque, post hujus vitae cursum, tota pars integra existat; quatinus heredes ejus, ex tunc in antea, medietatem villae possideant, et sanctus Petrus, pro ingressu coelestis patriae, tantumdem habeat.

«In nomine sanctae et individuae Trinitatis, Patris et Filii et Spiritus Sancti. Cunctis pateat fidelibus, tam praesentibus quam futuris, de quodam homine, Gibuino nomine, qui in terra sancti Petri decem et octo annis libere mansit. Quem pater meus, vicecomes, Teduinus nomine, vi et potestate sibi jure servitutis usurpavit. Hoc namque accidit, ut summum jus summa sit injusticia. Tenuit itaque pater meus eundem hominem, et ego, post ipsum, per plusculos annos. Verum, quia ex una re male possessa plurima sustantia persepe corripitur, timore cruciatuum aeternorum ductus, pariter et amore Dei omnipotentis, dicentis: Solve fasciculos deprimentes [Col. 0321D] et omne honus disrumpe; ego, inquam, Walterius, praenomine Paganus vicecomes, et uxor mea Raisindis, per quam supradicti hominis servitutem possederam, versa vice, Gibuinum, fratremque ejus Walandum, et uxores eorum omnemque prolem atque omnem eorum sequentiam, a jugo servitutis absolvo, et vineas quas idem Gibuinus Arnulfo de Medanta castro vendiderat dimitto. Et, ut hec facta libertas firma in aeternum permaneat, propriis nominibus, cum signis manuum nostrarum, corroboravimus hanc cartam, et aliis corroborandam tradidimus; ut, si forte aliquis male sanus aliquando [Col. 0322A] contradicere voluerit, legibus convictus, et auctoritate Dei excommunicatus, libram auri judici persolvat, et conatus ejus inefficax permaneat. Testes hujus rei sunt ii: Radulfus, filius Gualonis presbiteri; Gualdricus de Rangisport; Sigismundus, filius Ernaldi de Brugilo; Guillelmus citharedus. Testes Gibuini, vice sancti Petri, cui se sponte subdidit: Ulgerius major, Gausbertus major, Rainaldus Cossardus, Johannes, Radulfus, Amalricus Bornus, Alelmus, Ernulfus. Facta est haec libertas secundo anno regni regis Philippi adhuc pueruli.»

Nunc vertamus calamum ad cartas quae restant, quia Gesiaci, quas in manu habuimus, perscripsimus.

« ⁜ (200) In Christi nomine. Ego Firmatus sacerdos Sancti Leobini Dunensis castri, notum volo esse tam presentibus quam futuris, qualiter, ob remedium animae meae et fratris mei Elberti, do Sancto Petro Carnotensi domum meam sitam in castro Dunense, non longe a monasterio sanctae Dei genitricis Mariae; tali si quidem ratione ut, quandiu vixero, per voluntatem et jussionem monachorum Sancti Petri, eam custodiam ipsique, jure dominorum, in perpetuo possideant. Si quis autem, praemonitus a diabolo, calumpniam vel vim Sancto Petro inferre temptaverit (quod minime estimo), pontificali auctoritate [Col. 0322C] se dampnandum in perpetuum sciat, nisi dignam fecerit poenitentiam. Hoc ergo, ut firmum permaneat, meo pastori, domno Teoderico pontifici, cujus tempore hoc egi, corroborandum obtuli. Do etiam beatissimo Petro, juxta Sanctum Albinum, in territorio supra dicti castri, tres quartarios vineae, absque ulla consuetudine; item dimidium aripennum vineae, juxta vineas fratris mei Ailberti. Hujus rei testes sunt isti: Odo archidiaconus, Odo decanus, Fredericus presbyter, Dago presbiter, Godescaudus miles; Ascelinus miles et Hugo miles, filius ejus; Odo Brunellus; Engelbaldus miles et Rainaldus, filius ejus; Dodo, Sancti Petri canonicus; Elbertus, Hildierius clericus.»

«In nomine sanctae et individuae Trinitatis. Ego Landricus abbas, et omnes monachi coenobii Carnotensis, notum esse volumus omnibus, tam praesentibus quam futuris, quoniam ad nos venit quidam, nomine Roszo, postulans sibi dari nostram quandam terrulam quam ipse quidem per antecessores suos reclamabat. Terra autem dividitur duabus partibus, una quoque in Trunniaco, altera Gomma sita est. Deprecatus est etiam ut fratri suo, nomine [Col. 0323A] Alcherio, concederemus et uni heredi eorum; quod quidem fecimus, eo quoque tenore, ut in natale apostolorum Petri et Pauli, quae est in mense julii, XII denarios de censu reddant. Quem terminum si transgressi fuerint, emendent, et terram praedictam teneant. Ut autem haec cartula inviolata maneat, nostris eam manibus corroborari censuimus. S. Landrici abbatis. Rainerii prioris. Marcuini. Rodberti. Arefasti. Agenardi. Durandi. Raimundi. Ernaldi. Alberti. Magenardi. Martini. Pauli. Ragenaldi.»

«Notum esse volumus, ego Landricus abbas et [Col. 0323B] omnes monachi sancti Petri coenobii Carnotensis, tam praesentibus quam futuris, quoniam, III nonas novembris, Walterius, cognomine Fugans Lupum, cum uxore sua Unberga atque privignis, Simone, Milesinde et Oydela, annuente domno suo Guarino, cum uxore sua Adelaide, duas areas terrae, cum duobus incolis, sancto Petro perpetuo habendas dimisit; proinde a nobis unum equum accipiens, tres libras valentem, et orationum beneficia. Terra autem ipsa est super clausum nostrum, in vico qui respicit ad portam quae est juxta Sancti Michaelis, olim quidem ab abbate Arnulfo ad tempus concessa Teudoni, antecessori Warini de Turre. Hujus rei testes sunt: Ansoldus de Mungerii Villa, Walterius de Munheri Villa; Gausfridus, filius ejus; Landricus, [Col. 0323C] filius Hungerii; Stephanus et Adventius, filius ejus; Hugo presbiter, Fulco Eunucus, Oidelerius; Girogius, filius Gauscelini; Ermenoldus, Stephanus, Teduinus, Warinus pistor. Actum est Carnotis publice, in ecclesia sancti Petri, regnante Henrico rege. Paulus monachus scripsit.»

«In Christi nomine. Ego Landricus, gratia Dei, abbas coenobii Carnotensis, et omnis monachorum congregatio michi conmissa, notum esse volumus cunctis successoribus nostris, tam presentibus quam futuris, quod quidam presbiter aecclesiae sancti Germani [Col. 0323D] Alogiae, Natalis nomine, tantae dilectionis et amoris erga nos et locum nostrum extitit, ut, sanus mente et corpore, quesierit a domnis suis, de quibus praedictam ecclesiam et alias res in beneficio tenebat, ut omnia quae ab eis videbatur possidere, pro Dei amore ac redemptione animarum suarum, facultatem ei tribuerent transfundendi in potestatem sancti Petri et monachorum ejus; quatinus jure perpetuo, sine ulla calumnia, possideant et habeant praefatam scilicet aecclesiam, terramque ad altare pertinentem, offerendam et sepulturam, decimulasque quas tenebat, molendini unius medietatem, terramque aratri unius; et in Alto Pedaneo duos aripennos vineae, eo quidem tenore, ut, si aliquando voluntas ei suggereret venire ad monachilem habitum in [Col. 0324A] nostro coenobio, pro praefatis rebus datis, reciperetur; si vero mors eum in clericali habitu praeveniret, corpus ejus in cimiterio humaretur. Quod libenti animo domni ejus, Bernardus videlicet de Buslo et Walterius de Monte Mirabili, assenserunt, et de suis rebus praefatum donum, ut in suis locis dicetur, augere maluerunt; et super altare apostolorum Petri et Pauli publice, in praesentia omnis congregationis atque plurimorum hominum, poni mandaverunt, et apicibus omnibus posteris notificari jusserunt; omnes contraire conantes nodo excommunicationis constringentes et eorum animas, nisi resipuerint et ad satisfactionis remedium confugerint, in infernum imprecantes labi, cum diabolo veniam et requiem habituras. Huic rei assensum praebuit Gausfridus [Col. 0324B] de Medena, qui eo tempore honorem Alogiae ex integro tenebat. Assenserunt etiam Mahildis, conjunx ejus, et Willelmus, privignus Gausfridi, atque Walterius, filius ejus. Alios testes subscriberem, si superfluum non videretur.»

«Quicquid boni agitur, in ipsius nomine agitur a quo homo ut bonum velit inspiratur et ad agendum erigitur, et usque in finem perseveratione factus perfectus in aeternum remuneratur. Domna igitur Mahildis, pro redemptione animae suae atque animarum seniorum suorum, Willelmi videlicet atque Gausfridi, ac parentum filiorumque suorum, dedit [Col. 0324C] sancto Germano terram, quae, juxta ejusdem ecclesiae cimiterium sita, dividitur via, qua pergunt ab eadem basilica ad Colummerios, et ab eadem terra terminatur; et hinc de Monte Canori et ab Algunni Villa, atque, ex altera parte, de Ulsiaco et de terra Insulae et de terra de Balduino. Totam hanc terram cum prato, sicut in dominicatu obtinuerat, donum super altare sancti Germani posuit. Cujus rei testes existunt: Algrinus; Adelelmus ac Natalis, sacerdotes; Guiddo Guarini, Rodbertus Lamberti. Hoc ipsum donum, sicuti mater fecerat, ita domnus Willelmus filius ejus libenter concessit. Hujus rei sunt testes: Walterius, Hugonis frater; Eirardus de Busto Loco, Walterius de Monheri Villa, Hamelinus [Col. 0324D] Livarecus, Briccius de Castello Leti, Gausfridus, Hugo de Barzilleriis, Rajenaldus Gausfridi, Bernardus de Villa Abonis.»

«In nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti. Notum esse volo omnibus sanctae Dei aecclesiae fidelibus, tam presentibus quam futuris, quod ego, Mahildis nomine, quae, hereditario jure, honoris Alogiae, divino nutu, domna esse videor; pro Dei amore, de quo omnia quae ad usum vitae humanae pertinent habeo et cui omnia debeo, seu pro honore beati Petri, apostolorum principis, cui, inter alia dona, aecclesiam sancti Germani in ipsa Alogiae area concedimus; [Col. 0325A] nunc quidem publicam viam, quae actenus juxta parietem ipsius visa est ire, pro remedio animae meae vel parentum meorum, ab ipso loco amoveo, ut, ab hac die in antea, foris eat eadem via procul ab aecclesia, ut monachi inibi commorantes a commeantibus atque exactoribus tributi consuetudinarii, sine inquietudine aliqua, sint remoti. Hanc autem cartulam fieri jussi, ac donum viae praefatae per eam super altare apostolorum Petri et Pauli posui, crucis signum mea manu imprimens; idem fieri jubens his qui mecum aderant praesentes: Warino praeposito, Eirardo, Bernardo de Barzilleriis, David.»

[Col. 0325B] «Quoniam, juxta veritatis sententiam, iniquit te habundante et multorum caritate refrigescente, res quae a priscis fidelibus ecclesiis collatae sunt ab infidelibus insaciabili cupiditate invaduntur et diripiuntur, et, secundum prophetiae vaticinium, raro invenitur qui ex adverso ascendens obponat murum pro domo Israel, perutile est ecclesiarum cultoribus, ad confutandam calunniam pervasorum, de rebus eisdem ecclesiis traditis cirographum condere et servare. Quapropter nos cenobitae beati Petri Carnotensis studuimus litteris mandare donum quod fecit Fulcherius, Girardi filius, apostolo Petro, pro sua suorumque parentum animabus, de vicaria quam habebat in Mitani Villare et in omni terra [Col. 0325C] beati Petri. Ipse quippe, et omnes quorum nomina inferius scripta sunt, qui in supradicta terra per eum aliquid habere videbantur, dederunt beato Petro quicquid sibi competebat jure; et acceperunt karitative a Gausfrido Nigro, domnus Fulcherius XL nummorum solidos; Ingelrannus de Nociaco X solidos; Hilduinus, filius Fulcherii de Scriniololis, X solidos; Herveus de Caletulo XXV solidos; Hugo, frater ejus, V solidos et societatem; Rogerius praenomine Cochinus, X solidos; Fulcho quoque, filius ejus, V solidos, et Rainaldus alter filius semimodium avenae. Hii omnes, quos memoravimus, donum praefatae vicariae super altare beati Petri posuerunt, praesentibus his quorum nomina memoriae mandare maluimus: Gauscelinus de Fragani Villa, filius ejus [Col. 0325D] Roscelinus, et Gerogius, et Walterius, nepos ejus; Rodbertus Adoratus, Gunterius Gruem Ad suam sellam; Galterius, Archenoldi filius, Udo de Scriniolis. Isti ex parte ipsorum. Ex nostra parte: Walterius trapezeta; Bernardus, filius Vulmari; Bermerius presbiter, Landricus major, Walterius major; Durandus, Gualdrici filius; Laurentius cubicularius, Gerogius canonicus, Giraldus archimagirus, Herbertus archimagirus, Guarinus echonomus, Oidelerius stabularius; Tescelinus, filius Hildegarii; Frodo; Gislebertus, filius Lorini.»

«Notum esse volumus omnibus christianae professionis, [Col. 0326A] tam praesentibus quam futuris, nos monachi sancti Petri, quia, postquam vicariam de Mitani Villare emimus, sicut superius diximus, ab omnibus his cujus esse videbatur, filii Fulcherii de Scrineolis, videlicet Hiduinus et Walterius, viva voce atque toto nisu, instinctu diabolico, reclamare coeperunt, variis modis injuriam nobis facientes; tandemque resipiscentes, et de peccato suo veniam postulantes, sponte, guerpum vicariae quam reclamabant super altare sancti Petri ponentes, et venia impetrata quam poscebant, nostrarum precum participes nobiscum esse coeperunt. Testes autem ex hac re de nostra parte fuerunt: Frodlandus et Gunbaudus, filius ejus; Stephanus major, Laurentius cubicularius; Herbertus et Warinus, pistores; [Col. 0326B] Walterius sartor, Hubertus matricularius. Ex parte eorum: Giraldus, armiger Walterii. Si quis vero huic cartulae contraire temptaverit, nisi ad emendationem resipiscens confugerit, anathematis jugulo sauciatus, in inferno, cum Anania et Saphira sacrilegio peremptis, sine fine poenas luat.»

«Notum esse volumus omnibus successoribus nostris, videlicet nos monachi sancti Petri coenobii Carnotensis, quia, postquam Bernardus de Buslo aecclesiam sancti Germani de Alogia, vivente Landrico [Col. 0326C] abbate, pro salute animae suae contulit, quidam clericus, nomine Walterius de Castello, cui vocabulum est Mons Mirellus, in eadem aecclesia clamare coepit medietatem sepulturae, panis et candelarum. Tandem nostris flexus petitionibus atque pecunia, quicquid in praedicta aecclesia habere dicebat, pro animae suae remedio vel parentum suorum, voluntariae sancto Petro, in usibus fratrum, conferre decrevit; et filium suum Walterium, jam clericum, ad hanc urbem venire, atque guerpum praedictarum rerum super altare Petri apostoli publice, coram nobis et famulis nostris, ponere jussit, ut, ab illa die in antea, possideamus et habeamus, absque ulla inquietudine cujuspiam calumniatoris. Qui, complens quod jusserat pater, XXII sibi solidis a [Col. 0326D] nobis datis, ad patrem rediit. Cujus rei notitiam, ne tradatur oblivioni, huic operi maluimus inserere; atque, si quispiam heredum praefatorum calumniam temptaverit inferre, peccunia proinde data obiciatur, et judices, ante quos cuiquam litem intulerit, auri libram ab eo exigant; conatus quoque ejus inefficax permaneat, et tamdiu excommunicatus perstet quamdiu in hac pertinatia perstiterit. Testes largitionis quam fecit Walterius, praenomine Infans, et filius ejus, sunt hi quorum nomina curavimus subscribere. Ex parte ejus fuerunt hii: Droco de Domicilio, Nihardus, Hubertus de Monte Mirelli. Ex nostris: Tedaldus, frater Huberti quondam abbatis; Fulcardus, Oidelerius; Gausfridus et Hildulfus, fratres; Gilduinus, major de Sesni Villa; [Col. 0327A] Durandus filius, rasator: Durandus faber, Harduinus et Gaudius, fratres; Rainaldus agaso, Haldricus sutor, Herbertus pistor, Rainaldus adlocatus. Isti et alii viderunt ponere guerpum super altare principali.»

«Notum esse volumus omnibus christianae fidei cultoribus, tam praesentibus quam futuris, ego Landricus abbas coenobii sancti Petri Carnotensis, cum omnibus michi commissis, quod quidam miles, Girvardus nomine, in Corbonensi territorio olim quemdam alodum emit a quodam homine, Ansberto nomine, et ab aliis quibusdam, quorum nomina in [Col. 0327B] subsequentibus habentur. Unde carta facta est, et a duce Hugone atque a comite praefati territorii corroborata. Quandiu et libuit, possedit et tenuit; postea censualiter a Gisberto abbate data est in manu firma duobus praefati Girvardi parentibus unique heredi eorum, eo quidem tenore, ut, statuto tempore et die, census redderetur; quod si in reddendo tardi extitissent, legaliter emendarent et terram non perderent. Ex hoc carta facta et ab omni fratrum ⁜ (201) corroborata. Post quoddam interstitium temporis, in castro Mauritaniae voraci igne cremata est. Nostra quidem tempestate cum eam requirerem ad videndum, confessi sunt eam minime se habere, obnixe flagitantes, ut eis clementia nostra eam renovaret, et, simili modo ut prius in altera [Col. 0327C] carta positum erat, duobus et uni heredi eorum concederem. Quod et feci, statuens, ut in festivitate sancti Remigii, sine dilatione, censum redderent, quinque scilicet sol. nummorum; qui si negligentes in reddendo extiterint, legaliter emendent, et terram non perdant, donec deficiat tercius heres. Placuit etiam huic paginae cartam Girvardi inserere, quam super altare sancti Petri, praefatam terram dans, posuit.»

« ⁜ (202) In Dei nomine, Notum esse volumus cunctis fidelibus, tam praesentibus quam futuris, ego [Col. 0327D] videlicet Lambertus, filius Ansberti, cum Girberga, sorore mea, necnon et propinquis nostris Guaningo et filiis ejus Gadilone atque Ingone, et filia Girberga, quia nostrum alodum, quem in territorio Corbonensi actenus hereditario jure possedimus, Girvardo militi fratrique suo Gertranno, Odoni quoque atque Ildegario, transfundendo distrahimus; accipientes ab eis in argento XXIII solidos nummorum. Est autem alodus ipse, quem vendimus, in villa Condato nomine, cum terris cultis et incultis, pratis et pascuis, areaque molendini unius super Odanam fluvium, [Col. 0328A] cum omnibus terminationibus suis, pertinentibus ad ipsum alodum. In Rovredo quippe villa est mansus unus cum terris et pratis, pertinens ad praefatum alodum. Itaque, in commune consentientibus omnibus propinquis nostris, praedictis viris ea ratione tradimus ac vendimus alodum nostrum, ut, ab hodierna die et deinceps, eundem alodum possideant, potestatemque habeant vendendi et dandi cui voluerint, sine ulla calunnia. Terminatur denique ab uno latere Odana fluvio; secundo latere, via publica; tercio, terra sancti Launomari; quarto, alodo Ruinnaldi. Si quis autem heredum nostrorum hanc venditionem infringere vel calumpniare temptaverit, iram Dei incurrat, et quod repetierit non evincat; set cui litem intulerit libram [Col. 0328B] auri persolvere cogatur. Quatinus autem firmior haec carta permaneat, manibus propriis corroboravimus, atque ducis Hugonis nobiliumque virorum corroborandum dedimus, quorum nomina mandavimus subscribere. S. Hugonis ducis. S. filiorum ejus, Othonis et Hugonis. S. Odonis comitis. S Hugonis, comitis Cenomannorum. S. Hervei, comitis Mauritaniae. S. Lamberti vicecomitis. S. Willelmi advocati. S. Siefridi. S. Aimonis. S. Gualeranni. S. Erlandi vicarii. Data est VII kalendas Julii, anno primo regni regis Chlotharii.»

Nostri denique antecessores hanc sibi cartam sufficere credentes, in archivis ecclesiae servare curantes, ad posterorum noticiam, super hac re alteram scribere neglexerunt, praeter manum firmam [Col. 0328C] quam datam esse ab abbate Landrico praefati sumus.

Nunc ergo stilus ad cellam Ledonis Curiae festinus vertatur, atque cartas tantummodo duas quae Landrici abbatis tempore datae sunt scribentes, finem faciamus, et sic ad abbatis Huberti ⁜ (203) cartas pennula nostra currat.

«Summe ⁜ (204) necessarium unicuique nostrum, ut ex his quae in hoc mundo sunt sibi a Deo collata, propter honorificentiam Omnipotentis, aecclesias in sanctorum memoria late per orbem constructas, apostolorum videlicet ceterorumque sanctorum locupletare [Col. 0328D] muneribus. Dignum est itaque apostolum Petrum placare quam optimis donis, qui summum tenet apicem a Domino ligandi solvendique peccaminum nexus in terra et in coelo. Iccirco ego, comes Walterius, pro salute animae meae et remedio animarum antecessorum meorum, laude fidelium nostrorum, superiorem aecclesiam Ledonis Curiae fratribus coenobii sancti Petri Carnotensis, per deprecatiorem Landrici abbatis, concedo atque submitto; quatinus monachi ejusdem coenobii liberam habeant et possideant, sicut ego, et pater meus Droco comes, habuimus [Col. 0329A] et possedimus, remota omni consuetudine et inquietudine archidiaconi. Concedo etiam terram intra vallem, sicut olim castrum fuisse videtur; decimam quoque pecudum atque jumentorum, candelam et panem, necnon et sepulturam hominum inibi habitantium; inferius quoque unum furnum, cum terra in qua situs est, qui omnibus incolis superioribus et inferioribus sit singularis: quod si solus non sufficit omnibus, nemo alterum potestatem edificandi habeat, neque inferius neque superius, nisi monachi quorum erit emolumentum furni. Do etiam per campos terram quantum aratrum eorum arare poterit, cum decima; non longe quippe ab aecclesia molendini unius medietatem et piscatoriam unam in Villa Nova. Assensum denique omnibus [Col. 0329B] meis fidelibus praebeo, quatinus de rebus propriis quas ex nostro beneficio videntur tenere, tam in terris quam in decimis, licentiam habeant dandi sancto Petro, ut praefatus locus, cui dedimus initium, deserviatur a monachis die noctuque; et non solum per me, sed etiam per fideles meos, augmentetur, ut pariter, beato Petro apostolo interveniente, a peccatorum vinculis absoluti, mereamur in coelestibus regnis sanctorum omnium consortes fieri, bonis adepti aeternae gloriae. Si quis autem prophanus, diabolico instinctu, hanc cartam contradicendo adnullare temptaverit, ore Dei et omnium sanctorum excommunicatus, nisi resipuerit satisfaciendo, permaneat, et auri libras X phiscis regis persolvat, nisusque ejus inefficax remaneat. [Col. 0329C] Placuit etiam cartam hanc, ut inconvulsa permaneat, manu propria cum crucis signo, corroborari; manibusque meorum fidelium-corroborandum tradi ratum duximus, quorum nomina subscripta habentur. Dieque dominica quae dicitur LXX, anno XXIIII regni Hainrici regis, super altare sancti Petri Gesiaco, quae praefati cella est coenobii, publice posuimus. Teduinus, vicecomes Mellentis castri. Gualo, vicecomes castri Calidi Montis. Nivardus de Monte Forti. Radulfus Malus Vicinus. Gualterius de Pensiaco. Drogo de Cuflante. Guarnerius et Amalricus de Ponte Iserae. Radulfus Delicatus. Walterius Francus. Ericus et Ingelerius, fratres.»

«Cunctis sanctae Dei aecclesiae fidelibus, tam praesentibus quam futuris, notum esse volumus, ego Droco de Cuflante castro, intra Sequanam fluvium sito, quoniam, pro remedio animae meae atque pro animabus parentum meorum, assensu fidelium meorum atque deprecatione Landrici abbatis cenobii Carnotensis, sancto Petro Ledonis Curiae, quae cella esse dinoscitur Carnotensis coenobii, data videlicet a comite Walterio, libens quidem donando, concedo in Loconis Villa VII hospites plenarios, cum quadam parte bosci, sicut publica via Belvacina dividit ad [Col. 0330A] levam, atque medietatem tributi Calcedae, sicut Trenna aqua currit. Quae, quamvis videantur esse dona parvissima, tamen, quia fide plena et integra devotione haec exequor, nequaquam incredulus ero illius elogii dicentis: Qui dederit tantum calicem aquae frigidae in nomine Domini, mercedem accipiet. Ut enim ait Scriptura: Regnum Dei tantum valet quantum habes. Placuit etiam hanc cartam, ut semper inconvulsa permaneat, manu domni mei Walterii comitis et mea atque omnium nostrorum fidelium praesentium manibus corroborari, et inter cetera donaria in archivis monasterii reponi; quatinus monachi praefati coenobii res datas a me, quandiu mundus perstiterit, habendo possideant et possidendo habeant, atque semper pro nostris delictis [Col. 0330B] Deum exorent, ut, vel in ultimo examine, a justo judice Deo mereamus veniam nostrorum delictorum. Si quis autem profanus aliquando hanc cartam violare temptaverit, nisi cito resipuerit et ad satisfactionis remedium confugerit, cum Dathan et Abiron, quos suae presuntionis merito vivos terra obsorbuit, et cum his qui Dominum crucifixerunt, inferni ignibus vermibusque nunquam morituris tradatur. Nomina quoque corroboratorum subscripta lectori legenda ostendere curavimus, ut occasio in nostro opere nulla inveniatur ab aliquo calumpniatore. Data anno XXIX regni Hainrici regis, et posita publice super altare sancti Petri Ledonis Curiae. Walterius comes. Drogo, qui hoc largitus est. Guarnerius de Ponte Iserae. Rodbertus Calvus. Balduinus. [Col. 0330C] Amalricus de Ponte Iserae. Ericus de Medanta. Abbas Landricus. Albertus monachus. Gislemarus monachus. Rodbertus. Gausfridus Bigotus. Bernardus, Vulmari filius. Oduinus major. Bernardus, nepos Gislemari.»

«Conventio Gauscelini Gausfridi de Fraganis Villa cum abbate Landrico coenobii sancti Petri, ut sibi, dum viveret, in Manu Villare, aripennum unum terrae abbas concederet ad construendum ibi horreum unum; eo scilicet tenore ut quicquid vivus ibi reponeret, sancto Petro mortuus dimitteret, et insuper alodum proprium in villa quae vocatur Hulsetum, [Col. 0330D] cujus alodi ⁜ (205) cultor erat Suggerius rusticus. Non solum autem abbas hoc concessit, set etiam domum unam, quae in Luciaco super praelum quodam erat, ad construendum horreum, cum decem nummorum solidis dedit. Qui Gausfridus, praenomine Gauscelinus, statim ut impetravit quod petierat, cum uxore et liberis, super altare sancti Petri alodi donum posuit, et, dum viveret, statuit investituram singulis annis quatuor nummos sancto Petro dari. Quo mortuo, filii ejus et plurimi nepotum, pro anima defuncti et sua salute, publice, secundo, super altare sancti Petri praefati alodi donum reposuerunt. [Col. 0331A] Pro qua re beneficium a monachis orationum beneficia receperunt. Placuit etiam, secundum morem aecclesiasticum, nomina tam filiorum quam nepotum, qui praesentes fuerunt, necnon quorumdam aliorum hominum, subscribere; ut, si aliquando insurgere aliquis insanae mentis contra hoc donum temptaverit, testimonio horum cumvictus, ejus nisus depereat, et ejus anima in inferno poenas luat. Roscelinus, Gerogius, Hugo, Fulco, fratres, filii defuncti qui hoc donum fecit; Guidbergis et Hersindis, sorores defuncti; Gerogius, Gualterius, Stephanus, Ansoldus et Guarinus, nepotes ejus. Ex parte monachorum: Gauslinus de Leugis, Ingelrannus de Nociaco, Gualterius trapezeta; Gualterius, filius Gandeberti; Hildulfus et Gausfridus, fratres; Gunbaldus, Tescelinus, [Col. 0331B] Adventius, Laurentius.»

«Praesens aecclesia per quam itur ad illam coelestem quae nescit abire finem, semper quidem a Christi fidelibus beneficiis dilatari et aligeri solet, et, quamvis diabolus dolis infestacionibusque suorum satellitum eam debellare festinet, tamen, fidei stabilitate atque caritatis firmitate subnixa, immobilis usque in finem seculi invincibilisque permanebit. Itaque filii ejus, pro sui capacitate, fide et caritate radicati, terrena praedia mundanasque divitias suae matri conferunt, ut pro caducis et terrenis rebus mercentur coelestes. Unde, sicut scribuntur in coelorum [Col. 0331C] albo, ita dignum est ut eorum nomina apicibus memoriae fidelium tradantur, quatinus ab ipsis ad Deum pro illis semper oretur, ut in resurrectionis gloria inter sanctos resuscitati respirent. Igitur ego Landricus, coenobii Carnotensis abbas, et omnis monachorum grex michi commissus, in hac scedula, nomina eorum mandavimus ponere, qui in loco qui vocatur Mesliacus, sancto Petro, pro animabus suis, proprios fundos contulerunt. Quorum primum poni jussimus Germundum presbiterum, qui, habitum monachilem suscipiens, et fundum et omnia quae habuit sancto Petro reliquit. Secundum, Radulfum, patrem Gualterii monetarii, qui moriens fundum suum sancto Petro dimisit. Tercium, eundem [Col. 0331D] Walterium, qui quos potuit emere in eodem loco fundos sancto Petro dimisit, pro anima filii sui Gausfridi clerici, ut ejus anniversarium annuatim fiat, cum signis sonantibus; redemit etiam nobis duos aripennos vineae in clauso nostro, juxta Sanctum Bartholomeum, versus meridiem, pro anima patrui sui Hatonis, ut singulis annis fiat ejus anniversarium cum signis sonantibus. Quartum, Herveum, patrem Fulcherii canonici sancti Martini, qui ibidem suum fundum duobus modiis sementis sancto Petro reliquit. Quintum, Ansoldum, cum Ermengarde sua [Col. 0332A] conjuge, qui alodum suum, in eodem loco, sancto Petro dimisit. Si quis autem prophanus ex his donis quicquam demere temptaverit, anathematis gladio percussus, cum diabolo in inferno trusus, penas luat sine fine mansuras.»

«In ⁜ (206) nomine sanctae et individuae Trinitatis. Ego Hubertus, gratia Dei, abbas, et omnis congregatio sancti Petri Carnotensis coenobii, notum esse volumus, tam presentibus quam futuri evi, sanctae Dei aecclesiae fidelibus, Walterium, videlicet filium Fladaldi, medietatem vicariae Hunis Villae necnon et [Col. 0332B] Reclamantis Villae atrii aecclesiae, ac tocius terrae quae ad istas duas villas pertinet, pro salute suae et conjugis animae, atque pro animabus parentum suorum, sancto Petro concessisse perpetuo jure; pro eaque accepisse agripennum unum vineae, quae vocatur Radfredus, pro quo nobis offerebantur XXV libre nummorum. Huic quoque dono assensum praebuerunt Walterius de Alneto, cujus beneficio hanc ipsam vicariam supra dictus Gualterius tenuerat; filiique ejus Gunherius, Gauslinus, Gualterius cum patre, assenserunt. Subscripsimus etiam propinquos Walterii, eosque qui cum eo fuerunt, quando super altare sancti Petri hujus rei guerpum posuit, necnon et famulorum nostrorum nomina, quos inibi habuimus; ut si quis unquam huic operi calumniari [Col. 0332C] temptaverit, prius a liminibus sanctae Dei aecclesiae sequestratus, et anathematis jugulo sauciatus, ab uno horum baculo ultionis propellatur, nisi resipuerit, in inferno inferiori. Rajenaldus, frater Gualterii. Fredesindis, conjux ejus. Beliardis, soror ejus. Rajenaldus, filius ejus. Adelina, filia ejus. Gislebertus de Britiniaco. Nobiscum: Gerogius et Fulco, fratres et canonici; Erardus canonicus, Gualterius monetarius, Gilduinus major, Girbertus major, Stephanus major; Goscelinus et Rodbertus, telonearii; Guarinus pistor, Teodaldus, Fulchardus, Aventius, Lorinus, Gislebertus, Gunbaldus, Oydelerius, Laurentius, Rainaldus agaso, Ragenfredus de Reclamantis Villa ⁜ (207) .»

«Notum esse volumus, ego Hubertus abbas, et omnes monachi coenobii Carnotensis, quia quendam ortum, in nostra terra juxta ortum nostrum situm, quaedam mulier, Roscelina nomine, per XX et amplius annos, a primo seniore suo Gausfrido, dotis jure, concessum tenuerat; de quo nullum habuit sobolem. Nunc, quadrigama, a nobis taxatam peccuniam accipiens, reliquit perpetualiter possidendum, [Col. 0333A] donumque vel guerpum, cum presenti suo seniore Huberto, necnon et filiis tribus quos habuit de Frodone, quibus etiam dedimus munuscula, super altare apostolorum Petri et Pauli posuit, sub praesentia nostri ac nostrorum servientium, quorum nomina subscripsimus: Bernardus, filius Vulmari; Stephanus major et Salomon, frater ejus; Dodo major, Oydelerius, Alcherius mulnarius; Belod, filius ejus; Fulchardus, Rainaldus agaso, Ascelinus major, Hugo berbellus, Gislebertus. Ex parte mulieris: Walterius de Alneto et Sugerius, quorum prius astipulator constitutus est soliditatis.»

«Notum esse omnibus fidelibus quoniam Rogerius, miles olim, postea monachus, unum farinarium, in Normannia, cum terra unius aratri, sancto Petro dimisit, una cum consensu Eunardi vicecomitis, ex cujus beneficio id tenebat; et per manum Mainerii, filii Anselmi, super altare sancti Petri ipse vicecomes hoc donum jussit poni: erat enim extra aecclesiam. Cujus rei sunt testes: Willelmus Paganus; Ivo, filius Norberti; Bernerius de Britogilo, Stephanus de Britiniaco, Odo Sanglarius, Haimericus Bobinus, Gausfridus medicus; Rodbertus, frater ejus; Guiddo de Mulceto. Ex nostra parte: Rainaldus major, Stephanus major; Hildulfus et Gausfridus, [Col. 0333C] fratres; Fulchardus, Rodbertus pelliciarius, Gunbaldus filius, Frotlandus, Sugerius.»

«Notum sit omnibus, tam praesentibus quam futuris Christi fidelibus, quoniam, Kalendis Augusti, in festivitate sancti Petri quae dicitur ad vincula, Haimericus de Virello super altare sancti Petri assensum posuit de saltu Monticulorum, per deprecationem Gualterii trapezetae, qui ipsum saltum in fisco de filiis Avesgaudi tenebat, illi quoque de Haimerico. Fecit autem hunc assensum, per partem [Col. 0333D] ferulae, seu per artavum manubrii almi, in presentia Huberti abbatis ac tocius congregationis, testificantibus his quorum nomina subscripsimus: Fulcherius, filius Gerardi; Gualterius trapezeta, qui saltum dedit, cum omnibus appendiciis suis; Ribaldus de Fraxino; Salvisus, filius Odonis, aucipitrix. Ex nostra parte: Frotlandus et Gunbaldus, filius ejus; Fulchardus; Sugerius; Gislebertus et Laurentius, fratres; Tescelinus, filius Hildegarii; Martinus, Roscelinus; Rodbertus, filius Gausfridi; Stephanus et Salomon, fratres; Adelandus, Rotbertus pelliciarius. Huic rei assensit Vulferius, filius Haimerici, inde habens scutum unum X solidorum.»

«Notum sit omnibus sanctae Dei aecclesiae fidelibus, quod Gualterius, filius Fledaldi, et uxor ejus Fredesindis, cum assensu Gualterii de Alneto, de cujus fisco erat, sicut antea dederat Berardus socer ejus, pro anima patris ac matris fratrisque Guaningi interfecti, vivente abbate Landrico, ita postea vivente abbate Huberto, vicariam Abonis Villae et totius territorii ejusdem villae, cum alodo Picati Villaris, sancto Petro gurpivit, de eo quod injuste sibi usurpaverat, post mortem praefati Guaningi. Hujus rei testes sunt: Gualterius de Alneto et filius ejus Gualterius, Evrardus de Levois Villa, Gualterius [Col. 0334B] Blancardus; Gislebertus, frater Beringarii; Rainaldus, filius Hugonis de Reclamantis Villa; Hugo de Treijone, Gunbertus de Raschin Villa, Germundus de Sancto Albino, Gerogius de Haimulfi Villa, Gilduinus major, Stephanus major, Bernardus, Fulchardus; Ernulfus et Rainaldus, filius ejus; Tealdus, frater abbatis; Gislebertus et Laurentius, fratres; Adventius; Oydelerius et Rodbertus, fratres; Gualterius et Adventius, sartores; Teduinus et Gaudius, fratres; Gausfridus carpentarius; Ingelbertus et Gausfridus, coci.»

[Col. 0334C] «Notum esse volumus, ego Hubertus abbas et omnes monachi Sancti Petri Carnotensis, quia, pro remedio animae suae seu parentum suorum, II idus Augusti, Girardus de Buxeto super altare sancti Petri publice donum posuit de sepultura domus suae, vel totius suae terre, quae est in parrochia Buxeti aecclesiae. Dedit etiam, in dedicatione hujus aecclesiae, medietatem suae decimae, una cum consensu Isnardi, domini sui, et filii sui, qui praesens aderat, seu etiam Gerogii, fratris ejusdem Gerardi, atque Alberedae, matris Isnardi. Testes sepulturae sunt: Stephanus major, Rotbertus telonearius, Hubertus de aecclesia. Gaudius, Theodaldus, Frotlandus et Gunbaldus. Testes autem decimae, omnes qui ad dedicationem praesentes fuerunt, vicini sunt.»

«In nomine sanctae et individuae Trinitatis, Patris et Filii et Spiritus Sancti. Ego Fulcandus notum esse volo omnibus fidelibus, tam praesentibus quam futuris, annuentibus dominis meis, Gausfrido videlicet atque Guillelmo, ejus privigno, necnon et Mahilde, matre Guillelmi, sancto Petro coenobii Carnotensis concessisse terciam partem aecclesiae de Arro, cum terra altaris, quam solebant presbiteri tenere, et medietatem offerendarum IIII festarum, quam michi retinebam; terramque unius aratri, per tria tempora anni, ubi monachi aspexerint, atque [Col. 0335A] duos; agripennos prati; item VI denarios de censu molendini Odonis; item sepulturam Illl denariorum, scilicet puerorum albatorum; item sepulturam totam de Buxeto, quae est terra sancti Petri, et medietatem archadii ipsius aecclesiae; item medietatem sepulture totius atrii quod inhabitari fecerint; item medietatem census et furni, atrii, necnon et omnis consuetudinis quae humana consuetudo exigit. Concedo etiam decimam de Buxedulo, quam ex meo beneficio videtur tenere, si forte monachi ab eo aliquando potuerint emere. Actum est in Capella Regia, regnante rege Philippo, gubernante abbate Huberto coenobium sancti Petri, atque huic rei insistente Huberto monacho, praenomine Querco, et matre mea Sufficiae. Quam largitionis donationem [Col. 0335B] volui facere pro anima patris mei et matris meae, necnon pro salute propria et conjugis atque filiorum et filiarum mearum, sive omnium parentum meorum. Cui donationi si aliquis contraire voluerit, CCC libras auri persolvat, et voluntas ejus inefficax remaneat; atque, nisi ad emendationem venerit, poenis inferni, cum Juda proditore, subjaceat. Subscripsimus etiam nomina testium qui ex utraque parte fuerunt testes donationis hujus. Herbertus, frater Fulcaldi, firmavit. Suffitia, mater eorum. Fulcaldus, hujus doni largitor. Lizinia, uxor ejus. Joannes et Rotrocus et Herbertus, filii ejus. Milesindis, filia ejus. Aremburgis, soror ejus. Hugonis Palestelli. Durandus presbiter, Lambertus, Odo. Ascelinus. [Col. 0335C] Bernardus. Ex nostra parte: Hermoinus, major Bosci Medii; Herbertus Canis Parvulus, Ernaudellus, Austasius, Guarinus; Lorinus, filius Gualonis; Rainaldus de Sancto Romano.»

«Sanctae aecclesiae fidelibus, tam praesentibus quam futuris, notum esse volumus, ego Hubertus abbas indignus, et omnis congregatio monachorum coenobii sancti Petri, quoniam quidam miles, nomine Fulco, moriens, vivente abbate Landrico, una eum consensu filiorum suorum, Hugonis scilicet et Guarini, adhuc puerulis, et Richildis sororis, vicariae medietatem, quam habebat in Abonis Villa, sancto [Col. 0335D] Petro apostolo ac monachis sibi famulantibus concedendo tribuit, pro remedio animae suae et animarum parentum suorum atque incolumitate filiorum; donumque super altare sancti Petri misit, per manus filiorum et propinquorum suorum. Post cujus mortem, filius ejus Hugo, jam adultus, cupiditate victus, postposito dono patris, vicariam invasit; sed, a nobis postea XXX nummorum solidis acceptis, vicariam, quam injuste invaserat, reliquit, guerpumque, eum fratre suo Guarino, super altare sancti Petri publice posuit, sub testimonio horum quorum nomina [Col. 0336A] subscribere curavimus. Cum ipso Hugone fuerunt: Girogius, patruelis ejus; item Girogius de Haimnlfi Villa, Herbertus Corbonensis, Siguinus. Nobiscum, Stephanus Gualoius et filius ejus Adventius, Stephanus major, Oydelerius; Teduinus et Gaudius, fratres; Gunbaldus, Laurentius; Isembertus, filius Goscelini; Fulchardus; Ernulfus et Rainaldus, filius ejus; Rodbertus, fratrer Frodelini.»

«Notum sit omnibus, quod quasdam vineas Radulfus, praenomine Calculus, in territorio comitis, ex beneficio nostro tenens, nobiscum tradicentibus comitis Tedbaldi sorori, nomine Berte ⁜ (208) , vendere [Col. 0336B] voluit. Verum, quia fas non erat, adiit Landrici abbatis praesentiam comitissa, ut eo pacto sibi concederent, ut, quandiu viveret, eas teneret, ac, post mortem ejus, nobis dimitteret. Quod pactum postea ante fratrem suum comitem Tetbaldum recognoscens, et jam, per deprecationem ejusdem fratris, firmavit, pro anima patris, matris, fratris et suae, llll idus maii, praesentibus his: Gualeranno monacho, Otberto monacho, Gausfrido de Calido Monte: Girardo, eoquorum magistro; Radulfo praeposito. Actum Carnotis publice, inter turrim et portam Cinerosam, in camera comitissae, de qua sermo est; eo anno quo Rodbertus peregre episcopus obiit; tunc etiam sine episcopo urbe, et dum viveret Hubertus, abbas a nobis electus.»

[Col. 0336C] Ponendae sunt hic domni Huberti cartarum metae, quoniam, flante vento nequitiae, et quatiente dolositatis turbine, fere omnes sui ab eo alienati, inextricabili nodo constrictum, ab honore violentur eitiunt; atque Teodericum ⁜ (209) Vindocinensem, loco ejus, ab Arraldo praesule, velint, nolint, suscipiunt. Qui solum regulae vigorem retinens, exterminavit plurimos eorum qui antecessorem suum fecerant extorrem. Hic denique, in suo quo vixit tempore, in exteris rebus multum ebes, vix unam cartulam usque nunc, nobis minus proficuam, posteris reliquit. Qua scripta, vertemus stilum ad eas quas, dum penduli essent monachi sine abbate, ediderunt.

»In nomine sanctae et individuae Trinitatis, Patris et Filii et Spiritus sancti, qui unus est essentialiter et trinus potentialiter. Notum esse volumus cunctis sanctae Dei aecclesiae fidelibus, tam presentibus quam futuris, ego Teodericus, coenobii sancti Petri Carnotensis abbas, omnisque congregatio monachorum cui preesse videor, quoniam Guolterius, praenomine Infans, sancto Petro apostolorum principi, [Col. 0337A] pro anima sua et conjugis ac parentum dominorumque suorum, presbiterium aecclesiae sanctae Mariae, quae non longe sita est a flumine Alogiae villae, et omne quicquid ad ipsum presbiterium pertinere noscitur, tam in altare quam in offerendis, sepulturis, decimis, jure perpetuo concessit, ut habeamus atque sine ulla contradictione possideamus. Donum itaque hujus largitionis, per assensum domnae suae Mahildae, de qua id beneficium tenebat, super altare sancti Romani martiris posuit, qui non longe a Braiao castro apostolo quaeritur et veneratur. Cujus filius Gualterius clericus Carnotis postea abiit, et ex eadem re donum super altare sancti Petri posuit; indeque XXX solidos nummorum a nobis recepit, ac matri suae V solidos in uno mantello empto detulit. [Col. 0337B] Quam donationem quisquis retrahere voluerit ab omnibus sanctis Dei excommunicatus, cum omnibus Domini crucifigentibus et cum Juda proditore, nisi resipuerit, in inferno pereat. Actum est hoc publice, Brajao castro, intra horreum Sancti Romani, anno nono regis Philippi, assistentibus his quorum nomina subscripsimus: Bernardo de Buslo; Landrico de Toriello et Odone, fratre suo; Gualterio Infante, qui hanc donationem fecit; Radulfo praeposito, Gausfrido, Raiardo, Rainaldo forestario. Ex nostra parte: Girvardo majore, Laurentio cubiculario; Bernardo, filio Vulmari; Frollando.»

«Christianae religionis obtimi viri quondam, dum omnibus florerent copiis, et aecclesias, longe lateque per orbem in honore Dei atque sanctorum sanctarumque memoriis nobiliter constructas, religiosissime colerent, eas diversis donariorum titulis insignitas, locupletare voluerunt; quorum privilegia in ipsis aecclesiis, una cum eorum memoriis, servantur et servabuntur, Christo Domino annuente. Itaque ego, Albertus nomine, Hugonis sanctae aecclesiae Carnotensis vicedomini, filius, notum esse volo tam praesentibus quam futuris, meis scilicet successoribus, de aecclesia sancti Leobini, quae in Braiao castro super fluvium Osannae fundata est, et a domno meo Willelmo, ipsius castri domino, cum aliis rebus tenere [Col. 0337D] videor; de ipsa, inquam, cum consensu mei carissimi fratris nomine Guerrici, qui nunc est post patris mei mortem, vicedominus, junioratum quidem sancto Petro, ac monachis sibi famulantibus in coenobio ipsius, quod decenter in suburbio situm est supradictae civitatis, concedens annuo et annuens concedendo, pro animabus parentum nostrorum, necnon et pro salute tam mei quam fratris antenominati perpetualiter concedo: ea scilicet lege, ut presbiteri ipsius aecclesiae nec a me nec a meis successoribus ullo modo dominentur, set ab ipsis monachis, ab hac die in antea, mittantur in ipsa aecclesia, dominentur et ejiciantur, si forte mereantur. Habeant tamen a nobis de decima aecclesiae quam retinemus, per singulos annos, duos modios tritici, sine ulla datione [Col. 0338A] precii; habeantque altare et offerendas per circulum anni, preter quatuor festas, in quibus duas partes offerendae adhuc in nostris usibus retinemus. Dimittimus etiam calumniam aecclesiae sancti Romani, quae est ultra fluvium supra memoratum, ut nullus nostrorum heredum quicquam audeat unquam exigere ab ea, sed eam monachi ex toto possideant, aedificent et secure habeant. Hujus autem donationis cartam nostram, videlicet jussione scriptam, manibus nostris nominibusque corroborari voluimus, ut semper inviolata et inconvulsa manere in secula valeat.»

[Col. 0338B] «Terrenae divitiae, sicut earum, pro libitu carnis ac desideriorum luxu, profligatores, ad infernorum poenas; sic, pro Dei amore, qui eas indigentibus largiuntur, ad aeterna deducunt premia. Quapropter ego Willelmus, honoris Alogiae dominus, quantum ad seculi dignitatem attinet, clarus quidem genere, sed pravo perobscurus opere, inter hujus fluctivagi procellas seculi, armis praecinctus militaribus ac mundanis inplicitus negotiis; dum nequeo meis meritis, quae parva vel pocius nulla sunt, innumerabilia quae cummisi diluere facinora, donariorum pertempto largitionibus redimere. Unde ratum fore duxi beatum Petrum, apostolorum principem, cui Dominus suae aecclesiae curam cummisit atque ligandi solvendique [Col. 0338C] animas potestatem contulit, michi intercessorem ascisci, eumque ex rebus propriis placabilem fieri, Sic enim Domini nostri praecipitur eulogio: Date, inquit, et dabitur vobis; et alio in loco: Facite, inquit, vobis amicos de mammona iniquitatis, ut cum defeceritis, recipiant vos in aeterna tabernacula. Itaque, annuente venerabili matre mea Mahilde, una cum karissima conjuge Eustachia, seu liberis nostris adhuc infantulis, Hugone ac Willelmo; pro redemptione quidem animarum antecessorum nostrorum, necnon et pro nostra incolomitate, concedens dono et donans concedo beato Petro apostolo, ac ejus monachis sibi normaliter famulantibus in coenobio quod non longe a moenibus Carnotine urbis situm est, aecclesiam scilicet beatissimi Leobini confessoris [Col. 0338D] et episcopi praedictae urbis. Quae aecclesia, a prisco tempore, intra vallum Castri Duni decenter constructa videtur, atque a patribus nostris, jure hereditario, possessa est. De qua donum quoque super ipsius apostoli altare VIII idus Decenbris, posui, cum fidelium meorum assensu, qui tunc Carnotis erant mecum, quorum nomina in fine hujus scripti notavimus. Habeant ergo, ex hac die in antea, jureque hereditario supradicti monachi eandem aecclesiam possideant, cum omni ornatu ejus vel rebus omnibus, tam intus quam foris, ad ipsam pertinentibus, quae videlicet in meo dominio videbantur esse. Concedo etiam, juxta eandem aecclesiam, areas quae dicuntur Arnulfi; necnon et Bovonem militem, cum suo fevo, quid ad supradictam aecclesiam [Col. 0339A] pertinere noscitur. Si tamen ipse vertere voluerit, decimas denique atque census ad prefatam aecclesiam pertinentes libens concedo, ut a monachis, vel precario vel precio, redimantur ab ipsis militibus qui ex nostro beneficio videntur possidere. Haec enim omnia perexigua sunt: terrena enim sunt atque transitura; coelestia quoque vel aeterna eminentiora et potiora sunt, quae, Christo presule, pro his miminis in futuro recipiemus. Profuit enim viduae, de qua legitur, quod in templo obtulit duo minuta; profuit et danti aquae frigidae calix. Hujus ergo largitionis donum, ut firmum et inconvulsum permaneat, signo crucis, manibus propriis, firmare censui, meorumque fidelium manibus propriis firmandum tradidi, quorum etiam nomina subterscripta [Col. 0339B] inveniuntur. Quod si quis aliquando huic meae largitioni, diaboli instinctu, contraire nisus fuerit, nisi cito resipuerit, presumptionis suae veniam petens, cum Dathan et Abiron, quos terra vivos obsorbuit, cum Herode, innocentum laniatore, cum Juda proditore, et cum his qui Christum Dominum crucifixerunt, in inferno trusus, poenas luat; ubi anguis gulosus non moritur, nec vorax ignis extinguitur, nec umbrae mortis desunt, nec caligo tenebrarum. S. Mahildis, matris Willelmi. S. ipsius Willelmi. Eustachiae, conjugis ejus. S. filiorum ejus, Hugonis et Willelmi. S. Willelmi de Monte Boone. Gausfridi. Warini. Osmundi. Guarnerii. Anisardi. Hugonis, filii Burchardi. Rainaldi, filii Gausfridi. [Col. 0339C] Radulfi, filii Willelmi. Gausfridi de Salmeredo. Odonis Cratonis. Willelmi de Monte Mirabili. Girardi Brunelli. Willelmi. Bernerii. Gauslini. Helgot. Walterii, filii Burchardi. Hildegarii archidiaconi. Rainaldi decani. Vitalis presbiteri. Bernardi de Buslo. Radulfi Nothi. Landrici de Toriellis. Odo Radulfi. Gausfridi. Letaldi.»

«Salomon, monens omnem hominem curam animae suae, dum vivit, habere: Quodcumque potest manus tua, ait, facere, instanter operare; quia nec opus, nec ratio, nec sapientia erit apud inferos, quo tu properas ⁜ (210) . Unde ego Wenricus, cum fratre meo [Col. 0339D] Alberto, votum patris nostri quod, dum viveret, solvere induciavit, vice ipsius perficientes, sancto Petro contradimus aecclesiam Treionis, quae titulata est sub honore sancti Dei genitricis, pro remedio ejusdem patris nostri, et antecessorum nostrorum atque nostrarum. Quam quia liberam ab omni pontificali exactione possedimus, excepta crismatis datione et aecclesiae reconciliatione, ita etiam, remoto impedimento talium negotiorum, sancto Petro et abbati, fratribusque inibi Deo servientibus, liberam atribuimus. Insuper etiam adicimus curtim construendis [Col. 0340A] officinis monachorum, et hortum plantandis arboribus et herbis, et terram aratri unius; et molendinum Spinae, et dimidiam clusuram vineae; et quicquid hominibus nostris ex eodem beneficio addere placuerit, annuimus. Testes hujus donationis sunt hii: Ingelrannus decanus, Adelardus subdecanus, Ascelinus Britto; Gausbertus, magister scole; Bernerius canonicus, Gerogius canonicus; Fulcherius, filius Nivelonis; Gauslinus de Leugis, et filius ejus Gauslinus; Rainaldus, filius Flealdi; Gauslinus, filius Gausfridi; Ingenulfus, filius Norbeti; Ansoldus de Mungeri Villa ⁜ (211) .»

«Omnibus, tam presentibus quam futuris, sanctae Dei aecclesiae fidelibus, nos monachi sancti Petri Carnotensis coenobii, notum esse volumus, in anno quidem quo nostri coenobii ediumque nostrarum tecta vorax cunsumpserit flamma, VI quoque kalendas Decembr. ⁜ (212) , quod Robertus, prenomine Aculeus, vicariam nostrae terrae de Imonis Villa, quam injuste possidebat, sancto Petro dimisit, guerpumque super altare ejus publice posuit; calumniam quoque II agripennos vineae, qui juxta Sancti Bartolomei sunt cimiterium, in capite scilicet nostri clausi, missam fecit, inde fratrum orationes accipiens atque equum unum, VI libras valentem. Adfuit cum eo Ansoldus [Col. 0340C] de Mungerii Villa; Rainaldus et frater ejus, filii Walterii. Nobiscum vero Laurentius cubicularius, Laurinus agaso; Gaudius et Teduinus, fratres; Stephanus major, et caeteri.»

«Notum esse volumus nos monachi sancti Petri coenobii Carnotensis cunctis sanctae Dei aecclesiae fidelibus, a monachis sancti Martini Majoris Monasterii quamdam aecclesiam, sitam in Croto superiori super fluvium Audurae, olim emptam fuisse ab abbate Landrico, faventibus fratribus de quorum patrimonio fuerat, Arraldo scilicet, [Col. 0340D] Richardo et Bernardo, qui hanc ipsam sancto Martino vendiderant, faventibus domnis de quorum beneficio tres supradicti fratres tenuerant. Verum, quia paupertas semper claudicat. Arraldus persepe reditus aecclesiae in suis usibus, victus inopia, et nobis invitis retinebat, obiciens in conventione fore eandem aecclesiam cemento et lapide a nobis debere fieri. Quapropter, multis vicibus a nobis excommunicatus atque iterum, specie tenus usurpatis rebus dimissis, absolutus; tandem, sapienti usus consilio, in sese reversus, ad limina [Col. 0341A] sancti Petri venit, cum cunjuge, nomine Adelidae, et filia Badehilde, ante altare de commissis veniam peciit, ac de ipsa aecclesia donum super altare posuit; sub verbum pro missivis dicens se nunquam, ab illo die in antea, aliquam calumniam inferre nobis de ea, neque se ullam consuetudinem habiturum in ea neque in terra ad eum pertinentem; neque de annonis quae in aecclesia ponende sunt molturam ullam, sicut prius faciebat, nec omnino aliam aliquam rem accepturum; sed ideo ita liberam deinceps a nobis abendam, ut aecclesiam sancti Georgii et aecclesiam sancti Cirici de Aneto. Quam rem postea annuere fecit filiis suis, Gualterio scilicet et Gisleberto, filiae quoque minori. Milesinde nomine. Actum est Carnotis publice, V kalendas Junii. Placuit [Col. 0341B] quoque nomina eorum subscribere qui ex utraque parte fuerunt praesentes: Marcuardus; Gualterius et Albertus, fratres; Walterius, Blancus Oculus. Ex nostra pater: Gilduinus major, Walterius clericus, Richerius major, Stephanus major, Laurentius, Gislebertus, Adventius, Oydelerius, Rotbertus nosochomiarius, Radulfus, Gilduinus, Gaudius.»

«Omnes scire volumus qui has litteras sunt lecturi, quoniam adiit quidam miles, nomine Herluinus, habens secum Germundum de Raschiniaco [Col. 0341C] et Isenbardum armigerum suum, sancti Petri scilicet Carnotensis coenobii monachos; petens ab eis orationum suffragia, ut ab illa die in antea, cum ipsis monachis earum particeps fieret, V olcas terrae, non longe ab ecclesia sancti Petri in Nantilliaco, perpetualiter concedendo sancto Petro donavit. Cujus terrae donum super altare ipsius posuit, in octabas apostolorum videlicet Petri et Pauli; eo quidem tenore, ut, sicut ipse ab antecessoribus suis ipsas V olcas libere tenuerat, ita et supradicti monachi, absque ullius hominis inquietudine, habeant, possideant, incolent, vel quicquid inde facere voluerint faciant. Si quis autem suorum heredum vel alius aliquis hujus suae largitionis donum contraire [Col. 0341D] voluerit, cum Dathan et Abiron, damnationem in inferno accipiat, nisi resipuerit et ad satisfactionis remedium confugerit. Testes ex nostra parte fuerunt hii: Gausfridus cocus, Johannes janitor; Herveus et Durandus, fabri; Teduinus, Gaudius et Harduinus, fratres; Laurentius cubicularius, Laurinus auriga, Adventius Sophia, Engelbaudus, Gislebertus.»

«In Dei et Domini nostri Jhesu Christi nomine. Omnis monachorum congregatio sancti Petri coenobii Carnotensis, notum esse volumus omnibus Christianae fidei cultoribus, quod quidam miles, nomine [Col. 0342A] Hugo Drocensis, patrocinante Huberto abbate hoc coenobium, medietatem aecclesiae de Spelterolis villa et terram duum boum sancto Petro dederit, recipiens a nobis recumpensatione orationes fratrum et alia misericordiae opera. Sed, quia res nobis tunc modica et infructuosa visa est, et filii predicti militis calumniabantur eam, minime fuit a nobis possessa. Post multum autem temporis, praefatus miles efficitur monachus in Burguliensi coenobio, et inde postea, visendi gratia, ad nos rediens, incommoditate corporis graviter tactus, apud nos obiit. Cujus animam dum Christo ex more commendavissemus, glebam corporis, cum fratribus nostris, congruo honore sepelivimus. Uxor quoque ejus, nomine Olisia, quam reliquerat in seculo cum filiis, Gausberto [Col. 0342B] scilicet atque Guarino, ibidem adfuit. Qui simul cum matre, post humationem patris, ante altare apostolorum Petri et Pauli properantes, praefatam ecclesiam cum atrio et medietate decimae, pro anima patris, pari voto publice contulerunt, terramque unius artri; ac donum super altare posuerunt, imprecantes Annae et Caiphae, Ananiae et Saphirae maledictionem omnibus refragatoribus hujus largitionis.»

«In Christi nomine. Ego Girardus prior, cum omnibus fratribus coenobii sancti Petri Carnotensis, notum esse volumus cunctis successoribus nostris, [Col. 0342C] quod ea tempestate qua domnus Eustachius abbas Romae morabatur, cum Gausfrido episcopo atque Parisiacensi episcopo, ut pariter ostenderent injuste prolatam esse excommunicationem in concilio Exodunensi ab episcopo Diensi Hugone super Gausfridum Carnotensium praesulem, videlicet in praesentia domni Gregorii papae VII, quem etiam tunc Hainricus imperator, cum Alamannis et Langobardis, debellabat; ea, inquam, tempestate, quidam miles, vocabulo Haimericus Vibrans Lupum, corporis infirmitate laborans qua et obiit, ut evaderet inferni poenas, monachus apud nos efficitur; fundos quos jure hereditario possidebat, juxta locum qui Miseriacus vocatur, cum tribus militibus qui ex parte fundi ipsius fevati erant, una cum consensu [Col. 0342D] filii sui Pagani, sancto Petro et nobis reliquit. Cujus fundi donum filius ejus super altare sanctorum apostolorum Petri et Pauli publice posuit, inde ibidem orationes fratrum recipiens. Cui dono si quis inquam contraire temptaverit, nisi resipuerit, anathema sit.»

«In nomine sanctae et individuae Trinitatis. Ut praesentes non amittant et futuri sciant, hoc scriptum in scriniis nostris reservabitur. Nam adiit praesentiam nostram, monachorum sancti Petri Carnotensis coenobii, quidam miles, Balduinus nomine, [Col. 0343A] poscens suppliciter quatinus eum faceremus monachum; quod annuimus. Et propter hoc dedit sancto Petro et nobis, exemptione sua, terram in qua quondam fuere vineae, et modo sunt in ea ortuli plurimorum hominum; et reddit in censu VII solidos et X denarios, in sancti Remigii festivitate; et est liberrima ab omni vicaria, et ab omni captione, et ab omnibus consuetudinibus. Quod factum annuerunt uxor ejus et filius. Et ut libentissime assentirent, dedimus eis, ex nostro, tria modia frumenti et duo modia avenae. Et ipse Balduinus deprecatus est, ut, si quis calumpniator ex hoc foret, excommunicatus ex Deo et sancto Petro foret. Ut autem firmior haec res esset, testes hujus rei hic ex sua et nostra subnotavimus parte: Ermengardis, [Col. 0343B] uxor Balduini; Hugo, filius amborum; Ingenulfus, Otbertus, Willelmus; Hamelinus, filius Herbranni. De nostra parte: Guarnerius major, Guarinus et Laurinus, artocopi; Laurentius et Gislebertus, fratres; Gualterius et Adventius, sartores; Joscelinus, filius Gilduini; Arroldus agaso; Radulfus, filius Hildegarii portarii.»

«Notum esse volumus tam praesentis quam futuri evi Christi fidelibus, nos monachi Sancti Petri, quoniam terram Pendentis Pediculi, in conversione Roscelini monachi, frater ejus Gerogius medietatem [Col. 0343C] quidem sancto Petro dedit in stipendiis fratrum, per assensum Teudonis qui cognominatur Caput Perri, cui annuatim de parte nostra debentur duodecim nummi in censu; postea vero ipsa terra a Fulcherio, filio Girardi, et a Gerogio de Curba Villa ambitione est invasa, de quorum esse videbatur beneficio. Quibus ut assensum praeberent, Fulcherio quidem quinquaginta nummorum solidos dedimus, et Gerogio XXX; atque ipsi super altare sancti Petri guerpum ponentes, eandem terram possidendam concesserunt, tantum ut in festivitate sancti Remigii census praedictus reddatur. Actum est hoc in aecclesia sancti Petri publice, videntibus et audientibus his quorum nomina subnotavimus: Gualterio monetario, Gerogio clerico, Stephano majori, [Col. 0343D] Arnulfo Rufo; Fulchardo; Stephano, Aventio et Laurentio, fratribus; Ascelino majore; Teduino, Gaudio et Harduino, fratribus; Willelmo, Arraldo Hildegario et Radulfo, filio ejus ⁜ (213) .»

«In nomine sanctae et individuae Trinitatis, scilicet Patris et Filii et Spiritus Sancti. Notum esse volo omnibus sanctae Dei aecclesiae fidelibus, tam [Col. 0344A] praesentibus quam futuris, ego Landricus, militiae seculari deditus, una cum uxore mea, Ermelina nomine, et Hugone filio meo primogenito, Deo omnipotenti et beato Petro apostolorum principi, filium meum jam octonem, Ernaldum nomine, mancipans, trado in coenobio supradicti apostolorum principis, ut ibi serviat omnes dies vitae suae Deo et sanctis ejus, ac pro nobis et omnibus Dei fidelibus die noctuque preces fundat. Pro quo praefato cenobio tradendo, concedimus, in loco qui vocatur Baliolus, terram duum animalium, cum manso. Cui dono addimus quartam partem brennadii quod actenus habuimus in vico Sancti Romani, juxta Braiao castrum, ut ab hac die et deinceps habeant monachi supradicti coenobii et in perpetuum possideant. [Col. 0344B] Concedimus etiam junioratum aecclesiae domni Petri, sicut Rainaldus decanus tenere videtur, et omnia quae de nobis possidet in ipsa villa. Volumus autem hanc largitionis nostrae cartulam manibus nostris corroborare et salutifere crucis signum imprimere, ut nulli unquam refragatori sit fas ad hanc aspirare. † Landrici. S. Ermelinae. Hugonis. Rainaldi decani. Odonis ⁜ (214) .»

«In nomine sanctae et individuae Trinitatis, Patris et Filii et Spiritus sancti. Notum esse volo cunctis fidelibus, tam praesentibus quam futuris, quia ego Hildegardis, praenomine Franca, quondam uxor [Col. 0344C] cujusdam militis, vocabulo Gausfridi Nigri, qui spernens omnia hujus seculi caduca atque peritura, Deo devote militaturus, in sacrosancto coenobio beati apostoli Petri Carnotensis militarem balteum deposuit, et, secundum Domini praeceptum, uxorem et filios, agros, domos et omnia quae habuit in mundo relinquens, obedientiae gressibus ipsum Christum sequens, ad etheris aulam anhelat tendere; sic itaque ab eo viduata, duos filios, quos ei peperi, dum aetas in adolescentiae flore proveheret, orbatam ⁜ (215) incognitas terras Apuliae adeuntes; quorum unus, Fulco nomine, de quadam puella filium parvulum eundem in cunis michi dimisit, quem loco filii tenere nutriens, in puerili aetate sacris inbuendum [Col. 0344D] litteris tradidi; deinde jam octennem in supradicto coenobio, in quo et avus ejus et consanguineus, Fulco nomine, Deo deserviunt, ibi, cum consensu Rotberti prioris ceterorumque monachorum pro anima mea et omnium parentum meorum deprecaturum, ut sub norma monachili Deo serviat mancipari ⁜ (216) ; dans pro eo in Belsia, in villa quae Pantaginis Villa dicitur, terram quandam olim datam in manu firma duobus fratribus Frogerio et Fulconi et uni heredi eorum, a quibus Heribranno [Col. 0345A] cuidam militi est vendita, cujus nunc filius Haimericus clericus eam possidet, dans in festivitate sancti Carauni nummorum solidos VII; item in territorio Dunensi, in parroechia Sancti Ebrulfi, in villa quae dicitur Torellelis, unam masuram terrae, liberam ab omni exactione et consuetudine cum domo et horreo; item in Bahardi Villa agrum unum in quo modius unus et semis seritur. Hanc autem cartulam Carnotis publice super altare apostolorum Petri et Pauli ego Hildegardis posui, inprimens crucis signum. Quam si quis contraire voluerit anathema sit ⁜ (217) .»

[Col. 0345B] «In nomine sanctae et individuae Trinitatis Patris et Filii et Spiritus sancti. Notum esse volumus omnibus sanctae Dei ecclesiae fidelibus, tam presentibus quam futuris, ego scilicet Rotbertus prior et omnes monachi sancti Petri coenobii Carnotensis, quod quidam miles, nomine Guntardus, de Garenceriis, ad nos misit, obnixe petens ut sibi unum ex fratribus nostris concite mitteremus. Qui cum ad eum venisset, et sciscitasset quid vellet: «Ego, inquit, infirmitate pressus qua et mori timeo, annuente Domino, cupio fieri monachus; et, ut merear assequi delictorum meorum veniam, ex terrenis rebus, quas usque nunc possedi, sancto Petro donans concedo et concedens dono, directa largitione, alodum meum, in territorio scilicet [Col. 0345C] Abbonis Villae; itemque alium in parroechia Imonis Villae, in loco qui Rosetus nominatur. Hanc autem donationem, per assensum filii mei Gualterii, in praesentia plurimorum hominum faciens, inprecor maledictionem omnibus nitentibus contraire praefate donationi, ut in inferno, nisi resipuerint, cum Juda proditore poenas luant.» Haec denique locutus, praedictus homo, antequam habitum monachilem qui sibi ferebatur a coenobio indueret, viam universae carnis est ingressus. Cujus glebam corporis frater ille qui ad eum ierat assumens, ad monasterium detulit, atque inter fratres monasterii honorifice curavimus sepelire. Nomina vero testium praelibatae donationis voluimus subscribere ad memoriam posterorum et ad refragandam [Col. 0345D] inquietudinem calumpniatorum: Harduinum, nepotem Guntardi; Martinum, armigerum ejus; Herbertum presbyterum, Albertum majorem, Hildegarium, Johannem, Mainerium, Guarnerium de Poponis Villa, Vulgrinum de Sancto Scubilio, Albertum de Segetis Villa ⁜ (218) .»

«In nomine sanctae et individuae Trinitatis, Patris et Filii et Spiritus sancti. Notum esse volumus nos monachi sancti Petri coenobii Carnotensis omnibus sanctae Dei aecclesiae cultoribus, tam praesentibus [Col. 0346A] quam futuris, quod quidam miles, Herbertus nomine, de Galardone castro, veniens ad conversionem sub abbate Huberto, pro redemptione animae suae, una cum consensu filiorum suorum, Hervei scilicet atque Fulcherii et unicae filiae, nomine Guiburgis, alodos quos habebat in territorio castri Dunensis sancto Petro et ejus monachis concessit, unamque domum intra castrum, in Premetis quidem villa, alodum quem mater sua Rotrudis possedit, necnon et manum firmam; item in Marlai villa, in dextera parte viae Dunensis, VI aripennos terrae, et in sinistra parte ejusdem viae V aripennos; item in Angeliaco aripennos tres et dimidium; in Boardi Villa quicquid hereditario jure possedit; in Isiginiaco terram quam Constantius, pater Vitalis, coluit, vel [Col. 0346B] Rotrudis mater sua visa est habere dum vixit Signum Herberti, qui hoc donum dedit. Hervei. Fulcherii. Testes hujus rei sunt: Ebrardus, Gauscelinus Lupulus, Normannus, Amalguinus, Frotlandus, Tescelinus, Gaudius. Si quis hoc adnullare voluerit, nisi resipuerit, anathema trusus in inferno pereat.»

«In nomine Jhesu Christi Salvatoris nostri. Notum esse volumus omnibus successoribus nostris, tam praesentibus quam futuris, ego Walterius, filius Fledaldi, cum uxore mea et sorore ejus, quod guerpum facimus de alodo Piei Villaris, quem dedit Berardus, pater uxoris meae, pro anima fratris sui Guaningi, [Col. 0346C] et de alodo Huni Villae, atque de alodo Argentelae, quem sancto Petro dederunt parentes uxoris meae, nepotes scilicet Fulconis monachi; et quicquid in his alodis invadendo pervaseram, pro remedio animarum nostrarum, dimittimus, et guerpum super altare sancti Petri ponimus; et has litteras fieri voluimus, ut in his testes subscripti ex adverso stent omnibus qui, demonis instinctu, huic rei contraire voluerint. Testes autem ex nostra parte sunt: Rainaldus, frater meus; Fulcherius, Hugo de Treione, Gislebertus de Britiniaco; Haimericus, filius Heribranni. Testes monachorum: Gualterius monetarius, Odielardus trapezeta, Hugo Berbellus, Balduinus, Arnulfus Rufus, Fulchardus, Arnulfus Niger, [Col. 0346D] Rotbertus, ejus frater; Stephanus major; Tescelinus, filius Hildegarii; Stephanus, filius Dodonis; Bertrannus clericus. Si quis autem huic rei calumniam intulerit, nisi cito resipuerit et ad satisfactionis remedium confugerit, anathematis mucrone confossus, cum Juda traditore in inferno sine fine poenas luat.»

«In nomine Patris et Filii et Spiritus sancti. Notum esse volumus nos monachi Sancti Petri Carnotensis, quod quidam miles, nomine Willelmus, quondam praepositus de Braiao castro, tactus corporis [Col. 0347A] infirmitate qua postmodum de hac vita exiit, timens inferni poenas, habitum monachilem apud nos suscepit, et de rebus mundanis quas in mundo possederat in Alogia, sanctum Petrum nosque heredes constituit. Quae licet a nobis admodum parvissimae sint visae, apud Deum forsitan sunt magnae. Quapropter in hac menbranula litteris mandare curavimus: aripennum unum terrae, videlicet ante fores ecclesiae Sancti Germani; item in Agonis Villa totam decimam; simili modo in Luetone et in Fola Villa. Quae omnia filius ejus Willelmus superstes concessit.»

«In nomine Domini nostri Jhesu Christi. Notum [Col. 0347B] esse volumus omnibus Christi fidelibus praesentibus et futuris, omnis monachorum congregatio sancti Petri coenobii Carnotensis, quoniam, pro anima cujusdam Gausfridi, ab hominibus Alonis Villae tempore messis interfecti et a nobis humati, fratres ejus et ceteri parentes sex alodi diurnos, non longe ab Inpregni Villa sitos, sancto Petro dederunt, donumque super altare principali publice posuerunt, IIII idus octobris, missam nobis celebrantibus, praesentibus his quorum nomina inferius scripta habentur: Rotbertus, presbiter de Alona; Siguinus, venditor equorum; Herbertus pistor, Guarinus cellerarius, Gausfridus lignarius, Martinus Baiardus. Fratres vero interfecti: Girbertus, Walterius, Gislebertus. Parentes: Girbertus et Ledgardis mulier. Anathema [Col. 0347C] sit refragator hujus crocotillae elemosinae.»

Non superbiae flatu impulsus, neque flamivoma ingenii igne succensus, sed obedientis pede longum [Col. 0348A] iter per devia aggrediens; sibilum legentium et subsannationem floccipendens, ut spopondi fratribus, eorum parui jussionibus; et, litterariae artis expers, inpolito sermone, qualiter iste locus a splendido et nobili situ esse desierit, et rursus quo modo ad statum antiquum religionis, pii operis venerabilium praesulum studio comitumque donariis atque plurimorum fidelium, lemtim inoleverit, enucleatim patefeci. Deinde abbatum nomina et eorum scripta, quae in archivis nostris sunt reperta, seriatim in unum collegi usque ad id temporis, quo, nostris excessibus exigentibus, edax flamma hanc aecclesiam cum aedibus cremavit ⁜ (219) ; quo tempore praesul Gaufridus et Eustachius abbas, Deo disponente, presul quidem ante incendium, III Kalendas Augusti, [Col. 0348B] abbas vero secundo anno post incendium, V Kalendas Sebtenbris, sui honoris gradum uterque est adeptus. In pretaxato itaque opere prudens lector animavertere potest hunc locum ab hostibus non semel esse destructum, cum ter legat monachis bisque canonicis delegatum esse. Jam nunc ipse, ab antiquorum scriptis, quae memorie mandanda esse videbantur, expeditus, legenti intimare curavi V cartas ⁜ (220) , quia michi tarde occurrerunt non esse in his locis ubi fore debuissent: videlicet una Landrici abbatis de terra data a Mahilde; quatuor autem Huberti abbatis, id est de terra Pendentis Pediculi, de medietate aecclesiae Sancti Germani, de alodis Herberti; de alodo Picati Villaris et Huni Villae et Argentelae. Hoc denique intuli ne fraudem fecisse [Col. 0348C] cuiquam videar.

Nunc ad ea quae ab abbate Eustachio jam per octo annos sunt patrata, subcinctus scribere maturabo.

«In nomine sanctae et individuae Trinitatis. Notum sit omnibus sanctae matris aecclesiae fidelibus filiis, tam praesentibus quam futuris, quod Fulco de Vadis usurpabat unam tortam consuetudinem in Ermenteriis, villa scilicet sancti Petri Carnotensis monasterii. Unde, per justiciam domni Isnardi, ad placitum contra domnum Eustachium, praedicti loci abbatem, venit, et inde duellum aput Drocas constitutum. Et cum non posset jus ostendere Fulco in [Col. 0348D] praedicta consuetudine, ipse et filius suus Godefridus Deo et beato Petro eam perpetualiter guerpiverunt, et iccirco de bono sancti Petri VII libras denariorum habuerunt. Testibus his: Hugone de Castello, Gisleberto de Tegulariis, Isnardo supradicto, Chotardo, Rotberto Rufo. De parte abbatis: Arroldo de Croto, Laurentio camerario, Fulchardo, Lorino auriga, Johanne coco, Durandulo serviente, Adventuo.»

«In nomine Domini nostri Jhesu Christi, conditoris omnium rerum. Ego Eustachius abbas et omnis [Col. 0349A] congregatio monachorum sancti Petri coenobii Carnotensis, notum esse volumus tam presentibus quam futuris sanctae Dei aecclesiae fidelibus, quia adiit nostram presentiam quaedam matrona bigama, nomine Gila de Pertico, habens pueros duos de Huberto primo seniori suo, Vivianum scilicet ac Widonem; quorum juniorem obtulit Deo et sancto Petro, ad serviendum ibi, quamdiu viveret, in sanctae religionis proposito et abitu monachili; atque de rebus sui juris largita est sancto Petro medietatem saltus de Bustello, et agripennos duos prati; censumque quem dabamus de terra quae dicitur Mala Cultura remisit, et in proprio bosco pasnagium porcorum nostrorum singulis annis concessit; et domos nostras et horrea de ipso bosco, prout opus fuerit, reedificare, ignemque [Col. 0349B] domus nostrae cotidie nutrire jussit. Haec omnia Vivianus jam dictus, filius ejus, assensit, donumque cum matre super altare sancti Petri posuit. Hujus rei fidejussores ac testes fuerunt hii: Fulbertus, presbiter de Roheria; Amalguinus, Sulpicius clericus, Rodbertus de Bodvers, Durandus Ketellus. Ex nostra parte: Teduinus et Gaudius, fratres; Stephanus et Salomon, fratres; Oydelerius et Rodbertus, fratres; Fulchardus, Aventius et Lorinus, fratres; Laurentius cubicularius, Gilduinus matio, Guarinus cellerarius. Pro prefatis rebus dedimus Willelmo de Baindis Terris, ex cujus beneficio erant, X solidos nummorum et orationes loci; et assensum prebuit. Si quis autem profanus aliquando huic rei contraire voluerit, nisi cito resipuerit, in olla Vulcani [Col. 0349C] demersus, cum Theoderico profano rege, sentiat poenas perpetuas.»