154

[Col. 0009A] Chronici prolixi sed rerum ad historiam saeculi undecimi facientium copia insignis, quod jam lectoribus nostris proponimus, auctor Hugo ex familia quae vel imperatorum Ottonis III et Chuonradi II cognationem affectabat oriundus ⁜ (1) , anno 1065 ⁜ (2) Virduni ⁜ (3) aut in vicinia ejus urbis natus est. Puer a Rodulpho abbate in monasterium S. Vitoni quod tum in suburbano Virduni florebat adscitus et litteris tam sacris quam profanis imbutus ⁜ (4) , mox obedientiam sancto Vitono et Rodulfo abbati professus est. Lites inter sacerdotium et imperium exortae eo tempore in bella aperta exarserant et ubique per Germaniam Italiamque grassabantur. Nec ea labe Lotharingia superior immunis erat; cujus episcopi Egilbertus, Herimannus, Theodericus, Pibo cum regis [Col. 0009B] fidelitatem servarent, Gregorius VII ad eos impugnandos et in suas partes trahendos abbatibus praecipue Rodulfo Virdunensi et Jarentone Divionensi usus est. Et Rodulfus quidem bis Romam profectus papae legationem suscepit; anno 1080 litteris Gregorii allatis Herimannum Metensem episcopum in fide [Col. 0010A] Ecclesiae stabilivit, et anno 1085 iterum Roma redux Theodericum Virdunensem Gregorio reconciliare sperabat; sed Roma interim ab Heinrico occupata et Gregorio Salernum fugato, Theodericus Clementis partes amplectendas statuit et Rodulfum loco cedere coegit. Forte tunc et Jarento abbas Divionem redierat, vir Gregorio familiarissimus, qui papae jussu cum aliis legatis Robertum Wiscardum Romam arcessierat, posteaque fugae Gregorii Salernum comes factus, et ab eo Colimbriam legatus erat. Qui rerum conditione perspecta Rodulfo auctor fuit ut, Virduno relicto, una cum monachis suis primum Flaviniacum villam S. Vitoni in territorio Tullensi sitam, deinde Divionem demigraret. Abbatem inter reliquos et Hugo secutus, undevicesimo aetatis anno notos affines patriam [Col. 0010B] et nidum quo coaluerat eo animo reliquit, ut corpus et animam totamque substantiam suam Dei causae, quam putabat, gaudens devoveret, et in ejus servitio quidquid virium esset juvenilis corporis expendendum praeoptaret. Quo fidei fervore Jarentoni plurimum commendatus, [Col. 0011A] ab initio gratia et benevolentia ejus usus, mox postquam una cum abbate et reliquis fratribus monasterio Divionensi obedientiam promisit, in societatem vitae et consiliorum adscitus est, ita ut cum, Theoderico episcopo mortuo, Rodulfus abbas anno 1092 Virdunum rediret, Hugo Jarentoni adhaerendum statueret. Inter viros igitur pontificiarum partium praecipuos quibus innotuit noster, Hugonem abbatem Cluniaci Jarentonis comes visitavit, et Hugoni archiepiscopo Lugdunensi in tantum placuit, ut ab eo in ministrum assumptus, negotiis adhiberetur, tantaque ejus familiaritate usus est, ut eum sibi indissolubili vinculo junctum putaret. Talium virorum exemplo excitatus et rerum quarum particeps factus erat gravitate commotus juvenis historiae scribendae accessit, eo scilicet [Col. 0011B] animo, ut si ipse fortia audire nequiret, saltem virorum fortium bene acta exploraret et oblivioni eriperet ⁜ (5) . Chronicae igitur concinnandae operam dedit, qua res gestas inde a Christi Nativitate ad sua usque tempora deduceret; et subsidiis quamplurimis congestis circa annum 1090 ⁜ (6) manum operi admovit. Duobus quos conscripsit libris, priore historiam ad initium saeculi XI, altero ad sua usque tempora deduxit, in universum quidem temporum ordinem secutus, sed cum coepto opere subsidia passim crescerent, sedula diligentia scripta retractare, omissa addere, paginarum margini notas adjicere, folia integra inserere non destitit. Subsidia quibus primum usus est, Lotharingica scilicet et Burgundica, ex penu abbatiarum S. Vitoni et Divionensis acceperit; alia e. g. catalogi [Col. 0011C] archiepiscoporum Lugdunensium et episcoporum Claromontanorum postea accesserunt; ultimo loco Flaviniacensia marginibus et paginis insertis addita constat, cum ipse jam monasterii istius regimen suscepisset. Anno 1095 vel 1096 ineunte cum Jarento ab Urbano papa pro restituenda Ecclesiae auctoritate et reconciliandis Wilhelmo rege et Roberto duce fratribus in Nortmanniam et Angliam mitteretur, Hugo abbatem suum comitatus est. Re autem infecta, cum Jarento atque Hugo redirent, in mari tempestate valida ad mortis discrimen producti tandem Bajocas pervenerunt, ubi Hugo, morbo violento oppressus, iterum necem vix evasit Sanatus tamen, postquam Jarento concordiam inter Robertum ducem et fratrem ejus restituit, [Col. 0011D] una cum abbate ducem Hierosolymam iturum [Col. 0012A] mense Septembri a. 1096 usque ad Pontem Arliae comitatus est, et Divionem redux, Haganone Augustodunensi episcopo auctore et canonicis laicisque eligentibus, abbatiam Flaviniacensem suscipere consensit. Ab Hugone archiepiscopo vix aegre dimissus ⁜ (7) , die 22 Novembris a. 1096 Flaviniacum intravit, et postera die consecratus est. Annis fere tribus quibus abbatiae praefuit, rebus agendis operam dedit et in opus ecclesiae duo millia solidorum expendit; sed Haganone episcopo dioecesano a. 1098 defuncto, Norgaudum successorem adversarium nactus est. Anno 1099 d. 28 Martii Rodulfus abbas obiit; morienti Hugo aderat et passionem Dominicam legit, defunctique funus Virdunum prosecutus est ⁜ (8) . Mense Septembri ejus anni Flaviniaco excessit, inimicis monachis [Col. 0012B] quibusdam et Norgaudo locum dedit, et frustra per aliquod tempus apud Norgaudum et Hugonem archiepiscopum pro reditu laboravit. Anni 1100 initio iterum in Angliam profectus est, mense Augusto adversariis suis Flaviniacensibus frustra iterum litteras scripsit, et Septembri demum exeunte a legatis pontificis in concilio Valentino abbatiae restitutus, Flaviniacum rediit. Sed tunc quoque offensum fratrum animum, qui abbatiam Divionensi subjiciendam suspicabantur, sibi conciliare nequivit, ita ut Norgaudo anno 1101 alterius abbatis constituendi locus daretur, Hugone ejecto et frustra Romam appellante.

Haec ultima sunt quae de se ipse scripsit; Divione igitur cum Jarentone stetisse videtur, quem unum omnium amicorum constantem et fidelem sibi expertus [Col. 0012C] fuerat. Librum suum per vices passim, nullo ordine servato et prout animus ferebat, usque ad annum 1102 produxit. Quid de ipso auctore postea actum sit dubitatur; certum tamen esse videtur eum partibus ecclesiae a quibus tam diu steterat renuntiasse, Divionensi monasterio excessisse, ab abbate Divionensi excommunicatum, et cum a. 1111 Richardus Virdunensis episcopus, Heinrici V assecla, abbatem Sancti Vitoni Paschali fidelem et iterum ad Jarentonem profugientem ejecisset, in ejus locum ab episcopo esse substitutum ⁜ (9) ; quod quidem in viro ardentis animi et summa injuria affecto, bene credi potest, etsi nomen Hugonis haud aperte indicetur. Quod si ipse fuit quem Laurentius abbas S. Vitoni Rodulfi successor [Col. 0012D] innuit, abbatiae tribus tantum annis praefuit, Laurentio [Col. 0013A] exsule per Richardum revocato ⁜ (10) . Quae qui circa annum 1140 tradidit, Laurentius Leodiensis Gestorum Virdunensium continuator, se librum suum valde invitum, sed viri venerabilis Hugonis monachi S. Vitoni nimia instantia compulsum, scribere profitetur. Non defuerunt qui Hugonem istum nostrum esse putarent. Nec aetas tunc superstitis, scilicet 75 annorum, obstaret, et aliquantum succurrit, quod scriptor nomen abbatis Laurentio subrogati tacere voluit, et quod Hugonis librum novisse videtur. Quae si ita se habent, Hugonem post abbatis Laurentii reditum abbatiam abdicasse et vitae tantis procellis agitatae annos ultimos in nido cui puer coaluerat quiete exegisse opinari liceret. Sed haec revera ignorantur.

[Col. 0013B] In libro superstite ante omnia insignem indefessamque curam qua subsidia operi amplissima undique conquisivit, et addendi corrigendique perenne studium jure laudamus. Ad manus ei erant libri chartaeque et epistolae tabulariis et bibliothecis Virdunensibus, Divionensibus, Lugdunensibus desumptae, quorum ei copia a Rodulfo et Jarentone abbatibus atque Hugone archiepiscopo facta erat, quibus denique Flaviniacensia accesserunt, scilicet Hieronymi, Prosperi, Idatii, Victoris Tununensis Bedae de sex aetatibus, Reginonis Chronica, Aethicus cum itinerario Antonini, Orosius, Victor, Vitensis, Jordanis, Nennius, Fortunatus, Gregorius Turonensis, Gesta et catalogi pontificum Romanorum, Isidori Etymologiae, Vitae SS. Sanctini inedita, Mansueti, Maximini, Pulchronii [Col. 0013C] inedita, Sigismundi, Chrothildis, Lupi Trecensis, Antidii, Leodegarii, Praejecti, Boniti, Lamberti, Lupi Senonensis, Goerici, Balthildis, Agerici inedita, Carilefi, Magdalvei inedita, translatio S. Gorgonii, Fredegarius, Gesta Francorum, Pauli Diaconi Historia Langobardorum et Gesta episcoporum Metensium, genealogia Carolorum, Einhardi Vita Caroli, Annales Petaviani, Einhardi, Fuldenses, Vedastini, Lugdunenses, fortasse et Flaviniacenses, Adonis Chronicon, Hincmari epistola de Vita Sanctini et Vita Remigii. Bertarii Gesta episcoporum Virdunensium cum continuationibus, Flodoardi Annales. Richerus, Vitae Deoaerici Metensis medita, Simeonis, Rodulfi Glabri Historia et Vita Wilhelmi Divionensis, Chronicon S. Benigni Divionensis, Vita Roberti [Col. 0013D] abbatis Casae-Dei, catalogi episcoporum Arvernensium, archiepiscoporum Lugdunensium, chartae S. Vitoni, Divionenses, Flaviniacenses ⁜ (11) , decreta et epistolae pontificum Romanorum, episcoporum et clericorum [Col. 0014A] multae, collectiones canonum, Acta conciliorum, epistolae Henrici IV, Agnetis matris ejus, Mathildis comitissae, aliaque nonnulla. Quibus ita usus est, ut ea vel excerperet vel maximam partem vel integra exscripta una cum iis quae ipse praesens viderat vel ab aliis rerum testibus audierat historiae suae insereret; sed textus negligenter saepe transcriptus ⁜ (12) plenam sibi fidem haud conciliat. Ordinem temporis in universum quidem secutus est, sed non raro vel copia rerum abductus vel animo suo indulgens latius exspatiatur, et cum plurima recens reperta antiquiori textui insereret, librumque per multa temporum intervalla saepissime retractaret, nec tamen integrum rursus describendum curaret, non fieri poterat quin narrationem copia rerum refertam sed aequalitate et perspicuitate [Col. 0014B] carentem relinqueret, dum e. g. unius ejusdemque viri obitus ⁜ (13) tribus in locis refertur. Caeterum vir doctus et sedulus minus sagacis animi fuit, mirabilium credulus, falsis quoque rumoribus patens ⁜ (14) et in disponendis rebus fallens, loquax nonnunquam et justo verbosior, scripsitque prout exspectari poterat animo in hostes Ecclesiae irato sed candido, nec hominum suae partis vitia tacuit; et cum non solum in iis quae tempus suum antecesserunt, documentis hodie abolitis nisus, quaedam memoriae digna servaverit, sed in historia sui temporis et praecipue Lotharingiae plurima caeteris incognita prodiderit, primo operis editori, qui librum historiae ecclesiasticae undecimi praesertim saeculi thesaurum incomparabilem [Col. 0014C] praedicavit, in universum quidem non astipulamur, dum Lambertum, Bertholdum et Bernoldum, ejusdem aevi historicos, Hugoni praeferre non dubitamus, sed eum tamen de historia optime meritum et bono saepe cum fructu consulendum profitemur.—Annum noster cum aliis Lotharingis a die Incarnationis d. 25 Martii vel potius a Paschate inchoare videtur ⁜ (15) .

Stylus dilucidus, sermo in rhythmos aliquando resolvitur ⁜ (16) , quod in compluribus saeculi XI scriptoribus fieri jam observavimus.

Liber Hugonis difficilis lectu, Laurentio Leodiensi fortasse haud ignotus fuit; at in universum latuisse dici potest usque dum a. 1657 a Philippo Labbe tomo I Novae Bibliothecae manuscriptorum typis prodiit. Usus est editor codice autographo collegii sui, scilicet [Col. 0014D] Claromontani societatis Jesu quod tunc Parisiis florebat, et textum quem dedit in universum bene expressit, sed nonnulla non suo loco posuit, haud pauca lectu difficiliora omisit, alia quae ipsi inutilia et vulgaria [Col. 0015A] videbantur, ut pontificum et Patrum auctoritates in defensionem Gregorii VII, resecuit, nec eo quoque crimine absolvi potest, quod reverentia Romanae curiae ductus textum aliquoties adulteravit, quod duorum saeculorum silentio tectum jam primum ad lucem venit. Nam, ut b. m. Knustius noster olim monuit, nihil semper latet.

Editionem principem in usus suos verterunt plurimi historiae ecclesiasticae et profanae scriptores, inter quos nominare juvat editores Actorum Sanctorum t. II Junii, p. 976 sqq., Vita Richardi abbatis S. Vitoni, Mabillonium Saec. VI, p. I, Actorum O. S. Benedicti p. 185 sqq., Vita Friderici praepositi Atrebatensis, p. 368 quibusdam de Simeone recluso, et p. [Col. 0015B] 557 sqq. Vita Richardi abbatis expressis; et Bouquetum cum continuatoribus qui nostrum t. III, p. 353—365, V, 372—374; VI, 231, 232; VII, 246—248; VIII, 286—297; X, 205—210; XI, 142—147; XIII, 617—628; XIV, 797—804 excerpserunt, et animadversionibus passim illustrare conati sunt.

Nos postquam primum de nova libri editione cogitavimus, in fontes operis inquirendum statuimus, eaque re a socio nostro V. Cl. Rudolfo Koepke quantum textu antiquo et subsidiis litterariis adhibitis fieri poterat diligentissime exacta ⁜ (17) , a. 1844 in Angliam profectus sum, ubi codicem autographum ex publica codicum collegii Claromontani venditione in Meermannianam bibliothecam, indeque nostra aetate in copiosissimum codicum thesaurum viri illustrissimi Thomae [Col. 0015C] Philipps ⁜ (18) equitis baroneti Mediomontani translatum, asservari compereram. Flagitanti mihi vir animi liberalitate, litterarum amore, morum comitate insignis, non solum ut codicem evolverem annuit, sed ultro, ut reliquos bibliothecae ditissimae thesauros Monumentis Germaniae edendis utiles inspicerem, invitavit. Codicis igitur copia facta, vere auctoris autographum adesse conspicatus, textui Labbeano corrigendo institi, nonnisi locis quibus tunc exscribendis tempus non sufficiebat relictis, quos postea a viro ill. exscriptos accepi; quo fit ut hodie vere absolutum libri textum lectoribus proponere liceat.

Liber membranaceus in folio minori conscriptus, manum saeculi undecimi exeuntis praefert. Scriptus [Col. 0015D] est non uno eodemque tempore, sed calamo saepissime deposito iterumque resumpto prout scribendi materies sufficiebat. Textus post annos aliquot elapsos iterum iterumque recognitus, passim deletus, passim sententiis et integris paginis additis et intercalatis auctus est. Littera minuta usque ad fol. 69 annumque chronicae 950 ea est quam in pagina adjecta exhibemus, [Col. 0016A] inde a fol. 69 paulatim magis magisque decrescit; scriptura marginum et paginarum additarum atque correctarum sententiarum est minor; inde a pagina 123, i. e. a. 1079, littera iterum decrescit; quae inde a pagina 138 Flaviniaci scripta sunt usque ad finem libri amplius decrescentem scripturam ostendunt; ultimae paginae specimen exscripsimus. Quaecunque ad historiam Flaviniaci folio 138 anteriorem faciunt, aut in margine aut in paginis additis leguntur.

Membrana plurimum quaternionibus constat hoc scilicet ordine: foll. 1—6, 7—14, 15—22, 23—33, 34—41, 42—49, 50—63, 64—72, 73—85, 86—92, 93—95, 96—110, 111—119, 120—128, 129—136, [Col. 0016B] 137—142, 143—148. Ternio et quaternio initialis foll. 1—3. Kalendarium Flaviniacense, foll. 5. 6 tabulam temporum, foll. 3—5 excerpta canonum et praecepta medica, et foll. 7, 8, 9, 9 ^b excerpta canonum exhibent chartae primum vacuae relictae postea inscripta; fol. 10 Chronicon incipit et reliquum libri explet. Paginae Chronico intercalatae sunt 9 ^b , 12 ^b , 26, 27, 28, 29, 29 ^b , 30 ^b , 33 ^b , 35 ^b , 57, 58, 58 ^b , 60 ^b , 62 ^b , 81—83, 86 ^b , 93, 94, 95, 100, 101, 103 ^b , 130 ^b ; fortasse et in quaternione folia 50—63 complexo praeter 57, 58, 58 ^b , 60 ^b nonnulla alia historiam Madalvei exhibentia intercalata sunt. Desunt autem quae Labbeus Chronico praefixa fuisse refert folia maximam partem vetustate detrita cum serie abbatum Flaviniacensium, quam et ab Hugone conscriptam esse opinari licet, quod eadem in diversis Chronici [Col. 0016C] locis inseruntur. Dein post quatuor paginas interjectas Necrologium legit Labbeus, quod ex anterioribus documentis non accurate congestum hodie in capite codicis exstat, Hugoni deberi ex scriptura colligitur et a nobis quoque Chronico praemittetur, cum hucusque typis nondum prodierit ⁜ (19) , serie abbatum ad finem Chronici demandata. Excerpta chartarum Flaviniacensium a Labbeo ex schedis Sirmundi pag. 269—273 descripta iterum proferenda non duximus.

Adnotationes operi tam prolixo paucissimas adjicere placuit, quarum eas quae Koepkio nostro debentur, littera K distinxi.

[Col. 0016D] Reliquum est ut moneam in Necrologio pauca alio atramento ab Hugone addita reperiri et catalogo archiepiscoporum Lugdunensium successores Hugonis usque ad Humbertum subjici; qui cum annis 1147—1153 praefuerit, Hugonem id temporis attigisse, et plus octogenarium senectam exegisse conjicere liceat.

[Col. 0017] Hugonis chronicon.

Sigeberti vita Wichperti. Cod. Vindobon. 490.

Chronicon sancti Huberti.

• [Col. 0019A] Kal. Jan. (2) Agrippini episcopi Eduensis.
• 2. Non. Jan. Gregorii Lingonensis.
• 7. Idus Jan. Eugemonii episcopi Augustodunensis.
• 5. Idus Jan. Paschasiae virginis [et martyris 2.] Flaviniaci. Milo abbas Dervensis, monacus Virdunensis.
• 8. Kal. Febr. Sancti Prejecti martyris.
• 2. Non Febr. Serotini confessoris Flaviniacensis. Translatio sancti Simphoriani.
• 4. Idus Febr. Rainaldus obiit, frater ducis, abbas Flaviniacensis.
• 3. Idus Febr. Fredericus laycus obiit, frater meus.
• 8. Kal. Mart. Ordinatio domni Zachonis abbatis.
• 6. Kal. Mart. Galdricus Colticensis, frater domni Haganonis episcopi, conversus et monachus Flaviniacensis [Col. 0019B] obiit.
• 5. Kal. Mart. Karolus magnus obiit ⁜ (20) qui omne theloneum in omni regno suo et quidquid ad jus fisci pertinebat Flaviniacensi donavit aecclesiae de omnibus terris ejusdem aecclesiae in perpetuum.
• Kal. Mart. Obiit Gyrardus Sinemur, qui cellam Sinemurensem sancto Prejecto dedit.
• 7. Idus Mart. Wido abbas Melundensis, Flaviniacensis monachus obiit.
• 6. Idus Mart. Lotharius rex obiit (985).
• 16. Kal. April. Aymo comes Grin. et monacus qui Sanctum Germanum Latifolii dedit.
• 14. Kal. April. Wido Pultariensis ⁜ (21) abbas, monachus Flaviniacensis obiit.
• [Col. 0019C] Amadeus abbas Flaviniacensis obiit, qui Sinemurensem, Colchensem ⁜ (22) , Bellilocensem ⁜ (23) cellas adquisivit, et Corbiniacum ⁜ (24) recuperavit.
• 13. Kal. April. Walterius monachus Flaviniacensis obiit conversus.
• 11. Kal. April. Eupharii presbiteri Flaviniacensis.
• 5. Kal. April. Rodulfus abbas obiit.
• 4. Idus April. Ludovicus II imperator ⁜ (25) obiit justus et sanctus (879).
• 12. Kal. Mai. Salvini episcopi Virdunensis. Aratoris episcopi Virdunensis.
• 11. Kal. Mai. Ordinatio domni Widradi abbatis.
• 8. Kal. Mai. Roberti abbatis.
• 4. Kal. Mai. Obiit Fulcherius abbas Flaviniacensis.
• [Col. 0019D] 2. Kal. Mai. Pulchronii episcopi Virdunensis.
• 7. Idus Mai. Zacho abbas Flaviniacensis obiit.
• Idus Mai. Rayngus prior Flaviniacensis obiit.
• 4. Kal. Jun. Evgilis Senonensis archiepiscopi sancti, primum Prumiensis deinde Flaviniacensis abbatis, qui multis claret miraculis.
• [Col. 0020A] Kal. Jun. Walo monacus et presbiter Flaviniacensis obiit.
• Nonas Jun. Exceptio corporis sancti Ursini martiris Flaviniaco.
• 18. Kal. Jul. Richardi abbatis.
• 14. Kal. Jul. Robertus, rex Francorum obiit, qui dedit aecclesiam S. Johannis infra Aeduam (1031).
• 12. Kal. Jul. Ludovicus pius imperator obiit, qui in omni regno suo in civitatibus vicis mercatis et portubus theloneum hominum Flaviniacensis aecclesiae, eidem donavit aecclesiae (840).
• 10. Kal. Jul. Ludovicus rex obiit ⁜ (26) ultimus regalis prosapiae, frater Arnulfi episcopi Remensis (987).
• 7. Kal. Jul. Hagano episcopus obiit piae memoriae.
• [Col. 0020B] 4. Kal. Jul. Geylo Linguonensis episcopus, Flaviniacensis abbas et monachus obiit.
• 2. Kal. Jul. Arveus episcopus Aeduensis et abbas Flaviniacensis.
• Kal. Julii Liudo Aeduensis episcopus obiit.
• 4. Non. Julii Salocho episcopus Dolensis, monachus Flaviniacensis obiit.
• 3. Non. Julii Translatio sancti Sanctini a Meldis Virdunum.
• Hugo abbas Melundensis, Flaviniacensis monachus obiit.
• 2. Non. Julii obiit Geruinus episcopus et abbas Flaviniacensis.
• 6. Idus Julii Helmuinus abbas Senonensis Sancti Petri, monachus Flaviniacensis obiit.
• [Col. 0020C] 3. Idus Julii Heinricus magnus imperator obiit (1024).
• 17. Kal. Aug. Herimannus canonicus Leodiensis obiit Iherosolimis.
• 11. Kal. Aug. Milo vicecomes Tilii obiit, qui cellam Prisciaci dedit.
• 9. Kal. Aug. Magoaldus abbas Flaviniacensis 11 ^o anno Clodovei filii Dagoberti obiit.
• 5. Kal. Aug. Raynerus obiit, pater meus.
• 3. Non. Aug. Eufronii episcopi Augustodunensis.
• 5. Idus Aug. Odo secundus Flaviniacensis abbas obiit.
• 16. Kal. Sept. Tebaldus secundus Linguonensis episcopus.
• 14. Kal. Sept. Grimoldus abbas Virdunensis obiit.
• [Col. 0020D] 10. Kal. Sept. Ursini martiris Flaviniaco et Flaviani episcopi Augustodunensis.
• 7. Kal. Sept. Odo primus Flaviniacensis abbas obiit.
• 4. Non. Sept. Siagrii episcopi Augustodunensis.
• 8. Idus Sept. Wifardus abbas Flaviniacensis, Ludovici imperatoris sororius, obiit.
• [Col. 0021A] 7. Idus Sept. Sanctae Reginae virginis et martiris Flaviniaci.
• 5. Idus Sept. Theophili martiris Flaviniaci.
• 3. Idus Sept. Jonas Aeduensis episcopus obiit.
• 2. Idus Sept. Euantii episcopi Augustodunensis.
• Idus Sept. Nectarii episcopi Augustodunensis.
• 10. Kal. Oct. Johannis abbatis.
• 5. Kal. Oct. Florentini episcopi Augustodunensis.
• 4. Kal. Oct. Lotharius imperator et monachus obiit (855).
• 6. Non. Oct. Sancti Leodegarii martiris et Eduensis episcopi.
• 5. Non. Oct. Sancti Widradi abbatis primi Flaviniacensis.
• 4. Non. Oct. Madelvei episcopis Virdunensis.
• [Col. 0021B] 3. Non. Oct. Henricus III imperator obiit, Conradi filius (1056).
• Ludovicus rex Ludovici imperatoris ⁜ (27) filius, Caroli calvi nepos obiit (882) ⁜ (28) .
• 2. Non Oct. Karolus calvus imperator obiit, et Tebaldus secundus episcopus Linguonensis monachus et prior Flaviniacensis (877).
• Non. Oct. Karolus simplex obiit (929).
• 3. Idus Oct. Hugo junior abbas Melundensis, monachus Flaviniacensis obiit.
• 17. Kal. Novbr. Gerardus laycus obiit, frater meus.
• 16. Kal. Novbr. Dada de monte Walcherii, mater mea ⁜ 1 , obiit, Crothildis filia ⁜ 2 .
• 12. Kal. Novbr. Decia obiit soror sancti Widradi, quae fecit monasterium sancti Andochii Aeduensis; [Col. 0021C] et alia soror fecit monasterium Faverniacense.
• 9. Kal. Novbr. Pippinus rex obiit, pater Karoli magni (768).
• 5. Kal. Novbr. Gunterus sacerdos et monachus Flaviniacensis obiit.
• 4. Kal. Novbr. Walterius Eduensis episcopus obiit, qui reddidit aecclesiae Flaviniacensi 19 altaria aecclesiarum cum paratis et decimis, et salvamenta villarum ad cameram abbatis pertinentium.
• 2. Kal. Novbr. Proculi episcopi Augustodunensis. Kal. Novbr. Girardus junior monachus et sacerdos [Col. 0021D] Flaviniacensis obiit.
• [Col. 0022A] 4. Non. Novbr. Commemoratio sancti Benigni.
• Non. Novbr. Manasses magnus abbas Flaviniacensis obiit.
• 8. Idus Novbr. Exceptio corporis ejus. Prejecti martiris.
• 6. Idus Novbr. Heldierus abbas Pultariensis obiit, monachus Flaviniacensis.
• 5. Idus Novbr. Vitoni episcopi Virdunensis.
• 15. Kal. Dec. Gregorii episcopi Turonensis.
• 14. Kal. Dec. Simplicii episcopi Augustodunensis.
• 11. Kal. Dec. Eusebii presbiteri Augustodunensis.
• 10. Kal. Dec. Pragmatii episcopi Augustodunensis.
• 9. Kal. Dec. Hymbertus Parisiorum episcopus obiit, qui dedit aecclesiam sancti Juliani apud Nui.
• [Col. 0022B] 8. Kal. Dec. Translatio sancti Benigni.
• 7. Kal. Dec. Girardus senex sacerdos Flaviniacensis obiit.
• 6. Kal. Dec. Amatoris episcopi Augustodunensis.
• 3. Kal. Dec. Hugo Belliloci monachus et sacerdos Flaviniacensis obiit.
• Kal. Dec. Karlomannus frater Karli magni obiit (771).
• Kal. Dec. Agerici episcopi (?) Pippinus major domus pater Karoli Tuditis obiit, qui Glennonem dedit (714).
• 4. Non. Dec. Chrotildis Ottonis III filia, Conradi imperatoris soror, avia mea ⁜ 3 obiit.
• 2. Non. Dec. Karlomannus monachus frater Pippini [Col. 0022C] obiit (754).
• Non. Dec. Karlomannus pater Arnulfi imperatoris obiit ⁜ (29) ; et Milo abbas Flaviniacensis (880).
• 3. Idus Dec. Raynerus junior obiit, frater meus ⁜ 4 .
• 19. Kal. Jan. Heldricus abbas Flaviniacensis obiit.
• 18. Kal. Jan, Maximini abbatis. Et exceptio sanctarum reliquiarum Flaviniaci. Ludovicus rex filius Karoli simplicis obiit (954).
• 17. Kal. Jan. Adelaidae imperatricis sanctae obitus recolitur, matris Ottonis II (999).
• 8. Kal. Jan. Sanctus Sigismundus comes et monachus obiit.
• [Col. 0022D] 7. Kal. Jan. Aymo abbas Flaviniacensis obiit.

[Col. 0021D] Fol. 10. Anno ⁜ 5 a mundi conditione 5198 ⁜ 6 , ab Urbe autem condita 752, a. 2. cicli decennovenalis, [Col. 0022D] indictione 4, concurrente 5, epacta 11, feria 1, luna 13, Jesus Christus Filius Dei in Bethleem Judae nascitur, [Col. 0023A] anno Cesaris Augusti 42 et Herodis regis Judeorum 31, Carullo et Quintiliano consulibus. [HIERON.] Anno a Christi nativitate 3, Augusti 45, Herodes 34 regni sui anno, cum Christi nativitatem magorum indiciis cognovisset, universos Bethleem parvulos jussit interfici, et ipse anno sequenti scatentibus toto corpore vermibus miserabiliter moritur regni sui anno 36.

Anno ab inc. Dom. 15, a mundi conditione 5213, Augustus 76. etatis suae anno moritur; cui succedens Tyberius regnavit a. 22. [Cf. HIERON.] Hujus a. 15. factum est verbum Dei super Johannem Zachariae filium in deserto, et dominus Jesus trigesimo etatis suae anno jam peracto, a. 15. Tyberii baptizatur a Johanne, sub altero Herode Judeorum rege, 8. [Col. 0023B] Idus Januarii, quod fuit 7. feria, indictione 3, luna 15, et ipse anno sequente capite truncatur.

Anno igitur a mundi conditione 5232, ab Urbe autem condita 784, concurrente 7. terciae lineae, ab inc. Dom. 33. ipse Jesus Christus Dei Filius pro salute mundi venit ad passionem, a. 18. Tyberii Caesaris, 8. Kalendas Aprilis, 5. feria, luna 14, Gaio Caesare quater et Junio Saturnino consulibus, anno cicli decennovenalis 13, et typico pasca cum discipulis celebrato traditur a suo discipulo Judeis in nocte, et circa mane ducitur ad Pylatum, traditur militibus et flagellis cesus, sputis illitus, gestans purpureum vestimentum et coronam spineam in capite, ducitur ad crucifigendum 7. Kalendas Aprilis, luna 15, et 6. feria ascendit crucem pro mundi salute. [Col. 0023C] [HIERON.] Terre motus factus est in toto mundo, et solis facta est defectio, ita ut etiam stellae visae sint in caelo, sexta hora, in nona parte Arietis. Resurrexit a mortuis 5. Kal. Aprilis, luna 17 ⁜ 7 .

Pilatus per Volusianum Romam adductus, cum eo Veronica sancta, quae fuerat per Christum a fluxu sanguinis sanata, dampnatus est a Tyberio ut omni tempore vitae suae non igne, non aqua, nec igne cocto frueretur propter necem domini Jesu; et religatus exilio in Amaria civitate Tusciae. Unde post revocatus a Nerone, iterum propter circumcisionem quam in se exercuerat dampnatus interiit. Veronica vero locupletata facultatibus et divitiis, et imago Domini quam ipsa depinxerat, et quam Tyberio [Col. 0023D] allatam ipsa prosequuta erat, auro conclusa est. Ipsa autem defuncta, Romae venerabiliter quiescit humata. Tyberius vero in visione ymaginis [Col. 0024A] Salvatoris sanus a plaga siringii ⁜ (30) factus est

Anno Dom. inc. 34. secundum Latinos, qui a Januario annum incipiunt, Paulus cum pergeret Damascum, a Christo de celo vocatus est. Secundum Hebreos autem, qui a Martio anni sumunt initium, eodem anno passionis Domini undecimo mense 8. Kalend. Februarii ⁜ 8 [REGINO].

Anno inc. Dom. 39. Gaius regnavit annis 4, mens. 10, diebus 8. His ergo mensibus si addamus sex, qui superfuerunt 56. anno Octaviani, erunt menses 16. Ex quibus quatuor detractis annus integer remanet qui hoc in loco inserendus videtur.

Anno inc. Dom. 44. Pilatus manu sua perimitur.

Anno inc. Dom. 45. Claudius regnat a. 13. m. 7. d. 28. Addamus his 7 mensibus 4 qui supra remanserunt, [Col. 0024B] fiunt 11 et 7 dies; dabis his 28 dies et erunt 37, id est annus et sex dies, qui his temporibus adnumerandus videtur.

Anno inc. Dom. 47. Jacobus frater Johannis decollatur, Petrus in carcerem mittitur. Herodes ab angelo percutitur. Paulus et Barnabas a Spiritu segregantur in praedicationem evangelii.

Anno inc. Dom. 48. Paulus et Barnabas ascenderunt Hierosolymam, ut ipse scribit ad Galathas: Post annos inquit 14 ascendi Hierosolymam. Recenseatur ergo numerus annorum. Scimus Petrum 25 annis Romae urbis episcopalem tenuisse cathedram. Sequitur ergo, ut secundo anno Claudii eum Romam venisse credamus, qui erat a passione Domini 15, quo anno et Paulus venit post annum passionis Domini [Col. 0024C] 14, et hac supputatione invenimus Paulum eodem anno passionis Domini ad fidem venisse. 14 igitur et 25 fiunt 39, qui erat annus a passione Domini quando Petrus et Paulus passi sunt, quia 2. anno Neronis Paulus vinctus missus est, et 11 annis Petro conjunctus pro fide decertavit, et 12. cum eo passus est.

(Fol. 10'.) Postquam igitur Deus et dominus noster Jesus Christus hominem, quem fecerat, morte sua a morte liberavit aeterna, et captivitatem nostrae carnis, quam resuscitarat a mortuis, invexit caelis, eodem anno pro confessione veritatis lapidatus protomartyr Stephanus occubuit, mense 5, tertia die mensis, quod est 4. Nonas Augusti, et dispersa est aecclesia fidelium, quae erat Hierosolimis, ut verbum [Col. 0024D] salutis, quod missum erat Judeis et respuerant, gentes susciperent. Dum ergo apostoli et ipsorum sequaces discipuli quaqua possunt demigrant, Petrus [Col. 0025A] ⁜ (31) descendit Antiochiam, et per bis septenos ⁜ 9 annos Antiochenam fundavit et rexit aecclesiam, ita ut cognominarentur primum Antiochiae Christiani. Hinc secundo anno Claudii, Vincio et Cornelio, Asiatico et Silvano consulibus, Romam venit, et qui post Christum et per Christum caput est corporis aecclesiae, Romanis arcibus vexillum intulit praedicationis divinae (cf. Gesta pont. Rom. ). Ibi fundata aecclesia, evangelium Christi Romanis annunciavit, et praedicando praedicationemque signis confirmando 25 annis ipsius Urbis papatum tenuit. Mirabatur Roma, quod non didicerat, unitatem in Trinitate et Trinitatem in unitate venerari debere; sed frequenti miraculorum attestatione ad ultimum didicit unicae Trinitati corda et colla submittere.

Destinaverat autem idem primus pastor et apostolus [Col. 0025B] Petrus totius occidentis terras vomere verbi proscindere, semina doctrinae sulcis mentium credere, ut posset manipulos frugum centuplicato fenore in area Domini venientis reconsignare, et eligens viros in fide probatos, potentes in opere et sermone, patientes in tribulatione, longanimes in spe, eruditos in omnibus quae fecit dominus Jesus, direxit urbi Metensium sanctum Clementem Romanae rei publicae patritium, suum vero discipulum, et sanctum Mansuetum, inclita Scottorum progenie generatum, fide et doctrina praecipuum, urbi Tullensium ( Vita Mans. ); Remis etiam direxit sanctos Sixtum atque Sinicium, Catalaunis sanctum Memmium, Treveris quoque, quae est metropolis et una de primatibus Galliarum et ei vicinae [Col. 0025C] Coloniae sanctos misit Eucharium, Valerium atque Maternum. (Fol. 11.) Cum his et alii multi fuerunt, qui occidentales tenebras veri solis clarescente radio ab eodem principe apostolorum missi dispulerunt, et nomen Christi, quod necdum in locis illis splenduerat, fide et magnanimitate praediti, populo incredulo praedicaverunt. Ipse Romae verbum Dei docebat, et murum infidelitatis impulsu aevangelii quatiebat, turrimque confusionis et idolatriae piae confessionis et credulitatis dejiciebat ariete, ibi se opponens et continens obicem, ubi violentior hostis incubuerat, cujus subvertere, Christo duce, nitebatur tyrannidem.

Ad tanti igitur pastoris solatium et praedicationis [Col. 0025D] augmentum Paulus, post multa viarum, laboris et inediae pericula, vinctus Romam mittitur anno Neronis caesaris secundo, ab. inc. Dom. 61, a passione 28, indictione 4, Silvano et Paulino consulibus, non quod Judaei et gentiles ita voluerint, sed quia Christus, ut alter esset alteri solatio, ita praeordinavit et voluit. His tonitrui filiis quis repugnaret, quis obsisteret? Symon erat ille magus, qui solus veritati repugnare videretur, cui si post triumphum apostolicum et suae dejectionis et inauditae superbiae obprobrium [Col. 0026A] respirare licuisset, sola illi sua vexatio, ne talia ulterius praesumeret, intellectum dedisset. Sed quia magus obiit et dampnatus in profundo putei abyssi, ut Nero sperabat, non resurrexit, destitutum se idem Nero videns solatio tam fidelis amici, apostolos Dei, hunc crucis supplicio, illum dampnavit sententia capitali 3. Kalendas Julii, 5. feria, luna 23, ab inc. a. 72, anno a passione 39, Vespasiano septies et Tito sexies consulibus, Olympiade 212.

Post Petrum ab ipso Petro consecratus aecclesiam regendam suscepit Clemens episcopus ( Gesta pont. Rom. ), ut ipse beatus Clemens testatur de se in epistola Jacobo fratri Domini missa, dicens (epist. interp. Rufino Mansi I, 91) : Clementem, inquit, hunc nobis ordino episcopum, cui soli meae praedicationis et doctrinae cathedram trado, qui mihi ab initio usque [Col. 0026B] ad finem comes in omnibus fuit, ac per hoc veritatem totius meae ⁜ 10 agnovit.

(Fol. 11'.) Quid autem contra hoc sentiendum sit, quod sunt nonnulli qui conantur astruere, post Petrum suscepisse Linum gubernacula Romanae ecclesiae et Lino Cletum successisse, videamus. Dici: Johannes papa scribens universis episcopis per Galliam et Germaniam: Si Petrus princeps apostolorum adjutores sibi ascivit Linum et Cletum, non tamen potestate pontificii ligandi vel solvendi normam eis tradidit, sed successori suo Clementi, qui sedem apostolicam post eum et potestatem pontificalem tradente sibi beato Petro tenere promeruit; Linus et Cletus ministrabant exteriora, princeps autem apostolorum Petrus verbo et orationi insistebat. Et post [Col. 0026C] pauca: Linum et Cletum nichil umquam legimus egisse ex pontificali ministerio potestative, sed quantum eis a beato Petro praecipiebatur, tantum agebant.

Linus igitur, natione Italus regionis Tusciae, patre Erculano, ordinatus a Petro, sedit Romae, ipso Petro vivente, a. 11, m. 3, d. 12. Cletus etiam, natione Romanus de regione Vico Patricii, patre Emiliano, ordinatus ab ipso Petro, ipso vivente sedit a. 12, m. 1, d. 11. Inter Cletum ergo et Clementem conputantur dies 20 ( Gesta pontif. ).

Suscepit igitur, ut dictum est, sacerdotale officium Clemens tertius a Petro, eo vivente, natione Romanus, de regione Celio monte, patre Fausto. Sedit annis 11, mensibus 2, diebus 2 ⁜ 11 —anno [Col. 0026D] Dom. inc. 70, imperii quoque Neronis 11, Vespasiano quinquies et Tito quater consulibus. Non fuit ex tunc et nunc in omni Romanorum pontificum cathalogo, qui in vita sua viginti quinque annis functus sacerdotio ipso annorum numero equipararetur pontifici primo. Hic igitur beatus pontifex Petri institutus regimine, cui semper adheserat et ejus individuus comes fuerat, postquam Symonis magi deliramenta cognoverat et spreverat, quod magister suus inceperat, destinare scilicet orbi occiduo praedicatores [Col. 0027A] veritatis idoneos, quatinus lux praedicationis gentibus splenderet, ut perficeret, omnimodis procurabat (cf. ep. Hincmari ). (Fol. 12.) Hinc est quod sanctum Dionisium destinavit Galliarum populis, qui praedicando et praedicationi miraculis fidem dando Parisius, Domino ducente, pervenit ⁜ (32) , socios ei quam plures adhibuit, viros in lege divina exercitatos, genere nobiles, sermone facundos, fide praecipuos, et gratia Dei plenos. Ex his fuit sanctus Sanctinus ( Vit. Sanctini ), Meldensium et Virdunensium pastor primus, qui egregiae nobilitatis ortus natalibus, cum praefato Galliarum apostolo fines petiit Galliae, futurus lucerna fulgens in ecclesia, quae non occultaretur modio, sed luceret omnibus superimposita candelabro. Tradidit enim patrum [Col. 0027B] memoria eum unum fuisse de 72 discipulis, et in coena deputatum, ut aquam lavandis pedibus et manibus discipulorum preberet et linteum pararet Salvatori.

Sanctus itaque Dyonisius ut venit Parisius, per diversas partes suos direxit socios ad dolos diaboli destruendos et populos Domino adquirendos ( ep. Hincm. ). Sanctinus igitur quia praeminebat prudentia et pudicitia, et beatissimo Dyonisio aelectus, summum accepit sacerdotium, et consecratus in episcopum, divinitus constituitur in lucem populis gentium ( Vit. Sanctini ).

Cui etiam ad solatium laboris et officii praefatus Dyonisius Antoninum dedit virum sanctum et bonum, [Col. 0027C] in quo declaravit Deus ingens beati viri Sanctini meritum per egregiae et insolitae operationis miraculum, ut patebit in posterum. Et quia decreverat Deus mirificare sanctum suum, dirigitur a beato Dyonisio Carnotum cum praefato socio suo ad illuminandum populum, qui sedebat in tenebris et umbra mortis, quia ei sol justitiae non luxerat, neque splenduerat ei lux veritatis. Quo beatus hic perveniens, dolebat populum idolatriae esse deditum, et armatus fide sanctae Trinitatis, contempnens supervacuam sectam principum terrae et minas eorum, praedicabat Jesum turbis incredulorum. Fundebatur praedicatio juncta virtutibus, et praelustratus gratia divina feroces gentilium mentes salutari mitescebat doctrina. Factumque est, cooperante ei divina clementia, [Col. 0027D] ut Carnotenses viam Domini agnoscerent, et lene jugum Domini subjectis voluntatum humeris ferre non detrectarent. Quod beatus Dyonisius animadvertens, et gratiam virtutis divinae collaudans, ipsumque plurimum in opere praedicationis valere perpendens, Meldensium civibus pastorem et doctorem [Col. 0028A] instituit. (Fol. 12'.) Non quod jam tunc Meldenses viam veritatis agnoscerent, qui omnes tenebantur astricti laqueis idolatriae, sed ut per fidelem servum suum dignaretur illis Dominus aperire portas justitiae, quas ingressi credendo ipsius divinitatem et humanitatem, confiterentur nomini ejus, quoniam bonus, quoniam in saeculum misericordia ejus.

Beatus itaque Sanctinus paratus ad omnia pro Salvatoris nomine sustinenda, nec reformidans gentilium furentium minas et verbera, eandem urbem aggressus, quia in Domino erat fiducia ejus, instabat praedicationibus, rigabat mentes audientium aquis de ventre ⁜ 12 Jesus manantibus, et sic instans oportune, inportune, docebat eos Jovem despicere, Saturnum, Mercurium et Neptunum et omnia demonum [Col. 0028B] non deorum portenta abjicere, statuas confringere, et quia in eis non aliqua divinitas, sed omnis inesset falsitas et ludificatio demoniaca, doctrinae evidentis indicio declarabat. Nec poterant gentes ad hec quidquam contradicere, cum novitati verborum attestaretur magnitudo signorum, et nova faceret qui nova praedicaret. Unde factum est ut et ipsi susciperent verbum Domini, et pastorem doctoremque suum beatum virum, quem aliquando exprobratione, irrisione et abjectione dignum judicaverant ( Vit. Sanctini ), nunc venerarentur et excolerent, ipsius manibus gauderent baptismo ablui et crismate sancto inungi. Humiliabatur Gallicus cothurnus substratus sancti viri pedibus, et Gallorum cervicositas [Col. 0028C] divinae dudum veritatis ignara ad baptismum et confessionem nominis Christi humiliata devote convolabat. Dejiciebantur arae daemonum, et a novo adoptionis populo aecclesia aedificatur, et a beato Sanctino in honore Dei consecratur.

Domicianus tunc Romani imperii tenebat insignia, luxuriae deditus, avaritia anxius, opere crudelis, qui majestatem imperialem nimia crudelitate polluerat. Qui velut leo inpastus sanctorum sanguinem sitiens, secundam post Neronem in Christianos persequutionem excitavit (fol. 13) , et per 15 annos, quibus Romanum imperium indebite tenuit, ita rem publicam attrivit, ut nullus illo crudelior in omni Romanorum imperatorum inveniatur numero. Ad comprobandam erga deorum culturam suam sacrilegam [Col. 0028D] devotionem 5. anno regni sui templum sine lignorum ammixtione construxit, quod Pantheon appellavit. Tanta elatus est superbia, ut deum se et dominum appellari jusserit. Hic audiens ( ep. Hincm. ) famam beati Dyonisii in destruendis idolis et populis ad Christum convertendis, lyctores in Gallias misit, [Col. 0029A] qui eum inventum et comprehensum aut idolis sacrificare cogerent, aut diversis suppliciis affectum occiderent. Quos ubi beatus Dyonisius fines Parisiorum appropinquare comperit, Sanctinum et Antoninum ad se accersiri mandavit ( Vit. Sanctini ), quibus praedicationis tradens officium, ammonuit ut in fide firmi persisterent, et ut quantotius Romam properantes, a praesule sedis apostolicae cooperatores verbi et doctores expeterent, quia in messe multa sationis Dominicae operarii perpauci essent, qui semen verbi sulcis mentium crederent, praesertim cum et ipse jam ad gaudia Domini sui festinaret, et mercedem laboris et oneris a pio Domino sibi dari praeoptaret.

Consummato igitur per martyrii palmam beato [Col. 0029B] Dyonisio, a. ab inc. Dom. 97, a passione autem 64, aetatis autem ejus anno circiter 90, imperii Domiciani caesaris ingruente anno 16 ( ep. Hincm. ), Sanctinus et Antoninus praeceptis magistri obtemperantes, cum persequutionis procella detonante predicando de loco ad locum cogerentur secedere, venerunt in fines Galliae Belgicae, et praeduce gratia divina, quocumque veniebant, Christi loquebantur magnalia. Belgica ⁜ 13 autem Gallia pars est Galliae (fol. 12 a ) dicta a civitate quae Belgis dicitur, quae est Treveris ⁜ (33) [Cf. Richer. I, 1] . Gallia vero a candore populi appellata est, gala ⁜ 14 enim lac dicitur [Isid. ET. XIV, 4, 25] . Montes enim et rigor coeli ab ea parte solis ardorem excludunt. Hanc ab oriente Alpium juga tuentur, ab occasu Occeanus includit ⁜ 15 , [Col. 0029C] a meridie praerupta Pyrenaei, a septemtrione Rheni fluenta et Germania. Cujus inicium Belgica, finis vero est Aquitania. Est ⁜ 16 autem regio gleba uberi et pabulosa et ad usum animantium apta, ut ferunt qui situs terrarum descripserunt, fluminibus et fontibus irrigua, perfusa ⁜ 17 duobus magnis fluviis Rheno et Rhodano. Cisalpina autem Gallia est circa ⁜ 18 Alpes, transalpina trans Alpes contra septemtrionem, Rhaetia ⁜ 19 juxta Rhenum (ib. 26) . Aquitania autem ab obliquis aquis Ligeri fluminis, qui eam pene in orbem cingit, est appellata ⁜ (34) (ib. 27) . Gallos itaque natura feroces et ⁜ 20 acriores esse ingenio natura climatum facit. Aethicus situm Galliae describens quatuor ejus asserit esse provincias [Col. 0029D] [AETHICUS], Galliam Belgicam et Galliam Lugdunensem. Narbonensem quoque provinciam et Aquitaniam. Et Galliam quidem Belgicam dicit ab oriente habere limitem Rheni fluminis et ⁜ 21 Germaniam, ab curo Alpes Penninas ⁜ 22 , a meridie provinciam Narbonensem, ab occasu Lugdunensem, a circio occeanum Brittannicum, a ⁜ 23 septemtrione insulam [Col. 0030A] Brittannicam. Gallia vero Lugdunensis, ducta per longum et per angustum flexa, Aquitanicam provinciam semicingit; habet ⁜ 24 ab oriente Belgicam, a meridie partem provinciae Narbonensis, qua Arelas sita est, et mare Gallico Rhodani flumen accipitur. Narbonensis provincia ⁜ 25 habet ab oriente Alpes Cotias, ab occidente Hyspaniam, a circio Aquitaniam, a septemtrione Lugdunensem, ab aquilone Galliam Belgicam ⁜ 26 , a meridie mare Gallicum, quod est inter Sardiniam et insulas Baleares. Aquitania habet a circio occeanum qui Aquitanicus sinus dicitur; ab occasu Hispanias, a septemtrione et oriente Lugdunensem ⁜ 27 , ab euro et meridie Narbonensem provinciam contingit. Provincia autem juxta papam Pelagium certa est quae habet decem vel ⁜ 28 undecim civitates [Col. 0030B] et unum regem, et totidem minores potestates sub se, et unum metropolitanum, et suffraganeos decem vel undecim episcopos judices; ad quorum judicium omnes episcoporum et sacerdotum ac civitatum causae referantur. Post destructionem quoque Wandalicam, quae fere totum pessumdedit occidentis et orientis imperium, Leo papa provincias distribuit. Juxta modernos vero Gallorum provinciae sunt 17. Prima sedes Galliarum Lugdunensis est cum tribus suis provinciis, 2) Rotomagensi, 3) Turonensi et 4) Senonensi, 5) Belgica prima quae est Treviris, 6) Belgica secunda, quae est Rhemis, 7) Germania prima, Magontiacum, 8) Germania secunda, Colonia, 9) Maxima Sequanorum, Vesontio, 10) Alpes Gratae ⁜ 29 , Darentasia, 11) Viennensis 12) [Col. 0030C] Narbonensis prima, 13) Narbonensis secunda, Aquensis, 14) Aquitania prima, Bituriges, 15) Aquitania secunda, Burdegala, 16) Alpes Maritimae, Ebredunum, 17) Novem Populana, Auxia ( Notitia prov. ). In provincia igitur Belgicae primae urbs erat posita in confinio Neustriae et Austrasiae Virdunum nomine, quam antiqui et etiam moderni urbem Clavorum consueverunt appellare. Ethymologiam autem nominis hujus, quod est urbs Clavorum, ipsa nobis quae sola praeteritarum rerum habet scientiam signavit antiquitas, quod scilicet ob id ita sit appellata, quod a lapidibus praemaximis ferro plumboque compactis et consertis ingenti cura et studio sit extructa. Cur autem vocata sit Verodunum, cum diutius [Col. 0030D] in scripturis quesissemus, hoc solum nobis occurrere potuit, quod cum delectum militem per Gallias Julius ageret, Verolus quidam praedictam urbem obpugnatam in fedus recepit, a quo et nomen sumpsit, ut vocaretur Verodunum quasi Verolidunum, sicut et ab Augusto Edua vocata est Augustodunum. Postea vero o littera mutata in e, dicta est Veredunum, [Col. 0031A] ut testatur Fortunatus ⁜ (35) . Moderni vero a viridantibus pratis, vel quod quasi semper vireat, dicunt eam Virdunum, quasi viride dunum. Has ⁜ 30 autem omnes conjectiones Aethicus in cosmographia excludens, in Itinerario mundi vocat eam Virodunum, ob virorum fortium industriam longe lateque celebratam. Situs urbis ipsius ipsa sui positione delectabilis, quam praeterfluit Mosa fluvius ipsa sui fertilitate et viridantium pratorum graminea planicie jocundus ( Vit. Sanctini ). Gens urbis ipsius effera, cultui demonum dedita, totius veritatis ignara. Nullus ad eam veritatis praeco venerat, cum urbes in circuitu positas divinus jam splendor irradiasset (fol. 13') .

Ad hanc ergo urbem cum socio perveniens beatus [Col. 0031B] Sanctinus (cf. Bertar. c. 2) , et videns omnes inhabitantes idolatriae deditos et absque Deo vero, humi prostratus precabatur Deum attentius, ut populo sedenti in regione umbrae mortis lumen ostenderet veritatis. O oratio Deo grata et speciosa! speciosa inquam, facta est et suavis in conspectu gloriae summi Dei. Hec subvecta geminis alis, dilectionis Dei videlicet et proximi, libero volatu celos petiit et in conspectu Redemptoris facta est ut thus miri odoris. An non facta est fumus boni odoris, cum de manu angeli tenentis thuribulum ascendat fumus aromatum, quae sunt orationes sanctorum? et in Apocalipsi viginti quatuor seniores stant in conspectu throni, tenentes phialas aureas plenas odoramentorum, quae sunt orationes sanctorum? Sed [Col. 0031C] jam orationis hujus fructus videamus.

Jam ab oratione uterque surrexerat, cum ecce vident in una arbore, quae ramis opaca et altitudine procera, sed cultibus daemonum erat profanata, quia videlicet ibi gentiles rusticani Faunis et Satyris vota solvebant et sacra celebrabant, tres consedisse columbas, significantes utique divinae esse voluntatis ipso in loco trinum et unum Deum praedicari. De Dei ergo fisi misericordia, cujus tanta in futuros adoptionis filios praevidebant beneficia, ipsi intimo cordis affectu multimodas egerunt gratias, et ut in servis suis glorificaretur prece poscebant humillima.

Locus igitur, in quo ad Deum praemissa fuit oratio, [Col. 0031D] mons erat situs ad septemtrionalem plagam urbis, qui in suo cacumine ex tunc gestat aecclesiam apostolorum Petri et Pauli nomine et meritis ab ipso viro Dei dedicatam. Quae consecratio facta est anno incarnati Verbi 98, videlicet 13 ^o Domiciani caesaris anno, Trajano septies et Maximo consulibus. In qua etiam atrium benedixit, et cimiterium Virdunensis aecclesiae esse constituit, ubi ipse domnus cum successoribus suis praesulibus sanctis, exceptis his, qui sibi dicatas ecclesias corporali illustrant praesentia, vel qui eas aedificaverunt, aut aedificatas [Col. 0032A] quondam et suis temporibus dirutas reparaverunt, sedem habet requietionis. Quod qualiter de ipso ejus sacratissimo corpore acciderit, cum videlicet proprii laboris in urbe Meldensi cursum consummaverit, sequens sermo suo in loco declarabit.

Beatus itaque Sanctinus videns populum civitatis multum sed idolatriae errore caecatum (fol. 14) , previdens etiam in spiritu ostium magnum et evidens sibi apertum in Domino, deliberavit cum socio aliquantulum remorari in loco ipso. Non erat hoc transgredi praecepta magistri, si et istos lucrifacere, et mandata magistri sui fideliter posset adimplere. Ponens ergo spem suam in Domino, et se illi committens, corde contrito et humiliato progreditur ad [Col. 0032B] populum, replicat Jesu Christi aevangelium. Mirantur in eo vilitatem habitus, dignitatem vultus, sermonis facundiam, miraculorum efficatiam; nec tamen possunt audire, quod debeant demonum cultus abjicere, figuras deorum suorum aureas, argenteas, marmoreas, gypseas et ligneas confringere, et aras subvertere. Quis referat quotiens ab illis cesus, quotiens injuriatus, quotiens ab urbe semivivus projectus sit? Solus hoc novit inspector internorum, qui, quia fuit testis penarum et laborum, factus est militis sui pius remunerator et largitor praemiorum. Augebatur tamen numerus credentium, et de die in diem meritis servorum suorum multiplicabatur aecclesia fidelium, error gentilium destruebatur, et fides sancta ubique docebatur, gratia baptismi condonabatur, [Col. 0032C] et in credentes Spiritus sancti carismata multiplicabantur. Felix aecclesia tanti pastoris regimine digna; illustrabatur enim miraculis atque doctrinis. Omnibus omnia factus est, ut omnes lucrifaceret. Qui etsi injuriatus est dum praedicaret Christum, libenter tolerabat illata sibi tormenta, obprobria et irrisiones malorum, ut quos persequutores patiebatur, filios faceret, et Domino redderet animas, quas diabolus conabatur auferre.

Cumque jam Dei disponente clementia plures ex his, qui aliquando fuerant vasa irae in interitum, fierent vasa misericordiae per baptismi sacramentum, videns aecclesiam fidelium in eo esse, ut proficere jam ipsa per semetipsam posset, et timens ne si aliquanto [Col. 0032D] diutius ibi remoraretur, injunctae sibi obedientiae legatio cassaretur, confortatis in Domino fratribus, et suum reditum maturius promittens affuturum, valedicens eis, et commendans eos Domino, illis eum persequentibus cum lacrimis, Romam profectus est ( Epist. Hincmari. (Fol. 14'.) Et venientes in Italiam, Antoninus valida febre correptus est, in cujus obsequiis beatus Sanctinus per aliquot dies immoratus, consilio et consensu ejusdem beati Antonini, ne praeceptio beati Dyonisii quacumque occasione impediretur, peragere ceptum iter disposuit. [Col. 0033A] Et sufficienter exeniis et honestis linteis principi domus derelictis, petiit et per Deum obtestatus est ut, si Antoninus convalesceret, exinde illi habundantissime ministraret, si vero vita decederet, honestissime sepeliret: et sic iter, quod ceperat, peragere studuit.

Et cum jam Sanctinus fines Romanorum contigit, Antoninus vita decessit. Quem princeps domus, retentis omnibus quae sibi commendata in ejus obsequiis fuerant, catabuli sui in quo animalia ejus jacebant axes levavit, et in fossam ubi stercora et urinae animalium defluebant eum projecit, et desuper axes remisit. Quae omnia beatus Sanctinus, cum jam intrasset fines Romanorum, per Spiritum sanctum cognovit, et cum magna festinatione reversus [Col. 0033B] ad domum in qua Antoninum jacentem dimiserat, flens et dolens pervenit, et principem domus interrogavit: Ubi est, inquiens, Antoninus frater meus karissimus? Is autem fictis gemitibus ac suspiriis simulata mestitia: Mortuus est, inquit: quem de mihi a te commissis honestissime sepelivi. Cui Sanctinus: Mentiris, ait, fili diaboli; in sterquilinium projecisti eum virum sanctum et justum. Et nunc veni mecum ad catabuli locum, in quem projecisti eum. Is autem timore perculsus. non est ausus reniti quin cum eo veniret ad locum ubi eum projecerat. Et levantes inde axes, Sanctinus cum lacrimis voce magna clamavit dicens: Antonine frater, in nomine domini nostri Jesu Christi pro cujus nomine et amore passus [Col. 0033C] est gloriosus martyr Dyonisius, surge, et perficiamus simul obedientiam quam isdem gloriosus pastor et magister noster communiter nobis praecepit. Et statim Antoninus stercore obvolutus surrexit. Quem beatus Sanctinus de catabuli fossa extraxit, et diligentissime lavit, et mundis ac honestis vestibus induit. Sicque offerentes Domino sacrificium laudis, cum tota mentis intentione et lacrimarum compunctione eucharistiae corporis et sanguinis Christi participati sunt. Et accipientes cibum confortati sunt. Et iter coeptum aggredientes, Romam auxiliante Domino pervenerunt. (Fol. 15.) Jamque beato Clemente martyrio coronato, in eadem sede post Anacletum ⁜ 31 quartum a beato Petro Evaristum consecratum pontificem invenerunt, cui per omnia, sicut beatus Dyonisius [Col. 0033D] jusserat, actus et martyrii ejus ordinem narraverunt.

Libet hic aliquantisper immorari partibus prudentiae, quam patres nostri et praecipue moralis doctor Ambrosius definiunt versari in veri cognitione, et scientiae plenioris cupiditatem infundere. Prudentia quidem est Deum scire, Deum timere Deumque requirere. Haec est veri cognitio. Accedit et scientiae plenioris cupiditas, cujus est trimodum intelligentiae genus, ut si in dictis majorum aliquid diversitatis inveneris, in veri investigatione verseris, ut sit tibi in his discendi et imitandi reverentia, non disputandi astutia. Nos igitur considerantes [Col. 0034A] hoc in loco scriptorum dissonantiam, virtutis hujus arcem teneamus, et non nostris fisi viribus, sed scripturae sacrae fulti auctoritatibus, cui veritas faveat, Christo Deo praeduce, videamus. Legimus in gestis, invenisse beatum Sanctinum in sede Romani pontificatus, cum venisset Romam ex praecepto beati Dyonisii, papam Anacletum, natione Grecum de Athenis, cui actus et martyrii ejus gesta retulerit. Quod quam sit absurdum facile advertitur, si Romanorum pontificum successio et martyrii ipsius beati Dyonisii terminus inspiciatur per indictiones et annos. Prefuit enim juxta fidem hystoriarum beatus Petrus urbi Romanae a. 25, m. 2, d. 8, in quibus, ut superius relatum est, sub eo rexit aecclesiam Linus, annis 11, mensibus 3, diebus 12. Obiit 9. [Col. 0034B] Kalend. Octobris. Cui mox successit Cletus, et sub Petro rexit aecclesiam annis 12, mense 1, diebus 11, Obiit 6. Kal. Mai ( Gesta pont. Rom. ). Ecce jam pontificatus Petri annus 23, menses 4 et dies 23. Quibus diebus si adjungantur item dies 20, qui interseruntur post obitum Cleti ante ordinationem Clementis, fiunt 43, i. e. mensis et dies 13, quorum dierum ultimo die consecratus est Clemens a Petro. Quod autem alibi scribitur Clemens idem rexisse aecclesiam annis 11, alibi vero annis 9, mensibus 2, diebus 2, utrumque verum esse non ambigitur, quia et sub Petro sedit anno 1, mensibus 8, diebus 25, quo numero anni 25 praesulatus Petri, cum mensibus et diebus colliguntur exacti; et post Petri obitum annis [Col. 0034C] 9, mensibus 2, diebus 2. (Fol. 15') Sedit Anacletus annis 43, mensibus 10, diebus 7. Obiit 3. Idus Julii, et cessavit episcopatus diebus 14. Sedit quoque Euaristus annis 9, menses 7, dies 2; igitur quando Petrus occubuit annus erat Dom. incarn. 72 ^{a s} , quibus juncti 9 anni Clementis faciunt 81. His quoque additi Anacleti anni 14 fiunt 95, Euaristi quoque 9 fiunt 104. Duobus ergo mensibus Petri et diebus 8 additi 2 menses Clementis et dies 2, menses etiam Anacleti 10 et dies 7, dies quoque 14 inter Anacletum et Euaristum, quibus episcopatus cessavit, nec non et Euaristi menses 7, dies 2, faciunt menses 19 et dies 33, et annus hic inseritur, et sic fiunt anni 105, menses 9, dies 33 usque ad obitum Euaristi, qui est 6. Kal. Novemb. Secundo autem Euaristi anno sanctus [Col. 0034D] Dyonisius passus est, et sexto ab ejus passione anno sanctus Sanctinus Romam venit, qui erat ab inc. Dom. 103. Jam ergo Anacletus obierat, jam etiam Euaristus ei successerat. Quomodo ergo invenit eum, qui jam obierat? Restat igitur, ut priori sententiae fides adhibeatur, quae veritate subnixa, non dubitatur, quod cum ita esse sacrarum scripturarum doceamur auctoritate, prudentiae virtute muniti et scientiae plenioris doctrinam nancti, teneamus verum, quod nos docuit, ad quod investigandum ipsa nos virtutum principalium prima animavit prudentia. Igitur redeamus ad superiora, et quia annum quo secundum fidem hystoriarum Romam [Col. 0035A] venerit tenemus, quem etiam sede Roma invenerit, ut pace omnium loquamur, paucis expediamus.

Beatus Sanctinus ( Vita Sanctini ) dum occupatione itineris et praedicatione Virdunensis novellae plantationis et infirmitate socii sui retardaretur, Euaristum papam 9 ⁜ 32 , jam anno pontificantem invenit, a quo etiam cum debito honore susceptus et loco maximae venerationis habitus, replicuit laboris assumpti causam magistri sui beati Dyonisii esse obedientiam, in consummatione cursus ejus Gallicanam aecclesiam magnam pati praedicatorum penuriam, se ob hoc missos advenisse, ut verbi ministros aliquos mitteret aecclesiae. Haec magistrum ultima sibi dedisse mandata, ut consummationis suae Romano pontifici innotesceret ordinem, et ut ipse, cujus erat ecclesiis [Col. 0035B] providere, operarios dirigeret ad excolendam Dominicae sationis agriculturam. Unde cum beatus pontifex gratularetur in Domino et ad agenda quae petebatur se supra se votis omnibus extenderet, moramque in faciendo pati nesciret, decrevit tamen sanctum virum aliquandiu secum retinere ad consolationem sui et recreationem laboris et itineris. At ipse paucis diebus apud eum remoratus, inter grata mutuae confabulationis solamina, quid etiam per eos divina egerit gratia, et quomodo novella Virdunensis fructificaret aecclesia, humiliter referebat. Unde ille Deo ex intimo cordis affectu gratias agens, socios ei et cooperatores verbi tres viros probatae auctoritatis dedit, quorum nomina etsi non habemus in scriptis, quia tamen missi sunt non tacetur. Novimus [Col. 0035C] tamen beatum Maurum presbyterum, qui ei successit in pontificatus ordine, ex eorum collegio et numero fuisse.

Interea aecclesia fidelium, quae erat apud Virdunum, crescebat et confortabatur et doctorem suum devotis et ipsa devotione suspensis animis praestolabatur. Jam ad eos fama de resuscitatione defuncti pervenerat, quae res eos in fide Dei et amore magistri vehementius accenderat. Pius quoque pater, dum rememoratur suspensos ad suum reditum filiorum animos, Meldensium scilicet et Virdunensium—sex enim anni jam pene evoluti erant a passione beati Dyonisii, et sextus ipse annus pontificatus beati Euaristi fuit octavus—,benedictione postulata et [Col. 0035D] accepta (fol. 16) , Meldim redire deliberat. Ne tamen novos adoptionis filios, quos Christo per aquam baptismatis Virduni regeneraverat, invisitatos praeteriret, illo quantotius iter accelerat, ut relictis ibi sociis, quos ab apostolica sede perceperat, ipse Meldim rediret, et suas oves, quibus pastor et rector institutus fuerat, regeret. Cumque Virduni advenisset, a fratribus devote suscipitur, a civibus contra [Col. 0036A] spem pastor eligitur, et ut eis praeesse dignaretur, magnates quique et vulgus promiscuum rogant et inpetrant. Gaudet pater de numero centuplicato filiorum, letatur in devotione civium, et quod rogabatur implere non moratur. Preparatur aecclesia regenerandis novis fidelium populis, regenerantur plures manibus sancti antistitis lavachro salutari. Destruuntur templa demonum et delubra, dejiciuntur idola, et quia prima non sufficiebat, nova edificatur aecclesia mira civium devotione et industria; qua accelerata praeparantur dedicationi necessaria, et a beato pontifice in honore Dei genitricis et Virginis consecratur a. Dom. inc. 104, qui erat a passione beati Dyonisii 7, Gallo et Bradua consulibus, Olimpiade 220, [Col. 0036B] et mater aecclesia in qua sit sedes episcopalis constituitur.

His expletis, plebem monet et diligentius instruit documentis salutaribus, firmans eos benedictionibus, et sic Meldim regreditur; ubi praedicationi et sanctis operibus insistens ( epist. Hincmari ), cum cognovisset imminere diem vocationis suae, litteras exortatorias et consolatorias direxit filiis Virdunensis aecclesiae ( Vita Sanctini ), in quibus, quia prope esset vocatio ejus, et quod amplius faciem ejus non essent visuri praedixit, et ut Maurum presbyterum, virum in fide catholicum et doctissimum, sibi successorem eligerent monuit et praecepit. Illi primo viso nuncio cum litteris gaudebant, et consolabantur se mutuo in respectu paterno. Ubi vero de pastoris resolutione et sua destitutione facta est mentio, fit [Col. 0036C] statim clamor et luctus omnium. Vox erat una dolentium. Dolebant enim quia amittebant patrem karissimum, pastorem mitissimum, et vi doloris attrita et depressa acie mentis cogitare vix poterant, quia mors ei via ad patriam, ubi finis laborum et retributio praemiorum aeternorum: unde eis tanto melius opitulari et subvenire valeret, quanto vicinius Deo, cui servierat, in quo speraverat, quem confessus fuerat, deposito corporis onere, adhereret. Fides quidem flere prohibebat, sed gemitum extorquebat affectus. Illic ergo positus nos humillimos servos suos hic orantes exaudiat, aecclesiam inter mundi turbines fluctuantem sibi commissam, suo labore ad id quod est provectam (fol. 16') , regat et protegat, filiorumque preces et lacrimas Dei patris omnium conspectui [Col. 0036D] offerat.

Legitur sane in antiquioribus ejus gestis ⁜ (36) , quod cum Meldis redisset, tyrannum increpaverit, quod res ecclesiae diripuisset, et ob id illum ira praecipiti fervidum, gladio adauctum beatum virum vitae transmisisse perpetuae. Apparet etiam nunc in ipso viri beatissimi capite, sicut relatum est ab his [Col. 0037A] qui viderunt, et ossa ejus sanctissima contrectaverunt, sectio gladii materialis ita, ut media pars capitis, ipsa videlicet pars anterior, in qua positae sunt fenestrae oculorum, non habeatur cum reliquo corpore, et quasi gladio secta et divisa videatur pars posterior ab anteriore. Qualiter ergo servum suum Deus ad se evocaverit, ipse novit qui eum praeelegit ante saecularia tempora; nos credimus, quia etsi ejus animam gladius persequutoris non abstulit, palmam tamen martyrii non amisit, quia totus vitae ejus excursus jugis fuit cum principe mundi conflictus.

Ascivit autem sibi Dominus nunc sanctum pontificem post multa laborum pericula, post innumera bonorum operum exercitia, in urbe Meldensi, 5 Kal. [Col. 0037B] Octobris, regnante terris principe Trajano.

Quod si studiosus lector plenius cupit addiscere, advertat, quia 13 ^o anno imperii Neronis, quo anno Petrus et Paulus gloriose occubuerunt, qui erat annus ab inc. Dom. 72, Vespasianus a Nerone in Judeam cum exercitu missus est. Mortuo autem Nerone anno sequenti antequam Vespasianus Romam rediret, Galba, Otho et Vitellius regnaverunt anno 1 et mensibus 6. Vcspasianus ergo apud Judeam imperator appellatus est, qui et Capitolium aedificavit; ⁜ 33 cujus secundo anno Judeorum regnum finitum est, quum a prima aedificatione templi sub Salamone usque ad ultimam ejus ruinam sub ipso Vespasiano colligantur anni 1202. [REGINO.] Regnavit igitur Vespasianus a. 9, m. 11, d. 22. His 11 mensibus additi [Col. 0037C] 7 Neronis fiunt 19, et his 22 diebus additi illius 28 fiunt 50 dies i. e. annus et 7 menses et 20 dies, qui annus hoc in loco inseritur. Titus quoque regnavit a. 2, m. 2. Domicianus a. 15, m. 5. His 5 addamus 7 menses Vespasiani, completur annus, qui hic inseritur. Post Domicianum Nerva regnavit, a. 1, m. 4, d. 8. Sex igitur mensibus Othonis, Galbae et Vitellii si addiderimus Titi duos, Nervae 4, completur annus, et hic inseritur. Post Nervam regnavit Trajanus a. 19, m. 6, d. 15, cujus a 2 ^o beatus Sanctinus migravit ad Dominum, anno ab inc. Dom. 105, m. 10, d. 18, Africano et Crispino consulibus, a passione beati Dyonisii a. 8, pontificatum agente Romanae aecclesiae papa Euaristo a. 9, interposito [Col. 0037D] tamen anno illo, qui de supputatione mensium procedit, ut numerus annorum pontificalium perfecte servetur, et ab obitu beati Sanctini usque ad obitum Euaristi, qui obiit 6. Kal. Novembris, annus integer et dies 17 computentur.

Sepultus est sane condigno honore fidelium in ecclesia sancti Petri (fol. 17) quam ipse a fundamentis edificaverat, quae quidem a sancto Antonino ⁜ 34 , qui ei in episcopatu successerat, ampliata, atque in honore ipsius magistri sui dedicata est, ubi multis [Col. 0038A] annis intra septa sepulcri thesaurus celestis delituit. Novissime divina revelatione repertum et elevatum mira exultatione civium et confluentium populorum, sacratissimum corpus ejus ad propiciandum Deum miseris mortalibus super altare in celesti propiciatorio ab episcopis honorifice repositum est, ubi per succedentium annorum volumina ab excubitoribus diligenter servatum et honorifice, permansit usque ad tempora Ludovici imperatoris, Lotarii aeque imperatoris filii, Deo sanctum suum mirificante signis et prodigiis innumerabilibus. Post hec, quia sic Deus voluit, translatum est, et Virduni in aecclesia sancti Petri locatum, et in scrinio argenteo reconditum, ubi meritis ejus et precibus exuberant beneficia divina usque in hodiernum [Col. 0038B] diem, prestante Jesu Christi gratia, cui est honor et gloria in saecula saeculorum amen.

Rexit autem post eum Meldensem aecclesiam beatus Antoninus annis multis, et piis virtutum operibus insignis migravit ad Dominum 2. Kalendas Octobris ( ep. Hincm. ) praestante Jesu Christi gratia cui est honor et gloria in saecula amen.

Domiciano igitur defuncto Nerva suscepit imperium anno 1 et mensibus 4; sub quo Johannes apostolus revocatur ab exilio.

Cui successit Trajanus; sub quo Zacharias Viennensis aecclesiae episcopus martyrio coronatur. Nam primus Crescens, secundus Martinus apostolorum discipuli Viennae sederunt. Regnavit Trajanus a. 18. m. 6. d. 15. His 6 mensibus si addiderimus dies 28, [Col. 0038C] qui supra remanserunt, et 15 Trajani fiunt 43. Post Zachariam Verus Viennensium episcopus floruit. Cujus regni a. 3 ^o assumptus est ipse beatus apostolus anno post passionem Domini 68 ^o , ind. 14, epacta 6; et sexto ejus anno migravit ad Dominum beatus Sanctinus, et suscepit aecclesiam regendam Maurus presbyter, vir honestae vitae et per cuncta laudabilis. [HIER.] Trajano adversus Christianos persequutionem movente, Symeon Hierosolymorum epicopus crucifigitur, Ignatus bestiis traditur, Alexander papa post administratum a. 11, m. 7, d. 2 pontificatum martyrio coronatur sub Trajano 5. Non. Mai ( Gesta pont. Rom. ). Hic constituit ut aqua sparsionis cum sale benedici. Post eum sedit Xystus, [Col. 0038D] natione Romanus, ex patre Pastore, de regione Via Lata, a. 10. m. 2, d. 1. [ADO.] Hic constituit ut ministeria sacrata non tangerentur nisi a ministris. Justus Viennensis episcopus floruit ⁜ 35 .

Anno quoque ab inc. Dom. 121. regnavit Adrianus, consobrinae Trajani filius. [BEDA, HIERON.] Hic 9 ^o imperii sui anno persequutione laxata, pater patriae appellatur, et uxor ejus augusta. Regnavit a. 21. Thelesphorus, Grecus natione ex anachorita, a. 11, m. 3, d. 21 ( Gesta pont. Rom. ). Duxit ⁜ 36 illustre [Col. 0039A] martyrium Non. Jan. Hic constituit ut 7 ebdomadis ante pascha jejunium celebretur (fol. 17') et in nocte natalis Domini missae celebrentur et Gloria in excelsis Deo caneretur. Obiit 3. Idus Januar ⁜ 37 . Cui successit Yginus natione Grecus ex phylosopho de Athenis, sedit a. 4, m. 3, d. 8. Hic clerum composuit et distribuit gradus ecclesiasticos. Obiit 3. Idus Januar ⁜ 38 .

Anno ab inc. Dom. 142 [BEDA]. Antoninus cognomento Pius cum filiis Aurelio et Lucio regnavit a. 22, m. 4. Pius, natione Italus, ex patre Rufino, frater Pastoris, de civitate Aquileia ( Gesta pont. Rom. ), sedit post Yginum a. 19, m. 4, d. 3. Obiit 5. Idus Julii ⁜ 39 . Hic, angelo monente, precepit Dominico die pascha celebrari. Inter Pium et Anicetum d. 29. Anicetus, [Col. 0039B] natione Syrus, patre Johanne, de Vico Emisa ⁜ 40 , a. 11, m. 4, d. 3 [BEDA]. Obiit Kal. Mai ⁜ 41 . Sub quo Policarpus Romam veniens, multos ab heretica labe Valentini et Cerdonis castigavit.

Anno ab inc. Dom. 164. Marcus Antoninus Verus cum fratre Aurelio Commodo regnavit a. 29, m. 1. Fotinus Lugdunensis et Justus Viennensis martyrio coronantur ⁜ 42 . Polvcarpus martyrio coronatur. Vero quater et Quadrato Aproniano et Paulo consulibus sub Aniceto. ( Gesta pont. ) In Gallia quoque multi pro Christo occisi sunt. Anicetus papa constituit ut clericus comam non nutriret. Obiit 11. Kal. Julii ⁜ 43 . Inter Anicetum et Sotherum d. 21. Sother, natione Campanus, ex patre Concordio, de civitate Fundis, anno ab inc. Dom. 168, Marci Antonini Veri [Col. 0039C] et Aurelii Commodi 9. suscepit gubernacula Romanae ecclesiae, sedit a. 9, m. 7, d. 21. Hic constituit ut nulla monacha pallam sacratam tangeret nec incensum in ecclesia poneret. Obiit 10. Kal. Mai. ⁜ 44 . Inter Sotherum et Eleutherum d. 21. Anno ab inc. Dom. 177. Eleutherus, natione Grecus, patre Abundio, de oppido Nicopoli, sedit a. 15, m. 3, d. 2. Hic constituit ut nulla esca a Christianis repudiaretur quae rationabilis et humana est; ad quem missa epistola Lucius Britanniae rex ut Christianus efficeretur impetrat. Obiit 7 Kal. Junii ⁜ 45 . Defuncto Commodo fratre Antoninus Commodum filium suum consortem regni facit, qui regnavit post mortem patris annis 15. Cujus ⁜ 46 tempore Marcomannicum [Col. 0039D] bellum Dei actum est providentia. Nam cum insurrexissent in Romanos gentes barbarae innumerabili multitudine, id est Marcomanni, Quadi, Wandali, Sarmatae, Suevi et omnis pene Germania, et in Quadorum usque fines progressus Romanus exercitus propter aquarum penuriam gravius sitis quam hostis sustineret periculum, ad invocationem nominis Christi, quam subito milites magna fidei constantia fecerunt, tanta vis pluviarum erupit, ut Romanos [Col. 0040A] largissime refecerit et barbaros crebris fulminum ictibus territos in fugam converterit. Quorum terga cedentes, incruentam victoriam potenti Christi meruere auxilio. Sub quo Hyrenaeus Lugdunensis episcopus claruit, et Dionysius Viennensis. Post quem regnavit Helius Pertinax mensibus 6. Quo defuncto regnavit Severus anno ab inc. Dom. 198. regnavit a. 18. Victor, natione Afer, patre Felice, sedit a. 12, m. 2, d. 10 ( Gesta pont. Rom. ). Hic constituit, sicut et Pius, ut pascha die Dominico celebraretur a. 14. luna primi mensis usque ad 21. ejusdem mensis. Obiit 5. Kal. Aug.

Anno ab inc. Dom. 206. Zepherinus, natione Romanus, patre Abundio, sedit a. 18, m. 6, d. 10. Obiit 7. Kal. Sept.

[Col. 0040B] Anno ab inc. Dom. 216 [BEDA]. Antoninus Cara calla regnavit a. 7. Post hunc Macrinus a. 1, et post eum Marcus Aurelius imperator a 4. Anno ⁜ 47 ab inc. Dom. 202, Severi a. 4, questione habita de observatione paschae Victor Romanus papa, Narcissus Iherosolimae, Policrates Ephesiorum, Hyreneus Lugdunensium litteris ediderunt qualiter paschae esset observandum.

Anno ab inc. Dom. 210. sub Severo martyrium beati Hyrenei cum sociis actum est (fol. 18) .

Anno ab inc. Dom. 224, 1 ^o anno Marci Aurelii, Calixtus, natione Romanus, patre Domicio, de urbe Ravennatium, sedit a. 6, m. 2, d. 10 ( Gesta pont. Rom. ). Coronatus est martyrio sub Alexandro 2. Idus Octobris, 3 ^o Alexandri anno. Cui successit Urbanus, [Col. 0040C] natione Campanus, patre Pontiano. Sedit a. 7, m. 10, d. 20; obiit 9. Kal. Junii ⁜ 48 . Inter Urbanum et Pontianum d. 30. Pontianus, natione Romanus, patre Calpurnio, sedit a. 9, m. 5, d. 2. Pontianus ⁜ 49 sub Maximino fustibus cesus occubuit 3. Kal. Nov. Defuncto Aurelio, anno Dom. inc. 228 successit Alexander [BEDA]; regnavit a. 13. Inter Pontianum et Antherum d. 10.

Anno ⁜ 50 imperii Alexandri 13 ^o , ab inc. Dom. 236, indictione 15, epacta 9, concurr. 6, secundo anno pontificatus Pontiani papae, celebratum est pascha primum sicut hactenus servatur a nobis. Nam usque ad id tempus observabatur in 14. luna secundum morem Judeorum.

[Col. 0040D] Anno ab inc. Dom. 241. ordinatus est 11. Kal. Decembris Antherus, natione Grecus, patre Romulo. Sedit m. 1, d. 17; obiit ⁜ 51 4. Non. Januar. ( Gesta pont. Rom. ) Post Alexandrum Maximinus regnare orsus [BEDA], persecutionem movit in Christianos, a quo Pontianus et Antherus martyrio coronantur; regnavitque Maximinus a. 3, et post eum Gordianus a. 6. Sub ⁜ 52 Gordiano Florentius Viennensis episcopus claruit. Post quem regnavit Philippus [Col. 0041A] cum filio Phylippo a. 7 [ADO]. Hic primus omnium imperatorum christianus fuit, et 3 ejus anno millesimus annus Romae urbis expletus est. Unde coronata urbe cum sollempnizaret populus Romanus et sacrificia celebraret, imperator cum filio et coevo sibi Pontio ( Acta Pontii?), nobili et ingenuo viro, occulte tamen christiano, procedebat ad templum. Sed a beato Pontio revocatus et doctrinis ecclesiasticis imbutus, baptizatus est cum filio. Qui beatus Pontius ob hoc quia Romanos imperatores Christo credere docuit, martyrii coronam suscepit. Corpus ejus translatum post longa tempora nunc condigne requiescit et veneratur in monasterio quod Tomerias dicitur. Philippus ⁜ 53 imperator in die paschae, id est in ipsius vigiliis, cum voluisset communicare [Col. 0041B] misteriis, a Fabiano papa qui pontificatum susceperat anno dom. incarn. 241, non prius est permissus, nisi confiteretur peccata sua et inter penitentes staret, et per penitentiam culpas quae de eo plurime ferebantur dilueret. At ille quod a sacerdote fuerat imperatum libenter suscepit, divinum metum et fidem religionis plenissimam rebus et operibus sibi inesse comprobans. Hujus humilitas tanto mordacius tumorem regum nostrorum impetit, quanto religiosius ille in tam tenera ⁜ 54 christianitate penitentiam ⁜ 54 susceperit, quam ⁜ 54 isti in matura ecclesia ⁜ 54 et ⁜ 54 per ⁜ 54 orbem ⁜ 54 dilatata nec audire consentiunt.

Anno inc. Dom. 257 Decius imperium assumpsit quod tenuit a. 1, m. 3 [BEDA; REGINO]. His ⁜ 55 3 [Col. 0041C] mensibus Decii adde Antonini Pii 3, Marci Antonini 1, Helii Pertinacis 6, fit annus qui hic ponitur. Remanet m. 1 et d. 28 supranotati. Anthero papa martyrio coronato, Fabianus succedens, natione Romanus, patre Fabio sedit a. 13, m. 11 ( Gesta pont. Rom. ). Inter Antherum et Fabianum d. 13. Decius multa sanctorum milia interfecit. Fabiano papa sub Decio martyrio coronato 13. Kal. Februarii cessavit episcopatus d. 7.

Anno dom. inc. 254, quo tempore claruit Lupicinus Viennensis, succedit Cornelius natione Romanus, patre Romano [ADO.] Sedit a. 5, d. 3. Coronatus ⁜ 56 est sub Decio. Hic rogatus a Lucina levavit corpora sanctorum apostolorum; et Pauli quidem via Ostensi, ubi decollatus est, posuit 18. Kal. [Col. 0041D] Octobris. Inter Cornelium et Lucium d. 35. Cujus tempore surrexit heresis Novatianorum a quodam Novato qui ex. . . . . ecclesiam ordinacione Novatiani et Deus Cornelium intronizari voluisset, ab ecclesia recessit et heresim sui nominis statuit. Praeerat tunc Carthagini Cyprianus martyr primas Affricae qui superfuit Cornelio usque ad tempora domni Lucii papae, et coronatus est eodem die quo Cornelius persecutione Valeriani martyrio ⁜ 54 . Lucius, Romanus, patre Porfirio, sedit a. 3, m. 3, d. 3. [Col. 0042A] ( Gesta pont. Rom. ). Hic constituit ut 2 presbiteri et 3 diaconi episcopum in omni loco non desererent. Obiit 3. Non. Martii, sepultus 8. Kal. Sept. [BEDA]. Inter Lucium et Stephanum d. 25. Gallus cum filio Volusiano regnavit a. 2, m. 4. Stephanus Romanus, patre Jobio, a. 6, m. 6, d. 2. Hic constituit ut sacerdotes et levitae vestes sacras in cotidiano usu non haberent ( Gesta pont. Rom. ). Decollatus est sub Valeriano et Gallieno 4. Non. Aug., et cessavit episcopatus d. 22.

Anno inc. Dom. 261. regnaverunt Valerianus et Galienus a. 15 [BEDA] Valerianus in christianos persequutione commota statim ⁜ 57 a Sapore Persarum rege capitur (fol. 18) , et luminibus orbatus misera servitute consenescit [ADO.]; ita ut Sapori [Col. 0042B] equum ascendenti dorsum pro scabello pararet. Unde territus Galienus pacem ecclesiis reddidit [BEDA].

Anno. inc. Dom. 276. Claudius regnavit a. 1, m. 9 [REGINO]. His ⁜ 58 9 mensibus adde 4 Volusiani, fit annus qui hic numeratur, et remanet m. 1. Cui successit Aurelianus a. 5, m. 5. Hic christianos persequitur. Sub hoc passus est Benignus martyr cum sociis. Quo mortuo Tacitus regnat menses 6 [BEDA; REGINO]. His ⁜ 59 etiam adde 6 Aureliani, fit annus, remanent 88 dies Floriani. His junge 28 dies qui supra remanserunt, fiunt 108, menses 3 et 18 dies. Adde superfluos 2 menses, fiunt m. 5 et d. 18. Et post eum Florianus dies 88 [BEDA]; post quem regnavit Probus a. 5, m. 4. His ⁜ 60 adde 6 Taciti et [Col. 0042C] 5 supradictos [REGINO], fit annus, remanent menses 3.

Anno ab inc. Dom. 264, Valeriani et Galieni a. 3, quo ⁜ 61 tempore Simplides episcopus Viennensis claruit [ADO] Xystus, Grecus, ex phylosopho ordinatus 11. Kal. Aug. A. 1, m. 11, d. 5. Passus est sub Valeriano 8. Idus August. ( Gesta pont. Rom. ) Inter Xystum et Dionysium d. 5 ⁜ 62 . Dionysius ex monacho, cujus generationem invenire non potui, sedit a 6, m. 2, d. 4. Regnavit Carus cum filiis Carino et Numeriano a. 2. Cui successit Diocletianus anno ab inc. Dom. 290 [BEDA]; regnavit a. 20 cum Maximiano et Constantio, et post mortem Diocletiani Maximianus cum Severo, Galerio et Maximino [BEDA]. Dionysius papa parrochias et dioceses constituit, et [Col. 0042D] presbyteris ecclesias dedit ( Gesta pont. Rom. ). Cui successit Felix Romanus, patre Constantio, sedit a. 4, m. 3, d. 1. Obiit 3. Kal. Jun. Constituit supra memorias martyrum missas celebrari. Euticianus Tuscus, patre Marino, de civitate Lunis, sedit a. 1, m. 1, d. 1. Sub ⁜ 63 Aureliano hic martyrio coronatus 8. Kal. Aug. in cimiterio Calixti sepelitur, qui etiam ipse 342 martyres manu sua sepelivit, et cessavit episcopatus dies 8. Constituit super altare benedici fruges fabae et uvae. Gaius Dalmata, patre [Col. 0043A] Gaio, ex genere Diocletiani, a. 11, m. 4, d. 12 Martyrio coronatus est 11. Kal. Mai. Hujus temporibus viguit sanctus Sebastianus. Inter Gaium et Marcellinum dies 11. Marcellinus Romanus, patre Prejecto ⁜ 64 , a. 9, m. 4, d. 17. Inter Marcellinum et Marcellum dies 25. Marcellus Romanus, patre Benedicto de Via Lata, a. 6, m. 7, d. 25. Diocletianus imperator ad consortium imperii Maximianum ascivit, Valerium et Constantium cesares fecit. Hic adorari se jussit ut Deum [HIERON]. Constantius cesar juxta Lingonas 60 milia Alemannorum qui rebellaverant interfecit. Anno 18 regni Diocletiani persequutio nova cepit, et mense Martio in diebus paschae quod fuit 5. Kal. Aprilis universae aecclesiae subversae sunt. Vicesimo autem, id est ultimo anno regni, qui [Col. 0043B] erat tertius annus persequutionis ab inc. Dom. 310, Diocletianus et Maximianus Mediolani purpuram deposuerunt. Diocletianus moritur. Maximianus apud Massiliam fugiens, dum genero suo insidias parat, strangulatus interiit. Constantius cesar, Claudii imperatoris nepos ex filia, pater Constantini, tertio anno persequutionis obiit, vir summae civilitatis et mansuetudinis [BEDA]. Et Maximianus et Severus caesares facti sunt (fol. 19) . Maximianus stupra sua christianorum persequutionibus accumulat. Cepta semel persequutio efferbuit usque ad 7. Constantini principis annum; ita infra unum mensem 17 milia martyrum passi inveniuntur.

Anno ab inc. Dom. 310 ( Gesta pont. Rom. ), Constantinus, Constantii ex Helena filius, in Brittania [Col. 0043C] imperator creatus 5. Non. Mai, regnavit a. 30, m. 10. His adde 3 menses qui supra remanserunt, fit annus, remanet mensis [REG.]. Sub hoc S. Agricius confessor et episcopus Trevirensis claruit, cujus successor fuit S. Maximinus ( Gesta pont. Rom. ). Post Marcellum, primo anno Constantini, Eusebius Grecus ex medico sedit Romae mensibus 7. Sub hoc inventa est crux Domini. Obiit 5. Non. Oct., et cessavit episcopatus dies 7 [BEDA]. Inter Marcellum et Eusebium dies 20. Quarto anno persequutionis Maxentius, Herculii Maximiani filius, Romae augustus appellatus est. Contra quem pugnavit Constantinus 6. imperii sui anno, et apud Romam interfecto eo, Urbem recepit. Helena, mater Constantini, christianissima, [Col. 0043D] filium proficiscentem ad bellum prosequuta, de civitate Trevirorum cum multo comitatu egressa, Bysontium venit, et in ecclesiola sancti Stephani in monte sita juges fundens lacrimas et longa ducens jejunia, pro salute filii [aures*] Domini et beati Stephani prece pulsabat humillima. Et quia locus ille erat permodicus, votum vovit de reparatione et ampliatione novae ecclesiae, quod et fecit dirigens cementarios et expensas ad edificationem basilicae condignas. Constantinus imperator victoria [Col. 0044A] potitus per vexillum sanctae Crucis celitus illi ostensum, matrem suam misit Hierosolimis ad perquirendum lignum dominicum, quod etiam invenit et sic secari fecit per medium, ut et crucem deferret ad filium, et crucem Hierosolymis reservaret, sapienti usa consilio, ut ubi fuerat membris dominicis aptata per supplicium, illic glorificata veneraretur a populis. Melchiades Afer sedit Romae annis 4 ( Gesta pont. Rom. ); quo ⁜ 65 tempore claruit Paschalius Viennensis episcopus. Hic constituit ut nullus die dominico aut 5. feria jejunaret. Obiit 3. Idus Decembris, et cessavit episcopatus dies 17.

Anno dom. inc. 315. Silvester Romanus, patre Rufino, sedit a. 22, m. 10, d. 11. Hic constituit crisma confici, et baptizatum confirmari, dalmaticas [Col. 0044B] precepit indui et sacrificium panno lineo involvi. Secundo igitur anno postquam Constantinus superato Maxentio tyranno, Maximiani Herculii filio, Urbem recepit, persequutionis anno 10, per Silvestri papae predicationem ad fidem Christi conversus est, et fecit Romae, ubi baptizatus est, basilicam beati Johannis baptistae quae appellatur Constantiniana [BEDA]. Hoc ⁜ 66 est privilegium quo Silvester papa interventu Helenae augustae per Agricium patriarcham Trevirensem ditavit ecclesiam, quod Volusianus archiepiscopus rescribi jussit ⁜ (37) : «Sicut in gentilitate propria virtute, sortire et nunc Treviri primas * super Gallos spiritualem et Germanos prioratum, quem tibi prae omnibus harum gentium episcopis [Col. 0044C] in primitivis christianae religionis doctoribus, scilicet Euchario, Valerio et Materno, per baculum suum caput ecclesiae Petrus signavit * habendum, suam quodammodo minuens dignitatem, ut te participem faceret. Quomodo ego Silvester servus ejus successioneque indignus per patriarcham Agricium renovans confirmo, ad honorem dominae Helenae augustae ejusdem metropolis indigenae, quam ipsa felix per apostolum Mathiam a Judaea translatum ceterisque reliquiis Domini magnifice ditavit specialiterque provexit. Hujus privilegii cleri novici emuli communione dirimantur, quoniam anathemate maculantur ⁜ 67 .» Fecit et aliam beato Petro in templo Apollinis (fol. 19') , nec non et aliam beato Paulo, corpus utriusque aere cyprico circumdans 5 [Col. 0044D] pedes grosso (Ibid.) . Fecit et basilicam in palatio Sororiano quae cognominatur, ubi de ligno crucis Domini posuit. Basilicam etiam sanctae martyris Agnae ex rogatu filiae suae fecit, et baptisterium ibidem ubi et baptizata est soror ejus Constantia cum filia Augusta. Fecit et basilicam beato martyri Laurentio via Tyburtina in agro Verano. Basilicam quoque via Lavicana inter duos lauros beatis martyribus Marcellino et Petro, et mausoleum ubi matrem suam posuit in sarcophago purpureo. Basilicam [Col. 0045A] quoque in civitate Ostia juxta portum urbis Romae beatorum apostolorum Petri et Pauli et sancti Johannis baptistae. Item aliam sancti Johannis baptistae in civitate Albanensi. Item aliam in urbe Neapoli [BEDA]. Idem Constantinus Drepanam ⁜ 68 Bythiniae civitatem in honorem martyris Luciani ibi conditi instaurans ex vocabulo matris suae Helenopolim nuncupavit. Constituit templa paganorum claudi. Hic statuens urbem nominis sui in Trachia, Constantinopolim appellavit, quam et sedem imperii et totius Orientis caput esse voluit. Fecit etiam privilegium sanctae Romanae ecclesiae quod constituit beato papae Silvestro et omnibus successoribus ejus pontificibus usque in perpetuum, et optulit illud super corpus beati Petri apostoli. Quod hic inserere [Col. 0045B] non pigebit. Est autem hujusmodi ( Decret. ): «In nomine sanctae et individuae Trinitatis, Patris scilicet et Filii et Spiritus sancti. Imperator caesar Flavius Constantinus, in Christo Jesu una ex eadem Trinitatis persona salvatore domino Deo nostro fidelis, mansuetus, maximus, beneficus, Alemannicus, Brittanicus, Hunicus, pius, felix, victor et triumphator, semper augustus, sanctissimo ac beatissimo patri Silvestro urbis Romae episcopo et papae, et omnibus ejus successoribus qui in sede beati Petri apostoli sessuri sunt usque in fine seculi pontificibus, nec non etiam omnibus reverentissimis et Deo amabilibus catholicis episcopis eidemque sacrosanctae Romanae ecclesiae per hanc nostram imperialem constitutionem [Col. 0045C] subjectis in universo orbe terrarum, necnon et posteris eorum cunctis postfuturis temporibus constitutis, gratia, pax, gaudium, longanimitas, misericordia, a Deo patre omnipotente et Jesu Christo filio ejus et Spiritu sancto in omnibus vobis (fol. 20) . Quod equalis salvator et redemptor noster Jesus Christus, altissimi patris filius, per suos sanctos apostolos Petrum et Paulum, interveniente patrono nostro Silvestro summo pontifice et universali papa, mirabiliter operari dignatus est, liquida narratione per hujus nostrae imperialis constitutionis paginam ad agnitionem omnium populorum universo orbe terrarum studuit propagare nostra mansuetissima serenitas, primum quidem fidem nostram, quam a prelato exortatore nostro Silvestro universali papa et [Col. 0045D] pontifice edocti sumus, intima cordis confessione ad instruendas omnium mentes proferentes, et ita demum misericordia Dei super nos diffusam annunciantes. Nosse enim vos volumus, sicut per anteriorem nostram sacram pragmaticam jussionem significavimus, nos a culturis idolorum, simulacris mutis et manufactis, diabolicis compositionibus atque ab omnibus Satanae pompis recessisse, et ad integram christianorum fidem, quae est lux vera et vita perpetua, pervenisse, credentes juxta id quod nos idem almificus summus pater et doctor noster Silvester instruxit, credere in Deum patrem omnipotentem, factorem celi et terrae, visibilium omnium et invisibilium, [Col. 0046A] et in Jesum Christum filium ejus unicum, Dominum nostrum, creata sunt omnia, et in Spiritum sanctum dominum et vivificatorem universae creaturae. Nos Patrem et Filium et Spiritum sanctum confitemur, ita ut in Trinitate perfecta sit plenitudo divinitatis et unitas potestatis. Pater Deus, Filius Deus, Spiritus sanctus Deus; et tres unum sunt. Tres itaque personae, sed una potestas; nam semper Deus se edidit ex se quod semper erat gignenda ad secula verbum. Et quando eodem solo suae sapientiae verbo universam formavit creaturam, cum eo erat cuncta suo archano componens ministerio. Igitur perfectis celorum virtutibus et universis terrae materiis, pio sapientiae nutu ad imaginem et similitudinem suam primum de limo terrae fingens hominem, hunc paradiso [Col. 0046B] posuit voluptatis. Quem antiquus serpens et antiquus hostis invidus diabolus, per amarissimum ligni vetiti gustum, exulem ab eisdem effecit gaudiis, eoque expulso non desunt sua venenosa multis modis protelare jacula, ut a via veritatis humanum abstrahens genus, idolorum culturae, creaturae videlicet et non creatori, deservire suadent. Quatinus per hoc eos quos suis valuerit irretire insidiis, secum eterno afficiat concremando supplicio. Sed Deus noster misertus plasmatis sui, dirigens sanctos suos prophetas, per quos lumen futurae vitae, adventum videlicet filii sui domini nostri Dei et salvatoris nostri Jesu Christi adnuncians, misit eundem unigenitum filium suum et sapientiae verbum (fol. 20') . Qui descendens [Col. 0046C] de celis propter nostram salutem, natus de Spiritu sancto et Maria virgine, verbum caro factum est et habitavit in nobis, nec amisit quod fuerat, sed cepit esse quod non erat, perfectus Deus et homo; ut Deus perficiens mirabilia, ut homo humanas sustinens passiones. Ita verum hominem et verum Deum predicante patre nostro Silvestro summo pontifice intelligimus, ut verum Deum et verum hominem fuisse non abnegemus. Qui electis 12 apostolis miraculis coram eis et innumera populi multitudine coruscavit. Confitemur eundem Dominum nostrum dominum Christum et implesse legem et prophetas, passum, crucifixum, secundum Scripturas tercia die a mortuis surrexisse, assumptum in celos, atque sedentem ad dexteram Patris, inde [Col. 0046D] venturum judicare vivos et mortuos; cujus imperii non erit finis. Haec est fides nostra orthodoxa a beatissimo Silvestro summo pontifice nobis prolata. Id circo exortamur omnem populum et diversas gentium nationes hanc fidem tenere, colere et predicare, et in sanctae Trinitatis nomine gratiam baptismi consequi, et dominum Jesum Christum salvatorem nostrum, qui cum Patre et Spiritu sancto per infinita vivit et regnat secula, quem Silvester beatissimus pater noster universalis predicat pontifex, corde devoto adorare. Ipse enim dominus Deus noster misertus mihi peccatori, nostris suos sanctos apostolos ad visitandum nos et lumen sui splendoris infulsit [Col. 0047A] nobis et abstractum a tenebris ad veram suam lucem et agnitionem sui nominis me pervenisse gratulamini. Nam cum dudum valida squaloris lepra totam mei corporis invasisset carnem, et multorum medicorum convenientium cura adhiberetur, nihil profuit ad salutem. Ad haec advenerunt sacerdotes Capitolii dicentes mihi debere fontem fieri in Capitolio, et compleri hunc innocentum sanguine, et in eo calente totum me posse mundari. Et secundum eorum dicta aggregatis pluribus innocentibus, dum vellent sacrilegi paganorum sacerdotes eos mactari et ex eorum sanguine fontem repleri, cernens serenitas nostra lacrimas matrum eorum, ilico exorrui facinus, misertusque earum, proprios illis restitui filios, datisque vehiculis et donis concessis ad propria [Col. 0047B] illas omnes gaudentes relaxavimus. Eadem igitur transacta die nocturno nobis facto silentio dum somni tempus advenisset, adsunt apostoli sancti Petrus et Paulus dicentes mihi: «Quia flagitiis posuisti terminum, et effusionem sanguinis innocentis orruisti, missi sumus a Christo domino nostro dare tibi sanitatis recuperande consilium. Audi igitur monita nostra, et fac quaecunque indicamus tibi. Silvester episcopus civitatis ad montem Seraptim fugiens persequutiones tuas, in cavernis cum suis clericis latebram fovet. Hunc cum ad te adduxeris, ipse tibi piscinam salutis ostendet, in qua dum te tertio merserit, omnis a te leprae valetudo diffugiet. Quod cum factum fuerit, hanc vicissitudinem tuo Salvatori compensa, ut omnes per totum orbem tuo [Col. 0047C] jussu ecclesiae restaurentur. Te autem ipsum in hac parte purifica, ut relicta omni superstitione idolorum Dominum vivum et verum, qui solus est Deus verus, adores et colas, ut ad ejus voluntatem attingas.» Exurgens autem a somno protinus juxta id quod a sanctis apostolis admonitus sum peregi, advocatoque eodem precipuo et magnifico patre et illuminatore nostro Silvestro universali papa, omnia a sanctis apostolis precepta in verba dixi, percunctatusque sum eum, qui essent dii isti Petrus et Paulus (fol. 21) . Ille vero non eos vere deos dictos ait, sed apostolos Salvatoris domini nostri Jesu Christi. Et rursum interrogare cepimus eundem beatissimum papam, utrum eorum imagines pictas haberet, ut ex picturis [Col. 0047D] disceremus hos esse quos me revelatio docuerat. Tunc isdem venerabilis pater imagines eorundem apostolorum per diaconem suum exiberi precepit. Quam dum aspicerem et eorum quos in somno videram figuratos in ipsis imaginibus aspexissem vultus, ingenti clamore coram omnibus satrapis meis confessus sum eos esse quos in somno videram. Ad haec indixit beatissimus Silvester, idem pater noster, urbis Romae episcopus, nobis poenitentiae tempus intra palatium nostrum Lateranense in jejunio et cilicio, ut omnia quae a nobis impie peracta atque injuste disposita fuerant, vigiliis, jejuniis, lacrimis et orationibus apud dominum nostrum Jesum Christum Salvatorem nobis donari impetraremus. Deinde per manus impositionem clericorum usque [Col. 0048A] ad ipsum presulem veni, ibique abrenuncians Satanae pompis et operibus ejus, et universis idolis manu factis, credere me dixi in Deum patrem omnipotentem factorem coeli et terrae, visibilium et invisibilium, et in Jesum Christum unicum dominum nostrum qui natus est de Spiritu sancto et Maria virgine, spontanea voluntate coram omni populo confessus sum. Benedictoque fonte illic me trina mersione unda salutis purificavit. Positoque me in fontis gremio, manum me de coelo contingentem propriis oculis vidi, de qua mundus exurgens, ab omni me leprae squalore mundatum cognoscite (fol. 21') . Levatoque me de venerabili fonte indutoque vestibus candidis septiformis Spiritus sancti in consignationem adhibuit, beati crismatis unctione et sanctae [Col. 0048B] crucis vexillo meam frontem linivit, dicens: «Signat te Dominus sigillo fidei suae in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti in consignatione fidei;» cunctusque clerus respondit: «Amen.» Et adjecit presul: «Pax tibi.» Primo itaque post perceptum sacri baptismatis mysterium et post curationem corporis mei a squalore leprae agnovi non esse alium Deum nisi Patrem et Filium et Spiritum sanctum, quem beatissimus pater Silvester predicat, trinitatem in unitate, unitatem in trinitate. Nam omnes dii gentium quos hactenus colui, demonia opera manu hominum facta comprobantur. Etenim quantam potestatem idem Salvator apostolo suo Petro contulerit in coelo et in terra, lucidissime nobis idem [Col. 0048C] venerabilis pater edixit, dum fidelem cum in sua interrogatione inveniens dixit: «Tu es Petrus et super hanc petram edificabo ecclesiam meam, et portae inferi non praevalebunt adversus eam, et tibi dabo claves regni celorum, et quodcunque ligaveris super terram erit ligatum et in celis, et quodcunque solveris super terram erit solutum et in celis.» Mirum hoc est valde et gloriosum in terra ligare et solvere, et in celo ligatum et solutum esse. Et dum haec praedicante beatissimo Silvestro agnoscerem et beneficiis ipsius beati Petri integre me sanitati corporis restitutum, utile judicavimus una cum omnibus nostris satrapis et universo senatu et cuncto populo Romanae gloriae et imperio subjacente, ut sicut in terris vicarius filii Domini videtur esse constitutus, ita [Col. 0048D] etiam et pontifices qui ipsius principis apostolorum vices gerunt, principatus potestatem amplius quam terrena nostrae imperialis mansuetudo serenitatis habere videtur, concessam a nobis nostroque imperio obtineant, eligentes nobis ipsum principem apostolorum vel ejus vicarios firmos apud Deum esse patronos. Et sicut est nostra terrena imperialis potentia ejus sacrosanctam Romanam ecclesiam decrevimus honorare et amplius quam nostrum imperium et terrenum regnum sedem sacratissimam beati Petri gloriose exaltare, tribuentes ei potestatem et gloriae dignitatem atque vigorem et honorificentiam imperialem, atque decernentes sancimus, ut principatum optineat tam super 4 precipuas sedes, Antiochenam, Alexandrinam, Constantinopolitanam [Col. 0049A] et Jerosolimitanam, quamque eciam super omnes universo orbe terrarum Dei ecclesias. Et pontifex qui pro tempore ipsius sacrosanctae Romanae ecclesiae extiterit, celsior et princeps cunctis sacerdotibus totius mundi existat, et ejus judicio quaeque ad cultum Dei et fidei christianorum stabilitatem procuranda fuerint, disponantur (fol. 22) . Justum quippe est ut ibi lex sancta caput teneat principatus, ubi sanctarum legum institutor Salvator noster beatum Petrum apostolum apostolatus optinere precepit cathedram, ubi et crucis patibulum sustinens beatae mortis sumpsit poculum, suique magistri et domini imitator apparuit; et ibi gentes pro confessione Christi nominis colla flectant, ubi earum doctor Paulus extenso collo pro Christo martyrio est coronatus; [Col. 0049B] illic usque in finem querant doctorem, ubi sanctum quiescit doctoris corpus; et ibi proni et humiliati celestis regis domini salvatoris nostri Jesu Christi famulentur officio, ubi superbi terreni regis serviebant. Interea nosse volumus omnem populum universarum gentium et nationum per totum orbem terrarum, construxisse nos intra palatium nostrum Lateranense eidem salvatori nostro domino Deo Jesu Christo ecclesiam a fundamentis, et 12 nos sciatis de ejus fundamentis secundum numerum 12 apostolorum cophinos terrae onustos propriis asportasse humeris; quam sacrosanctam ecclesiam caput et verticem omnium ecclesiarum in universo orbe terrarum dici, coli et venerari et predicari sancimus, sicut per alia nostra imperialia decreta statuimus. [Col. 0049C] Construximus etiam ecclesias beatorum Petri et Pauli principum apostolorum, quas auro et argento locupletavimus, ubi et sacratissima eorum corpora cum magno honore recondentes, thecas ipsorum ex electro, cui nulla fortitudo elementorum prevalet, construentes; crucem ex auro purissimo et gemmis preciosis per singulas eorum thecas posuimus, et clavis aureis confiximus, quibus pro concinnatione luminarium praedia contulimus et rebus diversis eas ditavimus, et per nostram imperialium jussionem sacram tam in oriente et occidente quam in septentrionali et meridionali plaga, videlicet in Judaea, Grecia, Asia, Tracia, Africa, Italia vel diversis insulis, nostram largitatem eis concessimus, ea prorsus [Col. 0049D] ratione ut per manus beatissimi patris nostri Silvestri pontificis successorumque ejus omnia disponantur. Gaudeat itaque una nobiscum omnis populus et gentium nationes in universo orbe terrarum, quos exortamus omnes ut Deo et salvatori nostro Jesu Christo immensas una nobiscum gratias referatis, quoniam ipse Deus in celis desuper et in terra deorsum; qui nos per suos sanctos apostolos visitans sanctum baptismatis sacramentum percipere jussit, et corporis sanitate dignos effecit (fol. 22') . Pro qua concedimus ipsis sanctis apostolis dominis meis, et per eos etiam beato Silvestro patri nostro summo pontifici et universali urbis Romae papae, et omnibus ejus successoribus pontificibus qui usque in fine mundi in sede beati Petri erunt sessuri, atque [Col. 0050A] de presenti contradimus palatium nostrum Lateranense, quod omnibus in toto orbe terrarum prefertur atque eminet palatiis; deinde diadema, videlicet coronam capitis nostri, simulque frigium nec non et superumerale, videlicet lorum quo imperiale assolet circundari collum, verum et clamidem purpuream atque tunicam coccineam et omnia imperialia indumenta et omnem processionem imperialis culminis seu et dignitatem imperialium presidentium equitum; conferentes etiam et imperialia sceptra, simul conta atque signa blanda et omnia diversa ornamenta imperialia et gloriam nostrae potestatis. Viros etiam reverentissimos clericos diversi ordinis eidem sacrosanctae Romanae ecclesiae servientes illud culmen, singularitatem, potentiam et [Col. 0050B] praecellentiam habere sancimus, cujus amplissimus noster senatus videtur gloria adornari, id est patricios atque consules effici, nec non et ceteris dignitatibus imperialibus eos promulgantes decorari. Et sicut ornatur imperialis milicia, ita et clerum sanctae Romanae ecclesiae ornari decernimus, et quemadmodum imperialia officia diversa cubiculariorum ostiariorum et omnium excubitorum ornantur, ita et sanctam Romanam ecclesiam decoravi volumus et ut amplissime pontificali decore praefulgeat. Decernimus et hoc clericis ejusdem sanctae Romanae ecclesiae, ex linteaminibus candidissimo decore eorum decorari equos et ita equitare, et sicut noster senatus calciamentis utitur cum udonibus, id est candido linteamine, illustrari; ut sicut celestia ita [Col. 0050C] et terrena decorentur. Prae omnibus autem licentiam tribuentes ipsi sanctissimo patri nostro Silvestro, urbis Romae episcopo et papae, et omnibus qui post eum in successum perpetuis temporibus advenerint beatissimis pontificibus, pro honore et gloria Christi domini nostri in eadem magna Dei catholica et apostolica ecclesia ex nostris inclitis, quem placatus proprio consilio clericare voluerit et in numero religiosorum clericorum dinumerare, nullo ex omnibus presumente superbe agere. Decrevimus itaque et hoc ut idem venerabilis pater noster Silvester summus pontifex vel omnes ejus successores diadema, videlicet coronam ex capite nostro, quod illi concessimus, ex auro purissimo et gemmis preciosis [Col. 0050D] uti debeant et in suo capite ad laudem Dei pro honore beati Petri gestare (fol. 23) . Ipse vero beatus papa supra coronam clericatus, quam gerit ad gloriam beati Petri, omnino ipsa ex auro non est passus uti corona. Frigium vero candido nitore splendidum resurrectionem dominicam designans, ejus sacratissimo vertici manibus nostris imposuimus: statuentes eodem frigio omnes ejus successores singulariter uti in processionibus ad imitationem imperii nostri. Unde ut non vilescat pontificalis apex, sed magis amplius quam terreni imperii dignitas et gloriae potentia decoretur, ecce tam palatium nostrum ut praelatum est, quamque Romae urbis et omnes Italiae seu occidentalium regionum provincias loca et civitates sepefato beatissimo pontifici [Col. 0051A] universali papae patri nostro Silvestro contradentes atque relinquentes ejus vel successorum ejus pontificum potestati et ditioni, firma imperiali censura per hanc nostram divinalem sacram et pragmaticum constitutum decernimus disponendum, atque sub jure sanctae Romanae ecclesiae concedimus permanendum. Unde congruum perspeximus nostrum imperium et regni potestatem orientalibus transferri et transmutari regionibus et in Bizantiae provinciae in optimo loco nomini nostro civitatem edificari et nostrum illic constitui imperium, quum ubi principatus sacerdotum et christianae religionis caput ab imperatore celesti constitutum est, justum non est ut illic imperator terrenus habeat potestatem. Haec vero omnia quae per hanc nostram [Col. 0051B] imperialem sacram et per alia divinalia decreta statuimus atque confirmamus, usque in finem mundi illibata et inconcussa permanenda decernimus. Unde coram Deo vivo qui nos regnare praecepit et coram ejus terribili judicio obtestamur per hoc nostrum imperiale constitutum omnes successores nostros imperatores et cunctos optimates satrapas et amplissimum senatum et universum populum in toto orbe terrarum nunc et in posterum cunctis retro temporibus imperio nostro subjacentem, nulli eorum quoquo modo licere haec quae a nobis imperiali sanctione sacrosanctae Romanae ecclesiae vel omnibus ejus pontificibus concessa sunt refragari aut confringere vel in quoquam convellere. Si quis autem, quod non credimus, in hoc temerator [Col. 0051C] aut contemptor extiterit, eternis dampnationibus subjaceat innodatus, et sanctos Dei principes apostolorum Petri et Pauli sibi in presenti et in vita futura sentiat contrarios, et in inferno inferiori concrematus, cum diabolo et omnibus impiis deficiat (fol. 23') . Hujus vero imperialis nostri decreti paginam propriis manibus roborantes, super venerabile corpus beati Petri apostolorum principis posuimus, ibique eidem Dei apostolo spopondimus nos cuncta inviolabiliter custodire; et nostris successoribus imperatoribus in mandatis relinquimus, et beatissimo patri nostro Silvestro ejusque per eum cunctis successoribus, domino Deo et salvatore nostro Jesu Christo annuente, tradimus perenniter [Col. 0051D] atque feliciter possidenda. Amen. Divinitas vos conservet per multos annos, sanctissimi et beatissimi patres. Datum Roma sub die 3. Kalendarum Aprilium, domino nostro Flavio Augusto quater et Gallicano viris clarissimis consulibus.» Ambrosius ⁜ 69 in libro de obitu Theodosii, Constantino hoc in ultimis constituto baptismatis gratia omnia peccata dimiserit, tamen quod primus imperatorum credidit, et post se hereditatem fidei principibus dereliquit, magni meriti locum repperit.

[ADO] Anno ⁜ 70 post inc. Dom. 625. 6. synodus [Col. 0052A] apud Arelatenses 600 patrum, Marino ejus urbis episcopo, Claudio Viennensi.

Nono igitur anno postquam Constantinus fidem Christi suscepit, pestilens morbus Arrii in toto orbe diffusus est, a quo Arriana heresis [HIERON.]. Ad cujus perfidiam destruendam apud urbem Nicaeam ab Alexandro I. 35 ^o , anno ab inc. Dom. 319 ⁜ 71 , 318 episcopi congregati sunt, preceptione papae Silvestri, ubi et ipse rex interfuit et hereticorum machinas omousii oppositione deleverunt ( Gesta p. R. ). Congregavit ⁜ 72 etiam Silvester papa in urbe Roma concilium cum consilio augusti 13. Kal. Julii 267 episcopos, et dampnavit iterum Calixtum, Arrium, Fotinum et Sabellium, et constituit ut presbyterum Arrianum resipiscentem non susciperent nisi episcopus [Col. 0052B] loci designaret et crisma ab episcopo confici, et ut episcopi baptizatum consignent propter hereticos, et ut baptizatum puerum presbyter crismate liniat propter occasionem mortis, et ut nullus laicus crimen clerico audeat inferre. Hic sepultus est in cimiterio Priscillae pridie Kal. Januarii vere catholicus et confessor; et cessavit episcopatus diebus 13 [HIERON.]. Moritur Constantinus anno aetatis suae 65, imperii 30.

Anno vero ab inc. Dom. 341. Constantius cum Constantino et Constante fratribus regnaverunt a. 23, m. 5, d. 13.

Anno ab inc. Dom. 338. praefuit Romanae ecclesiae Marcus, natione Romanus, patre Prisco annis [Col. 0052C] 2, m. 7, d. 20. Obiit 6. Non. Octobr.; c. e. d. 21 ( Gesta p. R. ). Cui successit Julius Romanus, patre Rustico, a. 15, m. 2, d. 7. Obiit 2. Idus Aprilis; c. e. d. 26. Anno regni Constantii 13. [HIERON.] Constans interficitur, post quem Constantius solus optinuit imperium. Eodem anno Romanae ecclesiae pontificatum suscepit Liberius, sedit a. 6, m. 3, d. 4 ( Gesta p. R. ). Dehinc impietas Arriana Constantii fulta presidio exiliis, carceribus et variis afflictionum modis primo Athanasium, deinde omnes non suae partis episcopos persequuta est [HIERON.]. Athanasius toto orbe fugiens a Maximino Trevirense suscipitur ( Gesta p. R. ). Liberius papa primo a Constantio pro fidei confessione exilio relegatus. Hoc fuit anno 3, et substituitur cum ejus consilio Felix [Col. 0052D] vir catholicus et Arrianae hereseos adversarius. Hic fecit concilium 48 episcoporum, et dejecit Ursacium et Valentem presbyteros communicantes Constantio. Quem postea Valens et Ursatius, favente eis eodem Constantio augusto Arriano, dejecerunt facto concilio cum hereticis, et Liberium ab ipsis depravatum et ad errorem suum conversum, Limenio et Catulino consulibus, de exilio Romam revocaverunt, et ⁜ 73 facta est persequutio in clero, ita ut multi martyrio coronarentur. Felix vero episcopus habitavit in praedio suo, ubi et in pace quievit 4. Kal. Aug. Liberius [Col. 0053A] itaque consentiens Constantio augusto Arriano, non tantum rebaptizatus est, sed assensum ei praebuit, et postea praefuit in parte annis 7. Omnes anni feliciter in ordine Liberii numerantur. Post Liberium cessavit episcopatus diebus 6. Successit Felix, natione Romanus, patre Anastasio; sedit a. 1, m. 3, d. 2. Hic declaravit Constantium augustum hereticum et rebaptizatum ab Eusebio Nichomediense in villa Aquilone juxta Nichomediam, et pro hoc capite truncatur 3. Idus Novembr., et cessavit episcopatus diebus 38. Sepultus est 17. Kal. Decembr.

Constantius Gallum caesarem nepotem suum interfecit [HIERON.]. Dehinc Julianum caesarem fecit, et in Gallias direxit. Eusebius Vercellensis, Dionysius [Col. 0053B] Mediolanensis, et Lucifer Caralitanus insignes habentur. [PROSPER] Paulinus Trevirensis in Frigia exulans moritur, Constantio novies et Juliano 2. consulibus. Lucifer ⁜ 74 Caralitanus dum rigorem justitiae erga lapsos non relaxat, a suorum communione descivit ⁜ 75 .

Priscillianus Galliciensis episcopus heresim sui nominis condidit Gratiano 6. et Theodosio consulibus. Priscillianus in synodo Burdigalensi dampnandum se intelligens ad Maximum imperatorem fugit, ab Evodio prefecto pretorii gladio addictus est. Itacius et Ursatius episcopi Priscilliani accusatores ob necem ejus communione privantur, Archadio 2. et Rufino consulibus [ADO]. Florebat tunc tempore Nectarius Viennensis episcopus.

[Col. 0053C] [HIERON.] Hylarius Pictavensis cum apud Constantinopolim librum pro se Constantio porrexisset, de exilio Gallias rediit, omnesque pene totius orbis ecclesiae sub nomine pacis regis et Arrianorum consortio polluuntur.

(fol. 24) Constantius a. 20. regni sui Romam ingreditur, et 22. anno synodus apud Ariminum, deinde apud Mediolanum facta est, in qua antiqua 318 episcoporum fides recitata est. Dehinc omnium episcoporum auctoritate heresis Arriana dampnata est. Moritur Constantius anno aetatis suae 45 [REG.]. Post quem Julianus 35 ^{u s} ab Augusto regnavit a. 2, m. 8. His ⁜ 76 adde 6 qui remanserunt, fit ann . . . . remanent 2 m., d. 28 [HIERON.]. Magnentio apud Augustudunum [Col. 0053D] arripiente imperium. Constans haut longe ab Hispania in castro Helena interficitur, ob quam rem conturbata republica Veteranio Misae, Nepotianus Romae imperator factus est, Sergio et Nigriano consulibus [HIERON.]. Nepotiani caput pilo Pisae urbem circumlatum, Vetranioni apud Naysum regium insigne detractum. Magnentius Misae superatus est post consulatum Sergii et Nigriani. Magnentius Lugduni in palatio se interfecit. Decentius frater ejus, quem ad tuendas Gallias caesarem fecerat, Senonas laqueo vitam finivit. Hic ad idolorum [Col. 0054A] cultum conversus christianos persequitur. Primo ejus anno beatus Martinus miliciam deserens, a beato Hilario baptizatus, factus est Christi miles egregius. Juliani blanda fuit persequutio, illiciens magis quam impellens, et multi voluntate propria corruerunt. Julianus ergo in Persas profectus post victoriam a contrariis hostibus separatus, a quodam de suis conto ilia perfossus interiit. Post quem sequenti die Jovinianus christianorum imperator efficitur, quem Julianus apostata milicia privaverat, quia idolis sacrificare noluisset [BEDA]. Hic Athanasium revocavit. Laeta ejus et honesta principia mors immatura corrupit, moritur 8. imperii mense.

Anno ab incarnatione Domini 367. Valentinianus [Col. 0054B] successit Joviniano cum fratre Valente. Valens ab Eudoxio Nichomediae episcopo Arriano rebaptizatus christianos persequitur; regnavit annis undecim [ADO]. Hylarius ⁜ 77 Pictavensis et Nectareus Viennensis moriuntur [BEDA]. Gratianus, Valentiniani filius, tercio Valentiniani et Valentis anno Ambianis imperator efficitur [HIERON.]. Athanaricus, rex Gothorum, christianos persequitur et multos interficit, reliquos sedibus propriis pulsos ad solum Romanum expellit. Anno Valentiniani et Valentis 3. Damasus post Felicem, patre Antonio, Romanae ecclesiae pontificatum suscepit anno ab inc. Dom. 379 ( Gesta p. R. ). Et cum eodem ordinatus est Ursinus, et facto concilio constitutus est Damasus in sede apostolica, et Ursinus factus est Neapolim episcopus. [Col. 0054C] Sedit a. 18, m. 2, d. 6. Hunc Concordius et Addiscus vel Calistus diacones invidiose de adulterii crimine accusaverunt, quo tamen se purgante in synodo 244 episcoporum, ipsi dampnati et de ecclesia projecti laqueum quem intenderant incurrerunt. Hujus rogatu Hieronymus plurimum in Dei desudante servicio constituit ut psalmi die noctuque in ecclesia canerentur. Et quia indifferenter canebantur ex praecepto ipsius Damasi, hoc beatus Hieronymus sic divisit, ut in fine psalmi Gloria Patri, Filio et Spiritui sancto ab omnibus diceretur, addiditque postea sicut erat in principio et reliqua, ad confutanda utique Arrianae hereseos crementa nefandissima. Sexto ⁜ 78 decimo anno presulatus Damasi, [Col. 0054D] anno 5 Gratiani et Valentiniani, secunda synodus Constantinopolitana. Obiit Damasus papa pridie Idus Decembr., et cessavit episcopatus dies 31 (ib.) .

Temporibus igitur Tyberii caesaris gens quaedam egressa ab insula Scandinavia super Renum consedit ( Vita S. Sigismundi). Et tempore Valentiniani ad Renum usque descendentes, castra quae ibi posuerunt burgas ⁜ 79 vocaverunt, et ob id acceperunt nomen Burgundiones [FREDEG.], qui antea nec nominabantur, ibique nihil aliud presumebant nisi quantum [Col. 0055A] precio ementes a Germanis stipendia accipiebant. Ubi cum duobus annis resedissent, per legatos invitati a Romanis et Gallis qui in Lugdunensium provincia Cisalpina Gallia comata residebant (fol. 24') , ut tributa rei publicae renuere possent, ibi cum uxoribus et liberis jussi sunt residere ( Vita Sigism.), et ibi remanserunt levato super se rege Gundiocho, qui fuit genere Athanarici persequutoris regis Gothorum (CFR., Vita S. Chrothildis). Valentinianus 11. anno regni sui in Britannia oppressus ⁜ 80 est, vomitu sanguinis extinctus est [HIERON.]. Successit Valens cum Gratiano et Valentiniano, filiis fratris sui, regnavit ⁜ 81 annis 4, qui et legem dat ut monachi militarent, nolentes jussit interfici. Justina ⁜ 82 autem, superioris Valentiniani uxor, Valentinianum [Col. 0055B] puerum ad heresim Arrianorum declinare persuasit, erat enim et ipsa Arriana. Preceptis ergo imperatoriis, Arrianis traduntur ecclesiae, et in Mediolanensi ecclesia ⁜ 83 Auxentius promovetur hereticus. Post cujus seram mortem Ambrosio episcopo divino nutu constituto, cum in eum regia desevirent mandata, et una quo Arriani convenirent peteretur basilica nec impetraretur, populusque civitatis observaret Ambrosium, ne vi raptus ab ecclesia exilio religaretur, sermonem habuit, quem de tradendis basilicis contra Auxentium praetitulavit, quem quia his nostris temporibus congruere scimus, huic opusculo adnectere curabimus ⁜ (38) . Tanta enim beatus Ambrosius, cum undique Justinae Arrianae reginae et regis appeteretur insidiis, in ecclesia Dei laboravit [Col. 0055C] et desudavit industria, ut per eum ad ultimum rectae fidei tota subderetur Italia, Gens igitur Hunorum diu inaccessis reclusa montibus [OROS], repentina rabie percita exarsit in Gothos, eosque sparsim conturbatos ab antiquis sedibus pellit. Gothi vero, transito Danubio fugientes, a Valente sine armorum depositione sunt suscepti [BEDA]. Moxque per avariciam Maximi ducis fame ad rebellandum coacti, funduntur in Tracia, victoque Valentis exercitu simul omnia caedibus, incendiis rapinisque fuderunt [HIERON.]. Ipse imperator, suis usque ad internecionem cesis, cum sagitta saucius fugeret, et dolore nimio sepe equo laberetur, ad proximae villulae casellulam deportatus est [BEDA]. Quo insequentibus barbaris, incensa domo, sepultura caruit, eundem habens locum [Col. 0055D] et mortis et sepulcri, a. Dom. 377.—Gratianus autem cum fratre Valentiniano regnavit annis 6, a quo Theodosius electus in imperium, maximas illas Scithicas gentes, id est Alemannos, Hunos, Gothos, magnis multisque praeliis fudit. Cujus virtutem et concordiam non ferentes Arriani, post 40 annos ecclesias, quas vi tenuerant, reliquerunt. [Col. 0056A] [ADO] Quo ⁜ 84 tempore Viennensem ecclesiam regebat Niceta, vir praeclarissimus, et Justus Lugdunensem. Hic sub Paschasio nutritus et Claudii episcopi diaconus ad Lugdunensem ecclesiam regendam translatus est. Synodus 150 patrum congregatur in urbe regia sub Damaso papa et Gratiano principe contra Macedonium et Eudoxium. [IDAT.] Inter Romanos et Gothos plura certamina conseruntur.

[PROSPER] Anno 3. regni Theodosii Athanaricus rex Gotthorum se Theodosio tradit, et Constantinopolim veniens, magno a principe honore donatus, 13. die interiit, et Alaricus successit, Merabaudo et Saturnino consulibus. [IDAT.] Undecimo anno regni sui Romam ingressus cum filio Honorio, leges Romanorum integra emendatione correxit. [BEDA] Maximus, [Col. 0056B] vir strenuus et augusto dignus, nisi contra sacramenti fidem per tyrannidem emersisset ⁜ 85 , eodem anno in Brittania invitus ab exercitu imperator creatus, in Galliam transiit, ibique Gratianum augustum dolis circumventum Lugduni interfecit. Unde ⁜ 86 Jheronimus: «Cruentae ait manus vestigia parietes tui Lugdune ⁜ 87 testantur (ep. 60) .» Fratremque ejus Valentinianum Italia expulit, et Victorem filium suum instituit, qui eodem anno quo Maximus occisus est ab Arbogaste. [BEDA; PROSPER].

Hunc ⁜ 88 ergo Maximum Ambrosius a communionis consortio segregavit, ammonens ut effusi sanguinis domini sui et quod est gravius innocentis penitentiam ageret. Sed cum ille penitentiam declinat [Col. 0056C] superbus spiritu, non solum futuram sed et presentem salutem amisit. Contra quem Theodosius pugnavit, et eo interfecto, Valentinianum regno restituit [OROS.], peractis a conditione mundi 5690 annis, qui apud Viennam anno sequenti scelere Arbogastis comitis interfectus est (IDAT. Ep. 60) . Et de hoc Jheronimus: «Adolescens, inquit, Valentinianus pene puer post fugam, post exilia, post recuperatum multo sanguine imperium, haut procul ab urbe fraternae ⁜ 89 mortis conscia necatus est, et cadaver exanime infamatum suspendio [BEDA].» Annis 11 Theodosius, viventibus Gratiano et Valentiniano, Orientem rexit, post mortem eorum 6 annis regnavit. Ipsum ⁜ 90 quoque prefatus admirabilis doctor Ambrosius ab ingressu ecclesiae et a communione [Col. 0056D] sacramentorum pro quibusdam excessibus prohibuit; quod ita clementissimus imperator gratanti animo suscepit ut publicam penitentiam non aborreret. Interfecto autem Valentiniano augustae memoriae in annis juvenilibus, Eugenius suscepit imperium, qui quia de repetenda ara Victoriae se sacrilegio miscuit, Ambrosius munera ejus sprevit et ab [Col. 0057A] ecclesia eum et complices ejus abjecit, neque postea faciem ejus vidit [IDAT.]. Qui cum suis omnibus a Theodosio est interfectus. Defunctus est Theodosius Mediolani 17. anno regni sui.

Anno ab inc. Dom. 397. Siricius papa a Petro 40, patre Tyburtio, sedit annis 15 ( Gesta p. R. ). Hic precepit penitentibus in ultimo viaticum non negari. Obiit 8. Kal. Mai, et cessavit episcopatus diebus 20 (fol. 25) . Cui post dies 90 successit Anastasius Romanus, patre Maximo. Hic constituit ut quotiescunque evangelium recitatur, sacerdotes non sedeant, sed stent curvi. De hoc Jheronimus in episstola ad principia ita loquitur [HIERON. ep. 127.] : «Non multum tempus in medio successit in pontificatu vir insignis Anastasius, quem diu Roma habere [Col. 0057B] non meruit, ne orbis caput sub tali episcopo truncaretur; immo idcirco raptus atque translatus est, ne simulatam sententiam precibus suis flectere conaretur,» aperte insinuans raptum eum ante irruptionem Urbis factam sub Alarico [PROSPER]. Imperabat tunc Archadius cum fratre Honorio; cujus anno 7. facta est revelatio prothomartiris Stephani 5. Kalendar. Decembr., et 11. ejus anno obiit S. Martinus 3. Idus Nov. feria 1, luna 15, anno aetatis suae 71, episcopatus 23 (ib.) . Regnavit Archadius annis 13; cui Honorius successit cum Theodosio minore; cujus tempore, anno ab inc. Dom. 433, 6 ^{t o} Celestini papae anno, tertia synodus Ephesina 200 patrum contra Nestorium regiae urbis episcopum; [Col. 0057C] et peractis tricennalibus suis obiit [IDAT.], et Theodosius cum Valentiniano successit. Ante 4. consulatus Theodosii annum Roma ab Alarico capitur [PROSPER]. Anno 7. regni Theodosii Aetius dux utriusque miliciae patricius appellatur, qui et Burgundiones, qui rebellabant Romanis, perdomuit [IDAT.], caesis 20 milibus de eorum exercitu, et Gothorum qui eis auxilium praebebant 7 milibus [JORD.]. Wandalorum gens de vagina suae habitationis egressa Gallias invasit.

Post Innocentium Romanae ecclesiae sedit Zosimus Grecus, patre Ebranno, a. 3, m. 3, d. 26. ( Gesta p. R. ). Obiit 8. Kal. Jan.; c. e. d. 11; et post eum Bonefacius Romanus, patre Jocundio presbitero, a. 3, m. 8, d. 7. Obiit 8. Kal. Oct.; c. e. d. 9. Hic [Col. 0057D] sub contentione ordinatur cum Eulalio, et fuit dissensio in clero. Quamobrem Honorius imperator et augusta Placidia cum filio Valentiniano Bonefacium assenserunt esse episcopum Urbis, Eulalium miserunt foras in Campaniam. Post quem a. Dom. 428. Celestinus Romanus, patre Prisco, a. 8, m. 10, d. 17 [IDAT.]. Obiit 8. Idus Aprilis; c. e. d. 20. Honorius ⁜ 91 Constantium patricium apud Ravennam consortem fecit imperii, qui et Placidiam uxorem duxit sororem ejus, ex qua genuit Valentinianum. Anastasius papa obiit 5. Kalend. Mai, et cess. e. d. [Col. 0058A] 21 ( Gesta p. R. ). Successit Innocentius Albanus, patre Innocentio; sedit a. 15, m. 2, d. 21. Obiit 5. Kal. Augusti; cessavit episcopatus d. 22. Ab hoc ordinatus mittitur ad Scottos in Christum credentes Palladius primus episcopus, anno ab inc. Dom. 431, anno imperii Theodosii junioris 8.

Eudoxia Theodosii principis uxor Hierosolymam profecta [BEDA] catenam, qua Petrus apostolus a Nerone vinctus fuit in carcere, a quodam Judaeo suscepit et Romam cum multis aliis reliquiis attulit. Theodosius anno imperii sui 27. obiit, cui eodem anno Marcianus successit ⁜ 92 , et sumpta in conjugium sorore Theodosii regnat in partibus Orientis annis 7 [IDAT.]. Valentinianus et Placidia Romae morantur, vixque suos fines ab incursione barbarorum gentium [Col. 0058B] defendere et tueri praevalent. Temporibus ⁜ 93 Valentiniani et Placidiae matris ejus viguit S. Germanus Autissiodorensis temporibus Zosimi et Bonefacii, Celestini papae ex Xisti, Hilarii Arelatensis, presidente Lugdunensi ecclesia post Senatorem Eucherio pontifice, Ysichio Viennensi, et post eum Claudiano [PROSPER]. Theodosio 13. et Valentiniano 2. consulibus Germanus Britanniam ivit. Gaysericus enim rex Wandalorum Siciliam vastavit, et terras omnes ad jus imperii pertinentes; nec potuit Valentinianus ab insectatione barbarorum terram suam defendere ( Gesta p. R. ). Post Celestinum sedit Romae Xystus papa Romanus, patre Xysto, a. 8, d. 14. Hic post annum et menses 8 incriminatur a quodam Basso. Quod audiens Valentinianus augustus, jussit concilium [Col. 0058C] congregari, et facto conventu purgatur a 56 episcopis, et condempnatur Bassus a synodo, ita tamen ut ultimo die ei viaticum non negaretur intuitu humanitatis et misericordiae [PROSPER]. Aelio ⁜ 94 et Valerio consulibus Xistus papa ordinatur totius orbis pace et consensu mirabile. Quo defuncto 40 diebus et amplius Romana ecclesia sine pastore fuit, mirabili pace et patientia presentiam diaconi Leonis expectans, quem tunc Galliae detinebant componentem pacem inter Etium et Albinum, quasi ideo abductus esset, ut electi meritum et eligentium judicium probaretur ( Gesta p. R. ). Valentinianus autem augustus cum Placidia matre augusta furore commoti Bassum proscriptione condempnaverunt, [Col. 0058D] et omnia praedia facultatesque ejus ecclesiae tradiderunt. Nutu vero divinitatis intra 3 menses moritur Bassus, cujus corpus Xystus papa cum linteamiminibus et aromatibus tractans et recondens, sepelivit ad S. Petrum in cubiculo parentum ejus (fol. 25') . Hujus supplicationibus Valentinianus augustus cum matre Placidia multa ornamenta optulit ad confessionem beati Petri, et semper Romanam ecclesiam provexit et extulit.

Anno ab inc. Dom. 445. successit Leo Tuscus, patre Quintiano. Sedit a. 21, m. 1, d. 28. Hic [Col. 0059A] deprehendit duas hereses, et ob id misit ad fidelem principem Marcianum, et facta collacione cum eodem principe, convocati sunt episcopi secundo regni ejus anno, qui erat ab inc. Dom. 452, et factum est concilium in urbe Calcedona, et congregati sunt 256 sacerdotes et aliorum quorum cucurrit cyrographus 354, qui simul juncti fiunt 600 sacerdotes cum papae Leonis cyrographo et Martiano augusto, et exposuerunt fidem catholicam, et apostolicam duas naturas in Chriso, Dei simul et hominis. In quo loco piissimus princeps una cum uxore Pulcheria deposita regia majestate fidem suam exposuerunt ante conspectum sacerdotum, et eam proprio cyrographo exponentes, postulaverunt sanctum concilium ut dirigeretur ad beatissimum papam Leonem. Ibi [Col. 0059B] dampnati sunt Euthices, Nestorius et Dioscorus heretici. Hic beatus Leo misit multas epistolas de fide ad Martianum, ad Leonem augustum, ad Flavianum episcopum, quae habentur in archivis Romanae ecclesiae [ADO]. Tempore ⁜ 95 Marciani et Valentiniani Ysichius Viennensis episcopus claruit post Mamercum, qui rogationes instituit, et diebus Ysichii Severus presbyter de India Viennam venit. Et Eucherius Lugdunensis clarus habetur.

Igitur de vita et virtutibus beati patris nostri Pulchronii pauca loquuturi, superiora pertractemus, et quam gravia quamque periculosa sacerdotis ejus tempora fuerint, in ejus laude ad aedificationem audientium breviter indagemus. Utque plenius illucescat rei veritas, dicamus ex historia Italorum [Col. 0059C] Getarum et Romanorum seu etiam Wandalorum et Suevorum, quid de his temporibus recenseat antiquitas, quid Jheronimus in suis epistolis, quid postremo gentes et regna suis attestentur periculis et calamitatum miseriis.

Sub Constantino enim principe qui monarchiam imperii solus optinuit et citra ullum hominum statuit templa paganorum claudi, ecclesia Dei jamdudum optata libertate potita dilatari cepit et crescere; sed dum nimis sibi aggaudet in felicitate, germen viciorum luxuriantium nimis in se neglexit extirpare. Arrii ⁜ 96 namque perfidia statum pacis ecclesiasticae perturbavit et ipsa perturbatione ita gratiam communionis catholicae pessumdedit, ut sub Constantio [Col. 0059D] Constantini filio, dum per singula serperet, Arrianum se fere totus miraretur orbis. Sequuta sunt pestem illam, ut matrem, omnium genera criminum, quae ita universos propemodum infecerunt, ut periculosiora tempora nemo viderit mortalium. Verum quia Deo nusquam abest eruditionis causa, nusquam emendationis nostrae solicitudo discedit, diversa diversis temporibus et causis remedia providet, quibus alteraretur maliciae seminarium et eliminaretur (fol. 30) . Ad hoc enim evellendum ex eadem massa iniquitatis, Arrianae sevitiae praeparavit tribulam, [Col. 0060A] principes scilicet et pontifices Arriano coeno sordentes per quos ecclesiam suam sub praefato Constantio, Juliano et Valente persequutionibus crescere et dilatari, melius ei esse quam in pace luxuriari edocuit. Hinc paterno affectu filiis sub verbere ingemiscentibus, et auxilium de tribulatione poscentibus, pie misertus, sub Theodosio principe flagella temperavit, quando ejus principis virtutem non ferentes Arriani, ecclesias quas per quadraginta annos vi tenuerant, reliquerunt. Quo respectu divinae pietatis exhilaratus populus christianus, dum rursus plus aequo nocivae indulgeret quieti, et ex habundanti et supereffluenti rerum copia propensius curat corpora, securitate deceptus est, et excusso a cervicibus suis jugo timoris dominici, praeceps ferebatur ad [Col. 0060B] scelera, devia quaeque sectabatur et lubrica, rectoreque contempto in sordibus volutabatur luxuriae, nec timuit, distentus saturitate et torpens ocio, inmergi cenulenta voragine horribilis et detestandae sodomiticae inmundiciae. Vidit Deus et doluit, et ad iracundiam concitatus est, exarsit ut ignis ira ejus, quia provocaverunt eum quondam filii sui et filiae, nunc autem domus irritatricis et exasperatricis Samariae. Regebat per id temporis Romanam ecclesiam Innocentius, et per urbes Galliae et Germaniae pontifices amore Christi ferventes, fide, doctrina et miraculis praecipui, praeerant aecclesiis. Perpaucae tamen erant quibus episcopi praeessent, multae enim pastoribus vacabant ( Vita Antid.). Remorum metropolim sanctus regebat Nicasius; Linguonum urbi [Col. 0060C] sanctus praeerat Desiderius; Crisopolitanam sedem fide et magnanimitate cum bonorum operum exercitio sanctus adornabat Antidius, et plures erant alii, ex tunc et nunc lucernae lucentes in dome Domini. Hii igitur licet assiduis monitionibus oves sibi creditas suaderent a via Dei non recedere, populus tamen retroactis temporibus faciente Arriana perfidia sine duce, sine rectore, absque moderatore ⁜ 97 per se inmatura potitus libertate, etsi verba Dei audiebat, divitiis et voluptatibus saeculi ut spinis suffocatus, fructus bonorum operum afferre fastidiebat. Unde et iratus Dominus omnem Galliam et pene totum Occidentem Wandalorum, Alanorum, Suevorum, Sarmatorum et Hunorum tradidit gladio [Col. 0060D] feriendam ⁜ 98 . Sed ⁜ 99 querit hic fortasse aliquis, unde haec orta fuerit, vel unde nomen traxerunt? [ISIDOR. ET. IX, 2.] Wandelicus quoque amnis est ab extremis finibus Galliae erumpens, juxta quam eos habitasse et ex Wandalo fluvio sic dictum fuisse certissimum est. Lanius vero fluvius est ultra Danubium ab Alano dictus, sicut et Lemannus dictus ab Alemanno. Suevi vero dicti sunt a monte Suevo qui ab ortu initium Germaniae facit, cujus loca incoluerunt; quorum fuisse centum pagos et centum populos multi prodiderunt. Est autem Genua pars Germaniae. [Col. 0061A] Germania vero gentes plurimas habuit ferocis animi et semper indomiti, varias amictu ⁜ 100 , discolores armis, linguis dissonas, origine vocabulorum incertas, ut Tolosates, Ansivari, Quadimgi, Marcomanni, Bruteri, Camasi, Blangiani, Tubantes, quorum immanitas barbarie in ipsis eciam vocabulis horrorem quendam significat [OROS.]. Juxta Orosium autorem in Germania, ubi Suevi habitant, sunt gentes 54. Europa habet ab oriente Alaniam unde Alani; in medio Daciam, unde Dani; ubi et Gothia, inde Gothi; deinde Germaniam [PAUL. Diac. ]. Ab hac ergo populosa Germania, ut in Historia Italorum scriptum repperitur libro I, cap. 1, multae sepe gentes egressae sunt, eo quod tantos gignat populos, quantos alere vix sufficit, quae et partes Asiae et [Col. 0061B] maxime Europam sibi contiguam afflixerunt. Testantur hoc urbes erutae per Illiricum et Galliam; Gothi enim et Wandali et Rugi et Heruli atque Turcilingi, nec non et aliae feroces nationes ab ea prodierunt, pari etiam modo et Winilorum ⁜ 101 , id est Langobardorum, gens a Germanis originem ducens, ab insula quae Scandinavia dicitur adventavit. Queri eciam potest quid rerum fuerit quod tot et tantae ferocitatis gentes in unum coaluerint, quae se invicem multoties diversis caedibus populabantur. Historia haec notissima est [OROS. VII] . Theodosius senior gentes has efferas et indomitas magnis praeliis fuderit, tamen post ejus obitum addita eis ⁜ 102 scelera et praelia, insolens animae . . . . . vitia. Hic curam infantum Archadii ⁜ 103 videlicet et Honorii ⁜ 104 et disciplinam [Col. 0061C] palatii commiserat viris peritissimis, Rufino orientalis, Stiliconi occidentalis imperii; sed alius sibi, alius filio suo affectans regale fastigium, rem publicam turbavit. Ita post hujus necem Wandalorum comes, ut Eucherium filium suum a puero christianorum necem sitientem purpura indueret, totius humani generis sanguinem dedidit, cum Alaricum et cunctam Gothorum gentem gentesque alias prefatas copiis et viribus intolerabiles Halanorum, Suevorum et Wandalorum ipsoque motu impulsorum Burgundionum, ad terrendam rem publicam ultro in arma sollicitans suscitavit, sperans quod barbarae gentes tam facile valerent comprimi quam commoveri. Quae ubi Honorio nunciata sunt, commoto exercitu occisus [Col. 0061D] est Stilicho, occisus et Eucherius et pauci cum eis satellites, tantarum molitionum auctores. Veruntamen occiso illo qui fuit prima causa malorum, refloruit iniquitatis seminarium. Nam ante biennium Romanae irruptionis quae facta est per Alaricum excitatum per eundem Stiliconem, gentes prefatae Wandalorum, Alanorum, Hunorum, Suevorum, Burgundionum et multarum gentium ut dicimus . . . (fol. 30') Galliae ab eis subversae, aecclesiae, urbes exustae, populi trucidati et usque ad internecionem deleti, facientibus peccatis inhabitantium pene totus redactus [Col. 0062A] est Occidens, et, ut referunt qui temporum ipsorum pericula conscripserunt, non fuit civitas aut castrum in Gallia, quod effugerit indignationem eorum. Turmis enim de se factis, fluvios Padum, Rhodanum, Rhenum, Ligerim, Sennam, Garonnam et ceteros intravere, et navali praelio terrestrique urbes in finibus positas irrumpentes, intolerabili audacia et crudelitate omnia pessum dedere. Qui enim per Rhenum ascenderunt, urbes super Rhenum positas 103 destruxerunt, inde ad eas super fluvios in Rhenum descendentes positas se conferentes 75 pari sorte prostraverunt. Qui vero per Rhodanum, Arelatum, Nemausum, Vivariam, Valentiam, Diam, Gratianopolim, Viennam, Lugdunum Italiaeque omnia vicina contriverunt; et qui per Padum et Ligerim et [Col. 0062B] Garonnam et Sennam reliquosque fluvios, simul urbes et omnia situ vicina consumpserunt: et ita terra marique uno impetu, uno tempore, sub multis tamen regibus et ducibus universa simul confuderunt [PROSPER]. Archadio ⁜ 105 6 et Probo consulibus Wandali et Alani transeunt Renum, et 2 Kal. Jan. Galliam ingressi sunt, Honorio 8 et Theodosio 2 consulibus [OROS.]. Anno ab inc. Dom. 407, imperantibus Honorio et Theodosio minore, Stilicone et Aureliano consulibus, anno regni Honorii 14 et Theodosii 1, indictione quinta, de mari oceano ascendentes, quo pyraticam exercentes vagabantur, Gallias invadunt et Pyreneum usque perveniunt. Cujus obice ad tempus repulsae per provincias diffunduntur, et efferati mentis superbia, dum sibi nullam [Col. 0062C] gentem putant resistere, grandia quaeque moliuntur, et sub rege Crosco terras omnes suae cogitant ditioni subjicere (Cf. Vita Antidii). Rex ⁜ 106 autem eorum potentissimus et princeps Croscus fuit, superbia tumidus, opere crudelis. Clamat hoc universus pene Occidens, ruina ipsa urbium antiquarum, munitissimarum et praepotentum, quae quanto vicinorum sibi fluviorum propiori applaudebant opportunitate, tanto graviores et crudeliores illos senserunt in sua contritione, ut jam ex parte impleri videretur illud propheticum: Pugnabit pro eo orbis terrarum contra insensatos (Sap. V, 21) . Quae enim fuerant aliquando incitamenta luxuriae, facta sunt eis fomenta ruinae, ut in quo gravius peccaverant, in ea severius punirentur. Ad augendam ferocitatem animi ejus [Col. 0062D] accessit et mater impia, felle amaritudinis et rabie furoris viperei amaricata [FREDEG.], dirumque virus efflans et impietatis sibilos emittens ait filio: Si te, fili, magnificare et nomen tuum dilatare novamque rem volueris facere, quod alii edificaverunt, tu destrue; populos quos superaveris, interfice; in christianos gladium tuum exere, ut qui faciem non viderint nomen tuum timeant. Quibus incitamentis tyrannus nimio furore succensus, Rhenum apud Mogunciam transiens, eandem urbem cum populo vastavit. (Cf Gesta Trev. 35) Inde Trevirorum urbem aggressus, [Col. 0063A] exterminium civitatis et christianorum siciebat sanguinem. ( Vita Antidii) Treverici vero in arenario civitatis quem munierant liberati sunt. Plures dehinc Austrasiorum civitates vallans innumerabilis eorum exercitus post destructas urbes et eversa castra Mettim obsidione circumdat, murorum firmitatem crebro pulsat ariete, sed nisi praepedirent scelera et crimina habitatorum terrae, non timuisset ruinam civitas beati prothomartyris Stephani illustrata sanguine, et Auctoris episcopi munita intercessione. Eis itaque parum proficientibus diutina obsidione urbemque relinquentibus, cum duodecimo ab urbe miliario castra posuissent, murus nutu divino corruens Wandalis patefecit ingressum. Depraedata igitur urbe et conflagrata incendio, excepto [Col. 0063B] sancti Stephani oratorio, egressi sunt barbari, Auctorem episcopum et captivos plurimos ducentes; quem mox, miraculo divino perterriti, cum omnibus suae civitatis captivis et praeda innumerabili abire sinunt, satis verentes ne pro tanti viri contumelia celeste eos conflagraret incendium. Sic vir sanctus dum pro ovibus mori desiderat, captivitate sua captivorum solvit vincula. Interea castra illorum, junctis sibi Hunis qui per Rhenum Mosam fluvium descenderant, Virdunum adveniunt, urbem obsidione circumdant, in proximo colle ex adverso civitatis castrum collocant, unde frequentibus eruptionibus oppidanos perturbant. Villas omnes in circuitu positas edax flamma consumpsit, edificia omnia ruina contrivit, nulli est indultum aetati; senes et [Col. 0063C] juvenes, parvos et magnos, matres cum liberis, dominos cum familia, omnia tulit gladius. Barbari vero diutius attemptata, considerata et inspecta urbis firmitate et civium se suaque defendentium magnanimitate, cum diffiderent sua eam posse virtute capi, quae cingebatur muro indissolubili, compactis et consertis lapidibus plumbo ferroque, et jam in hoc essent ut ad alia se conferrent, urbem capiunt et diruunt. Croscus vero universas Galliarum urbes pervolans, alias delevit, alias concremavit, et christianae legis fautores pravis et inauditis persequutionibus quatiens, quosdam variis protraxit penis, quosdam citato secuit ictu bipennis. Nullus enim erat in barbaris modus vesaniae, nullus indulgentiae locus, sed erat semper ad caedendum continua [Col. 0063D] manus.

Temporis hujus mentionem faciens Jheronimus ⁜ 107 in epistola sua quam scripsit ad Agerochiam de monogamia, sic ait: «Presentium miseriarum pauca percurram: quod rari huc usque residemus, non nostri meriti sed Domini est misericordiae. Innumerabiles et ferocissimae nationes universas Gallias occuparunt. Quicquid inter Alpes et Pyreneum est, quod oceano Rhenoque includitur, Quadus, Wandalus, Sarmata, Alani, Geppides, Heruli, Saxones, Burgundiones, Alemanni, et, o lugenda res publica! [Col. 0064A] hostes Pannonii vastaverunt. Etenim Assur venit cum illis. Magonciacus nobilis quondam civitas capta atque subversa, et in aecclesia multa milia hominum trucidata, Vangiones longa obsidione deleti, Remorum urbs praepotens, Ambiani, Atrebatae, extremique hominum Morini, Tornacus, Argentoracus translatae in Germaniam, Aquitaniae, Novempobulana ⁜ 108 , Lugdunensis quoque et Narbonensis provinciae; praeter paucas urbes cuncta populata sunt, quas et ipsas foris gladius, intus vastat timor. Non possum absque lacrimis Tolosae facere mentionem, quae ut hucusque non rueret, sancti Exuperii merita prestiterunt. Ipsae Hispaniae jamque periturae contremiscunt, recordantes irruptionis Cymbricae, et quod alii semel passi sunt, ipsae semper [Col. 0064B] timore patiuntur.»

( Vita Antidii.) Croscus itaque Galliam Lugdunensium pervagans cum Arelatum obsideret, captus a Mario praeside et catenis vinctus per urbes quas vastaverat ad improperium reductus, post multa tormenta impiam vitam misero finivit obitu. Regnavit autem post eum super Wandalos Fredebaldus [IDAT.]. Hunc Constantius patricius, quem Honorius apud Ravennam consortem fecerat imperii et Placidiam sororem suam ei dederat, ex qua genuit Valentinianum, ingeniose cepit et Honorio direxit; cui successit Gundericus [OROS. VII, 40] . Wandalis ergo per Gallias debacchantibus, apud Brittannias Gratianus tyrannus creatur et occiditur, et Constantinus ex infima militia propter solam spem nominis [Col. 0064C] sine merito virtutis eligitur. Qui mox in Gallias transiens, et a barbaris incertis federibus saepe delusus, cum vellet in Hyspaniam judices mittere, et Pyrenei claustris militum custodia munitis repelleretur, Constantem filium suum ex monacho caesarem factum cum quibusdam barbaris in foedus receptis et ad militiam allectis qui Honoriaci dicebantur illo misit. Et interfectis illis qui Pyrenei alpes privato praesidio tutabantur, his barbaris quasi pio praemio victoriae in Palaestinis campis praedandi licentia data, dehinc supradicti montis remota rusticanorum fideli et utili custodia cura est permissa. Qui praeda imbuti et habundantia illecti, quo magis scelus impunitum foret et magis eis praedari liceret, prodita Pyrenei custodia, claustrisque apertis, gentes [Col. 0064D] que per Gallias vagabantur introducunt et Hyspaniarum provinciis ⁜ 109 inmittunt, eisque ipsi adjunguntur atque post graves rerum hominumque vastationes distributa ibidem possessione constiterunt, ubi multos christianorum Gundericus interfecit. Jheronimus de statu temporis scribens ad Helyodorum (ep. 60) : «Horret, ait, animus temporum nostrorum ruinas prosequi. Viginti et eo amplius anni sunt, quod inter Constantinopolim et Alpes Julias cotidie Romanus sanguis funditur. Scithiam, Trachiam, Macedoniam, Thessaliam, Dardaniam, [Col. 0065A] Daciam, Epyros, Dalmatiam cunctasque Pannonias Gothus, Sarmata, Quadus, Alanus, Huni, Wandali, Marcomanni vastant, trahunt, rapiunt. Capti episcopi, interfecti presbyteri, subversae aecclesiae, martyrum effossae reliquiae» [IDAT.]. Gundericus igitur cum aecclesiis Dei insidias intenderet, anno regni sui 14 judicio Dei percussus interiit, cui frater suus Gysiricus succedit. Hic cum Wandalis et omni eorum familia de Hyspania ad Affricam mare vadando ⁜ 110 transivit (VICT. Vit. ), quod fertur ibi duodecim milia passus latum esse. Inventa autem sunt Wandalorum qui transierunt octoginta milia fuisse. Quanta tunc contra aecclesias Dei acta sunt qui nosse desiderat, legat Gesta Wandalicae persequutionis. Tunc maxima et antiqua illa Carthago a Wandalis capta et intrata [Col. 0065B] est [BEDA]. Tunc quoque Augustinus doctor, cum civitas ejus obsideretur a Wandalis, tertio obsidionis mense decubuit febribus et migravit ad Dominum anno dominicae incarnationis 430. Defuncto autem Gyserico anno regni sui 37, mense 3, Honoricus successit crudelior ille; et ei post annos 7, menses 5 Gunthamundus successit. Hic catholicos ab exilio revocavit; cui post annos 12 Trasamundus successit. Initia ergo dolorum fuere a tempore Honorii et Theodosii minoris, quando tot tantisque perturbationibus attrita est Gallia, immo totus Occidens ob populi peccantis insolentiam, permittente Dei potentia ut praevaleret barbarorum saevitia, ut quae paulo ante gloriabatur de caede multarum gentium sua dejectarum victoria, uno terribili, immenso et [Col. 0065C] horrifico barbarorum impetu conculcata fieret praeda hostis atque ludibrium. Duravitque haec vastitas, incumbentibus ecclesiae catholicae Wandalis Arriana pravitate foedatis, annis 100 a tempore Honorii et Theodosii minoris usque ad tempora Justini imperatoris, qui Anastasio successit, a tempore scilicet Gunderici regis Arriani usque ad Chilpericum regem eorum, qui et Gylimer dictus est, in quo defecit regnum ipsorum. Sed nec Roma immunis fuit ab hac et simili vastatione [Oros. VII, 39] . Alaricus enim Gothorum rex, Athanarici successor, Romam trementem obsedit, turbavit, irrupit, anno ab Urbe condita 1164, ab inc. Dom. 412, et, cum ubique caedes ageretur, omnibus indultum est qui ad apostolorum limina confugerunt. Accidit quoque ut beatus [Col. 0065D] Innocentius ejusdem urbis episcopus, tanquam justus Loth subtractus a Sodomis, apud Ravennam positus, peccatoris populi non videret excidium (ep. 127) . De hoc Jheronimus in epistola ad Principiam de vita Marcellae, cum fecisset mentionem hereticae vesaniae adversum ecclesiam catholicam intantum furentis, ut nec sibi nec alicui bonorum parceret, in processu epistolae hujus quoque irruptionis [Col. 0066A] meminit in haec verba: «Dum haec, inquiens, aguntur, terribilis in Occidente affertur rumor, obsideri Romam et auro salutem civium redimi, spoliatosque rursus circumdari, ut post substantiam vitam quoque amitterent.» Et post pauca: «Capitur urbs quae cepit totum orbem, immo fame periit antequam gladio, et pauci vix qui caperentur inventi sunt. Ad nefandos cibos erupit esurientium rabies, et sua invicem membra laniarunt, dum mater non parcit lactanti infantiae, et recipit utero quae paulo ante effuderat.»

Si quis igitur requirat, haec divinae animadversionis justa severitas quamobrem in christianum populum sic accensa desaevit, agnoscat quia judicia Dei occulta quidem et incomprehensibilia, nunquam [Col. 0066B] tamen injusta. Quae igitur nobis sinit occulta, quia juxta psalmistam Judicia tua abyssus multa: (Psal. XXXV, 7) , veneremur justa. Igitur evolutis plurimis annis ubi pax ecclesiis Dei reddita est, rarescentibus bellorum tumultibus, pauci qui remanserunt christiani divinam ultionem juste in se exercere videntes, et propitiationi ejus gratias agentes, exequendis mandatis Dei promptiori subdebantur animo. Et quia multae ecclesiae vacabant, episcopis quibusdam gladio peremptis, quibusdam sorte humana praeventis, et in loco eorum aliis non subrogatis, congregati in unum pauci qui remanserunt sacerdotes, consilium de magnis rebus inierunt, et quomodo paci catholicae consulerent inter se tractare ceperunt [Col. 0066C] [OROS.]. Eo tempore per Constantium patricium Romanis Gothisque federatis, Constantinus caesar interficitur Arelato, filius ejus ex monacho caesar Vienna. Post quos Jovinus et Sebastianus pari temeritate rem publicam deinvadentes, pari sorte perierunt.

Virdunensis (fol. 31) itaque ecclesia tunc temporis tot sibi adversis succedentibus pastore viduata, longo rerum infortunio pressa et oppressa jacebat, et pontificem, longo jam tempore destituta ecclesiae cathedra, pia sedulitate requirebat. Et merito. Per trecentos enim quadraginta et eo amplius ⁜ 111 annos, ab obitu scilicet beati Sanctini usque ad tempus illud, tres tantummodo episcopos in ea urbe fuisse, Maurum videlicet, Salvinum et Aratorem, priorum [Col. 0066D] patrum ⁜ (39) signavit antiquitas. Utrum ibi pluriores episcopi fuerint, quorum nomina et actus oblivio deleverit vel scriptorum raritas neglexerit, aut etiam fervor persequutionis episcopos substituere vetuerit, nos ignoramus, quia nec uspiam invenire valuimus; maxime cum etiam horum trium sanctorum praefatorum corpora ⁜ 112 quonam sepulta fuissent, vel quo fine ad Dominum migrassent, juniores [Col. 0067A] et moderni hodieque nescirent, nisi beato Agerico, qui post longa tempora, videlicet post successiones quinque pontificum, ipse sextus eis successerat, tam preciosa simbola revelatione nocturna per angelorum officium dignatio declarasset divina. Narraverunt autem de beato Mauro ⁜ 113 posteris, illi qui interfuere translationi quae a beato Agerico tunc temporis facta est, et posteriores scriptis ad nostram usque notitiam transmiserunt, beatum Maurum diversis suppliciorum generibus affectum veritati testimonium perhibuisse, et pro fide Christi martirio occubuisse, sicut et ipsi in defuncto videre, et necdum soluto corpore sancti piis osculis dulcia vulnera contrectavere. Sed fortasse dicat aliquis: Quare ergo beatus Agericus et temporis illius fideles memoriam [Col. 0067B] illius sub nomine et honore martyris celebrari non instituerant, quae hodieque sub nomine confessoris veneratur? Quisquis ista obponit, respondeat et ipse: Quare beatus Gregorius papa Romanus, memoriam praedecessorum suorum pontificum Romanorum martyrio coronatorum in ecclesia sicut hodieque canitur instituens, nobilitavit eos nomine confessorum et non potius martyrum, quos utique scimus pro Christo gravissimis tormentis afflictos ⁜ 114 praemia vitae sanguine redemisse? Nos pro modulo ingenioli id respondemus: Quia tantae tunc in ecclesia erat gloriae, quemlibet doctorum in verbo doctrinae desudare et sibi commissis verbo et facto invigilare populosque erroneos et absque domino vero ad viam veritatis convertere et talibus officiis [Col. 0067C] mercari gaudia vitae, quantae ad ictum securis vel imminentis gladii caput inclinare collumque extendere; cum ad martyrii gloriam capessendam quilibet de populo, cujus cor Dominus illustrando praeparasset, quiret sufficere, ad proscindenda vero vomere verbi corda incredulorum et eroganda semina divinorum dogmatum, ad exerendas varietates ammonitionum digne et discrete pro qualitate et capacitate ⁜ 115 audientium, in tam rara christianitate perpauci invenirentur quibus committi posset sacerdotale officium. Quid enim tercius a Petro Clemens? nonne maris gurgitibus inmersus complevit martyrium? Quid Marcellus? nonne in domo Lucinae matronae quam Deo dicaverat, stratis plancis ad animalia catabuli publici ibidem ad eorum custodiam [Col. 0067D] deputatus vitam finivit? Quae major nominis christiani injuria, quam Dei summum sacerdotem et ecclesiae sanctae rectorem mutorum animalium dici vel esse custodem? Itaque hi, ut taceamus interim de pluribus, per martyrii coronam ad aeternam pervenere felicitatem; et tamen cum eorum memoria in missae celebritate recolitur, sacerdotii dignitas honoratur. [Col. 0068A] Neque hoc dicentes aequales profitemur confessores martyribus, quorum constantia Christi est in sua passione sequuta vestigia; sed tunc in primordio nascentis ecclesiae cum sevitia furentis adversarii multos nobis faceret veritatis martyres, perrari inveniebantur ecclesiarum magistri et doctores. Nunc quia jam in mundo viget christianitatis titulus, et pace ecclesiae Dei reddita hostium adversantium contritus est impetus, sacerdotumque puritate innocentis vitae Domino adherentium diuturnitate pacis crevit numerositas, adeo ut plures ecclesiae quae multorum pontificum beatorum irradiantur titulo, vix unius martyris fulciantur patrocinio: fit ut quidam e vulgo quod habent quasi fastidiant, quod non habent desiderent, et martyres [Col. 0068B] omni quidem honore dignos judicent, ut justum est, sacerdotes vero Domini quos habent patronos, minori cultu venerentur et honorent. Quorum animas etsi gladius persecutoris non abstulit, palmam tamen non amisere martyrii, dum carnis illecebras et hostis invisibilis machinamenta, fidei, spei et caritatis invictae superavere constantia. Sed docendus est populus, non sequendus. Honorentur martyres ut nobilissimi divini praelii bellatores et christiani nominis propugnatores, honorentur et confessores ut fidelium animarum rectores et doctores, et eorum singulis in locis propensius honoretur sacerdotium, per quos salutis sumpsimus exordium. Verum de his ista sufficiant. Nunc quid de beato Pulchronio, quem Virdunensis civitas eo tempore meruit habere [Col. 0068C] rectorem, in scripturis invenerimus vel fidelium veraci relatu didicerimus, Christi domini protegentis et edocentis nos adjutorio brevis et lucida prosequatur oratio ⁜ 116 .

Igitur ⁜ (40) imperantibus (fol. 26.) Honorio et Theodosio juniore, qui Valentinianum, Constantii et Placidiae filium, consortem imperii fecit ⁜ 117 , natus est in urbe Trecassina beatus Pulchronius christianis parentibus ex familia aecclesiae. Nativitatis vero ejus primordia coelestibus auspiciis divina insignivit clementia. Revelatum est enim parentibus ejus ante longa conceptionis ipsius tempora, quod talem habituri essent filium qui esset sanctae Dei ecclesiae lucerna lucens ante Dominum, et in tempore oportuno fieret iracundiae Dei reconciliatio et furoris [Col. 0068D] ejus placatio. Erant autem parentes ejus religiosi et gratia inter suos nominatissimi, fide pleni, elemosinis dediti, domus suae curam habentes, familiam pie justeque regentes, in mandatis et justificationibus Dei incedentes, pauperum et peregrinorum officiosi susceptores, ecclesiarum studiosi amatores, quibus merito, quantum ad humanum modum, praestitum [Col. 0069A] sit ut tantum ac talem haberent filium. Natus igitur puer sacramentis coelestibus iniciatus est, et in baptismate Pulchronius nominatus est sive Policronius. O dignum praesagium nominis, quod si in Greco resolvere velis, interpretatum ⁜ 118 sonat civitas temporis. Et quid hoc signatur vocabulo, nisi quod puer hic sanctus hoc esset futurus in opere quod signabatur ex nomine? Nam si referas ad tempus vitae ejus, cum bella cuncta perderent, civitas temporis illius factus est, cum ad tuitionem et munimentum omnium Deo adherere volentium praedestinatus est; civitas temporis factus est, cum ad colligendas et conservandas credentium animas pontifex constitutus est. Consideremus tamen et altiori mysterio vim vocabuli hujus. Cum enim habuit directos [Col. 0069B] pedes ad evangelizandam pacem, et dum staret pede immoto in atriis Hierusalem, quae aedificatur ut civitas, civitas civitatis temporis aeterni factus est, quia et participatio ejus in idipsum est, ubi ascenderunt tribus Domini ad confitendum nomini Domini. Ergo et civitas temporis est etiam civitas civitatis temporis non transitorii sed eterni, civitatis itaque non quae aedificatur lapidibus insensibilibus sed vivis; in qua lapis qui ab edificantibus reprobatus est angularis missus est, qui abscisus est de monte sine manibus praecidentium et implevit universum orbem terrarum. Intueamur itaque edificacionem hujus civitatis temporis, et ut digne videre mereamur, edificatorem ejus Spiritum sanctum invocemus, ut ponat verbum in ore nostro et in corde nostro, quatinus [Col. 0069C] sit os nostrum in corde nostro, ut digna loqui valeamus.

Ablactatus igitur est, et decursa balbutientis infantiae hebdomada litteris traditus, prima eorum temptabat addiscere rudimenta. Quarum elementis brevi datis memoriae, festinabat jam ad altiora conscendere. Datus igitur vacationi sapientiae, hauriebat fontes doctrinae, tardus eloquio, licet clarus ingenio, quum ⁜ 119 non qui multae eloquentiae vel etiam multae est sapientiae, quia eloquentiae aura parum quidem auditum mulcendo delectat, simul vero ut desinit sonus loquentis, et profectus desinit audientis. Ideo etiam puer strenuus ad perfectiora totis tendens viribus, illi studebat sapientiae, non quae in verbis volat, [Col. 0069D] sed quae in virtutibus constat. Intellectus enim bonus est omnibus qui faciunt eum, non qui loquuntur et praedicant eum.

(fol. 26'.) Jam vero puericiae annis ad similitudinem patriarchae Jacob domi simpliciter exactis, cum jam ingrederetur nutantis adolescentiae bivium, positus in conversacione scolari, non vel aetatis vel coaequalium illecebris cedens prodidit pudicitiam, sed tamquam sibi a Domino commissum servavit integrum signaculum castitatis ( Vita Lupi.). Erat tunc temporis in eadem urbe Trecorum beatus Lupus, morum probitate celebris, sanctitatis dote insignis, [Col. 0070A] pietate laudabilis, patientia mirabilis, sapientia conspicuus, caritate diffusus, spe longanimis, fide praedicabilis, gravitate venerabilis, per zelum justiciae erga delinquentes erectus, per compassionem proximus, in adversis patientissimus, in prosperis cautus, in quo omnis laus secure canitur. Hic in saeculo ⁜ 120 annis 7 cum uxore sua Piminiola, sancti Hylarii Arelatensis archiepiscopi sorore, conversatus, Lirinense coenobium expetiit, unde raptus ad pontificium, eandem gravitatem morum, eandem humilitatis et vilitatis sectabatur continentiam, locato sibi in prospectu urbis ⁜ 121 monasterio, ubi cum his qui secum aderant divinis intendebat theoriis. Huic beatus Pulchronius in monasterio erudiendus a parentibus traditus, magistri cepit imitator existere, et quae eum facere videbat [Col. 0070B] ad eadem se modis quibus poterat informare. Erat ei in vultu alacritas, in sermone gravitas, in obediendo sagacitas, in obsequendo humilitas, in deferendo sedulitas, verecundia in vultu, reverentia in incessu, dulcedo in voce, constantia in actione. Diligebatur ab omnibus, laudabatur a cunctis, honorabatur ab universis. Quem si quis esset qui non amaret, se potius illum non amando improbaret. Erat ⁜ 122 ei quoque studium timorem Dei habere, seniores venerari, castitatem tueri, humilitatem non aspernari, verecundiam diligere et clementiam, quae sunt ornamenta minori aetati. Erudiebatur jam tunc profecto divinitatis occulto judicio, ne quid deesset apostolico pontifici mox futuro. Erat quippe ex mundis animalibus, illis scilicet qui et ruminare norunt et verbum [Col. 0070C] Dei ad memoriam revocare, quique etiam divinis sacrificiis et altaribus apti sunt. Circumcidebat in se omne, quidquid illud est, quod neque cibis neque sacrificiis aptum est, quod humanae naturae vicio in homine operitur et tegitur. Armabatur ad patientiam mortis, et prima ejus aetas jam meditabatur martyrium. Attenuabat corpus tenerum jejuniis, et frequenti inedia incendia carnis edomabat, sciens quod non indigeret flamma copiosiore materia, nec insolens bestia abundantioribus cibis, ut insolentior fieret, cum sufficeret corpori malicia sua. Legebat assidue, psallebat frequenter, ut semper eum inveniret diabolus occupatum, qui ociosos appetit, occupatos refugit. Si quid vero hostis astutia subrepsisset adolescentulo, requirebat baptismum lacrimarum; ibi [Col. 0070D] sine dubio igni baptizabatur. O adolescentulum senibus praeferendum! O discipulum cujus imitatores ipsi desiderabant fieri sacerdotes! Laetabatur beatus Lupus de profectu discipuli, gaudebant et parentes de industria et proposito filii, quod esset perspicax in scripturis, rationabilis in fide, cursum suum ad statutas lineas mandatorum Dei refraenans et temperans, et, quod gravissimum est in illa aetate, neque ad dextram neque ad sinistram declinans, sed via regia fortiter incedens.

(Vita Lupi p. 81.) Erant autem ejus condiscipuli [Col. 0071A] sub institutione praefati patris Severus, postea Trevirorum sanctus episcopus, Albinus quoque Cathalaunensis, et sanctus Emilianus, sanctus quoque Aventinus, postea Trecorum episcopus, cum aliis quam pluribus; qui omnes gratia Dei innumeris claruere miraculis, ut ex meritis discipulorum daretur intelligi quantae sanctitatis magister eorum fuerit qui tales in via Dei ⁜ 123 discipulos informaverit (fol. 27) . Beata nimium et Domino nostro grata societas, in qua erat videre tranquillitates animorum, mansuetudinis studium, moderationis gratiam, honestatis curam, et consideracionem decoris, inter quas virtutes prima sibi fundamentum in eis verecundia posuerat! Sed quia ut aequalium aequalium cohabitatio dulcior, ita et senum tutior est, beati viri Lupi individui adherebant [Col. 0071B] contubernio, qui magisterio quodam et doctrina vitae colorabat mores adolescentum, et velut murice probitatis inficiebat. Quod quidem maxima vir Deo plenus adimplebat gratia, ut videret alacribus illos animis ⁜ 124 patris instituta sequi, quos nec ab incepto gravioris propositi deterrebat rigor, cum juvenilis alacritas ad ea semper convertatur studia quae arbitratur plausibiliora. Inter hos itaque contribules ⁜ 125 suos beatus Pulchronius meritorum radiabat lampade. Honestatis fulgebat decore, omnimodis satagens ut de se unusquisque et maxime vir optimus bona sentiret, quapropter et omnibus bonis debitam exhibebat reverentiam. Cavebat motus animi juvenilis, se ipsum observans et circumspiciens, et prorumpentes in se appetitus quadam vi animi cohercens [Col. 0071C] atque refraenans, ne appetitus rationem vel praecurreret vel desereret, ne praecurrendo perturbaret eam atque excluderet, et deserendo destitueret. Et ita singularum actionum modos servans, ordinem quoque et constantiam dictorum suorum et operum moderationemque custodiens, decoro illi intendebat quod generale esse et speciale attestatur moralis doctor Ambrosius in libro de Officiis, ita inquiens: «Est decorum, ait, quod praeeminet; cujus divisio gemina est. Nam est decorum quasi generale, quod per universitatem funditur honestatis, et quasi in toto spectatur corpore. Est etiam speciale, quod in aliqua corporis eminet parte. Generale est, si quis universitatem honestatis in omni actu suo habeat [Col. 0071D] concinentem, ut sibi omnis vita ejus consentiat nec in ulla re discrepet. Speciale vero est, si aliquem actum ⁜ 126 in suis habet virtutibus ⁜ 127 praeeminentem.» His igitur virtutum insigniis ornabatur adolescens spectabilis. Provexerat quoque eum morum speciositas, et ecclesiastico mancipatum officio ordinisque divini ampliatum ministerio divina sublimare patabat pietas. Cum vero jam emensa adolescentiae semita in robur emigrasset virile, Dei cepit jam ferventior servitus insudare, et in dies robustior de virtute in virtutem proficere, et ea quae retro sunt obliviscens, in ea quoque quae in antea sunt se superextendens, [Col. 0072A] desiderabat Christo carnis mortificatione consepeliri, ut mercretur per ipsum ad gloriam Patris in virtute Spiritus per bonorum exercitia operum conresuscitari. Sic in carne vivens non secundum carnem militabat, praecavens et observans ut neque peccando, neque positus in suspicione peccati, fieret offendiculum fratribus aut scandalum (fol. 27') . Intellexerat enim ex evangelio, quam gravis sit a Domino scandalizanti unum ex minimis constituta animadversio. Erat in corde ejus fixa illa Domini sententia: Qui se humiliat, exaltabitur (Luc. XIV, 11) , unde et humiliari studebat in terris, ut a Domino exaltari mereretur in coelis. Sed nec potuit abscondi lucerna delitescens sub modio, verum ad effugandas errorum tenebras atque ad illuminationem [Col. 0072B] multorum imposita est candelabro. Cum enim placuit ei qui electos ad eternitatem vocat, vocatos justificat, justificatos remunerat, ut exaltaret servum suum habentem fiduciam in se, inspiravit cordi beati antistitis Lupi ut, ad solatium laboris et ministerii sui, ad ordinem eum promoveret sacerdotii. Electus itaque communi voto et laude cleri et populi, presbiterii honorem accepit et moribus adornavit. Erat namque potens in verbo et doctrina, et potestate ipsa cum apostolo utebatur in edificationem, non in destructionem, ut edificarentur correcti peccatores ad poenitentiam, quibus jam videbatur imminere destructio per culpam. Orabat pro peccatis populi, et, cum nullum laederet, omnibus prodesse cupiebat; sciens sacerdotis vel ministri esse prodesse [Col. 0072C] si fieri potest omnibus, obesse nemini. Implebatur jam in eo illa nominis sui ethimologia; et quod praenuntiatum erat ex nomine, sonabat jam in actione. Civitas enim erat temporis utique gravissimi et periculosissimi, in quo praeliorum fremitibus totus fere quatiebatur orbis. Erat et refugium pauperum, tutor orphanorum, defensor viduarum et pupillorum, oppressorum consolator, et omnium ad se confugientium piissimus susceptor et auxiliator. O civitas inexpugnabilis, protectio incomparabilis, defensio invincibilis, sedes divini propiciatorium altissimi, in qua regnat sapientia et dictat leges justitia, quam fortitudo inhabitat, regit prudentia, disponit temperantia, in qua fulget Dei imago, quae viciorum [Col. 0072D] imagines obliterat! Suscipe et nos humillimos dilectores tuos et in defensione tua protege.

Cum igitur tantis bonorum operum praeconiis beatus efferretur Pulchronius, fieretque jam in propatulo omnibus sanctimonia ejus, ad pontificatum petebatur Virdunensis urbis, quae, ut diximus, tantis erat attrita calamitatibus, gravata malis, ut perpauci in ea invenirentur qui divinis deservirent cultibus. Causas calamitatis supra exposuimus. Verum cum id ab eo optineri non posset ut votis petentium daret assensum, ad beatum Lupum civium qui erant residui spes tota convertitur, et ut subveniat [Col. 0073A] miserae civitati, jam fere desolatae, jam destitutae, lacrimosis ingeminatur questibus. Accessit et vicinorum sacerdotum supplicatio suspirantium et jam sibi applaudentium de futuri collegae solatio. Nec poterat vir sanctissimus tantis consacerdotum et plebis devotae reniti peticionibus, cum sciret Dominicum esse preceptum: Diliges proximum tuum sicut te ipsum (Luc. X, 27) , et quod jubetur fidelis anima non sua quaerere, sed quae Jhesu Christi sunt. (fol. 28.) Cessit itaque, et devotum discipulum devotis civibus assignavit pastorem et episcopum. Diem illam sanctorum gaudiorum celebritate solempnem, piorum animorum alacritate jocundam, beati viri electione et promotione celebri beatificatam, Virdunensis amplexata est ecclesia, et usque [Col. 0073B] in hodiernum diem assidua diei illius sentit beneficia. Gaudet celum et exultat terra, quia in hoc concurrit divinae dispensationis omne mysterium, ut qui hactenus fuerant vasa iniquitatis ad interitum, conversi ad penitentiam per beatum virum fierent vasa justitiae in sanctificationem. Consecratus ergo in pontificem mira omnium devotione et gratia, studuit pietatis augere opera, qui pontificali auctus erat infula. Suscepit nomen et habitum sacerdotis, studebat et Dei summi esse sacerdos et sacrificium. Exibebat enim se ipsum hostiam vivam, sanctam, placentem Deo, immolans ei sacrificium laudis et spiritum contribulatum, quod solum sacrificium, ceteris omnibus abjectis et despectis, Deus expetit. Studebat etiam profectus sui exemplo invitare [Col. 0073C] et illicere ceteros ad virtutem praecipue per humilitatis a Deo nobis traditam formam. Assueverat quoque longa et assidua meditatione sursum semper respicere et carnis materiam deprimere, frenis arctioribus sublevare. Sciebat speciale esse officium sacerdotis mediatorem populi effici apud Deum, ideo et praeesse recusaverat illis quibus se purgatiorem esse scire metuebat. Versa autem erat tunc in amaritudinem vitis quondam laeta palmitibus, vitis tota fructifera, et diadema decoris et corona gloriationis in confusionem et ignominiam, quia Arriana fece totus jam pene sordebat Occidens, quae ⁜ 128 ubicumque incubuit foeda semper criminum vestigia habuit. Et licet Gallia Belgica fidem Petri semper imitata, profanas vocum novitates et scismatum [Col. 0073D] errores orruerit, viciis tamen, quae quiete et ocio aluntur, tunc nimium fraena laxaverat. Redarguebat vero errantes pius pastor lenitate et mansuetudine patris, severitate et auctoritate pontificis, sciens Heli pro filiorum iniquitate dampnatum, quod minus severa animadversione delinquentes eos corripuerat. Querebat etiam cum Iheremia (IX, 1) aquam capiti suo et oculis suis fontem lacrimarum, ut digne posset deflere maliciam eorum qui peccaverant et non egerant penitentiam ab immundiciis et iniquitatibus. In ipsis enim reliquiis captivitatis et destructionis Wandalicae cum esset adhuc recens ejus [Col. 0074A] memoria, vigebat tamen adhuc Arrianae iniquitatis seminarium. Flebat vir beatissimus peccata populi, praedicabat curationem, suadebat penitentiae compunctionem, ut resipiscentes converterentur ad Dominum, quam bonus est, et in seculum misericordia ejus. Docebat cum apostolo fornicacionem fugere, quoniam qui fornicatur in corpus suum peccat, et quia in corpore subdito peccatis non habitat sapientia. Nec poterat inanis esse et sine fructu tanti predicatoris assertio, quin immo sensit urbs Virdunica, et usque in hodiernum diem agnoscit, quantum sibi prestitum fuerit in tali pontifice, cujus vita populi erat firmamentum, cujus doctrina medicamentum erat animarum, correptio morum, eradicacio viciorum.

[Col. 0074B] (fol. 28'.) Inter haec itaque pia divini famulatus exercitia cepit servum suum Deus mundo multis manifestare miraculis, ut agnosceretur ab omnibus quod grata esset spiritubus angelicis conversatio ejus. Caecis namque visum, claudis gressum, surdis praestabat auditum, et omnia corporum incommoda verbi virtute fugabat. (Vita Lupi, p. 70.) Super daemones quoque tantam consequutus erat a Domino potestatem, et, ut legitur in Vita beatissimi Lupi, tanta in eo vigebat gratia curationum, ut solo jussu daemones ab obsessis fugaret corporibus, et ad primum vocis ejus imperium omnis eorum tenebrosa potestas evanesceret, et vigor omnibus membris refunderetur. Testatur hoc et alius quidam praefati beati Lupi scripto virtutes replicans et discipulorum [Col. 0074C] ejus memoriam faciens, qui hujus quoque beati patris nostri meminit in haec verba: (Vita Lupi, p. 81.) «Horum, inquit, unus fuit sanctus Polochronius, urbis Clavorum episcopus, cujus vitam sanctitate plenam, munere virtutum insignem, miraculorum patratio ostendit, quibus claruit plus quam credibile sit.» Nam miseris, quos dira vexabat condicio furoris, ut astringerentur ferreis hominum catenis, precibus suis impetrabat a Domino remissionem furoris, ut solo ejus jussu et daemones pellerentur cum armis suis virulentis, et larvarum lemurumque carerent fantasiis. Nec solum in talibus, sed et in diversis fulsit horum similibus, quae libellus de vita ejus scriptus plenius elucidat scire volentibus. Haec ⁜ 129 sunt sanctitatis beati viri testimonia, [Col. 0074D] quae ubique et tunc in vita sua et nunc post obitum ejus celebrat, veneratur et praedicat sancta Dei ecclesia. O virum omni laude dignissimum, omni devotionis amore colendum! O Spiritus sancti templum dignum, jejuniis sobrium, vigiliis cautum, orationibus mundatum, castitate cluentissimum! O civitatem munitam adversus insidias diaboli, sanctuarium Dei, propiciatorium coelestis oraculi, turrim David quae edificata est cum propugnaculis, in qua milia clypeorum dependent omnis armatura fortium! Non sunt in ea loca humentia, nulla ibi calami umbra, in qua accubet draconis mollicies veternosa. [Col. 0075A] O virginitatis domicilium, pietatis sacrarium! Talis nimirum minister decebat sanctam Domini matrem, talis pontifex sanctam ejus digne adornabat aecclesiam, regebat familiam, et in tempore erogabat conservis Dominici tritici mensuram. Quem merito Virdunensis ecclesiae fatemur apostolum, sic tamen primo pastori nostro beato Sanctino praerogativam honoris debiti non minuamus. Agrum namque Dominicum sanctus Sanctinus digne excoluit, nullo adhuc maligni cultoris aratro maculatum, nec praeventione pessimi seminis occupatum, et viam inusitatam et rudem nullisque antea vestigiis proculcatam assiduitate commeandi fecit attritam et levigatam. Verum cum postea agrum ipsum tum persecutionis violentia, tum colonorum penuria urticae [Col. 0075B] et vepres cooperuissent, et super semen fidei et veritatis inimicus homo seminasset zizania, id est malam doctrinam et perversa dogmata, beato Polochronio quodammodo duplicatus est labor, cui prius conceptas corde (fol. 29) maliciae formas necesse fuit extrudere et exturbare et noxia quaeque evellere et eradicare, tum deinde semen rectae fidei denuo sulcis mentium credere, et quasi nil esset factum totum a principio renovare. Quam multae enim fuerant species depravationis, tam multas oportuit esse et restitutionis. Sed horum omnium scientia et disciplina ab ipso et scientiae Domino tradita est, a quo ad animarum instituendarum curam ante secularia tempora praeelectus est. Et hoc dicentes beati patris Sanctini debiti honoris et devotionis auctoritatem [Col. 0075C] non minuimus, quin potius ampliamus, cui ad cumulum devotionis et laudis hoc praestitum sit, ut talis ei successor accederet, qui ab integritate fidei ejus non discreparet, et doctrinae praedicationisque ejus non segnis exequutor existeret. Amplectimur enim eum totis medullis ossium, ut decet patrem et karissimum dominum, per quem hoc optinere meruimus, ut talis nobis datus sit pontifex, qui potest et animabus mederi et corporibus. Ad ejus enim gloriam spectat quod Virdunensis ecclesia in fide sancta fructificat. Gratia namque ecclesiae laus doctoris est. Honoramus etiam non verbo tantum sed affectibus cordium beatum Pulchronium, quia et ut digne honoretur a nobis dignius ipse [Col. 0075D] promeruit, qui clavum navis ecclesiasticae, quam peccatorum sordibus sentinosam purgavit, inter mundana pericula fortiter rexit, et nunc usque regere precibus et auxilio non destitit, nec Deo propicio desinet. Sed jam ad narrationis ordinem redeamus.

Tantis vir Domini virtutum clarus insigniis, ita in se omnium provocaverat affectum, ut a regibus et principibus, divitibus quoque et mediocribus, devotione nimia veneraretur. Erat enim verecundus in visu, in motu, in gestu, in incessu, ut habitum mentis in interioris hominis statu cerneres. Incessus [Col. 0076A] ejus gravis erat, motus purus et simplex, gestus qui non dedeceret, visus pudicus et pius, sermo mitis et placidus, benivolentiae et gratiae plenus de doctrina fidei, de magisterio vitae, de disciplina morum, de confessione peccatorum, de confusione iniquorum, de gloria vitae aeternae, de spe retributionis aeternae.

Quanto autem decore Dei templa adornaverit, cum ejus hoc semper studium fuerit ut aula Dei congruo ornatu niteret, ex ipso cultu mentis ejus, ubi sedem sibi sapientia locaverat, advertere possumus. Neque enim tantum nec in ecclesia locum optinuisset, nisi eam dum advixit competenti nitore adornasset. Filiorum cura propensior ei erat, ut ambularent in sanctitate cordis et justitia, ut penitentiam de peccatis agerent et de futuris se custodirent, [Col. 0076B] ut digne Deo placerent et innocentiae vias graderentur, ut spe ad superna erigerentur. Clericos ut membra sua diligebat, et vitae eis pabula ne in via deficerent, tendendo ad Christum devotus administrabat; erga omnes misericors, erga omnes fraterno distentus affectu; talis circa discipulos, velut nutrix foveat parvulos suos. Deferebantur autem ad eum ex diversis mundi partibus claudi, caeci, aridi, lunatici et quotquot oppressi tenebantur multimodo morborum genere, quorum sicut et species discernere perdifficile est, ita etiam nomina scire; quorum turba innumerabilis diebus ac noctibus excubabat ante domum episcopi, quos omnes precibus ejus curabat medica manus Dei. Discedebant alii sanati, alii veniebant sanandi. Eorum autem qui vexabantur a spiritibus [Col. 0076C] immundis, quorum quam plures adducebantur vulgante fama sanctitatis ejus insignia, dolendum erat videre oculos cruentos, dentes frendentes, collum intortum, linguam aliena loquentem, manus catenis vinctas (fol. 29) , labia tremula, vocem multiplicem, intus hostem saevientem, foris miserum suimet impotentem. Quae tamen rabies ad unum viri Dei imperium dicto citius abscedebat, et uno eodemque momento salus accedebat indulta. Beatum dicebant omnes populum tanti pontificis regimine protectum, et plebes urbium vicinarum de sociis sancti viri, de discipulis scilicet beati Lupi, sibi praeoptabant dari episcopum. Trevirensis autem metropolis cum non haberet pontificem, sanctum suscepit Severum, eximiae sanctitatis virum, verbo et [Col. 0076D] doctrina clarissimum, qui cum beato Germano Autissiodorensi, quia beatus Lupus senio excusabatur, missus est Brittannicam insulam secundo a Pelagiana heresi verbi virtute revocare. Cathalaunensis vero civitas sanctum elegit Albinum, quem hodieque letatur habere patronum.

Dum ⁜ (41) ergo tantorum virorum praedicatione et industria Gallicana floreret Ecclesia, anno ab incarn. Dom. 450, Marciani principis, qui successerat Theodosio juniori, anno primo, invaluit persequutio et rabies Hunnorum, Valentiniano ⁜ 130 septies et Abieno [Col. 0077A] consulibus. Computantur autem a Wandalica irruptione usque ad annum illum, quo sub regibus Bleda est Attila Hunorum per Gallias diffusus est exercitus, secundum fidem hystoriarum, anni 45 hoc modo. Anno enim principatus Honorii 14 ^{m o} Wandalorum rabies efferbuit, et Honorius postea regnavit 16 annis; post quem Theodosius junior regnavit annis 27, et successit ei Marcianus imperator, cujus primo imperii anno Huni Gallias occuparunt. [Legimus autem in Cetarum ⁜ 131 ] historia referri [JORDAN. 21.] (fol. 29*) , quia dum Romae emula a Constantino conderetur civitas sub Ariarico et Adrico regibus 40 Gothorum milia in solatium eidem principi praevenisse ⁜ 132 (Ib., 22) . Post quorum discessum cum a Geberich Gothorum rege Wisirmar Wandalorum [Col. 0077B] rex impeteretur, ut refert Deuxippus historiographus, qui dicit eos ab Occeano ad nostrum limitem vix in anni spacium pervenisse prae nimia terrarum inmensitate, cum essent commorantes Wandali in locis ubi nunc Gepidae habitant, ad litus amnis Marisiae victi a Geberich et prostrati, patriam illam linquentes, Pannoniam a Constantino petierunt, ubi per 60 et eo amplius annos decretis imperatorum famulati, inde post a Stilicone magistro militum et patricio evocati Gallias occuparunt, ubi non a Deo fixas sedes habuerunt. Et post aliquanta eciam haec subdit ⁜ 133 :

(Ib., 24.) Post non longi temporis spatium, Hermanarico qui Geberic successerat rege, Hunorum gens, Balamir regnante in eos, omni ferocitate [Col. 0077C] atrocior, exarsit in Gothos Ostrogothas, id est orientales. (Ib., 25.) Quod videntes Visigothae, legatos ad Valentem Valentiniani senioris fratrem miserunt, promittentes, si Traciae vel Moesiae illis daret, se Christianos futuros. A quo Arriana perfidia, qua ipse detinebatur, imbuti, eandem perfidiam quasi pro generis propinquitate Ostrogothis et Gepidis Wisigothi tradiderunt, et ipsi Danubio transmeato, Daciam, Mesiam et Tracias permissu insederunt. (Ib., 26.) Cumque post totas septentrionales partes usque Danubium tenere vellent, ab eodem Valente bello appetiti et victores facti, imperatorem saucium, cum in proxima casa refugisset, imposito igne concremaverunt, regnante in Gothos post Ermanaricum [Col. 0077D] Fridigerno, cui successit Athanaricus et ei Alaricus. (Ib., 28.) Verum ubi Theodosius cum Graciano rerum summa potitus est, pace cum eis facta, benigne eos habuit; sed filiis eorum aliter cum eis agentibus, cum invaderent Italiam, Alarico rege Stilicone et Ariliano consulibus, data est eis Gallia, (Ib., 30.) ut defenderent eam a Wandalis, contra quos apud Pollentiam in dolo Stilicone pugnante, iratus Alaricus Romam rediit, invasit, depraedavit, et per Campaniam et Siciliam ad Affricam transiens moritur, in Barinto amne sepultus. (Ib., 31.) Cui Athaulfus succedens iterato Romam et Italiam [Col. 0078A] privatis et publicis spoliavit divitiis, et sumpta in uxore Placidia sorore Honorii, et Italia dimissa pro consanguinitate, Gallias appetiit, quae a Wandalis Cresco duce, Alanis quoque et Burgundionibus graviter infestabantur. Nam tunc Wandali, metu Gothorum relicta Pannonia, Galliis incubabant, ibi certas sedes temptantes figere. Quod malum pro sui enormitate omnibus patet satis superque. Attamen ante faciem ejus fugientes in Hispania se recluserunt, ubi a Gothis caesi sunt. (Ib., 32.) Cum ergo Wallia, quartus ab Alarico, succedisset, et Wandali, Hierio et Ardabure consulibus, iterum Galliam infestarent, moto contra eos exercitu ad Affricam eos migrare compulit sub rege Gisirico. (Ib., 34.) Wallia quoque decedente in regno Galliae et Hispaniae Theodoritus [Col. 0078B] successit, contra quem Etius patricius, pace rupta, in Gallos movit exercitum, auxiliatoribus Hunis, (Ib., 35.) quorum erant reges Bleda et Attila, Theodosio juniore imperante, Theodosio et Flesto consulibus, et datis utrimque dextris discessum est, et post haec Attila, fratre interfecto, omni Hunorum populo sibi subjecto, ad totius mundi principatum anhelare cepit. Ex his Jordanis ⁜ 134 historiographi dictis liquido colligimus, prius Wandalorum, post Hunorum inundatione Occidentis imperium concussum esse.

(fol. 29*.) [NENNIUS X, 13.] Adam plasmatio Dei vivi genuit Seth, Seth genuit Enos, Enos Caynam, Cayna genuit Mahaleel, Mahaleel quoque genuit Jareth, Jareth ⁜ 135 Enoch, Enoch Matusalam, Matusalam [Col. 0078C] Lamech, Lamech genuit Noe, Noe genuit Jafeth, qui dilatavit terminos suos in Europa, Sem in Asia, Cham in Affrica. Jafeth genuit Johan, Johan Lobath, Lobath Bath, Bath quoque genuit Hisrau, Hisrau Esraa, Esraa Ra, Ra genuit Abyr, Abyr Ooth, Ooth Ethech, Ethech Aurchact, Aurchact Ecthactus, Ecthactus quoque genuit Mayr, Mayr Semion, Semion Boib, Boib Thoy, Thoy Ogomuin, Ogomuin Fetuyr, Fetuyr Alanum ⁜ (*) , qui primus venit ad Europam cum tribus filiis suis, Ysichion, Armenon, Neugio; Ysichion genuit filios 4, Francum a quo Franci, Romanum a quo Romam, Alamannum a quo Alamanni, Brittonum a quo Brittones. Armenon 5 genuit filios, Gothum a quo Gothi, Walagothum a [Col. 0078D] quo Walagothi, Cibidum a quo Cibidi, Burgundum a quo Burgundi, Langobardum a quo Langobardi. Neugrio 4 habuit filios, Bogarum a quo Bogari, Wandalum a quo Wandali, Saxonem a quo Saxones, Taringum a quo Taringi; et ab Alano patre dicti sunt Alani. Heae gentes per totam Europam divisae sunt.

[Col. 0079D] (Cf. GREGOR. TUR., II, 5.) Cum itaque Wandali a Galliis recessissent, et rumor exisset Hunos in Galliam [Col. 0080A] velle prorumpere, Gallicanarum urbium populi qui erant residui, diffidentes viribus suis se illis posse resistere quorum barbaries jam eos potenter terruerat, munitissima expetierunt loca, quibus se tutari posse credebant adversus tremenda discursantium hostium molimina. Et plurimi quidem colles natura munitos occupavere, turribus et machinis ceteris et bellicis instrumentis se praemunientes, quae hostibus formidini, suis vero essent fortitudini; quidam vero urbes nulla naturali virtute munitas vallo et murorum firmitate, interrupta sarciendo, diruta restaurando, inexpugnabiles reddidere. Sacerdotes vero cum clericis ad orationum confugierunt auxilia, et precibus continuis pulsabant aures domini Salvatoris, ut propiciaretur populo suo, inebriato [Col. 0080B] nec vino neque sicera sed a fortitudine plagae quam ei invexerat. Tantus enimvero timor ingruentium hostium omnes occupaverat, ut cuncta mortem ipsam intentare viderentur. Omnia enim perturbaverat inimicus, ut nichil videretur melius quam fugere e medio et latere. Caeca erant omnia, vastitas et contritio, calamitas et gladius cuncta repleverat. Obstupescere posset humana infirmitas, quomodo sub tantis Christianae fidei doctoribus, pontificibus scilicet sacris quibus se Gallicana tunc temporis certatim munierat Ecclesia, tanta sustinuerit pericula conculcationes et obprobria, ni crederet judicia Domini incomprehensibilia, quorum multam abyssum ut est investigare hominem velle desipere est. Et utique invenitur in scripturis, quoties ecclesiae [Col. 0080C] Dei violentior incubuit hostis antiqui furor, totiens ei Domini insuperabiles providisse castrorum spiritualium duces, qui et diaboli machinamentis potenter resisterent, et populo Dei laboranti cornu salutis erigerent. Quod ideo actum est dispensacione divina, ut et probati manifesti fierent, et infidelitate detersa veritas magis ac magis splendesceret in lucem ipsam. Dum ergo hoc tempore omnis nutaret Belgica, beatus Pulchronius propter peccata populi inhabitantis praevidens et praenoscens maximam Galliae partem eversum iri, holochausta medullata cum adipe agnorum et arietum offerebat pro ovibus sibi commissis, ne forte Deum labiis honorarent, et corde longe posito manibus irritarent, fidemque verbotenus profitentes actionibus abnegarent. [Col. 0080D] Suadebat flammas peccatorum elemosinis redimere, et crimina illa quibus tunc adhuc fere tota premebatur Gallia, de saturitate ventris securitate et ocio pululantia, confessione et penitentia digna abstergere, dicens ⁜ 137 quia qui accusatur testimonio conscientiae, frustra Dei oculos sub umbra et foliis nititur effugere. Accedebant et miracula juncta praedicationibus, quae per servum suum Deus operari dignabatur, ut quibus sola non sufficiebat praedicatio, terrerentur miraculo, immo ad cognoscendam [Col. 0081A] suam maliciam, et reprimendam atque delendam invitarentur. Sed quid non audet impunita nequitia? Nihil erat quod peccantes ab immanitate scelerum posset compescere, donec veniens gladius vindex irae caelestis omnes percuteret sententia irrevocabili. [JORD.] Attila ⁜ 139 enim, ut diximus, rex Hunorum, quingentorum milium numero confisus exercitus, patre genitus Munzucco, vir in concussione natus in mundo, terrarum omnium metus, mirabili sorte cuncta terrebat, formidabili de se opinione vulgata. Erat namque superbus incessu, oculis vigentibus, ut elati potentia ipso quoque motu ⁜ 140 corporis apparet. Bellorum amator, ipse manu temperavit, consilio validus, supplicantium exorabilis, propicius in fidem semel receptis, forma brevis, lato pectore, capite [Col. 0081B] grandiori, minutis oculis, tenui naso, teter colore, originis suae signa referens. Qui quamvis hic esset naturae ut semper magna praesumeret, addebat tamen ei confidentiam gladius Martis inventus, apud Schitarum reges semper habitus, per quem arbitrabatur se orbis principem constitutum et potestatem sibi concessam bellorum homo subtilis. Antequam bella gereret, arte pugnabat. Unde et omnium civitatum et regnorum sitibat dominium. Aderat cum eo et Walamer Ostrogothorum rex et Ardaricus Gepidarum, quos propter sagacitatem suam super ceteros regulos Attila diligebat; cetera turba regum diversarumque nationum duces satellites Attilae nutibus deserviebant. Ipse rex omnium regum super omnes pro omnibus sollicitus erat; more turbinis [Col. 0081C] inundantis omnia devastans et conterens. Quod sua miseria satis didicit Gallia. Inaudita namque ante se potentia solus Schitica et Germanica regna tenuit et utraque Romani orbis imperia terruit civitatibus captis; et ne reliqua disperderentur, annuum vectigal accepit: ut Jornandis historiographus refert. In ovile ergo Dominicum lupis irruentibus, Hunis scilicet in populo Domini debacchantibus, innumerabilis eorum exercitus urbes invadit primae Belgicae ⁜ 141 , populos qui Wandalorum manus evaserant, et vix adhuc respirare valebant, clamantes de profundo miseriarum: Hos fame, illos premit ferro; illos neci, istos addicit captivitati. Miserabilis et prorsus miseranda conditio, videre plebes omni destitutas munimine, [Col. 0081D] omni frustratas solamine, in quarum viscera recenti adhuc memoria Wandalicae persequutionis rabies efferbuerat, has nunc tremere sub jugo Hunorum, pallere ora jejunio, in omni crudelium dominorum emori servitio, puellas, virginesque sacras, si quae remanserant, matronas ⁜ 142 etiam et ingenua quaeque nobilia corpora lupanari sterni ludibrio; quibus optabilius fuerat ferro perimi quam tam ignominiosae servituti subjici. Capti episcopi ludibrio [Col. 0082A] fuere beluis, interfecti presbiteri et diversorum officia clericorum, subversae ecclesiae, ad altaria Christi stabulati equi. O si possemus in speculam mentis ascendere et tantarum miseriarum genera inspicere, videremus gentes gentibus et regnis regna collisa, alios torqueri, alios necari, alios fluctibus obrui, alios ad servitutem trahi. Ubique luctus, ubique gemitus, et plurima mortis imago. Quot monasteria capta, quantae fluviorum aquae humano cruore mutatae, vastatae urbes et tracti greges captivorum! Peccatis populi facientibus fortes erant barbari, viciis Christianorum ⁜ 143 Hunorum superabat exercitus; offensus erat Deus, et accensus furor ejus ⁜ 144 . Excecatum enim erat cor filiorum hominum, et praeter paucos senes omnes in captivitate et obsidione [Col. 0082B] generati non desiderabant, quam non noverant, libertatem ⁜ 145 .

Videbat inter haec pontifex sanctus quod dolebat; populus jam quod merebatur agnoscebat. Nullum erat consilium, nulla evadendi spes, nullum nisi de Dei pietate refugium. Hortabatur filios saltem in die ultionis resipiscere, crimina quae prius neglexerant, imminente jam cervicibus mucrone, confiteri et plangere ut possent iram Dei jam praesentem, jam incumbentem, in mansuetudinem vertere, ut gladius foris devastans, intus pavore deprimens, dum pervenerit usque ad divisionem animae et corporis, fieret per patientiam sustinentibus placatio furoris Altissimi, ne renatos lavachro salutari mors secunda possideret, et de dampnatione corporis et animae [Col. 0082C] inimicus exultaret. Sic omnes documentis salutaribus informans et sacerdotali benedictione confirmans, incitabat universos ad coronam martyrii, ut per penitentiam uncti et quodammodo incorporati divinae voluntati, mererentur fieri holocaustum regis aeterni, purgati camino tribulationis. Munierant ⁜ 146 autem et ipsi civitatis loca oportuna, accessu difficilia, defensioni idonea, et eo se probus quisque et potens viribus contulit ad frustranda hostium molimina, imitati Machabeorum virtutem, qui dum simili coartarentur angustia, res illis fuit pro anima, gladius pro tuitione et tutela, studium pro vita tuenda, labor omnis ne simili ut dudum prosternerentur ignavia ⁜ 147 . Nec erat perdifficile Hunos furoris caedisvae [Col. 0082D] suae vesaniam longe lateque extendere; quam ob rem et populus ad vocem sacerdotis salubria monentis dum didicisset procul respicere proximum bonum esse, vias ⁜ 148 vitae quas fastidivit per innocentiam, tenebat jam per penitentiam. Opperiebatur anhelo spiritu dependentem cervici mucronem, et gratissimum erat eis sic emori, dum reformidabant omni ferro graviorem barbaricae dominationis et direptionis captivitatem. Advenerat jam dies tubae et [Col. 0083A] clangoris, strepitus et ululationis. Diffunditur hostilis acies, fiunt Christianorum caedes, fluunt sanguinis flumina hostili crudelitate profusa, non bestiarum sed hominum cruore manantia. Senum qui reliqui erant ⁜ 149 nemo miserabatur, juvenes absque respectu trucidabantur. Matribus et virginibus nichil pudoris, nichil verecundiae servatum est; pueris et infantibus misertum non est. Pervenit gladius usque ad animam. Cum ante oculos reduco quod factum est, prae doloris amaritudine vox ipsa concluditur, quia in tanta plebis Dei vastatione meret mens, cor cruciatur et spiritus anxiatur. Miserere, Domine, populo tuo, funiculo hereditatis tuae! Ne deseras partem tuam nec des eam in conculcationem gentium.

Numerum igitur peremptorum sola Dei scientia [Col. 0083B] colligit, quia civitatibus castellisque Wandalica nuper crudelitate dirutis atque expositis, vix ullus erat receptui locus, vix ullus fugae patebat aditus. Si qui vero se in abditis silvarum occuluissent, pallebant marcentia ossa jejunio, praesertim cum et ibi non deesset qui latentes investigaret, inventos traheret, tractos prosterneret. Sic maxima pars Calliarum hostium praeda efficitur, civitates aliquae pene ⁜ 150 absque habitatione redduntur: qui evasere, in abditis montium, in cavernis petrarum vitam trahunt potius quam deducunt. Adeo in nece populi peccantis ira deseviebat Altissimi. Plures ⁜ 151 tamen sacerdotum cum plebibus sibi commissis in munitionibus ad quae confugerant quasque attentius praemuniverant ex periculis ⁜ 152 quibuslibet divina protectione [Col. 0083C] et humana defensione liberati sunt. Hac itaque tempestate beatus Lupus evidentissima dedit suae sanctitatis signa, qui, ut in ymmo ejus canitur, dum bella cuncta perderent, orando Trecas muniit. In omnibus autem locis quae ab eis vastata sunt, si quid inventum est opum, praeda fuit; reliqua consumpsit incendium aut redemit vectigal annuum. Quid ⁜ 153 vero per singulas urbes et loca egerint, singulis urbibus et locis sua vexatio satis superque est testimonio. Nos breviter quis ejus audaciae finis fuerit videamus, et sic ac enarrandum beati viri obitum reflectamus articulum.

Post multam igitur effusionem sanguinis sanctorum Aurelianis perveniunt. Regebat ⁜ 154 eo tempore [Col. 0083D] Aurelianensem urbem sanctus Anianus, sextus urbis ejusdem episcopus, qui post sanctum Evantium, qui tempore Constantini principis et papae Silvestri Definiano successit, cathedram susceperat.

[JORD. 37.] Et cum ⁜ 155 Etius patricius, qui sub Marciano principe Gallias regebat, comperisset Singibanum ⁜ 156 Wandalorum regem, qui in ea morabatur et partibus Etii favebat Aurelianorum velle tradere civitatem, cui ⁜ 157 sanctus Anianus episcopus [Col. 0084A] praeerat, ut dictum est, misit ad Theodoricum regem Wisigothorum, petens auxilium contra Hunos, quibus si praevaluissent, mediam partem Galliae Gothis daret. [FRED.] Quod et Theodoricus annuit. Aliosque mittens nuncios ad Attilam regem Hunorum, auxilium petivit contra Gothos qui Galliam conabantur invadere; quibus si praevaluissent, mediam partem Galliae Hunis daret. Quod cum et Attila annuisset, utrimque Gothi et Huni pro parte Galliae gravi confligunt certamine. [JORD. 41.] Caesa sunt eo praelio Wisigothorum ducenta milia cum rege Theodorico, Hunorum vero centum quinquaginta milia, exceptis ⁜ 158 90 milibus Gepidarum et Francorum, qui inter se ante congressionem publicam mutuis cecidere vulneribus, Francis pro Romanorum, Gepidis pro [Col. 0084B] Hunorum parte pugnantibus nocturno occursu. [FRED.] Sic orationibus beati Aniani et industria Aetii patricii civitas Aurelianis liberata est. Huni vero cum Ostrogothis in Mauriacensi resident campania. Thorsimundus autem qui patri in regnum successerat, collecto Wisigothorum omni exercitu patrem ulcisci desiderans, cum Hunis Mauriaco campo confligit. [JORD. 38.] Tribus diebus continuo pugnatum est, Sangibano ⁜ 159 semper in medio posito ne ad Attilam deflecteret, et innumerabilis multitudo corruit. Etius vero consilio strenuus noctu veniens ad Attilam dixit: Optaveram ut tua virtute regionem hanc a Wisigothorum infestatione potuissem eripere; quod fieri nequaquam potest. Hac enim nocte Theodoricus Thorsimodi frater cum maxima Gothorum gente [Col. 0084C] advenit, quem praeliando vincere non poteris, et utinam evadere possis. [FRED.] Tunc Attila dedit Ecio decem milia solidorum, ut ejus auxilio et virtute Pannoniam redire posset. Ipsa etiam nocte Etius ad Thorsimundum pergens, causam consimilem de adventu maximae multitudinis Hunorum a Pannoniis confinxit, adjiciens, debere illum vereri, ne dum remoratur, frater ejus Theodericus regnum ei subriperet. Similiterque susceptis ab eo decem milibus solidorum auxilium spondet contra Hunos, et sic clam Wisigothi recedunt. His ergo fugientibus, Hunis quoque altera ex parte recedentibus, Etius, junctis sibi Francis, suos post tergum Hunorum direxit. Quos usque Toringiam persequutus est, et sic ejus virtute et ingenio Gallia ab hostibus liberatur. Cum igitur haec [Col. 0084D] factio Thorsimodo et Gothis perlata fuisset et illi promissam Galliae partem requirerent, urbiculus aureus quingentarum librarum ⁜ 160 gemmis ornatus compositionis causa eis ab Etio transmittitur, qui usque hodie in thesauris Gothorum pro ornatu reservatur.

[JORD. 40.] Narrat ⁜ 161 Getarum historia, Theodoricum Wisigothorum regem a Valentiniano juniore [Col. 0085A] qui regnavit in partibus Occidentis ad usque hostes Pannonios incitatum, quatuor filiis domi dimissis, cum Thrasimundo et Theoderico ad praelium processisse; Etium e contra tanta cura et prudentia processisse obviam Attalae, ut infinitum agmen non impar occurreret. Bellum atrox, multiplex, immane, pertinax, cui simile nullum narrat antiquitas, ut rivulus humili ripa praelabens sanguine nimio torrentis more inundaret. Quo Theodericus, dum suos circuiret adhortans, equo dejectus et suorum pedibus conculcatus vitam finivit. Quo facto Wisigothi divisi ab Alanis invasis Hunis pene Attilam trucidassent, nisi eo suos intra septa castrorum recludente nox praelium diremisset, quod circa nonam diei horam ceptum erat; ubi tamen obsidione clauderetur, [Col. 0085B] nisi obstitissent sagittarii quibus se certatim munierat. At Thorismundus curatis exequiis dum patrem ulcisci desiderat, Etium quid ageret consulit. Qui metuens ne Hunis funditus peremptis a Wisigothis Romanum premeretur imperium, praebet consilium ut ad patrias sedes rediret regnumque arriperet, ne germani ejus paternis opibus praereptis regnum invaderent, et graviter cum suis quam cum extraneis pugnaret. Hoc responso accepto rediit ad Gallias. Qua discessione Attila cognita, ad oppressionem Romanorum intendit et Aquileiensem obsedit urbem, quae est metropolis Venetiarum. Thorismundus in campis Catalaunicis, ubi et pugnaverat, regia majestate subvectus Tolosam ingreditur. [Col. 0085C] Attila, Aquileia capta et crudeliter diruta et vastata, per reliquas Venetum civitates debachatur. Mediolanum subvertitur, Ticinum diruitur, vicina loca alliduntur, et totam pene Italiam demolitur. Romam dum intendit peraccedere et a suis removetur exemplo Allarici regis, quod ille post fractam Romam non diu supervixerit, Leo papa per se ad eum accessit, a quo delenitus ultra Danubium pacta pace discessit, graviora se Italiae illaturum mala denuncians, nisi sibi Honoria Valentiniani germana Placidiae filia cum portione opum regalium sibi mitteretur; quod ab Honoria et requisitum erat. (Ib., 43.) Et dum Alanos ultra Ligerim consistentes sibi temptat subigere, a Wisigothis quorum intendebat exterminio, Alanis opem ferentibus, recessit inglorius. [Col. 0085D] (Ib., 44.) Thorismundus ergo Hunis devictis, pace suorum composita, obiit, Theodericus frater successit. Qui Reciarium Suevorum regem in Hispaniam invadentem auxiliariis Gundioco et Chilperico regibus Burgundionum usque ad internecionem prostravit, eo perempto; cui Recismundus sub Gothorum dominio successit. (Ib., 47.) Et Theodericus occubuit, Eurico fratre ei succedente, qui Arelatum et Massiliam propriae subdidit dicioni. (Ib. 48.) Vixit autem usque ad tempus Theodemiri regis Ostrogotharum Gothis ⁜ 162 eis omnino subjectis et Attilae imperio parentibus. Nec aliter aliqua gens Scithica ab [Col. 0086A] Hunorum imperio dirimi potuit, nisi in commune optata cunctis nationibus Attilae mors praevenisset. Quae tam vilis fuit ut vita mirabilis. Nam dum post innumerabiles uxores puellam sibi sociasset et in nuptiis hilaritate nimia resolutus vino somnoque gravatus esset resupinusque jaceret, sanguis qui insomniato de naribus fluebat, dum consuetis meatibus impeditur itinere ferali faucibus illapsus dormientem extincxit. De quo id accessit mirabile, quod Marciano principi Orientis de tam feroci hoste sollicito divinitas adsistens arcum Attilae fractum eadem nocte ostendit, ut Priscus historicus refert. Nece autem ejus comperta, in mediis campis et intra tentoria serica cadavere locato spectaculum mirabile exibetur. Nam de tota Hunorum gente lecti equites [Col. 0086B] locum quo erat positus ambientes, facta ejus cantu funereo prosequebantur, ingentem commessationem celebrantes luctumque funereum mixto gaudio explicantes. Cadaver autem loculo inclusum primum auro, secundum argento, tertium ferro communiunt, quod ferro gentes edomuerit, in auro vero et argento ornatum utriusque rei publicae acceperit. Adduntur arma hostium cedibus adquisita falerique vario gemmarum fulgore pretiosi, diversi quoque generis insignia quibus aliquod decus colitur. (Cf. ib., 30.) Et ut tot tantisque divitiis humana cupiditas arceretur, huic operi deputatos detestabili mercede trucidarunt, sepelientes scilicet ut esset mors momentanea sepelientibus cum sepulto. Locus vero sepulturae [Col. 0086C] ejus fluvius immanissimus ab alveo suo in septuaginta rivos extensus. Et ubi totus fluvii inundabat impetus, ibi sepulturae est traditus, et obstructis rivis fluvius alveo suo est redditus.

Igitur Gallia ab infestatione Hunorum ita quidem tunc temporis liberata est. Pauci etiam qui remanserant Christiani divinam ultionem juste in se exercitam videntes et propitiationi ejus animo gratias agentes, exequendis mandatis Dei promptiori subdebantur animo. [BEDA.] Etius quoque patricius, magna occidentalis rei publicae salus et regis Attilae terror, a Valentiniano manu propria fraude perimitur. Qui postea a duobus Etii familiarissimis dolo Maximi interfectus est anno imperii sui 30, anno 4 Marciani. [FRED.] Cui succedens Maximus tyrannus [Col. 0086D] relictam Valentiniani sibi duxit uxorem, et quarto mense tumultu militari occiditur, succeditque Avitus, a Gallicano exercitu primo Tolosa a Gothis, dehinc apud Arelatum augustus appellatus. Qui tertio anno imperio et vita caruit, et Marcianus monarchiam optinuit. Quo mortuo anno ab incarnatione Domini 457, Majorianus in Italia et Constantinopolim Leo augusti appellantur. Anno igitur ⁜ 163 ab incarnatione Domini 435, antequam Avitus imperator fieret, Gaysericus Wandalorum rex sollicitatus a relicta Valentiniani, Romam ingreditur, ditatusque opibus Romanorum Affricam redit, Valentiniani uxorem et duas [Col. 0087A] filias et Etii patritii filium Gaudentium secum habens. [ISID.] Regnavit Gaysericus a. 37, m. 3, et eo mortuo successit Honoricus.

[JORD. 50.] Igitur ⁜ 164 mortuo Attila, dum successores ejus cuncti imperare cupiunt, omnes simul imperium perdiderunt. Ardaricus enim, Gebidarum rex famosissimus, contra filios Attilae primus insurgit, et bellum commissum est in Pannonia concurrentibus gentibus variis quibus Attila dominatus fuerat, Gothis, Gebidis, Suevis, Hunis, Alanis, Erulis, quorum triginta milia Ardarici gladius interemit; reliqui fugantur. In ⁜ 165 eo praelio Elac major filius Attilae occiditur, reliqui fugantur juxta litus Pontici maris, ubi prius Gotthorum sedes fuere. Gepidae victores Daciae fines occupaverunt, Gothi Pannonias, [Col. 0087B] Huni Illiricum, Alani Schitiam inferiorem. Erma junior Attilae filius extremam minoris Scithiae sedem sibi accepit, et habuit Marciano imperante.

Beatus itaque Pulcronius, urbis Clavorum episcopus, cursu vitae consummato discessit 2 Kal. Mai. et migravit ad Dominum. Corpus ejus in ecclesia sancti Amantii nomine honore dicata sepultum est: licet a multis astipuletur, timore hostium sepultum eum juxta viam publicam, quia in ipsis bellorum tumultibus raptus sit, ne videret exterminium civitatis et populi, et postea rarescentibus bellis super eum edificata sit ecclesia a viris timoratis. Unde postea evolutis aliquot annis nutu divino levatum sit sacratissimum corpus ejus, et in ecclesia sancti [Col. 0087C] Petri ut sanctum decuit honorifice reconditum. Successit ei sanctus Possessor, de quo certum habemus quia placuit Deo et inventus est justus. Obiit et ipse mense Decembrio, die primo, et in ecclesia sancti Petri sepultus ⁜ 166 . De sancta eorum memoria hoc in patrum scriptis invenimus, quod (BERCARII G. ep. Vird. ) eorum merita Deo fuerint grata, et inter cives sanctorum ipsi fuerint annumerati. Celebratur dies translationis annuatim celebri memoria 4 Nonas Maii.

[JORD. 53.] Ostrogothorum ⁜ 167 autem rex post Walamerem Theodemir fuit, et post eum filius ejus Theodericus fuit rex potentissimus. Qui annorum septem pacis obses Marciano redditur et Constantinopolim [Col. 0087D] ad Leonem ducitur. Quo tempore Gothi Hunos usque ad internecionem sternunt, Scirorum gentem deleverunt. Quo praelio Walamir occubuit, et a Teodemiro fratre ejus Suevi, Sarmatae, Gepidae et Alani vastantur et subjiciuntur, et a Leone imperatore filius ei redditur. (Ib., 56.) Theodemir fratrem suum Widimer ad Italiam dirigit, ubi ille defungitur heredem sui nominis relinquens, qui magnis muneribus a Glicerio imperatore susceptis ad Gallias venit [Col. 0088A] et junctis Wisigothis Gallias suo jure defendit, quae a vicinis gentibus premebantur. Theodemir autem Pannoniam invadit et Thessalonicam, et ab Ylario patricio muneribus sumptis loca quae incolerent accipiunt sicque quiescunt. Theodemir obiit, Theodericum relinquens heredem, ut dictum est, Zenone imperante. (Ib., 57.) A quo Theodericus invitatus et consul factus et in filium adoptatus, missus est Romam ad liberandum eam a tyrannide regis Thorcilingorum et Rugorum: quam et tercio ingressus sui in Italiam anno optinuit, et regio coronatus est diademate, Alarico super Wisigothos regnante, Sigismundo in Burgundia, qui et ejus filiam habebat, Clodoveo in Francia, Ermenfrido in Toringia, Trasamundo super Wandalos. (Ib., 58.) De Alarico [Col. 0088B] natus est Amalaricus. Qui cum regnaret in Gallia et Hispania, a Francis apud Barcinonam peremptus, regnum cum vita amisit. Postque in Wisigothis Theudis regnans, Agili regnum reliquit, contra quem Athanagildus cum Liberio patricio Romanorum insurrexit. Super Ostrogothas vero in Italia post Theodericum Athalaricus filius filii ejus regnavit, cui successit Theodatus. Quo dejecto, Witigis rex creatur, in quo finitum est regnum et cessit Romano imperio.

Redeamus jam ad successiones imperatorum et pontificum Romanorum. Majorianus quinto anno regni sui interficitur Romae contra Wandalos profectum faciens, et Antimus imperator efficitur, anno 7 Leonis imperatoris. (Ib., 45.) Antimus ⁜ 168 imperator [Col. 0088C] a Recimero genero suo bello intestino peremptus, regnum reliquit Avito. Qui ultro recedens Placentiae episcopus factus, regnum liquit Olibrio. Et hic spadonum ensibus occubuit. Et Glicerius apud Ravennam caesar factus, a Marcellini sororis filio Nepote vix anno exacto episcopus ordinatur in portu Romano. Et Nepus fugiens Orestem, qui filium suum Augustulum apud Ravennam imperatorem creaverat, apud Dalmatias defecit. Cui successit Augustulus, quem ab augustali dignitate Odoacer Herulorum rex dejecit et imperium obtinuit; et sic augustalis illa sublimitas, quae ab Octaviano cepta est, apud Romam deperiit, anno ab incarnatione Domini 475, imperii vero 522, ab urbe condita 1214.

[Col. 0088D] ( Gesta p. R. ) Anno ab i. D. 466. Hilarius sedit Romae a. 6, m. 3, d. 10. Cui successit Simplicius, sedit a. 15, m. 1, d. 4. Sub hujus episcopatu venit relatio de Grecia ab Achacio Constantinopolitano episcopo, affirmans Petrum Alexandrinum episcopum Euthichianistam hereticum factum. Tunc Simplicius dampnavit Petrum Alexandrinum, eo quod Acatius innumera crimina de eo affirmabat, reservato tempore penitentiae. Obiit ergo Simplicius et [Col. 0089A] sepultus est in ecclesia beati Petri 6 Non. Marcii, et cessavit episcopatus dies 6.

[FREDEG.] Post captam igitur Romam regnum Gothorum bifaria divisione partitum est, et qui in Italia remanserunt, ditioni se imperii tradiderunt; reliqui Tolosam Aquitaniae civitatem sibi statuerunt sedem. Elegerunt Adaulfum regem, qui et Placidiam duxit uxorem, ut dictum est. [ISID.] Quo septimo anno occiso, Vallia successit, et ei Theodoricus, et Theodorico Thorsimodus, Thorsimodo quoque Theodoricus, et ei Euricus frater ejus. Qui Hispanias Galliasque et totam Burgundiam sibi subdens 24 ^o anno regni sui Arelato obiit. Cui successit Alaricus contra quem Clodoveus pugnavit. [FREDEG.] Gothi ergo, qui terram Italiae possederunt, et se ditioni [Col. 0089B] imperii Leonis tradiderunt, cum ab Odoacro rege Herulorum et vicinis gentibus assidue vastarentur, per legatos Leonem imperatorem postulaverunt, ut Theodericum eis institueret patricium, qui adversariis eorum resisteret. Quod imperator Leo clementer annuens, cum consilio senatus Romam Theodericum direxit, qui a Romanis et Gothis patriciatus honore gloriose susceptus est. Hic ex genere Macedonum fuit. Idacius enim patricius et Eugenia uxor ejus cum essent absque liberis, et haberent in ministerio creditarios pueros, Theodorum et Liliam Macedones, unde parvuli fuerant advecti, copulaverunt eos invicem. Eugenia jussit puellae ut in nocte qua jungerentur quicquid vidisset in sonnio sibi referret. Vidit ergo puella sonnium, quod arbor de [Col. 0089C] ea exiliens tam excelsus esset ut nubes penetraret. Quod cum viro narrasset, dicit ad eam: Cum steteris in conspectu dominae tuae, dices ei vidisse te hac nocte equum et equam nimiae pulcritudinis, quos sequebatur equus parvulus, ambulantes in medio dominorum tuorum. Eugenia hoc audiens viro suo nunciat, et putantes liberum futurum, statim utrosque liberos esse jusserunt, et rebus plurimis ditaverunt. Peperit ergo Lilia filium nomine Theodericum, quem Idacius et Eugenia, quia esset decorus, prudens et fortis et longus, sibi adoptaverunt in filium. Post quorum mortem praecepto Leonis imperatoris militare jussus, duodecim annis militiam gerens tantae fortitudinis et ingenii praelia gessit, ut [Col. 0089D] ab omnibus diligeretur. Postremo senatores palatii tanto invidiae dolore eum persequuti sunt, ut inquirerent qualiter jussu imperatoris interiret. Tholomeus autem quidam de senatoribus cum eo amicitiam iniit, quam usque in diem obitus custodivit. Susceptus ergo a Romanis et Gothis cum Odoacro qui Romam optinuerat et Herulis plura praelia gessit. [FREDEG.] Die igitur quadam inito praelio Theodericus cum Gothis, fugiens Ravennam ingressus est. Ubi Liliam matrem suam inveniens, ab ea correptus cum inproperio, quod non esset ubi fugeret nisi ut iterum ingrederetur uterum de quo natus esset, nimium confusus, cum paucis iterum obviam [Col. 0090A] exivit Odoacro et Herulis. Quos dispersos inveniens, cum paucis eos superat, persequutusque Odoacrum vinctum cum uxore et liberis interfecit, gentemque et regnum Herulorum delevit.

[ISID.] Postquam vero Wandali ad Affricam transierunt, Galiciam Suevi sortiti sunt: et rex eorum Erenricus regnavit a. 32, et post eum Recila a. 8, cui Recianus filius successit, et catholicus factus regnavit a. 8. Quo interfecto Maldra, Frumarius et Reccimundus reges constituuntur. Multis itaque Suevorum regibus in Arriana perfidia permanentibus, tandem regnum Theodomirus accepit, qui statim Suevos catholicae fidei reddidit. Cui Maro successit et regnavit a. 14. Huic Eboricus successit, quem Audeca sumpta tirannide regno privavit et monachum [Col. 0090B] fecit. Contra quem Leovigildus Gotthorum rex pugnavit et captum totondit et presbyterum fecit, et sic regnum Suevorum in Gothos transfertur, quod manserat a. 177. Regnum vero Gotthorum postea duravit a. 380. Leovigildo, regi Hispaniae qui Alarico successit, Richaredus rex successit, fratre ejus Herminigildo martyrio a patre coronato. Hic Richaredus secrete baptizatus, omnes Gothos Toletum adunatos ad fidem catholicam reduxit, anno ab incarnatione Domini 596.

[ADO.] Tempore ⁜ 169 Leonis Ylarius Arelatensis et Claudianus Viennensis clari habentur. Pyminiola, soror sancti Ylarii Arelatensis, uxor fuit sancti Lupi Trecassinensis, cujus discipulus fuit sanctus Pulchronius Virdunensis. Septem autem simul fuere [Col. 0090C] annis.

( Gesta p. R. ) Tempore igitur Odoacri regis sedit Romae Felix natione Romanus, patre Felice presbitero, a. 8, m. 11, d. 18. Fuit usque ad tempora Theoderici. Sub hoc iterum venit relatio de Grecia Petrum Alexandrinum revocatum ab Acatio Constantinopolitano, et facto concilio Felix papa dampnavit Acatium cum Petro. Leo ergo imperator exactis in imperio 17 annis obiit anno ab inc. Dom. 474. Successit alter Leo et eodem anno defunctus est. [ISID.] Tunc Zenon imperator efficitur, quod tenuit a. 16. Sub quo corpus Barnabae apostoli repperitur. Ab hoc relatio venit ut penitens rediret Acatius ( Gesta p. R. ) Tunc papa Felix misit duos [Col. 0090D] episcopos Mesenum et Vitalem, ut si invenirent complicem Petri Acatium dampnarent eos. Qui corrupti pecunia non fecerunt juxta praeceptum apostolicae sedis. Eodem tempore facta synodo invenit judicium, ambos episcopos corruptos pecunia, et ejecti sunt a communione. Hic sepultus est in basilica beati Pauli, et cessavit episcopatus dies 5. Post eum Gelasius natione Afer, patre Valerio, sedit a. 4, m. 8. d. 9. Hic fuit amator cleri et pauperum et liberavit a periculo et fame urbem. Hujus temporibus Manichei in urbe inventi exilio deportati sunt, et codices eorum incendio concremati. Hic revocavit Mesenum ad communionem sub satisfactione, [Col. 0091A] et purgatus receptus est. Hic dampnavit in perpetuum Acatium et Petrum, nisi resipiscerent. Obiit 11 Kal. Dec. Fecit tractatus et hymnos.

[BEDA.] Post Zenonem imperavit Anastasius anno ab incarnatione Domini 490, annis 27, qui, quia catholicos insequutus est favens heresi Euthicetis, fulmine interiit. [ISID.] Trasamundus ⁜ 170 Wandalorum rex catholicas ecclesias clausit et 220 episcopos Sardiniam misit. Regnavit a. 27, m. 4. Cui successit Ildiris Honorici filius.

( Gesta p. R. ) Anastasius papa, natione Romanus, sedit Romae a. 1, m. 11, d. 24. Ab hujus communione subtraxerunt se multi, eo quod sine consilio ecclesiae catholicae communicasset cuidam diacono Thessalonicensi, nomine Fotino, qui communicabat [Col. 0091B] Acatio. Et cum vellet a decessoribus suis dampnatum occulte revocare Acatium, non potuit, quia divino judicio percussus interiit. Successit Symmachus 53 a Petro, natione Sardus, patre Fortunato, sedit a. 15, m. 7, d. 27. Fuit tempore Anastasii et Theoderici. Constituit ut die Dominico et sanctorum nataliciis canatur Gloria in excelsis. Hic inter multa ecclesiarum opera omnibus episcopis per Affricam et Sardiniam exilio religatis omni anno necessaria ministrabat.

Anno ab inc. Dom. 509, obiit sanctus Benedictus, et in Monte Cassino per 15 annos jacuit, et post corpus ejus in Galliam translatum est anno 660. Tempore Anastasii claruit Antonius.

( Gesta p. R. ) Hic et Laurentius sub intentione [Col. 0091C] ordinati sunt uno die, et confirmatus est Symmachus, et ordinavit sub intuitu misericordiae Laurentium episcopum in Nucerina civitate. Post annos 4 zelo ducti quidam de clero et senatu incriminaverunt Symmachum, et facta sunt mala pejora prioribus. Quidam vero de senatu quasi consultius agentes, miserunt ad Theodericum regem, ut eis destinaret qui ordinaretur apostolicus depositis illis utrisque. Qui contra sacros canones misit eis Petrum, Altinae civitatis episcopum. Symmachus vero congregans universalem synodum 125 episcoporum, prius purgavit se de crimine quod de eo ferebatur, deinde tam ipse quam omnes dampnaverunt Petrum a rege missum ut invasorem sedis apostolicae, [Col. 0091D] et Laurentium similiter qui seditiosis assentiens videbatur se ad papatum ingerere. Ipse vero in Domine confortatus usque ad diem dormitionis suae permansit apostolicus. Audiant qui favorem terreni principis divinae voluntati anteponunt, et intelligant istius dampnationis sententiam usque ad se dirivari et pertingere, quae a beato Symmacho papa et aliis 125 episcopis in Petrum et Laurentium legitur processisse. Discant hic saltim ⁜ 171 hi qui apostolicam sedem invaserunt et Romanae ecclesiae praejudicium fecerunt, qui favorem terreni principis divinae auctoritati anteponunt, secundum tam evidens exemplum, [Col. 0092A] dampnationi suae ipsi esse obnoxii; nec malint cum impiis in circuitu ambulare, aut vertiginem capitis sui quae in propatulo est defendere, quam errorem suum simpliciter confiteri et doctrinam suscipere.

Zenon ⁜ 172 et Anastasius imperatores Euthichianistae, hi leguntur prius sibi sanctam catholicam ecclesiam subdidisse, ita ut catholicos episcopos exilio religarent et apostolica traditione postposita sibi consentaneos in eorum sedibus subrogarent. Nam ante horum tempus leguntur quidem heretici imperatores catholicos episcopos multis modis vexasse, electioni vero aut promotioni cujuslibet pontificis nusquam leguntur se miscuisse. Siquidem sub eisdem Euthichianistis imperatoribus et Constantinopoli [Col. 0092B] et reliquis urbibus legitur innumerabilis fidelium multitudo cleri et populi pseudoepiscopos eorum nullatenus suscipere voluisse, quia constabat eos absque sui electione in Dei contemptum et sui erroris augmentum a praefatis principibus promotos fuisse. Ut enim tradit Anastasius, sanctae Romanae ecclesiae bibliothecarius, in chronica Theophanis et Georgii Dei cultorum, quam ipse de Greco in Latinum transtulit: [ANAST.] «Vicesimo imperii Anastasii anno, Johanne Niocetae Alexandrino episcopo heretico mortuo, Dioscorus junior praelatus est episcopus Alexandriae. Qui cum manus impositionem accepisset, recesserunt multitudines rusticorum dicentes, quia nisi sicut sancti canones continent fiat episcopus, non recipietur. Principes enim [Col. 0092C] intronizaverunt eum. Dyoscorus autem venit ad Sanctum Marcum, et venientes clerici induerunt eum secundo et iterum eum consecraverunt. Et ita veniens ad Sanctum Johannem perfecit collectam. Cum autem esset illic Theodosius filius Calliopii augustalis et Achatius magister militum, turbae turbatae ceperunt injuriis afficere filium augustalis, eo quod laudaret imperatorem Anastasium, et insilientes quidam a sede depulerunt eum et interfecerunt. At vero Achacius magister militum quotquot capere potuit interfecit. Quod audiens imperator iratus est. Porro Dioscorus mitigavit eum. Cumque Constantinopolim venisset apud imperatorem pro Alexandrinis intercessurus, ab orthodoxis publice conviciis [Col. 0092D] appetebatur. Quam ob rem et ipse cum ob homicidium intercessisset, cum festinatione recessit.» Ecce quibus primis auctoribus seculi principes suos pontifices nituntur Dei ecclesiae promovere. Sequentes autem horum hereticorum exempla quidam Grecorum imperatores regni sui urbibus suos episcopos imponentes, Romanae vero urbi hoc pepercerunt. Decretum enim electionis a clero et senatu susceptum sibi mitti statuerunt, priusquam futurus pontifex consecretur. Quod cum legatur sepius directum fuisse, nusquam tamen legitur eos Romanorum electionem mutasse aut reprobasse. [Col. 0093A] Hoc tamen quia Domino erat contrarium, ut ecclesia pontifice careret, usque dum qui decretum ferebat iret et rediret, penitus respuerunt sequentes imperatores, religione praestantes, quod liquido cognoscere possumus in praeceptis Constantini principis ad Benedictum episcopum et clerum et populum Romanum. Itaque qui attendit alios Grecorum imperatores decretum sibi mitti noluisse, attendat eos nunquam electionem mutasse, attendat etiam . . . . . ⁜ 173 .

Post Anastasium Justinus senior accepit imperium anno ab inc. Dom. 517; regnavit annis 9. ( Gesta p. R. ). Ormisda Campanus sedit Romae anno ab inc. Dom. 511, sedit a. 8, d. 14, patre Justo de Frisone. Hic constituit clerum et presbiteros erudivit. [BEDA.] [Col. 0093B] Post hunc Johannes Tuscus, patre Constantio, a. 2, m. 8, p. 15. Hic Constantinopolim veniens ad portam quae vocatur Aurea, in conspectu omnium roganti caeco lumen reddidit. ( Gesta p. R. ) Qui cum redisset et Ravennam venisset, Theodericus eum cum comitibus carceris afflictione peremit, invidia ductus quod catholicae pietatis defensor Justinus honorifice eum suscepisset; quo etiam anno Symmachum et Boetium patritios occiderat, et ipse 99 post hoc facinus die morte subita sequenti periit anno. [BEDA.] Episcopi de exilio, quo per Affricam et Sardiniam tenebantur, revertuntur post annos 74 hereticae profanationis. [ADO.] Julianus Viennensis ecclesiae episcopus claruit. [ISID.] Childericus enim, qui et Ildiris, Honorici filius ex Eudochia captiva [Col. 0093C] Valentiniani filia ortus, post Trasamundum Wandalorum regnum obtinuit. Hic pro sacramento quo erat astrictus, ut quam diu regnum teneret episcopos ab exilio ne revocaret, antequam regnum acciperet, catholicos sacerdotes quos Trasamundus dampnaverat, ab exilio revocavit. Quem Gilimer sumpta tirannide regno privavit, qui et Childericus dictus est et regnum optinuit. [FREDEG.] Justinus non multo post bellum in Persas movens, cum Calcedonem pertransisset, morbo periit, et Justinianus in regnum elevatur. Qui cum regem Persarum oppressum vinctum teneret, honorifice eum in cathedra sedere jussit, quaerens ab eo civitates et provincias rei publicae. Cumque ille diceret: Non dabo, [Col. 0093D] et Justinianus econtra verbo rustico responderet: Denras, ob hoc illo in loco civitas fundata nomen accepit Denras. Receptis ergo provinciis et civitatibus plurimis, permisit eum in Persas regnum recipere, et cum magno triumpho reversus est Constantinopolim. Qui cum unico amore diligeret Belsarium, instituit eum patricium in illis partibus Affricae quae a Wandalis non fuerat occupata. Senatus autem zelo ductus suggessit de eo imperatori quod dejectionem ejus meditaretur, ut ipse in regnum sublimaretur; et ob id zelum ducens adversus Belsarium, jubet eum Wandalos expugnare, a quibus multae militum legiones [Col. 0094A] sepe fuerant trucidatae. Belsarius timens Wandalos, adhortante Antonina uxore sua Christiana, votum vovit Deo se futurum Christianum si posset Wandalos superare. Wandali super litus maris castra metantur, Belsarius econtra terrestri praelio et Antonina navali procedere parant. Cum jam prope conflictum essent, Antonina cum suis egressa, omnes mulieres et liberos Wandalorum delevit, nec animal ex illis vivere permisit. Quod ubi Childemer audivit, retrorsum ad castra rediens, destructa phalanga praelii a Belsario et Antonina, terra marique vallatus cum suis omnibus ad internecionem cesus est. Qui fugiens cum duodecim tantum Wandalis in castro tuto se recepit, ubi coartatus petebat Belsarium, ne ligatum eum imperatori praesentaret. Quo promittenti [Col. 0094B] non se eum ferro, non ligno, non corrigia, non ere ligandum, Childemeris se reddidit. Quem Belsarius catena argentea constrinxit, sociosque ejus interfecit, ipsumque Justiniano praesentavit; quem ille in palatio suo habitare jussit, sed sputis et opprobriis gravibus obprimebat. Petensque imperatorem ait: Habitatores palatii tui sputis et obprobriis opprimunt me; quorum ego si juberes duodecim et ego unus cum equo quem habui ante conspectum gloriae tuae armati accederemus ad praelium, cognosceres cui ex nobis validitas sit aut ignavia. Quod cum Justinianus duodecim militibus jussisset, ille dum eos aggreditur fugam fingens, omnes singulatim interfecit. [ISID.] Posthac jussu imperatoris eunuchus factus, in provincias vicinas contra Persas patricius ordinatur, et ⁜ 174 [Col. 0094C] sic regnum Wandalorum finitum est anno ingressionis eorum in Hispaniam 97, et manserat a. 113. [FRED.] Senatus iterum Belsarium Justiniano facit odiosum. Quam ob rem ab honore patriciatus deponitur. Iterum quendam Florianum in imperium nititur sublimare et Justinianum dejicere. Qui petens Belsarium ut se adjuvaret, nuncios misit ad eum. Et ille fingens se Florianum adorare vallatus pueris suis Florianum gladio percussit et omnes inimicos suos qui erant cum eo, coronamque auferens a capite Floriani imposuit capiti Justiniani, reddens ei basia per manus [FRED.].

A. 525. Justinianus imperator Justini majoris nepos regnavit a. 37. Quo defuncto in Constantinopolim [Col. 0094D] Justinus a. 563 ambivit imperium, vir iniquus et cupidus.

[ADO.] Tempore ⁜ 175 Justini Pantagathus Viennensis quinque annis, cui successit Ysielnus. Tempore ⁜ 176 Justiniani imperatoris Domninus Viennensis episcopus floruit.

[FREDEG.] Teodericus igitur Gotnorum rex, de quo supra retulimus, cum tempore Leonis imperatoris renuisset subire ditionem imperii, triginta annis cum magna felicitate regnavit. Fuerunt omnes anni quibus regnavit in Italia 32 anni, a finibus Pannoniae usque ad Rodanum fluvium, a Tyrreno mari [Col. 0095A] usque ad Alpes Penninas et Yseram fluvium. 14 anno regni sui basilicam sancti Juliani Brivatae columnis mirificis ornatam exstruxit. Civitates omnes quas regebat miro opere restaurare et munire sollertissime fecit. Palatium splendidissimum Papiae quae Ticinum cognominatur, Ravennae quoque et Veronae fabricare jussit. Cujus filiam Sigismundus Burgundionum rex habuit uxorem. Post ⁜ 177 quem suscepit regnum Athalaricus filius filiae ejus et ei Theodatus. [JORD.] Quo dejecto, Vitiges rex creatur, et hic a Justiniano per Belsarium victus opprimitur, et Constantinopulum ductus patricius creatur. Sic regnum Gotthorum post a. 2300 Romanorum cessit imperio.

Amator ⁜ 178 episcopus Silverio papae (MANSI, IX, 7) : [Col. 0095B] A quibusdam, Pater dilectissime, audivimus vos a sede sancti Petri injuste pulsum et exilio dampnatum. Quod nimis grave ferentes, misimus vobis argenti libras 30 ad vestram vestrorumque sustentationem. Silverius papa Amatori episcopo: Omnia patritia mihi infesta erat, quod non restituebam Antemium dudum patriarcham Constantinopolitanum, quem Agapitus praedecessor meus meritis suis donavit. Urgente etiam jussione exierunt falsi testes, dicentes adversum me crimina quorum nunquam particeps fui. Sed dum multi in illa accusatione persisterent, timuit Wilisiarius patritius noster, et mandavit me ad se venire pacifice pro quibusdam ecclesiasticis dispositionibus in palacium principis, et ad primum et secundum velum retinuit omnem clerum et populum qui mecum [Col. 0095C] veniebat, et nullum permisit introire nisi me solum et Vigilium nostrum. Me vero vi retentum et ante praedictam patriciam deductum miserunt quomodo sustentor in exilium, pane tribulationis et aqua angustiae. Comites propterea duos dimisi nec dimitto officium meum, sed cum episcopis quos congregare potui, eos qui talia erga me egerunt anathematizavi, et una cum illis apostolicarum synodali auctoritate statui, nullum umquam decipiendum, sicut deceptus sum, et si aliquis deinceps ullum episcoporum ita deciperet, anathemaranatha fieret in conspectu Dei et sanctorum angelorum. Silverius Vigilio: Quia contra jura canonica temporibus Bonefacii papae ipso vivente successor ejus designari conabaris, nisi tibi amplissimi senatus obviasset justitia, tunc providentia pastorali [Col. 0095D] tua debuerant execranda jam vicia detruncari. Sed dum parvum vulnus in te neglectum est, insanabilis adcrevit apostamia, quae nisi ferro altius abscidatur, fomentorum non poterit sentire medicinam. Quippe nequissimi spiritus audacia ambitionis frenesiam concipiens in illius apostolici medici cui animas ligandi solvendique potestas concessa est versari contumeliam, novumque scelus erroris niteris rursus inducere, et in morem Symonis cujus te discipulum ostendis, data pecunia meque repulso, qui favente Domino tribus jam [Col. 0096A] emensis temporibus ei praesideo, tempore meo niteris invadere. Habe ergo cum his qui tecum erunt plenae dampnationis sententiam, sublatumque tibi nomen et munus ministerii sacerdotalis agnosce, Spiritus sancti judicio et apostolica anathematis auctoritate dampnatus. Sic enim decet fidem sanctorum Patrum in ecclesia servare catholica, ut quod habuit amittat, qui inproba temeritate quod non accepit assumpserit.

( H. Misc. ) Justinianus 3 imperii anno promulgavit, ne militarent nisi catholici soli, dans hereticis inducias nisi sese movissent ad conversionem. Hunc adiit Agapitus papa pro quibusdam rogaturus, sed sentiens eum Euthicetam factum, cum eum argueret, et ille graves ei minas intentaret, ait papa: Ego [Col. 0096B] ad Justinianum Christianissimum venire desideravi, sed Diocletianum inveni. At ille videns ejus constantiam inconcussam et inadulatam, ad catholicam fidem cum multis regressus est. Anthimum quoque regiae urbis episcopum praefatae hereseos defensorem publice communione privavit, et non multo post in eadem urbe defunctus est; cui successit Silverius. Belisarius post hec Carthaginem cepit, cum 95 annos Wandali eam tenuissent, et omne Wandalorum regnum et stirpem delevit. ( Gesta pont. Rom. ) Silverius itaque cum rogaretur ut Anthimum restitueret, noluit. Ob hoc a Belisario nolente captus ex praecepto Theodorae augustae in Pontia insula exulans obiit.

Nomina pontificum Lugdunensium ab inicio: [Col. 0096C] Photinus martyr. Hyreneus martyr. Zacharias. Helius. Faustinus. Verus. Julius. Tolomeus. Vocius. Maximus. Tretradius. Verissimus; hic interfuit Sardicensi synodo 4. Sanctus Justus. Sanctus Alpinus. Martinus. Sanctus Antiochus. Elpidius. Senator. Sanctus Eucherius. Salonius. Sanctus Veranus. Sanctus Paciens. Sanctus Lupicinus, tempore Wandalicae persequutionis. Rustitius. Stephanus. Viventius. Sanctus Lupus, tempore Sigismundi et Clodovei. Lyconcius. Sanctus Sacerdos, tempore Childeberti. Sanctus Nicetius, tempore Childeberti ejusdem. Sanctus Priscus; hic auctor synodorum 21, 22 et 24 extitit. Sanctus Etherius; huic scribebat beatus papa Gregorius. Secundinus. Arigius. Tetricus. Gandericus. Viventius. Sanctus Aonemundus [Col. 0096D] martir. Sanctus Genesius. Sanctus Lamdebertus; hujus tempore obiit sanctus Bonitius et Lugduni est sepultus, qui Clippiaco in palatio regali sanctum Ansbertum Rotomagensem consecravit antistitem. Sanctus Gudinus. Fulcoaldus ⁜ 179 . Hic est Fulcoaldus episcopus, qui corpus sancti Boniti ⁜ 180 Arvernensibus reddidit. Madalbertus. Ado. Eldoynus. Leitfradus tempore Karoli Magni; hic restauravit Lugdunensem aecclesiam post destructionem Wandalorum. Agobardus doctrina clarus tempore Ludovici Pii. [Col. 0097A] Amolo, cujus tempore, ut idem ipse testatur, et Egilmarus Viennensis, Bartolomeus quoque Narbonensis, Stephanus Belgicensis, Alteus Eduensis, Odolmannus Mattiscensis, in epistola missa Rodulfo Byturum archiepiscopo et omnibus episcopis Aquitaniae Novempopulanae et Narbonensis primae, per 300 fere annos Lugdunensis ecclesia primatum aecclesiarum in Gallia ab ipsis temporibus apostolorum optinens ⁜ 181 , vices Romanorum pontificum pro suae sanctitatis merito optinuit. Remigius tempore Karoli Calvi. Sanctus Aurelianus legatus Romanae sedis; post quem, fuit Agrinius Linguonensis qui non habetur in numero. Aluvala. Bernardus. Austerius. Remigius. Anschericus. Wido. Amblardus. Borchardus senex. Borchardus juvenis. Sanctus Odelricus. [Col. 0097B] Halinardus. Sanctus Gebuinus. Hugo ⁜ 182 .

[FREDEG.] Langobardorum igitur gens priusquam hoc nomine vocaretur egressa de Scatanavia quae est ultra Danubium et mare oceanum, Danubium transmeavit. Cum a Hunis interrogati fuissent, quae gens terminos eorum ausa fuisset vitiare et eis bellum conarentur intrare, illi mulieres praeceperunt comam capitis ad maxillas et mentum religare, ut habitum virorum similarent, ut ipsa sua multitudine hostes terrerentur, eo quod mulierum comae ad instar barbae valde longae esse viderentur; et exclamaverunt omnes: Haec est gens Langobardorum. Et ita bellum ineunt, Hunos superant, partem Pannoniae invadunt Narsis ergo patricius cum esset eunuchus, [Col. 0097C] et Sophia uxor Justini imperatoris apparatum muliebrem ex auro factum ei misisset, ut filaret et pensa lanariorum et non populum regeret, ille iratus respondit: Filabo filum de quo Justinus et uxor ejus ad caput venire non poterunt. [PAUL. DIAC.] Hic ⁜ 183 Totilam Gothorum regem occidit, sed accusatus per invidiam a Romanis recessit Neapolim Campaniae. [FREDEG.] Et Langobardos a Pannoniis invitans in Italiam cum rege Alboino introduxit, qui Glodesindam filiam Clotharii regis Clodovei magni duxit uxorem. Qua ⁜ 184 defuncta aliam duxit uxorem cujus matrem occiderat, a qua et ipse veneno periit. Hic invasit, ut dictum est, Italiam, et obsedit, Romam vastavit . . . . . Langobardi ergo elevato ⁜ 185 rege super se Clyp nomine irruentes Galliis, Amatum patricium [Col. 0097D] perimunt et multas strages faciunt, pro quo Mummolus patriciatum assumpsit.

[PAUL. DIAC.] His ergo diebus apud Constantinopolim cum amentia quam incurrerat mortuo Justino 17 anno regni sui, Tiberius, qui cum Sophia uxore Justini regnum regebat, invasit imperium et tenuit a. 6, m. 10, d. 8. Qui et largissimus in elemosinis fuit. Sophia adversus Tiberium insidias parans, Justinianum Justini nepotem in regnum voluit sublimare. [Col. 0098A] Quod cernens Tiberius, expoliatam eam thesauris et segregatis ab ea pueris, in custodia jussit retrudi. Justinianum objurgatum multo postmodum amore dilexit.

( Gesta p. R. ) Post Johannem papam quem Teodericus rex carceris afflictione peremit, Felix, natione Samnius, patre Castorio, sedit a. 4, m. 2, d. 13. Post eum Bonifacius Romanus, patre Praejecto de Celio monte, a. 2, m. 4, d. 6. Johannes ⁜ 186 , qui et Martinus, post Bonifacium sedit annis 2, m. 4. d. 6, obiit 6 Kal. Jun. et cessavit episcopatus diebus 5, et successit ei Agapitus Romanus, patre Gordiano presbytero, m. 11, d. 19. Inter Agapitum et Silverium d. 29. Silverius Campanus, patre Ormisda, episcopus Romae a. 1, m. 5, d. 11. Anno ab inc. [Col. 0098B] Dom. 538, indictione 1. Vigilius Romanus, patre Johanne consule, a. 18, m. 6, d. 26. Anno ⁜ 187 praesulatus papae Vigilii 14, indictione 14, anno ab inc. Dom. ( Gesta p. R. ) 552, quinta synodus Constantinopolitana. Anno Justiniani Justini majoris nepotis 27, Vigilius a Justiniano in exilium truditur; revocatus cum Romam reverteretur, in Sicilia civitate Syracusana calculi dolore moritur. Pelagius Romanus, patre Johanne vicariano, a. 11, m. 10, d. 18. Hic ordinatus a duobus episcopis et uno presbitero. Inter Pelagium et Johannem d. 26. Johannes Romanus, patre Anastasio, a. 12, m. 10, d. 26. Hic restauravit cimiteria martyrum et constituit per Dominicas oblationes et luminaria. Benedictus Romanus, patre Bonifacio, a. 4, m. 1, d. 28. Inter eum et Pelagium [Col. 0098C] d. 5.

( Gesta p. R. ) Anno ab inc. Dom. 582. Mauritius imperator successit Tyberio, regnavit a. 16. Post Benedictum sedit Romae Pelagius Romanus, patre Unigildo, a. 10, m. 2, d. 10. Eo imperitante fuerunt pluviae, ut videretur diluvium redisse. Tanta clades quantam nullus meminit a seculo fuisse, qua etiam Pelagius papa moritur et Gregorius doctor electione cleri et populi pontificatum Romanae suscepit ecclesiae, anno imperii Mauricii 10, ab incarnatione Domini anno 592, indictione 10, epacta 21, concurrente 7, natus Romanus, patre Gordiano, sedit a. 13, m. 6, d. 10. Hic fecit ut missa caneretur supra corpus beati Petri apostoli. Anno pontificatus 4, [Col. 0098D] indictione 13, congregata synodo 24 episcoporum beati Petri apostoli de necessariis ecclesiae tractavit. Hic missis Brittanniam Augustino, Mellito, Johanne et aliis pluribus monachis ad Christum Anglos convertit.

[ADO.] Tempore ⁜ 188 Leovigildi Renatus Viennensis episcopus floruit, qui eodem anno quo Justinus amens factus est, obiit.

[BEDA.] Hermenigildus Levigildi Gothorum regis [Col. 0099A] filius, ob fidei catholicae confessionem regni privatus infulis a patre Arriano et carceri injectus, ipsa Dominicae resurrectionis nocte securi in capite percussus, regnum caeleste rex et martyr intravit. Cujus frater Recharedus rex Gothorum prius secretius baptizatus est, et post omnes Gotthos qui tunc Arriani erant Toletum adunari jussit quinto anno pontificatus Gregorii, et praesentari sibi omnes sectae Arrianae libros quos et cremari fecit, et omnes Gothos baptizari mandavit.

[ADO.] Philippus quoque Viennensis episcopus viguit (fol. 36) , cui successit Evantius vir sanctus, qui cum sancto Prisco Lugdunensi et Artemio et Senonico et Remigio Bituricensi et aliis sanctis episcopis, Siagrio quoque Eduensi, 20 capitula roboravit; [Col. 0099B] cui successit Verus, cujus diaconus fuit sanctus Desiderius Eduensis, et ei successit Domnolus in redimendis captivis strenuus, eique successit Etherius tempore Eraclii imperatoris.

[FREDEG.] Eo anno uxor Arnulfi imperatoris Persarum virum suum relinquens cum quattuor pueris et totidem puellis, ad sanctum Johannem Constantinopolim episcopum veniens, dixit se unam esse de populo, et baptizata est, quam suscepit de lavacro sancto uxor Mauricii imperatoris. Quae cum sepius per legatos repeteretur et uxor ejus esse nesciretur, augusta videns eam pulcherrimam et suspicata ne ipsa esset quae querebatur, ostendit eam legatis. Quam illi viderunt, et agnoscentes nullum ab ea responsum audire potuerunt nisi prius baptizarentur. [Col. 0099C] Illi animo volenti gratiam baptismi acceperunt. Quibus illa id dedit responsum, non se ad virum redituram, nisi ille primo baptismi perciperet gratiam. Quod cum imperatori Persarum nunciatum fuisset, legationem misit ad Mauricium imperatorem, ut sanctus Johannes veniret Antiochiam, a quo baptismum salutis acciperet. Quod et Mauricius fieri jussit cum infinito apparatu. Ibi baptizatus est imperator Persarum cum sexaginta milibus virorum, et a sancto Gregorio Antiocheno de fonte susceptus. Petiit autem ab imperatore Mauricio episcopos cum clero sufficienti, quod et ille concessit, et sic summa celeritate omnis Persida Christo domino credidit. Eodem tempore anno ab inc. Dom. 598, inventa est [Col. 0099D] tunica Domini inconsutilis in civitate Zafath, et a Gregorio Antiocheno et Thoma Iherosolimitano et Johanne Constantinopolitano cum aliis multis episcopis facto triduario jejunio levata cum arca marmorea, ita levi facta ac si de ligno fuisset, ordine pedestri Hierosolimam cum devotione sanctissima perducta, et in loco ubi crux Domini adoratur cum triumpho posita.

Tempore ⁜ 189 Mauricii imperatoris, pontificatum Romanae ecclesiae agente papa Gregorio a. 9 constructio cenobii Flaviniacensis in castro praenominato [Col. 0100A] facta est domno Widrado, et Magoaldus abbas ordinatus est, anno ab inc. Dom. 601, indictione 5. (fol. 37.) Anno primo Theoderici regis, qui erat ab inc. Dom. 606, Focae vero imperatoris 3, idem domnus Theodericus testamentum domni Widradi de castro seu coenobio Flaviniacensi sigillo suo confirmavit factum, et corroboravit apud Sinemurum, secundo post transitum sancti Gregorii anno, primo scilicet papatus Saviniani, praesidente Lugdunensi aecclesiae Secundino archiepiscopo.

Anno ab inc. Dom. 602 ⁜ 190 , Focas dux et patricius rei publicae victor a Persis rediens, Mauricium imperatorem interfecit, et imperium assumpsit; regnavit annos 8 ⁜ 191 . Eo anno Etherius Lugdunensis archiepiscopus obiit, in ejus locum substituitur Secundinus. [Col. 0100B] Anno Focae 2, indictione 8, epacta 26, concurrente 4, ab inc. Dom. 605 ⁜ 192 beatus Gregorius migravit ad Dominum, regnantibus in Francia Theoderico et Theodeberto fratribus. Successit ei in episcopatu Romanae ecclesiae post d. 22 Savinianus Tuscus, patre Bono de civitate Blera, sedit a. 1, m. 5, d. 8 ( Gesta p. R. ). Hic addidit luminaria in ecclesia beati Petri. Post eum sedit Bonefacius III Romanus, patre Johanne ⁜ 193 , m. 8, d. 22. Hic rogavit imperatorem ut statueret Romanam ecclesiam caput esse omnium ecclesiarum, quia Constantipolitana se primam scribebat. Bonefacius IIII, de civitate Valeria natione Marsorum, patre Johanne medico, sedit a. 6, m. 8, d. 13. De hoc legitur in ecclesiastica hystoria, quod impetrarit a Foca donari ecclesiae [Col. 0100C] Christi templum Romae quod Pantheon vocabatur ⁜ 194 , cujus papatus ⁜ 195 . . . anno Focas obiit. [FREDEG.] Cum enim Heraclius patricius esset universarum Affricae provinciarum, et Focas imperium nequissime regeret, et modo amentiae thesauros in mare projiceret, dicens se Neptuno munera dare, senatores cernentes quod vellet imperium per stultitiam destruere, factione Heraclii Focatem apprehensum manibus et pedibus truncatis, lapide ad collum ligato, in mare projecerunt, et Heraclius consensu senatus sublimatur in regnum anno 607 ⁜ 196 . [BEDA.] Cum infestatione Persarum multae imperii provinciae vastatae fuissent temporibus Mauricii et Focatis imperatorum, temporibus ejus Persae Calchedona civitate vastata Constantinopolim quoque sedem imperii [Col. 0100D] destruere moliebantur, multasque ⁜ 197 Romanorum provintias et ipsam Jerosolimam invadunt, et destruentes ecclesias et sancta profanantes, inter reliqua ornamenta etiam vexillum sanctae crucis abducunt. [FREDEG.] Contra quos Heraclius aciem dirigit, et ipsi duo exercitus principes singulari certamine omnibus ex utraque parte eventum rei expectantibus congrediuntur. Heraclius victor caput Persae praecidit, et totum Persarum exercitum ad sedes proprias regredi compulit. Post hec evectu [Col. 0101A] navale Persidam ingreditur, tribusque circiter annis Persida vastata, suae eam ditioni subjecit, lignumque Dominicum reportavit. Postmodum Persas rebellantes iterato superat et sibi subjicit. Qui cum esset pulcherrimus aspectu, fortissimus viribus, pugnator egregius, litteris etiam apprime eruditus, cernens in syderum signis a circumcisis gentibus imperium devastandum, direxit nuncios ad Dagobertum regem Francorum, petens ut omnes Judeos regni sui baptizari praeciperet, quod et ipse decreto fieri statuit per omnes provincias imperii.

Anno ⁜ 198 Heraclii imperii 5, natus est Mahamet, qui cum esset infantulus, defunctis patre et matre, adhesit viduae quae et nutriebat. Cumque adolevisset, cepit per scolas Christianorum ire et auditoriis interesse, [Col. 0101B] et quae ibi audiebat, domi hominibus gentis suae referebat. At illi mirabantur jam tum in eo sapientiam, cum audirent ab eo quae audierant. Die igitur quadam cum reverteretur ab auditorio, obviam habuit diabolum habentem os aureum, et dicentem se esse Gabrielem archangelum missum a Deo ad ipsum, ut praedicaret genti suae quae audierat et sciebat. Tunc cepit praedicare Mahamet ut derelinquerent idola manu facta et adorarent creatorem qui fecit quae sunt. Cumque plures adhererent illi et ut prophetam eum haberent, congregatis qui secum erant arma sumpsit, et ut rex et propheta quos poterat sibi subjiciebat, et regnavit in Damasco, et caput regni ejus Babylonia civitas fuit.

[FREDEG.] Agarenorum igitur gens circumcisa, [Col. 0101C] qui et Sarraceni dicitur, egressa a latere montis Caucasi super mare Caspium, cum in nimiam multitudinem coaluissent, tandem arma sumentes, provinciis Heraclii imperatoris vastandis irruunt, contra quos Heraclius direxit exercitum. Sed Sarraceni milites superant, eosque gladio graviter trucidant, ita ut 150 milia militum interficerent. Spolia eorum Heraclio offerunt, quae ille recipere noluit, cupiens super Sarracenos vindicare, et mittens legationem, portas quas Alexander Macedo super mare Caspium aereas fieri et serrare praeceperat, propter inundationem gentium saevissimarum, quae ultra Caucasi montis culmina habitabant, easdem portas aperire praecepit, indeque centum milia pugnatorum auro locatos contra Sarracenos mittit ad praelium. Cumque [Col. 0101D] non procul a se invicem castra metarentur, utrique exercitus ut mane facto confligerent, eadem nocte Dei virtute exercitus Eraclii percutitur, quinquaginta enim eorum milia in stratis suis mortui sunt. Quo facto territi milites ad propria sunt reversi. Sarraceni, ut ceperunt, provincias devastant. Cum jam Hierosolimis propinquassent, Heraclius videns quod non posset eis resistere, nimio amaritudinis merore adreptus, ad ultimum infelix Euthicetis heresim sectans et Christi cultum relinquens, [Col. 0102A] habens uxorem filiam sororis suae, post annum regni sui 27 crudeliter vitam finivit. Heraclonus ⁜ 199 cum matre sua Martyna regnavit annis 2, cui successit Constantinus filius Heraclii mensibus 6, anno Dominicae incarnationis 634, pontifice Honorio, indictione 7. (Ib.) Et successit in regnum sub tenera aetate et consilio Constantinus filius ejus, qui et Constans, cujus tempore res publica a Sarracenis nimium vastatur. Duravit hec vastitas per annos 47 usque ad tempora Constantini superius nominati. Tunc est Hierosolima capta et ceterae eversae civitates; Aegiptus superior et inferior pervaditur, Alexandria capitur et predatur, Affrica tota vastatur, Asia et Europa quatiuntur, et omnia regna mari contigua pervagantur. Constantinopolis tantum cum Traciana [Col. 0102B] provincia et, paucis insulis et Romana provincia ditioni imperii remanserunt.

. . rius papa Apellinarista . . us est ⁜ 200 .

Anno ⁜ 201 inc. Dom. 651, 11 Kal. Mai. ordinatio domni Widradi abbatis, cum locum Flaviniacensem 48 annis Magoaldus abbas rexisset

Anno ab inc. Dom. 665, papa Vitaliano, adventus Benedicti in Gallias, et Tequemio obiit sanctus Amandus Tungrorum episcopus, cui successit sanctus Remaclius anno imperii Constantini 22, et ei Theodardus, et Theodardo sanctus Lambertus.

( Gesta p. R. ) Bonefacio igitur papae post dies 25 successit Deusdedit Romanus, patre Stephano subdiacono, sedit a. 3, d. 23. Post quem m. 5, d. 26 exactis sedit Bonifacius V, Campanus, patre [Col. 0102C] Johanne, a. 5. Hic constituit ut ullus de ecclesia traheretur. Successit post dies 13 Honorius Campanus, patre Petronio consule, sedit a. 12, m. 11, d. 18. Hic exortum apud Scottos errorem de observatione paschae 14 Jun. per epistolam redarguit. Successit Johannes natione Dalmata, patre Venantio, sedit a. 1, m. 8, d. 18. Hic per Istriam et Dalmatiam multas pecunias misit ad redemptionem captivorum. [BEDA.] Hic cum adhuc electus esset pro pascha et pro heresi Pelagiana Scottos redarguit. Theodorus Grecus, patre Theodoro episcopo de civitate Hierusalem post m. 5 et d. 13 sedit a. 6, m. 5, d. 18. ( Gesta p. R. ) Hic condempnavit Pyrrum regiae civitatis episcopum, qui cum Cyro Alexandriae et Sergio praedecessore suo achephalorum heresim [Col. 0102D] instauraverat. [BEDA.] Venit enim ficta ut post apparuit poenitentia et obtulit eidem papa libellum penitentiae; sed domum reversus ad vomitum rediit, quam ob rem praesente clero et populo Romano vinculo anathematis, ut praediximus, innodatus est. ( Gesta p. R. ) Post Theodorum Martinus de Tudertina Tusciae sedit a. 6, m. 5, d. 26. [BEDA.] Constantinus igitur deceptus a Paulo regiae civitatis episcopo sicut et Eraclius proavus ejus a Sergio, librum composuit adversus fidem catholicam. Unde Martinus [Col. 0103A] papa congregata Romae synodo 110 episcoporum dampnavit sub anathemate praefatos Cyrum, Sergium, Pyrrum et Paulum hereticos. Pro qua re missus ab imperatore Theodorus exarchus tulit Martinum de ecclesia Constantiniana, et perduxit eum Constantinopolim. Qui post religatus Cersonam, ibidem vitam finivit, multis virtutum signis in eodem loco usque hodie refulgens.

Anno Dom. incarn. 640, indictione. . Martinus papatum su. . Facta est hec synodus anno Dom. inc. 650, indictione 8, anno imperii Constantini 9, qui imperavit postea a. 19 et mortuus est anno dom. inc. 669, indictione 12.

( Gesta p. R. ) Eugenius Romanus, patre Rufiniano, sedit a. 2, m. 9, d. 24, cui post mensem et dies [Col. 0103B] 28 successit Vitalianus Signensis provinciae Campanae, patre Anastasio, sedit a. 14, m. 6. Hic regulam ecclesiasticam et vigorem, ut mos est, omnino servavit. Quo nuper ordinato Constantinus misit beato Petro evangelia aurea gemmis albis ornata mirae magnitudinis. Vitalianus misit Britanniam plurimos divini verbi praedicatores, qui ecclesias Anglorum multa divini verbi fruge fecundarunt. Constantinus imperator Sarracenorum tributarius factus tribus annis et amplius unoquoque die mille solidos auri erariis Sarracenorum reddebat (Ib.) . Tandem aliquando resumptis viribus tributa denegavit, et ipse post plurimas et inauditas depraedationes provinciis factas, occisus in balneo periit; regnavit a. 28. Nec multo post Vitalianus regna celestia [Col. 0103C] petivit, cui post m. 3 et d. 13 successit Adeodatus Romanus ex monachis, patre Jobiano, sedit a. 4, m. 2, d. 5. Post m. 4 et d. 15 Donus Romanus, patre Mauricio, sedit a. 1, m. 5, d. 10. Huic post m. 2 et d. 15 successit Agatho Sicula anno ab incarnatione Domini 666, indictione 5, sedit a. 2, m. 6, d. 4.

[BEDA.] Anno igitur ab incarnatione Domini 670, indictione 13, epacta . . concurrente . . Constantinus filius Constantini superioris regnare orsus, regnavit a. 17. Agatho papa rogatu Constantini misit in regiam urbem legatos suos pro adunatione facienda sanctarum Dei ecclesiarum. Qui benignissime a Constantino suscepti, jussi sunt colloquio pacifici de fide vera perquirere. Residentibus ergo [Col. 0103D] 150 episcopis, praesidente Georgio Constantinopolitano et Machario Antiocheno, facto conflictu, Georgius correptus est, Macharius cum suis sequacibus dampnatus est, tantaque gratia legatos pacis catholicae comitata est, ut Johannes Portuensis episcopus unus ex eis Dominica octava paschae missas publicas in ecclesia sanctae Sophiae coram principe et patriarcha celebraret. Hec est sexta synodus universalis Constantinopoli celebrata et Grece conscripta, tempore papae Agathonis, tertio ⁜ 202 papatus ejus anno, exequente principe Constantino et residente [Col. 0104A] intus palatium suum, regni ejus anno 14, ab incarnatione Domini 668, indictione 11, simulque legatis apostolicae sedis et episcopis 150 residentibus. Prima enim synodus apud Niceam 318 Patrum contra Arrium tempore Silvestri papae Romani, Macharii Hierosolimitani, Alexandri Alexandrini, sub Constantino principe. Secunda Constantinopoli 150 Patrum contra Macedonianum et Euxodium qui Spiritum sanctum Deum esse negabant tempore Damasi papae, Cyrilli Hierosolimitani, Noctarii Constantinopolitani sub Theodosio seniore, et Gratiani principis. Tercia in Epheso 200 Patrum contra Nestorium regiae urbis episcopum duas personas in Christum asserentis, sub Theodosio juniore et papa Celestino, tempore Juvenalis Constantinopolitani, Cyrilli Alexandrini. [Col. 0104B] Quarta in Calcedone 630 Patrum sub Leone papa et Martiano principe, tempore Juvenalis Hierosolimitani et Constantinopolitani contra Euthicem Constantini abbatem, verbi Dei et carnis unam naturam esse pronunciantem. Quinta Constantinopoli contra Theodorum et omnes hereticos, tempore Vigilii papae, sub Justiniano imperatore. Sexta haec de qua diximus.

[ADO.] Quo ⁜ 203 in tempore Sindulfus Viennensis claruit, cui successit Hecdicus magnae religionis, et viguit usque ad ultimum tempus Justiniani, sub quo et obiit; cui succedens Cadoldus duravit usque ad tempora Teoderici regis; cui successit Dodolenus, et ei Bobolinus tempore Johannis qui Sergio papae successit, eique successit Georgius magnae virtutis [Col. 0104C] episcopus.

Romanam igitur sedem post Agathonem suscepit Leo II Sicula, patre Paulo, interpositis inter Agathonem et ordinationem ejus a. 1, m. 6, d. 6, sedit m. 7, d. 17, cui post m. 11 et d. 22 successit Benedictus II. junior natione Romanus m. 10, d. 12. ( Gesta p. R. ). Hic suscepit jussiones clementissimi principis Constantini ad clerum et populum Romanum, ut qui electus fuerit in pontificatu Romano e vestigio consecraretur, nec expectaretur ulterius assensus et jussio imperatoris. Post eum interpositis duobus mensibus, diebus 15, sedit Johannes V. Syrus de provincia Antiochiae, patre Cyriaco, anno 1, et ei post m. 2, d. 18 successit Chonon, patre [Col. 0104D] Tracesio, educatus apud Siciliam, sedit m. 11

Incarn. ⁜ 204 Dom. a. 688, imperii Romani a. 3, indictione 1, prae . . . . pontificatum Romanae ecclesiae Sergius.

Post quem Sergius Syrus Antiochiae regione oriundus, patre Tyberio in Panormo Siciliae, sedit a. 13, m. 7, d. 23. Constituit Agnus Dei cantari a clero et populo et letanias in ypapanti Domini. Hic invenit, Domino revelante, in sacrario beati Petri capsam argenteam, et in ea crucem auream gemmis ornatam, in qua sub 4 petalis erat recondita portio [Col. 0105A] ligni salutaris, quae extunc die exaltationis ejus in basilica Salvatoris ab omni veneratur et osculatur populo. [BEDA, Chron. S. Benigni.] Hic ordinavit sanctum Willibrordum cognomento Clementem Fresionum genti episcopum, anno dominicae incarnationis 696, quem misit illuc cum sociis Pippinus major domus, postquam Frisiam devicit et ducem Ratbodum fugavit.

Tertio Justiniani anno cepit regnare Pippinus, et retinuit majoratum domus annis 20 sub Justiniano, Leone et Tyberio, item Justiniano, Theodosio et Leone, cujus regni anno 6. obiit; successit Karolus Martellus et obiit 7. Constantini anno.

[BEDA.] Anno ab inc. Dom. 678, indictione 2, epacta nulla, concurrente 5, Justinianus minor filius [Col. 0105B] Constantini regnare orsus regnavit annis 10. Hic papam Sergium rapi jussit de ecclesia et Constantinopolim deportari, quia erraticae suae synodo quam fecerat in urbe regia favere et subscribere noluit. Sed praevenit militia Ravennatae urbis vicinarumque partium jussa regis, et missos ejus expulit ab urbe Roma. Justitianus ob culpam perfidiae regno privatus, exul in Pontum secedit; post quem imperavit Leo annis 3, contra quem pugnavit Tyberius et de regno ejectum tempore quo ipse regnavit in custodia tenuit in eadem civitate. Post Sergium Joannes VI, natione Grecus, interpositis m. 1, d. 13, Romanam rexit ecclesiam a. 3, m. 2, diebus ( Gesta p. R. ). ., cujus tempore cum Gisulfus dux Langobardorum Campaniam igne, gladio et captivitate [Col. 0105C] vastaret, et non esset qui ei resisteret, ipse papa missis ad eum sacerdotibus et clericis cum donariis plurimis universos captivos redemit, et hostes domum redire fecit. [BEDA.] Successit ei Joannes VII, natione Grecus, patre Platonio, sedit a. 2, m. 7, d. 27. Sedit Constantinus Syrus patre Johanne, a. 7, d. 15 ( Gesta p. R. ).

[PAUL. DIAC. VI, 46.] Eo ⁜ 205 tempore gens Sarracenorum in loco qui Septem dicitur ex Affrica transfretrantes Hispaniam invaserunt, et post 10 annos cum uxoribus et filiis Aquitaniam ingressi, Carolo cum Eudone Aquitaniae principe super eos irruente, 370 milia a Francis perempta sunt, ex Francis vero mille quingenti tantum ceciderunt. Eudo quoque irruens [Col. 0105D] super eos pari modo multos interemit, et fugientes Sarraceni cum nimio exercitu Constantinopolim triennio obsederunt.

[BEDA.] Justinianus igitur quem superius regno privatum diximus, auxilio Terbelli Vulgarorum regis regnum recipiens 6 annis tenuit, et occidit eos patricios qui se expulerant, et Leonem qui locum ejus usurpaverat, et successorem Leonis Tyberium qui eo de regno ejectum in custodia tenuerat. Galli cum vero patriarcham erutis oculis misit Romam, et dedit episcopatum Cyro qui erat abbas in Ponto et cum exulem aluerat. Hic Constantinum papam ad [Col. 0106A] se venire praecipiens honorifice suscepit, ita ut die dominica missas eum sibi jubens facere, communionem de manu ejus susciperet, et in terra prostratus pro suis peccatis eum intercedere rogans, cuncta ecclesiae privilegia renovaret. Qui cum exercitum in Pontum mitteret ad comprehendendum Philippicum quem ibi religaverat prohibente papa, conversus exercitus Philippicum fecit imperatorem, reversusque cum eo Constantinopolim, pugnavit contra Justinianum, et victo eo atque occiso regnum suscepit, quod tenuit a. 1 et m. 6.

[ADO.] Quo ⁜ 206 in tempore Deodatus Viennensis episcopus florebat vir magnae parsimoniae, cui successit Blidrannus, et ei successit Coldus episcopus qui et Viennensem ecclesiam rebus auxit; fuit enim [Col. 0106B] affinis regibus Francorum. Successit ei Bobolinus, et huic Austrobertus vir strenuus et nobilis.

( Gesta p. R. ) Hic Constantino papae litteras pravi dogmatis misit, quas ille judicio apostolicae sedis respuit, statuitque populus Romanus, ne heretici imperatoris nomen aut cartas aut figuram solidi susciperet. Unde nec ejus effigies in ecclesiam introducta est, nec nomen ad missarum solempnia recitatum. In tempore ejus Anastasius regnavit annis 3, et Philippium captum oculis privavit nec occidit. [BEDA.] Hic Constantino papae litteras misit, quibus se fautorem catholicae fidei, et sanctae 6. synodi praedicatorem esse docuit. Post Constantinum Gregorius II. Romanus a Petro 92, patre Marcello sedit, a. 16, m. 9, d. 12. ( Gesta p. R. ) Constituit ut in quadragesima [Col. 0106C] 5. feria jejunium fieret, quod antea non fiebat, et missarum celebritates. [BEDA.] Ejus admonitione Liutbrandus rex Langobardorum donationem patrimonii Alpium quam Hereberechtus rex fecerat et ille repetierat, secundo confirmavit. Tunc plurimas Scotticae gentis provincias Echbertus vir sanctus de gente Anglorum ad canonicam paschae observantiam pia praedicatione convertit anno ab inc. Dom. 717.

Theodosius igitur electus in imperatorem a. 708. Anastasium apud Niceam gravi praelio vicit, et dato sibi sacramento clericum fieri et presbyterum fecit ordinari. Regnavit a. 1, et cum esset catholicus, in regia urbe imaginem illam in qua sanctae 6 synodi erant depictae et a Philippico fuerant dejectae pristino [Col. 0106D] in loco erexit. Post eum imperavit Leo anno 709, annis 26.

[PAUL, DIAC.] Hic ⁜ 207 sanctorum imagines deposuit et incendit, et Romano pontifici si suam vellet habere gratiam mandavit. Quod pontifex contempsit. Omnesque talibus jussis uno animo restiterunt, et nisi eos pontifex ipse, videlicet Gregorius IV, prohibuisset, imperatorem super se constituissent. Quem tamen postea papa deposuit. Germanus Constantinopolitanus patriarcha errori imperatoris non consentiens, a sede pulsus est. Sarraceni cum magno [Col. 0107A] exercitu Constantinopolim venientes, triennio civitatem obsident, sed civibus multa instantia ad Deum revertentibus plurimi eorum fame, frigore, pestilentia perierunt, et sic pertesi obsidionem relinquunt. Inde Vulgarorum gentem pecierunt, a quibus victi naves suas repetierunt. Sed cum alta peterent, ingruente tempestate submersi sunt. Intus ⁜ 208 Constantinopolim vero trecenta milia hominum pestilentia perierunt. Liutbrandus audiens quod Sarraceni loca illa fedarent, ubi ossa sancti Augustini olim propter barbaros translata et honorifice condita fuerant, misit, et dato magno pretio, Ticinum ea cum honore debito transtulit. Gregorius III Syrus, patre Joanne, sedit a. 10, m. 8, d. 25. ( Gesta p. R. ) Hic ⁜ 209 removit Romam et Italiam et omnia tam rei [Col. 0107B] publicae quam ecclesiasticae jura in Hesperiis partibus ab obedientia Leonis et imperii sub eo constituti. ( Hist. Misc. ) Sed et Joannes, non papa aut episcopus, sed monachus et presbyter Damascenus et doctor optimus, eumdem Leonem cum Orientis episcopis anathemizavit, scriptum in Romana historia libro XXIII. Obiit Leo anno ab incarnatione Domini 735.

Post ⁜ 210 Leonem suscepit imperium Constantinus impius anno ab inc. Dom. 736, cujus regni anno. . . ⁜ 211 Stephanus papa Franciam venit; regnavit autem a. 43; et successit Leo filius ejus anno ab inc. Dom. 770; regnavit a. 5, d. 6 minus, et successit Hyrene cum filio Constantino decem annorum ⁜ 212 uxor [Col. 0107C] Constantini superioris, a. 775. indict. 13. ⁜ 213 Anno 787, synodus facta est apud Niceam indictione prima, sub Adriano papa. Constantinus factione matris suae peremptus est, suscepit imperium ipsa a. 792, et successit ei Nicephorus a. 795, et ei successit Michael a. 804, et ei successit Leo ( Hist. Misc. )

Obiit Gregorius papa 4. Kalendas Decembr., indictione 3, die 10, cessavit episcopatus d. 8. ( Gesta p. R. ) Et post eum Zacharias Grecus anno incarnationis Domini 742, patre Polichronio, a. 10, m. 3, d. 14. ( Ann. Fuld. ) Hunc missa legatione Pippinus major domus in regno Francorum interrogat de regibus Francorum ex antiqua Mervingiorum stirpe descendentium, qui reges quidem dicebantur, sed [Col. 0107D] tota regni potestas apud majorem domus habebatur, excepto quod cartae et privilegia regis nomine scribebantur, et qui rex dicebatur in Martis campum plaustro vectus trahentibus bobus atque in eminenti sedens, semel in anno a populo visus, publica dona solempniter sibi oblata, stante ante eum majore domus, et quae deinceps eo anno agenda erant populis annunciante, ei sic rege domum redeunte [Col. 0108A] cetera regni negocia major domus administrabat. Orat ergo decerni sibi, quis eorum rex juste debeatur dici et esse, is qui domi securus sedebat, an ille qui curam regni et omnes molestias sustinebat. Zacharias ex auctoritate apostolica mandat populo Francorum, ut Pippinus, qui potestate regia utebatur, nominis quoque dignitate frueretur. Ita Hildericus ultimus rex de stirpe Mervingiorum depositus et in monasterium trusus est. Pippinus vero in civitate Suessonum a sancto Bonefacio archiepiscopo in regem unctus regni est honore sublimatus.

Obiit ⁜ 214 Zacharias papa Idus Martii, indictione quinta ( Gesta p. R ).

Defuncto ⁜ 215 autem in Christo beatissimo papa [Col. 0108B] Zacharia Romani elegerunt Stephanum quendam presbyterum, et consecratus est papa. Qui cum die tertio a somnio surgens causas familiares disponeret, subita egritudine percussus obmutuit, et die sequenti mortuus est.

Anno ab inc. Dom. 752, indictione 5, concurrente 1, epacta 6, Stephanus Romanus, patre Constantino, sedit Romae a. 5, d. 29 ( Hist. Misc. ). Hic propter infestationem Aistulfi regis Langobardorum ad Pippinum venit in Francia, et constituit eum Romanae ecclesiae defensorem et principem, et consecravit eum regem. (Fol. 39.) Ex tunc ablata est Roma a subjectione imperii Grecorum. Quia ergo jam Deo donante ad id locorum devenimus, ut de Francorum regibus prosequendum videatur, repetamus [Col. 0108C] paululum superiora et quibus temporibus in Francorum terra reges regnare ceperint, quive fuerint, vel unde processerint, patrum dicta sequentes breviter dilucidemus.

Priamus ⁜ 216 primus rex Francorum. Frigus ⁜ 216 Francio ⁜ 216 . Turchot ⁜ 216 . Deinde ⁜ 216 fuere sub ducibus usque ⁜ 216 ad Marcomirem ducem ⁜ 216 tempore Theodosii. Marcomirus ⁜ 216 genuit Faramundum. Clodio ⁜ 216 filius ejus. Merovingius ⁜ 216 filius. Childericus ⁜ 216 tempore Mauricii. Clodoveus ⁜ 216 rex octavus a primo (Hist. Franc. epit., c. 2.)

Anno ab inc. Dom. 446, indictione 14, epacta 9, concurrente 1, pontificatus domni Leonis Magni papae anno 2, in Francorum terra reges regnare ceperunt, [Col. 0108D] et primus eorum nomine Clodio regnavit a 20. [FREDEG.] Deinde Childericus filius Merovei, expulso Egidio duce Romanorum de regno atque interfecto, regnum invadit anno ab inc. Dom. 466, et regnavit a. 24, qui genuit filium ex Basina Toringorum regina nomine Clodoveum, virum bellicosissimum et potentissimum, in primis gentilem postea christianum. Childerico ergo defuncto Clodoveus [Col. 0109A] successit ⁜ (42) . Anno 5 regni ejus Syagrius, Aegidii Romanorum ducis filius, apud civitatem Suessionicam sedem habebat, super quem Clodoveus irruit. At ille elisum cernens exercitum suum, ad Alaricum Gothorum regem cursu veloci Tolosam perlabitur. [GREG. Tur. II, 27.] Sed Alaricus acceptis regis nunciis cum intentatione minarum, ut Gothorum mos est pavere, Syagrium vinctum legatis tradidit. Quem Clodoveus custodiae mandari praecepit, regnoque ejus accepto eum clam gladio feriri jussit. [HINCMAR. Vit. Remig. ] Remorum tunc ecclesiam beatus regebat Remigius, qui factus est a Domino populo jam fere desperato in tempore iracundiae reconciliato. Post vindictam enim scelerum, quae facta est a Domino caede Galliarum, Wandalorum primo, [Col. 0109B] deinde Hunorum persequente crudelitate, misericordiam caeli distillarunt, dum ad mitigandum furorem Altissimi Remigium mundo pontificem protulerunt.

[FREDEG.] Gundebaudus tunc regnabat in Burgundia Gundiochi regis filius, qui fuit de genere Athanarici persequutoris. Habuit Gundiochus et alios filios, Godegisilum, Chilpericum et Godemarum. Gundebaudus Chilpericum fratrem suum interfecit gladio, uxorem ejus ligato ad collum lapide aquis immersit, duos eorum filios gladio trucidavit, duas filias exilio condemnavit. Harum senior Sedeleuba se Domino mutata veste dicavit, minor Crothildis nominabatur. Haec quaesita est a Clodoveo rege [Col. 0109C] Francorum, ut sibi eam traderet Gundebaudus patruus ejus. Quod cum ille negare non auderet, venientes Franci acceperunt eam a Gundebaudo et cum multis thesauris ad Clodoveum dirigunt. (Fol. 40.) Consilio autem Aredii sui reminiscens Gundebaudus mali quod fecerat, quia videlicet patrem, matrem et fratres Chrotildae interfecisset, et timens, ne si Crotildis praevaleret, mortem parentum vindicaret, post eam misit exercitum qui basternam et thesauros retentant; puella levata in equum a Francis ad Clodoveum dirigitur, quam regali assumens honore in matrimonium perfecto dilexit amore. ( Hist. Franc. epit. ) Habebat jam tunc Clodoveus filium de concubina, nomine Theodericum, qui regnavit post [Col. 0109D] eum annis viginti tribus. [FREDEG.] Habuit et alios tres filios ex Crotilde Clodomerem, Childebertum et Clotarium, qui post eum regnaverunt. [GREG. Tur.] Defuncto autem Gundebaudo, regnum Burgundiae Sigismundus filius ejus obtinuit, habuitque uxorem filiam Theoderici regis Italiae. [FREDEG.] Qua mortua, aliam duxit, et prioris conjugis filium novercae insidiis jussit interfici. Nam sopitum vino filium dormire post meridiem jussit; cui dormienti orarium sub collo positum est, et sub mento ligatum, et sic trahentibus ad se invicem pueris duobus sugillatus est. [GREG. Tur.] Sed jam sero poenitens super [Col. 0110A] cadaver exanime ruit flens amarissime, et in monasterio sanctorum Agaunensium, quod ipse miro opere a fundamentis construxerat, per dies multos veniam petens, et psallentium chorum instituens, Lugdunum rediit, ultione divina e vestigio subsequente. Hujus filiam Theodericus Clodovei filius uxorem accepit.

[GREG. Tur. II, 30, 31.] Crotildis ergo regina, cum esset christianissima, et Clodoveus fanaticis uteretur legibus, monereturque frequentius ab ea, ut idola vana negligeret, et Deum verum agnosceret, in cujus manu est cor regum et omnium dispositio potestatum, acquiescere noluit, donec bello contra Alamannos suscepto, compulsus confiteri necessitate, quod prius negaverat voluntate. Cum enim exercitus [Col. 0110B] ejus ad internecionem usque caederetur, invocato nomine Jesu Filii Dei, quem praedicabat Crotildis, victoriam obtinuit. Quod cum domi veniens uxori narrasset, illa clam accersito beato Remigio Remorum archiepiscopo suadet, ut regi verbum salutis insinuet. Quod cum faceret—erat enim egregiae scientiae, et rhetoricis adprime imbutus studiis—divina praeduce gratia rex credidit, et cum exercitu baptizatus est 15 anno regni sui, Albino V. C. consule, incarn. Dom. a. 502.

[GREG. Tur. I, 32.] Burgundiones tunc Arianorum sectam tenentes habitabant circa Ararim et circa Rhodanum, qui fluunt juxta urbem Lugdunensem, quibus praeerant Gundebaudus et Godegisilus fratres. (II, 34.) Godegisilum Gundebaudus interfecit, et ipse cum [Col. 0110C] moneretur a sancto Avito Viennensi archiepiscopo, ut confiteretur Christum Filium Dei et Spiritum sanctum aequalem Patri—erat enim Arianus—clam ut chrismaretur expetiit. Sed illo adhortante, ne formidaret rex seditionem populi, neque erubesceret in saecula regnantem in saeculo confiteri, ipse hac ratione confusus usque ad vitae exitum in sua insania perduravit; cui Sigismundus successit. (fol. 40') Clodoveus itaque cum esset armis strenuus et in fide sancta nominatissimus, et videret Gothos, quorum erat princeps et rex Alaricus, et dominatio eorum ultra Ligerim, Arriana peste et perversitate corruptos, velletque ut, superatis eis cum divino auxilio, terra redigeretur ditioni suae, commotum [Col. 0110D] exercitum Pictavis, ubi rex Alaricus morabatur direxit. (II, 37.) E contrario Alaricus cum suis decimo ab urbe milliario obviam venit adversariis, et confligentibus eis in Campania Voglanense victoriam Clodoveus de Arrianis obtinuit. [FREDEG.] Alaricum cum plurima Gothorum manu interfecit, regnumque ejus a mari Tyrrheno et Ligere fluvio usque ad montes Pyrenaeos et mare Oceanum occupavit, thesaurosque ejus a Tolosa auferens, secum Parisius advexit. (II, 38.) Per idem tempus ab Anastasio imperatore codicillos pro consulatu accepit, et coronam auream et tunicam blatteam, ex qua die consul [Col. 0111A] et augustus est appellatus. [GREG. Tur., II, 40.] Cum ergo moraretur Parisius, et cogitaret adjungere ditioni suae regnum Sigeberti propinqui sui, cujus regni sedes Colonia civitas erat, quem etiam in bello contra Alaricum adjutorem fidelem habuerat, dolose egit missis nunciis ad Theodericum ipsius filium Sigiberti (II, 37) , qui pro patre, quia pater contra Alamannos pugnans percussus in geniculo claudicabat, bello praefato interfuerat, ut filius patrem in tentorio meridie dormientem, quasi regnum ipsius possessurus, immissis persequutoribus interficeret. (II, 40.) Cum ergo quasi gratulabundus de morte patris nuncios Clodoveo mitteret, ut ad se fideles suos dirigeret, qui de thesauris patris, quod placeret oculis ejus efferrent, Clodoveus iterum dolose egit, ut [Col. 0111B] dum ille venientibus nunciis patris thesauros ostendit, dum inclinis arcellulae manum, ut cuncta scrutetur, immittit, unus bipennem cerebro ejus illideret. Et sic quae in patrem egerat, is recepit. Quod audiens Clodoveus ad eundem locum venit, et quasi qui esset innoxius a sanguine parentum suorum, populo satisfecit, et in regem constitutus est. Quod quarundam civitatum habitatores indigne ferentes, contra eum si fuisset possibile nisi sunt rebellare. (Vita Maxim., p. 582) . Inter quos cives Virdunensis oppidi defectionem atque duellionem contra eum dicuntur meditati. [GREG. Tur., II, 41.] Clodoveus post haec Chararicum regem et filium ejus, propinquos suos dolis circumventos cepit, vinctos totondit, [Col. 0111C] et patrem quidem presbyterum, filium vero diaconem ordinari fecit. Sed sentiens quod sibi caesariem ad crescendum niterentur laxare, utrosque jussit capite plecti, regnumque eorum cum thesauris et populis adquisivit.

(Vita Maxim., p. 582.) Audita autem defectione Virdunensium, et ratus non esse procrastinandum in talibus, viribus undecumque coactis, cum valida manu militari ad eandem urbem venit, injuriae gratia ulciscendae. Cujus muros corona militum obambit, aggeres struit, aspera complanat, et quaeque urbi capiendae commoda ordinat, portis custodias admovet, et ne quis tute exeat, magno studiosoque conamine prohibet. (Fol. 41.) Quo intempore Firminus episcopus ejusdem civitatis, mirae sanctitatis vir, [Col. 0111D] diem clausit ultimum. Hic Tullensi territorio ortus, et civitati Virdunensium post sanctum Possessorem pastor constitutus, quantae sanctitatis fuerit, quam sollicitas excubias super gregem sibi creditum cura pervigili exercuerit, quam pius in subditos, quam terribilis erga reprobos fuerit, testantur miracula, quae ad sepulcrum ejus saepenumero fiebant. Invenitur etiam scriptum in gestis, quod ejus instinctu populus Virdunensis desciverit. Obiit autem mense Decembrio, die secundo, anno quantum colligere possumus ab inc. Dom. 504, imperante Anastasio anno 14, tertio conversionis Clodovei anno, Atheo V. C. consule, pontificatum Romae agente beato papa Symmacho; et soluta obsidione sepultum est corpus ejus sacratissimum ad dexteram altaris beati Petri [Col. 0112A] apostolorum principis, ubi per multa tempora delituit thesaurus hic delectabilis, a tempore scilicet Clodovei usque ad tempus Othonis Magni. Verum ad rem redeamus.

(Ib.) Obsessi ergo, cum, ut diximus, clausi tenerentur viribusque diffiderent, et mortuo episcopo nullus putaretur aptus reperiri, qui preces populi convenienter allegaret coram principe ira fervente, omnes in unam coiere sententiam, ut sanctum virum Euspicium, qui sub titulo presbyteratus in eadem urbe degebat, ad principem mitterent miserorum civium preces allegantem, et ejus misericordiam deprecantem. Is autem Domino misericordiaque plenus suorum civium postulata non renuit, sed [Col. 0112B] in eo confidens, qui dixit discipulis suis: Cum steteritis ante reges et praesides, nolite cogitare qualiter aut quid loquamini; dabitur enimvobis in illa hora quid loquamini; ad principem, ut petebatur, ire disposuit. Cumque se humiliter coram rege terrae prostravisset, ab eo reverenter surgere, et causam adventus sui dicere est jussus. Tum ille ad eum is fertur verbis usus: Nobilissime, inquit, omnium et piissime regum, pene universo pervulgata tua bonitas et saeculo, per quam bonitatem tuam te obsecro, ut patienter me audias meorum civium preces allegantem et tuam misericordiam deprecantem. Emersit quidem inter nos quorundam improbitas hominum, quae et multorum maculavit imperitiam et juvenum sustulit stultam proterviam. Et quidem tua digni sumus [Col. 0112C] animadversione, nec diffitemur: sed obsecro propter Dominum, interim subtrahantur culpis debita supplicia, et porrigatur immeritis clementia. Nec abhorreret a victoria tua nostra persuasio, quia cum victor sis hominum, passionis quoque propriae fortior eris triumphator, si malueris patientiae vires exercere, quam sanguine civium tuum foedare triumphum. His rex auditis, et vi dictorum gravitateque viri perspecta, coepit vigor animi ejus mansuefieri et amaritudo fellis dulcorari, Dei utique nutu id agente, cujus fortitudini immania cedunt, et dura fatiscunt. (Fol. 41') . Denique tactus divino nutu rex adeo est affectus, ut petitioni assensum praeberet, et veniam civibus quamvis ingratis tribueret, ut impleretur de eo illud Sapientis: Hanc quoque, inquit, vidi sub [Col. 0112D] sole sapientiam, et probavi maximam: Civitas parva, et pauci in ea viri; venit contra eam rex magnus, et vallavit eam, extraxitque munitiones per gyrum, et perfecta est obsidio. Inventusque est in ea vir pauper et sapiens, et liberavit urbem sapientia sua. Igitur viro Dei ordinante et manum regis tenente, repagula portarum reduci visa sunt et portae aperiri. Sed et clerus procedere est ordinatus, regem cum laudibus et Deo dignis cantilenis suscepturus, per quas et Domino suae liberationis offerret tripudium, ac principi sedulitatis suae devotum monstraret obsequium. Rex itaque postquam ira refrigerata per famulum ejus se sensit immani ereptum piaculo, gratias in ecclesia Deo reddidit, et civibus principali indulgentia data, ad curanda juxta morem epulis regalibus [Col. 0113A] corpora sese convertit, quibus biduo indulgens, et recreatum exercitum post laborem videns, ad alia paria negotia curanda ducere volens, virum Dei sanctum Euspicium suis aspectibus praesentari jussit, et ut urbi, cujus subventor extiterat, quamque ab imminente periculo eripuerat, pastorali sollicitudini praeesset admonuit et admonendo petivit. At vir Dei non immemor verborum, quibus dicitur: Quanto magnus es, humilia te in omnibus, et coram Domino invenies gratiam, oblatum honorem vel potius onus sacerdotii humiliter recusavit, immo praescius brevitatis vitae suae, quae postmodum terminanda erat, ut ei alter succederet, cedere libuit. Tunc rex evocata protinus in unum fidelium multitudine, ut de constituendo pastore sententiam in [Col. 0113B] medium proferrent praecepit. Noverat enim quod juxta decretum Leonis Magni papae nulla ratio sinebat, ut inter episcopos haberentur, qui nec a clericis essent electi, nec a plebibus expetiti, nec a comprovincialibus episcopis cum metropolitani judicio consecrati. Noverat etiam quoniam, licet praesideret seculari dignitate, rerum tamen praesulibus divinarum, ut scribit beatus Gelasius papa, devotus deberet colla submittere atque ab eis causas suae salutis expetere inque submittendis celestibus sacramentis eisque ut competit disponendis subdi se debere cognoscebat religionis ordine magis quam praeesse. Volebat quoque parere decreto praefati Leonis Magni, in quo ait scribens Rustico Narbonensi archiepiscopo [Col. 0113C] inter cetera: Cum de summi sacerdotis electione tractabitur, ille omnibus praeponatur, quem cleri plebisque consensus unanimiter postulaverit. Nullus autem invitis et non petentibus detur, ne civitas episcopum non optatum aut contempnat aut oderit, et fiat minus religiosa cui non licuerit habere quem voluit. Celestinus quoque in decretis suis: Nullus invitis detur episcopus; cleri, plebis et ordinis desiderium requiratur.

(Fol. 42.) Clodoveus itaque Ranacharium regem, cujus regni sedes erat Cameracus civitas, parentem suum dolo manu propria interfecit, et fratrem ejus Racharium. [FRED.] Dederat autem traditoribus ejus ornamenta quaedam, non aurea, sed aerea et deaurata. [GREG. Tur., II, 42] . Post mortem vero domini sui [Col. 0113D] cognoscentes proditores aurum, quod a rege acceperant, non verum, sed adulterinum, et cum hoc regi dixissent, respondisse fertur rex: Merito tale aurum accipit, qui dominum suum ad mortem propria voluntate perducit. Tertius igitur frater eorum, propinquus et ipse Clodovei, apud Cynomannicam civitatem jussu ipsius interfectus est. Quibus mortuis omne regnum eorum et thesauros accepit, interfectisque et aliis multis regibus, et proximis parentibus suis, quos suspectos habebat ut ei regnum auferrent, regnum suum per totas Gallias dilatavit. Obiit apud Parisiorum urbem anno Dom. inc. 518, regni sui anno 30, aetatis 45, sepultusque est in basilica sanctorum apostolorum quam construxerat. Praesidebat tunc Romanae ecclesiae Hormisda papa, [Col. 0114A] Justinus Anastasii successor imperabat in re publica.

(III, 1.) Regnum igitur Clodovei quatuor ejus filii aequa inter se lance dividunt Theodericus, Clodomeris, Childebertus et Clotharius. [FREDEG.] Sedes regni Theoderici Mettis civitas fuit, Clodomeris Aurelianis, Childeberti Parisius, Clotharii Suessionis [GREG. Tur., III, 1] . Habebat jam tunc Theodericus filium, Theodebertum nomine, elegantem et utilem, et filiam, quam accepit uxorem Amalaricus rex Hispaniae Alarici filius, qui apud Barcinonam a Francis occisus est. [FREDEG.] Inter Theodericum et Childebertum contentio magna semper fuit, quae multas urbes afflixit. [GREG. Tur., III, 15] . Fuit enim Theodericus ingeniosus et callidus, postmodum vero [Col. 0114B] cum fratre foedus iniit, et dato sacramento, ut nullus contra alium moveretur, obsides ad invicem acceperunt. Sed orto iterum inter reges scandalo, obsides dati filii senatorum servitio publico sunt addicti. Nam quicumque eos custodiendos acceperunt, servos sibi fecerunt. ( Vita Carilefi ). Tempore Clotharii et Childeberti sanctus Avitus et sanctus Carilephus ab Arvernis de monasterio Menate egressi, Miciacense coenobium, quod sanctus Maximinus, frater sancti Vitoni, fundaverat, expetierunt, et ei se subdiderunt.

[FREDEG.] Crotildis vero regina post mortem viri sui monebat filios, mortem patris et matris et fratrum ulcisci. Quam ob causam illi Burgundias appetunt, [Col. 0114C] Sigismundum Gundebaudi filium et Godemarem proelio vincunt. Clodomeris Sigismundum, dum ad monasterium sanctorum Agaunensium fugeret captum, cum uxore et liberis interfecit. Godomaris terga vertens latuit, et resumptis viribus regnum Burgundiae tenuit. Avitus vero abbas monasterii Aurelianensis praedixit Clodomeri, quod Sigismundo fecerat, identidem ipsum esse passurum. Cumque Veserontia Franci cum Burgundionibus bellum inissent, Clodomeris capite truncatus est, deceptus ab auxiliis Theodorici regis Italiae, cujus filiam Sigismundus uxorem habuit: qua etiam defuncta, aliam, ut praetaxavimus, duxit. [GREG. Tur., III, 18] . Cumque Crotildis filios Clodomeris unico affectu diligeret, invidia ductus Childebertus Clotarium [Col. 0114D] ad necem puerorum incitavit. (Fol. 42.) [FREDEG.] Cumque Parisius convenissent quasi pueros in regno patris sublimaturi, Clotharius dolose susceptis eis a matre, Theodaldum et Guntharium occidit, tertius Clodoaldus in clericum tondetur: ad cujus sepulcrum virtutes fiunt. [GREG. Tur., III, 13; III, 16; III, 12.] Theodericus ad direptionem Arvernici territorii festinans, Sigivaldum cum omni familia illic commigrare praecepit, qui plura mala peregit, et ipse postea male periit. Tale autem excidium regioni eidem rex praefatus intulit, ut neque minoribus natu neque majoribus quidquam proprii relictum sit, praeter terram solam, quam barbari secum ferre non poterant. Eduam quoque obsedit, et omnino depraedatus est.

[Col. 0115A] Beato igitur Vitono in gaudio Domini assumpto, et pro fidelitate paucorum et lucro supra multa et perpetua bona constituto ⁜ (43) , Desideratus successit in episcopalem curam multa vigilantia egentem, sollicitudinum angoribus circumseptam. Theodericus enim cum esset pertinacis et mali animi et pro dissensione inter se et fratrem suum multas, ut praediximus, urbes afflixisset, et [GREG. Tur., III, 34] Desideratus ipse post multa sibi illata damna, exilia, aerumnas, injurias, jam ad libertatem Domino jubente redisset, et apud Virdunum, ut diximus, episcopatus fungeretur officio, fuerat enim in saeculo nobilissimus, habens uxorem et filium, nomine Syagrium. (III, 35.) Sed a Syrivaldo quodam apud praefatum regem incusatus, non solum spoliatus rebus, verum etiam [Col. 0115B] fuerat suppliciis affectus, cum tonsuratus postea et electione cleri et populi Virdunensi fuisset praelatus ecclesiae, Theodericus perpetuas retinens erga eum inimicitias, quia non consentiret pravis ejus operibus, civitatem cum habitatoribus vehementer attrivit. Supervenit insuper divino judicio fames valida invalido civitatis populo, qua attenuati in afflictione nimia erant positi. (Ib.) Et cum ipse de rebus suis per Theodericum remansisset extraneus, nec haberet ex proprio, qualiter indigentes et destitutos cives suos consolaretur, dolebat et tristabatur. (III, 23, 25.) Defuncto autem Theoderico anno regni sui 23, ab incarnatione Domini 541, cum Theodebertus filius ejus regnum suscepisset, et contra voluntatem Childeberti et Clotarii [Col. 0115C] in regno a suis leudibus esset stabilitus atque firmatus, et postmodum a Childeberto maximis muneribus muneratus, in filium esset adoptatus, magnum se et praecipuum in omni bonitate ostendit. Erat enim regnum cum justitia regens, sacerdotes venerans, ecclesias munerans, pauperes relevans, et multa multis beneficia pia et dulcissima voluntate accommodans, tributa etiam, quae ab ecclesiis in Arverno sitis fisco reddebantur, clementer indulsit. (III, 26.) Habebat uxorem Deuteriam, et filiam jam adultam; sed Deuteria timens, ne se relicta, filiam sibi rex in conjugium assumeret, in basterna eam positam indomitis bobus conjunctis apud Virdunum de ponte praecipitavit, quae in ipso flumine spiritum reddidit. (III, 34.) Desideratus itaque bonitatem et [Col. 0115D] clementiam Theodeberti regis erga omnes cernens, cum jam populus dilaberetur, et civitas quasi in solitudinem redigeretur, ad regem se contulit, miseriam populi lacrymabilem deploravit, petitione benigna animum regium inflexit, ut de thesauris suis miserans calamitati obstaret, famem cohiberet, populum pereuntem retineret, et commodata per gratiam periculo superato cum gratia Dei bominumque susciperet. (III, 31.) Acceperat enim a Theodado Italiae rege, Theuderici successore, cum patruo suo Childeberto quinquaginta aureorum milia pro compositione [Col. 0116A] mortis filiae sororis Clodovei, quae fuerat copulata praefato Theoderico in matrimonium et eo defuncto contra natales suos servo nupserat (fol. 43) , et quia mater indignata moto contra eam exercitu servum peremerat, filiamque ad domum reduxerat, illa irata venenum in calice, quo mater erat communicatura, posuit—erant enim Arriana detenti perfidia,—quo hausto mox mater mortua est, et ob hoc indignati Itali, ea abjecta, praedictum Theodadum regem constituerunt, a quo succenso vehementer balneo inclusa, inter diros vapores pavimento corruens, mortua est. (III, 32) . Quamobrem et Theodebertus Italiam pervasit, sed quia exercitus ejus diversis febribus vexabatur, ducem cum parte exercitus ibi dimisit, qui omnem Italiam ditioni ejus [Col. 0116B] subdidit atque Siciliam, et thesauros innumerabiles ei direxit. (FREDEG.) Magna enim felicitas regis in his omnibus fuit, quia timuit Dominum, et sacerdotes et ecclesias ejus venerabatur. (GREG. Tur.) Audita igitur petitione Virdunensis episcopi, rex annuit, motus ad misericordiam, et septem milia solidorum ei tradens, conditionem adscripsit, ut eo tenore partiretur indigentibus, quatenus hoc auxilio victo famis dominio, sua sibi cum gratia redderentur ex numero. (III, 34.) Quae pontifex accipiens per cives suos erogavit, unde et negotiatores facti usque hodie clari habentur. Cumque hoc solatio docti in melius experimento periculi mediocritatis optimae scientia profecissent, et procul respicere proximum bonum esse didicissent, pecuniam alacriter recollegerunt, [Col. 0116C] et episcopo magnae gratiae mediatore regi cum votivis gratiarum praeconiis obtulerunt. Rex ut advertit sublevationem, vidit laetae devotionis magnanimitatem, et colligens regium et pecuniae dominantem animum indulsit eis, ad praepotentem cumulum boni nominis, et ad memoriam laudabilem tunc praesentis et futurae generationis. (III, 35.) Syagrius autem, Desiderati episcopi filius, post mortem Theoderici reminiscens injuriarum patris, quas passus est a Theodorico instigante et accusante Syriwaldo, sumptis comitibus venit ad villam proprietatis ejus in Divionensi territorio sitam, cujus nomen Floriacus, et mane facto, cum esset nebula condensa, domum ingressi, unum amicorum ejus interfecerunt, putantes ipsum esse Syriwaldum. Sed cum cognovissent [Col. 0116D] ipsum non fuisse, iterato domum circumdantes, effosso pariete interfecerunt eum. Actum est hoc post mortem Desiderati episcopi.

( Vita Agerici. ) Verum ut ad superiora redeamus, et misericordiam Dei uberem erga suam imaginem subtilius indagemus, providentia divina dispositum habens de fonte misericordiae aecclesiae Virdunensi succurrere, et supradictis innumerabilibus calamitatum infortuniis periclitanti manum auxilii subrogare, die et tempore quo voluit, de altissimo ac serenissimo bonitatis suae consilio, hanc viam novae [Col. 0117A] salutis invenit, ut angelum sanctum mitteret de excelso caelorum habitaculo, qui parentibus futuram ex misericordia unius pueri nativitatem denuntiaret, terminum quo id fieri deberet indiceret, nomen quo censeretur aptaret. Nimirum propter nimiam dilectionem, qua suam in homine diligebat imaginem, condoluit miseris mortalibus grave jugum a primo patre portantibus, et generali misericordia populum hunc, quem specialiter peccata obtriverant, restauravit. Tetigit prius, et conturbavit, ac paterno verbere livorem inflixit, postea respiciens mirabili remedio percuravit. Venit ergo consilii divini legatus, protulit imperium, promulgavit edictum, et praeelecti pueri parentes alloquens miserandis civibus cornu salutis erexit. Post triennium, inquit, [Col. 0117B] expectatio dilata probabitur, filius ipse Agericus vocabitur. Indicium est patioris ac superexcellentis apud Deum privilegii a Deo titulum nominis cuilibet vel poni vel mutari. Magnum igitur donum, magna gratiae dignatio, magna fiducia promissorum. Non potest immutari, quod de tribunali Regis aeterni caelesti legato evangelizante dictatur. Agericus, inquit, vocabitur. Abusivum nomen, nec scripturarum paginis haerens, sed quanto ignotius apud homines, tanto dignius divinati, et quanto acceptius Deo, tanto commodius homini. Nulli profecto potest esse ambiguum, quod nunc quoque oblita sui non sit lingua caelorum, et quod scriptura caelestis in perpetuum teneat, quod caelum in terra descripsit. Ergo terra [Col. 0117C] non reprobet, quod caelum probat. Nascitur igitur infans post triennium; longa parentum expectatio porrigitur in effectum, fit gratus in croceis, in cunabulis dulcis. Transgreditur ebdomadam infantiae succrescens ad officium linguae; fit puer incremento, puer innocentia, naturam tenellam indole praelucida perornabat; angelus quippe, qui eum praenunciaverat, praesto ei ad custodiam semper erat. Datur puerulus vacationi sapientiae, jungitur contubernio scolasticorum, haurit fontes sophiae, inundantia semper ubera sugit, voluptates internas et karismata meliora sedulus emulatur. Doctor enim interior, qui eum imbuerat, cum aetatis successu indicia virtutum ejus clara monstrabat, qui et praescitus ante uterum, sanctificatus in utero, sanctimoniam et magnificentiam [Col. 0117D] in sanctificatione Dei augebat. Amabatur ab omnibus, invidias et detractiones omnium gratiae perrorantis sublimitate vincebat. Transivit in eadem urbe Virdunensium proficiens ad perfectam usque incrementorum aetatem, virtutem virtuti adjiciens, et stigmata passionis Jesu in corpore suo portans, currebat per viam mandatorum Dei cum gaudio inenarrabili. Jam enim triginta annos habens, in ipsa civitate Virdunensi ductus est ad ecclesiam sancti Petri et tonso capite Christo dicatus, florebatque in atriis domus Domini ut palma, et ut cedrus in Libano totam domum bonis odoribus respergebat. Provexerat eum morum speciositas, et in gradu levitico famulabatur antistiti, cum ecce clerus et populus ad honorem sacerdotii promovere eum expetentes [Col. 0118A] ad eandem eum aecclesiam perduxerunt, et cum gaudio et praeconiis gratiae inibi ordinari fecerunt. Omnes autem quasi ex uno ore cantabant: Exaltavi electum de plebe mea: oleo sancto meo unxi eum (Psal. LXXXVIII, 20) , quia a Christo Domino erat electus, ut oleo spiritualis gratiae esset fovendus. (Fol. 44.) Contigit interea Desideratum nomine officio cum vita defungi, et successorem idoneum cathedra ecclesiae viduata requirebat. Non multum quod aderat queritur, nec diu sententia melior ignorantiae nocte differtur. Omnes in unum coeunt, omnes uni in electione incumbunt, omnes ordinari ad pontificatus infulas Agericum deposcunt. Temptat unus resistere plurimis, multum se excusando laborat, sed roborante Deo praevaluit sententia cleri et populi. [Col. 0118B] Deus enim ad munimen urbis invalidae reparandum, ad cornu salutis contra malitiam erigendum, cooperabatur in populo. Tribus enim post tonsuram peractis annis, a plebe Virdunensium rapitur et in ecclesia majoris sanctae Dei genitricis perducitur, et ab episcopis episcopus consecratur. Suscepit ad regendas oves Domini pastoralem virgam, et non tyrannum se ovibus exhibuit, sed ex veritate pastorem. Non patiebatur, ut terra sua contra se clamaret, et cum ea sulci ejus deflerent, sed impiger instabat culturae Dei, ut opere redderet, quod nomine fatebatur. Habebat fidelem ante oculos advocatum Dominum Jesum Christum justum, eique se suosque supplicatione assidua committebat. Holocausta medullata offerebat pro ovibus, ne forte labiis honorarent [Col. 0118C] Deum, et corde longe posito manibus irritarent, fidemque verbo tenus profitentes actionibus abnegarent. Circumspectus semper leonem insidiantem orationibus allidebat, flammas temptationum elemosinis redimebat, virtutum apothecas humilitatis arce servabat. Terrebat hostes praedicationibus, vitia occulta proferebat in lucem, et tela mortifera inimici doctrinae potentis acumine perfringebat, semperque se ipso robustior per Jesum et sacerdotem magnum undique triumphabat. Nimirum vitabat et perhorrebat aliquatenus committere, unde testimonio conscientiae accusatus sub umbra et foliis cogeretur effugere. Semper pavidus, semper sollicitus dum curam debitam susceptis ovibus impendebat, victo hoste, et liber vitiis servitio justitiae se hilariter mancipabat. [Col. 0118D] Loquebatur sepius et litteris et verbis cum praecone suo angelo sancto, consilioque ipsius gesta preciosa Domino fidelis athletha mittebat, talenta ibi data saepius numerabat, ne forte plus accipiens minus in lucro redderet et sero penitens obnoxius tenebris, pauper et nudis vinculis traderetur. Fecit etiam signa quae cum possint cum reprobis haberi communia, ille probabiliter simplici oculo, lucido corpore fecit, ovium suarum et totius mundi necessitate compulsus. Justo enim et sancto Deo populo exasperanti irato, elementis pro eo contra insensatos pugnantibus recesserunt nubes, aer incanduit, terra exaruit, viror herbarum emarcuit, aqua fontium venas dereliquit. (Fol. 44'.) Sicque secedentibus elementis mundus desolatus elanguit. Vitiositas [Col. 0119A] enim usu nutrita, nisi duro molliatur verbere, ad notitiam sui redire durescit. Unde factum est ut, tribus annis subtracta benedictione pluviarum, celum super eos extenderetur ut ferrum. Pertulerunt primum annum expectantes, secundum desperantes, in tertio defecerunt. Cumque inter se nullum invenissent consilium, tamdem praevaricatores ad corda quodammodo oblita redeuntes, concurrunt ad pontificem, pastorem inclamant, ut propitiaret Deum peccatis iratum, removeret vindictam, impetraret veniam, et arescentes terras colonis morientibus reformaret. Flexit sanctum generalis necessitas, et commune periculum communi oratione tolli consuluit. Itaque triduanum jejunium indixit, letanias per ecclesias Dei fieri, cruces ad misericordissimam Dei [Col. 0119B] memoriam ferri, ut qui passus est pro peccatoribus Christus propiciaretur eis sanctorum intercessionibus. Indixit hoc et jussit, et primus quod jusserat fecit. Egrediuntur indifferenter excalciati, cinere et cilicio obvolvuntur, inclamant miserationem sanctorum, propiciationem Dei, tundunt pectora, lacrimas fundunt, ne Deus judicia faciens in operibus manuum suarum comprehenderet peccatores. Igitur prima letaniarum die pastor ipse cum ovibus gradiens, in praesentia concurrentium oculos convertit ad caelum, in corde suo quiescentem commovit ad misericordiam Deum, et subito nubibus densis obumbrato aere fluxerunt aquae. Sicque per triduum illud defluentibus pluviis terra vigorem, herbae virorem, fontes fluorem, arbores vitam et mundus plenam [Col. 0119C] recepit abundantiam. Nec latuit homines, viderunt et ammirati sunt, quanta de pastore sancto apud Deum cura extitit. Nam cum sub nudo aere graderetur, omnesque aquis descendentibus perfunderentur, ipsi Deus in pluvia umbraculum fecit. Hac et illac, ubi est, jussa aqua cecidit, ipsum ab aqua tangi prohibuit, qui omnia quaecunque voluit fecit.

Cum ergo juxta consuetudinem pastoralem limina ecclesiae principalis sanctae Mariae tereret, quidam Johannes nomine membris solutus, nervis aridus, mortuus viribus, anima subsistente, linguae tantum officio praevalens, vocibus, quas enervis habebat, episcopum exoravit, dicens: Obsecro, sancte Dei, ut habeas in me misericordiam. Cui sacerdos [Col. 0119D] flexus quodammodo et cum infirmo infirmatus respondit: Quid tibi vis faciam? Ad hec languidus: Ut miserearis mei, ait. Tunc sacerdos in Deo ditissimus pauca de loculis protulit, et infirmo de plenitudine boni cordis exibuit. Nam carnis sustentaculum tribuens, dedit simul corporis solidamentum. Aridus quoque cum fide Christi suscepit dona sacerdotis, et cum eodem munere meruit sanitatem recipere. His et hujusmodi indiciis clarificante Deo servum suum, cepit manifestum esse omnibus, quod sanctus Agericus Christi esset alumnus. Tanta quippe virtutum copia de illo exibat, ut si quis infirmus eulogias de manu ejus susciperet, protinus sanitatem reciperet. (Fol. 45.) Cum ergo praefatae basiicae calcaret limina, et ex more studiis spiritalibus [Col. 0120A] operam daret, piissimam benignitatem quam gerebat in mente, ostendit miraculi magnitudine. In ipso enim ingressu mulierculam, Theresindem nomine, obviam habuit, quae baculo regente caeco viam queritabat errore, et ducem sequebatur animum oculorum desolatione. Qui statim simplici sanctae crucis medicamine tenebras quindecim annorum effugavit, et lucem diu absentem luce fidei resplendens protinus reparavit. Radiavit virtus per crucem, radiavit et per pontificem. In pontifice regnabat pietas, in cruce potestas. Nec pietas quidquam profecisset, nisi in fide crucis praevaluisset. Potestas enim tanta fuit in cruce, ut non solum feminae vultum illustraret orbatum, sed lucem indeficientem per totum effunderet mundum. Postquam [Col. 0120B] enim lux mundi pependit in cruce, mundi climata resplenduerunt non sequente nocte. Nox diaboli regnum perdidit, dies crucis optinuit principatum. Hinc est quod sanctus episcopus tantum praevaluit, quia lucem per fidem crucis et dilectionem in corde nutrivit. Signum crucis super oculos orbatae feminae posuit, quia Spiritus sanctus in digito per virtutem crucis fuit. Quid plura? Gaudet mulier, miratur solem, tenebras execratur, veneratur medicum, adorat Deum in rerum diversitate mirabilem, quae confusionem prius tantummodo noverat et noctem. Ita Deus per verum Israelitam illuminavit hanc feminam, populumque admirantem excitavit ad laudem et gloriam suam.

Alio tempore cum vidisset misericordiae amator, [Col. 0120C] pietatis cultor, sollicitus ovium pastor quandam puellam, Childuidem nomine, a spiritu maligno raptam atque pervasam, condolens miseriae, memorque officii, ascendit protinus ex adverso, opposuit se murum furenti inimico, et ostendens se unum de illis canibus, de quibus dicitur: Lingua canum tuorum ex inimicis ab ipso (Psal. LXVII, 24) , miserae medicalem linguam auxilii, hosti et pervasori dentes exeruit imperantis zeli, et latrans voce dominica, quae mitis et paciens non clamavit, neque audita est in platea, perterruit semper tumidam nequitiam, et imaginem Dei, quae ancillabatur violenter non Domino, reddidit liberam. Postquam enim dixit: Praecipio tibi, spiritus immunde, ut exeas ab [Col. 0120D] ea, et amplius non introeas in eam, ille percussus virtute omnipotentiae, projectus est in tetram abyssum sedis suae, in ignea spuma quam puella evomebat ostendens, quo camino, quo clibano clandestino miseram possidebat adurens. Illa mansuefacta seque ipsam cognoscens lassabunda subsedit, et perdita crassantis interius inimici armatura mitis, et omnibus facta miraculo, amplius se ipsa pavitando miratur. Habere se incipit, quae habebatur, et paulisper spiritu purgata extraneo spiritum naturae recolligit. Remittit servus Dei de servitio maligno liberatam; et legitimo domino universorum, quod servus mendax et ab inicio homicida abstulerat, servire praecepit. O Deus potentissime, victoriosissime, misericordissime, reddant tibi servi tui [Col. 0121A] potentes, quod habent abs te victoriosi et misericordes, teque et omnia semper habebunt.

Hactenus sequuti sumus Dominum quasi per terram gradientem, describentes, prout datum est ⁜ (44) , sanctum suum famulum in caducis corporibus pietatis et misericordiae opera exercentem: (fol. 45') jam nunc nos elevare cogit spiritus vivificans volubilem rotam scripturae et spirituale miraculum penna corporea et visibili denotare. ( Vita ampl. Agerici. ) Beatus enim Agericus apostoli praeceptum in corde servans, et opere complens, dicentis: Sine intermissione orate, in omnibus gratias agite, contigit ut jaceret in tempesto cujusdam noctis memor Domini in stratu suo, et se secreto suavi ac dulci voluptate meditationibus castis ignescens, ipsius quoque corporis [Col. 0121B] pondus spiritus lenitate excedens; subito lumen, quod ante ipsum ardebat, extinctum est, et remansit pervigil ac sobrius, non visu, non auditu, non ullo sensuum quinque carnalium obstaculo impeditus. Cumque totus secum, totum se Deo extenderet, et anima sancta corpore gravi pressa in Deum se speculando dilataret, ascendente eo ad superna ex desiderio, familia ad eum superna descendit, et multitudo angelorum domus ejus sanctitudinem penetravit et perlustravit. Refulgebat cella accubitalis sanctorum angelorum splendoribus, et quot ministri gloriae, tot lumina gloriarum; canebant ymnos cum concivi et contubernali suo, et inenarrabiles Deo deorum glorioso in sanctis armonias resonabant. Hauriebat ille ac degustabat suavitatem vase [Col. 0121C] fragilis corporis ampliorem, nec munera Dei superundantia caro infirma comprehendere vel continere valebat. Laudabatur ab angelis sanctis gratia Dei et misericordia in sanctos ejus et respectus in electos illius. Cumque tot gaudia in conspectu episcopi chorea coelestis exiberet, ad profectum supplendumque totius sanctae ecclesiae praesidium, sanctos antecessores suos episcopos Maurum, Salvinum, Aratorem, ille sanctorum senatus revelavit, quorum erant in suo collegio animae, corpora vero terrae credita in ignorantia celabantur. Haec munera, haec tam preciosa symbola caelestes concives hospiti suo et concivi in munificentia reliquerunt, qui multis ante eum annis Virdunensem aecclesiam rexerunt, et conjuncti [Col. 0121D] Deo conjuncti quoque fuere sepulcro. Igitur post visitationem tam mirabilem, cum lux et angeli coelo se recepissent, illi qui cubiculo simul inerant, tanto attoniti miraculo pene exanimes sunt redditi stupore divino. Quibus sanctus Dei fortissima increpatione prohibuit, ne ulli hominum haec dicendo publicarent, quamdiu ipse in hujus vitae curriculo permaneret. Levata sunt ergo sanctorum corpora auro obrizo preciosiora, et in ecclesia, ubi sedem habuerant requietionis, sancti Petri apostoli nomine a [Col. 0122A] beato Sanctino consecrata honorabiliter et sanctissime ab ipso viro Dei pridie Nonas Septembris sunt ordinata, et dies translationis et revelationis eorum per succedentia tempora celebritatis annuae est honore insignita. Quorum merita ad sepulcra illorum ostendunt frequentia miracula. Nos ergo eo jam meliore via suscepto, jam ad patriam felicitatis aeternae perducto, secure de tam gloriosa miseratione ad laudem Dei et praeconium servi sui fidelis fideliter et devota humilitate placeret aliquantulum declamare. Denique ille placens et adhaerens Deo in regione vivorum nobis exemplum reliquit, auxilium impendit in regione mortuorum, ut et nos nostra ad normam justitiae informemus opera, et de justis operibus proferamus verba. (Fol. 46.) Orabat sine [Col. 0122B] intermissione, ut impleret praeceptum Domini dicentis: Oportet semper orare, et non deficere (Luc. XVIII, 1) . Quomodo autem non deficiens orabat? Quia Dominum sanctis precibus sanctisque operibus benedicebat, quemadmodum David de se ipso dicebat: Benedicam Dominum in omni tempore, semper laus ejus in ore meo (Psal. XXXIII, 2) . Et Tobias ad filium: Omni, inquit, tempore benedic Deum (Tob. IV, 20) , et reliqua. Sicut enim malis operibus fidem negamus, sic econtra bonis operibus astruimus; et bene Deum orat, qui prece aut bono opere proximum edificat. Quia autem, sicut illi pastores evangelici supra gregem vigilabant, ita iste orationibus Deo acceptis custodiae commissorum instabat, ideo meruit ab angelis visitari, et mortalis [Col. 0122C] adhuc luce celestium perfrui. Et sicut illi gloriam in excelsis Deo, et pacem bonae voluntatis hominibus annunciabant, ita isti Deum in suo sancto pontifice glorificabant. Quomodo etiam illi ad salutem mundi designaverunt nativitatem Christi, ita isti ad salutem aecclesiae sanctorum corpora monstraverunt. Igitur ab angelis, ab animabus sanctis, a nobis etiam in corpore minimis decantetur gloria regi seculorum immortali, invisibili, qui est benedictus in secula. Haec ad gloriam Dei et commonitionem audientium dixisse sufficiat, hinc redeamus ad causam.

Anno 157 post transitum sancti Martini sanctus Eufronius Eduensis episcopus Turonicam sedem . . . regnante Clothario, qui defuncto Ariberto, in sedem [Col. 0122D] ejus Sigebertum induxit.

[GREG. Tur., IV, 9.] Theodeberto igitur rege ad superna demigrante, Theodebaldus filius ejus successit, valde iniquus et mali ingenii, qui obiit 7 anno regni sui. Regnum ejus Clotharius accepit. Childebertus quoque Parisius obiit: et sic Clotharius monarchiam optinuit. ( Genealog. Carol. ) Hic Clotharius sororem suam Ansberto in matrimonium junxit, qui et genuit Arnoldum, Arnoldus Arnulfum [Col. 0123A] episcopum Mettensem, Arnulfus Anchisem qui et Ansegisus, Ansegisus Pippinum, Pippinus Carolum.

[GREG. Tur., IV, 20.] Eo tempore Clotharius filium suum Chrannum contra se rebellantem, et res novas molientem, cum prius captus fuisset et ligatus, jussit igne comburi. Post hec Clotharius pro peccatis suis ad limina sancti Martini properavit, unde rediens Compendio villa obiit anno ab inc. Dom 569, aetatis suae anno 95, anno regni sui 51; regnum ejus quatuor filii ejus inter se diviserunt. ( Vita Praej. ) Chilpericus regnum patris optinuit sedem habens Suessionis; sub ⁜ 217 quo ⁜ (45) passus est sanctus Praejectus martyr et pontifex Arvernorum interfectus a suis civibus, anno ab inc. Dom. 580, [Col. 0123B] et successit sanctus Avitus, qui praefuit non plenis 15 annis ⁜ (46) , et ei sanctus Bonitus primo anno Teoderici successit. ( Vita Boniti. ) Aribertus regnum Childeberti, sedem habens Parisius: Guntrannus regnum Clodomeris sedem habens Aurelianis: Sigebertus regnum Theodorici, sedem habens Mettim. [FREDEG.] Huni Gallias expetierunt, quos Sigebertus vicit, fugavit, et post cum eis pacem iniit. Chilpericus interea Remensem urbem et alias urbes de regno Sigeberti invasit, unde bellum civile inter eos fuit. Sigebertus vero Suessionem obpugnat, Theodebertum Chilperici filium capit, et exilio religat, ipsum superat, et urbes recipit. Post annum filium ei reddit, et pacem firmat. Guntrannus [Col. 0123C] in Burgundia regnans fuit vir bonus et elemosinis deditus. Sigebertus vero videns, quod Aribertus et Guntrannus viles uxores acciperent, Brunam, quae et Brunichildis dicitur, filiam Athanagildi regis Hispaniae, uxorem accepit, cujus consilio multa mala et sanguinis effusio in Francia facta sunt. Chilpericus quoque sororem ejus Gachilissindam uxorem duxit, relinquens Fredegundem et alias uxores, quas habebat, quam postea fracto juramento, quod habuerat ad Gothos, ne eam de regno deponeret, sugillare fecit, et sic Fredegundem recepit, quae postmodum crudelissimam vitam digna morte finivit. [GREG. Tur., V, 29.] Hic Nerone pejor et Herode ecclesias Dei vastavit, et multos sanctorum interfecit; descriptiones gravissimas in toto regno [Col. 0123D] suo fecit, quas cum ferme per omne regnum percepisset, qui ferebat, a Lemovicinis interceptus, peremptus est, et descriptiones combustae. ( Vita Praej. ) Ab hoc etiam peremptus est Hector Massiliae patricius, cum ab eo sanctus Praejectus injuste ante ipsum delatus esset, et causam delati probare, ut dixerat, nequivisset.

[FREDEG.] Anno ab inc. Dom. 566, Sigebertus regnare [Col. 0124A] coepit, et regnavit annis quatuordecim; Guntramnus quoque Langobardos regno suo irruentes tanta caede perdomuit, ut ex omni exercitu illorum quadraginta tantum Italiam redirent. (Fol. 46'.) Post haec Chilpericus et Sigebertus consilium ineunt, ut Guntramnum interficiant, et regnum ejus accipiant. Sed Domini voluntate mutati consilio Sigebertus super Chilpericum irruit, qui fugit Tornacum, et ille Parisius venit, ubi correptus a sancto Germano Parisiensi, ut desisteret fratrem persequi, audire noluit. Cui episcopus dixit: Scriptum: Qui parat fratri suo foveam, prior incidit in eam. Veniens autem Victuriaco, omnes Neustrasios in deditionem recepit, et ibi dolo interfectus est a duobus pueris, qui etiam deprehensi interfecti sunt, et sic Chilpericus regnum [Col. 0124B] recepit. [GREG. Tur., IV, 41.] Obiit autem Sigebertus anno regni sui 13, aetate quadragenaria, et regnabat Childebertus filius ejus pro eo anno 582, indictione 15. [FREDEG.] Brunichildis Parisius sub custodia eum filio Childeberto detinebatur; sed puer in pera per fenestram demittitur, et Mettim a Gundebaudo duce in regno patris sublimatur. [GREG. Tur., V, 1, 2.] Brunichildis vero jussu Chilperici Rotomagum exilio damnatur anno primo regni Childeberti. Eo anno transiit sanctus Germanus Parisiorum episcopus, et Regnamundus successit. Chilpericus itaque filium suum Meroveum Pictavis cum exercitu direxit, qui relicta ordinatione patris, adjuncto sibi Guntramno Bosone duce, Rotomagum petiit, et Brunichildem in conjugium [Col. 0124C] accepit. Quod audiens Chilpericus Rotomagum venit et post paucos dies, assumpto Meroveo, Suessionis rediit, et non multo post propter conjunctionem Brunichildis suspectum habens spoliatum omnibus custodiae mancipavit. (V, 3.) Qui dum in custodia detineretur, tonsoratus est, mutataque veste presbyter ordinatur, et fugiens ecclesiam petiit sancti Martini apud urbem Turonicam, ubi haec gesta sunt. (V, 14.) Latuit in eadem basilica per duos menses, et post haec ad Brunichildem rediit, et ab Austrasiis receptus non est. Cum ergo in Remensi Campania latitaret, dolose captus ab Atrebatensibus, et timens ne patri redderetur, socium monuit ut irrueret super eum. Quo facto adveniente rege, mortuus inventus est.

[Col. 0124D] (V, 31.) His diebus apud Constantinopolim cum amentia mortuo Justino, Tiberius imperator factus est largus in eleemosynis. (V, 38.) Quinto anno Childeberti magna christianorum persequutio in Hispaniis facta est. (V, 35.) Dysentericus quoque morbus Gallias praeoccupavit, quo ingravescente, Chilpericus adultos jam tres filios uno anno perdidit; quartus qui superfuit, nomine Clodoveus, carceri mancipatur, [Col. 0125A] et factione matris cultro a patre perimitur. Childebertus rex sororem suam Herminigildo, Wisigothorum regis filio, tradidit, cujus hortatu et Leandri Hispalensis episcopi praedicatione ad fidem Christi conversus est [FREDEG.] Post Tiberium Mauricius accepit imperium, a quo Childebertus quinquaginta milia solidos auri accepit, ut Langobardos Italia pelleret. Intravit ergo Italiam, et omnes ditioni ejus se subdiderunt, cum quibus et amicitiam firmavit, et gloriose inde reversus est. ( Vita Agerici ). Cum ergo placitum et conventum multorum Virduni habere debuisset, et beatum hunc Agericum, de quo agitur, dilectionis et venerationis amplexibus honoraret, eum opsoniis necessariis gravari non patiens, removit servitii necessitatem, et placitum transtulit [Col. 0125B] ad Metensem civitatem. Cumque consequenti tempore per urbem fecisset transitum, et a sancto pontifice benigna esset susceptus dulcedine, humanitas quoque hospitalis ei exiberetur cum omni cura et sollicitudine, in ipso fervore regiae servitutis accedens ad eum economus rerum suarum universalis: Et si alia, inquit, Domine, providendo abundamus, vinum ut majestati regiae decet, exibere non possumus, quia praeter vas medium, quod tonna vulgariter dicitur, nichil habemus. Tunc vir Dei in re corporea angustiatus, sed corde in Domino dilatatus: Noli, ait, desperatione languescere, sed affer mihi de eodem liquore: potens est Deus tristitiam parvitatis nostrae in gaudium abundantiae commutare. (Fol. 47.) Dixit, et allato sibi vino paululum sorbuit, [Col. 0125C] et ad celos oculos sublevans: Domine, inquit, oro ut fiat istius vini amplificatio. Cumque ipsius praecepto refudisset illud in vase supradicto, cepit vinum copiose ministrari, cepit copiose affluere, et quanto amplius vacuabatur ad libitum bibentium efferendo, tanto magis augebatur Creatoris jussu et virtute redundando. Poterat namque istud Omnipotens, qui de aqua vinum fecerat in Chana Galileae, poterat et de vino vinum facere sincera verbi petentis et indubia fide. Quid plura? Biberunt ut Galli, nec erat mensura in erogando. Multis diebus vas illud vinarium conati sunt vacuare, et quodammodo vina infundere videbantur, dum effusioni instarent. Crescebat modica benedictio multis vorantibus, et Deo [Col. 0125D] imperante modum naturae superabat. Ad ultimum finito servitio, nec imminuto vino, rex miraculo stupefactus, episcopo humiliatus, Deum in ipso veneratus, regiam ostendit largitatem, et qui virtutis vinum biberat, vineas et possessiones ex amore et devotione episcopi ecclesiae optulit, quas et usque hodie privilegio et deinceps auctoritate stabili possedit. Sane virtutis vinum per praesulem sanctum a Deo virtutum regi et comitibus propinatum corda devota populi adeo tunc temporis laetificavit, ut in loco, quo copia ex benedictione profluxerat, altare construerent, quatinus hujusmodi signo saecula ventura noscerent, cujus meriti excellentia beatus Agericus [Col. 0126A] apud Deum in gloria aeterna fulgeret. Quidam etiam valde nobilis, cum pro suis sceleribus a rege vita privari debuisset, et precibus beati antistitis salvatus est: unde dedit ille Virdunensi ecclesiae alodium suum et scripto roboravit.

(Fol. 46'.) Guntramnus ⁜ 218 Boso dux cum exosus reginae haberetur, coepit per episcopos et proceres discurrere, et veniam deprecari. [GREG. Tur., IX, 8.] Nam cum esset Childebertus juvenis, reginam conviciis et improperiis lacessebat, unde et a rege jussus est persequi; qui cum se cerneret in discrimine positum, Virdunum petiit, putans per beatum Agericum, qui pater regis erat ex lavacro, se posse salvari, pro quo episcopus intercessurus ad regem properat. Quod cum rex negare nequiret, ait: Veniat, et datis [Col. 0126B] fidejussoribus in praesentia patrui mei exequatur judicium. Adductus ergo et armis nudatus et coram rege prostratus a terra jussus est surgere, et sancto sacerdoti usque ad praesentiam Guntramni est commissus. (IX, 9.) Post haec Childebertus cum matre, sorore et conjuge in occursum patrui festinat. Quibus conjunctis praesentatur et Guntramnus Boso absque ullius defensione, quia sic convenerat sanctus episcopus: episcopus vero remansit. Sed cum ille pro diversis facilitatibus culpabilis judicaretur, ad mansionem episcopi confugit. Quo cum eum interfectores insequerentur, et ille a viro sancto avelli se non pateretur, nuncii etiam ad regem missi ab episcopo intercessores abbates et clerici non audirentur, [Col. 0126C] jussu Guntramni injectus est ignis domui illi, ut si episcopus egredi nollet, pariter concremaretur (Fol. 47.) Quod audientes clerici, vi effracto ostio sacerdotem ejiciunt. Miser autem ille, cum se videret flammis urgeri, demumque egredi tentaret, susceptus ab hostibus interfectus est; quod multum sacerdos doluit. (IX, 12.) Cum autem quidam de regni primoribus de morte regum, patrui scilicet et nepotis, tractassent, et deprehensi interficerentur, quidam eorum Bertefredus nomine ad urbem Virdunensium confugit. Quo insequentibus adversariis, domum ecclesiae, in qua erat episcopus, et quam et ille confugerat, exercitu vallant, et ascendentes super tectum, tegulis et materiis tecti illidentes interfecerunt illum cum tribus pueris. Multum ex hoc doluit sanctus [Col. 0126D] episcopus, quod non solum eum defensare non potuit, verum etiam locum quo orare consueverat, ubi et pignera sanctorum multa aggregaverat, humano sanguine pollui vidit. Multa vero Childebertus munera misit, ut a moerore revocaret, sed consolari non potuit. (IX, 23.) Verum diuturnae amaritudinis moerore graviter aegrotare coepit, praesertim autem Guntramni filios secum retinens quotidie flens illos sibi soli relictos orphanos.

( Vita Agerici. ) Transibat aliquando hic sanctus per civitatem Laudunensium, et ecce obviam sibi fuit quidam manicis strictus et compedibus, cui tortore praeeuntcarcere aperiebatur obscurus. (Fol. 47'.) Ibat, [Col. 0127A] sed magis impellebatur infelix vagitibus plateas implens, et lacrimis omnes quos offendebat ad auxilium ululatu et gemitu provocabat. Talis est peccatorum redditio: sera semper poenitentia tormento suscipitur, et illecebrae voluptatum asperis et amaris exitibus puniuntur. Cumque miserabilis misericordem aspiceret virum, petivit, ut potuit, sibi refugium, et ut ei impenderet orationis suffragium. Audivit misericordia, et pontifex tactus dolore et compassione intrinsecus, convenit tortorem multa prece supplici postulatione, ut flecteretur et propitiaretur misero indulgentiae laenitate. Abnegavit, et reppulit, nec eum aliquatenus audire consensit. Illius flagitia et facinora animum judicis infrenabant, ne flecteretur misericordia. Petiit secundo et tertio, [Col. 0127B] repulsus est; triplicavit precem, et auditus non est. Quid faceret pietas? Quo se verteret? Homo hominem neque cogere neque precari valebat, et pietas nichilominus increscebat. Itaque conversus ad Dominum porrexit vota in caelum; cucurrit ad misericordiae fontem sepius expertum, orans ut misero esset in auxilium, et solveret jussio invisibilis et omnipotens quod despexerat judex superbus et insolens:

Haec pauca divinae virtutis miracula per virum sanctum nobis monstrata, nos pro modulo nostro litteris indicibus posteris ad notitiam salutis annotavimus, et digitum Dei, per quem oppressa Egyptus, per quem ejectus est inimicus, per quem mensura fidei, per quem divisio carismatum est divinorum, in his operatum adoramus. Exteriora, quia sunt visibilia, quasi faciem hujus patris nostri pulchram decoramque pingentes, et coloribus verborum ignobilium [Col. 0127D] informantes. Sed si cum sudoribus et labore vix pervenimus ad ostium, id est ad comprehensionem exteriorum, quid de interioribus faciemus? Quomodo clausa et abscondita penetrabimus? Nimirum ipse Dei servus in hoc maxime et sollicite servivit Deo, quia vocem ejus medullitus obaudivit, quam evangelio promulgante percepit: Tu, inquit, cum oraveris, intra in cubiculum et clauso ostio ora Patrem tuum (Matth. VI, 6) . Quid igitur mirum, si archana ejus nequimus agnoscere, qui extra ostium compellimur excubare? Nimirum detrimenti causam deputabat, si vel amicus secreta sua cognosceret. Legerat Ezechiam regem in hoc sibi [Col. 0128A] Deum placabilem improvide offendisse, quod nunciis Babilonis thesauros suos et aromatum cellas inventus et reprehensus est ostendisse. Timebat et sollicitus invigilabat, ne si hostis insidians, hostiaria segniter soporata, domum ejus irrumperet, somno mortis obrutus negligentia deperiret. Quapropter servabat cor suum omni custodia, et templum sanctum Dei in se illesum illibatumque conservans, et permundans, variis bonorum operum floribus adornabat. Concurrebat enim populus, et civitas tota cotidie confluebat, ut de sanctuario Dei per ipsum oracula salutis, sicut antiquus populus per Moysen, et vitae responsa perciperent. Sacerdos ipse summus tam pro se quam pro commissis hostias Deo sepius immolabat, et legem Dei ad faciendum eam de cathedra [Col. 0128B] aecclesiae perdocebat. Ita vestibus Aaron pretiosis et sanctis spirituali lege perfungens, domini Christi vicarius se ipsum hostiam sanctam Deo placentem offerebat pro populi salute, in adquisitione laudis aeternae. Hunc talem tam gloriae singularis heredem Deus ipse reddebat, qui eum et antequam nasceretur praeelegerat, quicum per se per ministros claros domus suae, et cum eo omni tempore erat, et frequentibus concursibus visitabat. Hos fasces, haec insignia urbis aeternae, hanc civicam coronam Jerusalem supernae, quomodo potest filius hominis vermis apprehendere? (Fol. 48.) Quod si dicas et ipse filius hominis et ipse vermis, verum utique dicis, sed miracula per Filium Dei et hominis specialiter facta in amicis superexcellunt, nec sunt applicanda [Col. 0128C] servilibus et Adae paupertati. Dicam interim, dicam de me, quia pressus sarcinulis corruptionis avitae, nec radicem caritatis ejus coelo fixam conabor attingere, nec dignum me fatebor corrigiam calciamenti ejus solvere. Sequar tamen ejus praeconando vestigia, si qua Deus illuminato suo fuerit dignus ostendere.

Cum ergo vir Dei inenarrabilibus et supradictis dies suos virtutibus omni studio repleret, et lucrum bonum de talentis sibi commissis bono Domino fideliter congregaret, hospitalitatis officium juxta apostoli praeceptum sollicitus exiberet, contigit semel sibi clericum Fortunatum nomine supervenisse. [PAULI Hist. Lang. II, 13; BERT. VI.] Cum enim esset [Col. 0128D] idem Fortunatus in Italia, in urbe scilicet Ravenna, et nimium oculorum dolorem pateretur, venit ad quoddam monasterium in eadem urbe intra muros in honore sanctorum Joannis et Pauli in qua etiam ⁜ 219 altarium beati Martini constructum ⁜ 219 honore, propinquam ⁜ 219 habebat fenestram in qua ⁜ 219 lucerna erat constituta ⁜ 219 , comitante secum Felice ⁜ 219 Tarvisiae urbis episcopo ⁜ 219 , qui pari modo oculorum dolorem ⁜ 219 patiebatur; et visum est illi, ut de oleo lampadis ante altare ardentis oculos suos linirent sub nomine sancti Martini. Quod ut fecit, protinus meritis ipsius oculorum uterque salutem recepit. Qui flagrans desiderio visendi sepulchrum [Col. 0129A] sancti Martini, de Italia venit in Galliam, et fuit iter illius per Virdunum. Quem episcopus, cui lex canonica jubet omnes suscipere, benigne suscepit, humane servivit, et viscera super eum totius sanctitatis et pietatis pro consuetudine sua bona patefecit. At ille remunerationem cogitans pro servitute suscepta, cum voto expleto. (BERT.) Pictavim rediens ibi habitaret, consecratus in presbiterum, et post in ejusdem urbis episcopum, et esset doctus arte grammatica, composuit ibi carmen in laude ipsius hexametris comptum et pentametris versibus, quos hic subjungere operae precium duximus. Ita ergo carmen id dicitur:

Cum igitur prolongatum vitae hujus incolatum mortem delectabiliter expectans diu patientissime pertulisset, et pondus impositum diei et aestus spe salutari infatigabiliter deportasset, et lacrimas quoque crescentis cotidie desiderii panes bonae ac letae consolationis habuisset, videns inimicos suos victoria [Col. 0130B] vitiorum scabellum pedum suorum, gaudebat anima ejus in Domino, et exultabat spiritus ejus in Deo salutari suo. Vincula terrenae molis graviter tolerabat, et quanto viribus corporis destituebatur, tanto magis libertatem promissam amplius sitiebat cum apostolo dicens: Cupio dissolvi, et esse cum Christo multo magis melius (Philipp. I, 23) . Quod per speculum in enigmate jam senex ac lassabundus tenebat, hoc videre ardebat per speciem. Bonus autem Dominus messis differebat succisionem, quia oportunam noverat et disponebat maturitatem. Viderat eum et adjuverat in hac hieme aspera perniciter desudasse, ventos temptationum, pruinas tribulationum, adustiones voluptatum superasse, et providus [Col. 0130C] sanctarum virtutum agricola fructum multiplicem terrae bonae differebat succidere, plenitudinem ejus accumulans in patientia. Appropinquavit igitur vespera mortis, et gaudens, ac praeteritorum quodammodo immemor, in anteriora se extendebat praeparatae pausationis denarium a patre familias reposcens pactae ac diu expectatae mercedis. Non fefellit eum (fol. 49.) spei ancora omnibus firma periculis, et veritas de promissionis umbraculo processit in lucem. Tactus enim digladiabili sorte naturae, et sciens sibi discidium corporis et animae supervenire, confidens in Deo, qui potest et animam et corpus perdere et salvare, convocari jussit omnes ecclesiae suae filios et in aecclesia meliores, et consueta salutis documenta replicans, seque illis commendans, ad [Col. 0130D] ultimum ait futura pronuntians: Sabbato venturo, filii karissimi, magnam scitote futuram serenitatem coeli. Serenissimus enim sabbati Dominus mihi servo suo fideli dabit sabbatum requietionis, et pertesum labore sex dierum hujus seculi, in septima sine vespera omni labore liberum transportabit. Terrae igitur matri, quod suum est reddite; nam Deus, vita mea, recipiet, quod inspiravit in faciem meam spiraculum vitae. Vos etiam obsecro, fratres, et nunc pro vobis sollicitus, ut numquam a memoria vestra recedat, qui semper et ubique vobiscum est, Dominus. Dicebat haec aliaque similia, et quasi ad pascha superventurum se praeparans, sordes et contagia circunstantium atque lugentium sacra et multimoda ammonitione eluebat; nunc de his quae relinquebat, castigando [Col. 0131A] retrahens, nunc ad ea ad quae transmigrabat, instigando impellens. Venit quod praedixerat sabbatum, et ecce repente in cella ubi eger recumbebat, auditur frequentia, audiuntur voces, quas lingua edicere nec vox potest resonare mortalium. Cesserunt lacrimae, stupor et extasis omnes invasit, miraculo et terrore omnes tenuere silentium. Audiebantur carmina sexuum diversitate diversa, nec qui essent cantores, corpulentia tenebrosa et fragilis videre praevalebat. Hoc tripudio, hac simphonia laetitiae inter supernorum civium exultationes, inter manus sanctorum angelorum dulcissimi pontificis anima de corruptibili carcere exempta, veluti nivea columba cunctis videntibus evolavit, quorum Deus oculos, ut videre mererentur, aperuit. Ibi felix et [Col. 0131B] beata anima illud unum quod in evangelio Salvator docet necessarium, ab eodem Domino perenniter et feliciter recipit. [GREG. Tur., IX, 23.] Obiit autem pro illis, ut supra diximus, causis amaritudinis felle adgravatus, maxime inedia consumptus. Curatum est sane corpus ejus sacratissimum pia filiorum diligentia, et juxta patris ultima praecepta terrae mandatum in aecclesia sancti Andreae et beati Martini nomine consecrata. Ubi meritis ejus et precibus exuberant divina beneficia, cunctosque Dei medetur pietas. Requievit autem mense Decembrio, die primo, qui erat dies sabbati. Annunciatus est ab angelo anno ab inc. Dom. 518, natus post triennium a. 521, ordinatus in pontificem anno aetatis suae 33. ab inc. Dom. 553, indictione 3, regni Theodeberti a. 13, [Col. 0131C] post quintam synodum Constantinopolitanam a. 2, pontificatum agente Romanae ecclesiae papa Vigilio, imperante Justiniano minore a. 28, Justiniani majoris nepote. Vixit in episcopatu a. 47, decessit aetatis suae a. 81, ab inc. Dom. 602, indictione 5, qui erat annus Guntramni 33, papatus domni Gregorii papae a. 12. (BERT. VII.) Butiovaldus quidam abbas episcopatum ambiens, quia esset superbus, nichil optinuit. Caramerum referendarium cum consensu civium regalis assensit auctoritas fieri sacerdotem. Post eum extitit . . . . . . . . . ⁜ 220 (Fol. 49') Ermenfridus, de quibus nullam aliam habemus memoriam, nisi quod in ordine episcoporum episcopi sunt reperti. Verum de his nunc ista sufficiant.

[Col. 0131D] [GREG. Tur., IV, 46.] Chilpericus itaque, Nerone pejor et Herode, post multa mala, bella, caedes et descriptiones novas et gravissimas, quas in omni regno suo fecit, dum de venatione apud villam Calensem juxta Parisium jam subobscura nocte rediret, dum de equo susciperetur, et unam manum super pueri scapulam teneret, adveniens quidam, nomine Falco, missus a Brunichilde, cultro eum sub ascella percussit, et iterato ictu spiritum ejus fudit. [FREDEG.] Hic multas regiones devastavit, episcopos execrabatur, testamenta ecclesiarum multa disrupit, nullum unquam dilexit, a nemine dilectus est. [GREG. Tur., IV, 46.] Cum spiritum exhalasset, solus derelictus [Col. 0132A] est. Hunc Madelulfus Silvanectensis episcopus noctu sepelivit. Obiit a. 588, anno . . . . Childeberti filii Sigeberti.

[FREDEG.] Anno igitur ab inc. Dom. 593, regnante Guntramno, anno regni sui 25, ipse domnus Guntramnus rex ecclesiam in suburbio Cabilonensi in honore sancti Marcelli aedificavit, quam rebus plurimis ditavit, et congregans synodum quadraginta episcoporum, monachos inibi esse decrevit ad instar monasterii Agaunensis. Cumque ei perlatum fuisset, quod frater suus Chilpericus interfectus fuisset, abiit Parisius, baptizatum filium Chilperici, nomine Clotharium, ipse de fonte suscepit, et in regna patris constituit.

Anno 26 regni ejus, filius nascitur Childeberto [Col. 0132B] Theodebertus, et anno sequenti Theodericus. Guntramnus Childebertum adoptavit in filium, quia filios non habebat. Ipso anno gens Persarum credidit Christo, et baptizatus est imperator Persarum a sancto Johanne Constantinopolitano cum 60 milibus eorum.

Anno 30 regni ejus, qui erat ab inc. Dom. 598, inventa est tunica Domini nostri Jesu Christi inconsutilis, et a Gregorio Antiocheno, Thoma Hierosolymitano, Johanne Constantinopolitano, et aliis multis de Zafati civitate cum arca marmorea levata, ordine pedestri Hierosolymam perlata est, et in loco ubi crux adoratur, cum triumpho posita.

Guntramnus, postquam 33 annis regnum Burgundiae tenuit, moritur 5 Kal. Aprilis; sepultus est [Col. 0132C] Cabilone. Regnum ejus Childebertus assumpsit, quod annos quatuor tenuit, et mortuus est in adolescentia, anno regni sui 17, aetatis 25, ab inc. Dom. 605. Filii ejus regnum susceperunt Theodebertus Austrasiorum, sedem habens Mettim; Theodericus regnum Guntramni in Burgundia, sedem habens Aurelianis. Hi duo reges contra Clotharium Chilperici filium arma movent, ubi Clotharius opprimitur, et qua potest conditione pacem facit.

(Fol. 50.) Anno regni . . . . Theoderici, qui erat ab inc. Dom. 602, Phocas dux et patricius rei publicae Mauricium imperatorem interfecit et imperium assumpsit. Theoderico nascuntur filii Sigebertus et Childebertus. Brunichildis et Prothadius major domus [Col. 0132D] Theodericum adversus fratrem commovent; quamobrem Protadius ab exercitu Theoderici perimitur, et fratres pacantur. Theodericus consilio Brunichildis aviae suae sanctum Desiderium Viennensem archiepiscopum exilio damnavit, et reductum de exilio lapidare fecit. Sanctum quoque Columbanum de regno suo exturbavit, quem Clotarius Chilperici filius suscepit. Erat enim amator sapientiae. Iterum lis inter fratres Brunichildis agitatur consilio, et collecto exercitu Tullensi confligunt campania. Victor Theodericus Theodebertum usque Coloniam insequitur, ubi Theodebertus redintegrato exercitu bellum movet. Tanta ibi strages facta est, ut cadavera [Col. 0133A] mortuorum non haberent quo ruerent, prae multitudine occisorum. A Tulbiaco usque Coloniam prostratus exercitus terram operuit. Theodericus victor fratrem persequitur, et suorum proditione captum aviae Brunichildi dirigit; quem illa in clericum totondit et post paululum interfecit.

( Vita Goerici ampl. ) Regnante Theodeberto rege sanctus Goericus, rex Aquitaniae ultimus, justis pollens moribus, a Domino caecitate percussus, revelatione angelica Mettim venit, cui praeerat sanctus Arnulfus propinquus ejus; et illuminatus a sancto Stephano domum sancti Petri construxit, et tempore Dagoberti, sancto Arnulfo eremum petente, ibidem pontifex subrogatus 18 annis praefuit, decessit 13 Kalendas Octobris, sepultus in coenobio sancti Symphoriani. [Col. 0133B] ( Vita Lupi Sen. ) Tempore Theoderici et Brunichildis sanctus Lupus Senonensis viguit, nepos Austerii Aurelianensis et Aunarii Antissiodorensis episcoporum.

[FREDEG.] Anno itaque 16 regni sui, qui erat ab inc. Dom. 615, Theodericus volens super Clotharium irruere, Mettis profluvio ventris interiit. Brunichildis Sigebertum filium ejus in loco patris substituit. Clotharius vero fines regni qui suae ditioni debebantur conatur recipere, cui Sigebertus occurrit, quem Clotharius suorum proditione captum peremit, et quinque fratres ejus cum Brunichilde cepit. Pueros separatim peremit, Brunichildem indomitorum equorum caudis irretitam miserabili morte damnavit [Col. 0133C] anno ab inc. Dom. 623, quae et sepulta est Eduae.

Clotarius trium regnorum monarchiam obtinuit a. 28 regni sui, sicut et beatus Columbanus praedixerat, et a. 38 regni sui Dagobertum filium consortem regni facit. Anno vero 42 regni ejus inter Clotharium et filium suum gravis orta est contentio, eo quod Clotharius cuncta quae ad regnum Austrasiorum pertinebant, sibi volebat retinere. Quamobrem electi sunt duodecim judices ex Francis, inter quos fuit sanctus Arnulfus Mettensium episcopus, quorum consilio pater pacificatur cum filio. Superiori vero anno, cum jam Dagobertus Austrasiorum regnum strenue regeret, quidam vir, nomine Haroaldus ⁜ (47) , ejus offensam incurrit, pro quo intercessores [Col. 0133D] facti sunt dominus Arnulfus et Pippinus major domus, sed non multo post Treveris interfectus est.

Anno 630 Clotarius moritur, et Dagobertus monarchiam obtinuit a. 15. Hic patre orbatus, Austrasiis, quos regebat, jubet exercitum promovere, missos dirigens in Burgundia, et caeteris regni partibus, ut in suum regnum eligerent. Cumque Remis venisset, omnes se ei tradiderunt. Aribertus frater ejus nitebatur se posse regnum assumere, sed ejus voluntas pro simplicitate parum sortita est effectum. Dagobertus vero cum obtinuisset regnum, sapienti [Col. 0134A] usus consilio partem regni fratri concessit Tolosam, Caturcinam, Agenensem, Petragoricum et Sanctonicum, et quod ab his versus Pyreneos montes excluditur; et regnabat Aribertus in Provincia et Aquitania et post tres annos totam Vasconiam superans sibi subdidit.

[BERTAR.] Anno Domini 582 obiit sanctus Germanus Parisiensis et a. 630 sub Dagoberto viguit sanctus Paulus Virdunensis frater ejus. Quod si, ut scribitur, ita est, sexaginta et eo amplius annis vixit post eum. Nati sunt in pago Eduensi, vico Lausia, et in manso nativitatis eorum non canis, non avis praedam rapere praevalet, quae non statim intereat; quod experimento probatum est. Qui locus usque hodie ecclesiolam retinet sancti Germani nomine [Col. 0134B] et virtute insignem.

[BERTAR.] Hujus Dagoberti tempore post Ermenfridum episcopum Virdunensem tractus est de monasterio Theolegio sanctus Paulus, qui fuit frater sancti Germani Parisiensis ecclesiae episcopi, et in Virdunensi ecclesia episcopus consecratus; cujus memoria aeterna est. Hic monasticam vitam ducens cum in pistrino fratrum habuisset obedientiam, et timeret ne hora statuta fratres panem habere potuissent, ejecto igne de clibano ipse intus ingressus, cum cuculla sua clibanum purgavit, et panem illic ad coquendum ordinavit, sanusque foras egressus panem sanctum fratribus in refectorio tempore statuto distribuit. Cum ergo esset episcopus ordinatus, [Col. 0134C] nepos Dagoberti regis Grimo diaconus, qui et Adelgisus dictus est, cum fuisset a sancto Paulo ab infantia reverenter educatus, pro amore ipsius antistitis suam proprietatem, id est Theolegium monasterium, santae Mariae in Virduno suo scripto et multorum fidelium scriptis tradidit roboranter, et ut Virdunensis ecclesia ipsum monasterium in sempiternum haberet, omni auctoritate firmavit. Victui vero fratrum Grimo Frasindum villam pro sua pietate delegavit. Sanctus etiam Paulus Basonis villare de suis redditibus comparavit. Privilegium canonicum ipsius ecclesiae de antiquioribus villis fecit, et sua aliorumque episcoporum auctoritate ipsum sub divina attestatione roboravit. Hic in episcopatu positus, multa miracula operatus est, et post suum [Col. 0134D] excessum positus in basilica sancti Saturnini, omnibus cum fide poscentibus multa sanitatum beneficia largitus est. Caecos namque illuminavit, surdis auditum dedit, clausis gressum praebuit, aegrotos a variis infirmitatibus liberavit. Et quid plura? Ecclesiam sibi commissam rebus temporalibus dilatavit, bonorum operum floribus adornavit, et Dominus omnipotens animam ejus cum sanctis in aeterna gloria gaudere facit. Requievit autem mense Februario, die 9. Post hunc extitit Gisloaldus episcopus, Gerebertus ⁜ 221 .

[FREDEG.] Dagobertus igitur anno regni sui 6 [Col. 0135A] Burgundiam ingressus est, et tanto timore pontifices et omnes Burgundiae proceres in ejus adventu concussi sunt, ut omnibus mirandus esset pro justitia quam faciebat. (Fol. 51) . Venit ergo Lingonas, inde Divionem, et Latonae residens multis diebus tantam justitiam faciebat, ut nullus ante eum veniret, qui rediret non accepta justitia. De Latona Cabilonum venit, post Augustodunum, inde Antissiodorum, dehinc Senonas, inde Parisios venit amore justitiae faciendae, ut nec somnium oculis caperet, nec cibo satiaretur. Anno 7 regni sui nascitur ei filius, nomine Sigebertus, quem de lavacro suscepit Aribertus frater ejus, et ipse Aribertus anno sequenti mortuus est, cui erat filius parvulus Chilpericus, qui non multo post defunctus, fertur factione [Col. 0135B] Dagoberti fuisse interfectus.

Anno 10 regni Dagoberti Winidi Toringiam devastabant. Qui cum fortiter instarent, Dagobertus Mettis venit, et consilio pontificum et procerum Sigebertum filium suum regem constituit, sedemque Mettis habere constituit, et Cunibertum Coloniensem praesulem et Ansegisum ducem, qui et Anschisus, instituit gubernare palatium. ( Geneal. Carol. ) Hic Ansegisus genuit Pippinum, Pippinus Carolum. Thesaurum quod sufficeret, filio tradidit, et condigne eum in culmine regni sublimavit, et quod ei largitus fuerat, praecepto roboravit. Illi regnum Austrasiorum et fines regni Francorum utiliter defendunt. Undecimo ⁜ 222 anno Clodovei filii Dagoberti Magoaldus abbas Flaviniacensis obiit, et domnus Widradus ordinatur [Col. 0135C] abbas 11 Kal. Mai. Praefuit annis 12.

Anno 12 regni Dagoberti natus est ei filius, nomine Clodoveus, cui Neustriam et Burgundiam post suum discessum pater contulit, regnum vero Austrasiorum Sigeberto. Dagobertus igitur 13 anno regni sui Wascones fortiter superavit, et anno sequenti Brittones et Wascones datis sacramentis ei subduntur. Obiit anno inc. Dom. 641, ind. 14, regni sui anno 20; sepultus est in ecclesia sancti Dionysii Parisius, quam tantis thesauris ditavit, ita ut miraretur, qui videret. Successit patri in regimine Clodoveus, cujus regni anno 2 Martinus papa pontificatum Romanae urbis suscepit ( Gesta p. R. )

[REGINO.] Clodoveus corpus beati Dionysii discooperiens, [Col. 0135D] minus religiose os brachii fregit et rapuit, confestimque stupefactus in amentiam incidit, et post 2 annos vitam cum regno finivit. Habuitque tres filios Clotharium, Theodericum et Childericum, quos genuit ex Baltilde regina. Ega custos palatii et tutor regni condigne gubernabat palatium et regnum. Anno tertio regni Clodovei Ega moritur et major domus Erchinoaldus efficitur, vir patiens, et omni bonitate plenus, amator pacis et justitiae. Pippinus [Col. 0136A] quoque defuncto patre Anchise major domus in regno Sigeberti cum Cuniberto pontifice strenue gubernabat regnum Austrasiorum, et ab omnibus amabatur. Hic partem thesaurorum Dagoberti, quae competebat Sigiberto, Compendio villa suscepit, et Mettis deportavit. Post haec Sigebertus obiit. Regnum ejus suscepit Dagobertus filius ejus. Quem Pippinus et Grimoaldus Pippini filius minus idoneum ad regni curam providentes in clericum detonderi fecerunt. ( Vit. Wilfridi. ) Balthildis missis militibus Dalfinum Lugdunensem episcopum interfecit a. 661, a quo consecratus est sanctus Vulfridus Eboriacensis episcopus, qui primus in Frisia praedicavit ante sanctum Willebrordum. ( Vita II Bath. ) Clodoveus quoque exactis in regni administratione 17 annis [Col. 0136B] obiit in primario flore juventutis, relictis tribus filiis cum Baltilde regina. Ejus ⁜ 223 archicapellanus fuit sanctus Genesius abbas, qui postmodum Lugdunensi ecclesiae archiepiscopus datus. Hic ante reginam defunctus, in ipso ejus obitu cum magna ei luce cum angelis et archangelis apparuit, et ad mansionem eam perpetuae pacis perduxit. Post quem praefuit Lugdunensi metropoli sanctus Landebertus abbas Fontanellensis ecclesiae, a quo consecratus est sanctus Ansbertus Rotomagensis episcopus anno Dom. inc. 678, indictione 5, anno regni Theoderici 9.

Annus Dom. inc. 682. Agathonis papae secundus, Theoderici Balthildis filii 13.

( Chr. Divion. ) Clotharius major natu regnum [Col. 0136C] patris Neustriae et Burgundiae obtinuit, Childericus regnum Austrasiorum et Germaniae suscepit anno incarnationis Domini 658, indictione prima. Regnavit Clotharius annis 4, et obiit anno dominic. incarn. 662, indictione quinta. ( Vita Leod. ) Quo mortuo contentio inter principes agitabatur de regno. (Fol. 51'.) Ebroinus major domus Theoderico favebat, sanctus Leodegarius, Eduensium episcopus, et ceteri quibus erat mens sanior, Childerico favebant. Praevaluit melior sententia, et Childericus rex Franciae constituitur, eo quod strenue regeret regnum Austrasiorum. ( Gesta Franc. ) Refert aliquis scriptorum quod Theodericus primo sublimatus sit in regno Francorum, et Ebroinus major domus substitutus, [Col. 0136D] sed propter malitiam et crudelitatem sint expulsi, et substitutus sit Childericus. ( Vita Leod. ) Leodegarius igitur sub Childerico bene et utiliter disponebat regni moderamina, ita ut quidquid adversus leges majorum, quorum vita laudabilis fuit, contrarium repererat, ad pristinum statum corrigeret. Obiit ⁜ 224 domnus Widradus abbas 5 Nonas Octobris, et successit ei anno dom. inc. 663 Gayroinus episcopus; cujus tempore contulit ⁜ (48) eidem aecclesiae [Col. 0137A] Glennonem cum appendiciis. Hic in expeditione imperatoris obiit pridie Nonas Julii. Tempore etiam ejus dedit Bajo sancto Prejecto Pulliniacum cum aecclesia, Magniacum, Pruiniacum, et uxor ejus Puteolos, Opiemariacum, Cleriacum anno 7 Childerici ⁜ (49) .

His diebus Eduensem ecclesiam praefatus regebat Leodegarius, Virdunensem Gerebertus, de quo jam memoriam fecimus, Trajectensem sanctus Theodardus. ( Vita Lamb. ) In aula regis Childerici sanctus erat Lambertus, juvenis bonae indolis, qui post sanctum Theodardum consensu magnatum et procerum Trajectensem suscepit episcopatum. Dum igitur strenue et sagaciter Childericus regni disponeret moderamina, crescente inter principes discordia [Col. 0137B] diaboli maligni suadente invidia, interficitur princeps iste inclytus, anno ab inc. Dom. 670, indictione 13, exactis in regni administratione 22 annis, et germanus ejus Theodericus succedit. ( Vita Leod. ) In diebus illis tanta fuit tribulatio in ecclesia, Ebroini faciente nequitia, ut videatur crudelitate vincere Neroniana et Deciana tempora. [ADO.] Tunc interfectus est sanctus Leodegarius cum Gerino fratre ab ipso Ebroino principe, sanctus Lambertus a Dodone comite. Ebroinus crudelitate frendens, ab Ermenfrido Franco interfectus est. Erat tunc temporis vir ab ipso Ebroino oculis privatus in insula quae Barbara dicitur, cum nocturno tempore ad ripam Araris orandi gratia sederet, audivit navigantium [Col. 0137C] impetum. Qui interrogans, quo navigium illud tenderet, audivit: Ebroinus est, quem ad Vulcaniam ollam deferimus, ibi enim facti sui poenas luet.

( Chr. Divion. ) Jam tunc deficientibus a pristino vigore regibus, regni cura administrabatur per majores domus. Mortuo ergo Theoderico ab inc. Dom. 692, indictione quinta, Clodoveus filius ejus succedens regnat a. 1. Inter duces et primates regni Pippinus praeeminebat, et maxima pars regni in manu ejus erat. Clodoveo quoque defuncto Childebertus succedens regnavit a. 13. ( Gesta Franc. ) Virdunensem ecclesiam Berthalamius episcopus rexit, qui studio suo et industria ecclesiae sibi commissae adquisivit praedia quamplurima. [BERTAR.] Quo defuncto [Col. 0137D] succedit Abbo episcopus.

Childeberto quoque rege, qui cognominatus est Justus, de medio facto anno 711, Dagobertus filius ejus succedit adhuc puer anno inc. Dom. 712, et regnavit annis 5, et mortuus est a. 715, ( Gesta Franc. ) cui successit Daniel clericus, qui et Chilpericus, regnavitque annos plus quinque.

[BERTAR.] Anno ab inc. Dom. 711, natus est in Virdunensi urbe domnus Madeleveus ex familia ecclesiae.

Pippinus mortuus est anno ab inc. Dom. 714, mense Decembrio, et Grimoaldus filius ejus mortuus, et Karolus successit in loco patris. ( Chr. Divion. ) [Col. 0138A] In diebus illis Franci mutua se caede sternunt, et Theobaldum Grimoaldi filium persequendo fugant, electo Rainfredo in principatu majoris domus, de cujus manu per multa bella Karolus eundem principatum sustulit, et mortuus est Rainfredus a. 731. ( Gesta Franc. ) Anno quoque 717 obiit in Attiniaco villa Daniel, qui et Chilpericus, et Noviomo sepultus, et succedit ei Theodericus Dagoberti junioris filius. ( Chr. Divion. ) Quo mortuo a. 725 successit Clotharius, et Clothario Childebertus, et Childeberto Childericus; in quo defecit generatio regis Clodovei, quae usque tunc regnaverat (fol. 52) .

[REGINO.] Karolus ab ergastulo quo tenebatur divina [Col. 0138B] miseratione ereptus, 27 annis, quibus principatum obtinuit sub praefatis regibus, bellum cum paucis bis terque congressus primo abiit, tandem in Vinciaco 13 Kal. Aprilis contra Rainfredum Francorum principem a. 717, tertio sui principatus anno; unde victor factus, una tantum, id est Andegavis civitate ei concessa ad habitandum, Francorum totam gentem regens, vastavit Saxoniam, Bavariam, intravit in Provinciam usque Massiliam, invasit Wasconiam, vastavit Frisiam, contrivit Alemanniam. ( Chr. Divion. ) Qui propterea Tuditis appellatus est quod est malleus fabri, quia sicut malleo universa tunduntur ferramenta, ita ipse contrivit omnia regna sibi vicina. Pugnavit etiam cum Saracenis non longe a Narbona, et maxima caede prostravit. [Col. 0138C] Quibus iterum Provinciam irrumpentibus, cum Arelatum cepissent, Carolus sibi adjuncto Luitprando Longobardorum rege, de illis eos regionibus effugavit. [PAUL DIAC.] Eo tempore floruit vita et actibus Petrus Ticinensis episcopus, virginitatis gloria decoratus, qui ab Ariperto quondam rege apud Spoletum fuerat relegatus. Misit autem Carolus Pippinum filium suum Luitprando praefato regi, ut ejus capillum incideret. Qui crinem ejus incidens pater ei factus est; multisque ditatum muneribus genitori remisit. Leone imperante temporibus Gregorii papae tertii, hortatu ejus Petronace duce monasterium sancti Benedicti in Cassino restauratum est, elapsis jam fere 110 annis a destructione ejus, cui etiam [Col. 0138D] Zacharias papa plura contulit, inter quae regulam, quam sanctus Benedictus manu sua scripsit, concessit.

[BERTAR.] Tunc praeerat Virdunensi ecclesiae Peppo episcopus, et in illa seditione, quam diximus fuisse inter Raimfredum Francorum principem et Karolum Tuditem, ipse favit partibus Caroli, et ob id optinuit pretio cum Carolo et quodam nobili vasallo ejus Calmontem villam cum omnibus appendiciis. Postquam vero Deus Karolo solidavit Francorum regnum, addidit et alia quamplurima, ut ostendit chartarum notitia. Et hoc ergo defuncto Volchisus episcopus factus est, et post eum Agroinus [Col. 0139A] episcopus, qui perpaucis annis ipsi praefuere ecclesiae.

( Chr. Divion. ) Anno ab inc. Dom. 741, Karolus mortuus est, et filii ejus Karlomannus et Pippinus susceperunt regni gubernacula, sed Karlomannus septimo post patris obitum anno ab inc. Dom. 747, relicta cura regni Pippino fratri, Romam perrexit et in monte Serapti monachus habitationem instituit. Postea non ferens molestias crebro se visitantium, ad sanctum Benedictum in monte Cassini commigravit. ( Gesta p. R. ) Tunc regebat Romanam ecclesiam Zacharias papa, qui successit Gregorio III, a. 742, et rexit ipsam ecclesiam a. 10, m. 3, d. 14. [REGINO.] Hic accepta legatione a Pippino per Burgardum Vitzoburgensem episcopum, et Fulradum [Col. 0139B] ipsius Pippini capellanum, de incivilitate regum ex antiqua Merovingorum stirpe descendentium, ut superius praelibavimus, mandat populo Francorum, ut Pippinus, qui potestate regia utebatur, nominis quoque dignitate frueretur. ( Ann. Fuld. ) Ita Childericus rex ultimus de ipsa stirpe depositus, et in monasterium trusus, et Pippinus in regem electus, et consecratus est a Bonifacio Moguntiae episcopo, Suessionis in villa, a 752. ( Gesta. p. R. ) Sed et Stephanus, qui Zachariae successerat, propter infestationem Aistulfi regis Langobardorum 14 die mensis Octobris Roma egressus, indictione 7, papatus sui a. 2, ab inc. Dom. 754. ad Pipinum venit in Francia, et constituit eum Romanae ecclesiae defensorem et [Col. 0139C] principem, et confirmavit unctione sua in regem, et unxit duos filios ejus Carlomannum et Carolum. ( Ann. Fuld. ) Extunc ablata est Roma a subjectione imperii Graecorum. Anno ⁜ 225 755 post Gayronum episcopum Flaviniacensis aecclesiae abbatem Manasses ordinatur abbas tempore Pippini quondam majoris domus, tunc autem regis Francorum.

Anno igitur ab incarnatione humanati Verbi 753, suscipit praesulatum Virdunensis ecclesiae domnus Maldeveus. Hic in eadem urbe christianis et inclitis parentibus est editus. Qui statim renatus ex aqua et spiritu in septem baptismatis gradibus, septem comprehendit dona paracliti Spiritus. Accepit deinde carnes agni immaculati cum sanguine, candidatus virginitatis veste, decoratus immortalitatis lampade. [Col. 0139D] (Fol. 52'.) Ardebat ea tempestate omnis Belgica cotidiana bellorum instantia. [EINH. Vita K. ] Nam regalis dignitas, quae a Meroveo rege sumpserat initia, in Hildericum regem qui jussu Stephani Romani pontificis detonsus et in monasterium trusus est, porrecta, illo in tempore nullius vigoris erat, nec quicquam in se praeter inane regis vocabulum praeferebat. Opes quippe et redituum affluentia, regni administratio seu omnia, quae vel domi vel foris agenda ac disponenda erant, penes praefectos palatii, qui majores domus dicebantur, manebant. Qua praefectorum licentia crevit morum insolentia, adolevit dominorum crudelis potentia, nec defuit invidia, quae pessumdedit [Col. 0140A] regnorum jura. Inflatur unus adversus alium, invadit quisque nomen regium. Hac crescente discordia urbes depopulantur, ecclesiae incenduntur, ministeria divina detrahuntur, monasteria virorum dejiciuntur, puellarum deluduntur, et cuncta vastantur; fuitque eo tempore non minor in aecclesiis gemitus, quam Decianeis Diocletianisque temporibus. [BERT. 12] Quo turbine Virdunensis civitas exagitata defuncto Agroino episcopo diebus multis mansit vacua, pastore viduata.

His diebus ablactatus almus puer Madelveus, religiosis viris traditus est litteris imbuendus, quarum elementis brevi datis memoriae, dedit operam intelligere praecepta artis grammaticae, per quae vera agnosceret, vicia quiret vitare. Post haec tribunal [Col. 0140B] ascendit rethoricae. Sed quia rethor est traditor eloquentiae, eloquentia vero sine sapientia nimium obest plerumque, prodest numquam, omissa exercitatione dicendi, in rectissimis atque honestissimis studiis rationis omnem suam consumpsit operam, studium rectae rationis ad divina, studium honesti officii referens ad humana. Hinc res omnes, quae in dictis et factis et in toto mundo aguntur, decem esse intelligens, quae praedicamenta dicuntur, argumentorum fucos et sillogismorum perplexiones sagaci animo discrevit, et in eis aciem sui docilis sensus ad unguem exacuit. Intrat ex hoc quadruvium, ubi cubos arithmeticae, sonos musicae, modos geometriae, radios astronomiae perspicaci percipiens mente, [Col. 0140C] ad perfectionem duplicis thesis, id est theoricae pervenit et practicae.

Puerilibus igitur annis, ut patriarcha Jacob, simpliciter domi transactis, pulsabat adolescentiae fores proficiens, et placens tam Deo quam hominibus. Sane post flores rethoricos ac angues sillogismicos, scripturae divinae ingreditur campos, ubi audiens ab Apostolo: Omnis qui caste vivit, templum est Spiritus sancti (I Cor. VI, 19) ; (fol. 53) item in Apocalipsi: Qui cum mulieribus non sunt coinquinati, hii sequuntur agnum quocunque ierit (Apoc. XIV, 4) , statim primevam suam etatulam Christo Domino consecravit; illi toto animo placere ac servire gestiens, qui est pars et hereditas ejus, cogitansque vias suas, convertit pedes suos in testimonia Jesu, querens [Col. 0140D] videre bona Domini in terra viventium. Adeptus tandem clericatus honorem, accepit a Domino benedictionem, et misericordiam a Deo salutarem. Cotidiano siquidem provectu ibat de virtute in virtutem, latam et spatiosam viam quae ducit ad mortem horrens, artam et angustam qua itur ad astra sequens, confixit timore Dei carnes suas, mortificans membra sua cum viciis et concupiscentiis, spiritu ambulans, desideria carnis non perficiens, misericordiae operibus studens, vigiliis et jejuniis corpus affligens, orationi insistens, meditationi inserviens, aures ab auditione mala coercens, oculos a vanitate avertens, odor bonus Deo in omni loco [Col. 0141A] esse satagens, os suum a multiloquio vel vaniloquio custodiens, manus ab omni munere excutiens, consilium opusque suum ad Deum semper convertens, in omni actu suo Dei, non suam gloriam querens.

Post hec ad majora conscendens, presbiterii honorem electus accepit, justificatus optinuit. Constituitur itaque unanimi assensu, electione omnium, rector et abba ecclesiae sancti Vitoni, quam et studio spiritualis exercitii et rebus temporalibus melioratam, exemplo et doctrina ad divini famulatus amorem accendit. Fuit enim humilitate praecipuus, caritate diffusus, prudentia mirabilis, sobrietate [Col. 0141B] laudabilis, justitia insignis, fortitudine spectabilis; et licet cunctos dignitate praecelleret, erat tamen obedientia cunctis subditus, patientia probatus, forma factus gregi ex animo, ut in eo subditus quisque agnosceret, quam sibi vivendi normam assumeret. Haec de eo fama ubique ferebat, hic rumor omnium in ore continuus erat; Madelvei pietas ejusque probitas lustrabat patrias, replebat plateas, edes pulsabat palatinas. His praecurrentibus muniis cunctorum votis in pontificatu eligitur Virdunensis urbis. Quod licet timore Dei plenus omni conanime rejecerit, totoque adnisu recusaverit, multorum tamen sententia Dei gratia praecedente praevaluit, ac una cleri populique concordia episcoporum judicio dignus in chathedra pontificali exaltatur, [Col. 0141C] benedictione firmatur, unctione sacratur. ( Gesta epp. Mett. ) Regebat tunc Romanam aecclesiam Stephanus secundus, Francis vero principabatur Pippinus Caroli Tuditis filius, ex majore domus et praefecto palatii rex constitutus, a quo Chrodegandus abba, vir egregius et omnibus efferendus praeconiis, in palatio praefati Caroli nutritus, ejusque referendarius, ab ipso et Francis omnibus electus Romam missus est, ut praelibatum Stephanum papam ad Gallias, ut cunctorum vota anhelabant, evocaret (fol. 53') ; quod et fecit: a quo etiam in pontificem Mettensis aecclesiae, astante rege et populo, consecratus, pallium promeruit cum nomine archiepiscopi. Quod etiam quibusdam Mettensis aecclesiae praesulibus [Col. 0141D] aliquoties concessum fuisse legitur, pro multimoda vastatione Trevirensis matris aecclesiae, quae licet primatum petitione Helenae reginae a beatae memoriae papa Silvestro per corpus Mathiae apostoli et per baculum beati Petri acceperit, quod et ab antiquo possidebat, quia ubi ante adventum Domini in capite provinciarum primates erant legum secularium, ad quos confugiebant pro oppressionibus vel injustitiis qui ad aulam imperatorum confugere non poterant vel quibus permissum non erat, ipsis in locis apostoli et beatus papa Clemens, ut refert beatus successor ejus papa Anacletus, patriarchas vel primates, qui unam formam tenent [Col. 0142A] licet diversa sint nomina, legis divinae poni et esse jusserunt; tamen ita multoties peccatis exigentibus attrita fuit, ut ea vacante Mettensium praesules metropolitani fungerentur officio et dignitate. Tullensibus quoque praeerat Godo venerandus episcopus, qui immunitatem civitatis et recuperationem chartarum igne consumptarum apud praefatum regem Pippinum suae adquisivit aecclesiae.

Inter hos beatus Madelveus virtutum radiabat decore, et dignitatem pontificalem bonorum operum adornabat nitore. Quod officium, quamvis rudis acceperit tempore, aptus accessit assueta bonitatis ubertate. Instabat praedicationibus, firmabat plebem benedictionibus, incitabat ad meliora sacris exortationibus. Quod docebat verbis, monstrabat exemplis. [Col. 0142B] Erat tunc civitas ipsa insectatione barbarica bellis attrita, obsidionibus fatigata, calamitatibus repleta. Templa Dei in ea polluta, sanctuaria exusta, ministeria violata, officia diurna vel nocturna neglecta. Clerici alii fugati, quidam necati, qui remanserant multa paupertate addicti, plus propriis seu terrenis quam celestibus studebant negotiis. Hoc respectu vir Domini amaro cum esset animo, posuit spem suam in Domino clamans illi spiritu humiliato: Omnia quae fecisti nobis, Domine, in vero judicio fecisti; quia peccavimus tibi et mandatis tuis non obedivimus (Dan. III, 31) . Cui mox Dominus: Invoca me, inquit, in die tribulationis, eruam te et honorificabis me (Psal. XLIX, 15) . At ille humili prece: Deus meus, misericordia mea, tu es refugium meum [Col. 0142C] a tribulatione quae circumdedit me, exultatio mea, erue me a circumdantibus me angustiis et filiorum necessitatibus (Psal. XXXI, 7) . Nec mora, consolatio ex ore Veritatis affuit: Primum, inquiens, querite regnum Dei et justitiam ejus, et omnia adjicientur vobis (Matth. VI, 33) (fol. 54) . Tunc ille gratulabundus. Auditui meo, ait, Domine, dabis gaudium et letitiam, et exultabunt ossa humiliata (Psal. L, 10) . Gressu ergo celeri aecclesiam intravit, clerum populumque advocavit, judicia Dei vera innotuit, crimina vel peccata alterutrum confiteri monuit, fructus dignos penitentiae facere suasit, aecclesiam frequentare, orationibus cum lacrimis incumbere, laudes Dei cum silentio et reverentia audire, elemosinas pro posse [Col. 0142D] libenter dare, hospitalitatem sine murmuratione servare, discordantes ante solis occasum ad pacem redire, pacem falsam non dare, gehennam timere, vitam aeternam sperare praecepit et docuit. Clericos deinde regulariter vivere, septies in die laudes Deo dicere, et noctu ad confitendum illi surgere aecclesiastica sanctione instituit, victumque illis cotidianum de propriis, prout potuit, ordinavit.

[EINH. Vita K. ] Curiam interea adiit, Pippino, qui ex auctoritate Stephani papae ex praefecto palatii rex ⁜ 226 constitutus fuerat, vastitatem urbis calamitatemque plebis quam regendam susceperat innotuit, auxiliumque ab eo ex regali largitione ⁜ 227 quaesivit [Col. 0143A] et optinuit. (BERT.) Collatione siquidem fidelium quaedam praedia suscepit. Wasnaum scilicet seu Warnunci curtem, Ramisbatium etiam, aliaque quamplurima, quae cartis manu propria inseruit, quas regis anulus roboravit et aecclesia Virdunensis extunc non amisit. (Fol. 57.) Civibus praeterea regis munificentia non defuit, clerum laetificavit, ecclesiam ornavit, remuneratum pontificem gaudenti populi ⁜ 228 repraesentavit ⁜ 229 . (BERT.) Multa autem erant, quae cum erga ipsam aecclesiam diligendam promovendam et ampliandam accendere debebant, videlicet Pepponis episcopi in Karolum Tuditem patrem suum amor profusus, gratuita fidelitas et in tempore seditionis contra Raimfredum Francorum principem, ipsius Karoli aemulum, indivisa laboris et periculi subeundi [Col. 0143B] dualitas, pro quo etiam idem Peppo multa perpessus est adversa. Sed quiddam eum specialius ad dilectionem, redintegrationem et communem tuitionem omnium ecclesiarum impulit, quod non ab re videtur in laudem hujus patris nostri huic opusculo innectere, ad comprimendum tumorem regum et principum terrae, et ut evidentius agnoscatur, quae fuerit causa desolationis Trevirensis et Virdunensis ecclesiae.

( Chr. Divion. ) Qui igitur hystorias legerunt et veterum scripta rimantur, hujus Karoli Tuditis actus et praelia noverunt, qui ideo Tudites appellatus est, quod est malleus fabri, quia sicut malleo universa tunduntur ferramenta, ita ipse contrivit omnia [Col. 0143C] regna sibi vicina. Per 27 enim annos quibus principatum optinuit sub regibus Dagoberto juniore, Chilperico, Theoderico, Clotario, Childeberto et Hilderico ⁜ (50) , postquam de manu Raimfredi majoris domus in regno Francorum per multa bella eundem principatum sustulit, tanta clade omnia regna sibi vicina, id est Saxoniam, Bawariam, Provintiam usque Massiliam, Wasconiam Frigiamque contrivit et Alemanniam, ut multae ecclesiae usque in hodiernum diem desolationem sui factam sub eo lugeant, et tribulationis ipsius calamitatem obliterare in se nulla vetustate praevaleant. (Fol. 57'.) Tanta enim profusione thesaurum totius erarii publici dilapidatus est, tanta dedit militibus, quos soldarios ⁜ (51) vocari mos optinuit, qui ex omnibus mundi partibus [Col. 0143D] causa questus ad eum concurrebant, quorum genus infestum et improbum tempore ejus sumpsit inicium, ut non ei suffecerit thesaurus regni, non depraedatio urbium, non multimodae vastationes regnorum exterorum, non expoliatio aecclesiarum et monasteriorum, non tributa provinciarum. Ausus est etiam ubi hec defecerunt, terras aecclesiarum diripere, et eas comilitonibus illis contradere. [Col. 0144A] Postremo non est reveritus ipsos episcopatus laicis dare, fautoribus videlicet suis et consentaneis, adeo ut archiepiscopatus Trevirensem et Remensem Milo quidam tonsura clericus, moribus, habitu et actu inreligiosus laycus, multo tempore pessundans obtinuerit, Viennensem quoque et multos alios episcopatus per terras diversas, ut hystoriae referunt, possiderent laici, et per manum laicam investiti. Si qui erant episcopi, aut ei omnino favebant, aut res aecclesiasticae diripiebantur, aut certe illis obeuntibus in locum illorum neophytus quilibet, vel quos canonicae sanctiones non recipiunt, substituebantur. Ab hac autem direptione civitas illa quantulumcumque immunis erat, quae ei favebat vel quae ei adjutorium praebebat; cui enim innitebatur, illam [Col. 0144B] per se suosque a se suisque tuebatur. Hinc est, quod inter innumeras quas attriverat, Virdunensem tempore Pepponis episcopi praediis auxit, quia Peppo isdem, ut superius relatum est, in tempore dissensionis et partibus ejus favit et familiarius illi servivit. Verumtamen illo defuncto, quid aliae patiebantur, eadem quoque experta est. In tantum autem vastitate praefata Trevirensis metropolis afflicta fuit, ut pro multimoda ejus calamitate et conculcatione vacante ea Mediomatricae civitatis praesules postmodum fungerentur archiepiscopi dignitate et nomine. [ADO.] Vastata quoque et dissipata Lugdunensi et Viennensi provincia, aliquot annis sine episcopis utraque fuit aecclesia. Wiliarius enim Viennensis, [Col. 0144C] qui Austroberto successerat, videns Viennensem aecclesiam indecenter humiliari ob cladem Saracenorum Septimaniae et Viennensi et Lugdunensi provintiis imminentium, laycis sacrilege et barbare res sacras obtinentibus, relicto episcopatu monasterium Agaunense expetiit, ubi et vitam venerabilem duxit, et hoc in tempore Stephani papae qui Zachariae successerat. Rexit autem post eum Viennensem ecclesiam Bertericus, cui successit Paulus.

Defuncto itaque eo et Parisiis sepulto, et principatum majoratus domus Pippino, fratre spiritualia terrenis praeferente, solo adepto, postmodum etiam studio suo et Romani pontificis assensu, ut dictum est, in regem elevato, Deus pius multis eum sibi obligatum beneficiis volens et minis terrere, ut disceret [Col. 0144D] sperare in Deo, non praesumere de se, et ut succedentibus prosperis recordaretur Domini Dei sui, nec vellet imitari patrem, quem constabat aecclesiarum sitisse confusionem, posito eo apud Aurelianorum urbem, quid erga Karolum ageretur, quae ei merces tantorum laborum recompensaretur, ostendit, non ad defuncti, ut veremur, refrigerium, sed ad aedificationem viventium. [Col. 0145A] Erat in eadem urbe episcopus Eucherius ⁜ (52) , vitae honestate laudabilis, morum probitate spectabilis, cui celebranti missarum sollempnia ipso die paschae dum sederet in throno pontificali, et subrepsisset ei cogitatio, quantos labores pro tuitione et ampliatione regni Karolus sustinuisset, quanta praelia praeliatus esset, quomodo post tanta pericula pace potitus esset, et in pace vitam finisset, cujus nunc filius regni honore donatus esset, dum tacita cogitatione felicem diceret tam prosperis successibus virum, hac ei cogitatione fluctuanti somnus paulisper allusit, et raptus in excessu mentis angelicoque ductu ad tribunal Judicis ductus (fol. 58) , in conventu illo coelesti dulcedinem melodiae spiritualis audivit, et ad tantam visionis magnitudinem [Col. 0145B] herebat stupens. Cogitabat autem et ibi, si inter illos distinctos beatorum spirituum cetus dominum totius Franciae et patrem regni Karolum videre posset, cum tacitis ejus cogitationibus respondens qui praesidebat, ad locum ubi Karolus servabatur, duci eum praecepit. Ductus itaque est in infernum, ubi dum miserorum animas continuato et inedicibili infinito quoque cruciatu tabidas, squalentes, et nimio horrore sordentes miraretur, dum penarum genera paveret, dum ad terrificos sonitus fletus et stridoris dentium suum jam quasi oblitus esset Karolum, vidit eum in tormentis positum quasi in medio ignis rotari, et nunc quidem igne torreri, nunc stridere frigore glaciali, nunc de igne ascendentem in glacie versari, nunc vero ab aquis erutum ignitos vapores [Col. 0145C] repetere. Miserabilis rerum facies! Ille qui paulo ante imperabat Franciae, qui dominus dicebatur terrae, qui victor urbium, superator gentium, conquisitor regnorum, ut suam ampliaret potestatem totum tribulaverat orbem,

Haec igitur nos ad commonitionem audientium de pace ecclesiarum Dei sub Pippino et Karolo restituta dixisse sufficiat. Neque enim id additum operi huic in laude patris nostri fidelibus fastidiosum speramus, in quo etsi sermo nichil conferat gratie, series [Col. 0148A] tamen veritatis quodam compendio expressa plurimum instructionis conferat ⁜ 231

(Fol. 54.) Igitur sacerdos eximius episcopium pastorali sollicitudine circuiens, aecclesias in quibus non erant locis extruxit, dirutas vel inveteratas restauravit, ministeria divina ordinavit, plebes salutari doctrina edocens, et episcopali benedictione sacrique crismatis unctione confirmans. Ipsam autem ecclesiam beati Vitoni, cui ante perceptam pontificatus gratiam pastor et rector institutus fuerat, tanta semper dilectione coluit et provexit, ut curam ejus etiam sumpto episcopatu non dimitteret, quin potius omni eam conamine et divinis famulatibus illustrem reddidit, praediis quoque et aecclesiasticis utensilibus ampliavit, ob praedecessorum suorum [Col. 0148B] ibidem quiescentium beatam memoriam, a quibus nec corpore nec spiritu volebat disjungi, sed in loco requiei eorum optabat consepeliri. Dedit ergo eidem aecclesiae de suo proprio Raherei curtem ⁜ (54) cum appenditiis pro tumulatione sui corporis, et alia perplura, ut ostendit chartarum notitia. Quidam etiam Sartio nomine ad extrema veniens, et in atrio praefatae aecclesiae se sepeliri deposcens, testamento facto ipsam aecclesiam de rebus suis, quas possidebat in pago Virdunense, in loco qui dicitur Ex, propter fluvium ejusdem nominis ibidem decurrentem ⁜ (55) , heredem instituit, ut exinde sanctus Vitonus et hic pater noster beatus Madelveus episcopus et abba, custodesque sancti corporis heredes essent perpetui. (Fol. 54'.) Cujus exemplum sequutus et beati patris [Col. 0148C] hujus amore ductus Grimbertus, possessor et ipse fundi ipsius et hereditarii juris particeps, quidquid in eodem loco possidebat, basilicae sancti Vitoni condonavit in mansis, campis, olcis ⁜ (56) , pratis, pascuis, concisis, silvis, aquis aquarumque exitibus et decursibus. Qui exinde postmodum precaria facta, res ipsas a beato viro jure beneficiario recepit, denominato censu viginti librarum olei singulis annis in festivitate sancti Vitoni ad luminaria aecclesiae ejus, in qua preciosus idem confessor requiescit, praescripto etiam spacio, quo sanctus ea deberet meliorata recipere. Quod testamentum precariae beatus pontifex et abba auctoritate sua firmavit anno tertio regni Karlomanni qui fuit frater Karoli Magni, die Kalend. Julii anno ab inc. Dom. 770, indictione [Col. 0148D] 8. Ceterum Aquitania sanctitatis ejus accepit magnalia, illius sepe gressibus lustrata, lacrimis rigata, doctrinis roborata, et miraculis glorificata. (BERT.) Res quippe, quas Virdunensis aecclesia antiquitus in ipsa regione possedit, frequenter visitabat, et Vitas seu miracula praedecessorum suorum pontificum secum ferebat, ut per illorum merita res illas liberius possideret, vel pagensibus dominatio [Col. 0149A] carior, subjecto esset humilior. Fuerunt autem res istae: abbatia sancti Amantii in Rotenia urbe ⁜ (57) cum appendiciis, fiscus etiam regius Maderniacus, et alius Puliniacus nomine, donati servitorum sancti Petri et sancti Vitoni usibus ipsius beati Amantii largitione ⁜ (58) .

(Fol. 54 in marg.) Anno vero ordinationis suae 13, qui erat inc. Dom. 765, delata sunt ab urbe Roma per venerabilem Grodegandum Mettensem archiepiscopum corpora sanctorum Gorgonii, Naboris et Nazarii, a successore Stephani Paulo papa sibi concessa nono papatus sui anno, et sequenti anno uterque decessit a seculo indictione quinta, et Grodegandus in monasterio, quod Gorzia dicitur, quod ipse construxerat, tumulatus veneratur, ubi postea [Col. 0149B] positum est corpus sancti Gorgonii anno post obitum ejus quarto, videlicet anno ab inc. Dom. 768, regnantibus jam post Pippinum filiis ejus Karlomanno et Carolo ( Transl. Gorgonii? Cf. Annal. Fuldenses ).

(Fol. 54'.) Dum igitur multiplici virtutum flagraret desiderio, incidit ei cogitatio ad sepulcrum vitae principis Jherosolimam pergere peregrinando. Festinavit itaque implere voluntaria exibitione, quod mente concepit divina inspiratione. Dumque in administratione itineris necessaria queque praevidentur, principalis aecclesia peccatis exigentibus igne apprehenditur ac seviente incendio succenditur [BERT.].

(Fol. 57.) Huic ergo loco beatus Madelveus anno vitae suae penultimo, dono Teuthardi ⁜ 233 adquisivit res quasdam sitas in Virdunensi pago, loco qui dicitur Offelini curtis, et in fine Bettiliniaca, in fine quoque Virelinse, quas idem Teuthardus a genitore [Col. 0153D] suo Gunthero sibi relictas jure possidebat hereditario in terris, mansis, campis, pratis, pascuis, silvis, aquis aquarumque decursibus, et basilicam sancti Martini in ipsa villa Bettiliniaca ⁜ (60) constructam, quae omnia, sicut habebat et possidebat, sancto Vitono et huic patri nostro idem contulit perpetualiter possidenda anno inc. Dom. 775 indictione 14, regnante Karolo Magno anno regni ejus 8, die 5 Idus Novembris, in ipsa scilicet sollempnitate sancti patris nostri Vitoni.

Diligebatur autem ab omnibus totius regni primoribus, [Col. 0154A] et ab ipso praecellentissimo rege Karolo quia et congruum erat, ut quem Dominus perfude rat gratia, ab omnibus amaretur. Studebat omnibus per omnia placere, non eo modo, quo placent hominibus, quorum Deus dissipabit ossa, ut repleantur confusione ab indignatione ejus, sed illo quo omnibus per omnia placebat apostolus, non querens quod sibi esset utile, sed quod multis, ut salvi fierent. Ideo bona conscientia dicere poterat auditoribus suis cum eodem apostolo: Imitatores mei estote, sicut et ego Christi (I Cor. IV, 16; XI, 1) , qui utique volebat sine offensione esse aecclesiae Dei, ita scilicet temperandam docens conversationem, ne quis in ea scandalum pateretur ⁜ 234 .

(Fol. 58.) Sed quid nos in laude ejus temptamus, [Col. 0154B] quod non sufficimus explicare? Ipse enim laus ejus est, qui in sanctis suis laudabilis est. Quo ergo nos ducit oratio? Quid moras innectimus? Quid felicem ejus e mundo transitum replicare tricamus? Adsit ipse nobis propitius, ut digna fari valeamus, aspiret cordi nostro meritis ejus Spiritus sanctus et nostris infundatur visceribus. Dicamus itaque, quod dederit ipse de quo loquimur, et quomodo de mundo ad Christum, cui devotus servierat, migraverit, breviter indagemus. Advenerat jam tempus resolutionis ejus, et beatus ipse ad quemdam episcopii fundum transierat causa consecrandarum aecclesiarum, ubi tactus digladiabili sorte naturae, acri coepit fatigari dolore. O beatum, o vere felicem, qui sciens imminere [Col. 0154C] transitus sui diem, fatiscentes artus spiritui servire cogebat, bonam hanc virtutum suarum consummationem existimans, si in tam pio, tam celebri Dei servitio expenderet quod reliquum erat attriti corporis virium. Fecerat itaque votis satis. Consecravit namque vici illius aecclesias, et consecratio ipsa viget usque in hodiernum diem. Tanta enim erat tunc et nunc est auctoritas viri sancti, ut nullus episcoporum quamvis sanctus, quamvis justus, consecrationem ipsam reiterare vel inmutare audeat, sed perennis est apud cunctos tunc facta dedicatio, et erit perpetualiter. Tota igitur urbe, immo tota regione astante et ad verbum oris ejus pendente, sermonem fecit omnibus de ipso festo aecclesiae, et quia praesentialiter ibidem sanctus sanctorum [Col. 0154D] advenerit, cunctis adnuntiavit, atque ne consecratio reiteraretur prohibuit. Tandem omnibus valedixit, suumque exitum maturius affuturum praedixit. O quantus in voce hac luctus omnium, quae suspiria juvenum, quanti gemitus dolentium! Et quis non fleret, ubi tantus vir suum a saeculo nunciabat excessum? Quis se cohiberet a lacrimis, ubi tanta erat destitutio omnium in absentia tanti patris? Igitur consueta salutis documenta replicans seque illis commendans, omnibus benedixit, et ut domini Dei memorarentur ammonuit, et sic expleto officio domum [Col. 0155A] rediens, languore ingravescente acrius cepit anxiari. Dehinc relatus ad aecclesiam, exitus sui praestolabatur horam gaudens, et verba vitae omnibus annuncians. Plena erat ecclesia lacrimarum, plena gemituum, plena plangentium et dolentium. Solus ipse gaudebat; qui quo vocabatur agnoscebat, et vocationem suam precibus commendabat. Cum clamarent omnes: Cur nos, Pater, deseris? Cui tuas oves desolatas relinquis? ipse omnium miserabatur, omnibus compatiebatur, omnes a lacrimis temperare docebat et sibi ad requiem festinantius eundum ⁜ 235 . Nec multo post venit hora sancto optabilis, grata spiritibus angelicis, mesta filiolis, et servum suum post diutina praeliorum exercitia Christus invitabat ad praemia. Presentibus ergo aecclesiae suae filiis, [Col. 0155B] post dulcia vitae monita, post ultima consolationis affamina viatico coelesti pastus, pace data omnibus in bona confessione spiritum Deo tradens, patribus suis est appositus, adeptus optimam partem, quae non auferetur ab eo, quia in pace fuit locus ejus, et in Sion habitatio ejus.

(Fol. 59) . [BERT. 12.] Fuit autem beatus Madelveus a tempore Pippini, qui Ansegiso ortus Karolum Tuditem genuit, qui pater Pippini, ex quo Karolus Magnus est genitus, extitit, cujus usque ad tempora hic justus vixit vita sobria, juventute casta, complens cursum vitae praesentis in senectute bona ( Gen. Caroli ). Senectutem autem ipsam dicimus, quae ab anno hominis quinquagesimo in septuagesimum septimum porrigitur, quando jam a statu suo minorari [Col. 0155C] et infirmari virtus humana incipit, quia et aetas ipsa quae a 77 ^o anno in occasum protenditur, senium et decrepita vocatur; quando hoc quoque quod superest, languor et horror habet ⁜ 236 . Quod ideo dicitur, ne simplex lector audiens beatum virum in senectute bona cursum consummasse, estimet eum usque ad ultimam senectutem venisse; cum constet unumquemque exacto spacio temporis praestituti hora praefinita in oculis Domini defunctum cursum complesse, nec interest utrum quis in senectute aut in juventute seu in infantia debitum expleverit, quin minus et de ipso dicatur: Cursum consummavit. [BERT. 12.] Obiit autem terra plorante, caelo plaudente, in proximo episcopii fundo, quod dicitur Novavilla, [Col. 0155D] 4 Non. Octobris, anno aetatis suae 66, in ipso inicio albescentis senectutis, exuens corruptibilem carnis tunicam, induens deificam immortalitatis stolam. Hoc accepto elogio civitas tota turbatur, populus omnis merore afficitur. Nec mora, omnis aetas, uterque sexus indiscrete corpori obviam ruunt, lacrimarum imbres fundunt, plangoribus aera tundunt. [Col. 0156A] Nec defuere exequiis beati corporis caelestes exequiarum ministri, qui beatum funus, dum suo ambiunt apparatu, odorem dulcissimum sua praesentia exibuerunt, ut palam cunctis daretur intelligi, advenisse illic ipsum quoque auctorem suavitatis. Et revera. Ipsa enim clemens affuit divinitas, consolans lugentium lacrimas, notificans, quae in defuncto pietas, quanta simplicitas, quae cordis fuerit puritas. Statim namque ut coelo spiritum reddidit, duae columbae candidiores nive ab ethere cunctis videntibus lapsae super crucem quae ante corpus erat sederunt, et per omnes exequiarum moras, usquequo sepulturae traditum est, manserunt, sicque intuentibus illis, iterum poli secreta petierunt. Cum tanta ergo caelestis exercitus frequentia [Col. 0156B] curatum est corpus patris pia filiorum diligentia, et sic cum omni veneratione dignissima delatum ad aecclesiam beati Petri apostolorum principis filiorum humeris, quae sita ad septentrionalem plagam urbis, in qua preciosus Domini confessor Vitonus cum multis praedecessoribus seu successoribus suis requiescit praesulibus sanctis; ubi officio sollempniter ex more celebrato, occurrentibus vicinarum urbium episcopis terrae est mandatum cum gloria. Felix aecclesia tanti patris humatione digna! Felix locus tanti thesauri largitione ditatus! Beatum dixerim populum, tanti pastoris regimine sublimatum, benedictione protectum, miraculis jocundatum. Etenim si gloria aecclesiae laus doctoris est, quantae erant, immo quantae sunt hujus aecclesiae gloriae, cujus doctorem [Col. 0156C] tanta Deus omnipotens approbat laude? Ecce ad exequias ejus celestes excubabant ministri, ut agnosceretur in terris quanta hunc Deus gloria donasset in coelis.

(Fol. 59'.) Beata plane exequiarum funera, talium testium visitatione digna! Et quid est columbas de coelo venisse, funeri obsequium et solatium praebuisse, iterum cunctis videntibus celi secreta petisse, nisi Christum in specie alitis innocuae fidelibus populis de morte patris moerentibus suamque destitutionem lugentibus patenter ostendere voluisse, illum, cujus funus erat, in innocentia et simplicitate vixisse, sine felle amaritudinis vitam piam, timoratam, circumspectam, sollicitam, societatis sanctorum [Col. 0156D] avidam, ab omni malitiae nevo immunem exegisse, et consortia sanctorum in gloria curiae caelestis pia devotione meruisse? Accedant adhuc et potiora miracula, glorificetur Deus in sanctis suis, qui est mirabilis in operibus suis. Humato enim patris corpore, ut ostenderetur in caelis semper vivere ad ostendenda praeclara ejus merita, fiebant ad sepulcrum [Col. 0157A] ejus divina miracula. Et quia pia Dei clementia illum a puero ab omni inquinamento carnis abluit, mentemque ejus castificans ab illusione diabolica potenter defendit, isque sibi mundo corde et casto corpore servivit, ejus post obitum evidentius manifestavit. Ut enim ipsius mens inviolata libidine, ita caro mansit incorrupta putredine. Siquidem cum sepulcrum ejus cotidianis virtutum floreret prodigiis et crebris populorum frequentaretur excubiis, erat tamen situm negligentius quam poscit debitae venerationis cultus. Quare dignum duxit tunc temporis episcopus clerusque omnis et populus illud mutare decentius. Presidebat eo tempore Virdunensi ecclesiae Berhardus episcopus, vir catholicus et religiosus et in fide sancta nominatissimus, imperante [Col. 0157B] Lothario Ludovici Pii filio, cujus regnum fuit Italia cum urbe Roma et parte Franciae quam Mosa et Rhenus inter se claudunt. Quod cum, uti deliberaverant animo, certarent effosso implere sarcophago, subito illis inestimabilis ostensa est visio. Nam ablato sepulchri cooperculo, vident cadaver ante 40 annos defunctum velut viventem hominem soporatum, candore liliorum vel rubore rosarum perfusum, nulla macula nec aliquo mortis signo fedatum. Quo viso miraculo, odoreque perfusi suavissimo, ceperunt flere prae gaudio, levantesque corpus sancti cum reverentia et jubilo, in praeparato transponunt mausoleo, ubi extunc operatur divinitas, cunctosque Dei medetur pietas. Sopitur omnis ibi [Col. 0157C] infirmitas, fugatur caecitas, erigitur curvitas, roboratur debilitas, omnibus redditur sanitas.

Habet jam beatus Vitonus in caelis socium et concivem, quem habuit aliquando in terris alumnum et devotum successorem. Conjunctus est sanctis in gloria, quibus devotus servivit in hac vita laboriosa. Queramus et nos eum patronum et tutorem, et cum reliquis sanctis pium apud Deum intercessorem, quem meruimus habere doctorem et veritatis praeconem. Illic ergo positus nos hic orantes exaudiat, tueatur et protegat, et quos habet in terris supplices veneratores, optineat suos in celis fore concives.

(Fol. 60.) Si ergo hujus beati viri ductus amore diligens lector studiosius cupit addiscere, quo in tempore natus quove sit ad episcopatum promotus, [Col. 0157D] quot annis ante episcopatum vel quot in episcopatu vixerit, et quo hominem exuerit, teneat cronicam memorialis ejus, et sic per succedentium sibi regum et Romanorum pontificum tempora quod querit inveniet. Relatum est superius, quod ante ordinationem ejus per multa dierum curricula absque pastore fuerit plebs Virdunica. Non enim sinebat praefectorum, qui et majores domus dicebantur, improba licentia aecclesias uti libertate propria, cum ipsas quoque urbes nimium attriverit, maxime tamen Virdunum, [Col. 0158A] quae sita in confinio Neustriae et Austrasiae, utrobique incursioni diripientium patuit et rapinae. Duravit hec vastitas per annos complures, a tempore scilicet Theoderici et principis Ebroini, quorum bestialis et non humana saevitia maculavit regnum Francorum sanguine procerum et magnatum usque ad secundum Pippini regis annum, quo institutus est a Stephano papa rex Francorum, sicut et praedecessor ejus Zacharias constituerat, qui fuit annus ab inc. Dom. 754. Tunc primum discussa caligine horribilis turbinis, nova lux oriri visa est Galliarum populis, et plebes, quae carebant pastore, suum quaeque certatim rapere; quo anno inthronizatus est hic beatus auctoritate Stephani papae et Pippini principis laude. Dum ergo referat cronica, quid fuerit a [Col. 0158B] tempore Pippini qui Ansegiso ortus Karolum Tuditem genuit, usque ad Karoli tempora, teneamus annum ab inc. Dom. 712, quo beatus hic natus est indictione 13, et sic computando ascendentes habebimus ipsos annos, quibus Pippinus supervixit, annos etiam 27, quibus Karolus optinuit principatum post patrem, sex etiam quibus filii ejus Karlomannus et Pippinus post eum dominati sunt communiter, quatuor quoque quibus ante unctionem solus principatum optinuit, ipsum etiam annum, quo in regem elevatus est, et sic summam numeri colligentes inveniemus quod 45 aetatis suae anno consecratus sit electione superna, eo scilicet anno, quo Pippinus rex constitutus a papa est. Hinc iterum enumeratis a. 15 quibus postea Pippinus solus regnavit, [Col. 0158C] et 8 annis regni Karoli, quia in nono hic beatus hominem exuit, cum obsideret Karolus Tharovisam Italiae urbem, inveniemus quod 54 pontificatus sui anno per ⁜ 237 perituris celestia et aeterna commutans, in proximo episcopii fundo, qui dicitur Novavilla, ad Dominum migraverit, 4 Nonas Octobris, aetatis suae a. 68, indictione 15, epacta 28, anno pontificatus Adriani papae ⁜ (61) sexto, ab inc. Dom. a. 777, Constantini et Irenes temporibus, anno regni eorum sexto, uno ante septimam synodum anno. Ergo felix Madelvei ortus, felicior vitae cursus, felicissimus fuit occasus, praestante Jesu Christi gratia cui est honor et gloria in seculorum secula. Amen.

(Fol. 60'.) ( Chron. Div. ) Anno igitur ab inc. [Col. 0158D] Dom. 754, Pippinus rex intravit Langobardiam, et Stephanus papa reversus est Romam. Anno quoque ab inc. Dom. 760 perrexit Wasconiam, et anno sequenti cum filiis Karlo et Karlomanno Aquitaniam et Bituricas cepit. Anno 762, iterum ivit Aquitaniam et conquisivit Lemovicas civitatem. Cumque septima vice illo iret per Viennam transitus, Berterico ex famulis ecclesiae episcopatum Viennensem dedit. Post haec anno ab inc. Dom. 768 obiit 8 Kal. Octobris, et eodem anno, die videlicet sequenti, uncti sunt in [Col. 0159A] reges Karlus et Karlomannus. Franci ita diviserunt, ut Karolus partem, quam pater Pippinus tenuerat, obtineret, Karlomannus vero partem, quam proavus eorum Karlomannus habuerat, susciperet.

(Fol. 59'.) Anno ab inc. Dom. 755, indictione 8, post Gayroinum episcopum, qui in expeditione imperatoris obiit, domnus Manasses ordinatur abbas in Flaviniaco dono imperatoris Pippini. Hic corpus beati Prejecti martyris a Volovico delatum aecclesiae suae intulit 8 Idus Novembris. Hic etiam cellam primus Corbiniaci instituere volens ab imperatore Karolomanno obtinuit, nec tamen fecit. Obiit a. 787, Non. Novembris, 33 anno suae ordinationis. (Fol. 60'.) Successit Adalbertus. Karolus Magnus contulit Deo et sancto Petro sanctoque Prejecto et abbati [Col. 0159B] Manassae, ut nullus hominum Flaviniacensis aecclesiae in omni regno suo teloneum daret in civitatibus, mercatis, vicis, villis, pontibus, portibus, non de rodatico, barganatico, pulveratico, mutatico, rivatico ⁜ 238 , salutatico, laudatico, tranatico ⁜ 239 et de hoc quod homines ad dorsa portare solent, quidquid ad jus fisci pertinebat indulsit, et de omnibus terris monachorum in toto imperio suo teloneum omne eis concessit 5 Non. Maii a. 7 regni sui ⁜ (62) .

( Chron. Div. ) Karlomannus igitur post administratum communiter quadriennio regnum discessit a. 771, pridie Kal. Decembris; Carolus solus regnum optinuit. Anno regni sui secundo, dum adhuc frater viveret, bellum Aquitanicum a patre inchoatum, sed [Col. 0159C] nondum finitum, tanta felicitate consummavit, ut omnem et Aquitaniam et Wasconiam sibi retineret et sibi subjiceret. Igitur post Stephanum ⁜ 240 Paulus sedit Romae annis 10, die 1, obiit anno Dom. inc. 767; post quem Stephanus annis 3, mensibus 10, diebus 28. ( Gesta pont. Rom. ) Cui succedens Adrianus, sub quo habita est a quinque patriarchis apud Nicaeam synodus 350 Patrum temporibus Constantini et Hyrenae matris anno imperii eorum septimo, regni Karoli Magni decimo, ab inc. Dom. 778, sedit annis 24, mensibus 3, diebus 17. Obiit anno Dom. inc. 796, et successit Leo.

( Chron. Div. ) Compositis itaque Karolus rebus in Aquitania, et socio jam defuncto, precibus Adriani pontificis Romani bellum contra Langobardos cepit. [Col. 0159D] Anno 772 Karolus intravit Italiam, et suscepit bellum quod a patre suo, Stephano papa supplicante, fuerat susceptum. Quidam autem de primoribus Francorum adeo voluntati ejus renisi sunt, ut se regem deserturos et domum reversuros libere pronunciarent. Coeptum tamen est. Karolus igitur Desiderium Langobardorum regem paucorum dierum obsidione compulit, et obsides dare, et erepta Romanis restituere, atque ut non repeterentur sacramento firmare. Papia autem tradita est anno ab inc. 774, septimo [Col. 0160A] anno regni Karoli. Finis igitur belli fuit subacta Italia, et Desiderius perpetuo exilio deputatus in Francia, filius ejus Adalgisus pulsus Italia, et res a Langobardis ereptae Adriano papae restitutae. Karolus ergo Langobardia subjecta et sacramento firmata cum praefecisset omni Italiae Pippinum filium suum anno ipso, qui erat, ut dictum est, ab inc. Dom. 776, repetivit bellum contra Saxones rebellantes.

( Ann. Petav. ) (BERT. c. 14.) Anno ab inc. Dom. 776, qui erat regni Karoli 9, obiit Madelveus episcopus, et cum obsideret exercitus Karoli in Tharavisa Italiae civitate Stabilinum socerum Chrotgaudi, qui contra Karolum rebellaverat, et propter hoc Karolo Italiam ingresso in bello occisus erat: erat in [Col. 0160B] eadem civitate Petrus vir Italicus, a quo tradita est civitas, et ob hoc Virdunensi episcopatu honoratus est. (Fol. 61.) Quo in tempore praeerat ecclesiae sancti Vitoni abbatis nomine et officio Fretmodo diaconus et abbas, qui post sanctum Madelveum locum ipsum regendum susceperat. Temporibus ipsius Fretmodi, hoc est 14 anno regni Karoli qui erat ab incarnatione Domini a. 781, dedit quidam vir nobilis Becco canonicus sancto et famulantibus ejus pro anima sua et pro anima Amlingi germani sui in ipso cymiterio sepulti res proprietatis suae quas habebat in pago Virdunensi, loco qui dicitur Gailanae curtis super fluvium Agira, id est ecclesiam in honore sancti Christophori, cum omnibus quae ad ipsam villam [Col. 0160C] pertinere videbantur, sicut in charta continetur. Postmodum interventu ⁜ 241 Petri episcopi idem Fretmodo fecit praestarium de Raherei curte et ad eam pertinentibus cuidam Bettoni abbati, qui . . . . sancto Petro et sancto Vitono, qui et i . . . . . Garani curtem cum appendiciis, et post mortem ejus melioratas curias illas sanctus possedit V . . . dinus.

[BERT. 13.] Tunc fuit episcopatus Virdunensis per 12 annos vacuus, sed quidam servus Dei Amalbertus nomine, juxta morem temporis illius factus corepiscopus, regebat ipsam aecclesiam, et in quodam oratorio sub honore omnium apostolorum quasi solitariam vitam ducebat. Et tunc perdidit ipsa aecclesia quaedam, quae sibi collata aliquando possederat, et hoc in tempore Karoli Magni. (Ib., 14.) Licet enim [Col. 0160D] Petrus praefatus vir Italicus pro traditione Tharovisae de ipso episcopatu fuisset ab eo honoratus, quia tamen semper suspecti sunt traditores, in episcopatu per tempus praescriptum receptus non est. Tamen ne verbum regis esset inane et vacuum, post praescriptum annorum spacium concessum est illi civitatem ingredi et episcopatu potiri anno ab inc Dom. 788 ⁜ 242 , fuitque per 25 annos (Ib.) et passus est multa adversa. Certe etiam infidelitatem imperatoris objecerunt illi, et ob id per 12 annos [Col. 0161A] non fuit ausus imperatorem videre. Sed postea a filiis ecclesiae ipsius coram principe recte purgatus adiit illius praesentiam, et in diebus ejus ecclesia sibi non solum non adquisivit, sed et perdidit plurima. Difficile enim est, ut bono terminentur exitu, quae malis sunt inchoata principiis. Probat hec ruina sua Virdunensis civitas, quae turrium murorumque ⁜ 243 solidissimo ambitu, utpote lapide, plumbo ferroque conserto munita, unde et nomen sortita est, ut vocaretur urbs Clavorum, pro tuenda Italici hujus instabilitate et experta infidelitate a Carolo destructa, nunc ingentis tantum i . . . . . ⁜ 244 praefert indicia et vix aliqua antiquae illius firmitatis retinet . . . ⁜ 245 , edocens omnes suo tali infortunio, quae Dei sunt a Deo esse quaerenda. Sensit etiam rex insensibilis [Col. 0161B] perniciem tanti infortunii, ut non minor hic nisi quia praemeditatus accederet hostis, quam dudum Vandalica pestis. Et merito; nam ab ipsis fidei rudimentis usque ad tempus illud semper in Dei nomine pontificis valuit electio cleri et populi, et si in quibusdam principes leguntur favorem et consensum praestitisse, nusquam tamen feruntur electionem vetuisse pontificis ordinandi, aut factam inmutasse. Sepultus est in ecclesia Sanctae Mariae ante altare sancti Petri. A vastatione autem urbis Virdunicae, quae facta est a Vandalis usque ad desolationem ejus factam sub Karolo colliguntur anni fere 380. De quadris autem lapidibus dirutae civitatis Aquisgrani capella exstructa est.

[BERT. 15.] Post cujus mortem elegerunt sibi clerus [Col. 0161C] et populus episcopum de regis palatio anno 815 Austrannum, cantorem ipsius, virum strenuum, cujus industria Bracenses negociatores ejusdem ecclesiae ditioni redacti sunt. Et hic superfuit annos 5. Requievit autem anno ab inc. Dom. 819, et sepultus in basilica sancti Petri apostoli cum praedecessoribus suis.

( Chron. Div. ) Susceptum ergo bellum a Karolo contra Saxones per 33 annos majore dampno Saxonum quam Francorum gestum est. Videntes Saxones quod resistere non poterant, pacem petentes, baptizata est multitudo eorum. Anno ergo ab inc. Dom. 780 venit Karolus in Saxoniam in loco qui vocatur Patrisbronna, et ibi habuit placitum magnum, et ibi convenerunt Saxones ad baptismum, ditione [Col. 0161D] a rege posita, ut Franci et Saxones unus essent populus. Duobus itaque praeliis ita contriti sunt Saxones, ut ulterius neque regem provocarent, neque venienti resistere auderent. Plures tamen nobiles eo bello consumpti sunt.

Anno 788 Hispaniam aggressus sibi subdidit, et Britanniam. Per quadraginta enim et septem annos, quibus regnavit, ita ampliavit Francorum regnum, [Col. 0162A] ut cum esset antea magnum et forte, duplum illi addiderit. Colebat prae omnibus sacris locis aecclesiam sancti Petri apud Romam, cui etiam multa contulit in auro et argento. Ad hoc semper laboravit, ut urbs Romana suo labore veteri polleret auctoritate; quam cum tanto amore diligeret, quater tantum in omni tempore regiminis sui illo ivit. [EINH. Vita K. ] Nunciato sibi Adriani Romani pontificis obitu ita flevit, ac si fratrem karissimum amisisset.

(Fol. 60*) Domnus Manasses corpus sancti Prejecti martyris a Volovico delatum Flaviniacensi intulit aecclesiae, quam in honore sancti Petri et ejusdem martyris fundaverat. Exceptio ejus VIII Idus Novembris celebratur. Hic obtinuit apud Karlomannum ⁜ (63) , ut in Corbiniaco villa cenobiolum construeret. ( Series [Col. 0162B] abb. Flav. ) Obiit 33 anno ordinationis suae Non. Novembris; cui successit Adalbertus vir venerandus anno 21 Karoli, et 5 anno ordinationis suae decessit, et ei successit Zacho, et quarto anno moritur; et huic Alchuinus succedens 7 anno obiit, et sic 35 anno imperii Karoli domnus Apollinaris ordinatur abbas dono imperatoris. Hic etiam abbatiam Divionensem et Reomensem rexit, et ecclesias easdem possessionibus auxit, sanctorum reliquiis honestavit, praecipue tamen Flaviniacensem provexit et auxit. Obiit pridie Kal. Aprilis a. 12 imperii Ludovici. Interfuit concilio Aquisgrani habito 4 anno Ludovici ejusdem, et post 2 annos successit Vigilius abbas, a. 14 Ludovici. [ADO.] Viennensem tunc temporis ecclesiam Ursus, Lugdunensem [Col. 0162C] Ado regebat. Post Adonem Hilduinus nepos ejus Lugdunensem ecclesiam paululum non episcopus tenuit, et abscedens Lirinis monachus factus est. Post quem Lugdunensem aecclesiam Laidradus suscepit honori rei publicae utilis; Viennensem vero Vulferi Bavarius rexit a. 11, cui successit Bernardus. Laidradus vero in initio imperii Ludovici imperatoris Suessionense monasterium petiit, et in loco ejus Agobardus substituitur ejusdem ecclesiae corepiscopus, consentiente imperatore et omni Gallicanorum episcoporum synodo. Quod quidam defendere volentes, dixerunt eum a tribus episcopis in sede Lugdunensi jubente Laidrado fuisse ordinatum. Hic igitur Agobardus et Bernardus Viennensis apud Ludovicum accusati, desertis ecclesiis, in Italiam ad [Col. 0162D] Clotharium se contulerunt; sed agentibus piis imperatoribus, uterque sedem suam recepit. Et post paucos annos Agobardus apud Sanctonas in expeditione regia defungitur. Bernardus quoque obiit, et Agylmarus substituitur. Amolo quoque Lugdunensem episcopatum suscepit, cujus auctoritas et amor Karoli erga eum multum valuit sancto papae Leoni, ut ipse hoc testatur in epistola ad eum missa.

[Col. 0163A] (Fol. 61.) ( Gesta p. R.; Chron. Div. ) Successerat post Adrianum in pontificatu Romano Leo anno ab incarnatione Domini 796, qui sedit in eadem sede annis 22, mensibus 5, diebus 15. Hunc Romani letania majore captum multis affectum injuriis, erutis oculis, lingua amputata, anno Dom. incarn. 799 fidem regis implorare compulerunt. [ADO.] Missus enim in custodia, per murum noctu aufugit ad ecclesiam sancti Petri; inde a Francis Spoletum deductus, ac demum ad Palabronnam honorifice a rege susceptus, et cum honore Romam est remissus. ( Chron. Div. ) Hec fuit causa ultimi adventus Karoli Romam ad reparandum aecclesiae statum, ubi totum hiemis tempus exegit, quo in tempore imperatoris et augusti nomen assumpsit a. 799, ind. 8, quod primis multum [Col. 0163B] quidem aversatus est. [ADO.] Tum habita questione de eis, qui Leonem papam ita inhoneste tractaverant, et deponendo contumeliaverant, ut reos majestatis capite plectendos jussit. Pro quibus pius pontifex intercessit, et rex eis vitam et membra perdonavit; in exilium tamen sunt missi.

Anno ab inc. Dom. 803, imperator legationem Romam misit de inquirenda veritate, si, ut ferebatur, sanguis Christi in Mantua fuisset inventus. Qua de causa Leo in Franciam venit, quem imperator Remorum civitate susceptum, natalem Domini cum eo celebrem duxit, et donatum maximis muneribus per Bavariam ire volentem deduci fecit usque Ravennam.

[ADO.] Anno ab inc. Dom. 806 delata sunt corpora [Col. 0163C] et ossa sancti Cipriani a Carthagine cum reliquiis Scillitanorum martyrum, Sperati et sociorum ejus, et Lugduni in ecclesia sancti Johannis Baptistae posita.

(EINH. Ann. ) Anno ab inc. Dom. 810 Pippinus Italiae rex defungitur, in cujus regno Karolus filium ejus Bernardum nepotem suum substituit, et regem appellari constituit.

Anno ab inc. Dom. 813 quidam de primoribus Romanorum conspiraverunt in interitum Leonis papae, qui comprehensi jussu illius interfecti sunt. Exacto vero papatus sui anno 21 ^o cum graviter aegrotaret, Romani collecta manu omnia praedia, quae in singulis civitatum territoriis noviter construxerat, [Col. 0163D] primo diripiunt, deinde concremant. Quos prohibuit ab incepto Bernardus Italiae rex, et eodem anno obiit papa Leo.

( Chron. Div. ) Extremo vitae suae tempore congregatis omnium Francorum primoribus, Hludovicum filium suum consortem regni et imperialis nominis fecit heredem, imposito capiti ejus diademate. [BERT]. Quo in tempore Herilandus suscepit Virdunensem episcopatum, vir multum simplex et ultra modum infirmus; et hic expletis in episcopatu annis 7, obiit Aquis, et relatus inde, sepultus est juxta Anstrannum in basilica sancti Vitoni. ( Chron. Div. ) Karolus [Col. 0164A] quoque decessit anno ab inc. Dom. 815, etatis suae a. 72, regni 47, 5 Kal. Februarii, et est sepultus Aquisgrani palatio in aecclesia, quam ipse aedificaverat. Successit Ludovicus cognomento Pius, et per annos 25 magno moderamine rexit imperium, et hostibus fortiter resistens potenter eos terruit.

[EINH. Ann. ] Anno 816 obiit Leo papa, et succedens Stephanus sequenti anno obiit, cui successit Paschalis.

Anno 817 Ludovicus concilium habuit de abbatibus et monachis, ubi interfuit Apollinaris abba Flaviniacensis, et obiit 826.

( Ep. Hincm. ) Anno ipsius domni Ludovici 8, ab incarn. Dom. 823, natus est ei filius Karolus in Franconofurth palatio novo, et ibi ordinatus est pridie [Col. 0164B] Idus Junii Drogo Karoli Magni filius, et datus est ei episcopatus Metensis, et Humberto praecentori palatii episcopium Meldense traditum est. Qui invenit in ipsa aecclesia quaterniunculos de vita sancti Sanctini, sed valde contritos. Eodem anno in territorio Tullensi, villa Commarciaco, puella sabbato sancto post acceptam communionem jejunare coepit, et tres annos absque omnis cibi et potus perceptione permanens, a. 826 iterum manducare coepit. ( Chron. Div. ) Habuit Ludovicus et alios tres filios, Lotharium, Ludovicum et Pippinum, et ex alia uxore juniorem, quem diximus Carolum.

[EINH. Ann. ] Anno 824 Paschalis papa obiit, et Eugenius successit, et tribus annis administrato pontificatu Romano, Valentino sedem reliquit, qui [Col. 0164C] eodem mense obiit, et Gregorius IV successit. ( Gesta p. R. ) Sedit a. 19. (A. Fuld. 833, 834.) Hujus tempore, ut in Gestis Francorum legitur, Ludovicus in Elisatiam profectus occurrentibus ibi filiis suis cum praefato Gregorio Romano pontifice, judicio episcoporum nomen deposuit et ad penitentiam agendam aliquanto tempore privatus et inclusus victitavit.

[ADO.] Anno 828 cum omnis potestas Francorum Pii Ludovici studio vacaret otio, quidam tantam boni spem ⁜ 246 non ferentes, uxorem imperatoris ab ejus latere in Aquitaniam sub custodia dirigunt. A rege quoque universus populus deficiens ad filios ejus se transtulit: ipse custodiae traditus est, uxor ejus itidem custodiae mancipata est; sed nutu Dei [Col. 0164D] post tot ⁜ 247 adversa prospera succedunt, populi ad penitentiam ⁜ 248 convertuntur, ipsum in pristino gradu revocantes sublimant, filii nunciis missis veniam flagitant, matrem reducunt. [REGINO.] Clothario jam imperatori ut extra ⁜ 249 Italiam nisi patre jubente non procederet ⁜ 250 principes imperant. Quod divina ⁜ 251 pietate et gratia factum est quia ipse ⁜ 252 imperator in sequentibus judicio episcoporum ad penitenciam reconciliatus est. Fuit autem hec dejectio ⁜ 253 maxima ex parte facta pro multimoda fornicatione Judith uxoris ejus.

[BERT.] Anno 839 Lotharius relicta Francia Italiam [Col. 0165A] petit. Ebbo Remorum archiepiscopus deponitur, et multi alii exilio dampnantur, quia in dejectionem imperatoris conspiraverant. Defuncto autem Herilando antistite, abiit pars cleri et plebis Virdunicae ad Hludovicum imperatorem anno Dom. inc. 827, et petierunt sibi dari domnum Hildinum de Alemannia, virum bonum et sanctum, qui in episcopatu suo multas aecclesias construxit, et multa bona operatus est. ( Chron. Div. ) Ludovicus igitur regnum suum inter filios suos dividens, Lothario qui erat major natu tradidit imperium et regnum Italiae, et partem Franciae quam Mosa et Renus inter se dividunt, et partem Burgundiae; Ludovico tradidit Bawariam, Saxoniam, et regna quae Karolus subegerat; Pippino Aquitaniam, Wasconiam et [Col. 0165B] terram sibi subjectam usque in Hispaniam; Karolus minimus natu, qui Calvus est dictus, adeptus est Franciam, Burgundiam, Neustriam. Unde indignati sunt fratres, quia nolebant eum sibi aequari, vel quia melior pars regni ei collata fuisset. (Fol. 62.) Unde post patris obitum grave inter eos ortum est bellum, et tamen statuta patris immutari non valuerunt. Ad extremum etiam Aquitaniam Karolus optinuit. Pippino enim ante patrem defuncto, filius Pippinus remansit, qui quia ad regnum gubernandum minus fuit utilis, ad Karolum se principes contulerunt, et regnavit Karolus Calvus annis . . . Anno Domini 839 corpus sancti Bartholomei Beneventum delatum est. Obiit Apollinaris abbas Flaviniacensis pridie Kalend. Aprilis, duodecimo anno [Col. 0165C] Ludovici, et post duos annos Vigilius successit annis 14, et post eum Arewaldus subrogatus est anno 25 ipsius Ludovici.

Obiit autem Ludovicus 12 Kalend. Julii anno ab inc. Dom. 840, [ADO.] imperii sui anno 25. Corpus ejus a Drogone fratre Mettim delatum et in ecclesia sancti Arnulfi positum est. Successit Lotharius in regno.

[REGINO.] Anno ab inc. Dom. 841 fuit apud Fontanidum bellum gravissimum inter fratres filios Ludovici, et non sine magno suorum dispendio Karolus et Ludovicus vicerunt. ( Ann. Lugd. ) Eodem anno Agobardus Lugdunensis episcopus obiit; et illud memorabile opus, quod stetit a tempore Trajani [Col. 0165D] imperatoris et Forum vetus appellabatur, Lugduni corruit. ( Chron. Div. ) Dum ergo quisque sibi consulit, et ne alter sibi praeferatur cavet, unitum Francorum regnum foeda sectione sciderunt, et exteris nationibus occasionem rebellandi contulerunt. Ingruentibus enim Normannis, Danis et Britonibus, fiunt christianorum strages, depraedationes, vastationes, incensiones. Hac de causa pacificantur inter se reges, et quia armis non possunt, pecuniis se redimunt. ( Ann. Prud. ) Eodem anno, qui erat ab inc. [Col. 0166A] Dom. 842 ⁜ 254 , Normanni, id est aquilonares populi, vastaverunt Rotomagum, anno 1 Lotharii et Karoli.

( Gesta p. R. ) Anno 844 mortuo Gregorio Sergius papa succedit, et 3 annos administrato sacerdotio Leoni IV dereliquit, et post annos. . . . successit Benedictus III annis 2, et Nicolaus I. Qui exactis in sacerdotio 10 annis Adriano cathedram reliquit anno ab inc. Dom. 868.

( Chron. Div. ) Lotharius igitur major natu optinens imperium, contentus fuit ea parte regni quam supra diximus, cum urbe Roma et Italia. Indictio 15 fuit annus Lotharii imperatoris in Italia 33, in Francia 13. [ADO.] Habuit filium Ludovicum qui in vita patris Romae a Sergio papa coronatus et imperator [Col. 0166B] appellatus est. [BERT.] Regebat tunc Virdunensem aecclesiam praefatus domnus Hildinus episcopus, vir per omnia laudabilis. Sed hic post bellum in Fontanido actum magno odio habitus a Lothario imperatore, anno ab inc. Dom. 851 obiit in ista civitate cum magno dolore et tristitia Idus Januarii, exactis in episcopatu 24 annis, et sepultus in cripta sancti Vitoni. Post cujus excessum ordinatus est in ipsa aecclesia donnus Hatto, et pro praedicto imperatoris odio invenit tunicam sanctae Mariae per multa scissam et disruptam, id est res praefatae aecclesiae nimium subtractas et alienatas. Pro quarum alienatione et suorum afflictione toto nisu erexit se contra inimicos aecclesiae, donec miserante Deo ad pristinum statum omnia reduceret et redintegraret. [Col. 0166C] Insuper etiam optinuit apud Lotharium juniorem regem villas et praedia quamplurima, ut demonstrat cartarum notitia. Erat enim intentio ejus et labor nimius, ut aecclesia sibi commissa exaltaretur et pace frueretur. Quod et fecit diebus vitae Lotharii junioris. Hic accepit partem reliquiarum sanctorum confessorum pariterque pontificum Mauri, Salvini, Aratoris, quorum corpora sancto Agerico revelata, et ab eodem fuerant honorabiliter et sanctissime ordinata in eadem aecclesia ubi primo fuerant tumulata, sancti Petri apostoli nomine consecrata, sed a domno Hildino in nova sancti Medardi aecclesia erant translata, et reposuit in monasterio quod Theolegium dicitur, aecclesiae suae subjectum. [Col. 0166D] Brachium vero sancti Mauri in aecclesia quam ipse in castello novo, quod nunc Hattonis castrum ab auctoris nomine vocatur ⁜ (64) , construxerat, sub altari recondidit ad salutem et praesidium posterorum. (Fol. 62'.) Lothario ergo juniore rege filio Lotharii diem obeunte anno ab inc. Dom. 874 in mense Augusto, etiam iste obiit Kalend. Januarii, et est sepultus in basilica sancti Vitoni, in cripta juxta corpus domni Hildini episcopi, exactis in episcopatu 23 annis. [BERT. 18.] Ipse etiam inchoavit novam [Col. 0167A] ecclesiam sanctae Mariae, et magna ex parte construxit.

Eo tempore praesidebat Metensi aecclesiae Adventius pontifex, Virdunensi Hatto, Lugdunensi Remigius. Hic Adoni Viennensi episcopo, Romanae ecclesiae vicario, et Nicholao papae pro eisdem episcopis Treverensi et Coloniensi ⁜ (65) depositis litteras misit. Clerus quoque Coloniensis eidem itidem misit litteras; quae habentur in catalogo. Sed cum a multis perlaboraretur diverso modo tum timore regis tum amore illorum, nullatenus persuaderi papa potuit, ut restaurarentur. Defuncto autem beato Nicholao cum imperante Ludovico successisset Adrianus, et litteras misisset Galliarum episcopis, ut non alios ordinarent episcopos nisi quibus praefatus [Col. 0167B] imperator episcopatum concederet, et ordinari mandaret, non consenserunt venerabiles episcopi, sed pariter congregati litteris factis communiter suggesserunt papae, se decreta sanctorum patrum fideliter observare velle et secundum scita canonum episcopos consecraturos; quarum textus in cathalogo sacrarum scripturarum habetur. (Fol. 62 b .) Scripsit et aliam epistolam Gerardo duci et Rofrido comiti et omnibus Galliarum comitibus, ut nullius hominis favore vel gratia permitterent alios viros ecclesiastici ordinis in episcopiis totius Galliae et Burgundiae consecrare episcopos, nisi quos Ludovicus imperator juberet, cui satis luculenter et honeste obviaverunt praefati venerabiles Galliarum episcopi, litteras illas per verba singula discutientes, [Col. 0167C] et quod sanctorum patrum decretis consona non essent humiliter suggerentes, inque hujus responsionis extremitate epistolam papae Nicholai praedecessoris sui interserentes, quam ad quendam episcopum Galliae misit, inter cetera de ordinibus sacris pie et lucidissime exprimens in haec verba: Illud autem, frater karissime, ridiculosum sonuit, quod apicum tuorum gerulum nobis commendans, hunc presbyterum esse Gerardi illustris comitis perhibuisti. Verum quid hoc scribens prudentia tua dicere voluerit, vel quid super hujuscemodi verbo intellexeris, fateor, nos ignoramus. Numquid Gerardus comes illum presbiterum consecravit? Numquid de ipsius est diocesi? Ubi hoc legisti? Ubi hoc didicisti? Nisi quia presbiteri non specialiter ecclesiae civitatis aut [Col. 0167D] ecclesiae possessionis, aut martirii aut monasterii secundum sacras Scripturas ordinantur, set in domibus laicorum constituuntur, et cum secularibus adeo conversantur, ut jam non Dei nec ecclesiae cujuslibet, sed illius comitis et illius ducis esse dicantur; ita ut impletum sit quod per prophetam dicitur: «Et erit sicut populus, sic sacerdos (Ose. IV, 9) .» Quod fortasse unum est eorum. Quae cum in nomine Domini convenerimus [Col. 0168A] unanimiter in id ipsum, oportebit decentius emendari et tamquam venenatum elleborum amputari, Et post pauca hoc addiderunt: Quid putamus, si beatissimus papa Nicolaus in diebus suis audisset, et in litteris quasi ab apostolica sede confictis, quod layci comites non permitterent in civitatibus episcopos ordinari, nisi quos secularis potestas e latere suo misisset. Quid inde scriberet? Quo dolore moveretur? Quosve gemitus daret, cum perspiceret sacratissimum ordinem tam illicite tractari et ad tantum nefas prosilire quemquam ausum, ut de sede apostolica tam inconvenientia et extra usum aecclesiasticum omnino scriberet. Tales tunc in Gallia erant episcopi.

[REGINO.] Anno ab inc Dom. 855 Lotharius divisit imperium filiis suis, Ludovico Italiam, quem [Col. 0168B] et imperatorem appellavit; Lothario regnum quod suo nomine vocabatur, et Carolo regnum Provinciae, atque dispositis regni negotiis, in monasterio quod Prumia dicitur monachus factus, diem clausit ultimum ipso anno 3 Kal. Octobris.

Anno 856 indict. 4 Lotharius Teutbergam duxit uxorem.

Anno 858 Karolus rex Provinciae moritur, et de regno ejus inter Lotharium et patruum ejus Karolum filium Ludovici facta est contentio, et Lotharius Hucberto ducatum dedit inter Jurum et montem Jovis, quia sororem ejus habebat.

(Fol. 62.) Anno ab inc. Dom. 860 Britones Franciam invadunt, contra quos Carolus pugnavit, et Brittanniam intrans, turpiter victus aufugit.

[Col. 0168C] Anno ab inc. Dom. 862 rex Brittonum nutu Dei percussus est, et anno sequenti Brittones ei subduntur.

Anno ab inc. Dom. 866 Rollo Normanniam intravit, et postmodum baptizatus Robertus in baptismate dictus est.

(Fol. 62'.) Anno 868, ind. 1, Lotharii regis tempore facta est in terra Francorum et Galliae et Burgundiae fames valida, et mortalitas hominum, et pestis animalium (cf. An. S. Columbae ). Quae sic justo Dei judicio in populum desevit, ut multi patriam deserere et ad terras alias cogerentur demigrare, adeo ut multae urbes Franciae raro incolerentur habitatore.

(Fol. 62 b .) Anno ab inc. Dom. 864 translatum est [Col. 0168D] corpus sanctae Reginae virginis et martiris de Alesia civitate apud Flaviniacum castrum seu cenobium, praesidente loco eidem, cujus erat juris civitas praefata, Aigilo abbate, postmodum Senonum archiepiscopo; regnante Carolo Calvo. Hic est Aigil abbas Flaviniacensis, qui cellam Corbiniaci instituit, et duodecim ibidem monachos posuit ⁜ (66) , annis ex quo Flaviniacensis aecclesia ipsum Corbiniacum [Col. 0169A] optinuit ducentis quinquaginta octo. (fol. 62 b .) Post Vigilium a. 839, ind. 2, Adrevaldus successit, et Marianus a. 1 Caroli viguit. Vulfaldus in a. 8, Warinus comes ⁜ (67) et sub eo Sarulsus decanus in a. 10, Gotserus in a. 15 obierunt; Hugo successit. Sanctus Ezgil in a. 24, ind. 11 a. 857 transtulit corpus sanctae Reginae. Geylo successit in a. 26 ab inc. Dom. 866 in episcopatum Linguonensem promotus, et ei Sigardus a. 870, 30 Karoli successit; inde Wilfridus Ludovici II imperatoris sororius a. 880 ⁜ (68) ind. 13, anno Karlomanni principis secundo consecrationem ecclesiae Flaviniacensis a Johanne papa et 18 episcopis facere optinuit, et in anno eodem 880, ind. 13, cartam inter abbatem et vasallos ejus et monacos fecit ⁜ (69) . Adalgarius abbatiam [Col. 0169B] a Carolo Simplice ⁜ (70) optinuit, et quia res ecclesiae pervasit, Romam evocatus, Trenorcii obiit a 893 ⁜ (71) . Est etiam Walo episcopus a Silvestro papa excommunicatus propter invasionem ejusdem ecclesiae, sicut in litteris Aquini ante Walonem electi episcopi invenitur. Anno 856, Adalgarius episcopus fit: praefuit a. 33, [REGINO.] In quo spatio imperium per multos divisum et scissum est. Boso regnum Provinciae, Wido imperium, Odo Franciae regnum sub Carolo Simplice, Rodulfus Jurense, Carolus junior imperium. Anno translationis sanctae Reginae primo obiit Salocho Dolensis episcopus Flaviniacensis monachus, cujus corpus post 200 annos incorruptum repertum est.

( Chron. Div. ) Post Lotharium igitur juniorem [Col. 0169C] Karolus frater ⁜ (72) ejus cognomento Calvus, rex Franciae imperium adeptus est, sed Ludovicus Italiae rex alter frater monarchiam regni cupiens invadere iterum contra Karolum bellum excitat, et Normannos aliasque gentes contra eum evocat, quas Karolus superat, et fratrem de finibus suis expulsat.

(Leg. I, 534.) Anno 876 concilium habuit Karolus in Ticinensi palatio, cui interfuit Berhardus Virdunensis episcopus. Dampnati et depositi sunt Edatius. . . [Col. 0170A] ricensis, Agelmarus Arvernensis, . . . nius Linguonensis ⁜ (73) . Hic dedit privilegium ecclesiae Flaviniacensi. Sub Nicholao I papa habita est cum quinque patriarchis synodus octava 150 patrum apud Constantinopolim, Basilio Magno imperatore petente et praesente.

( Chron. Div. ) Imperator ergo Karolus cognomento Calvus anno dom. inc. 877, ind. 11 vita functus est pridie Nonas Octobris, et Hermentrudis regina in finibus Lugdunensium, et sepultus Nantoade in monasterio sanctorum Petri et Pauli; sed monitione angelica translatus Parisius ad Sanctum Dionysium regaliter tumulatur. Successit patri Ludovicus, qui regnavit 4 annis; et ei successit Ludovicus Karoli nepos, vix biennio regio nomine functus. Hic tanta [Col. 0170B] cede Danos perdomuit, ut vix superesset qui renuntiare potuisset. Adriano papae Joannes VIII successit anno Dom. 870. Hic ad Ludovicum venit in Franciam, et cum eo loquutus est. Hic Ludovicus 2 anno regni obiit 882. Karolus, qui Simplex dictus est, in cunis orbatus patre remansit. Ob id Franci anno 888, indict. 6, Odonem, Roberti Andegavorum comitis filium, quia Normanni imminebant, tutorem regni et pueri elegerunt, et licet reluctantem, sub Karolo constituerunt regem. Hic quoad vixit hostes fortiter pressit, et Karolo, postquam adolevit, patienter sua regna restituit, a quo et parte regni donatus est. Remigius Lugdunensis 49 episcopus, et Ado Viennensis miserunt literas praefato papae Johanni pro simonia et quia per manum laicam quilibet [Col. 0170C] indigni ad episcopatum promovebantur, ( Cat. pont. ) Huic Johanni anno Christi 880 Marinus successit, et Adrianus sedit anno 1. Successit ⁜ 255 et ei Stephanus a. 885, ind. 3. Hic propter temeritatem Frotharii Burdigalensis episcopi litteris missis Aureliano ⁜ 256 Lugdunensi archiepiscopo praecepit ut, sumpto uno vel duobus ex eadem provincia episcopis, ad eandem ecclesiam ⁜ 257 euntes pontificem consecrarent; si ex episcopis provinciae jam dictae neminem [Col. 0171A] possent habere, ipsi fisi sua auctoritate episcopum consecrarent. Stephano successit Formosus qui Silvester II. Hic Augrimum ⁜ 258 Linguonensem restauravit, qui defuncto Aureliano ⁜ 259 Lugdunensi in loco ejus substitutus. Formosus vices suas Barnoino Viennensi commisit ⁜ 260 , qui fuit frater Bosonis regis. ( Ser. abb. Fl. ) Formosus papa Walonem Eduensem episcopatum sibi vendicantem excommunicavit, quoniam ordinator archiepiscopus Lugdunensis a Stephano papa depositus, set a Formoso restauratus, suum non haberet pallium nec restitutam sibi dignitatem; qui posset episcopum consecrare? et cum contradiceret consecrationem Teutboldus episcopus ex parte papae. Excommunicatus est autem propter ecclesiam sancti Petri Flaviniacensis [Col. 0171B] quam invaserat. Excommunicatus est et Richardus dux, et Manasses et Ingelbertus pro invasione aecclesiarum et maxime Eduensium usque ad satisfactionem. Invenitur hoc in litteris Aquini ante Walonem petiti et electi Eduensis episcopi. Et Tedaldus 16 Kal. Septembris dom. inc. 856 anno, ind. 4; cui successit Isaac 880 ind. 13; et ei Geylo successit de abbatia Flaviniacensi promotus in episcopum Linguonensem anno dom. inc. 880 ind 13 ⁜ 261 , et ei Teutbaldus ⁜ 262 , et ei Augrimus. Warnerus obiit 908. Anno 879, ind. 12, suscepit regnum Provinciae ad Viennam Boso Idibus Octobris, post. . . lum; cui successit Ludovicus filius ejus 891, adhuc juvenis, auctoritate papae Stephani sub tutoribus Richardo duce et regina.

[Col. 0171C] ( Chron. Div. ) In partibus igitur Bavariae et Saxoniae et Italiae imperatoris Ludovici Pii filius Ludovicus, et Lotharius Lotharii imperatoris filius tenebant. Post obitum eorum filii ipsius Ludovici regnaverunt. Nam Lotharius junior rex obiit sine filiis. [BERT.] Ludovici igitur tempore anno ab inc. Dom. 875, ind. 8, post excessum domni Hattonis domnus et sanctissimus vir Berhardus acclamatione cleri et populi factus est episcopus Virdunensis, cujus intentio et studium sanctissimum fuit inceptam basilicam ad perfectum usque perducere. Quod et fecit Deo miserante. Signa grandia et honorabilia et minora valde bona ibi esse constituit, pontificalia vestimenta, et ornamenta aecclesiastica quamplurima, et feretrum ubi sunt reliquiae sanctorum aecclesiae [Col. 0171D] suae contulit. Canonicos suos canonice vivere fecit, villanis presbyteris viam justitiae viriliter ostendit, et pueros in divinis et humanis libris per se et per alios cum summa caritate instruxit. Obiit in Theolegio monasterio, ubi et corpus ejus conditum est pridie Kalend. Januarias. ( Chron. Div. ) Fuit in episcopatu decem annis. Obiit igitur Ludovicus justus et sanctus imperator Lotharii imperatoris senioris filius et frater junioris Lotharii 4 Idus Aprilis anno ab inc. Dom. 878. Karlomannus filius ejus successit, [Col. 0172A] cujus fuere fratres Ludovicus et Karolus; regnavit annis 5; obiit Non. Decembris anno 884, quo anno Normanni Burgundiam invaserunt. [REGINO.] Karolus, cognomento Calvus, obitu fratris audito, Italiam intravit, sed a Karlommanno nepote territus fugit, et eodem anno, ut praediximus, vita decessit. (fol. 63.) Karlomannus obiit Nonis Decembris anno 884, et sequenti Karolus imperator efficitur, et hoc post annum unum defuncto, alius Karolus Simplex imperium assumpsit, qui regnavit 29 annis. Ludovicus autem Karlomanni frater rex Saxonum constitutus, adhuc eodem fratre vivente Bavariam intravit. ( Chron. Div. ) Anno ab inc. Dom. 881, Non. Aug. pugnavit Ludovicus filius Ludovici regis contra paganos et contrivit ⁜ 263 eos; regnavit autem ann. 3. [Col. 0172B] [REGINO.] His duobus fratribus, Ludovico scilicet et Karlomanno, intra quinquennium defunctis, ad juniorem Karolum rerum summa pervenit, qui consecratus est a Johanne papa imperator. ( Chron. Div. ) Annus 885, indictione 4, annus fuit imperatoris Karoli in Italia 5, in orientali Francia 4, in Gallia 1. [BERT.] Temporibus igitur Ludovici Germanici regis Dado suscepit episcopatum Virdunicae urbis, anno ab inc. Dom. 885, cum quo optinuit plurima. Quo mortuo Karolus, ut diximus, monarchiam adeptus est. Dado episcopus Virdunensis ante episcopatum praefuit abbatiae sancti Vitoni, quam etiam sumpto episcopatu non omisit; qui adquisivit ecclesiae illi plurima, cujus ecclesiae canonicus Bertharius in ejusdem ecclesiae requiescit cimiterio. [Col. 0172C] Anno inc. verbi 887, Normanni pagani Flaviniacum castrum seu coenobium ingressi, occiderunt monachos cum famulis 8 ⁜ 264 numero, et manserunt dies 14 ⁜ 265 , a 3 Idus Januarii usque 8 Kal. Februarii.

[BERT. praef. ] In diebus igitur pontificatus domni Dadonis, cum ejus bono studio et inclita fama per 35 annos multa aecclesiae sibi commissae provenerint prospera, cum 36 anno principalis aecclesia peccatis exigentibus igne consumpta, libri et memoriae sanctorum patrum maxima ex parte eidem essent traditae, Bertharius presbyter, ne sanctorum patrum Virdunensium pontificum sacrosancta memoria et venerabile studium et operatio sancta penitus oblivioni traderetur, quae de sanctis eorum actibus legerat, breviato sermone comprehendit, praesentibus [Col. 0172D] gratum, posteris utile. ( Chron. Div. ) Karolus ergo Italiae et Saxoniae adeptus imperium, postquam Normannos, qui Parisius 7 annorum obsidione attriverant, sibi subdidit, obiit anno ab inc. Dom. 888, ind. 6, pridie Nonas Octobris, anno imperii sui 4. [REGINO.] Post quem accepit Arnulfus nepos illius regnum anno ab inc. Dom. 888, ind. 6, eodem scilicet anno, filius Karlomanni filii Ludovici imperatoris justi et sancti.

( Chron. Div. ) Iterum in Francorum regno Normanni [Col. 0173A] insurgunt, et anno ab inc. Dom. 891, indict. 9, Gallias, Hispanias, Italiam, Franciam et totum christianorum vastant regnum. Civitates Parisius, Belvacus, Carnotis et Meldis et reliquae non secus undique civitates diripiuntur, vastantur et evertuntur, corpora sanctorum infra muros recipiuntur timore hostium. Corpus sancti Benigni, Divionensis ecclesiae patroni, Linguonis fertur. Sanctus Sanctinus Meldis in ecclesia majore positus a Virdunensibus maximo pretio Virduni relatus jam erat superioris fugae ⁜ 266 tempore, a. 866. Normanni Gallias pervagantur, Hispanias, adeunt, Rodanum intrant fluvium, Italiam populantur, et totum christianorum pessundatur regnum. Interea congregati Franciae principes concilium de magnis rebus ineunt, et, [Col. 0173B] ut praediximus, Odonem licet reluctantem sub Carolo constituunt regem. ( Ann. Vedast. ) Indict. 10, fuit annus primus imperii Widonis augusti, qui per Galonem Linguonensem episcopum constitutus rex, cum audisset Odonem regem factum, cum Berengario rege Italiae multa bella gessit, et victor reveniens imperator creatus est. Eodem anno apud ⁜ 267 Tullum et circa Alpes ultra Jurum Rodulfus rex factus est 92 anno. ( Chron. Div. ) Anno igitur ab inc. Dom. 893, ind. 11, Odone regnante in Francia, Arnulfo in Italia et Saxonia, Karolus jam juvenis Francorum repetit sceptra, et memoratus Arnulfus imperii invasit monarchiam, Romam cum assensu Formosi papae capiens, a quo in imperatorem promotus [Col. 0173C] est. [REGINO.] Tunc primum a Francorum regibus ad extraneos translatum est imperium, principibus regni parvipendentibus Karolum ob tardum mentis ingenium. ( Chron. Div. ) Zendebolcus in praesentia patris sui Odonis regis rex ab Arnulfo constitutus, cui Arnulfus regnum Lotharii dedit, et postea filius ejus occiditur, et ipse obiit anno 901. ( Ann. Vedast. ) Odone ergo anno regni sui 12, ab inc. Dom. 899 defuncto, reciprocate Normanorum et Danorum emergunt fluctus; Ungari ab aquilone Saraceni a meridie et finibus Hispaniae prorumpentes in interitum confligunt Galliae ( Chron. Div. ). Per omnia sevit gladius, cuncta dantur incendio, sanctorum loca traduntur exterminio. (fol. 63'.) Eo anno Burgundia vastata est a Normannis; quibus [Col. 0173D] occurrens Richardus dux justitiarius bello eos fudit, et retro redire coegit. Iterum apud Carnotum socio Roberto duce, Odonis regis fratre, idem Richardus cum Normannis dimicavit, et immanem eorum multitudinem occidit. Habuit tres filios, Rodulfum, qui fuit rex Francorum, Bosonem, qui Galliae superioris quae Comata dicitur, id est Burgundiae, accepit regnum, tertium Hugonem Capito, qui fuit dux inferioris Burgundiae.

[REGINO.] Anno ab inc. Dom. 904, fuit bellum inter Conradum ducem et Adalbertum, in quo Conradus cecidit, et anno sequenti Adalbertus capite [Col. 0174A] plectitur. ( Cat. pont. ) Formoso successerunt Bonifacius, Stephanus, Theodorus, Johannes IX.

Anno 910, constructio monasterii Cluniacensis, et 918 obiit Willelmus dux constructor illius.

( Ser. abb. Fl. ) Anno 913, Walo Eduensis episcopus obiit, qui praefuit annis 20 sub Carolo Simplice; et Herveus successit.

[FLOD.] Anno 919, cecidit Remis grando mirabilis ovum gallinae superans magnitudine, latitudine medium palmae. Anno sequenti mel in spicis inventum est et flores in arboribus maturis jam frugibus.

Anno ab inc. Dom. 917, Rodulfus rex constitutus est, et 21 regni sui anno ab Ungris id est Sarracenis interfectus est, et Ebbo dux castri Dolensis; [Col. 0174B] et invasit regnum Hugo dux, capiens in vinculis Karolum Rodulfi filium; et regnavit usque ad annum dom. inc. 981.

Eodem etiam anno qui erat ab inc. Dom. 920. obiit Rollo Normannorum princeps, et Willelmus filius ejus successit, qui dolo occisus est anno 943, et Richardus filius ejus successit.

( Chron. Div. ) Exorta ergo discordia inter Carolum et regni principes, fiunt lites et bella, rapinae et incendia, et innumera undique seviunt mala. Tandem rex facti penitens principes ad concordiam commovet, pacemque exoptatam cum eis firmat. Richardus igitur, qui ab exequutione justitiae cognomen acceperat, quamdiu vixit, Carolo regi semper [Col. 0174C] fidelis extitit; quo mortuo anno 922, Odone quoque rege defuncto, Kalend Januarii praedictus Robertus frater ejus sperans et cupiens eam partem regni, quam ipse tenuerat, quia ei a Carolo Simplice, qui totius regni erat dominus, non reddebatur, palam invasit tyrannidem, et a quibusdam episcopie diademate regio coronari et sceptro regni insigniri partim blandiciis, partim minis extorsit, sed nequaquam hujus praesumptionis letos exitus habuit.

[REGINO.] Anno ab inc. Dom. 900 Arnulfus imperator obiit, et Ludovicus filius ejus successit. Hic duodecim annis administrato imperio obiit, et Conrado filio Conradi ducis regni sceptra reliquit anno ab inc. Dom. 911. Hic etiam regnavit annis novem, et Heinricus primus successit magnus imperator [Col. 0174D] anno 920. [FLOD.] Eo anno inter Hilduinum episcopum et Richarium abbatem de episcopatu Tungrensi habita est contentio, siquidem rex illum episcopatum Richario dedit, quia Hilduinus, cui illud prius dederat, a se descivit. Herimannus vero Coloniensis archiepiscopus, eligente clero et favente populo, necnon et Gisleberto, quem plurimi Lotharienses relicto Carolo principem ordinaverant, Hilduinum ibi ordinavit episcopum, cum Carolus ipsum episcopatum, etiam Lothariensibus jam ad se reversis cum Gisleberto duce, Richario abbati consentiret, quamobrem utrique Romam profecti sunt. [Col. 0175A] Anno 921, habita est synodus apud Trosleium, cui praesedit Heriveus Remorum archiepiscopus, ubi et Carolus interfuit; qui inde digressus in regnum Lotharii abiit, et facta pactione cum Heinrico principe Transrenensi Laudunum rediit, postmodum vero pacem cum eo firmavit. Normanni fidem Christi susceperunt cogente Roberto comite; hoc etiam anno Richardus justitiarius obiit.

[FLOD.] Anno sequenti regnum Lothariense ob persequutionem Gisleberti et Ottonis rapinis, sacrilegiis, incendiis, etiam tempore quadragesimae, vastatur. Richarius, qui Romam profectus fuerat propter episcopium Tungrense, reversus est ordinatus a Johanne papa IX episcopus, Hilduino ab ipso papa excommunicato. Drogo Tullensis episcopus [Col. 0175B] obiit; Gauzlinus successit, qui etiam ordinatus est 16 Kal. Aprilis. (fol. 64.) Quo etiam anno consecratus in regem Robertus, ut praediximus, palam invasit tyrannidem. Heriveus Remorum archiepiscopus die tertia post consecrationem Roberti obiit sexto Nonas Julii, antequam 22 sui episcopatus expleret annum; cui successit Seulfus tunc archidiaconus. Robertus filium suum Hugonem in regnum Lotharii mittit. Qui acceptis obsidibus a quibusdam Lothariensibus, ad patrem remeavit. Obsederat enim Karolus Capraemortem castrum Gisleberti, ad quod liberandum praedictus Hugo missus est, quo comperto, Karolus obsidionem reliquit.

Anno inc. Dom. 922, apud Cameracum visi sunt tres soles in celo quasi apparere, vel sol tres orbes [Col. 0175C] a se invicem distantes habere, duo quoque spicula et duo stipites visi sunt sibi propinquantes donec sunt cooperti; et terremotus factus.

( Cat. pont. ) Johanni VIIII papae successerunt Benedictus, Leo, Christoforus, Sergius, Anastasius, Lando, Johannes X.

[FLOD.] Anno ab inc. Dom. 923, indictione 11, Robertus profectus in regnum Lothariense cum Heinrico pactum iniit, et datis utrimque muneribus discessum est; ubi etiam quidam Lothariensium obsides Roberto dederunt, et inducias acceperunt. Carolus vero cum suis Lothariensibus inducias confringentibus Mosam transiens, sub urbe Suessionica, ubi Robertum sedere compererat abiit, et in [Col. 0175D] crastinum die dominica, hora sexta jam praeterita, Francis proelium non sperantibus, plurimis quoque prandentibus, Axonam transiit, et super Robertum irruit. At ille armatis eis quos secum habebat, contra processit, commissoque praelio multis utrimque cadentibus, Robertus quoque lanceis perfossus procubuit. Hi tamen qui erant cum Roberto, Hugo scilicet filius ejus, et Heribertus comes Vermandensis, cum caeteris victoria potiti, Carolum cum Lothariensibus in fugam vertunt; sed ob mortem regis sui persequi destiterunt, campum obtinuerunt; spolia a rusticanis direpta sunt. Lotharienses relicto intra regnum Franciae Carolo, revertuntur ad sua, qui multis legationibus Herbertum comitem et Seul eum archiepiscopum, ut ad sua revertantur exorat. [Col. 0176A] ( Chron. Div. ) Quod illi renuentes, pro Rodulfo Richardi justitiarii filio in Burgundiam transmiserunt, qui ocyus cum multa suorum manu illis occurrit, et Carolo trans Mosam refugiente, ipse rex apud urbem Suessionicam constitutus est, et Boso frater ejus rex Galliae superioris quae Comata dicitur constitutus est, id est Burgundiae superioris, et Hugo Capito dux Burgundiae inferioris. Socii vero defectionis interitu Roberti nequaquam territi, perfidiae suae non deseruere contumaciam, quam potius Herbertus infando scelere traditionis dominum suum regemque totius Franciae Carolum dolo captum vinculisque irretitum, Parronam duxit tenebroso carceris domicilio recludendum. Et quia regni status sine principe agebatur in incertum, maxime [Col. 0176B] cum Hugoni Roberti filio, qui post probis actibus Magni nomen promeruit, puerilis obsisteret aetas quominus regias assumeret infulas, et Herberti cunctos moveret odium, maxime quos humanitatis respectu ad misericordiam aerumma principis permovebat, tandem, ut praefati sumus, Rodulfus regendae praeficitur Franciae, et sic regnum Francorum ad extraneum transfertur. Qui adeptus regni solium, et in malefactoribus fuit ultor severus, et in coercendis hostibus regnoque tuendo sagacissimus. Ejus in diebus Danorum et Normannorum iterum adveniunt phalanges, et non solum Franciam, sed et totam percurrere Burgundiam. Contra quos Rodulfus sumptis armis ita protervos eorum compescuit impetus, ut usque nunc Gallias ab eorum incursione [Col. 0176C] faciat manere quietas. Tunc delatum est corpus sancti Benigni martyris infra muros castri Divionensis, et ibi servatum in ecclesia sancti Vincentii. [FLOD.] Illis itaque rebus intentus Rodulfus legatos habuit Lothariensium se et sua illi subdentium. (fol. 64'.) Juxta Mosomum ergo obviantibus illi Lothariensibus, suscipiuntur a Wigerio Mettensium praesule, et uxor ejus Emma regis Roberti filia, interim a Seulfo consecratur regina. Rodulfus a Lothariensibus quibusdam obsidibus acceptis revertitur. Eo anno Dado Virdunensium episcopus obiit exactis in episcopatu 38 annis, et inter sepulcra praedecessorum suorum episcoporum in ecclesia sancti Vitoni condignam sepulturam meruit. Episcopatus Virdunensis Hugoni a Rodulfo rege conceditur, [Col. 0176D] quique post haec Remis a Seulfo archiepiscopo consecratur.

Anno 924. indictione 12, Hungari ductu regis Berengarii, quem Langobardi repulerant, Italiam depopulantur, Papiam quoque urbem populosissimam et opulentissimam igne succendunt, ubi opes periere innumerae, ecclesiae quadraginta quatuor igne succensae, urbis ipsius episcopus cum Vercellense, qui secum erat, igne fumoque necatus est, atque ex illa pene innumerabili multitudine ducenti tantum superfuisse memorantur, qui ex reliquiis urbis incensae, quas inter cineres legerant, modios octo dederunt Hungaris, vitam et muros civitatis vacuae redimentes. Quibus expletis, per abrupta gradientes [Col. 0177A] ad Alpium juga perveniunt. Rodulfus vero Cisalpinae Galliae rex, et Hugo rex Viennensis inter angustias collium Alpinorum eos concluserunt, unde inopinato loco per devia evadentes, Gothiam impetunt. Quos sequuti praedicti duces, sternunt quos invenerunt. Interea Berengarius a suis perimitur, Normanni cum Francis pactum ineunt, data pacto pacis terra Cynemannensi et Bajocensi, Hungari vero sese et capitum inflatione ac dysenteria cuncti paene interierunt

Anno sequenti Seulfus obiit Remorum archiepiscopus, exactis in episcopatu annis tribus, diebus quinque. Rollo Normannorum Rotomagensium princeps Francia depraedata pacem fregit, contra quem Franci castrum Augum capiunt.

Heinrico quoque cuncti se Lotharienses committunt, [Col. 0177B] et ipse Bernuino Dadonis episcopi nepoti episcopatum Virdunensem concedit, qui et expulso Hugone, cui Rodulfus illud dederat, ibidem ordinatur episcopus anno 925, indictione 13. Abhinc Virdunum et aliae civitates a regno Francorum defecerunt. Hugo vero presbyter Virduno pulsus, anno sequenti mortuus est; quo etiam anno timore Hungarorum corpus sancti Remigii et aliorum pignora sanctorum Remis delata sunt. Hugo filius Bertae rex Italiae constituitur, expulso Cisalpinae Galliae rege Rodulfo regni invasore, qui ante quadriennium electus ab eis tuerat abjecto rege Berengario. Annus 928, indictione prima annus primus regis Hugonis ipsius exstitit. Hugo quoque Magnus, Roberti [Col. 0177C] regis filius, filiam Eduardi regis Anglorum, sororem conjugis Caroli, duxit uxorem.

Anno 927, pestis quasi febris et tussis mixta mortalitate in cunctas Germaniae Galliaeque gentes grassatur, qua percussus Widricus Mettensis antistes defungitur, et evocati ad colloquium Heinrici trans Rhenum Herbertus comes et Hugo Magnus Roberti filius, pace firmata, muneribus Heinricum honorant, et honorantur ab illo. Ibi Heinricus contempta electione civium, episcopium Mettensis urbis cuidam servo Dei, ut ferebatur, dedit cognomento Bennoni. Herbertus Carolum de custodia ejecit, secumque usque ad Sanctum Quintinum deduxit. Mettis et per Galliam timore Hungarorum fugae agitantur, scilicet per Franciam et Lotharingiam. [Col. 0177D] (fol. 65.) Anno sequenti Rodulfus audita restitutione Caroli cum hostili manu de Burgundia in Franciam venit praedando et loca quaedam incendendo; cui Hugo Roberti filius obviam ire parat, et venientes super Isaram inter Rodulfum regem et Herbertum comitem sequester et medius fuit. Herbertus vero datis obsidibus usque ad denominatum placitum Remis cum Carolo venit, indeque litteras Johannis papae mittit de restitutione et honore Caroli, ut sibi sub interminatione excommunicationis praeceperat. Reversus autem missus nunciavit ipsum papam Johannem a Widone fratre Hugonis regis propter simultates quasdam inter eos exortas retrusum [Col. 0178A] fuisse in carcerem. [FLOD.] Post haec Herbertus se Rodulfo commendat, reducto iterum sub custodia Carolo, et cum illo proficiscitur obviam Hugoni regi Italiae. Benno Mettensis episcopus insidiis appetitus, eviratus et luminibus privatus est. Rodulfus autem rex missis nuntiis pacem fecit cum Carolo, reddens illi Attiniacum, et muneribus honorans illum.

Anno 929, Johannes papa X in custodia defungitur. Succedit Johannes XI. Carolus quoque apud Paronnam obiit, qui animam, non corpus custodia exemit. ( Chron. Div. ) Hic dum viveret, Simplex dictus est ob benignitatem animi, nunc sanctus recte potest vocari, quoniam injuste ab infidelibus suis et perjuris longo carceris squalore afflictus, transmissus est vitae perpetuae. Hic reliquit filium Ludovicum Ultramarinum [Col. 0178B] ex Eadgiva Anglorum regis filia susceptum, qui metuens involvi calamitatis patriae procellis, ad Anglos Saxones maternae affinitatis gratia se contulit. Herbertus et Hugo comites contra Bosonem, Rodulfi regis fratrem, proficiscuntur, quamobrem Boso Heinrico pacem jurare compellitur. Adalbero Mettensem episcopatum adipiscitur, Bennoni abbatia quadam concessa sustentationis tenore. Viae Alpium tunc per Sarracenos obsessae, a quibus multi Romam ire volentes impediti revertuntur. Post hoc Boso frater, rege Henrico relicto, ad Rodulfum redit.

Anno 932, Bernuinus Virdunensis episcopus, et Boso frater regis, rex Galliae quae Comata dicitur, incendiis inter se depraedationibusque bacchantur, [Col. 0178C] quamobrem urbs ipsa multum fuit afflicta.

[FLOD.] Anno sequenti Vienna Rodulfo regi traditur, et Willelmus Normannorum princeps ei subditur, et Hugo rex Italiae Romam obsidet. Fulbertus Cameracensium ordinatur episcopus ab Artaldo Remorum archiepiscopo.

Anno sequenti ignitae in caelo acies visae sunt discurrere, et quasi serpens igneus, et quaedam jacula ferri pridie Idus Octobris mane ante lucis exortum. Mox subsequuta est pestis diversis humana corpora afficiens morbis; qua pestilentia percussus quidam diaconus Virdunensis, nomine Adelmarus, languore depressus, spiritum amisit; sed antequam imponeretur feretro, reversus ita surrexit validus, ut videretur sibi nihil aegritudinis se fuisse perpessum, qui [Col. 0178D] se diversa suppliciorum vel refrigerii loca vidisse testatus est, seque ipsum loco poeniali deputatum, Dei vero genitricis et beati Martini precibus ad agendam poenitentiam vitae praesenti redditum. (fol. 65'.) Quamobrem hujus exemplo provocati quidam canonicorum sanctae Mariae saeculum deseruere, et quia in eadem civitate congregatio monachorum nulla erat ⁜ (74) —in aecclesia enim sancti Petri et sancti Vitoni clerici deserviebant—, Tullum petiere, et in monasterio sancti Apri mutato habitu saeculum deserere et Christo domino incorporari, ut menbra fidelia capiti, studuere. Quae res maximo erat moerori pontifici, canonicis quoque residuis et proceribus [Col. 0179A] populi, quia optarent eos potius in eodem militare episcopio, quam ad aliud demigrare. Bonis tamen et laudabilibus eorum studiis et exemplis religio regulae monachorum, et fervor ordinis in eodem coenobio et in quibusdam aliis per regnum Lothariense reparatur. Interea emenso anno Boso frater regis cum Heinrico pacatur, et ab eo receptus est. Rodulfus quoque rex Franciae et Rodulfus rex Jurensis cum eo amicitiam paciscuntur. Boso vero in expeditione obsidionis castri Sancti Quintini moritur, et Remis ad Sanctum Remigium sepelitur. (fol. 64.) Hungari per Burgundiam diffunduntur, praedis, incendiis et caedibus, non diu tamen, debacchati; comperto Rodulfi regis adventu, in Italiam transmeant. (Cfr. Ser. abb. Fl. ) Herveo episcopo [Col. 0179B] decedente, Romundus sub Rodulfo rege substituitur qui Colticensem abbatiam ⁜ (75) destruens, Colticas castrum edificavit, et Curensem similiter, Petrae pertusum exstruxit, et filiis et filialibus suis bona aecclesiarum et castra quae fecerat dedit ⁜ (76) . Hic post multa mala patrata a sancto Gregorio flagellatus interiit.

(fol. 65'.) Anno ab incarn. Dom. 936, rex Rodulfus absque liberis defungitur, nam Ludovicus filius ejus, quem habuit ex Emma regina, ante obitum patris est defunctus ( Chron. Div. ). [FLOD.] Hugo Magnus comes trans mare mittit pro accersiendo ad regni apicem Ludovico Caroli filio, quem rex Alstannus avunculus ipsius accepto jurejurando a Francorum legatis Franciam cum quibusdam episcopis [Col. 0179C] et aliis fidelibus suis dirigit. Cui obviam profectus est Hugo cum Francorum proceribus. In ipsis littoreis arenis apud Bononiam se illi committunt, ut erat utrinque pactum. Inde Laudunum deductus ac regali benedictione ditatus, ungitur et coronatur ab Artaldo Remensi archiepiscopo, praesentibus regni primoribus ac episcopis viginti et amplius. Mox Burgundiam adeunt, et urbem Linguonum, quam Hugo Capito, frater regis Rodulfi, ceperat, obsident; fugientibusque custodibus, sine bello eam recipiunt, acceptisque obsidibus ab episcopis et primatibus Burgundiae, Parisius redeunt. Hugo Magnus cum Hugone Capito Richardi filio, partita inter se Burgundia, pacem faciunt. ( Chron. Div. ) Post Hugonem [Col. 0179D] Capito Gislebertus ducatum obtinuit. Ludovico igitur regni administrationem suae dominationis exercere cupienti, nimium illa laboriosa fuit, tam sui a Tetbaldo Carnotensium comite captione, quam post regni recuperationem vario instabilis fortunae proventu. [FLOD.] Heinrico igitur magno imperatore sub iisdem diebus obeunte, contentio inter filios ejus de regno agitatur. Othoni tamen natu majori rerum summa obvenit. (fol. 66.) Johanne quoque papa Alberici patricii fratre defuncto, Leo V succedit, et [Col. 0180A] Hugo rex Italiae a Roma recedit, pace facta cum Alberico patricio.

Anno ab inc. Dom. 937, Ludovicus rex ab Hugonis se procuratione separat. Eo anno caeli pars ardere visa, et ab eadem parte Hungarorum persequutio insequuta est, qua villae et agri depopulati, domus basilicaeque conflagratae, captivorum abducta multitudo. Nonnullas tamen ecclesias ignibus applicitis succendere nequiverunt. In ecclesia sancti Basoli cum quidam Hungarorum ascendere super altare nitens arcum manu applicuisset, manus ejus adhaesit lapidi, nec omnino quivit avelli, donec ceteris saxum circa manum ipsam incidentibus partem ipsam lapidis in omnium admiratione perferre cogeretur ethnicus. Quidam presbyter captus ab eis et [Col. 0180B] vinculis alligatus, revelatione divina est liberatus. Qui postquam patriam domumque repetiit, retulit in eadem captivitate fuisse monachum quendam, Hucbaldum nomine, Orbacensis coenobii, quem multoties ethnici trucidare voluerunt, et carnem ejus incidere non valuerunt. Nudum ergo eum in medio positum sagittis appetiere, nec saltem cutem valuerunt rumpere. Resiliebant ab ejus corpore sagittae, quasi ab adamante repulsae, nec signum aliquod apparebat in cute. Gladio eum cum omni conatu nisi sunt percutere, et nihilominus caro intemerata permansit. Radulfus Jurensis Cisalpinae Galliae rex obiit; Conradus succedit. Hugo quoque Roberti filius sororem Othonis, regis Heinrici filiam, sortitur uxorem. ( Chron. Div. ) Anno secundo Ludovici, [Col. 0180C] filii Caroli Simplicis, ordinatus est domnus Fulcherius abbas Flaviniacensis, qui etiam rexit Divionense quindecim annis. ( Ser. abb. Fl. ) Hic octavo anno regiminis Hierosolimam profectus est, et reliquiis pretiosis reversus ditavit ecclesiam suam. Obiit quarto Kalendas Maii, cui successit Milo Magabrensis, et privilegium a papa optinuit.

Anno 939, Bernuinus Virdunensis epiecopus obiit; et Lotharienses Othonem regem suum deserunt, et Ludovico se committere parant, qui eos recipere distulit ob amicitiam pactam inter se et Othonem. Iterum quoque proceres regni, Gislebertus dux et comites quamplures, ad eum veniunt, et se illi committunt. Episcopi vero Othonem non deseruere, qui [Col. 0180D] eorum secum detinebat obsidatum. Qui Rheno transmisso regnum Lothariense perlustrat, et incendiis praedisque quaedam loca devastat. Eo autem trans Rhenum regresso, Ludovicus Virdunensem petit pagum, et quibusdam episcopis et primatibus receptis, revertitur. Gislebertus dux trans Rhenum praedatum profectus, dum revertitur, insequentibus se adversariis, in Renum cum equo insilivit, et enecatus ultra reperiri non potuit. Relictam ejus, Othonis regis sororem, Ludovicus accepit uxorem. Ducatum [Col. 0181A] Otho accepit. Otho vero cunctos ad se redire coegit Lotharienses, et sequenti anno Conradum Burgundiae regem dolo cepit, reliquosque primates sibi pacificavit.

Anno 940, indictione 13, intronizatus est in pontificatu Virdunensis urbis in partibus Saxoniae ex magnatum ortus prosapia domnus Berengarius, et

[FLOD.] Anno ipso ordinationis suae fomes iniqnitatis Hugo Magnus cum quibusdam Franciae et Burgundiae episcopis et primoribus regni Remorum obsidet urbem; qua obtenta sexto obsidionis die Artaldum episcopum a procuratione et potestate episcopii juramento se compulit abdicare, concessa ei abbatia sancti Basoli et Avennaco monasterio, et sic relicto filio Heriberti Hugone jam pridem Remis ad episcopatum [Col. 0181D] electo, ad obsidionem Lauduni properat. Ludovico vero a Burgundia redeunte, et assumpto secum Artaldo episcopo, transito Axona fluvio Laudunum tendente, Hugo cum suis relicta obsidione, Othoni regi obviam proficiscuntur, et ei se committunt. Qui Heinrico fratri suo regnum Lothariense committens, cum diversarum gentium multitudine Ludovicum in Burgundiam proficiscentem prosequitur, habens secum Conradum, Rodulfi regis Jurensis filium, quem dudum dolo captum secum retinebat, et obsidibus a quibusdam acceptis ad sua revertitur.

Anno ab inc. Dom. 941 Remensis dioeceseos episcopi convenientes apud Suessionem in ecclesia sanctorum Crispini et Crispiniani tractant de statu [Col. 0182A] Remensis episcopii, conquerentibus clericis atque nobilibus laicis diu pastore sedem ipsam vacare, et definierunt quemadmodum Artaldus episcopus juraverat, quod numquam de ipso episcopatu se intromittere, ad ipsius gubernationem reverti non debere, et ut Hugo Heriberti filius, qui prius ad ipsum episcopatum fuerat clero populoque petente evocatus, ordinaretur episcopus. Et sic Remos adeuntes episcopi Hugonem pontificem consecrant. Canonici Montisfalconis, oppressione ipsius Virdunensis episcopi ut asserebant praegravati, coenobium suum deserunt, et Remis corpus sancti Baldrici patroni sui deserunt. Artaldus omnibus perditis quae habebat, datis sacramentis Hugoni episcopo et Heriberto, prout ab eo quaesierunt, redditisque sibi abbatiis sancti Basoli [Col. 0182B] et Avennaco cum villa Vindenissa, pacem fecit cum eis, et ad sanctum Basolum habitaturus devenit.

Non multo post, anno ab inc. Dom. 942, legatus Stephani papae, nomine Damasus, episcopus Romae ad hanc legationem peragendam ordinatus, litteras apostolicae sedis attulit principibus Francorum, ut reciperent regem suum Ludovicum. (fol. 67.) Quod si neglexissent, et eum amplius hostiliter persequi voluissent, excommunicationis interminatus est ultionem. Legati etiam Remensis ecclesiae Romam missi redierunt eadem referentes, ut ante natalem Domini rex ab eis reciperetur sub comminatione anathematis, qui et pallium Hugoni a sede apostolica [Col. 0182C] detulerunt. Ludovicus igitur obviam profectus Othoni regi, amicitiam firmavit. Otho quoque Hugonem Magnum regi conciliat. Hoc anno domnus Odo, venerabilis multorum monasteriorum restaurator, cum multum laborasset in componenda pace inter Hugonem regem Italiae et Albericum Romanorum patricium, obiit Turonis, sepultusque est ad sanctum Martinum, et successit ei Heimardus vir venerandus. Tunc fuit fames magna per Franciam et Burgundiam.

Anno ab inc. Dom. 943, Willelmus Rollonis filius occisus est, et Richardus primus successit, qui Normanniam dono regis Ludovici obtinuit. Hugo Magnus Normannis ad paganismum reverti volentibus congreditur, et eo anno ducatus Franciae a Ludovico [Col. 0182D] conceditur ei. Anno sequenti Heribertus obiit. Filii ejus, mediantibus Othone duce Lothariensium et Adalberone episcopo Mettensi et Hugone duce, a Ludovico recipiuntur. Hugo eo tenore ab eo susceptus est, ut ei aliud episcopium provideretur, Artaldo Remense redderetur. Posthaec Otho dux Lothariensium obiit, et Conradus ducatum obtinuit.

Anno 946, Marinus papa decessit, et Agapitus successit; anno autem praeterito Ludovicus Remorum obsederat urbem, et acceptis obsidibus a Hugone de reddenda ratione, de quibus interrogaretur, ab obsidione recesserat. [FLOD.] Inde Rodomum profectus, dolo captus est a fidelibus suis et sub custodia detentus. Hugo quoque Italiae a suis regno pulsus est; cui successit Lotharius filius ejus. Hugoni vero Magno [Col. 0183A] de regis ereptione laborante, datis obsidibus dimittitur, et susceptus ab eo Tetbaudo committitur Carnotensium comiti, et post annum regno restitutus. Ludovicus et Otto simul juncti Remorum urbem obsidione circundant, et Hugone episcopo tertio obsidionis die cum suis egresso, Robertus Treverensis et Fridericus Mogunciacensis Artaldum, quia sic sedis Romanae auctoritas promulgaverat, in sedem restituunt.

Anno sequenti utrique reges Aquis pascha celebrant. Synodus denunciata circa medium mensis Novembris Virdunis est habita, praesidente Roberto Trevirensi cum Artaldo Remensi, Berengario Virdunensi, Odalrico Aquensi, Adalberone Mettensi, Gosleno Tullensi, Hildebaudo Transrhenensi, Israele [Col. 0183B] Brittone, praesente Brunone abbate fratre regis Othonis, Agenoldo et Odilone, cum aliis quibusdam venerabilibus abbatibus. Synodus autem haec ob hoc Virduni denunciata fuit, ut sic saltim interesset conventui episcoporum praefatus Virdunensis Berengarius, cujus tanta esset auctoritas, ut inprobari videretur, quod constantissimae nobilitatis ejus autentica praesentia non roboraretur. Ad quam Hugo evocatus missis ad eum deducendum episcopis Adalberone et Gosleno, venire noluit. Universa vero synodus Artaldo Remense adjudicat episcopium, et iterum indicitur synodus Idibus Januarii, quae die statuta celebrata est in ecclesia sancti Petri ante prospectum castri Mosomi a domno Roberto ceterisque Trevirensis dioeceseos episcopis et quibusdam [Col. 0183C] Remensis. Ad quam veniens Hugo noluit ingredi, sed litteras misit sub nomine Agapeti papae per clericum suum, qui eas Roma detulerat, hoc tantum continentes, ut ei Remense redderetur episcopium. (fol. 67'.) Quia vero Robertus Trevirensis, deferente Frederico Mogunciacensi coram regibus et episcopis Galliae et Germaniae mandatum legationis apostolicae susceperat, et partem jussionis jam expleverat, communi decreto sancitum est ut quod regulariter coeptum fuerat, canonice pertractaretur. Sicque recitato capitulo 19 Carthaginensis concilii de accusato et accusatore, secundum ipsius capituli sententiam diffinitum est ut Artaldo Remensem tenente parrochiam Hugo a communione et regimine abstineret, [Col. 0183D] donec ad universalem synodum Kalendis Augusti se purgaturus occurreret. Quod capitulum in charta descriptum, et ei missum est, adjuncta definitione. Quam postera die retransmittens, mandavit se nequaquam obediturum. Interea proclamationis litterae a domno Artaldo diriguntur ad sedem Romanam. Domnus igitur Agapitus papa vicarium suum Marinum episcopum mittit ad Othonem regem propter aggregandam generalem synodum. Litterae quoque ipsius speciatim missae sunt quibusdam Galliae et Germaniae episcopis, ut convenirent ad eandem synodum.

Aggregata est ergo praedicta synodus in Engilenheim palatio regali in ecclesia sancti Remigii, 7 Idus Junii, a. 948, indictione 6, tertio papatus domni [Col. 0184A] Agapeti anno, regni regis Othonis 13, Ludovici quoque 13, causa maximarum dissensionum inter Ludovicum regem et Hugonem principem, inter Artaldum quoque Remensem archiepiscopum et Hugonem illicite substitutum episcopum, quae perturbaverant omne regnum Francorum. Ad hanc synodum convenerunt triginta duo episcopi Galliae et Germaniae, quos dignum judicavimus subterannotare: Robertus Trevirensis, Artaldus Remensis, Fredericus Mogonciacensis, Wigfridus Coloniensis, Adaldochus Hammaburgensis, Hildeboldus Mimogarnorverdensis, Goslenus Tullensis, Adalbero Mettensis, Berengarius Virdunensis, Fulbertus Cameracensis, Rodulfus Laudunensis, Richoo Wormacensis, Reimboldus Spirensis, Poppo Wirsiburgensis, [Col. 0184B] Chonradus Constantiensis, Odericus Augustensis, Tethardus Hildinehemensis, Bernardus Alfurstedensis, Dudo Paderbrunnensis, Farabertus Tungrensis, Lioptacus Ribunensis, Michael Radisponensis, Doddo Osneburggensis, Everis Mindensis, Baldricus Trajectensis, Heroldus Saleburgensis, Adalbertus Bazsoensis, Starchannus Eistetensis, Horath Sleowicensis, Wichardus Basiliensis, Liefdac Ripuensis. (fol. 68.) Residentibus ergo his praesulibus in praedicta ecclesia post praemissas preces secundum consuetudinem celebrandi concilii, et post lectiones sacrae auctoritatis, ingressis gloriosis regibus Othone et Ludovico et simul residentibus, post allocutionem Marini aedis apostolicae legati, surgens rex Ludovicus a latere et consessu domni Othonis regis, [Col. 0184C] proclamationis suae querimoniam propalam coram legato ceterisque considentibus episcopis referens, qualiter accersitus sit a transmarinis regionibus per legatos Hugonis et principum Franciae ad accipiendum paternae haereditatis regnum, et cunctorum votis et acclamationibus consecratus ad apicem regalis moderaminis obtinendum, postea vero sit a praefato Hugone dolis appetitus, et comprehensus, et per annum integrum sub custodia detentus. De quibus omnibus malis si quis objiceret quod sui facinoris causa ista omnia perpessus esset, inde se juxta synodale judicium et regis Othonis praeceptionem purgaret, aut certamine singulari defenderet. Post haec Artaldus Remensis dixit causam litis inter ipsum et [Col. 0184D] Hugonem illicite sibi substitutum episcopum. Ingestus itaque quidam Hugonis clericus attulit litteras, asserens sibi eas datas ab ipso vicario Romae, in quibus scriptum erat quod cuncti Remensis dioeceseos episcopi pro restauratione Hugonis easdem litteras Romae direxerant. Quod mox refutarunt Artaldus Remensis et Fulbertus Cameracensis et Rodulfus, qui in eisdem litteris nominabantur, astruentes quod eas nunquam antea audierunt vel viderunt, neque in earum delegatione assensum praebuerunt. Postquam ergo delator idem publice confutatus est, secundum judicium canonum diaconatus quo fungebatur officio multatus, a consessu synodi abscessit reprobatus. Artaldo igitur praesuli Remense episcopium adjudicatum est juxta canonum instituta et [Col. 0185A] sanctorum patrum decreta. Secunda sessionis die suggestione Roberti Trevirensis et Berengarii Virdunensis in Hugonem Remensis sedis invasorem synodale peractum est judicium. Nam secundum sanctorum instituta canonum, decreta patrum beatorum Sixti, Alexandri, Innocentii, Zosimi, Bonifacii, Caelestini, Leonis, Symmachi et caeterorum excommunicaverunt et a gremio matris ecclesiae repulerunt eum, donec ad poenitentiam et dignam veniret satisfactionem. Caeteris diebus synodi tractatum est de incestis conjugiis et ecclesiis quae dabantur, immo vendebantur presbyteris in partibus Germaniae, et dabantur laicis illicite, et prohibitum ac statutum ne id omnino praesumeretur ab aliquo. Tractatum est et de aliis multis ecclesiae utilitatibus.

[Col. 0185B] Interea rex Otho rogatus a Ludovico Conradum ducem cum Lothariensibus in ejus mittit auxilium, et dum congregatur exercitus, Artaldus moratur cum Trevirense, rex Ludovicus cum duce, Rodulfus Laudunensis cum Alberone Mettensi. Exercitus Lothariensium Mosomum capit, et munitionem quae dicitur Mons acutus ante Laudunum capit. Porro episcopi Lotharienses Laudunum veniunt, Hugonem ex parte Marini vocant, et sic ad sua redeunt. (fol. 68'.) Hugo vero princeps Suessionicam urbem oppugnat, matrem ecclesiam cum parte civitatis succendit, in Remensi territorio villas cum hominibus succendit, et multa mala agit. Pro quibus et aliis multis, et quia vocatus ad concilium venire noluit, a Marino [Col. 0185C] et aliis episcopis Franciae et Roberto Trevirensi sequenti synodo excommunicatur apud Treviros. Caeterorum vero episcoporum Lothariensium et Germanorum nullus ibi affuit. Quibus expletis Marinus vadit Saxoniam ad consecrationem Vuldensis monasterii, et sic Romam revertitur.

Anno sequenti domnus Agapetus papa Romae concilium habuit, in quo confirmavit ea quae in praefata synodo acta sunt. [FLOD.] Post haec Ludovicus et Hugo pacantur ad invicem, mediantibus atque sequestris Conrado duce, Hugone Nigro, Adalberone et Fulberto episcopis. Otho quoque rex Wenedos et Hungaros sibi subdit. Berengarius quidam princeps Italiae, veneno, ut fertur, necato Lothario rege regis Hugonis filio, rex efficitur Italiae. Porro rex Otho [Col. 0185D] Papiam cepit. Cum enim iret in Italiam, Berengario praefato in ejus adventu fugiente, rex eamdem urbem ingreditur, et uxorem Lotharii regis defuncti, sororem Conradi regis Jurensis, conjugem accepit Adheleidam. Sopita igitur aliquantulum perversorum insolentia, donnus Berengarius commissis sibi ovibus exemplar et speculum totius religionis et sanctitatis factus, studebat in se primum et sic in subditos noxia et superflua resecare, depravata corrigere, sancta, honesta et utilia appetere. Preferebat semper honestum utili; nullo terrore, nullo metu, nulla adulatione a vero deflectendum putabat. Non refugiebat exilium, quia noverat sapienti patriam [Col. 0186A] mundum non esse; non timebat egestatem, quia nichil sapienti deesse sciebat, et cui totus mundus locus sit divitiarum. Laudabat virum qui auro moveri nesciret, contemptum haberet divitiarum, qui velut ex arce quadam despiceret hominum cupiditates, et cum propheta in laudibus illius exclamabat: Quis est, inquiens, et laudabimus eum? Fecit enim mirabilia in vita sua (Eccli. XXXI, 9) . Admirandum dicebat qui divitias sperneret, quas plerique saluti propriae praetulerunt. Declinabat avaritiam, et omni studio intendebat ne quid faceret adversus justitiam, sed in omnibus operibus custodiret eam. Redarguebat delinquentes, nullius in judicio personam accipiebat, gratia aberat, causarum merita decernebat, gravissimum judicans pauperem innocentem arguere, [Col. 0186B] divitem excusare reum culpae. In causa Dei, ubi communionis periculum noverat, etiam dissimulare peccatum dicebat non leve; commendabat omni sedulitate existimationem suam, ut obstrueretur os omnium iniqua loqui volentium. Spectabatur ab omnibus admiratione sapientiae et amore justitiae, prudentiam habens vocis testimonio reos confutare et convincere, justitiam quoque nocentes supplicio dare, innocentes subducere. Ad omnia habundabat animi ejus directa simplicitas, vincebat in omnibus operibus ejus utilitatem honestas, non honestatem utilitas. Nichil in eo arte elicitum, nichil erat fraude compositum, quod careret merito simplicitatis. (fol. 69.) Servabat quam maxime naturaliter insitam [Col. 0186C] sibi regulam justitiae non declinare a vero, vas suum in sanctitate possidere, honestatem opibus, honoribus, dignitatibus praeferre; nichil in se esse patiebatur simulatum et fictum, quod licet in principio vernaret, in processu dissiparetur ut flosculus et solveretur, quin potius verum et sincerum quod alta radice fundaretur. Sic per exercitia boni operis formam dabat subditis ad felicitatem tendere sempiternae quietis. Anno igitur episcopatus sui duodecimo, ab incarnatione Domini 951, indict . . . . . ⁜ 268 , videns filios suos ut terram fecundam sincero tritici grano seminatam, et puriorem et uberiorem messem promittentem, multiplicatum reddere quod acceperant, et dolens quosdam eorum perfectioris vitae desiderio et altioris propositi amore ferventissimo ad [Col. 0186D] vicinas dioceses commigrare et monasticum ordinem, quia in ipsa Virdunensi urbe non inveniebatur (G. Vird. 2) , alibi expetere, communicato cleri procerumque consilio in sepefata aecclesia sanctorum apostolorum Petri et Pauli honore dedicata, ubi preciosus Domini confessor Vitonus cum suis quiescit et veneratur praedecessoribus et successoribus, monachorum delegit turmulam aggregare, qui et propensius divinis deservirent cultibus, et omnibus Christo adherere volentibus formam darent humilitatis et patientiae, ut vel sic non cogerentur ad alia secedere qui haberent paratum prae oculis specimen religionis. Et factum est divina cooperante gratia [Col. 0187A] et sui sacerdotis cordis intima perlustrante, ut desiderium sanctum, quod diutina meditatione conceptum dilatione creverat, felix consequeretur et celer effectus, et desiderii sui quot testes, tot inveniret cooperatores et adjutores. Expulsis ergo clericis monachos introduxit, quibus et ex sua proprietate et de rebus matris aecclesiae annuos proventus redituum et victus vestitusque necessaria praeordinavit, et congrua officinarum habitacula praeparavit, magistros operis conducendo et expensas tribuendo, ut inveniret animae suae requiem post laborem in atriis Hierusalem, quae ut civitas edificatur, et participatio ejus in id ipsum. Abbatem quoque eis instituit Humbertum, de cenobio sancti Apri virum religiosum, ut in charta manu ejus signata invenitur, [Col. 0187B] quam etiam hic subnectere opere precium judicavimus. Est autem hujusmodi:

«Noverit omnium catholicorum tam praesentium quam futurorum industria, quod ego B. sanctae Virdunensis ecclesiae nomine non merito episcopus, anno meae ordinationis duodecimo, memor nostrae ecclesiae fratrum, quorum maxima pars dominica verba sepius sequebatur dicentia: «Vendite quae possidetis, et date elemosinam (Luc. XII, 33) , et habebitis thesaurum in caelo, et sequimini me (Luc. XVIII, 22) ,» fugientes terrena et amantes caelestia, nostrae congregationis locum deserere, et monachicam vitam sumentes, cenobia extra nostram parrochiam temptabant adire; ne in postmodum nostra ecclesia de proprio thesauro suo pateretur [Col. 0187C] dampnum, (fol. 69'.) favente seniore nostro gloriosissimo rege Othone, ac Conrado Lotharii regni duce magnifico, congregatisque nostrae ecclesiae fidelibus clericis et laicis pari voto atque communi consultu decrevimus in nostro episcopio quoddam monasterium Deo annuente stabilire, in quo nostrae ecclesiae fratres activam vitam fugientes, contemplativae vitae solatium futuris temporibus valerent invenire. Tunc communi consilio evocavimus domnum Humbertum religiosum abbatem, qui ab ipsis infantiae rudimentis in nostra ecclesia fuerat educatus, et praebenda nostrae canonicae perfruitus, nostri etiam episcopii baptizatus atque parroechianus, donec infra scriptum aliorum fratrum sequutus [Col. 0187D] exemplum, pro eterna retributione monachicam vitam sumpsit, ac communi cleri et plebis concordia et eorum nostrorum canonicorum, qui tum temporis monachicam aliorsum nitebantur accipere vitam, concessimus ei quoddam monasterium ad construendam congregationem monachorum in honore sancti Petri apostolorum principis stabilitum, in quo requiescunt corpora sanctorum confessorum atque episcoporum Vitoni, Pulcronii, Possessoris, Firmini atque Madelvei, cum omnis rebus ad eamdem abbatiam pertinentibus. Aspiciunt ad illud monasterium juxta Scantiam mansa sex et dimidium, molendina quatuor cum banno ipsius villae, quod hactenus tenuimus et pro Dei amore loco ex toto concessimus, justitiamque latronum qui in bannum inciderunt [Col. 0188A] vel sanguinis qui effusus fuerit, sive vicedominarium, placitum, et cursum aquae, seu correptionem omnium mensurarum, exceptis alodiis quae homines tenent ad placitum generale respicientes, et publicae viae transitum; ad Ballonis curtem mansa sex; ad Frasnidum mansa quatuor; ad Crucem ecclesiam unam; ad Castonis curtem ecclesiam unam; ad Novam villam aecclesiam unam cum duabus capellis suis et cum una ecclesia in Marculfi villa sita ad praefatam Novae villae abbatiam pertinente; in eadem Marculfi curte mansa tria cum silvis et pratis, et ad Novam villam mansa quatuor cum silvis et pratis ad eamdem aecclesiam pertinentibus et pictura vineae una et molendino uno super Elnam fluviolum sito; et ad villam Parridum [Col. 0188B] nominatam ecclesiam unam cum mansis sexdecim inter Cosantiam et Buniam sitis et molendino uno et silva et pratis; et ad Harbodi villam in Vapra ecclesiam unam et mansa duo et quartarium unum; et ad Liniacum quartam partem unius ecclesiae et mansum unum et quartarii tres et molendinum dimidium cum silva et pratis; et in Barrensi comitatu mansa duo in villa Villare nominata. Dedimus praeterea ex parte nostrae ecclesiae de abbatia sancti Amantii mansa decem cum sedilibus ad eadem mansa pertinentibus, et ad Flaviniacum piscatoriam totam et alteram piscatoriam ad Tiliacum pertinentem, et decimam illorum arietum qui nostrae ecclesiae persolvuntur ex Bracensi centenaria, et decimam foratici nostrae civitatis de vino; ecclesiam quoque in [Col. 0188C] Amonzeia villa sitam, et Flaviniacam villam cum ecclesia una et piscatoria et molendinis et silvis et pratis omnibus et omnibus adjacentiis ad eamdem villam pertinentibus. (fol. 70.) Ad quam villam aspiciunt mansa viginti sex; et ad villam Marleiam prope Mettis civitatem sitam ecclesiam unam in honore sancti Briccii constructam. Simili etiam modo delegavimus eidem monasterio ad praeparandum hospitale ecclesiam sancti Petri in suburbio Virdunensis castri sitam cum mansis quinque, prato uno, et omnibus utriusque sexus ad eamdem ecclesiam pertinentibus; in Piet villa ecclesiam unam; in Donnaus aecclesiam unam; in Morvilla unam; in Marva unam. Hec omnia pro salute animae nostrae nostrorumque peccatorum absolutione tradidimus loco, et [Col. 0188D] firma auctoritate et ratione nostra confirmamus, corroboramus atque stabilimus, successorumque nostrorum paternam largitatem flagitamus ut, erga praefatum locum pium animum semper habentes, quae pro redemptione animarum fecimus rata esse sinant, quae dedimus non minuant, insuper de suis addere studeant, ita conservantes nostra, sicuti et sua queque perenniter manere voluerint decreta. Si quis vero vel pontifex, vel princeps diabolico spiritu incitatus, hec aliquo modo subtrahere vel dissipare voluerit, nostro imprimis anathemate percussus centumque maledictionibus involutus, Datan quoque et Abiron socius factus iram Dei omnipotentis incurrat, atque eternis mancipatus incendiis inexpiabiles [Col. 0189A] apud inferos penas luat. Ut autem hec nostrae auctoritatis traditio firmiorem vigorem optineat, nostrorum fidelium manibus praesentialiter corroborari decrevimus.

«Ann. inc. Dom. 952, indictione 10, conc. 4, epacta 22, hec carta confirmata, corroborata atque conscripta est, [praesidente ⁜ 269 Romanae ecclesiae papa Adriano anno sexto], regnante Othone imperatore augusto anno regni sui in Italia primo, in Francia 16, episcopatus vero nostri anno duodecimo. Ego Berengarius praesul indignus subscripsi. Sign. Humberti abbatis, Vodonis abbatis, Berardi abbatis, Bernerii praepositi, Alardi praepositi, ceterorumque clericorum et monachorum huic chartae devote faventium et nobilium laicorum Godefridi [Col. 0189B] comitis, Givardi, Adelardi et ceterorum.»

Ipso anno a Conrado duce quidam Virdunenses honoribus privantur.

FLOD.] Anno ab inc. Dom. 952, Otho rex Berengarium regem Italiae et totam sibi subjecit Italiam. Sequenti anno Conradum ducem a ducatu Lothariensium remotum, Mogontiam, ubi se Conradus receperat, obsedit, et cepit, et Conradus Mettim se recepit. Orta est autem discordia haec inter Ottonem et principes ejus, quia promittebat regnum filio ex moderna conjuge nato, quod antequam Italiam pergeret filio suo Liutulfo delegaverat, et primates suos illi jurare fecerat. Qui Liutulfus, cum ob hoc multa mala egisset, mortuus est anno 957. Pacificavit autem sibi rex Conradum ducem.

[Col. 0189C] (fol. 70'.) Anno 953. Vigfridus Coloniensis episcopus obiit, et Bruno frater regis Ottonis successit, cui Otto regnum Lothariense commisit.

Anno ab inc. Dom. 955 ⁜ 270 obiit Ludovicus rex Francorum, et Agapitus papa obiit, Octavianusque successit, et bellum inter Ottonem et Ungros in quo victi sunt Ungri 4 Idus Augusti anni sequentis, in quo bello Conradus dux obiit jam cum eo pacificatus. ( Chron. Div. ) Ludovicus itaque praefatus rex Francorum eodem anno moriens, duos dimisit liberos Lotharium et Carolum, quos genuit ei Gerberga soror Ottonis imperatoris Karolus, qui Juvenis dictus est, privatus senuit, in hereditatem omnem Lotharius successit. Hic Mathildem sororem suam despondit [Col. 0189D] Conrado regi Burgundiae, et in dotem dedit ei Lugdunum, quae sita est in termino regni Burgundiae, et erat tunc temporis juris regni Francorum. De hac Mattilde genitus est Rodulfus rex Burgundiae, qui post patrem suum Conradum suscepit Burgundiae regnum, Berta etiam quam accepit Odo Tetbaldi ⁜ 271 Carnotensis filius, ex qua genuit Odonem, qui apud Barrum obiit; Tetbaldus enim Carnotensis, cujus cognomen fuit Tricator, qui Willelmum Nortmannorum dolo interfecit, ex sorore Heriberti [Col. 0190A] Trecorum comitis genuit hunc Odonem qui Bertam accepit, ex qua natus est Odo qui apud Barrum obiit; et de eadem Mathilde genita est Gisla, quam Conradus imperator postmodum duxit uxorem, de qua genuit tercium Heinricum imperatorem, quem ⁜ (77) Rodulfus rex, cujus fuit uxor Ermengardis, quia erat absque liberis, ut nepotem suum, heredem regni Burgundiae instituit, et sic in dominationem imperatorum transiit Burgundiae regnum.

[FLOD.] Anno itaque ab inc. Dom. 956, Hugo Magnus obiit, et ducatum Franciae Hugo filius ejus optinuit. Robertus quoque Trevirensis episcopus obiit pestilentia, et ⁜ 272 Fulbertus Cameracensis, et Hairicus succedit. Otho post hec Sarmatas bello vicit.

[Col. 0190B] Anno vero 961, Otho puerulus in regem elevatus est, et Otto pater ejus anno sequenti Romam veniens, imperator ab Octaviano papa constitutus est. Eodem anno obiit Artaldus Remensis episcopus, et celebrata est synodus in pago Meldensis Meldensi super Maternam fluvium, ubi ordinatus est Wigfredus Virdunensis episcopus, vivente adhuc domno Berengerio Virdunensi episcopo et sedem episcopatus tenente. Ordinatus est autem ab eis absque conscientia metropolitani, eo quod domno Berengerio inimicarentur, quod conciliis eorum interesse nollet et quaedam eorum facta inprobaret; unde nacti occasionem cum incumberet eis ordinatio Remensis aecclesiae, cujus erant suffraganei, ordinaverunt et hunc ut haberent eum conciliorum suorum consortem [Col. 0190C] et operis participem, quasi qui illum ⁜ 273 qui praesidebat pro nullo haberent, quem sibi in nullo videbant adclinem. (ib.) Abjectus est etiam ibi Hugo Remensis pervasor a Romana synodo excommunicatus, et Odelricus inthronizatus a Widone Suessionensi, Roricone Laudunensi, Gibuino Catalaunensi, Wigfredo Virdunensi, Aistulfo Noviomensi. Octavianus autem papa, cum de inreligiositate culparetur, a. 962, Romam exiit, et in locum ejus Johannes XII substitutus est. Verum Othone imperatore a Roma regresso, Octavianum Romani receperunt, qui non multo post defunctus est. Johannes vero cum imperatore Papiam venit. Interim Romani Benedictum elegerunt qui electioni Johannis consenserat [Col. 0190D] et ei semper subditus fuerat. Sed Otto Romam reversus Johannem judicio synodali in sede restituit, Benedictum vero, quia patris cubile ascenderat, depositum in Saxoniam secum duxit. Hic fecit privilegium aeclesiae sancti Vitoni de omnibus rebus ad eam pertinentibus juste concessis et concedendis petitione domni Berengerii episcopi, et aeclesiam ipsam sive monasterium confirmavit Virdunensi aecclesiae, statuens atque promulgans ut filii ecclesiae Virdunensis, qui seculum deserere voluissent, in eo monasticum [Col. 0191A] habitum susciperent, nec ad externa monasteria demigrarent. Quod et ipse domnus Berengerius adimplere studuit, dum, rejecta praelationis sarcina, ut justus justificaretur adhuc, monasticum habitum suscepit in eodem coenobio, serviens Deo in incorruptione modesti et quieti spiritus, et nichilominus invigilans saluti commissarum sibi animarum pro votis populorum, qui nolebant alteri in vita ejus subesse, eo quod strenuo munirentur pastore, qui quanto Domino approximabat, tanto strenuitatis et benignae puritatis suae certissima dabat indicia. Quid autem intercesserit, quod pontifex tantae auctoritatis et gratiae monasticae se regulae mancipaverit, cujus vita sanctitatis erat speculum, lumen animorum, decus piorum, terror reproborum, quia [Col. 0191B] ad id locorum devenimus, patrum dicta sequentes paucis explicabimus. Familiare erat viro beato nocturnalem sinaxim vigiliarum et orationum praevenire instantia, quatinus sacrificio contriti et humiliati spiritus, superni inspectoris oculos super se et super commissum sibi gregem intendere cotidiana provocaret votorum industria. (Cf. Gesta Vird. ) Cui operi dum se una nocte accingeret, et, uno tantum contentus comite qui lucernae ei famulabatur officio, aecclesiam principalem sanctae Mariae ingrederetur, (fol. 71.) dum pedetemptim gradiens nullum illic esse putaret in quem offenderet, cum omnia silerent, et etiam si qui occulti oratores ibi essent adventui suo eos cedere crederet, in ipso chori ingressu, [Col. 0191C] dum sibi minus cavet, offendit in clericum, nomine Bernerium, praepositum ejusdem aecclesiae, qui tunc forte solo prostratus matutinarium beatae Virginis decantabat cursum, et, ut post patuit, totus ad altiora penna devotionis subreptus, in matris Domini se extendebat laudibus. Quem pontifex solo herentem sibi adsurrexisse non videns, pede percussit, et ut cederet, vereor [ne, E. P.] non sine aliqua animi stomacatione, ammonuit. At ille jussis paruit, et secedens in partem, intendebat his quae ceperat. Verum matutinali decurso officio, ubi praesul fessos stratis indidit artus, adest beata Dei genitrix beatis dextra levaque comitata virginibus Agne atque Tecla, eo habitu atque decenti apparatu quo agnosci posset ab omnibus mater et sponsa Regis omnium, [Col. 0191D] salus et dulcedo fidelium. Cumque lecto ipsius astitisset, et jacentis animus ad tantae visionis novitatem stupens hereret, ab eadem regina virginum blande est requisitus cur clericum suum sibi devotum, secum loquentem, ad se totum suspensum, pede percusserit, et de loco, quo ei astabat, demigrare coegerit, devotionemque ejus, qua secum totus aderat, impedierit. Quo silente et vultum matris misericordiae conscientia trepida respicere formidante, sed tamen de ejus misericordia non desperante, ait singulare miserorum confugium, spes et consolatio humilium: Bene quidem michi servisti, bene in aecclesia mea laborasti, sed nunc ut homo errasti, et melius est ut nunc errati penam suscipias, ubi pena omnis finis est obnoxia, quam in futuro, [Col. 0192A] ubi pena crescit, et spiritus hominis de die in diem renovatur ad penam. Pes igitur, quo peccasti, penas luat, ut agnoscant omnes in te quia diligentes me diligo, et memoriam mei facientibus patrocinari non desisto. His dictis beatam virginem Teclam ammonuit ut virga, quam ferebat, pedem ejus quo clericum percusserat cederet. Visum est pontifici, sensitque se caesum, quia et confestim pes ejus aruit, ex quo omnibus diebus vitae suae claudicavit. O stupenda matris Domini pietas, quae pontificem suum sibi fideliter servientem et laudavit, quia fideliter sibi serviret, et tamen peccatum ejus, quo in conservo, licet quantum ad gradum sacerdotii inferiori, peccaverat, inpunitum dimittere noluit: hoc demonstrans indicio, se juxta esse clamantibus [Col. 0192B] ad se, et vindictam eorum, si lesi fuerint, etiam in domesticos paratam ulcisci! Claudicavit itaque episcopus, quia motus est ad injuriam proximi pes ejus, et effusi sunt gressus ejus. Sed didicit in ipsa sua infirmitate gressus rectos facere, ubi, quod arrogantia deliquerat, studuit humilitate corrigere. Mane etenim facto, cum fidem verbis faceret poena temporalis, in conventu aecclesiae clericum quem leserat requisivit, errati culpam agnovit, confessus est, et quod patiebatur, cur pateretur palam protestatus est. Cepit jam uterque de correptione unius proficere, ut quod uni oberat, ambobus prodesset, et exemplo eorum omnibus. Nam paucis admodum interpositis diebus monasterium petiit episcopus, et [Col. 0192C] humilitatis vestitus amictu serviebat pauperibus, pauper et ipse spiritu. Non tamen deseruit curam episcopii, quam ut non desereret exegit amor cleri et populi, quin potius tantum augebantur in eo lucra virtutum, quanto ferventiori proposito adherebat Domino virtutum. Memoratus vero clericus, urbis ipsius praepositus, in amore beatae Virginis permanens, et obsequiis ejus jugiter inherens, in aecclesia ejus devotus perstitit, monasterium sancti Petri pro loci ipsius nobilitate multo amore diligens, et innumera dona auri atque argenti, palliorum atque librorum conferens. Dedit etiam aecclesiae eidem ea quae possidebat in Exio in vineis, campis, aquis aquarumque exitibus et decursibus; unde et pro suae sanctitatis merito defunctus in eadem [Col. 0192D] aecclesia inter sepulcra episcoporum condignam meruit sepulturam 15 Kalendas Maii.

(Fol. 71'.) Lotharius igitur rex Francorum quintus a Karolo Calvo germanum habuit fratrem juniorem se Karolum, uxorem autem Emmam, Lotharii regis Italiae et Adheleidis post imperatricis filiam, ex qua suscepit filium Ludovicum, qui adhuc puer Blanciam duxit uxorem. [RICH. III, 92.] Habuit et filium alterum ex quadam nobili puella Arnulfum, qui primum natus est, postmodum Remensem archiepiscopum. Karolum fraternae uxoris protervitas compulit et inopia rei familiaris patrios fines relinquere et Ottoni Saxonum imperatori se dedere. Mortuo Lotario, Ludovicus filius successit, et in primevo flore juventutis obiit; in quo defecit generatio [Col. 0193A] regum ex familia Karoli Magni, et successit ex alia familia Hugo rex. Quod graviter ferens Arnulfus clericus, Lotharii frater, ut diximus, patruum Karolum in Franciam reduxit, et Laudunum cepit et retinuit. Adalbero vero Laudunensis episcopus a custodia qua tenebatur fugiens, ad Hugonem venit, et ei Arnulfum conciliavit; cui rex defuncto Remensi archiepiscopo archiepiscopium contulit, ut sibi Karolum conciliaret. Ille dum faciliores aditus querit, quibus Karolum regi conciliet, civitatem ei tradit, unde ab eodem Hugone perjurus et traditor publice conclamatur. Nec multo post ab Adalberone Laudunensi, cui se credebat, captus, ipse et Carolus Hugoni redduntur. Arnulfus proposito sibi, ut se perjurum sponte confiteatur, alioquin oculis privaretur, [Col. 0193B] perjurum se clamat et veniam petit; atque ita mox deponitur, et in loco ejus Gerbertus diaconus ejus substituitur, primo puer in monasterio sancti Gyraldi nutritus, sed pro morum insolentia expulsus, postmodum et de archiepiscopatu pulsus, ad Othonem imperatorem se contulit. Karolus vero privatus senuit, et Arnulfus episcopatum recepit. Soror ejus Malthildis fuit Rodulfi regis Burgundiae mater, et ejus filia, quam Conradus imperator, tertii Ottonis filius, uxorem duxit, Gisla dicta est, mater Heinrici tertii imperatoris. Berta quoque ejus filia mater Odonis qui apud Bar obiit ⁜ 274 .

(Cf. Ser. abb. Fl. ) Anno 968 obiit Remundus Eduorum episcopus.

(Fol. 72.) «JOHANNES episcopus, servus servorum [Col. 0193C] Dei, BERENGERO fratri nostro Virdunensis ecclesiae episcopo, cum omnibus sibi a Deo commissis bravium eternae remunerationis.

«Convenit apostolico moderamini pia religione pollentibus benivola caritate favere, et poscentium animis alacri devotione assensum praebere. Ex hoc enim potissimum praemium lucri a conditore omnium Domino promerebimur, si venerabilia sanctorum loca oportune ordinata ad meliorem fuerint statum nostra auctoritate perducta. Igitur quoniam te, carissime frater, inter caetera sanctae conversationis exercitia comperimus quoddam monasterium in tuo episcopio juxta civitatem Virduni in aecclesia beati Petri pro amore Dei construxisse, in quo requiescunt [Col. 0193D] corpora sanctorum confessorum atque praefatae ecclesiae sanctae Mariae Quondam episcoporum, Vitoni, Pulchronii, Possessoris atque Firmini, et de rebus tuae aecclesiae provida consideratione sublevasse, ut si quando filii tuae ecclesiae divino compuncti amore terrena despicientes ad contemplativae vitae perfectionem confugere desiderarent, ne a tua aecclesia penitus dissociati viderentur, in monasterio, quod membrum est ejusdem ecclesiae, solatii refugium sub habitu religionis sibi invenirent et Deo quieta tranquillitate inibi famulentur; noverit omnium fidelium tam praesentium quam et futurorum industria, nos idem monasterium tua ordinatione [Col. 0194A] constructum, cum omnibus rebus, regalibus praeceptis tuo consultu sibi sancitis, in aeternum velle permanere inconvulsum, scilicet: Scanciam cum suis pertinentiis, abbatiam sancti Amantii et quiquid ad eam pertinet, Novam villam cum suis locis, Amantionis curtem, quantum ad eam pertinent, Parridum cum suis adjacentiis, Harbodi villam cum suis pertinentiis, Castonis curtis ecclesiam cum his quae ad eam pertinent, aecclesiam de Marleio cum suis adjacentiis, aecclesiam de Marculfi curte cum suis adjacentiis, aecclesiam de Amonzei villa cum suis adjacentiis, cum terris, vineis, molendinis, cum servis et ancillis, abbatiam sancti Petri et ecclesiam de Maroa, ad Liniacum quidquid ad illum locum pertinet, ad Novam villam in Barrensi comitatu [Col. 0194B] quidquid ad eum locum pertinet. Haec vero omnia praedicta loca cum suis omnibus generaliter et specialiter pertinentiis, et quidquid Deo opitulante voto fidelium huic monasterio concessum fuerit in futuro tempore, per hoc nostrum apostolicum privilegium perenniter firmamus tam vobis quam vestris successoribus, et insuper hoc nostrae auctoritatis privilegio esse corroboratum volumus, quatinus eadem Virdunensis aecclesia, quae hactenus de filiis ab ipsis infanciae rudimentis in gremio suo expositis, dum ad externa monasteria confugiebant, fraudabatur, abhinc et deinceps in membro sibi subjecto consilio sui episcopi atque providentia gloriosi abbatis Humberti de eorum sancta conversatione sublimata glorietur. Si qua autem temerario ausu [Col. 0194C] magna parvave persona, cujuscumque ordinis aut potestatis, contra hanc nostram apostolicam praeceptionem ire temptaverit, sciat se auctoritate beati Petri apostolorum principis excommunicatum, atque anathematis vinculo esse innodatum, et a regno Dei alienum, cum omnibusque impiis aeterno incendio atque supplicio condempnatum. (Fol. 72'.) Qui vero observator extiterit hujus nostri praecepti, gratiam atque misericordiam vitamque aeternam a misericordissimo domino Deo nostro consequi mereatur. Scriptum per manum Leonis scriniarii sanctae sedis apostolicae in mense Januario per indictionem 14. Datum 5 Idus Januarii per manum Marini episcopi et sanctae sedis apostolicae bibliothecarii, anno Deo [Col. 0194D] propicio pontificatus domni Johannis summi pontificis et universalis XII papae in sacratissima sede beati Petri apostoli decimo, primo in mense, indictione 14, anno ab inc. Dom. 971.» Haec autem sunt addita, immo quaedam reddita praefato monasterio post acceptum hoc privilegium: Ecclesia de Bocconis monte, ecclesia de Donnatis cum molendino, ecclesia de Mauri villa, ad Rivaldi mansum mansi quatuor, ad Raherei curtem et Gislei curtem et Novam villam mansi triginta cum ecclesia et capella, vineae in Arnoldi villa quas dederunt Richuara ducissa, Adelardus, Amalricus, Albertus, Warnerus, Gyrulfus, Lambertus canonicus, ad Florinchingas [Col. 0195A] mansus unus cum vineis, ad Sanctum Julianum mansus dimidius cum vinea, ad Flabasium mansi tres, in Soliaco ecclesia, ad Buslani villam ecclesia.

Anno secundo post datum hoc privilegium, qui erat ab inc. Dom. 972, Otho Magnus imperator obiit, 10 imperii sui anno, et Otho Rufus successit. Humbertus etiam abbas obiit 2 Nonas Decembris, et Adilmarus in locum ejus substitutus est. Successit itaque, ut diximus, Othoni primo secundus Otho, qui et Rufus, de quo dictum est proverbium, quia successit Otto secundus ad imperium, ut floreret saeculum. Vixit autem domnus Berengarius usque ad tempus Ottonis tertii, et defunctus 2 Idus Augusti, infra aecclesiam tumulatus est cum honore in [Col. 0195B] ingressu claustri, quod constat eum et quesisse et praecepisse. (Cf. Gesta Vir. 2.) Regebat tunc temporis Burgundiae regnum Rodulfus, Conradi filius, cujus sororem Gislam Conradus imperator, qui et Cono, duxit uxorem. ( Chr. Divion. ) In Lugdunensi aecclesia promotus erat ad episcopatum Burchardus, Rodulfi regis frater, Conradi ex concubina filius, a quo ordinatus est Bruno Lingonensis episcopus, a. dom. inc. 981, ind. nona. Hic episcopatum Lugdunensem in infantia adeptus est.

( Gesta Vird. ) Anno igitur dom. inc. 983, Otto Rufus secundus, cum 12 annos regnasset, moriens Romae, a suis relatus est, et Aquisgrani sepultus; cui successit tercius Otto 12 annorum, qui a cunabulis sumpsit sceptrum Romanorum, sub cujus regimine [Col. 0195C] salus fuit mundo et gloria. Tempore hujus praefuit Virdunensi ecclesiae Wigfridus episcopus. Hic quadam die urbem egressus, venit ad villam fratrum quae Wandersala dicitur, ubi a comite Sigifrido captus et absolutus, de pecunia quam pro emendatione suscepit ita aecclesiam sanctae Mariae coronis ornavit, ut si manu primam tangeres, omnes usque ad novissimam moverentur. Hic praedecessoris sui domni Berengerii imitator factus, in suburbio Virdunensi cenobium aedificavit, et aggregata monachorum turma, corpus illuc sancti Pauli episcopi levatum de loco quo jacebat, in feretro argenteo recondidit, victumque fratribus, qui loco eodem Domino deservirent, ex reditibus episcopii providit. Hic etiam inter cetera bona Ravandi mansum [Col. 0195D] sancto Firmino contulit. Defuncto autem 2 Kalend. Septemb. Wigifrido ⁜ 275 Virdunensi episcopo et in monasterio quod ipse construxerat tumulato, Hugo substitutus est. Hic ingressus civitatem, unde viveret, inquisivit: Lotharius enim rex Francorum, quia erat res publica sub juvene principe Romanorum, defuncto Wigifrido episcopo, Virdunum obsedit anno ab inc. Dom. 986, sed minime cepit, omnia tamen circa urbem vastavit; contra quem egressi ad bellum et superati, plures ex eis capti [Col. 0196A] sunt, pro quorum liberatione, ut dicitur, Gotbertus claves urbis regi detulit. Ob hanc itaque causam cum invenisset Hugo expensas episcopii exterminatas, notatis villarum reditibus mox reversus est. Quo egresso susceperunt absque regio dono Adelberonem, Beatricis filium matris ducis Theoderici, qui aliquantulum moratus in civitate, defuncto Mettensi episcopo, illo se contulit, isto relicto. Huic successit Adalbero, filius comitis Godefridi, avus ducis Godefridi, qui accepta uxore Bonefacii, postea factus est marchio. Is Salernum eodem anno benedictionis suae curationis gratia profectus, reversus in Italia obiit 14 Kal. Mai., et relatum corpus ejus Virduni sepultum est. Vixit in episcopatu tribus semis annis, et successit Heimo anno 988.

[Col. 0196B] [ROD. GLAB. I, 4.] In initio itaque regni Ottonis III, papa obiit, in cujus locum Otto alium ordinari praecepit, quem Joannes Crescentius de nobilibus Romanorum dejecit, et alium substituit. Sed Otto reversus, illum dejectum abscisis manibus ejus et auribus et oculis erutis, et occiso Crescentio, Gerbertum papam ordinari praecepit. [RICHER, III, 43.] Hic in cenobio sancti Geraldi apud Aureliacum nutritus fuit, grammaticaque est eruditus, et ab abbate loci Borello citerioris Hispaniae duci commissus, ut in artibus erudiretur, ab eo Hattoni cuidam episcopo traditus est instruendus, apud quem plurimum in mathesi studuit. Verum praedicto duce cum episcopo Romam eunte, idem cum eis profectus, et papae factus notissimus, ab eo Ottoni regi est intimatus, [Col. 0196C] et cum Adalberone Remensi episcopo Remis venit. (ib.) Quo tempore Otricus apud Saxones insignis habebatur. Post annum Remensis Adalbero Romam cum Gerberto petebat, et Ticini augustum cum Otrico reperit, a quo magnifice susceptus, ductusque per Padum classe Ravennam, et quia anno superiore Otricus Gerberti se reprehensorem in quadam figura cum multiplici diversarum rerum distributione monstraverat, jussu augusti omnes palatii sapientes intra palatium collecti sunt, archiepiscopus quoque cum Adsone abbate Dervensi et scolasticorum numerus non parvus; et cepta disputatione, cum jam pene totum diem consumpsissent, augusti nutu finis impositus est. Ibi Gerbertus ab augusto egregie donatus, Remis cum archiepiscopo [Col. 0196D] reversus est, et post a Hugone Hugonis Magni filio, rege Francorum, qui Ludovico successerat ex alia stirpe, dejecto Arnulfo pontifice, in Remensem archiepiscopum se quibusdam praestigiis promoveri fecit. (fol. 73.) Verum aliquanto tempore exacto, ubi sensit quod Arnulfus sedem episcopii sibi praeripere et populum ad se reducere nitebatur, noctu fugiens ad Othonem ivit; a quo non multo post in Ravennensem archiepiscopum quibusdam se praestigiis promoveri fecit. Inde postmodum papa constitutus [Col. 0197A] est et Silvester dictus est. Obiit autem anno 999, et Gregorius V successit ⁜ (78) .

[ROD. GLAB. II, 5.] Anno igitur ab inc. Dom. 988, imago Domini in cruce posita in monasterio apostolorum Aurelianis ploravit, omnibus admirantibus, quid hoc portenderet signum. In eadem civitate una noctium lupus adveniens, aecclesiam ingressus matutinis horis restem signi ore arripuit, et agitans illud insonuit, quem vix ab aecclesia expellere potuerunt. Sequenti anno tota civitas igne consumpta est cum aecclesiis, sed Arnulfus venerabilis episcopus inventa pecunia in fundamentis aecclesiae sanctae Crucis, eamdem aecclesiam in melius reparavit.

[Col. 0197B] (IBID. II, 7.) Anno igitur 991, sanctus Odilo venit ad conversionem Cluniaci, et 4 anno sanctus Maiolus obiit. Ea tempestate Roma maxima ex parte igne combusta est. Templum etiam sancti Petri accensum est, et jam trabes ferro et lamminis ereis coopertae ardebant, cum omnis plebs Romana ad sepulchrum apostoli concurrens, ubi humana nichil praevalebant auxilia, divinum et apostolicum expectabat suffragium, et statim ignis, qui jam trabes lambebat, extinctus est. Eo quoque tempore obierunt Odo comes Turonorum, Heribertus Meldorum et Trecorum, Willelmus Pictavorum, Manasses episcopus Trecorum, Gislebertus Parisiorum, Gebuinus Catalaunorum.

[Col. 0198A] Anno ab inc. Dom. 995, suscepit regimen Cluniacensis ecclesiae sanctus Odilo.

(IBID., II, 1.) Mortuis igitur Lothario et Ludovico Francorum regibus, Hugo rex, ut diximus, constitutus est, cujus frater fuerunt Otto dux Burgundiae et Heinricus. ( Chr. Divion. ) Verum Ottone in adolescentia mortuo absque liberis, Heinricus successit; cujus filius fuit Odo Belnensis, et privignus ejus Willelmus advena, Rainaldi comitis pater. Post Heinricum Heinricus, Roberti regis ex Constantia filius, ducatum optinuit, et ei regi facto Robertus Vetulus successit, frater ejus, et Roberto Hugo dux postea monachus, Heinrici filii ipsius Roberti filius; quo Hugone defuncto, Robertus filius ejus successit, et Constantiam duxit uxorem, cognatam [Col. 0198B] Hugonis Autosiodorensis episcopi, comitis Cabilonensis. [GLAB. R., III, 2.] Anno ab inc. 996, obiit Heinricus dux apud Poliacum super Ararim, et Richardus Normannorum dux obiit. [IBID. II, 8.] Sequenti quoque anno Robertus rex ducens secum Richardum II, juniorem Normannorum comitem cum triginta milibus Normannorum, Burgundiam, quia a se defecerat, vastavit, et tandem optinuit. [IBID., II, 9.] Quo tempore facta est fames valida quinquennio in toto orbe Romano. Eo etiam tempore praeerat ecclesiae Divionensi abbatis officio eximius pater Willelmus, cujus gesta qui scire voluerit, in libro vitae ejus a Rodulfo monacho edito legere potest.

[Col. 0197C] Anno ab inc. Dom. 1002, obiit Otto III, juvenis imperator, exactis in regno 19 annis, et Heinricus successit. Quo anno circa solis occubitum draco per aera ferri visus est, et igneae in coelo acies visae, et luna in plenilunio post inicium quadragesimae a medio noctis usque ad ortum diei in sanguinem versa, et sol circa meridiem in duas partes divisus est.

( Cat. pont. ) Sequenti anno Johannes papa XIII obiit, et Benedictus successit.

(fol. 73'.) Anno ab inc. Dom. 1010, obiit Heldricus abbas Flaviniacensis, 19 Kal. Januarii, et successit domnus Amadeus. (Cf. Serr. abb. Flav. ) Hic, abbatia dimissa, Cluniacum ivit, et post reversus Colticensem cellam adquisivit ⁜ (79) , et Sinemurensem et Bellilocensem et Corbiniacum recuperavit [Col. 0197D] ⁜ (80) . Sarmatiae castrum cepit, Passavant destruxit, [Col. 0198C] 19 aecclesiarum altaria cum decimis et paratis optinuit ⁜ (81)

Defuncto quoque Adelmaro abbate monasterii sancti Vitoni 5 Kal. Jan., Adelardus substitutus est. Et hoc defuncto 13 Kal. Jan., Ermenricus successit, qui, in quantum valuit, locum ampliavit. Hoc etiam ad superna transvecto, 6 Kal. Septemb. Rohardus successit, et Rohardo Lambertus. Post quem raptus est de coenobio sancti Felicis Mettensis domnus Fingenius Scottorum progenie oriundus, quia locus idem per manum laicam aliquantulum neglectus erat, ad restaurandum eum ibidem abbas est ordinatus. Cujus adventum, peregrinationem et conversionem qui plenius nosse desiderat, in vita Teoderici eximii Mettensis episcopi scire potest ⁜ (82) . [Col. 0198D] Et hoc quoque defuncto, cum jam post Adalberonem [Col. 0199A] Virdunensem episcopatum Heimo sortitus esset, domnus Richardus locum illum regendum suscepit. Cujus vitam, mores et actus, nobilitatem generis, inicium conversionis, studium religionis et perseverantiam perfectionis humilitas nostra sensu licet tenui et sermone rustico describere gliscit; quia si quid sumus, cum nichil simus, totum post Deum et sanctos ejus ascribendum est meritis ipsius. Unde invocandus est nobis spiritualium distributor karismatum Spiritus sanctus, ut beatitudinem ejus suo quidem sensu, nostro ore enunciet, ut laudetur in operibus suis, et appareat mirabilis in sanctis suis.

1. ⁜ 277 Extitit igitur nobilissima Francorum stirpe progenitus, patre. . . . . ⁜ 278 , matre vero. . . . . [Col. 0199B] ⁜ 278 ⁜ (83) , et ab ipsis infantiae rudimentis litteris liberalibus in aecclesia sanctae Mariae Remensis institutus. Quae ecclesia tanto tunc vernabat religionis decore, tot personarum nobilium et religiosarum, quas ipsa in se educaverat, sibi adplaudebat honesta numerositate et decenti honestate, ut religione ipsa praeemineret omnibus aecclesiis Belgicae, formaque esset omnibus honeste vivendi recteque conversandi in castitate, in scientia, in disciplina, in correptione morum, in exibitione bonorum operum. Probat hoc domni et vere sancti Constantii canonici ejusdem aecclesiae pia, constans et fidelis constantia, itemque alterius Constantii imitanda et recolenda in pauperes laudabilis rerum suarum profusio et totius patrimonii dispersio. Quorum alterum ipsa [Col. 0199C] sua commendat religio et opera misericordiae, alterum adeo pauperum praedicat miseratio, ut ipsi soli inventi sint, qui tanti viri dum deflent obitum praedicant meritum, et dum funus illius grata sedulitate officiosi procurant, dum ad missae solempnia quae possunt pro requie ejus munuscula offerunt, dum omnes insimul circa corpus aggregati suam deflent desolationem, et suam in tanti elemosinarii ingeminantes conqueruntur destitutionem, ejus nimirum vitam miris laudibus extollunt, et si quid humanae naturae vitio in eo corruptum est, id suis lacrimis tegunt et operiunt. Ideo autem horum constantiam ad exemplum fidelium hic inseruimus, ut agnoscat qui legerit, tot et tales viros in palestra [Col. 0199D] sanctae Remensis aecclesiae nec sine magistris desudasse, nec sic solos evasisse carneae molis carcerem, ut non reliquerint aliquos sui propositi testes et cooperatores, qui eorum et vestigia imitati et fidei virtutem sint amplexati.

2. In hac ergo aecclesia religiosae indolis puer Richardus litteris traditus imbuendus, brevi singula percucurrit quae magistrorum sollertia percurrenda signavit. Cepit jam altiora meditari, et quae a magistris non didicerat, vivacitate et perspicacia [Col. 0200A] docilis ingenii attente rimari, ut agnosceretur ab omnibus magni eum futurum esse praeconii, quem sic commendabat acumen intellectus, secretorum et misticorum capax, cooperante et praecedente gratia Dei. (fol. 74.) Transivit itaque in eadem urbe proficiens usque ad perfectam incrementorum aetatem, et qui erat acer ingenio, statuit sibimetipsi normam vivendi, recidens in se noxia, quae in aliis solerti vigilantia reprehendebat. Probat hoc religiosa vitae ejus conversatio, et continuata malorum redargutio, qua tantum abundabat animi ejus directa simplicitas, ut pro zelo Dei et emulatione justitiae praecentoris et archidiaconi ei officium committeretur, et magisterio ejus dispositio Remensis aecclesiae traderetur. Cui officio quam strenue, quam prudenter, [Col. 0200B] quam sollerter invigilaverit, ne nimii fortasse laudando inveniamur, silere decrevimus, maxime cum et silentium ipsum laus ejus sit, quia si totam substantiam nostram in laudibus ejus superextenderemus, minus esset quod diceremus ad id quod dicendum esset. Jubilat ergo in laudibus ejus Remensis aecclesia, quia et ipsa ejus devotio, qua in ea fideliter laboravit, laus ejus est. Utebatur potestate sibi tradita in aedificationem, non in destructionem, habens libertatem vocis judicio suo confutare reos et convincere, nulliusque personam in judicio accipere. Quibus rebus ita cognitus erat omnibus, ut absens etiam pro sui reverentia et inflexa constantia a cunctis timeretur, et pariter omnes senes cum junioribus Richardi inadulatam gravitatis censuram [Col. 0200C] reverebantur. Erat enim vere religiosus, orationibus continuis vacans. Cui etiam moris erat psalterium ex ordine quoquo die dicere, et primos quidem quinquagenos psalmos stando manibus ad terram deflexis dicebat, quinquagenos erectus, quinquagenos prostratus toto corpore, set suspensus. Articulis pedum manuumve sustentatus perorabat. Solebat etiam ante crucem orationem cotidianam dicere, quarum hec erant omnium versuum inicia: Adoro te, Christe, crucem ascendentem, et benedico te. Quas cum die una multa perorasset instantia, surgens ab oratione, et crucifixum cum lacrimis aspiciens, audivit vocem dicentem sibi: Tu me in terris benedixisti, et ego benedicto te. Et elevata dextera, qui erat in forma crucis benedixit eum. Qua dulcedine compunctus, [Col. 0200D] gratias egit sacerdoti summo, et cepit jam tanto artius perfectiora meditari, quanto gratiosiorem circa se agnoscebat dulcedinem miserentis Dei. Hoc nos Rodomi positi a viris religiosis audivimus, qui et ipsi se fatebantur audisse a Hugone cognomine Grammatico, viro strenuo et religioso, Rotomagensis aecclesiae archidiacono, qui Remis in aecclesia sanctae Mariae praesens adfuit quando hec gesta sunt.

3. Verum cum in dies fervore religiosi propositi [Col. 0201A] ad altiora penna devotionis sustolleretur, et contemptores mundi suimetipsius abnegatores miraretur, Deumque in figura crucis positum veneraretur, sequaces suos ad se invitantem et dicentem: Qui mihi ministrat, me sequatur (Joan. XII, 26.) , rememorans quia parum esset ministrare Domino, in quo nulla esset perfectio, nisi et sequeretur eum, delegit Deo firmius adherere, quoniam bonus est, et beati qui sperant in eum. Cepit igitur larga manu quae circa se erant dispensare pauperibus, et licet a primis annis conpassionis in eo opera claruerint, tamen quo amplius miseria seculi et fallax ejus gratia contempnebatur, eo magis instabat misericordiae operibus, ut nudus Christum sequi, et pauper pauperem imitari valeret, qui propter nos minoratus [Col. 0201B] paululum ab angelis de pauperibus nasci et in praesepio reclinari voluit, ut esset piorum cibaria jumentorum. Ubi vero cuncta distracta sunt, nec desideria dilatione consopita, quin potius augmentata, quia sancta erant, et cogitationum inundantium, quas perfectioni studens fidelis anima patitur, violento impetu sedato, ad portum quietis appulsus fixit anchoram spei, quia deliberaverat jam ut iret, cepit iterum anxiari quo iret, quem sibi locum stationis eligeret; ubi plantatus, in interna cordis amenitate viridesceret. Volebat enim hoc quod dictum est patri credulitatis nostrae Abrahae: Exi de terra tua, et de cognatione tua (Gen. XII, 1; Act. VII, 3) , ad litteram implere, sed considerabat non sine fructu fore, si, inter suos positus, factusque eis forma [Col. 0201C] vitae honestae, praeberet eis exemplum sequendi Christum, adipiscendo religionis propositum. Considerabat rursus difficillimum esse inter notos et affines gravioris propositi intentionem apprehendere, ubi aliquando certa est via periculi, incerta salutis, cum retrahit hominem jam Deo proximantem amor propinquorum, et reverberat aciem vultus ejus, qua Deus intuendus esset, caritas carnis, et multimodae punctiones seculi, quas non adeo graves sentit qui oportunitatem sentiendi vitat et refugit. Inter has et alias multiplices repugnantium sibi invicem carnis et spiritus deliberationes affuit adjutorium Omnipotentis, et famulo suo desudanti in palestra gloriosi certaminis solatium praebuit cujusdam fidelis sui, qui sub clamide mundanae dignitatis absconditum [Col. 0201D] gerebat probatissimum militem Christi. (Fol. 74.') Fredericus nomen erat viro, generosa satis ejus et alta propago. (Cfr. Gest. Vird. 9.) Comitatus honore vigebat, et quod maximum est, comitatum mentis indole perornabat. Pater ejus Godefridus erat, vir probitate gratia et divitiis et honoribus inter magnates regni nominatissimus. Habebat et alios filios, Adalberonem Virdunensem quem diximus episcopum, Herimannum ⁜ 279 quoque comitum nobilissimum, Godefridum quoque et Gozelonem duces. Herimannus, qui et Hezelo, Mathildem duxit uxorem, ex qua genuit duos filios, bonae spei arbores, Gregorium et [Col. 0202A] Godefridum, et filiam Odiliam, quae fuit abbatissa ancillarum Dei in monasterio sanctae Odiliae. Habuit et alium ex concubina filium nomine Godefridum. Godefridus vero dux in divitiis et gloria absque liberis consenuit. Gozelo autem dux Godefridum filium, qui accepta uxore Bonefacii postea factus est marchio, heredem reliquit. Hac ergo generosa stirpe creatus domnus Fridericus, in sublimitate honorum positus, mensurarum suarum limites attendebat, ne in praecipitio ⁜ 280 pedem poneret: ideo bonum intentionis suae finem adeptus est, qui extra fines suos vagatus non est. Hostibus terribilis, amore justitiae spectabilis, pauperibus largus, dapsilis in donis; in parcendo pius, in ulciscendo severus. Qui etsi palacium frequentabat, in sterquilinio tamen cum beato [Col. 0202B] Job sedebat (Job, II, 8) : quia si qua illicite gerebat, ea ad mentis oculos penitendo reducebat. Sedebat in sterquilinio, quia cum ante se peccatorum stercora cernebat, si quid elationis in animo surrexisset, inclinabat. Et quanto se pulverem et cinerem cum Deo loquens estimabat, tanto celsius usque ad honorem divinae colloquutionis ascendebat. Hinc est quod ita vere humiliatus est, ut ad alta virtutum surgere veraciter posset. Agit enim hoc pia Dei miseratio erga electos suos, ut quanto se infra se ipsos despiciunt, tanto sublimius ad amorem Dei subrigantur, et eo magis videant claritatem Dei, quo eos magis, ne de se magna sentiant, reprimit virtus verae humilitatis.

4. Cum itaque ad conditoris sui desiderium totus [Col. 0202C] diutina meditatione incalesceret, et jam aperte mundi lenocinia despicere et Deo tota intentione adherere cuperet, videretque homo in saeculo constitutus pernecessarium sibi fore ut hoc suum desiderium cuilibet religiosorum propalaret, cujus relevaretur consilio et orationibus firmaretur, visum est ei, divina utique faciente clementia, ut virum religione nominatissimum, Richardum videlicet, de quo impraesentiarum agitur (Cfr. Gest. Vird. 8) , expeteret, et ei tamquam sibi alteri se ipsum crederet, cum eo archana cordis sui participaret: illum esse consiliarium qui nichil haberet fallax, nichil simulatum, nichil corruptae pacis amicum. Venit ergo, et dum unius voluntas aperitur, amborum desiderium revelatur, et ut perficiatur alterna confirmatione roboratur. [Col. 0202D] Decretum est igitur communi voto, et ex sententia utrimque deliberatum est ut pauper quilibet locus eligeretur, in quo honor Dei et rigor regulae conservaretur, ubi novi christianae paupertatis amatores exerceri, et sic demum alios in spiritualis tyrocinii exercitio instruere possent. Delectus itaque locus Virdunum civitas fuit, et in ea monasterium apostolorum Petri et Pauli et sancti confessoris Christi Vitoni, quod et ab antiquo fundatum, et sanctorum patrociniis gloriosum, et religionis erat ordine insignitum. Erant enim in eo boni viri et religiosi, licet perpauci, sub disciplina abbatis Fingenii, [Col. 0203A] a Scottorum partibus oriundi, qui illo causa religionis convenerant. (Cfr. Gest. Vird. 9.) Huc sane cum se conferre destinavissent, ad hoc tamen exploraturi convenerunt, ut opinioni minus creduli oculis attenderent, si eo se coenobio recluderent. (Fol. 75.) Erat in eadem urbe et aliud monasterium a Wigfrido episcopo constructum, in quo eis videbatur melius eos ingredi debere pro loci oportunitate; quia illud prius coenobium loci angustia et situs asperitas minus commendabat, licet rigor ordinis in illo melius servaretur. Estimationi vero suae minus fidem dantes, Cluniacense coenobium pari voto expetere decreverunt, quod et religione praecipuum, et divitiis opulentissimum esse videbatur, ut a domno Odilone abbate consilium quaererent, et optento [Col. 0203B] adquiescerent, aut certe, si sancto viro sanius videretur, ibidem sub eo remanerent. Ierunt ergo. Sed sanctus vir prophetiae spiritu plenus, caritatisque virtute refertus, viros egregios et in Christi amore ferventes gratanter susceptos ad solum proprium remisit, inculcans eis et praecipiens ut in monasterio quod primum delegerant, et ubi se devoverant, vota sua Deo redderent, maxime cum ibi vigeret fervor ordinis; adjiciens posse per eos fieri in processu temporis, ut habitacula servorum Dei nunc modica postmodum crescerent, et fieret eorum industria locus ipse insignis, qui nunc videbatur angustus et despicabilis.

5. Intueri plane libet flammam caritatis in corde beati Odilonis, quae per beatum Job lex Dei multiplex [Col. 0203C] dicitur (Job XI, 6) , quia cujus mentem plene ceperit, hanc ad innumera opera multiformiter accendit. Hac enim actum est ut vir beatus ea quae sibi ab altero fieri expectaret, eadem cogitaret alteri facienda. Hac etiam actum est ut proximum ut se ipsum diligeret, ut bona quae valeret proximis impenderet, et inplendo non tumeret. Hac nichilominus fit ut quo se vir sanctus in solo Dei et proximi amore dilataret, eo quidquid a rectitudine discrepat ignoraret. Hac quoque actum est ut, ceteros tamquam se diligens, per hoc quod rectum in aliis conspexit, quasi de augmento proprii provectus, hilaresceret. Quis namque praelatorum hoc nunc faceret, quod virum sanctissimum tunc constat fecisse? Quis tot et tales viros fama ubique celebratos, [Col. 0203D] si ad se declinare contingeret, ad alia loca demigrare moneret, et non eos potius sibi favore, gratia, vel precibus, seu qualibet arte retinere temptaret? Quod etsi non posset, tamen eos invitus et non sponte a se dimitteret, dolens quasi quos numquam habuerat dimitteret. Quantos nunc in ecclesia Dei praelatos aspicimus qui, provectum alterius videntes suum non esse, fastidiunt? Quibus omnibus beatum Odilonem praeferendum merito censemus, ad cujus gloriam spectat, si quid per eos quos nobis attribuit, aecclesia cui attributi sunt ⁜ 281 , in ordine et religione fructificat. Redierunt ergo novi monasticae religionis [Col. 0204A] tyrones Virdunum, et provoluti genibus patris monasterii aditum precabantur. Quos cum senior cerneret, et viros virtutis ad toleranda obprobria, conculcationes et verbera minus idoneos et delicatos putaret, paupertatemque loci cum illorum metiretur divitiis, egre adsensum prebebat, quia mentes eorum in divino amore roboratas non noverat, quas si novisset, nec momento introitum illorum distulisset. Cessit tamdem, et petentibus assensum praebens ingressum annuit, quia voluntas Dei fuit ut cito eis occurreret quod volebant. Sociati itaque congregationi monasterii, facti sunt omnibus forma patientiae et humilitatis, ut liquido cognosceretur a cunctis praeventos eos esse gratia conditoris Dei. Protectionis enim divinae gratia perlustrati, majori satis ardore [Col. 0204B] diligere caelestem patriam coeperunt, quam prius in terrena dilectione flagrabant. Deus namque ⁜ 282 , cujus vera hereditas lux est, et defectus luminis ejusdem nullus est, ita eos sua dilectione inlustraverat, ita eos visione sua reficiens repleverat, ut novae spei spiritu mentes eorum afflatae, semetipsas quales in vetusta cogitatione fuerant obliviscerentur, ut nichil jam eis nisi quae aeterna sunt placerent, et, despectis transitoriis, sola quae permanent requirerent. (Fol. 75'.) Quia vero venerabilis Richardus absque permissu et licentia archiepiscopi Remensis monasticum habitum susceperat, conquerebatur episcopus canonicum suae aecclesiae ab ea inordinate recessisse. Quamobrem eum conabatur repetere. Quod ubi ad aures Fingenii abbatis pervenit, evocato [Col. 0204C] eo, rem ordine pandit. Ille, patre consolato, Remensi archiepiscopo cartulam misit hec continentem: Si spiritu ducimini, non estis sub lege. Quam ille suscipiens, et vim verbi diligentius intendens, merito ait: Abiit qui spiritu Dei ductus est, et ideo a nobis repetendus non est. Sic confutata repetentium eum calumpnia est, immo magis ad imitandum eum accensa multorum devotio est. Regebat tunc aecclesiam Arnulfus Lotharii regis, qui quintus a Karolo Calvo fuit, filius, qui Traditor cognominatus est, ob id quia civitatem patruo suo Karolo reddidit, cum doleret regnum alienae stirpi datum et suae praereptum.

6. Procedente igitur tempore, domno Fingenio abbate ad superna evecto 8 Idus Octobris (1004), et in monasterio sancti Felicis tumulato, cum de electione [Col. 0204D] substituendi abbatis ageretur in praesentia Heimonis episcopi, et, ut in talibus assolet, diversi diversa sentirent, et varia quorumdam haberetur electio; ad interrogationem pontificis, repente puerorum voce electus domnus Richardus consona omnium voce laudatur, episcopo in laudes Dei erumpente et dicente: Ex ore infantium et lactentium perfecisti laudem, Domine Deus (Psal. VIII, 3) . Et utique justa pontificis enuntiatio, quia ore infantium et lactentium facta electio, laus Dei erat et glorificatio, qua erat laudandus et glorificandus in fideli suo. (Cf. Vita Richardi 6.) Confirmata sane electione, et [Col. 0205A] scripto roborata, deducitur ab episcopo novus Jacob in cordis laetitia, et benedictione data more solempni, praelatus est custodiae gregis Domini. Aderat jam tempus ut impleretur prophetia beati viri Odilonis, quod per eum et domnum Fredericum locus antea permodicus insigniretur, ut et ipse beatus Odilo de profectu illorum tamquam de suo gratularetur. Suscepta itaque praelationis sarcina, studuit elationem et jactantiam cavere. Sciebat enim oportere sibi prodesse fratribus magis quam praeesse. Cui tantam Deus contulit gratiam ut a regibus et principibus, a divitibus et mediocribus miro diligeretur affectu; quia et congruum erat ut, quem Deus perfuderat gratia, ab omnibus amaretur. Ordinatus vero est per manum domni Heimonis Virdunensis episcopi [Col. 0205B] anno ab inc. Dom. 1004, cum jam post Ottonem III secundo jam anno principaretur Heinricus consanguineus ejus, qui 9 regni sui anno imperator creatus est. Hujus ergo principis curiam pro quibusdam negociis domnus et pater Richardus adire compulsus venerabilem Fredericum secum duxit, qui et de imperiali sanguine procreatus et principibus regni erat notissimus; ut quod per se posse diffidebat, illius optineret gratia, cui aliquando, dum esset in seculo, tota parebat curia. Verum dispositis sedibus, et residentibus pontificibus et abbatibus, astantibus etiam regni primatibus, cum longe inferius resideret pater mitissimus, et memorabilis ejus monachus, ut regis et principum consanguineus, inter primos palatinis consiliis interesset eminentiorique [Col. 0205C] loco sederet, ratus non sibi fore utile, si patri cui suberat praemineret sessionis ordine, rem fecit memorabilem et imitandam posteris. Surgens namque a latere principis, et suppedaneum suum ipse ferens, abbatem suum petivit, et posito ad pedes ejus suppedaneo, in eo ipse resedit, dans omnibus monachis cunctis postmodum futuris seculorum seculis formam verae humilitatis, et quod vere exaltatur qui sponte pro Deo humiliatur. Hoc ergo ejus factum omnibus fuit miraculo et laudi datum est, quod non pro laude hominum, sed pro divino famulitio et paterna reverentia celebratum est. Nam regalis magnificentia humilitatem nobilitatis illius amplexata, Christumque in famulo suo devote venerata, cum eum ad se invitasset, et ille a pedibus [Col. 0205D] patris avelli nollet, rex altiori ingenio viri prudentiam admiratus, abbatem ad se evocatum e latere suo sedere fecit, atque post eum domni Frederici sedem sisti praecepit. Sic familiaritatem regis et principum adeptus domnus abbas Richardus, in brevi, sapientia, consilio, astu, prudentia et honesta conversatione cunctis manifestatus est, ut in negociis curialibus disponendis nullus illo utilior, nullus prudentior, nullus validior aut acceptior judicaretur. (Fol. 76.) Probat hoc principalis erga eum liberalitas, qua pro amore ejus Virdunense, cui praeerat, dilexit coenobium, ut dona ei ingentia in auro et [Col. 0206A] argento, in palliis et sacratis conferret vestibus, et totum se adeo in amore ejus transfunderet, ut miraretur qui videret.

7. Optentis igitur pro quibus abierat, abba religiosus ad monasterium suum reversus est, cepitque velle fieri tanto propinquior Deo, quanto per gratiam ejus regi et principibus, pontificibus et quibusque praepotentibus erat acceptior. Coepit enim totum se sollicitius divinis mancipare cultibus, dominicis die noctuque invigilare laudibus, commissos sibi religiosis assuescere moribus; ita ut per totam Neustriam et Austrasiam, Franciam atque Burgundiam diffunderetur sonus sanctitatis ejus, fieretque omnibus in propatulo sanctimonia ejus. Fiebat ad eum [Col. 0206B] grandis undecumque concursus; alii ejus se subdebant magisterio, postposito mundi fallentis lenocinio; alii filios suos ei offerebant erudiendos, ut videretur jam monasterium ejus monasteriis Nitriae ⁜ (84) vel Aegypti conferendum pro numerositate fidelium illo confluentium, qui velut apes ad alvearia undique avolabant, diversis virtutum speciebus onusti mentes, ut illae mellis et cerae indiscretas cruribus et pedibus subveunt qualitates. O quales et quanti viri ejus claruerunt magisterio! quam preciosa et devota Deo commissa ei congregatio, doctrinis ejus irradiata, et exercitio artioris propositi ad unguem informata! Probant hoc Galliae et Germaniae pontifices, duces et comites, amore Christi ferventes, qui ex monasterio et discipulatu ejus monasteriis [Col. 0206C] quos habebant aut patres praeficiebant, sub tuitione tamen ejus et disciplina, aut si patres inde habere nequibant, quos de suis patres facere deligebant, Virduni primo probandos, instituendos et morigerandos dirigebant. Ex quibus nos, licet juniores et moderni, plures religiosos et in omni theoria probatissimos vidimus viros, angelica facie et habitu reverendos: ut ex institutione discipulorum patesceret quantae religionis, gravitatis et perfectionis eorum magister fuisset, cujus eruditionis decus in discipulorum clarebat moribus. Crescente sane numero discipulorum, crescebat census honorum. (Vita Richardi, 9.) Clarebat ubique nomen Richardi, sanctitas ejus ubique praedicabatur, et nomen Dei per eum clarificabatur. Videns autem aecclesiae suae vetustissima et pene jam diruta [Col. 0206D] sartatecta, delegit eis dejectis ampliora jacere fundamenta, et in meliorem statum et nobiliorem novam compilare basilicam, quod et brevi actum est. Turres enim ecclesiae ipsius domnus Fredericus ex suo fecit, et cellarium et refectorium fratrum. (G. Vird. 9.) Dormitorium vero cum dejectum restrueretur, et necessaria domus pararetur, nec posset nova parari nisi vetus mundaretur, accersitis quorum esset operis et studii id explere, cum aliqui illorum, ut assolent, erubescerent, et manus apponere in subvehendo quod mundabatur subterfugerent, vir humilitatis et gratiae Fredericus vere monachus, terrae fossor accessit, [Col. 0207A] et quod effossum est onere facto exportavit. Quis jam similia facere erubesceret, cum videret Fredericum comitis filium, fratrem duorum ducum, imperatoris consanguineum, et fecisse et non erubuisse? Fecit et huic simile opus in turrium exstructione. Cum enim jam in altum structura porrigeretur, et strumentum illud quod avis ⁜ (85) nominatur, subvectione caementi aptatum, perpauci essent qui ferrent, his qui huic officio erant deputati alias, ut credimus, occupatis, videns vir beatae memoriae quemdam de nobilioribus astantem, ut sumeret ligneum illud instrumentum, et caementum collo, ut moris est, subveheret ammonuit. Qui cum erubesceret, et suis id natalibus incongruum adstrueret, vir mitissimus cervice subposita quod rogabat primus [Col. 0207B] implevit. (fol. 76'.) Ac deinde porrecto juveni instrumento eodem, suo docuit exemplo ut disceret facere quod fecerat comes comitis filius, nec erubesceret si ei improbaretur factum quod constaret ab ipso quondam comite primitus actitatum. Sedebat autem quadam die idem vir memorabilis in coquina fratrum, et operis quippiam exercebat, scutellas abluens et vasa alia mundans; cum ecce ad ostium quoquinae Godefridus dux frater ejus adveniens aditum precabatur. Cui cum aperuisset unus ministrorum qui forte aderat, videns dux fratrem suum operi cepto insistentem, capite inclinato et alludens ad nomen comitis: Non deceret, ait, comitem talia facere, non enim sibi conveniunt nomina et actus, nobilitas generis et exibitio operis. Cumque egrederetur, ille [Col. 0207C] egredientem subsequutus, nacta oportunitate loquendi, sic ait fratri: Optime, ait, prosequutus es, o dux, quia tanta est dignitas hujus officii, et tantus est cui inpenditur, beatus scilicet Petrus apostolus, et sanctus confessor Vitonus, quod nec meae congruit parvitati, ut praesumam ad hoc eis exibendum quasi pro nobilitate generis mei; nec tanta est humilitas mea, ut merear ab eis in illorum qui hoc officio digni habentur consortio deputari. Tanta erat tunc abjectio et suimet despectio in anima illius fidelis, ut ejus humilitas praedicaretur, et miraculo esset cunctis qui noverant nobilitatem generis ejus. Nam cum sederet quadam vice privatus, et necesse esset ei calceos extrahere, quidam de fratribus, quem ipse senem vidi et a quo puerulus ista audivi, Johannes nomine, [Col. 0207D] procumbens cum vellet ei pro caritate servire, obstupescens et quadam religiosa obstinatione obsequium ejus recipere nolens, prohibuit eum dicens: Quid mihi prodest, frater, honores seculi reliquisse, si a fratribus obsequium, quod habuissem in seculo, cum non sit necesse, accipio? Qui ad hoc veni ut serviam, servitium quod non expedit quomodo accipiam? Ita dicens, fratris repressit animum, dans omnibus maximum patientiae et humilitatis et vilitatis appetendae documentum. Hec in transcursu, pro innotescenda omnibus beatae mentis abjectione, dictum sit; nunc ad ordinem rei flectamus articulum.

[Col. 0208A] 8. Edificata igitur nova aecclesia majori ambitu et elegantiori opere, necessarium fuit ut corpora quorundam sanctorum pontificum transmutari debuissent. Tunc corpus sancti Madelvei incorruptum repertum est, et in cripta sanctae Mariae sub altari in vase marmoreo decenter repositum. Tunc etiam facta est translatio duorum episcoporum Hildini et Hattonis Nonas Maii, et ad dexteram crucis monasterii, ad dexteram scilicet altaris sancti Johannis baptistae positae sun eorum reliquiae. (Vita Richardi, 8.) Corpus autem domni Berengerii episcopi et monachi in ingressu claustri tamen infra monasterium repertum, incorruptum inventum est, excepto pede qui in vita ejus aruit; et casula cum sandaliis ab ejus corpore abstracta est, et in thesauris aecclesiae cum reliquiis [Col. 0208B] reposita. Corpus vero ejus sanctissimum superius versus cancellos chori transmutatum est, casula nova et sandaliis honeste procuratum, et e regione sepulcri altare sancti Firmini, quod ipsius tempore ab eo inventum est, positum. At vero corpus domni Dadonis episcopi e regione duorum supradictorum pontificum, ad laevam scilicet crucis monasterii, ad sinistram partem altaris sancti Martini, honorifice reconditum est. Reliquorum vero episcoporum corpora infra chorum continentur, et desuper tabulatum de lapidibus sectis et quadratis factum est. Attamen quinque episcoporum corpora subtus pulpitum, quo aevangelium recitatur, contineri a multis audivimus, quorum tamen nomina non tenemus. (Fol. 77.) Pulpitum autem aere crebris tunsionibus in [Col. 0208C] laminas tabulasque producto, et deaurato, factum esse constat satis accurate et eleganter, et per 12 tabulas, 12 prophetarum imagines, 12 apostolorum formas subvehentium, sculptorio et polimito ⁜ (86) opere exaratae sunt. Et hec quidem ad occidentalem partem, ad dorsum scilicet stantium et canentium, positae sunt. At vero ad septemtrionalem 4 fluviorum species de paradiso emanantium in 4 partibus eminent. In gyrum autem, quo aevangelii recitator stans obumbratur, Abrahae offerentis filium, Abel agnum, Isaac benedicentis, et Jacob supplantantis, et Tobiae sepelientis, et David manufortis imagines agnoscuntur, simili opere compilatae. In facie autem dominus Jesus in throno majestatis residens, et Virgo mater, et Baptista Johannes cum 4 aevangelistis apparet. [Col. 0208D] Porro dextra levaque Domini angeli et archangeli cum Cherubin et Seraphin Redemptori obsequium exibent. Instrumentum vero illud quod paratum est receptui textus aevangelii, Johannes aevangelista in similitudine aquilae volantis adornat. In ora autem et summitate operis versibus exametris auro digestis patris Richardi devotio summa notatur. Propiciatorium sane sanctorum exornant corpora, quorum meritis floret aecclesia. Et in medio quidem alto satis et prominenti cyborio sanctus quiescit Vitonus redimitus frontem auro purissimo et gemmis pretiosissimis, quibus concluditur majestas Dei incircumscripta [Col. 0209A] et incomprehensibilis, habens ad dexteram beati Petri, et ad levam ejusdem beati Vitoni auro prominentes imagines opere factas caelatorio, quas ambiunt colunnae ⁜ 283 ex electro purissimo cum basibus argenteis arte fusili et anaglifo productae. Ipsum quoque cyborium dominicae resurrectionis, apparitionis et admirabilis ascensionis opere caelatorio protensis adornatur insigniis, habens ante se altare sacratum in honore sancti Vitoni et omnium confessorum: ad levam autem altare sacratum in honore sancti Pulcronii et omnium martyrum, habens et ipsum suum cyborium, quo continetur corpus ejusdem beati Pulcronii, auro et argento decoratum: porro ad dexteram altare in honore sancti Possessoris habetur, et omnium virginum, cum cyborio, [Col. 0209B] quo corpus ejus continetur, simili opere adornatum. Altare vero majus in honore sancti Petri apostolorum principis sacratum est ob privilegium aecclesiae ipsius, quae priscis temporibus in honore ipsius apostoli et facta et consecrata est. Ante hoc tabula habetur aurea, auro mundo et purissimo et gemmis preciosissimis densissime conserta, opere mirifico et arte celatoria facta, praeferens imaginem Domini signum crucis tenentis et super aspidem et basiliscum ambulantis, et dextra levaque imagines apostolorum Petri et Pauli ejusdem operis et metalli. Ad quorum vestigia procumbentes, cerneres imagines domni patris Richardi et Mathildis digne memorabilis, supplices manus tendentes, et quasi ut grata hec eorum [Col. 0209C] habeatur oblatio, alterius censu, alterius studio facta, supplicantes. (Cf. C. Vird. 9.) Factum est et altare gestatorium ex auro purissimo interius mire fabrefactum opere consimili, studio et largitione domni Herimanni comitis, in modum tabularum consertum et conpactum, quod cum aperitur, et altare est, et tabulae aperiuntur, quibus si moram adhibeas, quod est instrumentum Moysi et Aaron imaginibus gloriosum, figuram dominicae crucis exprimit. Habet hoc a quattuor cardinibus quattuor aevangelistarum, hominis, leonis, tauri, et aquilae species ex argento opere fusili, praefatum altare portantium, et se invicem versis vultibus respicientium. Super ipsum vero altare brachium sancti Pantaleonis ponitur pallio serico involutum, et ligno inclusum, [Col. 0209D] argento et auro decoratum, quod attulit cum corpore ejusdem a Nichomedia Coloniensis episcopus ⁜ (87) , optentum dono Constantinopolitani imperatoris, (fol. 77'.) quando pro ejus filia Ottoni II in matrimonio jungenda jussu ejusdem Ottonis ad eumdem imperatorem legatus missus est, cum episcopis duobus, ducibus et comitibus. Et cum, optentis pro quibus ierat, licentiam redeundi accepisset, et imperator ei sociisque ejus munera plura optulisset, et accipere renuissent, corpus sancti Pantaleonis ab eo [Col. 0210A] archiepiscopus petiit, et optinuit, et reversus Coloniam detulit. Fuerat autem cum eo in expeditione ipsa quidam ejus consanguineus, dominus castri de Commarceio ⁜ (88) , et multa prece obtinuit ab eo brachium corporis sancti Pantaleonis, quod et in aecclesia praefati castri reposuit. Evolutis postmodum aliquot annis, obsessum est castrum ipsum, et eversum atque succensum. Cumque flamma tectis aecclesiae illaberetur, et victricibus globis interiora aecclesiae lamberet, dolens sacerdos de combustione sanctarum reliquiarum, cuidam armatorum ut aecclesiam ingrederetur et desuper altari reliquias tolleret, significavit. Qui mox ingressus, reliquias tulit et reposuit; et cum ibi adesset abbas R., brachium sancti praesente presbitero marca [Col. 0210B] argenti ei vendidit; quod domnus ipse cum sciret pro certo martyris esse reliquias, Virduni gaudens attulit, et paratum argento et auro diebus festis super altare ponitur. Fecit et alia plura ornamenta, libros evangeliorum auro et argento paratos, cruces ex auro purissimo 3, ventilabra argentea 2, librum epistolarum 1 argento paratum, missale 1, collectarium 1 similiter argento paratos. (Cf. G. Vird. 11.) Dedit et Heinricus imperator calicem 1 aureum premaximum cum gemmis preciosissimis et patena ejusdem metalli, et scutellam 1 de berillo, et pixidem 1 de onichino, in qua servaretur corpus dominicum dependens super altare: praeterea innumera dona auri et argenti et praediorum sacrarumque vestium, et philacteria aurea et argentea et [Col. 0210C] cristallina cum sanctorum reliquiis, capsam 1 auream insignitam reliquiis 12 apostolorum, et cornua 2 eburnea idemtidem reliquiis conferta. Fecit etiam memorabilis pater Richardus coronas 2 ex argento et auro, et tertiam parvulam, ubi dependerent signorum restes. Adverada quoque comitissa dedit sancto Petro casulam viridem cum aurifrisio, et multi multa dederunt, quae enumerare longissimum est. Unde et in brevi factus est locus ille insignis. (G. Vird. 8, 9.) Ejus namque exemplo provocata progenies domni Frederici seculo renunciavit, et adherens discipulatui praefati patris praedia sua et patrimonia aecclesiae dedit. Godefridus comes pater Borracum dedit, inde relato filio suo ab Italia [Col. 0210D] Adalberone episcopo, cum eum parentes ejus in aecclesia S. Vitoni sepeliri mandassent, et contra eorum voluntatem in aecclesia S. Mariae sepultus fuisset, pro requie animae illius dederunt S. Vitono Forbacum ⁜ (88*) . At vero Herimannus, qui et Hezelo, filium suum Gregorium in annis puerilibus Deo obtulit, et omnem devotionem suam ad eundem locum vertit. Dedit enim S. Petro et S. Vitono Haslud cum aecclesia, in Fesseca unam ecclesiam, in Rotgericorte 12 mansos in Ermefredegehen [Col. 0211A] unam aecclesiam. De his factum est post mortem ejus concambium, et dedit pro his comes Balduinus Flandrensis Bonvillare cum dimidia ecclesia, Hevenges similiter cum dimidia, in Vitereio vineas cum quadam parte aecclesiae, in Harvia 30 mansos cum familia magna. (G. Vird. 9.) Sine isto tamen concambio tradidit adhuc praefatae aecclesiae Monnau et aecclesiam cum silva spaciosa; Fontagiam quoque cum familia et vinea optima. Dedit etiam pro anima filii Godefridi ex concubina nati, in claustro tumulati, non tamen juxta fratres et patrem, duas aecclesias, quarum una dicitur Ham, alia Gengeavia.

9. Fecit et vestes sacratas in aecclesia preciosissimas. Et cum aecclesiam ipsam prae cunctis mortalibus [Col. 0211B] suis ditasset bonis et possessionibus, ad ultimum semetipsum Deo optulit, et monachus factus est, ut in aeternum cum Christo regnaret. Mathildis autem, uxor ejus digne memorabilis, bonis pollens virtutibus et misericordiae studens operibus, in claustro ipsius monasterii defuncta venerabiliter quiescit humata. Cujus ad caput filia eorum Odilia virgo sacratissima locum habet sepulchri. (Fol. 78.) De hac sermo extitit, et nos a senioribus audivimus, quod egressa a finibus Bavariae venerit Virdunum 4 feria ante sanctum diem paschae, volens cum patre et matre et fratribus diem paschae celebrare. Quam cum vir Domini Richardus intuitus fuisset, inter blanda consolationis alloquia, an aliquid infirmitatis pateretur interrogavit. Qua respondente sanam se [Col. 0211C] esse, et nullius egritudinis molestiam se sentire; ille prophetiae spiritu plenus, praevidens imminere tempus vocationis ejus: Vale, ait, filia, vere salutis aeternae filia. Nam cras hac in hora assumeris in gloria; et recipies a Deo pro bene gestis praemia sempiterna. Elegit enim te Deus sociam esse sanctarum virginum, quia jocundum ei in corde tuo virginitatis praeparasti habitaculum. Obstupuit ad hanc vocem pii patris ancilla Dei, et quia virum Dei credidit non posse mentiri, verbis ejus credula cepit de fine suo tractare, excessus suos pertractare, et suffragium consolationis et orationis ab eo expetere. At ille caput sanctum super pectus suum reclinans, et, quasi jam per incorruptionem corporis et spiritus [Col. 0211D] alterata esset, eam demulcens, confortabat spiritum ejus in Domino, proponens beatam eam fore, quam certum erat ad nuptias agni festinare. Post hec eam reficere jussit, omnibus mirantibus quomodo eam sanam et vegetam in crastino morituram predixerit. In crastinum autem liquore sancti olei ab eo inuncta, cum nullam gravedinem pateretur, mandato pauperum cum eo interfuit, et in eodem quo laverat pedes pauperum loco virum beatum intuita: Hec, ait, requies mea in saeculum [Col. 0212A] seculi, hic expectabo diem Domini. Ad missarum itaque sollempnia ivit, et cum communicasset vivificis mysteriis, dolore aliquantulum pulsata ad cellam rediit, et adveniente viro Dei cum fratribus, exitum suum orationibus muniri petiit, et sic inter manus ejus in cinere et cilicio se reclinans, inter verba orationis laeta spiritum efflavit. Et recedente beata anima, tanta illic emanavit flagrantia ⁜ 284 odoris, ut nulli dubium foret venisse illic auctorem suavitatis. Curatum sane est corpus ejus pia religiosorum instantia, et usque in diem tertium in aecclesia pia servatum sollicitudine et industria; et sic sabbato sancto terrae mandatum cum gloria. (Cf. G. Vird. 9.) In hoc monasterio domnus Liethardus comes de Marceio ad conversionem veniens [Col. 0212B] Bailodium contulit, et multis annis in sancto vivens proposito, tandem Cathalaunis, quo eum oboedientia miserat, defunctus et sepultus est, et demum Virduni relatus in claustro tumulatus est. (Vita Richardi, 9.) Godefridus dux Gozelonis frater ibidem sepultus, 29 mansos in Beurunes dedit, et sua suppellectile locum admodum ampliavit. Dodo etiam de Comitis castro juxta Teodoricum comitem ibidem in ingressu monasterii quiescit. Ludovicus quoque comes et monachus. (G. Vird. 9, 11.) Hildradus comes Richardum filium suum post episcopum beato patri baptizandum offerens, Baronis curtem sancto Vitono dedit, et defunctus in galilea ⁜ (89) tumulari meruit. Non est autem facile referre, quot de diversis partibus Franciae, Neustriae [Col. 0212C] et Austrasiae, spretis mundanae vanitatis illecebris, sub disciplina et magisterio patris Richardi monasticae se subdebant religioni. Ita namque in ejus amore se transfuderant reges, pontifices et potentes, ut summo eum venerarentur affectu, et patrem eum dicerent patriae ob paternum ejus erga omnes affectum, quo cunctos fovebat et relevabat. Erat enim pius in vultu, reverendus incessu, severus circa reprobos, dulcis erga benivolos, forma honestus, actione compositus, praeferens semper honestum utili, qui nullo terrore, nulla adulatione a vero flecteretur, in observatione regulae ferventissimus, in corrigendis viciis prudentissimus, in castitate cluentissimus, in exibitione bonorum operum [Col. 0212D] perfectissimus.

10. (1020) Baldricus igitur Leodiensis episcopus ⁜ (89*) cum beatum virum unice diligeret, coenobium Lobiense divitiis opulentissimum ei tradidit regendum, ut industria ejus religionis in eo reformaret propositum, quod videbatur a pristino rigore inmutatum. Cujus exemplo delectabili provocatus, cum videret religiosam ejus conversationem in bonis et sanctis moribus, et incrementum religionis et monasticae perfectionis in coenobio eodem excrescere [Col. 0213A] gaudens miraretur, cepit jam majora meditari, et in suburbio Leodiensi in honore Laurentii martyris monasterium edificari constituit. Evocato ergo ad se eodem abbate, desiderium suum ei aperuit, et ut desiderii ejus cooperator accederet monuit, et obtestatus est adiciens multum perfectioni ejus posse proficere, si ejus studio et industria domus Dei extrueretur, in quo laus et gloria Dei devote die noctuque celebraretur. (Fol. 78'.) Adquievit vir Domini, et congregatis artificibus, delegatisque necessariis sumptibus, Christo domino adjuvante, et beato Laurentio cooperante, opus inchoatum agiliter perficitur et dedicatur, et fratres, qui Deo cotidianis deservirent, ex monasterio sancti Vitoni adducuntur; quibus loco praepositi praeficitur [Col. 0213B] domnus Stephanus, qui in praefato cenobio cellerarii officio fungebatur. Tactus simili bonae devotionis desiderio domnus Rotgerius Catalaunicae civitatis episcopus, industria et labore ejusdem patris Richardi in suburbio Catalaunensi in honore sancti Petri monasterium a fundamentis construxit, et a monasterio sepefato fratres cum libris et ornamentis necessariis, qui inibi deservirent, deduxit, et in vita sua ipse per se utraque rexit monasteria. (Vita Richardi, c. 12.) De quo hoc fertur mirabile, quia cum turres ecclesiae sancti Laurentii in altum jam porrectae, et usque ad cacumen elevatae, postmodum reclines viderentur, et in ruina eorum ⁜ 285 certa esset dejectio aecclesiae, vir Dei adveniens, dolorem fratrum, quem ex tedio dejiciendae et iterum reparandae [Col. 0213C] turris habebant, blande consolatus est; et nocturno tempore aecclesiam ingressus, cum diutius in oratione pernoctasset, januis patefactis egressus est, et iterum orationi incumbens cum surrexisset, signum crucis edidit, et confestim turres, quae reclines videbantur, dato maximo strepitu in sese resilientes subsederunt: et, ut cernentibus patet, ita in se resilierunt, ut cunctis palam daretur intelligi, angelico id factum esse ministerio. Tantus autem resilientis in se structurae crepitus factus est, ut fratres monasterii tantorum sacramentorum ignari a lectis cum maximo timore exurgerent, putantes in ruina turrium quam verebantur dejectam esse partem aecclesiae. Quos vir Domini ad consuetudinarium matutinorum [Col. 0213D] officium invitans, ipse cum eis interfuit, et mane facto beneficia Domini oculis videnda monstravit, atque ad amorem eos tanti beneficii largitoris mirifice animavit. Hujus miraculi testis est tota Leodiensium civitas, et patres qui viderunt narraverunt ea filiis, et filii filiorum filiis, ut cognosceret generatio altera. Temporibus illis principabatur Francis Robertus, qui Constantiam duxit uxorem. Hic ter beato patri nostro abbatiam sancti Petri Corbeiacensis regendam contradidit, ut ejus institutione et vigore servaretur in eo regula patris Benedicti, et rigor reformaretur monasticae institutionis. Balduinus vero Flandrensis [Col. 0214A] abbatias ei quamplures tradidit, abbatiam scililicet sancti Petri Gandensis, abbatiam sancti Amandi, abbatiam sancti Bertini, abbatiam sancti Richarii et abbatiam sancti Judoci. Rexit et alia quamplurima cenobia, Bretuliensem, Humulariensem, sancti Quintini de Monte, sancti Wandregisili, sancti Huberti, sancti Remacli, Malmundariensem, Waltiodorensem, Belliloci, sancti Urbani, sancti Vincentii Mettensis insulae, et alia perplura quae non occurrunt memoriae, quas omnes in meliorem reparavit statum, et melioratis abbates de suis quos elegit instituit. Cenobium vero Belliloci, sancti Petri Catalaunensis, sancti Urbani ⁜ 286 ipse in vita sua rexit. Preerat tunc Cameracensi aecclesiae et Atrebatensi Gerardus venerabilis episcopus. Hic aecclesiam [Col. 0214B] sancti Vedasti in suburbio Atrebatensi sitam, de maximis divitiis ad maximam redactam penuriam, anno ab incarnatione Domini 1008 huic patri nostro, quem unice diligebat, assignavit; in qua vir Domini tanta egit et passus est, ut, si singula scriberentur, et lectori ut vereor tedium et audientibus generarent fastidium; sed de multis pauca dicenda sunt, et fortasse utilius proderunt. Dicamus itaque quid rerum intercesserit, ut ad inopiam redigeretur locus tantarum divitiarum. Non autem visa, sed a senioribus audita referimus.

11. Quidam servientium sancti Vedasti in tantam eruperat proterviam ⁜ 287 , in tantam excreverat insolentiam, quia aliquanto necessarius erat aecclesiae, ut infra atrium monasterii domum sibi constitueret [Col. 0214C] magnae altitudinis et fortitudinis quasi pro tuitione loci. Sed nacta oportunitate contumatiae exercendae, secularitatis in monasterio superabundanti desidia provocatus, propugnacula erexit, infirmiora munivit, et non jam pro loco, sed contra locum et Deum rebellare nisus est, bona aecclesiae diripiendo, vernaculos et ancillulas sibimet aggregando, canum turbam, histrionum et scurrarum ineptam congeriem deducendo, nec eos ab ingressu claustri arcendo: (fol. 79) cum potius ipse in eo obsequentium stipatus cuneis assidue sederet, et habitacula servorum Dei actibus illicitis prophanaret. Ubi vero vir Dei coenobium ipsum regendum suscepit, et a fratribus, quibus erat mens sanior, susceptus est, non est passus tantam domus Dei videre desolationem; [Col. 0214D] quin immo ad ejus omnimodis se superextendit ereptionem. Cogitavit tamen si posset liberti illius emollire mentis duriciam, et verborum dulcedine ⁜ 288 lenire proterviam, ut cessaret ab oppressione et conculcatione aecclesiae, cui pro debito et jure naturae debebat potius subesse quam praeesse. Sed servum malum non frangunt verba sed verbera, sicut dicit Sapientia, quoniam qui mentis est durae suscipiet vulnera (Prov. XXVIII, 14) . Et licet verba sapientis sint tanquam clavi in altum defixi, tamen non audiit stultus verba prudentiae, quia non dicebat [Col. 0215A] ea quae versabantur in corde ejus. Impletum enim erat illud veridicum Salomonis proverbium: Qui nutrit servum delicate, sentiet illum contumacem (Prov. XXIX, 21) . Quid faceret, quo se verteret anxia mens viri Dei? Cilicio itaque obvolvitur, cinere aspergitur, et, in excubias commissi gregis pervigiles noctes ducens, Deum precabatur attentius, ut ab oppressione inimici et membrorum ejus tueretur aecclesiam suam, misereretur parvulis, et protegeret a scandalo; se ipsum quoque, quem eis praeposuerat, talem faceret ut subditis eum et matrem pietas et patrem exiberet disciplina, ut esset in eo et juste consulens misericordia, et pie seviens disciplina. Nacta igitur temporis oportunitate populum conveniens, cum pauca pro re et tempore contra [Col. 0215B] superbiam disseruisset, et de sectando religionis proposito nichilominus quedam perorasset, ubi vidit deflexos ad se animos populi, munitionem quam patiebatur infestam adivit, et, ea funditus destructa, illum qui contra justitiam tumidus superbiebat, captum in elemosina sancti Vedasti sedere et de elemosina vivere instituit, sicque locum ab ejus et obsequentium ejus importunitate eripuit. Cepit ergo tanto ferventior studiis religiosis insistere, et deductis a Virduno fratribus in spiritualis exercitii tyrocinio probatis curam loci commisit, inter quos erat Rothardus a Leodio sapientia et religione nominatissimus, quanto noverat et sibi qui praeerat et eis qui suberant expedire. Verum quia vita ejus casta et sancta moribus inhabitantium aversabatur, [Col. 0215C] durumque eis videbatur quod in mente veteri cogebantur nova meditari, ex rebellione audacia sumpta, conati sunt quidam eorum de ejus morte tractare.

12. Imminente itaque quadragesimali tempore, quia hec erat monasterii regula ut in illis diebus artiori se quisque mactaret continentia, cum ad hoc propensiori cura et ferventiori compellerentur, tectus in corde livor cepit altius serpere, et ad perficiendum quod anhelaverant in dies mentem excruciatam permovere. Quid multis inmoramur? Venit sacratissimus dies coenae dominicae, et quae erat pacis et concordiae, reconciliationis et misericordiae, haec factiosis convenit dies proditionis et malitiae perpetrandae. Deliberatum est enim apud illos ut [Col. 0215D] eo die perexpleto, cum post ministerii salutaris expletionem vir beatus fessa corporis membra quieti laxaret, cum omnes dormirent, ab eis gladiis perimeretur. O praesumptio temeraria! o impudens audatia! Quis furor, post immolatam illam agni paschalis victimam, ea die vel nocte quemquam quamvis nocentissimum morti adjudicavit? Nec latuit virum beatum feralis illa malorum deliberatio. Audiit namque quod ea nocte ab impiis perimendus esset, nec timuit. Timor enim Domini castus, qui permanet in seculum seculi, a mente ejus timorem mortis exclusit, quia noverat quod nemini super eum potestas daretur, nisi quantum a Domino permitteretur. [Col. 0216A] Totum ergo se committens Domino, ivit cubitum, caput habens retectum, paratus, si Deus vellet, ad excipiendum jugulum. Cum ecce ante matutinum tempus, omnibus post laborem quiescentibus, duo illi, quorum erat operis et voluntatis patrem jugulare, surgentes clanculo dormitorium egrediuntur; et accincti gladiis, cum de perpetrando scelere se mutuo devotantes contestarentur, ad hoc ultimum devenerunt ut unus illorum pedetemptim singula dormitorii lecta circuiret, ne aliquis superesset qui vigilaret, a quo deprehendi verebantur. Quod ubi factum est, et ille est reversus ad socium, captata oportunitate maliciae perpetrandae, simul patris Richardi cubile adeunt videntque virum capite retecto soporatum. (Fol. 79'.) Cumque unus audacior [Col. 0216B] in scelere armatam in illum vibrasset dexteram, brachio obrigescente divinam erga se sensit clementiam, ne perderet patrem, qui multos ad aeternam transmissurus erat hereditatem. Stabat exerta ⁜ 289 dextra, inpos ad feriendum, nec inpos ad gladium reponendum. O admirabile Dei praeconium! mira patientia! pietas praedicanda! Poterat Jesus noster suos illos palestrites a peccati voluntate avertere, poterat, mox ut cogitata ad effectum perducere temptaverunt, morte multare. Sed sustinuit in multa patientia filios irae, ut faceret filios misericordiae. Invasit ergo miserum illum timor cum febre, et recessit a lecto patris, quem protegebat gratia Omnipotentis. Nec multo post signo dato ventum est ad aecclesiam, et ille quem remordebat conscientia, [Col. 0216C] inter alios nocturnali sinaxi interfuit, quanquam tremens, quanquam infirmus, quanquam mordacis conscientiae stimulis aggravatus. Ubi vero ventum est ad tenebras, miser ille, dum Kyrie eleyson cum versibus cantaretur, corde compunctus genibus patris advolutus est, clamans et ipse patri: Domine, miserere, scilicet ut sui misereretur, sicut Deum sibi misereri precabatur. Obstupuit vir sanctus ad tactum fratris vestigiis ejus procumbentis, et quid esset prorsus ignorabat. Suscepto tamen eo et in partem declinato, orationem complevit, et dato lumine ceteris ad strata regredientibus, aliquos de fratribus secum retinuit; secedensque in locum congruum, data oportunitate loquendi, trementem [Col. 0216D] fratrem et plorantem, totoque corpore terrae prostrato capite terram ferientem, quid pateretur requisivit. Ille gemitu interrumpente: Peccavi, inquit, in celum, pater, et coram te, qui nolebam dici et esse filius tuus, factus sum persequutor tuus. Et proferens gladium de sub cuculla: Ecce, inquit, quem extendi nocte hac ad feriendum te, sed Jesus tuus protexit te. Volui quidem perdere te, sed protector tuus Dominus defendit te. Exemi gladium in te, sed cujus est virtus et imperium, gladium continuit, et te a morte, me ab interitu animae et ab homicidio salvavit. Parce ergo mihi, quia converti paratus sum et tuis monitis adquiescere, regularibusque subdi institutis; [Col. 0217A] tantum dona mihi quod deliqui in te, et ora Deum pro me. Non erat hoc grave beato viro, donare peccantibus in se, qui ad proprias injurias erat patientissimus. Toto ergo corpore prostrato, gratias egit protectori suo Deo, inde fratri benigne indulsit quidquid in se deliquerat, plurimum eum consolatus, inculcans ut confiteretur Domino peccata sua; dicens peccatum aliquando esse peccatum, et penam peccati, quae omnia vitare quiret, qui confessioni operam daret. Pauca ergo pro tempore loquutus, fratrem consolatum dimisit, dans in mandatis ut mane facto ad se rediret, et quae sibi imperarentur faceret, et ita discessum est. Pater Richardus oratorium petiit, et quod superfuit noctis in laudibus Creatoris exegit. Die facto, prima dicta, consuetudinarie [Col. 0217B] officio expleto, ubi tempus oportunum datum est, patrem filius requisivit, et data confessione, penitentiaque accepta, alacer et sospes ab eo recessit, dicens multum sibi prodesse quod hac eum occasione Dominus sibi asciverit. Hic ex tunc patris Richardi fuit filius dulcissimus et comes individuus, hic consiliorum particeps, quia erat nobilibus ortus natalibus et litteris adprime eruditus, et videbat in eo penitentiam cum verecundia. In capitulum ubi ventum est, publicam penitentiam egit cum socio corde contrito et humiliato, et fratres glorificaverunt Deum, qui avertit peccatum hoc ab eis; et jam in majori veneratione sanctum Dei habere ceperunt, quem Deo karissimum, mortis inpavidum, sui contemptorem, injuriae donatorem, et ob id [Col. 0217C] Deum defensorem et tutorem habere sciebant. Jam autem si quis esset qui viro Dei aliquando infestus fuisset, surgebat in medio, et confitebatur quidquid illud esset, satis verens ne etiam circa se deseviret indignatio divina. Precabantur itaque omnes pariter sibi indulgeri, quia eum non ut decuisset patrem et dominum tractaverant, et facta est ruina duorum sui ipsius et multorum in spiritu resurrectio. (Fol. 80.) Igitur vir Dei generali omnibus indulgentia data, tanta ⁜ 290 in posterum ab omnibus caritate dilectus est, ut merito diceretur: Haec mutatio dexterae Excelsi (Psal. LXXVI, 11) .

13. Ordinata itaque dehinc aecclesia personis et necessariis sumptibus, Virdunum rediit, praedictum [Col. 0217D] fratrem secum deducens, quia intelligebat eum utile vas futurum in domo Domini. Nec eum spes fefellit Cepit enim totus alteratus perfectiora meditari, amare honestatem, diligere ordinem, omnes sibi praeponere, se omnibus postponere, et si quid est quod virum honestum deceat, ad id modis se omnibus informare. Quamobrem diligebatur a viro Dei, et cotidiana monitione ad meliora sectanda incitabatur. Leduinus nomen erat viro. Hic est ille Leduinus, qui postmodum jussu et obedientia praedicti patris sub eo sancti Vedasti annis multis rexit aecclesiam. Verum hoc in patre nostro memorabile [Col. 0218A] videtur, quod tanto eum affectu dilexit, quem de morte sua tractasse cognoverat. In quo consideranda est pietas ejus et patientia invicibilis, quae vicem ledentibus rependere non novit, qua in tantum abundabat animi ejus directa simplicitas, ut quem passus fuerat inimicum, eum sibi crederet fidum amicum. O mens vere plena Deo! simplicitas sine simulatione! caritas sine emulatione! Sed sufficiant interim ista, festinandum nobis est ad reliqua. Non enim omnes ejus virtutes animi describere possumus. Supersedendum aliquibus est, ut ad potiora sufficiamus. Et nunc quidem de benificientia dicamus quod possumus, quia non omnia possumus, qua ita sibi filiorum animos obligaverat, ut inmemor injuriae, memor gratiae diceretur. Considerabat enim singulorum [Col. 0218B] affectus, necessitates, oportunitates, et ita quibusque mirabili verborum et vultus gratia occurebat, adjiciens verba bona rebus bonis, et praedicatione benigna et humana se ipse commendans, ut pluris estimaretur animus ejus, quam illud quidquid esset quod querebatur. [Cf. SENEC., De benef. II, 2.] Quemadmodum enim in egris oportunitas cibi salutaris est, et aqua tempestive data remedii locum optinet, ita beneficia ejus, quamvis levia, quia praesto erant, quia occurrebant voluntati, gratiam preciosi, sed lenti et diu cogitati muneris vincebant. Gratissima enim erant quia parata, quia facilia, quia occurrentia, ubi nulla erat mora nisi in accipientis verecundia. Noverat enim optimum esse antecedere cujusque desiderium, et proximum sequi; [Col. 0218C] illud vero melius, occupare antequam rogaretur. Nam cum homini probo, ut ait Seneca in libro (II, 1) de Beneficiis, ad rogandum os concurrat, et suffundatur rubor, qui hoc tormentum remittit multiplicat munus. Nulla enim res carius constat, quam quae precibus empta est. Hinc sanctus Benedictus de dandis necessariis agens: Consideret, inquit, abbas infirmitates indigentium, non malam voluntatem invidentium. Qui considerandas infirmitates praecipit, occurrendum docet precibus, divinandam cujusque necessitatem, ut rogandi necessitas auferatur. Ceterum et hoc in patre nostro beneficientiae partes adjuvabat quia, si quis ei de secretis animae, de internis mentis motibus confitebatur, tanta ei inerat [Col. 0218D] mentis benignitas, tanta dulcedo, tanta compassio, ut qui solus advenerat ut se proderet, alterum se illum esse crederet cui confitebatur, cui non immerito tamquam alteri sibi animum suum applicaret, et se ipsum crederet. Occurrebat namque voluntati ejus, et ita ei conformabatur, cum dolente dolens, cum tribulato spiritum et ipse contribulatum adhibens, ut unam animam duobus inesse corporibus, dum alterum se stupet is qui advenerat, miraretur. Quae res gratissima est mediocribus, utillima pusillis, qui eo utuntur affectu quo vident sibi adclines quibus loquuntur seu confitentur.

[Col. 0219A] 14. Jam vero in capitolio ⁜ (90) si quis sermonem ejus audisset, totus tremebat, totus estuabat, totus ad reprehendendum se acutissimum stimulum compunctionis adhibebat, ac si prae oculis videret parata gehennae incendia, suppliciorum dispertita omnimoda genera, donec procederet consolatio ab ore sermocinantis, fieret dulcedo mellis lingua ejus, favus distillans labia ejus! (Cant. IV, 11.) (Fol. 80'.) Non enim dissimulabat peccata delinquentium, immo cum de viciis sermo esset, ita eorum proprie spurcitias, immundiciam et foetorem verbis exprimebat, ut qui audiret miraretur, et abhorrens talibus inplicari omnino detestaretur. Erat in eo juste consulens misericordia, et pie seviens disciplina. Ut enim ait in Moralibus mitissimus doctor Gregorius, misericordia [Col. 0219B] vel disciplina multum destituitur, si una sine altera teneatur. Affectus patrem, pietas matrem, reverentia timoris dominum, disciplina exhibebat magistrum, quod totum de beneficientiae fonte procedebat. Nolebat enim consumi munus suum, qui semper paratus erat ad donum; ideo in dando beneficio corporali seu spirituali, sensu communi et rationabili tempus, locum, personas observabat, quia et momentis quaedam grata et ingrata sunt. [SENEC., De ben. II, 1.] Ingratum est beneficium, quod diu inter dantis manus hesit, quod quis egre dimisit, quod sic dare visus est, quasi sibi eriperet. Ideo vir beatus cum aliquid ab eo a filiis quereretur corporalis aut spiritualis necessitatis, non dubitavit, ne proximus esset a negante, et nullam referret gratiam, [Col. 0219C] (Ibid., II, 5) sciens nichil esse tam amarum quam diu pendere, cum equiori animo feratur a quibusdam praecidi spem suam quam trahi. Quod autem donum tam dulce homini, quam juvare consilio, participare laboribus, communicare doloribus, relevare estuantem animum, gaudere cum gaudente, flere cum flente? His donis, his beneficiis filiorum in se deflexerat gratiam, ut injuriam ejus suam arbitrarentur, laetitiam ejus suam crederent, cujus tanta erat benignitas ut, veniente eo, si quid in congregatione qualibet morari licuisset, cum egrederetur, nullus esset qui non se juvatum et relevatum, sustentatum et confortatum letabundus gloriaretur. Jam vero liberalitatem in eo laudari necesse non est, cujus non [Col. 0219D] minima portio est, in omni negocio considerare quomodo quidque aut dicatur aut fiat. Nam procedens ex liberalitate omnis benignitas properat, et proprium est libenter facientis cito facere. (Ibid., II, 5.) Qui enim tarde et diem de die protrahens profuit, non ex animo fecit; ita duas res, maximas perdidit, tempus et argumentum amicae voluntatis; quia tarde velle nolentis est. Aliquando vero in tedium adductus animus, incipit odisse beneficium dum expectat. Quod autem majus beneficium quam mortuis referre gratiam, et requiei eorum providere et consulere, quorum [Col. 0220A] acceperis elemosinam? Summa haec liberalitas est, memorari eorum qui se tibi dum adviverent commiserunt, quorum vivis laboribus, quorum sanguine pasceris; qui, fiduciam suam post Deum in te ponentes, per manus tuas Deo feneraverunt, dum sua tibi pro ejus amore largiti sunt. Non defuit gratia haec patri nostro, immo in omnibus monasteriis quae regebat, mox, ut potuit, jure perenni constituit ut in kalendario, singulorum fratrum et benefactorum ecclesiae qui seculo excesserant, divisis paginis nomina, anniversaria quaque die in capitulo recitarentur, diligentius annotato quid quisque contulisset ecclesiae, ut dum eorum beneficia fratres praesentialiter recolerent annotatione diligentissima, recalesceret in eis eorum memoria, et tanto gratius [Col. 0220B] memorarentur illorum, quanto acceptior fieret repraesentatio benefactorum illorum. Quod ut acceptius fieret, sermonem inde habuit coram fratribus, quem exceptum kalendario eidem, cui hec inscribebantur, praescribi instituit, in quo dulcedinem ejus et pietatem, caritatem atque misericordiam, qui diligenter advertit, perpendere potest. Quanto vero affectu et studio memoriam defunctorum eorumdem, id est officium quod vigilias dicimus, et missae celebrationem agi instituerit, noverunt qui hoc facere consueverunt. Per omnia circa memoriam defunctorum benignissimus extitit. Sciebat enim quia nichil in fructum pervenit, quod non a primo usque ad extremum aequalis cultura prosequitur. Ideo conmissorum sibi et in vita et in morte sollicitudinem [Col. 0220C] pia sedulitate est operatus. Quid autem de fortitudine et temperantia dicemus, quibus adeo regebatur animus ejus, ut innata sibi viderentur? Nam cum fortitudo sine temperantia iniquitatis sit materia, ita in eo unum condiebatur ex altero, ut alterum sine altero videri [videre. Ed. P. ] et velle discernere omnino foret impossibile. Justitia vero cum prudentia privatum sibi domicilium in ejus pectore collocaverat, quibus utilis adomnia pietas non deerat scientiae discretione munita. Nulla est autem scientia, si utilitatem pietatis dehabeat, quia qui bona cognita exequi negligit, sese adjudicium artius stringit. Haec quia vir Dei noverat, singularum sib virtutum proprietates adquisierat, quibus munitus mundi fallentis lenocinia superabat. Verum ad narrationis ordinem revertamur.

[Col. 0220D] 15. Anno ab inc. Dom. 1011 Romam venerabilis pater Richardus ivit, et Benedicto papae in amicitiis junctus, familiarissimus ei extitit. Eodem quoque anno cum esset jam nominatus vir in monasterio sancti Vedasti cui praeerat rectoris officio, revelationes factae sunt ei in eodem coenobio, quorum textum idem ipse misit omnibus aecclesiae filiis, quas etiam placuit hic annotari.

(1011, Ap. 17) «Electis ⁜ 291 ecclesiae Dei orthodoxis [Col. 0221A] et unitis unitati corporis in Christi capite membris Richardus Dei favente gratia licet indignus abbas, ista legentibus perpetuae salutis gaudia. (Fol. 81) Evangelica veritate edocti et totius evangelicae fidei auctoritate in Christo fundati, paterna erga vos quodammodo junctus sollicitudine, vestram fratres dilectissimi exemplari rei divinitus gestae commonefacio caritatem, quam ad commonitionis vestrae solatium per quendam fratrem nostrum per sex horarum spacia spiritu velut mentis excessu raptam nobis voluisse fieri manifestam, divinam conjicere possumus gratiam. Quae licet spiritualibus nos res pugnare nequieris multimodis scripturarum divinarum occultis et ipsa vix subtilissima mentis acie contrectandis semper instruat documentis, nos tamen [Col. 0221B] ex assiduitate torpentes, corporeaeque impatientis naturae remissiones adversum pernitionis quasi ex securitate hosti ex adverso insidianti patefacientes, manifesta per hanc visionem Dei miseratione, ad internam mentis nostrae et discussionis reducimur subtilitatem, prout quisque nostrum subtilissimae mentis et discretionis oculo transfigurata comparataque huic visionis sententiae prophetarum, apostolorum, evangelistarum quoque invictissima discretione hoc in se ad utilitatem suam veritatis transformare studuerit testatione. Cunctis etiam liquet, quod sine detrimento silentii tegimine non velatur, quod divinae miserationis ostentatione in salutem nostram manifestatur. Narrare vero opera Domini cum sit honorificum, ea silentio subprimi [Col. 0221C] perniciosum. Quid namque tam saluberrimum atque utillimum, quam divinae largitatis donum, quod habet quispiam singulare, cum aliis participando faciat illud esse commune: quod cum fit, illa Salvatoris jussio, qua dicitur: Quod dico vobis in tenebris (Matth. X, 27) et reliqua. Cujus non jussionis vim perpendentes, et toto mentis annisu illam complere volentes, quod in tenebris et in aure, id est in occulto, audivimus, ob multorum utilitatem in medium proferimus. Sane nemo autumet hic aliquid falsitatis esse permixtum, aut a veritate aliquatenus credat alienum, quoniam sicut audivimus, vidimus, absque mendacii fuco fideli narratione perstrinximus. Nunc igitur ad narrationem rei gestae stilum [Col. 0221D] vertamus. Debita religionis reverentia paschalia nobis 50 dierum exequentibus sollempnia, cum in hoc cenobio quod est Atrebatensium situm in urbe, pretiosissimi confessoris Christi Vedasti cultu dicatum honorifico, cui ipse monachicae continentiae instituendis disciplinis Deo auctore deservio, hec divinitus accidit visio. Quidam fratrum nostrorum debilitate corporis praeventus, lecto est aegritudinis occupatus. Sicque duobus transactis diebus, in ipso tercii diei noctis perventum est articulo, cum dolore anxietatis suae nimio hoc visus est exigi funditus migrare de seculo. Quod fratres vigiles inibi deputati [Col. 0222A] videntes, me concite adesse signo faciunt, duorumque fratrum junctus obsequio, quam primum affui, et mox exposito lecto quia spiritus exitus sui separatione colluctabatur, psalmodiae litaniisque insistens omnem adesse feci congregationem. Quibus expletis, funebribus intenti exequiis ut a circumstantibus, quia spiritum funditus exalasset vix summa poterat diligentia inquiri, dicendo: Subvenite, sancti Dei, exitum ejus et os emundare cepi. Cum interim jam subitis ⁜ 292 turbatus, me corpori defuncti applicui, manuque mea ejus ori pectori vitalibusque subtilissima indagatione admota, spiritum velut tenuissimi ac subtilissimi aeris flatum inesse praesensi, et remissa commendaticia oratione, quidnam futurum esset cepimus expectare. Cum post velut unius [Col. 0222B] horae spacium tenuissimo et vix sensibili singultu pariter et anhelitu cepere labia tremere, deindeque inconditum quasi suspiria gementis et dolentis lingua summotenus emittere sonitum, subindeque discretum, velut vagitus infantum verba formare volentum. Sicque est eo usque perventum, ut rectum ad nostrum formaret verba auditum. Sed quaeso intendite, quia linguam commovebat tantum, cum in reliquis corporis membris, capite dico, oculis et manibus, coxis et pedibus nullus omnino ac si ligno vitae inesset spiritus, quod praesens fratrum et frequens indubitanter testabatur attactus. Sed visa inibi et colloquuta nostro auditui verba sola lingua formabat; quae in se postmodum reversus a nullo sub celo hominum sciri putabat. Cui assistens notarius, [Col. 0222C] inpressis eadem signabat litteris, quae et ipse corporeo postmodum usus colloquio, non alia atque alia testabatur a se visa et colloquuta esse in caelo. Quem cum in subsequentibus lector audieris, ne quid eorum ambigi posse credideris, vehementius emortuum corpus humana formare posse verba miraberis, quam si et utriusque testamenti verissima assertio credi compellit, ab eo ut refert visum esse non dubitaveris. Egredienti a corpore animae malignorum spirituum tres ipsa sua visione terribiles astiterunt; cui quasi horrifico impulsu insultantes, dicebant se habituros hunc tormentis infernalibus cruciandum, suarum illi attestationem inferentes culparum: cultellum scilicet cujusdam fratris nostri [Col. 0222D] parvulum quem oblivione et negligentia dudum per diderat, cujus quamlibet minima videatur culpa nec priori confessa nec venia fuerat absoluta. Affuit etiam pacis et lucis Michael angelus, hostilis invasionis tutor serenissimus. Quibus utrimque conventis, in momento infernalibus astitere claustris. Ubi ignis maximus quantitatem magnitudinis omnino excedens, locis illis cruciandis animabus erat deputatus, nigras adeo et fetentes emittens flammas, in quo traditor Domini Judas catena undique strictus, majoribus in die judicii tormentis servatur cruciandus. Quibus anima se deputatam sperans, nimio [Col. 0223A] praesentis mortis tormentorum terrore constricta, misereri sibi Deum sanctosque apostolos Petrum et Paulum, Johannem quoque baptistam et magnum confessorem Christi cui deserviebat Vedastum, frequenti et lugubri voce iterabat. Illis vero inferentibus veram priori sui distulisse confessionem, ut eum dampnarent testificabant. Tandem miseratione Dei praeventa et angelica confinitate confisa, spiritibus discussa immundis, soli abinde amplioribus procedunt perscrutandis, et ecce subito discreto alteri generi tormentorum consistunt in loco, ubi erat hiatus inferioris inferni, in modum putei latae et profundissimae inmensitatis, qui velut nubes glomerantur in imbribus, fumiferas eructuante camino removebat flammas. Super hunc velut rupe in praecipitio [Col. 0223B] constituta, ille vero verso vultu in altera, rogat ut introspiciat. Cujus nimio timore jussionibus parens introspexit, et inibi torqueri Albertum Namucensium comitatui praefectum ⁜ (91) , quem ex nostris multi noverunt, recognovit. Quae cum illic propriae perditionis nimium dubia tremeret sublata ab angelo, venerunt non longo adeo interstitio ad aquam sicut ex nimiis et fetentibus pruinis colligi poterat frigidam, circa quam velut medii corporis profunditate inmersi maxima residebat multitudo hominum, licet aliquantulum boni, tamen quia de seculo exierunt impuri, usque in futurum judicium penalibus undis frigoris et fetoris venialibus sunt diluendi peccatis. Deinde venerunt ad aliam, quae [Col. 0223C] ferventibus undis et ebullientibus innumerabiles visu volvebat lugentium strepitus. Quorum tortores, equorum, canum omniumque fere repentium similitudinem praeferentes, quoniam gravioris culpae fuerunt, homicidii, fornicationis, adulterii, sacrilegii, eorum miserabili interitu, impudendo gaudebant vocis et corporis gestu. His angelico ductu transcursis, exierunt in pulcherrimi prati florum diversitate vernantis tantaeque magnitudinis planiciem, ut si aequato omni orbi terrarum sub unius hominis visu colligi posset, huic comparari non posset. Locus hic quadam sui parte refrigeria, quadam vero diversis tormentorum et flammarum ignibus distinctus erat; ita ut qui levioribus pressi, velut aurum igne purgati, seorsum secedant refrigerandi. In hoc [Col. 0223D] refrigerii loco Notkerum ⁜ (92) recognovit episcopum. In tormentis vero alium intercepto nomine recognovit episcopum, qui a collo catena ligatus in dorso, linguam qua populo praedicare debuit, forcipibus igneis tortores ejus nitebantur extrahere . . . . . . . . draco ore, naribus auribusque flammas in faciem mortiferas u . . . . . presbiteros Eucarium et Rainboldum, fratrem etiam suum puerulum nomine Petrum, sororem ex ejus conspexit ⁜ 293 aduri latere; sororemque aliam toto quo advixit corpore contractam, [Col. 0224A] seorsum jam cessisse liberam; laicum quoque, cujusdam fratris nostri qui inibi adstabat patrem, de quo, quia vitam novimus, minime dubitamus, multosque alios quos memoria notos, sed multimoda praesens ratio fecit esse ignotos. Abhinc lector queso diligenter intende, quia mox ut exiit ab immundis spiritibus, et visis tormentorum periculis hec anima est liberata, ductorisque sui serenissimi ut est familiaritate quam dulciter recreata, quomodo majoribus amplioribusque aucta et incensa desideriis inquirendi et perscrutandi aliqua quae comminisci ab ea poterant, et quomodo ipsa sua importunitate quam sepissime dicendo: O domine sancte Michael, pie pater, dic mihi! semper extorserit, quae in reliquum scripta audire poteris; et quia [Col. 0224B] singulis angeli responsionibus anxia hoc ⁜ 294 iterum iterumque suis vexabat inquisitionibus, clamando: O domine sancte Michael, dic mihi adhuc! sub interrogatione animae et angeli responsione cum omni diligenti assidenti inibi ut supra diximus notario, quod restat curabimus scribere, non permixta nec mutata a nobis latinitate, nec verbo, sed omnia quae ipsi alternatim sermocinabant, eadem hec nobis in terra positis per linguam emortui corporis resonabat Spiritus sanctus; et cum impressum quarumlibet litterarum inveneris signum, animae interrogantis in te transfer affectum, ut angelicum facilius possis intelligere responsum: Anima. O sancte Michael, dimitte me ire ad fratres meos, et dicam [Col. 0224C] illis omnia. Angelus. Non dimittam te, veni sequere me. Vide. Anima. O domine, quam pulchras mansiones; dic mihi, quis debet in eas habitare. O quam pulchram mansionem. O sancte Michael dic mihi. Angelus. Anima, non potes scire. Ista bona est. Anima. O domine sancte Michael, dic mihi quae est ista altera mansio. Dic mihi quis debeat hic habitare. Angelus. Fredericus ⁜ (93) . Anima. O domine, parvum refrigerium est in ista mansione. Angelus. Adhuc non est rectum. Anima. Video domine, pulcra est mansio, si perfecta fuisset. O domnus abbas, multa mirabilia ostendit Dominus per te. Magnus Fredericus, fortis et laudabilis. O domine, non permittas me hic stare, dimitte me ire ad fratres meos, et dicam illis omnia quaecumque vidi. Angelus. Non. Non est in [Col. 0224D] mea potestate, sed in Salvatoris. Anima. O domine, quam longa via est ubi est paradisus? Angelus. Eamus, sequere me. Anima. Sequor te. O domine, dic mihi quid est? Angelus. Unus paradisus est. Anima. O Adam, quare credidisti uxori tuae? O Eva, quare decepisti virum tuum? O maligne serpens Leviathan, quare seduxisti mulierem? O sancte Petre, sancte Paule, sancte Johannes, magnus sanctus Vedastus, misericordiam. O pia Maria, sancta et gloriosa Maria, miserere. O domine, dimitte me. Angelus. Anima, [Col. 0225A] non dimittam te, sede, sede, sede. Anima. Quare non dimittis me? Angelus. Non dimittam te, nisi veniemus ad Salvatorem. Angelus. Veni, eamus. Anima. O domine sancte Michael, dic mihi quae est ista altera mansio? Angelus. Alter paradisus est. Anima. O domine, quis est iste homo? Angelus. Duo sancti Elias et Enoc. Anima. O domine, quid faciunt hic? Angelus. Expectant judicium Dei. Anima. O domine, quid facient tunc? Angelus. Erunt ibi quousque veniat Anticristus. Anima. Quando veniet Anticristus, o domine, quid facient tunc? Angelus. Tunc surgent illi. Anima. Ubi pergent? Angelus. Ad secula terrena. Anima. O domine, quis est ille Antichristus? Angelus. Magnus diabolus est, ipse dicet: Ego sum Christus; Helyas dicet non, et Enoch similiter. Anima. [Col. 0225B] O sancte Michael, quid facient tunc? dic mihi. Angelus. Dico tibi. Salvatoris testes erunt, et dicent ejus testimonium, et testimonium eorum verum est. Anima. O omnes gentes non credatis illi; credite mihi, quia Salvator est in celo; qui hoc non credit, vitam aeternam non habebit. O omnes gentes non credatis isti seductori; non habebit potestatem. O Antichriste, quare seducis gentes? Verba tua non sunt vera. O sancte Michael, quid facient tunc? Angelus. Dico tibi, testimonium prophetabunt quia Salvator veniet; qui hoc credit, salvus erit. Dico tibi, multi credent per Helyam et Enoch. Anima. O sancte Michael, quid facient tunc? Angelus. Dico tibi; prophetabunt omnia vera usque ad mortem. Anima. Qua morte erunt morituri? Angelus. Interfecti erunt pro Dei amore. [Col. 0225C] Anima. O domine sancte Michael, dic mihi, quid faciemus tunc? Angelus. O anima, cessa. Anima. O domine sancte Michael, pie pater, dic mihi. Angelus. Tunc ardebit omnis terra. Anima. Quid faciemus tunc, domine? dic mihi. Angelus. Tunc veniet Salvator. Anima. Pie domine, quid faciemus tunc? Angelus. Tunc venient Matheus, Marcus, Lucas et Johannes. Illi dicent: Ossa arida, surgite; audite verbum Domini. Tunc veniemus coram Salvatore; tunc erit mundus novus et terra nova. Anima. O domine sancte Michael pie pater, quid faciemus tunc? Angelus. Dico tibi. Anima. Dic mihi, in qua forma veniemus. Angelus. O anima, cessa, satis audisti prophetas. Omnis plebs habebit formam triginta annorum, simul [Col. 0225D] tam pueri, juvenes, adolescentes quam senes. Anima. O Domine, quid faciemus tunc? Angelus. Tunc habebitis novam carnem. Tunc veniemus coram Domino omnes angeli et archangeli, tunc duodecim apostoli. Anima. Quid facient illi? Angelus. Illi sedebunt super sedes duodecim, et judicabunt duodecim tribus Israel. Anima. O domine sancte Michael pie pater, quid faciemus tunc? Dic mihi. Angelus. Omnia opera omnis plebs habebit in manu sua. Anima. O domine, quando veniet Salvator? Angelus. Adhuc non venit. Anima. O domine, quando veniet, quid faciemus tunc? Angelus. Tunc veniet sanctus Petrus princeps apostolorum, et dicet: O fratres, sedete omnes gentes. Tunc veniet magnus Jesus salvator et redemptor. Anima. O domine, quam magnam angustiam videbimus tunc? [Col. 0226A] Domine, dic mihi, quid faciemus tunc. Angelus. Dico tibi, tunc veniet ille in cruce praeparatus. Anima. O domine, dic mihi, quid faciemus tunc? Angelus. Dico tibi, tunc dicet Salvator: O omnes gentes, angeli, archangeli, apostoli, o omnes gentes, videte dolores meos; palpate et videte; videte passionem meam, manus meas; sicut fui in cruce propter vos, sic sum coram vobis. O omnes gentes, non aurum et argentum propter vos dedi, nec ullum hominem, sed corpus meum. O omnes gentes, ego amavi vos, tradidi corpus meum propter vos, videte dolores meos. Anima. O domine, quid respondebunt tunc? Angelus. Omnia opera vestra respondebunt propter vos. Anima. O domine, quid postea? Angelus. Tunc sedebunt apostoli ad dexteram et omnes angeli. Anima. O domine [Col. 0226B] sancte Michael, dic mihi, quid faciemus tunc? Angelus. Bene. Anima. O domine, quid faciemus tunc! Angelus. Anima, quare non cessas? Anima. O domine pie sancte Michael, dic mihi. Angelus. Scis verum, verum potes scire, quia Petrus primus loquutus est. Anima. Domine, quid faciet sanctus Petrus? Angelus. Ille judicabit primus, secundus Paulus, tercius Johannes Baptista; tunc omnes apostoli; tunc judicabunt sancti heremitae; tunc perfecti monachi. Anima. O domine, quid tunc judicabunt? Angelus. Boni episcopi tunc reddent rationem de omni pecore suo. Anima. O domine, quid tunc? Angelus. Tunc venient boni presbyteri, tunc judicabunt illi. Anima. O domine, quid faciemus tunc? Angelus. Tunc venient boni layci, et judicabunt omnia bona. Illi vero qui sunt [Col. 0226C] agricolae, multa bona, omnia bona laboraverunt, omnia bona receperunt. Anima. O domine, quid faciemus tunc? Angelus. Tunc venient mulieres. Anima. O Domine sancte Michael, quid faciemus tunc? Angelus, Dico tibi. Ille qui dixit: Vade mulier, jam noli peccare ne deterius tibi aliquid contingat (Joann. V, 14) , judicabit illas. Anima. O domine, misericordiam, quid faciemus tunc? Angelus. Dico tibi. Tunc dicet rex Salvator omnia bona his qui sunt ad dexteram, et omnia mala his qui sunt ad sinistram. Tunc erit rex magnus et fortis, omnis plebs humiliata. Tunc dicet Salvator: Omnes gentes amavi vos; volui ut vos domo veniretis; vos noluistis. Anima. O domine, quid tunc dicent illi, qui bona fecerunt? Angelus. Dico [Col. 0226D] tibi, tunc respondebunt justi: Domine, quando te vidimus? Nunquam te videmus; nec te vidimus nec minimos tuos. Tunc dicet Salvator: Quando fecistis uni de minimis istis, mihi fecistis (Matth. XXV, 40) . Anima. O domine, quid faciemus tunc? Angelus. Justi bene, bene justi. Tunc dicet rex: Venite, benedicti patris mei, possidete regnum quod vobis paravi ab origine mundi (Matth. XXV, 34) . Tunc erit gloria magna super eos. Anima. Post, domine, quid facient illi ad sinistram. Angelus. O anima, cessa. Anima. O domine sancte Michael, dic mihi. Angelus. Dico tibi. Ibunt in supplicium aeternum. Anima. O sancte Michael, dic mihi ubi pergunt illae? Quod si erit illis ultra aliqua remissio. Angelus. O anima, dico tibi. Indulgentia Dei succurret illis, et angeli Dei facient [Col. 0227A] raptum super illos. Omnes sancti intercedent ad Deum pro illis. Anima. O domine, si omnes liberati erunt? Angelus. Possumus succurrere illis. Paucum est. Anima. O domine sancte Michael, dic mihi, qui facient raptum? Angelus. Dico tibi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . et duodecim apostoli facient raptum, et omnes angeli. Anima. O domine sancte Michael, . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Anima. O domine, qui liberati non fuerint, quid facient illi? Angelus. Certe malum. Anima. O domine . . tunc quid facient ⁜ 295 ? Angelus. O anima, quare non cessas? Vis audire quid facient? Deus, Deus reddet illis secundum opera sua retributionem. Postquam dicet eis ⁜ 296 : Discedite maledicti in ignem aeternum (Matth. XXV, 41) , reddite opera vestra angelis vestris quibus servivistis! non erit ultra ulla misericordia. Ibi erit luctuosa et tenebrosa mansio. Tunc veniet Salvator. Anima. O domine, quid faciet dominus Deus? Angelus. O anima, quare non cessas? Anima ⁜ 297 . O domine, dic mihi, quid faciemus tunc? Angelus. Dico tibi. Tunc dicet Salvator: Venite ad me omnes qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos (Matth. XI, 28) . Vos qui sequuti estis me sedebitis super sedes [duodecim, judicantes] duodecim tribus Israel (Matth. XIX, 28) . Modo venite ad me; ego do vobis gaudia aeterna, in quibus permanebitis. Anima. O domine, quid facient, qui illam vocem audiunt. Angelus. Dico tibi. Letabuntur sine fine, Anima, O domine sancte Michael, quid faciemus tunc. Angelus. [Col. 0227C] O anima, quare non cessas? Anima. O domine sancte Michael, adhuc dic mihi. Angelus. Sequere me. Anima. O sancte Michael, ubi debeo sequi te? Angelus. Ego dico tibi. Adhuc ostendo tibi magna bona, magnum paradisum. Vide. Anima. O sancte Michael, o domine, quam pulcra est ista mansio! Quid hoc est domine? Angelus. Non dico tibi modo; sed vide alterum. Anima. Video, domine, quia pulcra est ista mansio, quia pulcher paradisus. Dic mihi, domine, quid est hoc. Angelus. Hoc est refrigerium justarum animarum. Tercium non potes videre. Anima. O domine sancte Michael, misericordiam. Angelus. Dico tibi, non videbis tercium, donec veniat dies judicii Domini. Anima. O domine, quid faciemus? Angelus. Modo ibimus [Col. 0227D] ad infernum. Anima. O domine, quid ibi faciemus? Angelus. Ostendam tibi tormenta. Anima. O domine, ne permittas me intrare. Angelus. Dico tibi, non est homo in terra, qui non debeat videre. Sequere me. Vide. Anima. O domine, quid sunt hae? Angelus. Mansiones ubi habitant diaboli. Anima. O domine, quid faciemus? Angelus. Sequere me. Modo veniemus ad magnam et fortem aquam. Anima. O domine, quare non dimittis me? Angelus. Veni et ostendam tibi. Vide. Anima. O domine, quid faciunt hic? Angelus. Ibi sedebunt infirmi usque in diem judicii [Col. 0228A] Anima. O domine, quales infirmi? Angelus. Qui satis excusationem non habent de peccatis suis, illi sedebunt super rivulum istum. Anima. O domine, quid faciemus? Angelus. Veni, ostendam tibi. Vide. Anima. O domine, quid est hoc? Angelus. Haec sunt tormenta; ibi sedebunt impuri, ut ibi peniteant super rivulum istum usque in diem judicii Dei. Anima. O domine, magna sunt ista tormenta. Quid faciemus? Angelus. Veni, ostendam tibi. Sequere me. Vide ignem magnum. Anima. O domine, quis est ille? Angelus. Vide Judam, qui tradidit Deum. Anima. O Juda, quare vendidisti corpus et sanguinem domini nostri Jesu Christi? Quare tradidisti dominum tuum? Quare fecisti hoc? Angelus. Multa mala fecit, propterea recipiet omnia mala. Vides istos homines? [Col. 0228B] Ille fuit dives, modo est pauper. Anima. O domine, quid ⁜ 298 faciet, habebit remissionem de peccato suo? Angelus. Non nisi in judicio; tunc dimittentur illi omnia peccata sua. Anima. O domine, quid faciemus? Angelus. Dico tibi. Eamus de isto periculo. Sequere me. Modo ostendam tibi magna mirabilia quae adhuc non vidisti. Vide. Anima. O domine, quid est hoc? Angelus. Infernus malignus; ibi sedent adulteri, perjuri, falsi episcopi, falsi presbiteri, falsi monachi, ibi sedebunt usque ad judicium Dei. Anima. O sancte Michael, quid faciemus? Angelus. Sequere me. Adhuc ostendam tibi omnia mala. Anima. O domine, que sunt? Angelus. Adhuc monstrabo. Vides quantas animas? Anima. O domine, unde venerunt? Angelus. Hoc est tota terra. Adhuc [Col. 0228C] non est plenum, adhuc non sunt omnes. Vides illum magnum qui est ligatus catenis? Anima. Domine, video. Angelus. Ille magnus fuit Coloniensis episcopus ⁜ (94) . Anima. O domine, quis fuit? Angelus. Pastor fuit, non fuit pastor, sed mercennarius; ille lupus fuit. Anima. O domine, misericordiam; habebit indulgentiam? Angelus. Non. Magnus pastor fuit, sed non custodivit praecepta Domini. Anima. O Domine, quid faciemus? Angelus. Eamus; modo ostendam tibi; sequere me. Modo sede, anima, sede. Anima. O domine, quare non dimittis me? Angelus. Adhuc multa miracula demonstrabo tibi. Sequere me. Vide. Anima. O domine, quid est hoc? Angelus. Hoc sunt qui omnia bona laboraverunt, et sedent hic [Col. 0228D] usque ad judicium Dei. Anima. O domine, quare non vadunt in regnum Dei? Angelus. Anima, dico tibi. Nullus intrabit usque in judicium Dei. Anima. O domine, quid faciemus? Angelus. Sede. Vis adhuc dicam tibi? Anima. Volo. Angelus. Dico tibi. Multi homines sunt in mundum ⁜ 299 , qui hoc non viderunt quod tu vides. Anima. O domine, quid? Angelus. Dico tibi. Multi homines sunt, qui non viderunt quod tu vides. Anima. O domine, dimitte me ire ad fratres meos, et dicam illis omnia quae vidi. Angelus. Non nisi dominus Salvator voluerit. Dico tibi; sicut leo [Col. 0229A] rugiens, sic diabolus inter fratres tuos. Misericordia Domini super illos fuit, quando sexta ab hac nocte diabolus puerum vivum ex fratribus tuis strangulare voluit. Anima. Modo hoc verum recognosco, quia interfui. Domine, est ille liberatus? Angelus. Non, quia veram confessionem dare non vult. Multi dicunt, quia servimus Domino, sed serviunt diabolo. Omnes maculas, quidquid faciunt, demonstrant per veram confessionem. Si non faciunt, dico tibi, quia cito videbis magnum periculum. Cessent murmuria magna in illo loco. Dico tibi; unus vetus est, qui non est acceptus coram Deo. Anima. O domine, quis est ille? Angelus. Tace, anima; omnia non debes scire. Anima. O domine, si dimittis me ire ad illos, dicam illis omnia. Angelus. Non debes scire omnia; multi [Col. 0229B] sunt, qui nolunt tibi credere. Dominus tibi demonstrat. Anima. O domine, tantum amaverunt me. O domine, quid facient fratres mei? Sunt quatuor. O domine, domnus abbas ⁜ (95) quid faciet? Angelus. Omnia bene. Vere est Israhelita, in quo dolus non est. Anima. O Domine, domnus Fredericus quid faciet? In Dei nomine dic michi. Angelus. O anima, cessa. In Dei nomine dico tibi: Omnia bona opera faciet, sed non sunt adhuc completa. Anima. O domine, de aliis fratribus dic mihi bene. Angelus. Bonum possum tibi dicere; vera confessio succurret illis. Anima. O domine quid faciet . . . . . Angelus. Quare non cessas? Non dico tibi. Anima. O domine, meus sanguis ipse et caro mea quid faciet? dic mihi. Angelus. Omnia bene. Anima. Domine, quid illi duo [Col. 0229C] fratres qui fugerunt Gotmundus et Balduinus. Angelus. Dico tibi, praeparatae sunt illis mansiones in inferno. Anima. O domine, dic mihi. Angelus. Dico tibi, malum fecit domnus abbas quia excommunicavit eos. Anima. Domine, dic mihi de fratribus meis. Angelus. Dico tibi, Dominus elegit duodecim apostolos, et unus ex illis diabolus fuit. In fratribus tuis summi boni et summi mali. Anima. O domine, quid faciam? Angelus. Dicam tibi. Anima. Quare ⁜ 300 dimittis indulgentiae medicum, ut eam ad illos et dicam illis omnia. Angelus. Non est mea licentia, sed Domini. Anima. O domine, quid facient fratres mei? Tantum amavi eos. Angelus. Quid tibi possum dicere? Pastorem habent. Anima. O domine, dic mihi. Angelus. [Col. 0229D] Verum dicerem tibi, sed tibi nolunt credere. Anima. O domine, bene credent. Angelus. Si unus credit, alter non credit. Qui est ex Deo credit, qui non est ex Deo non credit. Omnia sciunt tormenta, sed non intelligunt; cor eorum est clausum ⁜ 301 .

«Anima. Quis est serpens? Angelus. Laici homines sunt; sed audiunt quia bonum est confidere in Domino quam confidere in homine. Anima. Quis est quod fratribus possit succurrere? Angelus. Audi, anima. Albricus serpens magnus, sicut leo rugiens circuit quaerens quem [Col. 0230A] devoret. Anima. Domine, ego non vidi eum; ubi est? Angelus. Omne quod cogitat facit. Ille dicit quia fidelis est; sed est infidelis. Anima. O domine, de antiquo quis est? Angelus. Dico tibi, quia si non emendaverit, per Dei gladium illum coram plebe cito demonstrabo in magna virtute. Anima. Ve illi! O Domine, quis est homo? Qui sunt monachi, qui non obediunt domno abbati? Angelus. Vis audire? Domnus Robertus obedit. Anima. Quid facit modo ille? Angelus. Dico tibi, quia modo est in ara ⁜ 302 coram Deo. Dic mihi, quid cogitas? Quare omnia quae cogitasti, per veram confessionem non demonstrasti? Anima. Domine, malum non cogitavi. Angelus. Demonstra cogitationes tuas. Anima. Domine, mea culpa, satis cogitavi. Angelus. Quid cogitasti? [Col. 0230B] veram confessionem da. Anima. Domine, mea culpa; satis cogitavi omnia mala. Angelus. Non, sed bene, si modo posses adimplere. Anima. Domine, hoc cogitavi quod Dominus locum sancti Bertini visitaret. Angelus. Dico tibi, multa ibi sunt peccata; misericordia Dei visitabit locum illum. Anima. Deo gratias, Deo gratias. Angelus. Dico tibi, multum sunt maligni spiritus in illo loco. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ad Salvatorem. Anima. Ubi est Salvator? . . . . Angelus. Modo veniet . . . . . . . . . . . . . . . Domine salvator et redemptor mundi, succurre mihi misericordiam. Salvator. Quid quaeris? Anima. O domine, misericordiam et indulgentiam de omnibus peccatis meis. De magistro require, respice. [Col. 0230C] Salvator. Dico tibi, quia quando ibi venit sanctus Bertinus, multi fuerunt diaboli, numquam tamen fuerunt tanti sicut modo sunt. Anima. O domine, . . . . de illo loco et omnibus fratribus qui sunt in eo. Salvator. Dico tibi, illi sunt quasi ad seculum sequendum. Anima. O domine, dimitte me ire ad illos; dicam illis ut relinquam ⁜ 303 mundum. Dimitte me ire ad episcopum, dicam illi ut respiciam ⁜ 304 locum illum. Salvator. Istud verbi secretum custodi. Anima. Dimitte me ire ad domnum abbatem; illi soli dicam. Salvator. Si aliis dixeris, morte morieris. Modo vade in pace, omnia secreta custodi.

«His ita finitis, anima ad corpus reversa, in momento nobis videntibus frater ille erectus, aliquantulum [Col. 0230D] ista tamen dissimulans est loquutus. (Fol. 82'.) Acta sunt hec 15 Kal. Mai, anno dominicae incarnationis 1011.

«(1012. Jul. 4.) Consueto ordine religionis nobis exequentibus propositum sanctae professionis in pretitulato civitate Atrebatae posito preciosissimi confessoris Christi Vedasti cenobio, eo ipso a praecedenti visione anno subsequenti, in mense qui Julius dicitur, die quarto, forte quempiam fratrum nostrorum gravi corporis dissolutum valetudine, aliquanto [Col. 0231A] dierum spatio contigit infirmasse. Qui nimio ingravescente languoris sui dolore ad ipsum Kalendarum Augustarum (Aug. 1) qui pro vinculis beati Petri venerationi debetur evocationis suae perductus est diem, cum praesentibus fratribus mentis excessu raptus, emortuo penitus exivit e corpore, locaque revisens inferni vidit multa quae nobis coram testibus positis pro veritate confirmando, sola absente spiritu referebat lingua; et postmodum peracto pleno trium horarum spacio in se reversus, verius sic confirmabat visa praesens, ut haec quam eo ipso teste inscio praenotavimus subtitulabit paginula. Egredienti animae missi ex officio tenebrarum principes extitere, paratique conducere, ipsis infernalibus claustris dicto citius affuere, cujus mox debitam penarum [Col. 0231B] causam acturi introduxerunt in domum, quae, sicut ex nimia caliginis et fetentis fumi densitate expressius colligi potuit, tantae magnitudinis inmensa civitas fuit. Hujus parietes et interna munitio velut muris extructa, interius undique litteris videbatur depicta, continens a principio totius mundi peccata, nisi quae pura confessione et penitentia sunt remissa, quedam vero conculcata, ut iterentur, adhuc viventium servabat memoriam. Huc deductam animam diabolus tenens, illam horribili nimis impulsu cepit agitare, tondere, gravissimis virgarum plagis insistere, et praeter hec appositum ignis tormentum comminitari, suas etiam illi improbare culpas, repraesentans quasdam scedulas et quaterniolos, quos negligenter et absque prioris licencia proprio usu [Col. 0231C] contrectavit habendas. Pluraque alia autoritate illius se retinuisse in praedicto pariete juxta signabat inscripta, quae frater ille in confessione numquam potuit comminisci pro vita sua. Pro quibus cum multiplicia infligerentur tormentorum flagella, consciam tantum fatebatur culpam, divinamque miserabiliter sibi rogans subvenire clementiam. Sciebat enim hoc se promereri reatus sui exigentibus culpis, ac propter hec angelicae praesentiae auxilio se destitui, solamque relinqui. Ille vero amplius insultabat dicens, illam jure humanae militiae suam debere fieri, sibique servire, nec aliquo modo ab illatis posse tormentis liberari, nisi adoraret, a quo non haberet in perpetuum separari. Cui econtra anima illa immensae Dei clementiae recolens [Col. 0231D] sacramenta, spe quadam et credulitatis confidentia confisa, sputa in faciem dabat, simul et inhonesta prout dignus est improperia imprecans, singulis illius verbis sua singula reddens, hoc ipso sermone dicebat: Tu enim totius superbiae et perditionis spiritus, qui decepisti Evam, tu fecisti multa mala, quae per te humano generi sunt illata; te non adoro, quia tu es fur et latro; modo tantam potestatem habes in me, et hanc non haberes nisi tibi data fuisset desuper. Deus est fortis et potens et immensae misericordiae, et ipsum qui pro me passus fuit adoro. O domine Deus meus, quare me dereliquisti? Tu formasti me et creasti me; multa sunt peccata mea, Domine, mea culpa. Cui econtra diabolus respondebat: [Col. 0232A] Non erit ita; tu non ea confessus fuisti. Deu ego sum. Scio enim omnia quae fecisti, nec ulla peccati negligentia evenit fratribus tuis cui non intersim; me adora; habeo siquidem te in mea potestate, et de fratribus tuis unum. Hem! Num me ibi dudum vidisti, ubi quia et in potestate mea eras horrens praesensisti, et fratrem tuum per subitaneam mortem ut eum mihi perdere deberem suffocare debui? Tu etiam hec fecisti, quae in pariete hoc inscripta vidisti. Sed si vis ab his tormentis liberari, me adora, quem angelum Dei esse cognovisti. Hinc anima illa in mortem usque flagris et adhibito igne jam superata dicebat: O domine Deus, misericordiam. Ardeo, Domine, mea culpa; sancte Michael, succurre mihi! et: Quare me domine derelequisti? Multa sunt, scio, Domine, [Col. 0232B] peccata mea, domnus abbas scit ea. O Deus, quam magna sunt judicia tua? O Satan, quare non dimittis me? Non te adoro; scio et ego quia tu omnia scis, sed Domini potestas est in coelo et in terra, et ipsa judicet inter me et te. Quod si tu Deus es, ubi sunt angeli tui? Ostende mihi faciem tuam. Phi! mentiris! Alterum angelum vidi; mentiris! non es angelus. Ego te recognosco; diabolus es. Scio quia angelus fuisti, sed superbia tua de celo cecidisti. Quod ergo in vinculis tuis sum, Domini potestas est et voluntas, non tua. Et dic mihi, quis est frater meus illi quem habes? et quum totius scientiae et memoriae est anima terrena hac habitatione soluta. Reminiscebatur enim, quia et interfuit, quod frater ille novem transactis diebus, cum expleto matutinarum [Col. 0232C] officio paululum cum ceteris se reclinaret in lecto, nobis nescientibus quo infirmitatis morbo, sed cum praesenti mortis suae periculo emissus a fratribus fuisset e lecto, et post unius horae spacium vix recepisset vitae spiritum; ejus subitaneae morti eo amplius condolens, mortiferas hostis insidias exprobrabat dicens: O Satan, omnia trahis ad te. Quare decepisti illum? In hoc et tu mentiris, quia servus tuus non erit; mansuetus est multum et humilis, et magnae erga omnes obedientiae et pietatis, ac per hoc convertetur et vivet; et quia nullus est misericordiae Dei finis, qui non mortem sed penitentiam desiderat peccatoris, tuus non erit, sed convertetur et vivet. O frater, cave, cave frater insidias ejus, ne decipiat te. Salvator mundi, succurre mihi. Sancte Michael, [Col. 0232D] quare dereliquisti me? Pater sancte, misericordiam! Domine, ardeo, ardeo. O Satan, ut quid me tota die punis et punis? Hec et alia plura his similia quae propter importunitatem multiplicitatis lectoribus nova quaeque fastidientibus minus congruum ingerere vilipendimus. Cum ejusmodi confabulatus altrinsecus infatigabili altercatione consererent anima et diabolus, consumptaque flagris cum jam pene se victam ut eum adoraret profiteretur, quam non impetus ignis ardentis et lucentis a longe ad ejus auxilium veniens cepit comparare angelus, cujus placidissimae praesentiae gratiae resumptis viribus conviciis amplius insistebat, perfidis inimici praesumptionibus resistens et dicens: O Satan, Satan, multa [Col. 0233A] te in die Domini expectant mala, quia es humani generis perditio et perditionis causa. Modo non me tenebis, de me diutius non gaudebis, modo te non adoro; quia tu Deus sis, mentiris; nichil potestatis habes amplius in me. O sancte Michael, ubi es? O Domine, misericordiam; mea culpa, Domine; video malum meum, quia praeceptis tuis non obedivi. O sancte Michael, misericordiam. Emendo, Domine, emendo; Deo promitto et sancto Petro et sancto Paulo et omnibus sanctis, omnia quidquid rogas faciam. Adjuva me, Domine, ego ardeo! Ad quem angelus: Tace, hoc est voluntas Dei; sed sequere me. Et illa: Sequor te, domine, et tecum paratus sum in mortem usque ire. Sed quid, dic mihi, domine, ille frater meus faciet, de quo dixit mihi diabolus, [Col. 0233B] quod decepisset illum? O sancte Michael, indulgentiam, misericordiam, domine, de eo, dimitte me pergere ad fratres meos; emendabunt se! Dic mihi, domine. Possum ad illum loqui: bene omnia. Mox recepto in corpore spiritu resedit, vocatoque ex nomine illo qui praesens ibi aderat fratre, dixit: Cave fiat, ne decipiat te diabolus quia per ipsum fuit tibi proxima . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ab angelo spiritus remanente emortuo corpore sicut prius; et dixit: O sancte Michael, fui ad illum . . . . . fratres omnes vidi. Ad quem angelus: Sequere me. Et illa: Sequor te, domine. His dictis tenebrarum to . . . . . . . . . . abinde procedentes duce angelo, rursus in aliam introductus est domum, quae quia lucis ac serenissim . . pl . . . . . . . [Col. 0233C] nimium renitebat, ejus pulcritudine miratus nec satis expleri nec pro voto potuit saciari, sed du . . . pon . . stupendo ac tremendo prospiciens intellexit cujus esset officium, et ad quid locus ille lucis potuisset haberi. Videbat namque in ea parietum superficie conscripta totius humani generis bona opera, sed et quodcunque usibus humanis in quibuslibet est creaturis utile, quod elemosinarum munera pauperibus Christi potest expendi pro animarum salute, quodque quasi substantiali edicens materia mihi videbatur expressum, equos scilicet et jumenta, asinos ovesque et diversa diversorum animalium, aurum quoque, argentum, vestes perpluraque preciosa ejus generis munera, peregrinorum [Col. 0233D] hospitia, pauperum lectisternia, ceteraque gratis impensa pro Christi nomine beneficia, straminis ac feni manipulos, vetustos etiam socios, et virides olerum plantas, desuper quasi filo suspensas, nec non potum aquae frigidae de quo Dominus ipse testatur fideles suos in aeterna vita mercedem non perdere. Ceterum quia longum est edicere omnia, hec et plura alia Christo in membris suis collata sanctarum elemosinarum vidit donaria, quarum pro aeternae vitae retributione in conspectu Dei solum servatur in memoria, ut major scilicet Dei populo futuro et praesenti daretur fiducia, nullius sui licet minimi Deum immemorem esse beneficii si in honore laudis ejus et gloria quidlibet optulerit virtutum [Col. 0234A] mater caritas sancta. Viso hoc interea sanctae memoriae miraculo, placida praemonitione ammonitus ab angelo, alio secesserunt in loco; ac post paululum progressi: Vide, inquit angelus, o anima, ea quae miseratione Dei tibi largiuntur, ut videas inferni tormenta, que licet sint humano generi incredibilia, sciant tamen ita sibi esse praedicta per evangelii sa[cra]menta. Et ille: Video, domine, quia multa sunt peccata et mala. Sed remitte in aliquantulum, quia multa sum passus. Diabolus enim non minimum me flagellavit. Et angelus: Anima, vis sedere? Sede. At ille tanta tamque inaudita praesentium tormentorum magnitudine perterritus, propter nimios ejusmodi mirabilis et innumerabilis populi dolores et luctus quodam compassionis praemovebatur [Col. 0234B] affectu, commemorans intra se illius judicii diem, quanta is tunc judice veniente cumulabit supplicia, quos tanta ab ipso ferme mundi exordio adhuc videt possidere tormenta, et clamabat: Quid o miseri, miseri, cum supervenerit districti et novissimi judicii Dei inrecuperabilis hora et impenitens dies illa? Dies irae, dies illa calamitatis et miseriae, dies magna et amara valde!

«Erat nimirum tanti per immensum spacii locus ipse penarum, tantaque confusio et immemorabilis frequentia lugentium populorum, quantum non est neque continet cujusvis imperii regnum; sed nec totum his putavit conferri cum homine mundum. Ubi plurimis distinctis tormentorum generibus, adstantes sibi ex legione sua singuli ministri sic [Col. 0234C] suis principiabantur ordinibus, ut pars quedam tenebris cum fetore suo tenerentur horrentibus, altera piceis flammis obnoxiis condebatur hominibus, alia vero puris ignibus, et alia frigore et quasi hiemalibus pruinis cruciandis augebatur peccatoribus. Sic pro meritis cuique pena a suis parabatur apparitoribus, et ejus rursus alia pars quasi quibusdam extructis mansionibus refrigerandis inutili minabatur animabus. Preter hec indeficientia vermium et flammarum eternaeque mortis incendia ignis e contiguo maximus non lignis materialibus sed crebris adhuc viventium culpis conficiebatur et cotidianis offensionibus. Quo viso non satis sui fisus periculo, audivit ab angelo: Veni et vide. Et ille: Video, domine, [Col. 0234D] quia malum est; omnia video et mala hic omnia. Sed dic mihi, domine, quid est hoc aut quid significat. Cui cum dixisset, quod Frandrensi comiti Balduino pararetur et esset, ejus subito admirans non imparem regii cultus personam, denominatam etiam cum divitiis et humana felicitate potentiam, si tantus vir post transitorios honores et gloriam infelicem ejusmodi sortiretur penam, et exitialem debitae mortis miseriam, hac verborum voce clamabat: O domine, quia mala habet facta? Et angelus: Quia malum fecit, malum recipiet. Item ille: Domine, si dimittis me, ego pronunciabo illi ut convertatur et vivat. Sancte Michael, misericordiam de illo; Dominus non despicit peccatores. Scio et credo quia ipse dixit: Nolo mortem peccatoris [Col. 0235A] sed ut m. o. et vivat. Ac per hoc, domine, dimitte me; veniam ad illum, et dicam ut se recognoscat et penitentiam agat. Cui angelus: Nihil proderit, quia non credit. At ille: Etiam, domine; aurum et argentum habet multum; possibilia etiam multa in terra; bene posset emendare. Et angelus: Dico tibi, sua non sunt, sed diaboli. Sed, anima, sequere me; veni et vide. Erat siquidem adjacentibus mirae magnitudinis spaciis diffusum per immensum quasi frigidissimae aquae stagnum, cujus congelascentibus undis per exurgentes cum fetore pruinas mortiferos celos usque videbatur eructare vapores. Continebat namque per innumeros ordines loci hujus supplicium muliebrem sexum, solum scilicet meretricum conventum, quae per incontinentiam propriae carnis [Col. 0235B] adulterando, humanae naturae modum excedentes, siti mercatoris non pertimuerunt corrumpere leges et jura. Harum mamillas, anteriora quoque et posteriora perhorrentia multi generis monstra et cohabitantium maxima multitudo serpentium acceperant devoranda. Quibus visu percursis, praemissis angeli verbis respondit dicens: Sequor te dominum, et video quia tormenta sunt magna. Sed dic mihi, quae sunt illa insidentium agmina, vel quod fuit peccatum eorum? Hae sunt meretrices quas vides, quarum mamillas tortines ⁜ 305 lacerant serpentes, quia peccaverunt per carnem et adulteria adulteraverunt magna. At ille: Ve vobis, o mulieres, ut quid nascendo in hanc vitam venistis? Domine, sedebunt hic usque ad judicium? Angelus: Dico tibi. Remissius erit illis in [Col. 0235C] die judicii. Cui rursus: Veni, sequere me, et his quae tibi monstrabuntur, diligentius intende. Et ille: Domine, quo vis sequor te. Ac post paululum progressi: Sede hic, inquit angelus, quia adhuc et alia multa videbis. Inibi vero consistens patrem cujusdam fratris nostri ⁜ 306 , quem prima visio manifestavit, adhuc in ignis tormento positum vidit. De quo ad angelum dixit: Dixi, domine, amicis suis, et pronunciavi quod insolubilibus inferni sic puniretur suppliciis, sed non crediderunt verbis meis. Ubi etiam, appositis juxta sententiam suam suppliciis, torrentibus flammis quedam involvebatur persona cujusvis honoris ut videbatur digna, quae demonum quibusdam potestatibus tradita, majora semper cogebatur subire supplicia. [Col. 0235D] Cujus cum causam cum angelo ageret, et quis quantusve hic esse potuit diligentius investigaret, audivit: Is de quo queris est Sciherus ⁜ (96) dives, cunctis quibus effulsit avarus, et totus vere diaboli filius: cui post hec multa quae video tormenta, multa adhuc supersunt e t manent fortiora. Et ille: Domine, habebit remissionem? Angelus: Dico tibi, nullus scit nisi dominus Deus Christus. Frater quoque suus juvenculus inibi adhuc detinebatur, ignis tormento purgandus. Nec non tanta hominum multitudo, [Col. 0236A] quantam quis putaret toto non posse contineri mundo; quorum omnium penalem condolens finem, et quandam aliquatenus illis in adventu judicis sperans remissionem, dicebat: Sancte Michael, quid facient peccatores vel quando veniet judicium Dei? Angelus: Anima, tace; veni, sequere me, et vide quae ostensurus sum tibi. Exeuntes vero inferni stationes et penarum loca ex adverso deorsum, totius pacis lucis et quietis accommodum praeminentis montis superabant verticem ipsum, ubi per amenissima circumquaque spacia pro unius cujusque merito in eternam requiem mansura edificabatur mansio. A quo cum placidissimo verborum alloquio sciscitaretur, quid hoc esset, vel quibus illae tantae magnificentiae construerentur mansiones, respondit: Anima, [Col. 0236B] num hic dudum fuisti, et non te recognoscis? Scientiam non habes; hae sunt fratrum tuorum mansiones, quas olim tibi juxta cujusque meritum denominavi. Et ille: Domine, si omnes habemus mansiones? Angelus: Habetis juxta opera vestra. Et ille: Domine, adhuc innotesce mihi de fratribus meis. Angelus: Dico tibi; omnia vis scire, sed non potes. Verum sequere me. Veni, ostendam tibi quod oculus non vidit, et auris non audivit et in cor hominis non ascendit (I Cor. II, 9) . Ac proinde paululum eminentioribus spaciis superatis, inter eminentia ejusmodi lucis et claritatis constiterunt fastigia; ubi quoddam quasi ex auro purissimo solidum in modum parvissimae camere praefulgebat domicilium, radiis perfusum circumactumque flammantibus, quod [Col. 0236C] nonnumquam ad cujuslibet omnino . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . divinae potentiae speculum mundo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . imitabatur globum. Viso hoc divinae transformationis praestigio . . . . . . . instabat angeli quid hoc esset cognoscere responso. Cui angelus: Istud, o anima, quod vides, est secretissimum quoddam celestium mysteriorum secretum. Signatum solvit verborum Dei signaculum, et propius accedens, ostiolum in eo visus est aperire, cum quo tantus odor exivit et liliorum rosarumque flagrantia ⁜ (97) , ut preciosissimas. omnium aromatum species vinceret et genera. Hujus inestimabilis celestis visionis et pacis desiderio, et inestimabili perennis letitiae gaudio multomagis anima illa exestuans perfrui, dicebat: Domine [Col. 0236D] sancte Michael, quam multa hic totius felicitatis bona! quam mira est inexpertis suavitas ista! Cui angelus: Accede, anima; sequere me, veni et vide et lege. Quibus ille intentus dicebat: Domine, non possum legere. Item angelus: Vide, anima, et lege. Et ille: Non possum, domine, nisi dixeris. Adhibitaque paululum perspicaciori oculorum lumine, prae nimia qua admodum resplendebant claritate vix ea quae hoc modo continebantur inscripta, ita legere poterat: Veniet, veniet dies Domini, sicut fur [Col. 0237A] cito. Et dicebat: Quid, domine, quid facient tunc peccatores? Vel quot restant anni, ut astare debeat novus orbis venturo universorum judici? Et angelus: Anima, lege sequentia et cognosce cunctis intuentibus miranda. At illa litteras quae numeros exprimunt videns, sed ex eis numerum redigere non valens, tamen quia modicum tempus ad id usque instaret intendebat dicens: Etiam, domine, pauci sunt. Et angelus: Dico tibi, non est amplius; sed hodie revelatum est tibi quam in brevi sit hujus seculi finis, de quo non ulli creaturae, non angelis, sed solius est scire Dei patris. Sed, anima, veni, sequere me. Et Exinde procedentes, angelo illam tenente et praeduce, venerunt ad sanctum Petrum, ejusque potestati illam angelus tradidit et recessit. Qui vinculis [Col. 0237B] eam alligans, et exigens debitum cujusdam voti quod pro reddita sanitate in ejusdem festivitatis anniversario illi dudum devovit et non reddidit, in loco ejusmodi tormentis sic habilem ut puniretur ligavit. Hoc equidem multi ejusdem loci incolae cujus et hic frater olim canonicus fuit noverunt, quod biennio transacto, cum apud semetipsum de salute sua sollicitus et vita, multa anxius ageret quomodo mundum exiret et se soli Deo victurus alligaret: hac voluntate permotus virum Dei in loco eodem adiit, vota conferre non distulit, petens ejus consilio, conscio et teste coram Deo se laneam non indui, carnibus non vesci, et ab illicitis mundi desideriis penitus abstineri, idque beati Petri testimonio [Col. 0237C] firmari; cujus memoriae et venerationi praesens dies ille praesto erat agi. Quod et factum in praesenti quidem est, sed postmodum juventute illiciente et illecebris revocatus, pactum illud totum abnegavit. Sed non illum adhuc divina misericordia dereliquit. Iterum remeante beati Petri festivitate in maxima desperatione vitae debilitatus est infirmitate. Sed rursus beato Petro quod limina ejus visitaret votum faciens, recuperatus est sanitati, et hoc iterum non implevit, praeventus scilicet Dei miseratione, quae hunc ad monasticae vitae perduxit perfectionem, suarum ob hujusmodi consciam veritatem culparum non immemor, voces attollens in fletibus, et sperans quomodocumque sibi commodum fore si emendationem promitteret, clamabat: O sancte Petre, [Col. 0237D] mea culpa coram te de peccatis meis; emendo, domine; sancte Petre, misericordiam; domine, emendo! Nulli hominum de promissione et salute credo nisi soli Domino; Domine, emendo; et o sancte Michael, quare me dereliquisti? Pastor bone, sancte Petre, non diutius possum malum hoc sustinere. Sancte Petre, scio quia mala fuit cogitatio mea; tamen dixi et confessus sum omnia domno abbati.

«Hoc dicto, operante divina virtute et gratia denuo spiritus ad corpus rediit, nobisque videntibus in eum viventis hominis vultus resedit, ac mox vocans fratres quos viderat esse presentes, colloquens ait: Dilectissimi fratres mei et domini, miseremini mei; orate pro me, quia beato Petro sanctus Michael me tradidit, et is solo me relicto in loco sicut cernitis [Col. 0238A] tormentis et vinculis religavit. Cum mox fratres missarum sacramenta exibentes, spiritu redeunte a corpore, suo auxilio missum eminus vidit venire angelum et clamans dixit: O sancte Michael veni domine, veni, testis esto mihi, adjutorium tuum volo ad sanctum Petrum; et quare me, domine, dereliquisti? Cui angelus: Voluntas Domini fuit. Veni, eamus ad sanctum Petrum. At ille videns eum, multiplices ingeminabat preces dicens: O sancte Petre, misericordiam. Si dimittis me, domine, stabilitatem facio tibi, et promitto tibi, per Patrem et Filium et Spiritum sanctum, quia penitentiam agens requiro praesentiae corporis tui domum. Angelus: Si emendare dabis? Vis enim dare? Et ille: Volo, domine, volo. Angelus: Et in hoc quod promisisti sancto Petro? [Col. 0238B] Cui ille: Domine, non fuit potestas mea, sed voluntas domni abbatis. Et si emendare non possum, veniam hic iterum, debitum luiturus supplicium, et ecce tibi juro per Patrem et Filium et Spiritum sanctum, sic me omnia completurum. Hoc ita expleto, educens illam angelus ait: Anima, vade in pace.

« His ita finitis, cum eodem verbo affuit, et sicut eo ignorante scripseramus, ita hec eadem eo ipso postmodum referente scriptis firmavimus. Amen. »

(Fol. 84.) Anno quoque eodem, id est ab inc. Dom. 1011, regiminis autem ejus a. 7. Heinricus anno regni sui 9 a Benedicto papa in imperatorem promotus est. [ROD. GLAB. III prol.] Et cum jam Langobardorum instabilitas Arduinum quendam sibi [Col. 0238C] regem constituisset, tamdem non sine magna suorum cede subdidere se ei, et sic Heinricus Papiam veniens, ab eis miri operis palatium sibi construi fecit. Hic etiam fecit civitatem Bavebergensem, et ecclesiam a Benedicto papa dedicari optinuit, ejusque auctoritate episcopum ibi constituit. Erat enim vere catholicus, et religionis amator praecipuus. Adherebat moralibus seniorum consiliis, quorum puritate et nitore florebat Lotharingia, illuminabatur Saxonia, dirigebatur Suevia et Alemannia. Quamobrem sub ejus imperio salus fuit mundo et gloria. Inter quos habebat gratissimos Odilonem Cluniacensis aecclesiae patrem piissimum, Willelmum Divionensis aecclesiae rectorem strenuum, religione praestantissimum, qui etsi non erant de regno ejus, [Col. 0238D] tamen in amicitiis ei jungebantur, et eorum orationibus regni negocia in pace tractabantur. Nec deerat familiaritati ejus Pandulfus Agaunensis, vir vita, moribus, religione, sanctitate celeberrimus, cum eum faceret commendabilem regi et optimatibus fama virtutis ejus. At vero de regno ejus fere quotquot erant pontifices et primi aecclesiarum, tot ei erant incitamenta virtutum, cum ipse eisdem muniretur, et ipsi vice versa ejus auctoritate ab illicitis reprimerentur et ad perfectiora provocarentur. Inter quos hunc patrem nostrum habebat karissimum, inter praecipuos egregium, pietate praedicabilem, religione commendabilem; quem tanta Deus donaverat omnium gratia, ut a plerisque pro inolita sibi benignitate vitaeque et sermonis acceptione et non [Col. 0239A] affecta elegantia sed inpensa gratia hoc vocaretur agnomine, videlicet Richardus Gratia Dei, sicut et sanctus Odilo ab ingenita pietate Pius, et Willelmus a rigore ferventioris propositi Supra regula dictus est. Erat et in regalibus negociis pertractandis et disponendis consodalis ejus domnus. Ermenfridus Virdunensis aecclesiae canonicus, cujus vita actuum luce satis se ipsa commendat. Felicia tunc tempora Virdunensis aecclesiae, tantis sub Heimone episcopo insignitae personis, ut usque in hodiernum diem actuum illorum claritate resplendeat, quae etiam tanta sit, ut nulla vetustate oblitterari valeat. Sub eo enim Amicus praepositus aecclesiam sanctae Crucis construxit, Dudo praepositus aecclesiam sancti Laurentii, Ermenfridus praefectus aecclesiam sanctae [Col. 0239B] Mariae Magdalenae, et in ea canonicorum turmam aggregavit, quibus victum ex regali largitione et procerum traditione sufficienter providit; et venerabilis Richardus monasterium sanctorum Petri et Pauli et beati Vitoni confessoris a fundamentis erectum tanta in posterum possessionum et religionis dote ditavit, tanta reliquas aecclesias claritate dotavit, ut merito pater urbis, lux patriae, decus aecclesiae debeat nominari. Vita enim ejus mirabilis vitam multorum mirabilem reddidit; conversatio ejus spectabilis plures alios spectabiles bonis operibus instituit.

16. Sed nec ipse domnus Heimo a bonis operibus vacantem animum praebuit, quin potius aecclesiam sancti Johannis in prospectu civitatis sitam, in qua [Col. 0239C] sancti confessores Maurus, Salvinus, Arator quiescunt, melioratam restauravit, et in ea congregationem sanctimonialium sub dispositione patris Richardi regulariter viventium instituit, et matrem eis consilio ejusdem providit Adelbergam fidelem Christi famulam, quae cognominabatur Ava, cujus memoria est aeterna. Haec enim, velut apis prudentissima, patris sui formam imitata, cum ob zeli boni devotionem et fidei magnanimitatem servorum Dei lustraret coenobia, ut ad eorum imitationem emularetur karismata meliora, Cluniacum ivit, et viro Dei beato Odiloni advenisse nunciata, cujus animum ipsa possidebat pietas, cum grandi affectu suscepta est. Ubi quanquam usus aecclesiae esset, et pro lege haberetur, [Col. 0239D] ut claustra monasterii non calcaret pes muliebris, ipsa pro sua religione et patris Richardi cum sancto Odilone indivisa dualitate non solum claustrum intravit, verum etiam capituli societatem indepta, et Dominico die ad processionem cum fratribus suscepta est, quod usque hodie in eodem monasterio permanet memoriale. Egit hoc beati Odilonis erga filium carissimum et confratrem devotissimum affectus propensior, dilectio profusior, caritas de illo fonte emanans, de quo tantae nobis perfectionis alveus dirivatus est, idem videlicet pater noster, qui nobis a beato eodem donatus est. Sed nec erga locum qui praeerat domni Heimonis defuit liberalitas, [Col. 0240A] verum Masmelli pontem eidem contulit, mercatumque in suburbio qui eidem coenobio adjacet habendum constituit, et murum in circuitu monasterii ex suo construi fecit. (Fol. 84'.) Exactisque in episcopatu 36 annis, obiit 2 Kal. Maii, anno inc. Dom. 1024 et sepultus est in aecclesia quam ipse construxit ( Gesta Vird. ). Et successit in episcopatu Rambertus, qui saepefatum patrem non minori affectu coluit, immo devotionem a praedecessoribus initiatam et ad se usque derivatam pia bonae voluntatis affectione auxit, provexit et sustulit. Verum non ab re videtur, si cum ejus familiares, et regni gloriam, quae sub ipso erat, miramur, etiam quis imperatoris vitae exitus fuerit intueamur. [ROD. GLAB. III, 1.] Tempore itaque ejus rex Ungrorum cum gente sua [Col. 0240B] Christianus factus est. Cui etiam Stephano in baptismate dicto germanam suam uxorem dedit, et ipse anno sequenti infirmitate ingravescente, quia erat absque filiis, videns quia ad regni fastigium plurimi duces et comites aspirabant, elegit Conradum aliquando sibi suspectum, sed strenuum, qui Cono dicebatur, et sic cum gloria obiit monarches cesar augustus 3 Idus Julii, eo videlicet anno quo superius annotatum est episcopum Heimonem obiisse. At vero Stephanus Ungrorum rex, inminente vocationis suae tempore ad coelestia evocatus, nunc in aecclesia qua requiescit humatus, miraculis claret egregius. Regnavit autem Heinricus a. 24, m. 6, et Conradus successit Othonis III. filius ⁜ 307 , qui accepit uxorem Gislam, Rodulfi regis Burgundiae sororem, Conradi [Col. 0240C] et Mathildis filiam, de qua genuit tertium Heinricum, qui venerabilem Richardum abbatem inter primos palatii habuit. [IBID. III, 2.] Quo in tempore rebellaverunt contra Robertum Francorum regem Odo, Tebaldi fallacis filius, et Willelmus, Heinrici ducis privignus, favente ei Brunone Linguonensi episcopo, cujus in matrimonio habebat sororem, et Landrico Nivernensi comite. Rainaldus vero comes praefati Willelmi filius sororem Richardi Normannorum ducis Adhelleidam duxit uxorem. Qui videlicet Willelmus, licet advena, intantum convaluit divitiis et milicia, ut non inveniretur ei secundus in patria. Cui tamen plurimum restitit Hugo Autissiodorensis, qui abbicomes dictus est, cujus cognatam Constantiam [Col. 0240D] Robertus habebat uxorem.

[IBID. IV, 1.] 17. Igitur post Benedictum papam a. 1023 frater ejus Johannes largitione pecuniae ex laicali ordine neophytus ordinatus est. A quo cum requisisset Constantinopolitanus antistes, ut sua aecclesia sicut et Romana universalis diceretur, et donis eum Romanosque qui curiae praeerant innumeris flecteret, ita ut clanculo temptarent concedere quod rogabatur, omnis ob hoc vehementissime commota est Italia. Sed Galliarum episcopi et abbates his obviare conati sunt, quidam in persona sua, quidam vero litteris missis sedem apostolicam visitantes, et tantum obprobrium et dedecus auctoritatibus [Col. 0241A] ad medium prolatis, quibus contradicere fas non esset, a Romana aecclesia propulsantes. Nec defuit in his patris Richardi autentica praesentia: immo omnino sategit ut Constantinopolitanea praesumptio confutata conquiesceret, filium se Romanae aecclesiae, dum matris honori providebat, ostendens. [IBID.] Inter alios quoque Willelmus abbas eximius epistolam papae misit corpore brevem, sed materia ingentem et sermone locupletem, quam hic inserere non piguit:

Gratia Dei et reverentia beati Petri sedi in orbe terrarum excellentissimae indepto papae Johanni Willelmus ⁜ 308 crucis Christi servus sedem judicii cum apostolis et coronam regni. Magistri gentium dictis instruimur, seniorem non increpandum. Isdem [Col. 0241B] tamen alias dicit: Factus sum insipiens, vos me coegistis. Idcirco igitur filiationis diligentia hortamur communem vestram paternitatem, ut in uno imitemini cogitationes hominum pervidentem dominum Salvatorem, ut dicatis ad aliquem vobis, unanimem, quemadmodum et ipse Petro: Quid dicunt homines de me? Si vero responsum ejus ex fide fuerit, animadvertite qualiter sonuerit. Si clare, custodite ne obfuscetur. Si vero obscure, lux mundi oranda est, qualiter ita fulgeatis, ut universis in gremio aecclesiae constitutis ad viam mandatorum Dei gradiendam lumen praebeatis. Sed est fama rei, quae nuper apud vos accidit, de qua quis audiens si non scandalizatur, noverit se longe ab amore superno disparari. [Col. 0241C] Quoniam licet potestas Romani imperii, quae olim in orbe terrarum monarches viguit, nunc per diversa terrarum loca innumeris regatur sceptris, ligandi solvendique in coelo et in terra potestas incumbit magisterio Petri. Atque idcirco ista diximus, ut animadvertatis non aliter Grecos quam cenodoxia hoc quod audivimus apud vos requirere, impetravisse. De cetero quoque optamus, uti universalem decet antistitem, vos acrius in correptione et disciplina sanctae et apostolicae aecclesiae vigere, aeterneque et feliciter in Christo valere.

(Fol. 85.) Sic confutata Grecorum praesumptio est. Eodem anno, qui erat ab inc. Dom. 1024, jussu et oboedientia patris Richardi, Leduinus, de quo supra retulimus, praelatus est abbatiae sancti Vedasti.

[Col. 0241D] Anno quoque 1027 obiit Fulbertus Carnotensis episcopus, indictione 7; qui quanto amore hunc patrem nostrum dilexerit, experimentis perpluribus patet.

(Fol. 84'.) Tunc temporis contigit innoti ossa hominis de loco abjectissimo a quodam mangone collecta et feretro imposita (fol. 85) , in monasterio sanctae Mariae apud Seusiam sub nomine Justi martyris a Mainfredo marchione fuisse reposita. [IBID. IV, 3.] Sed licet religiosis id vanissimum et stultissimum fuisse multis et probatis documentis demonstratum [Col. 0242A] sit, vulgus tamen injustum pro Justo venerans in suo permansit errore ⁜ 309 .

(Fol. 85'.) 18. Jam autem eidem patri Gratiae Dei praelationis sarcina gravis videbatur, jam ad anteriora progredi, liberiusque divinae contemplationi inherere juvabat, quia jam in ejus corde mundus aruerat. Et quia quosdam, qui Jherosolymam ierant, beate in Christo occubuisse constabat, inter quos quoque quendam ex Augustudunensi territorio sanum et vegetum nullaque mortis signa habentem, in loco ubi novissime steterunt pedes Domini cum orasset, et se a Domino suscipi in pace postulasset, modico dolore mox tactum, domi relatum, moxque relatum eodem in loco quo oraverat, spiritum Deo reddidisse, certa fama vulgaverat: tactus et ipse [Col. 0242B] sancto simili bonae devotionis desiderio, sepulcrum Domini invisere gestiens, quaesita a principe et pontificibus regnique primoribus et vicinis fidelibus et vix optenta licentia, destinavit primo filiis providere et eorum in omnibus curam agere, ut posset cum bona omnium affectione peregrinationis officia sancta suscipere. Itaque Cluniacum ivit, et sicut usque hodie in eodem coenobio manet memoriale, patrem piissimum sanctum Odilonem Virdunum secum deduxit, quem plurimis diebus secum retinens, omnem ei monasterii habitudinem, mores et vitam habitantium ostendit, judicio ejus et tuitioni singula contradens, et ad ejus arbitrium universa corrigens et confirmans. Gavisus est autem in Domino sanctus [Col. 0242C] Odilo, quia per eos quos sibi filios fecerat et loco remiserat, fructus boni odoris carpebat. (Fol. 86.) Ubi vero voluntati illorum satisfecisse se credidit, valedicens omnibus, filium Deo commendans, Cluniacum rediit, et de profectu aecclesiae illius gaudium filiis et fratribus Cluniacensibus exibuit. Referunt adhuc moderni, qui audierunt a patribus, quia quotiens ab istis partibus regrediebatur, adeo se gratiosum de bonis, quae in patre nostro et filiis gratulabatur, exibebat, adeo eos commendabiles reddebat, ut gratum haberet qui videbat. Igitur paratis necessariis sumptibus, dispositis viae comitibus, commissa Deo filiorum cura, benedictione pontificis et vicinorum praesulum, optimatum quoque et omnium omnino postulata et accepta, venerabilis pater Richardus [Col. 0242D] Gratia Dei egressus est cum Madelveo novus peregrinus in cordis laetitia. Prosequutus est eum totus populus cum lacrimis et rugitu cordis, dolens quod destitueretur ejus praesentia, quem suae salutis praesulem vitaeque tutorem credebat. Quos vir Dei benigne consolans, ut reverterentur admonuit, dans in mandatis, Deum tota virtute diligere, proximum venerari, inimicos diligere, caritatem amare, hospitalitatem sectari, elemosinis intendere, et pro se sibique comitantibus Deum propensius exorare. Sic salutatis omnibus, resalutatus a cunctis, dimissus est [Col. 0243A] optatae viae cum gratia, omnibus orantibus, et elata in excelsum voce clamantibus, ut prosperaretur a Deo via ejus. Expensas autem viae Richardus comes Normannorum omnes ei attribuit. Erat enim in elemosinis largus, caritate diffusus, honestate praeclarus. Supersunt adhuc in Brittannica insula et Normannia nobiles et probati viri, qui viderunt hunc patrem nostrum Gratia Dei, et noverint quanto ab eodem comite diligebatur affectu. A quibus nos etiam ista audivimus, qui et referre soliti sunt, quia sic sibi individua dilectione adherebant, ut putares unam animam duobus inesse corporibus.

19. Optabili ergo peregrinatione suscepta, vir Domini Richardus septingentos peregrinos secum duxit ⁜ (98) , quibus ex propriis subsidia victus sufficienter [Col. 0243B] administravit. Erant etiam in comitatu ejus quamplures alii, inter quos erant duo ab urbe Bajocensium, pater et filius, Hubertus et Gauzfredus, qui ita comitatui ejus adheserunt. Erat idem Hubertus diutino languore depressus, ita ut per annum integrum nec lecto surgere nec in latus aliud absque suffragantis amminiculo se posset deflectere. Huic una dierum in cubiculo, quo jacebat, angelus in columbae species apparens: Vade, inquit, para necessaria, et perge Jherusalem, quia Dominus jubet. Cui cum ille respondisset: Quid faciam, quia nequeo surgere? ille iterato: Para, inquit, necessaria, et vade, quia Dominus vult. Adquievit homo, et mane facto fratres et propinquos advocans, voluntatem Domini aperuit, suam quoque voluntatem in id esse [Col. 0243C] ut obediret patefecit. Illi admirantes, et pro infirmitate quam videbant voluntati ejus contraire conantes, cum avertere hominem a recta intentione molirentur, inpossibile esse pronuntiabant quod dicebatur; cum ille filium Gauzfredum assistentem videns: Vade, ait, praepara expensas et quae sunt tanto itineri necessaria, quia et ego ibo, et tu mecum, Dei cooperante clementia. Adquievit filius, et paratis quo citius potuit tanto itineri necessariis, patrem de profectione admonuit. Ille propinquorum et vicinorum surgens amminiculo, pontem ante monasterium sanctae Mariae Magdalenae in eadem Bajocensium civitate situm, quod erat vicinum domui suae, a quattuor hinc et inde sustentatus transiit, et mox ut [Col. 0243D] equo impositus est, sanus factus et incolomis, viae se credidit, et comitante divina gratia Virdunum veniens, cum audiret et videret profectionem viri Dei tota urbe accelerari, sustinuit, et comitatui ejus adherens, orationibus ejus se cum filio commisit, quos vir Dei familiarissimos habuit. Profecti igitur per Illyricum, venerunt ad deserta. Quae cum jam fere pertransissent, die quadam fontem eminus conspicati clarissimum et perlucidum, descenderunt pater Ricardus cum sociis ut acciperent gentaculum. Turbis quoque circa fontem discumbentibus, venerabilis pater loco competenti pro tempore resedit, et [Col. 0244A] accito famulo ut de fonte sibi afferret, cujus perlucida claritate delectatus erat, admonuit. Ille vadens, ex aqua fontis vase inpleto, viro Dei propinavit. Sed ut vas ori admovit, aquam in vinum Dominus mirabili virtute convertit, et sic qui aquam desideraverat, vinum accepit. Stupefactus a famulo requirit, ubi vinum acceperit, et evacuato vase, iterato eum pro aqua fontis remisit. (Fol. 86') . Ille admiratus, cunctis cernentibus aquam hausit de fonte, et viro Dei propinavit. Sed iterum divinitate propicia aqua fontis in vinum conversa est. Quod vir Dei agnoscens, Deo gratias egit, et bibit, cunctis quoque ex eodem vino in eodem vase propinavit. Quid plura? Biberunt omnes, et virtutis Domino benedixerunt, qui facit mirabilia solus (Psal. LXXI, 18) , [Col. 0244B] cujus regnum est aeternum (Dan. VII, 27) , et potestas ejus potestas eterna, quae non auferetur (Ibid., 14) . Biberunt, inquam, omnes de vino illo, et vinum imminutum non est; quia cum omnes bibissent, solus ille scyphus abundanter cunctis adfuit, et postmodum patri Richardo non defuit. Et qui vidit, testimonium perhibuit, praedictus scilicet Humbertus et filius ejus Gaufredus; et scimus quia verum est testimonium eorum, quia ipsi ex eo biberunt, cum sederent ea hora prope latus hominis Dei; et praeterea virtutis hujus tot sunt testes, quot erant viae comites, quia nullus in comitatu illo inventus est, cui non vir Dei ex hoc vino virtutis propinasset. Est adhuc in Bajocensi urbe quasi novum [Col. 0244C] hoc miraculum, et patres qui viderunt narraverunt ea filiis suis, et filii filiorum filiis, ut cognoscat generatio altera. Nos quoque hoc a Gauzfredi filio Gozelino nomine, viro probo et honesto, nunc Divionensis ecclesiae monacho, audivimus, qui jam eo tempore natus et adultus, a patre et ab avo hoc audivit, et didicit ab illis formam orandi, quam instituit simpliciores et idiotas e saeculo ad se confugientes pater Richardus in ingressu aecclesiarum dicere, in hanc formam: Adoremus Deum, sanctam Trinitatem, deprecemur sanctos ejus qui pro Deo appellantur, ut ipsi deprecentur Deum, ut det nobis pacem et sanitatem, peccatoribus veram penitentiam, discordantibus veram concordiam, vivis pacem, defunctis requiem. Hec orandi forma in omnibus monasteriis [Col. 0244D] suis laycis tradebatur.

20. Erat autem viro Dei familiare mane surgere, laudes Deo dicere, iter accelerare, atque consuetum Domino in via pensum reddere, et sic hora fractio nis panis imminente, missarum solempnia agere, quocumque esset, et expletis misteriis ad frangendum panem discumbere, ne gravarentur fratres labore itineris et continuatione jejunii (Vita Simeonis 10) . Venit ergo Antiochiam, ubi cum eum itineris necessitas aliquot diebus remorari coegisset, vir Dei Symeon, qui nunc Trevirensem aecclesiam corpore [Col. 0245A] et virtutibus adornat ⁜ (99) , et amicitiis ei junctus est, et fratribus qui erant cum eo, adoptans sibi illum in patrem ⁜ (100) . In quo beati Simeonis facto hoc intueri libet, quia idem vir Dei non ejus se crederet magisterio, non committeret patrocinio, nisi divina pietas, quae eum a seculi actibus alienum reddiderat, cordi ejus revelasset dignum illum esse qui subditis praeesse et prodesse posset. Mittebatur autem isdem beatus Symeon a fratribus monasterii montis Syon pro elemosina, quae de terra Richardi comitis Normanniae monasterio eidem debebatur; et quamquam nosset spiritu sibi revelante multa se adversa passurum, tamen pater Richardus discretionis oculis hinc inde munitus consilium dedit, ut ceptis insisteret, oboedientiam impleret, usquequo [Col. 0245B] rem probaret eventus. Flentem itaque et tristem eum a se dimisit, utrimque pedibus manibus et genibus exosculatis, quia erat in eis gratia Spiritus sancti. Haec est enim sanctorum delectatio, diligere alterutrum, quia et Deus caritas est, et qui manet in caritate, in Deo manet (I Joan. IV, 16) . Caritatem autem aquae multae non poterunt extinguere, nec flumina obruent illam (Cant. VIII, 7) . Probatus igitur Domini servus viam carpens, et viae ducem Christum collaudans, terram Sarracenorum ingressus est. Et cum appropinquaret civitatibus eorum, praedicabat omnibus Christum Jesum, in domino Deo suo confisus, quia non erat in spiritu ejus dolus. Jam vero ubi ad urbem venisset, ante murum urbis psallebat [Col. 0245C] Salvatori suo, et missarum solempnia ibidem celebrabat, paganis desuper saxa jacientibus, ut capiti ejus illiderent; qui sic urbi appropiaverat, ut tabula altaris hereret muro. Et cum multa desuper saxa ab eisdem aspicientibus et illudentibus jacerentur, ita a Christo protegebatur, ut non altare, non tabula altaris, non postremo illud quidquid est quod altari imponitur, non ipse denique qui altari astabat intrepidus, a lapidibus tangeretur, cum tantus esset multotiens in circuitu altaris agger lapidum desuper ruentium, ut missa dicta non nisi via facta inde extrahi posset. Monachorum vero et clericorum comitantium illum nullus ei coesse vel cohabitare poterat; set quantum jactus est lapidis a longe stantes canebant, et canenti respondebant, ipse solus intendebat [Col. 0245D] his quae ceperat, donec missa perexpleta egrederetur vel potius extraheretur. (Fol. 87.) Erutus autem inde, ante urbis prospectum tentoria figebat, et comparatis necessariis sumptibus ibidem hospitabatur, a Dei laudibus numquam vacans, quia laus ejus semper erat indeficiens in ore ipsius. Pagani autem miraculo perterriti, et gratia reverendi vultus ejus invitati, veniebant ad eum, quibus ipse per interpretem quae de Jesu erant gratanter annunciabat, et ut ab injuria servorum Dei manus cohiberent praedicabat. Fiebatque miro modo, ut quos in adventu [Col. 0246A] suo passus fuerat infestos, ipsi ei versa vice cum honore servirent, et mane facto deducerent abeuntem. Mirificabat enim Dominus servum suum signis et prodigiis, in tantum ut omnibus sanctitas ejus innotesceret, et virtus Jesu per eum ubique praedicabatur, quia fama sanctitatis ejus ubique ferebatur.

21. Constantinopolim veniens, cum quanto honore exceptus ab imperatore sit, dignisque muneribus et obsequiis honoratus, dicere supersedemus, quia ad alia properamus. Optatae itaque viae dimissus cum gratia, per multimoda pericula apprehendit Jherosolimae loca desiderata. Ingrediensque civitatis portam, responsorium illud de Dominica in ramis palmarum: Ingrediente Domino in sanctam civitatem, [Col. 0246B] dulcissona cum sociis modulatione decantabat, Christum crucifixum, qui est super omnia Deus benedictus in secula (Rom. IX, 5) , adorans, et locum sepulchri ejus oculis fidei veneranter amplectens. Omnia ergo nativitatis passionis et resurrectionis loca fide circuiens, dum non saciaretur oculis intuendo, mente pascebatur; quia ad visionem dulcissimam et diu desideratam, jamque concupiscenti animo preparatam, mirabilium Domini, gaudio et laetitia ineffabili replebatur. Occurrit autem ei venienti patriarcha Jherosolymitanus; audierat enim famam ejus omnium ore celebratam; et consalutati mutuo, dato sibi pacis osculo, laetati sunt in Domino. Videns vero in eo aspectum angelicum, modestum sermonem, incessum mitem, caniciem [Col. 0246C] venerandam, habitudinem senectutis omnibus reverendam, gratulabatur in spiritu: Sicut, inquiens, audivimus, ita et vidimus (Psal. XLVII, 9) . Introductus igitur in sanctam Syon, missarum solempnia celebravit, astante pontifice et clero; et sic locum sepulchri Domini cordis affectu revisens, omnemque locum sanctum pia devotione perlustrans, cum se desiderio satisfecisse crederet, iterum estuantem devota sollicitudine saciabat animum. Numquam a missarum celebratione desistens, numquam a verbi Dei erogatione cessans, immo ubique quae Dei sunt annuncians, nec timore mortis, nec infestatione barbarica a veri et recti exibitione et mali prohibitione desistens. O quis ejus affectus in Deum! [Col. 0246D] quanta contriti et humiliati spiritus exultatio! quanta cordis jubilatio! cum videret se esse praesentialiter ubi Christus natus est, ubi passus, ubi sepultus, ubi steterunt novissime pedes ejus quando ascendit in celum. Ubicumque incubuisset orationi, madebat terra lacrimis, clamor cordis ascendebat ad Dominum, corpus atterebatur, spiritus elevabatur. Continuabat noctes vigiliis, attenuabat corpus jejuniis, numquam sine lacrimis, numquam sine precibus, cum totus exultaret in Domino, laetitiam mentis, vultus serenitate proferebat. Dominica die qua [Col. 0247A] celebratur adventus Domini in Jherusalem et exceptio ejus a pueris cum hymnis palmarumque et frondium ramis, urbem ingressus est; ebdomada tota pernoctavit in laudibus Dei, cum tota aecclesia discurreretur a paganis gladiis accinctis ipse nichil dubitans, nichil hesitans, quae Dei sunt Deo reddebat pervigil in orationibus, in jejuniis continuus: adeo ut gentiles ipsi admirarentur devotionis ejus instantiam, et revererentur constantiam. (Fol. 86 b .) Diem cenae sacratissimum in exibitione mandati Domini et pauperum recreatione deduxit, pedes pauperum abluens, vestes et quaeque necessaria tribuens, et totum se Dominicis serviciis conformans et applicans. Jam vero quis referat, qualiter se die parasceve mactaverit, cruciaverit, Christo cruci confixerit? [Col. 0247B] Totus in lacrimis, totus in cordis compunctione, in contemplatione, in suimet abnegatione, maxime cum videret sepulchrum Jesu prae oculis, et esset ei materia doloris et compassionis. In orationibus assiduus, pernox in vigiliis, fatiscentes jejuniis artus spiritui servire cogebat. Die illa cum nocte sequenti a loco sepulchri non recessit, ammirantibus comnibus instantiam illius, quod aliis recedentibus ipse non recedebat. (Fol. 87.) Quid multa? venit dies sancti sabbati, quo expectabatur ignis a Domino, et gentiles armati, Christianis intro conclusis et beneplacitam voluntatem Domini de igne suscipiendo praestolantibus, totam observaverant aecclesiam, ut si ignis non adveniret, [Col. 0247C] omnes gladio perimerentur: cum ecce, hora circiter nona, omnibus orantibus, in una lampade ignis ⁜ (101) accensus est a Domino, nullius mortalium suffragante amminiculo, et gentiles omnes stupor apprehendit et pavor, Christianos vero gaudium et exultatio, ut ab omnibus tota certatim caneretur aecclesia: Magnus Dominus noster, et magna virtus ejus, et sapientiae ejus non est numerus (Psal. CXLVI, 5) . IIico vir beatus sacris indutus vestibus, myssa inchoata, Kyrie eleyson solempne elata in excelsum voce pronunciavit. (Fol. 87'.) Jam enim lectiones et cantica, seu quidquid est illud consuetudinarii officii usque ad accensionem luminis in expectatione novae lucernae finierat, et sic Gloria in excelsis Deo cum lacrimis et jubilo cordis intonans, gaudium [Col. 0247D] Christianis, metum et admirationem paganis incussit. Astabant in circuitu altaris undique frementes et frendentes, sed tanta erat reverentia viri, tanta in virum protectio Christi domini, ut omnes sanctitatem ejus et religionem admirantes revererentur, et omni eum honore dignum ducerent ipsi etiam qui inimicabantur. Noctem illam pater noster Gratia Dei duxit insomnem, Dominum resurgentem adorans, et cum Maria Magdalene in orto mentis, ubi virebant per eum plantaria virtutum, ortolanum Jesum videre desiderans, ut vocaret eum proprio nomine, et se magistrum et Dominum doceret agnoscere, ut factus testis verae resurrectionis ejus, [Col. 0248A] in voce fidei annunciaret fratribus: Resurrexit Dominus. Mane facto, consuetudinariis canticis expletis, missam festive circa horam terciam celebravit, et communicatis fidelibus populis cum gaudio domum rediens, celebritati diei satisfecit, et tota die cum patriarcha familiarius loquutus, diem deduxit in jubilo cordis et voce exultationis, semper locum sepulchri Domini revisere gestiens, recolens et admirans sudarium capitis Domini non cum linteaminibus positum, sed separatim involutum in unum locum.

22. Diebus festis reliquis celebratis in gaudio et tripudio animi, destinavit vir mittissimus cogitare de reditu. Nec rediit vacuus a munere, quia archa cordis ejus repleta erat bona devotione. Quod autem [Col. 0248B] fuit munus illud? Discurrentes pagani per munitiora templi, ipsa ebdomada ante pascha, lapides in populum sacra celebrantem jaciebant. Casu lapis veniens intra sepulcrum cecidit, quem vir Domini pro magno munere sibi assumpsit, et totis illis diebus, quibus celebratur passio vel resurrectio Jesu, intra sepulchrum jacentem vigiliis et orationibus Domino dedicavit. Hunc recessurus cum magna devotione sustulit, et exosculato loco sancto, quasi totum secum ferret, inter sancta reposuit, et valedicens patriarchae, prospera ei imprecatus abire decrevit. Ingemuit ille in voce dilecti vale dicentis, et proferens reliquias preciosissimas de ligno Domini, itemque marsupium unum auro textum praegrande [Col. 0248C] reliquiis sanctorum refertum, optulit seni venerabili cum gratiarum actione, inquiens: Accipe, o dilecte Domini, munus bonae voluntatis et devotionis, quod sit mutui pignus amoris, munus quod numquam consummatur, semper extet, hereat, amico convivat, quod evanescentem memoriam excitet, jocundum, quod obviam animo veniat, et numquam labatur a memoria. Prestet Dominus istis et omnibus sanctis intercedentibus, ut iterum videamus nos in coelestibus, ubi finis laborum et remuneratio praemiorum aeternorum, ubi numquam ab invicem separabimur; gaudentes et gustantes quam sit dulce et jocundum habitare fratres in unum (Psal. CXXXII, 1) . Divisi sunt ergo ab invicem flentes, quibus si licuisset convivere, et commori libuisset. Graditur pater Richardus Gratia Dei [Col. 0248D] aggere publico, oneratus onere nobili et dulcifluo, se et sibi commitantes comittens Deo universorum corde humili et contribulato. Pendebant a collo ejus sanctorum reliquiae, ut haberet prae oculis paratum specimen sanctitatis, nec deesset cordi memoria eorum, quorum sarcina delectabili reliquias gestabat. Quanta vero in redeundo passus sit, ipse novit qui pertulit: quae omnia dijudicat, qui laborum remuneratorem se promisit. Videres virum seculis venerandum, dum iret, saepius cervice reflexa versus sanctam Jherusalem humiliari, suspirare, gemere, affectum cordis oculis pandere, gaudere quod sanctum locum sepulchri vidisset, dolere quod non [Col. 0249A] semper videret. Hinc ex affectu sermonem populis dare, beneficia Jesu oculis monstrare, omnes subito ex devotione ingemiscere, Deum benedicere, memorari dulcedinis divinae, et ad bona sectanda prorsus accendi. Non cadebat passio Domini a memoria, quae erat fere tota ejus memoria. Quid enim fuit totus vitae ejus excursus, nisi velle pati pro Christo, commori ei et consepeliri, ut daretur sibi per Christum in gloria resurgere cum illo? Ideo tanta passus est, qui ut pateretur exul pro Domino factus est. (Fol. 88.) Et quidem juste. Sapienti enim omnis mundus exilium, et viro justo omnis mundus ⁜ 310 domus. Sapiens autem erat, quem ipsa inhabitabat sapientia, vir justus erat, quia corpus peccatis subditum nescit inhabitare sapientia.

[Col. 0249B] 23. Reversus tandem ad illos suos palestrites, Sarracenos scilicet, qua via venerat, eadem et regrediebatur. Ante muros urbium missarum solempnia celebrans, nec assuetos imbres inundantium lapidum pavens. Mirabilis prorsus virtus et stupenda, grande mysterium, spectaculum praedicabile. Stabant supra caput hominis Dei hostes, dirigebantque in illum lapides, adeo pregrandes, ut non tantum caput, sed totum prorsus ⁜ 311 si occurrissent conquassarent hominem. Manebat ille intrepidus, quia protegebatur a lapide praeciso de monte sine manibus. Dirigebantur aliorsum lapides, quia lapidi vivo manenti in lapide qui reprobatus est, qui angularis missus est, timebant illidi; cui si illiderentur, frangerentur. [Col. 0249C] Obstupescebant gentiles miraculo, nec novitate miraculi terrebantur, cujus admiratione deteriorabantur, quoniam ipsa eis admiratio erat peccati innovatio. Stabant a longe monachi et clerici quantum jactus est lapidis, et peregrini, ipse solus ingrediebatur propiciatorium, qui armum in sacrificio et dextrum acceperat separatum, quia non solum erat operatio ejus utilis, sed et singularis; qui inter malos non solum quae sunt recta faciebat, sed et bene operantes subditos sicut honore ordinis, ita morum virtute transcendebat. Qui cum armo pectusculum quoque in esu acceperat, quia non solum pectore recta cogitabat, sed et spectatores suos ad sublimia armo operis invitabat. Sed jam quid moramur redeuntem? Reddamus patrem filiis, ut gratulentur [Col. 0249D] in invicem, et pro absentiae tedio, quod perpessi sunt, ipsi sibi sint consolatio. Non autem praetermittamus Antiochiam sancti Symeonis praesentia claram. Ibi enim invenit pater amantissimum filium, ibi recepit filius patrem karissimum, ibi socii socium, fratres fratrem, comites agnoverunt comitem. Neque enim potuit, multis obstantibus periculis, perficere quod decreverat, praecipue cum nosset divina revelatione in itinere illo plura se passurum adversa. Delectatus igitur uterque comparis praesentia, delegerunt simul Virdunum redire, ut quod supererat [Col. 0250A] temporis simul explerent in exercicio spiritualis phylosophiae (Vit. Sym. 10) . Venientes autem ad civitatem Bellegradam ⁜ (102) , quae est in confinio Bulgarorum et Hungariorum, a civitatis infelicissimo principe prohibitus est cum eis transire, et ita lugens et dolens divisus est a patre et fratribus lugentibus et dolentibus. Domnus Symeon per multa pericula ivit Rotomagum pro inplenda obedientia; pater Richardus gratia Dei longo et vario itineris labore redditus est finibus Galliae Belgicae.

24. Occurrit ilico patri a longe filiorum examen laetantium et gaudentium ob adventum ejus desiderabilem. Ubi vero percrebuit fama celebrior eum advenire, factus est concursus ad eum nobilium et ignobilium, divitum, mediocrium, pauperum, et quaquaversus [Col. 0250B] veniebat, occursus gaudentium et concurrentium non deerat. Cum tanta frequentia, cum tanta pontificum et palatinorum procerum, nec non cleri plebisque laetitia, longa mora protenso temporis spacio, Virdunum usque deducitur. Quo cum nunciaretur adesse, totis obviam portis ruunt, tota obviam civitas progreditur. Senes cum junioribus, matres cum infantibus, aetas quoque ipse inbecillior in occursum tanti viri se proripit, domi nullus subsistit. Clericorum, monachorum, nec non et sanctimonialium Domino sacer ordo dicatus obvius egreditur patri cum crucibus et cereis, et diverso aecclesiasticae dignitatis apparatu praestolans venientem, et remorantem vix ferens, quia cupienti animo [Col. 0250C] nichil satis festinabatur. Ubi vero venit, et venientem fas fuit videre, clamor populi attollitur, fluunt lacrimae gaudio plenae. Non erat satis cuiquam semel vidisse, nisi daretur iterum iterumque videre. Descendit itaque, et susceptus deductus est ad monasterium cum cantico in jubilo, omnibus plaudentibus et dicentibus: Benedictus dominus qui facit mirabilia solus. Diem illam gaudiis plenam solempnem duxit devotio fratrum, quia et justa est causa laetitiae amicum laetum videre: et si amicum, quid patrem? (fol. 88'.) Agendum est bonis, ut voluntas bona non lateat, sed aperiatur ut luceat. Verba cessent, si quemadmodum debet quis afficitur, conscientia eminebit in vultu. Nichil autem gratius publica amicitia, nullum supplicium gravius publico odio. Intellectum [Col. 0250D] enim rei optimae et dulcissimae amisit, qui omnium designatur oculis, et designari se judicat, qui caret acie oculorum, qui sensum beneficiorum amisit, cujus aures morbus obstruxit. Sed pudorem tollit multitudo peccantium, et desinit esse probri loco commune maledictum. At contra qui ab omnibus diligitur, aequali perpetuaque voluptate fruitur. Adventus igitur patris nostri commune fuit beneficium, quia commune gaudium, quia et cum absens esset, diligebatur ab omnibus. In prima enim parte animi apud universos positus, semper occurrebat memoriae, [Col. 0251A] numquam ita sepositus vel abjectus, ut in ignorantiam verteretur. Quidquid vero frequens cogitatio exercet et renovat, nunquam memoriae subducitur, quae nichil perdit nisi ad quod non sepe respexit. Reliquias ergo Jherosolimitanas seu undecumque quesitas, quibus onustus advenerat, in sanctuario pater Richardus deposuit, et sic lectione praemissa, susceptis et deosculatis fratribus, vicem beneficiis rependit, gaudens cum gaudentibus, et gratias agens quod eorum orationibus munitus labores viarum securus percucurrerit, libens toleraverit, quod gratissimum est cuilibet enumerare ubi evaserit. Postquam igitur dilectioni satisfactum est, et prospera utrimque replicata, quia in talibus adversis referendis si qua sunt, dies reservatur crastina, ad refocillationem [Col. 0251B] fatigati corporis ventum est; quod et abunde, ita tamen ut honestati sufficeret, procuratum est. Exinde venerabilis pater in reddenda beneficiorum vice accingitur, primam eorum pensionem solvens, quod grate ad eum pervenerint effusis affectibus judicare, et hoc ubique testari. Cepit enim, quasi nichil actum fuisset, beneficiis addere beneficia, rimari singulorum necessitates, et ope eas levare, ut cuncti agnoscerent patrem sibi advenisse, et plenitudini gaudii eorum nil deesset. O virum omni laudis praeconio dignum! qui etiam puerorum lecta per se circuibat, ut videret si quid esset addendum, si quid innovandum, si quid meliorandum, ut etiam per hoc paternus ejus animus agnosceretur, et debita pietas cunctis inpenderetur. Studebat id omnibus resecare [Col. 0251C] vitia, mores corrigere, ut posset plantaria virtutum inserere.

25. Nec silendum quid de Stephano, quem coenobio sancti Laurentii praelatum diximus, actum sit. Cum enim esset idem communis pastor noster in expeditione Jherosolimitana, et per annum continuum pene remoratus fuisset, famaque fuisset defunctum eum esse, Duramnus Leodiensis episcopus, qui Wolbodoni successerat, Stephanum ad se evocatum, ut loco abbatis praeesset, officio monuit, et ammonendo petivit. Cui cum vir simplicis ingenii patris spiritualis praetenderet oboedientiam, absque cujus permissu et voluntate nulli fas esset quidquam praesumere, ille respondit patris Richardi se in ejus discessu voluntatem agnovisse, quod eum loco praeficere [Col. 0251D] delegisset: cujus quia nunc obitum audisset fama vulgante, decrevisset ut decebat voluntatem inplere. Quid multis morer? persuasum est homini, et sibi minus cavens, suscepit praelationem loci, consecratus ad officium abbatis. Non multo post vir Dei rediit, et audiens quod factum erat, super fratris errore doluit. Ille quoque ut audivit patrem adesse, non est ausus occurrere venienti, sed cogitavit praevenire faciem ejus in confessione, et sumptis comitibus venit ad festivitatem sancti Vitoni. At ubi venit, solus absque comitibus claustrum intravit, orationes fecit, in claustro sedit, et quasi qui numquam ordinatus fuisset praelationem abdicavit. Conspectui patris praesentatus satisfecit, qualiter ad consentiendum [Col. 0252A] inductus fuerit patefecit; semper tamen se errasse, se deliquisse confessus est. Aderant et comites, inter quos erat archidiaconus missus ab episcopo, poscens patrem piissimum ut errori locum daret veniae, et quod actum erat pro suo amore ratum sineret esse et stabile. (Fol. 89.) At vir mitissimus pauca cum consilio loquutus: Petitioni, inquit, domni episcopi adquiescere honorificum est, et fratrem qui publice peccavit publica satisfactione corripere bonum est. Haec loquutus, fratrem ultimum in collegio fratrum interim sedere praecepit, quoad usque tractaret in capitulo de his quae mandabat episcopus, et consilio generali quid esset agendum disponeret. Abscessit frater a conspectibus patris, et cum tanta virtute patientiae jubentis oboedivit imperio, talemque [Col. 0252B] se exibuit in oboediendo, ut miraretur qui vidisset. Vigilia erat festivitatis sancti Vitoni, ad quam certatim undique confluxerant nobiles et spectati viri vulgusque promiscuum, et in praesentia episcoporum, abbatum, monachorum, clericorum, nobilium et ignobilium ultimus omnium sedit Stephanus cum bona patientia et vultus ejus non sunt mutati in diversa (I Reg. I, 18) . Quamobrem ad exorandum patrem Richardum pro ipsius restitutione omnes qui aderant unanimes reddidit ejus humilitas. In crastino coram omnibus culpam professus, errati remissionem optinuit, gratiam reportavit et de ultimo promotus est in superiorem statum, cum gratia patris sui praelatus custodiae gregis Dominici, et jam ad missas, ut abbatem decet, honoratus est, qui de correptione [Col. 0252C] illata injuriatus non est. Verum archidiaconus Leodiensis, quia domini sui ut voluit in omnibus exequuta voluntas non est, rediens ad illum, non tamen cum abbate Stephano, testis fallax factus est; qui rem gestam non ut gesta est, nec eo animo quo gesta est, retulisse comprobatus est. Qui prorumpentes in se animi appetitus nulla vi animi coercens vel refrenans, abbatiam Lobiensem beato patri pro his, quae secus quam mandavit gesserat-abstulit, et abbatem contra jus fasque, quem voluit, substituit. At vero domnus Stephanus aliquot diebus Virduni commoratus, et de correptione melioratus est, et quamdiu vixit patrem fratresque intimo amore dilexit, filiosque suos in timore Deo servire docuit, [Col. 0252D] omnibusque exemplar religionis et disciplinae extitit.

(Fol. 89') 26. Igitur ad beatum Symeonem reflectentes articulum, quid apud Richardum Normaniae principem egerit, sicut in armario Rothomagensi continetur, licet libellus vitae ejus hoc sileat, paucis explicemus. Ad hunc itaque veniens cum sociis, commendatus est cuidam viro nobilissimo Gozelino nomine, qui eos gratanter suscepit hospicio, et benigne post laborem refecit. At vero clementissimus princeps Richardus caritate profluus, misericordia copiosus, servi Dei tam prolixi itineris motus labore, necessitati servorum Dei de monte Syna compassus, plurimas eis largitus est divitias, quas venerabilis Symeon per fratres qui secum advenerant, fratribus [Col. 0253A] misit, et ipse cum praefato Gozelino uno tantum contentus famulo Stephano nomine, viro eque sancto, biennio mansit; cujus hortatu idem vir nobilissimus monasterium sanctae Trinitatis in vicino monte Rotomagensis urbis edificavit. Illo in loco vir mitissimus domnus Symeon reliquias sanctae Caterinae, quas secum ferebat, deposuit, gaudens divina id praeordinari dispositione, ut scilicet occidentalis plebs tanto gauderet suffragio, dum ejus frequenter relevari mereretur antidoto. Hec autem est sancta Catherina, quae a Maxentio caesare apud Alexandriam martyrio coronata, ab angelis ad montem Synay delata, et in habitaculo angelicis manibus praeparato locata, quod quidem in modum turriculae in edito porrectum, uno tantum foramine scala apposita [Col. 0253B] aditum praebet, oleo, quod de ejus corpore profluit, omnibus medetur infirmis. Porro ad radices ejusdem montis ipsius sanctae virginis extat oratorium, in quo multa turba monachorum die noctuque Deo laudes canentium, beatae martyri devotum exhibet famulatum. His moris est die Dominico montis supercilium ascendere, et missis ibi celebratis, duos vel tres ibidem semper fratres dimittere ob excubias sacri corporis, quibus alii vicissim fratres per hebdomadas succedunt, sacrumque oleum, quod de illo effluere non desinit, vitreo vase supposito debilium usibus reservandum summa cum veneratione excipiunt, quo non solum Christiani, verumetiam pagani, quod dictu mirabile est, injuncti, opem sibi medicinae reportant. Inter quos cum beatus Symeon [Col. 0253C] suae septimanae fungeretur officio, cum illo salutaris olei liquore tria admodum minuta de sarcofago distillantia meruit ossa excipere. Quae diligenter collecta, et in concha vitrea cum ipso oleo recondita secum conservavit multis profutura, et ea postmodum, ut diximus, aecclesiae praefatae Sanctae Trinitatis Rodomi contulit, auro et argento preciosiora. Continetur adhuc in eodem coenobio vas illud vitreum cum reliquiis, id est tribus minoribus articulorum juncturis, quod vas ob inundantiam sancti olei quaque septimana vacuatur, et petentibus pro reliquiis sancti corporis datur. (Cf. supra). Beatus autem Symeon apud praefatum Gozelinum biennio manens, cogitavit tandem patrem suum karissimum [Col. 0253D] Richardum abbatem sociosque suos invisere, et sic valedicens omnibus, Virdunum venit, et cum eodem patre diebus quamplurimis mansit; et frequenter injuriatus, tamquam agnus mansuetissimus omnia pertulit, et speculum totius sanctitatis omnibus se praebuit.

(Fol. 85) 27. Igitur anno ab inc. Dom. 1028. templum sepulchri Domini funditus eversum est jussu principis Babiloniae, faciente Judeorum nequicia. [GLABR. III, 7; IV, 4.] Sequuta eodem anno in orbe terrarum universo fames, ita cepit convalescere, ut [Col. 0254A] talem antea quis non viderit. Ceperunt enim inter se elementa compugnare, ita ut in tribus annis prae nimia pluvia non invenirentur sulci utiles seminibus. Tunc in plerisque locis fuit modii precium 60 solidorum, alias sextarius 15 solidorum. Tunc etiam humanae carnes ab hominibus devoratae sunt, ita ut in forum Trenortii delatae sint, acsi venundandae. Quas qui attulit deprehensus, igne crematus est. Carnes vero humo traditae, atque ab alio noctu effossae et comestae sunt. Qui deprehensus, et ipse combustus est. Tunc prope aecclesiam sancti Joannis in castanedo prope civitatem Matisconensem sitam quidam sibi tugurium statuerat, qui cum nocte quadam errantem suscepisset hospicio, deprehensus ab eo hujusmodi cibo vesci, cum susceptus timens sibi fugae [Col. 0254B] se credidisset auxilio, re in civitate patefacta, missis exploratoribus inventus cum 48 capitibus trucidatorum, quorum carnes voraverat; et hic deprehensus igni traditus est. Tanta fuit famis anxietas, quod attemptatum sit in partibus illis, ut quidam albam terram argillae similem effossam, permixta farina vel cantabro ⁜ (103) , pane inde facto comederent. Miserum erat et dolendum videre ora marcentia jejunio, hos ad terram ruere non eis suffragante cibi solatio, istos morientes aspicere, alios dum eis funus exiberent pariter commori et super ipsos occumbere, plures numero insepultos jacere, quia non erat qui sepeliret. Sequuta est et alia pestis, quia e cadaveribus mortuorum pre nimia multitudine sepultura carentium lupi adescati, coepere [Col. 0254C] praedam ex hominibus. Tunc carnaria facta sunt a Deum timentibus, in quibus patrem filius, fratrem frater, et mater filium dum deficientes aspiceret, protrahebat; et aliquando ipse dum desperabat de vita, superaddebatur, ita ut gratissimum id esset officium funeris, si spirans aliquis illo a quovis projiceretur. Quamobrem in expensis egenorum aecclesiarum ornamenta distracta sunt, dispertitique thesauri. Aurum enim, ut ait moralis doctor Ambrosius, aecclesia habet non ut servet, sed ut eroget. Quis autem eo tempore reconderet, cum reconditis, si fames saltim quinquennio durasset, nullus esset qui frueretur? Sed nec omnibus subveniebatur, quia voluntati posse non suffragabatur. Hac ergo tempestate [Col. 0254D] civitatum Gallicanarum praesules consilium, quo tanta mali moles levaretur, ineuntes, hoc tandem adinvenerunt (1028), ut quia deficientibus jam ex toto alimentis omnibus opitulari nequibant, ne terra habitatore destituta in solitudinem redigeretur, aliquos quos esse vegetiores constaret, dato pro posse numero cotidiano qualicumque cibo sustentarent: non ut aliis solacia quae poterant subtraherentur, set ut istos sustentatos terrae cultores reservarent, et aliis misericordiae viscera non negarentur. Det illis Deus invenire misericordiam, qui in tanta [Col. 0255A] angustia misericordiam necessitatem patientibus inpenderunt; et parcat eis, qui cum possent, voluntati indigentium, non ut debuissent et potuissent, consuluerunt. Inter has angustias venerabilis abbas Richardus mente compunctus, cum omnia quae habebat pauperibus contulisset, non pepercit thesauris aecclesiae, immo quae in eis preciosiora erant in ornamentis et palliis vendidit Remensi aecclesiae, et precium eorum pauperibus distribuit, retento quoque sibi certo numero eorum quibus cotidianum victum ut vivere possent inpertiebatur, mittens praeter haec litteras et nuncios, et per se etiam commonens reges et principes, pontifices quoque quibus familiaritate jungebatur, ut thesauros, quos tinea et erugo demolitur, per manus pauperum caelestibus [Col. 0255B] palatiis inderent, et ventres egenorum gazofilatia aeternitatis sibi constituerent. Accepit etiam pecuniam non parvam a comite Rutenensi, concessa loco vadii abbatia sancti Amantii, quae erat juris aecclesiae sancti Petri, quam omnino pauperibus partitus est. Verum comes data pecunia et abbatiam sibi usurpavit cum redditibus et fundis; et ut asserunt habitatores Rutenae urbis, antequam pecunia recepta fuisset ex ejusdem abbatiae fundis, ipse morte praeventus est, et sic abbatia a successoribus ejus retenta est, quamquam ab inhabitantibus non tota sancti Amantii abbatia, quae latisssima est et possessionis enormis, juris ecclesiae Virdunensis esse dicatur, sed pars quaedam, videlicet abbatia sancti Marii de Utiabra, ut moderni testantur etiam nunc. [Col. 0255C] Nec debet reticeri Willelmi Supra regulae factum memorabile. Cum a Fructuariensi coenobio, quod juris erat Divionensis ecclesiae, redisset, et Divioni, ut decebat, susceptus in capitulo qualiter se fratres haberent, si necessaria non deessent inquireret, ut audivit, omnia esse plena, nullumque locum indigentiae qui non posset levi obice obstrui, interrogat de elemosina, cognovitque, quia etsi consuetudinaria dabatur non tamen pauperibus prout poterant et habebant suffragabantur, zelo succensus eo qui carnes sanctorum exedit, increpata eorum duricia, a sede concitus cum bona indignati animi stomachatione surrexit, (fol. 85') et imposita antiphona de mandato: Ubi est caritas? non ultra progrediens, sed hoc ejus [Col. 0255D] inicium semper repetens, ad cellarium venit, et missile quodlibet, quod manibus Finees alterius occurrit, arripiens, cum in ore et animo ejus semper versaretur: Ubi est caritas? vasa, in quibus frumentum, ordeum et vinum servabatur, disrupit, et accitis pauperibus vascula eorum inplevit, illud semper corde et ore depromens: Ubi est caritas? et operis exibitione contestans. Cujus animi indignationem vix adjuvando, ut quod aggregatum erat expenderetur, mitigare potuerunt, cum Ubi est caritas? semper repeteretur, et ipsi incrassati, inpinguati, [Col. 0256A] dilatati exprobrarentur. [GLAB. R. Vita Will. 29.] Nec antea cessatum est, donec omne illud repositum pauperibus donatum est, et ipse ad Italiam remeans, cum biennio suum a seculo expectasset excessum, tandem redire compulsus, ante Divionem transiens, loca sibi commissa circuibat, dehinc Fiscanum ⁜ (104) se contulit, ubi inminente a. dom. inc. 1031 indict. 14 obiit Kalend. Januarii, ad cujus sepulcrum puerulus decennis a maxima egritudine sanatus est.

Hoc anno Chono, qui et Conradus, in Franciam venit.

[GLAB. ROD, IV, 5.] Anno igitur a passione Domini 1000, ab inc. vero 1033, cepit placida serenitas terrae dulcedinem Creatoris ostendere, et frugum [Col. 0256B] abundantiam portendere. Tunc per Aquitaniam, et Arelatensem et Lugdunensem provincias, et per universam Burgundiam concilia instituta sunt, et pax firmata. Statutum est etiam 6 feria a vino et 7 a carnibus abstinere, nisi gravis infirmitas intercederet, et tunc tres pauperes reficerentur. Eo quoque anno tanta copia frumenti, vini ceterarumque frugum extitit, quantam in subsequente quinquennio quis sperare non potuit. Sed humana styrps ⁜ 312 immemor beneficiorum Dei, velut canis ad vomitum reversa, recalcitravit, et ad maliciam conversa est. [Cf. GLAB. ROD. Vita Willelmi Divion. 13.] Preerat eo tempore comitatui Normanniae Richardus junior ⁜ (105) , primi Richardi filius, qui in Fiscannensi coenobio, in quo pater suus clericos instituerat, abjectis [Col. 0256C] clericis monachos introduxit sub regimine Willelmi abbatis, quibus etiam ad usum cotidinarium, in ornamentis et praediis, fundis et reditibus tanta largitus est, ut cupiditati satisfecisse videretur. Erat enim in elemosinis largus, in caritate profluus, aecclesiarum amator, pauperum recreator, servorum Dei praecipuus venerator, in cujus manu elemosina sudabat, donec inveniretur cui debebatur. Hujus tempore viris religiosis floruit Normannia, qui ad eum undique confluebant velut apes ad alvearia. Inter quos hunc virum beatum propensiori coluit reverentia, adeo ut speciali eum amore diligeret, et praeceptis ejus obtemperare consiliisque adquiescere gauderet.

[Col. 0256D] (Fol. 89') 28. Obiit quoque Richardus Normannorum dux a. inc. Dom. 1026, et successit Richardus III, et eodem anno defunctus est. Post quem Robertus comitatum Normanniae adeptus, hunc ter beatum Richardum, de quo nobis est sermo, inter primos habuit, consilioque ejus regni Normanniae tractabantur negocia. Tunc extitit quidam Britto nomine Ermenoldus, homo mentis perversae, detestandae famae, qui totam vitam suam diabolo dicaverat, ut post experimentis probatissimis compertum est. Hic horis et momentis omnibus cum diabolo loquebatur, et [Col. 0257A] quidquid sibi agendum foret illius nebuloso colloquio disponebatur. Hic per suscepta iniquitatis consilia ad plenam iniquitatem enutritus, et vere membrum illius factus, qui est fomes maliciae et discordiae et omnis nequiciae, apud praefatum principem omnes optimates totius regni accusavit, quasi qui ejus meditati essent dejectionem et necem, et ita statum totius terrae perturbavit, ut vere diaboli hoc opus esse, ejus hoc artificium, ejus commentum agnosceretur. (Fol. 90.) Inflammatur princeps adversus optimates, fiunt discidia, excitantur jurgia, et uno intestino bello tota debachatur Normannia. Hac crescente discordia, comitatum pater Richardus adire compellitur, et adjuncto sibi domno Ermenfrido Rotomagum advenit, et pace inter principes [Col. 0257B] restituta, praedictum Ermenoldum alisquantisper mitiorem, quia ante conspectum servorum Dei cassabatur omnis diabolica astutia, convictum et correptum secum Virdunum deduxit, monasticis vestimentis induit, et hominem diaboli laqueis irretitum quae sunt daemonis spernere docebat. Sed in corpore peccatis subdito refugit habitare sapientia. Simulabat ille ad tempus se phylosophum, ut crederent eum qui non noverant theosophum, sed nil fictae pacis amicum sapientia novit. Quamobrem omnis ejus astutia et nequitia brevi cognita est, nec potuit latere inter sanctos feralis illa rabies, pacis inimica. Egreditur inimicus homo de loco non suo, redit ad sua, utitur arte inpudentissima, et iterum perversitate [Col. 0257C] malignitatis ejus corrumpitur Normannia. Projicitur de latebris, quo se fortiorem et valentiorem credebat, et quia diaboli calliditate in mortem ducendus esset, a beato ei viro praedicitur, nec frustratur promissis. Postquam enim plures optimatum Normanniae conjuratione conficta et imposita duello supera vit, quos convictos principalis severitas oculis terrisque privaverat, a quodam forestorio convictus, superatus et occisus, finem vitae fecit et criminum. Quo in facto intueri libet dulcedinem et pietatem viri justi, qui hominem vere diaboli ergasterium ut vidit praecipitante diabolo convictum, ad sinum misericordiae confugere docuit, et factum incorrigibilem, ne diutius grassaretur in viciis, ad exemplum omnium perditorum citius perire nunciavit, ut esset [Col. 0257D] ei tanto levior poena post mortem, quanto celerior peccanti accederet vindicta per mortem.

(Fol. 89.) 29. Veniamus igitur jam nunc ad illud lacrimabile bellum apud Bar castrum habitum a. inc. Dom. 1037, [GLAB. ROD. III, 9.] in quo cecidit Odo filius Odonis filii Tetbaldi Carnotensis, cujus cognomen fuit Tricator, qui Willelmum Normannum Rollonis filium dolo interfecit, qui ex sorore Heriberti Trecorum comitis genuit Odonem, ut diximus, patrem hujus Odonis. Et ut plenius illucescat rei veritas, dicamus quae fuerit causa tanti certaminis. Conradus Burgundiae rex accepit uxorem Mathildem, sororem Lotharii junioris regis Francorum, [Col. 0258A] et data est ei a Lothario in dotem Lugdunum civitas Galliarum nobilissima. Ex illa Mathilde genitus est Rodolfus rex, qui praefuit Burgundiae post patrem; et Gisla, quam Conradus imperator duxit uxorem, de qua genuit tercium Heinricum; Berta etiam, quam accepit Odo Carnotensis, ex qua genuit hunc Odonem. Rodulfus vero rex absque liberis existens, Conrado imperatori Burgundiae regnum dereliquit, dans ei lanceam sancti Mauricii, quod erat insigne regni Burgundiae. Eo vero defuncto, et Conrado regno potito, Odo, quia erat ex sorore Rodulfi, sumpta tyrannide ad regnum cepit aspirare: et qui erat acris animi et ferocis ingenii, frequentibus irruptionibus irrupit fines Burgundiae, optinuitque civitates et castella usque ad Jurum et montem Jovis, et [Col. 0258B] magnus factus est vehementer. Obsedit quoque Viennam, quam ea conditione in foedus recepit, ut praestituto termino in eadem urbe rex appellari et coronari debuisset. Infra hunc terminum expeditionem movit in regnum Lotharingiae, [IBID.] et Bar castrum cepit, dimissisque ibi militibus quingentis, ad alia se convertit, quia curis agitabatur innumeris. Rebellaverat enim contra Heinricum Francorum regem Roberti filium, et contra ceptis ejus obsistebat Conradus imperator, quorum lis magna fuit. Qui misit ad expugnandum illum Gozelonem ducem. Hoc Odo agnoscens rediit, et se ad bellum contra Lotharienses accinxit. Gozelo autem, dux totius primae Retiae, cum nimio exercitu irruens in eum, cum diu utrimque pugnatum fuisset, exercitum ejus in fugam vertit, [Col. 0258C] et ibi Odo ipse miserabiliter corruit. Cujus corpus lacerum venerabilis pater Richardus et Rogerus Cathalaunensis episcopus a cede susceptum, reddiderunt uxori, et est sepultus Turonis. Cecidit in bello illo et Manasses comes, et Evervinus et Dido, et Virduni sepulti. Walerannus quoque comes in bello ipso a Godefrido Gozelonis ducis filio graviter vulneratus, cum jam deficeret pugnans, vitam poposcit et membra, ut liceret ei apud Virdunum sub regimine patris Richardi monasticis indui vestimentis, sicut Deo devoverat, quod et optinuit. Et bello exacto, cum praefato patre rediit, et monachus factus est ⁜ (106.)

(fol. 90.) Omittimus necationem et piscationem [Col. 0258D] noveni capitis parvulorum in vivario, viro Dei in abditis et asperis jugis Romarici montis quae jam subierat amore quietis internae, Spiritu sancto revelante signatam, ne sancto ordini sanctimonialium injuriam fecisse videamur, maxime cum et illae habitatione vicinae sint, et tanta urbis Virdunicae frequentia miraculum hoc celebratum sit, ut qui non vidit fama referente didicerit, licet vir prophetici spiritus id omnimodis propter improperium impiorum caelatum esse voluerit. Haec est enim causa quae eum ab illa sua quiete praefati montis interim deposuit. Unde et correptione pro tempore et loco data, illo se retulit, ut palam daretur intelligi, invitum [Col. 0259A] eum et quasi coactum ad horam relaxasse rigorem propositi sui. Illud erat in viro Dei mirabile, quod absens corpore istud agnoverit, locum etiam et numerum, et quod terno tractu ab imis gurgitis gurgustiis illa naufragosa turba erueretur.

Habitavit autem primitus in loco quinque milibus a Romarici monte semoto, qui nuncupatur . . . . . , uno tantum comite contentus, cui tamen versa vice dominus cum Martino serviebat. Ubi quanta se corporis maceratione attriverit, quanta mentis contritione animam relevaverit, solus internorum arbiter novit, quia et ille sic opus dexterae peregit, ut ignoraret sinistra, maxime cum incolatum suum prolongari cotidie defleret, qui volebat a consortio habitantium Cedar tenebroso divelli. Post hec ad locum, [Col. 0259B] qui Rombêchus. ⁜ (107) dicitur, secedens, ibi habitaculum sibi instituit. Et cum ibi vellet diutius latere, non potuit. Ceperunt et illo confluere, quîs similis inoleverat ardor vitae anachoreticae et ejus se discipulatui contradere; quibus et ipse normam vivendi instituit secundum morem a sanctis Patribus institutum. Cumque jam quinquennium dedicatae penitentiae impleretur, devotio sancti desiderii non minuebatur, quin in dies propensiori studio augebatur, quia in ipsa sua exercitatione delectabatur, qui delectatione pascebatur. Inclinaverat enim cervicem animi in testimonia Domini, incessu humilia, successu excelsa, processu clarissima, et quia veram philosophiam amplexabatur, excitabatur accendebatur, et ardebat, ignitum enim eloquium tuum vehementer, [Col. 0259C] Domine, et servus tuus dilexit illud (Psal. CXVIII, 140.) Revocabatur ab episcopo et fratribus ejus absentiam egre ferentibus, et illud ei sepissime intendebatur: Revertere, revertere Sunamitis, revertere, revertere, ut intueamur te (Cant. VI, 12) . Sed ab eo verbis, litteris, actu quoque ipso reditus denegabatur ⁜ 313 . Vidi ipse quasdam epistolas in invicem missas, et legi puerulus; in quibus constantiam ejus in responsis, cum ei verbum responsionis opponeretur, ut diximus, ita in fine unius epistolae fratrum repressit intentio: Si, inquiunt, verbo verbis obviare volueris, non deficient verba pro verbo laborantibus.

(fol. 90'.) 30. Anno ab inc. Dom. 1035 Robertus comes Normannorum Jherosolimam ivit, infinitam [Col. 0259D] pecuniam secum ferens, quam omnino pauperibus partitus est, et in redeundo apud Niceam obiit. Cui successit Willelmus in aetate puerili. [GLAB. ROD. IV, 6.] Eo anno Johannes papa obiit, et successit Benedictus, Benedicti et Joannis nepos. Willelmus fraude suorum Normannia pulsus, Robertum ⁜ (108) Francorum expetivit regem, qui bello et manu valida congressus, victis et prostratis Normannis, de traditoribus judicio dato comitatum ei restituit. (IV, 8.) Qui postea Mathildem, Balduini Flandrensis sororem, [Col. 0260A] in matrimonium accepit. Hic etiam tanto amore venerabilem hunc, de quo sermo agitur, coluit, ut ejus consiliis in illa tempestate palatina disponeret moderamina, et quamquam egre ad se accitum omnigena honoraret dulcedinis et devotionis instantia, adeo ut aecclesiam Rotomagensem cum praesule sedis ipsius et clero, ejus gauderet decorari doctrina, ut ex multarum faciebus rerum nunc usque conici potest, etiam a libro communi secundum modos institutionem ejus ordinato post majus altare catena firmato ⁜ 314 .

(fol. 91') Rambertus Virdunensis episcopus Hierosolymam vadens villa Bellagrada obiit a. Dom. inc. 1038, (G. Vird. 10) pontificatus sui a. 14, et postmodum tempore Richardi successoris sui a clericis [Col. 0260B] Bernero et Bernardo relatus, Virduni est sepultus in monasterio. Hoc ⁜ 315 etiam anno obiit Amadeus abbas Flaviniacensis 14 Kalendas Aprilis.

[ROD. GLAB. IV, 9.] Anno ab inc. Dom. 1039, die Kalendarum Julii, 6 feria, luna 28, facta est eclypsis solis. Sol enim factus est saphirini coloris, et eadem die natali apostolorum quidam Romanorum in Clementem papam insurgentes et interimere eum volentes, cum non potuissent, a sede eum depulerunt. Sed Conradus imperator illuc veniens, propriae eum sedi restituit, et eodem anno apud Saxoniam obiit, et tertius Heinricus successit. Clemens quoque papa, primo Bavebergensis episcopus, dictus Suicherus, obiit, et Robertus Francorum rex. Heinricus vero post mortem Ramberti, primo regni sui anno, viro Dei [Col. 0260C] Richardo episcopium Virdunense concessit, sed vir mitissimus hoc renuit, et Richardum suum in batismate filiolum Hildradi comitis filium intronizari fecit. [GLAB. ROD. V, 3.] Eo in tempore, in mense Novembrio luna 28 facta est eclypsis solis, et visa est stella quae Lucifer dicitur, vespere sursum et deorsum agitari, quasi comminando terrigenas. (V, 5.) Tunc etiam in Romana sede quidam puer annorum 12 statutus erat Symoniace, cujus turpitudo conversationis et vitae horrori est referre. (V, 4.) Fuit quoque in illis diebus suprataxatis circa annum millesimum Dominicae incarnationis dissensio maxima post mortem Burchardi Lugdunensis archiepiscopi, qui hoc solum fecit nobile quod periit pro episcopatu ipso, quem multi superbe appetebant. [Col. 0260D] Et primus omnium praedicti Burchardi nepos Burchardus Augustanus episcopus, relicta propria sede, procaciter Lugdunensem arripuit, et post multas perpetratas nequitias captus a militibus imperatoris, perpetuo est condempnatus exilio. Post eum Geraldus comes filium suum puerulum arroganter ibi sola praesumptione auctore constituit, et hic in fugam versus delituit. (III, 9.) Regebat eo tempore regnum Francorum Heinricus, Roberti regis ex Constantia filius. Nam Hugo, qui adhuc decennis [Col. 0261A] coronatus est, inmatura morte praeventus est. Tercium Robertum cum voluisset mater facere regem, nec potuisset, ducem constituit Burgundiae. (V, 2.) Fuit quoque dissensio magna inter ipsum Heinricum et filios Odonis qui apud Barrum obiit, Tetbaldum et Stephanum: adeo ut idem rex, ablato ab eis dominio Turonicae urbis, daret illud Gotfredo Tuditi, filio Fulconis, qui eam toto anno obsedit: et inito bello Stephanus fugatus est, Tetbaudus captus cum suis ante civitatem deductus, reddidit eam Gotfredo, et in captione remansit. Mille septingenti et eo amplius viri absque sanguinis effusione in praelio capti sunt. (V, 4.) Ea tempestate Ungros sibi secundo rebelles cum vicisset imperator, ex omni imperio suo episcopos congregari fecit, et contra Symoniam [Col. 0261B] agens ita orsus est (V, 5) : Lugens vobis incipio loqui, qui vice Christi in ejus aecclesia constituti estis, quam sibi desponsavit et suo sanguine redemit. Sicut enim gratuita bonitate de sinu Patris per virginem ad nos redimendos venire dignatus est, ita suis praecepit et dixit, mittens eos: Gratis accepistis, gratis date. Vos autem avaricia et cupiditate corrupti, qui benedictionem conferre debetis, in hac transgressione dando et accipiendo maledicti estis. Nam et pater meus, de cujus animae periculo valde pertimesco, eandem dampnabilem avaritiam in vita sua nimis exercuit. Idcirco quicumque vestrum hac se macula pollutum agnoscit, oportet ut a sacro ministerio arceatur. Propter hanc enim offensam venit super filios hominum fames, mortalitas, et gladius. Omnes [Col. 0261C] enim gradus aecclesiastici a maximo pontifice usque ad ostiarium opprimuntur per vestrae dampnationis praemium, et in cunctos spirituale grassatur latrocinium. Ad hanc vocem imperatoris stupefacti pontifices, misericordiae operam implorabant. At princeps misericordia motus, et pro anima patris sui orare eos monens, proposuit edictum, ut nullus gradus vel ministerium aecclesiasticum precio adquireretur; et si quis attemptaret, omni honore multaretur. Sicut, inquiens, Deus coronam imperii gratis mihi dedit, ita ego quod ad religionem pertinet gratis impendo. Volo ut et vos similiter faciatis. Puerulus itaque qui Romanae incubabat ecclesiae, praecepto imperatoris a sede dejectus est, et Gregorius VI, natione Romanus substitutus est. Cujus bona fama [Col. 0261D] quidquid prior fedaverat in melius reformavit. (V, 4.) Hic sanctum Odilonem instituens Lugdunensi aecclesiae ordinari pontificem, misit ei pallium et anulum. Sed vir religiosus humilitati studens hoc renuit, pallium tamen et anulum retinuit, servans illud pontifici qui dignus esset; quod usque hodie Cluniaci habetur. Heinricus vero, recepto regno Austrasiorum, comperta dissensione condoluit, et apud Bysontium a. ab inc. Dom. 1041, electione cleri et populi firmatum domnum Odelricum Linguonensem [Col. 0262A] archidiaconum speciosis ornatum indumentis ad Lugdunensem destinavit sedem, et facta est provinciae quies et gaudium populo. (V, 1.) Anno ipso treva Dei primum statuta est et firmata, et pax ipsa treva Dei appellata. Quae non solum humanis praesidiis, sed et divinis confirmata est terroribus. Quam cum noluisset recipere gens Neustriae, viro Dei Richardo praedicante, et ut eam susciperent, quia voluntas Domini erat, (fol. 92) et a Deo non ab homine decretum hoc processerat, ammonente, (V, 1.) divino judicio cepit in eos desevire ignis qui eos torquebat; eo anno fere totus orbis penuriam passus est pro raritate vini et tritici. Sequuta est e vestigio mortalitas hominum praemaxima a. ab inc. Dom. 1042. Multi autem eorum qui torquebantur ab [Col. 0262B] igne, venientes ad virum Dei, meritis ejus et precibus curabantur medica virtute Dei. Superest adhuc domnus Eduensis episcopus ⁜ (109) , vir vitae longevitate grandevus, qui et referre solitus est, quia cum a sancto Odilone et ceteris ipsa pax divinis revelationibus instituta, treva Dei appellata, et ab Austrasiis suscepta fuisset, et voluntas omnium in hoc esset una ut ubique servaretur, negocium hoc strenuitati hujus patris nostri Gratiae Dei ab omnibus impositum est, ut ejus studio et industria pax eadem in Neustria servaretur, eo quod certi essent de eo, quod tanta esset ejus erga omnes et omnium erga eum gratia, ut quidquid servandum doceret, servaretur a cunctis, quidquid vitandum monstraret, id cuncti vitarent. Quamobrem sategit pater venerabilis, [Col. 0262C] ut tantum bonum gratanter ab omnibus susciperetur sed perversa quorumdam voluntas, et mens indomita, quasi inauditum hoc respuit, quasi qui nollent instituta paterna violare et nova atque inaudita suscipere. Unde et subsequuta est divina ultio, ignis scilicet in rebelles et contumaces deseviens a Domino, quo torquebantur qui viro Dei resistere et mandata ejus contemnere non verebantur. Videres monasterium eximii patris ardentium turbis refertum, quos ipse sanctorum reliquiis aqua benedicta respersis et vino lotis, et pulvere qui de petra sepulchri Domini radebatur vino ipso consperso, et ad potandum miseris dato, pace firmata et jurata, pristinae sanitati reddebat. Pro innumeris autem turbis confluentium infirmorum vas potui illi [Col. 0262D] paratum erat, ut si advenirent egroti, potus salutis non deesset, ne fallerentur si hora incompetenti venissent; neve tunc foret necessitas recurrendi ad ablutionem reliquiarum, quod post expletionem missae inpleri mos erat.

[GLAB. ROD. V, 1.] Anno igitur ab incarn. Dom. 1045, Heinricus duxit uxorem nomine Agnetem, filiam Willelmi Pictavensis, apud Bysontium; ubi affuerunt episcopi 28. Cum enim esset alias bonus et omnes ejus sitirent dominium, carnis tamen incontinentiam [Col. 0263A] frenare non potuit. Pater Richardus tunc temporis monasterium nolebat relinquere, a quo pro nullis ingruentibus causis patiebatur avelli, quia sciebat et praedixerat filiis inminere resolutionem sui corporis. Etenim superioribus annis quando lues illa, de qua inpraesentiarum mentionem fecimus, populum vastavit, cum dilaberetur populus, et civitas Virdunensis pene redigeretur in heremum, commune periculum communi oratione tolli consultum est. Cujus necessitatis urgente miseria, communi voto deliberatum est beati Vitoni implorandum esse praesidium, cujus se confidebant meritis vitae procul dubio captaturos remedium. Visum etiam est Richardo episcopo, ipsius confessoris corpus sanctissimum exponi debere de feretro, ut processione [Col. 0263B] solempni evectum praesentaretur conspectibus omnium, ut plebs ipsius fulta patrocinio, dum sancti videret loculum, ejus propensius expeteret subsidium, quod noverat sibi non defuturum. Contradicente itaque viro reverentissimo patre nostro, praesul quod deliberaverat in crastinum inpleri destinavit: obsistente eo et dicente levandam quidem miseriam populi, sed episcopo non cessurum in prosperum, qui ausus fuisset inquietare sancti corpus honorificum. Noctem illam pater insonnem duxit, ante altare sancti orationibus vacans cum lacrimis. In crastinum venit episcopus, clerus omnis, et populus, et cum multo timore et reverentia sancti pontificis exponunt reliquias, super aurum obrizum [Col. 0263C] preciosas. Quod ubi factum est, pontificem pater adivit: Inplesti, inquiens, quod voluisti, sed noveris te quintum abhinc annum in saeculo non visurum. Michi quoque qui assensi, ante quintum similiter annum terminus erit vitae, te post modicum subsequente. Dixerat, et dictum rei probavit eventus. Quarto enim necdum exacto anno, viribus corporis cepit pater destitui, et convocatis fratribus indicavit imminere diem suae resolutionis. Mox itaque abbatiae sancti Petri Catalaunensis Odylardum abbatem instituit, Bello Loco patrem Richardum delegit, coenobio sancti Huberti Teodericum, sancti Urbani Stephanum, viros in omni theoria probatissimos, in servando religionis proposito clarissimos. Has enim abbatias ipse per se regebat. Exoneratus [Col. 0263D] ergo ab omnibus, illam sibi tantum retinere censuit, cui pastor datus fuerat, in qua etiam se sepeliri destinaverat. (Fol. 92'.) Et jam in mandatis Domini assiduus potius quam frequens, die quadam cum vidisset unum de fratribus monasterii cui nomen Mysac graviter estuare febribus, ut quasi intercipi videretur spiritus ejus, manum illius tenuit, et ut nunciandae horae operis Dei signum daret sanus factus et incolumis, praecepit. Ille in voce jubentis factus sanus oboedivit patris imperio, et sic omni egritudinis caruit incommodo. Hic itaque, qui tantis abundabat virtutibus, imminente die vocationis ejus decubuit febribus, et ultima illa exercebatur egritudine. Quod ubi per urbem sonuit, advenit episcopus, monachorum quoque, clericorum et sanctimonialium [Col. 0264A] coetus; et visitatione solempni ostendebant erga patrem devotionem piae affectionis. Nec rediit ad domum episcopus, quin immo cotidianis excubiis adherens ei, non die, non nocte ab illo patiebatur avelli. Advenerunt et vicinarum urbium episcopi, abbates, et quique magnates, ad visitandum eum et commendandos se ei; quibus videbatur, quod in obitu ejus omnino terra commoveretur et conturbaretur. Excubabat diebus ac noctibus ante domum ejus turba filiorum et ceterorum fidelium, alii patri ad meliora festinanti valedicere et se commendare volebant, alii sanitates corporum expetebant, ut saltim aquam ablutionis manuum ejus mererentur, qua inuncti refocillarentur. Ubi ergo sensit inminere horam vocationis suae, filios quos [Col. 0264B] Christo adquisierat convenire jussit, et inunctus ab episcopo oleo sancto, confessione data, viatico caelesti pastus, expositus est lectulo, et jacuit in cinere et cilicio, ita ut altare sancti Nicholai ejus semper appareret conspectui. Inde fratres alloquutus, consueta salutis documenta replicans, Deo ut servirent et adhererent ammonuit, suique ut memorarentur piissima devotione petivit, omnibus in commune flentibus et suam destitutionem ingeminantibus, cum ipse omnium cohiberet lacrimas, solaretur dolorem, et Christi domini promitteret affuturam protectionem. Post hec reliquias quas Jherosolimitanus patriarcha ei dederat sibi afferri praecepit; et salutatis eis atque deosculatis cum multa reverentia, [Col. 0264C] eas quas collo ferre consueverat exposuit, et ante se reverenter sisti praecepit. Hinc commune sanctorum patrocinium implorans, elata manu fratribus et omnibus qui aderant benedixit, et sibi benedici petiit. Sicque data filiis licentia exeundi, ipse oculis et manibus in coelum porrectis et intendebat ad quem festinabat. Legebantur ante eum passiones Dominicae, lectiones quoque ex quarto dialogorum libro; et felix ejus anima illi soli adherebat, cui se totum commiserat. Ubi vero cepit jam ab inferiori parte corpus emori (1046), sanctorum reliquias apprehendens in lectulo sedit, et ad pedes eas ponens, atque uti vitalis calor deficiebat, paulatim eas protrahens, tandem in pectore substitit, et reliquias ibidem cum reclinasset, [Col. 0264D] deposuit. O admirandam viri devotionem! O predicandam ejus in omnibus sanctitatem! Cum ergo reclinasset, manus reliquiis apposuit, et sic usquequo spiritum Creatori redderet, erectis ad Deum luminibus mansit. Aderat ibi episcopus, et viri religiosi quos obligaverat amor et beneficia pii patris, qui exitum ejus praemunibant orationibus continuis et psalmodia, qui vix et raro, licet ad horam separabantur ab ejus praesentia, ne contingeret eos absentes esse quando a corpore migraret felix anima. Illucescente itaque die mensis Junii 14, quod est 18 Kalendarum Junii, hora jam imminente tercia, praesentibus filiis suis, quos loci angustia capere poterat, ceteris in majori aecclesia consistentibus et canentibus, sancta illa anima corporeis neribus [Col. 0265A] absoluta, ad illud pervenit aeternum quod est unum et inseparabile trinum. Oculos patris clausit episcopus; polinctores funeris ⁜ (110) Richardus, Odylardus, Stephanus et Walerannus abbates fuerunt. Ipsi corpus sanctissimum procuraverunt, vestibus sacratis ex more induit episcopus, non quibus ille voluit et praecepit, qui vilia queque delegerat, sed quas dictavit amor paternus et devotio sanctissima et debita ⁜ (111) . Reliquiae, quas super pectus suum ipse commiserat, induto eo sacris vestibus, supra pectus ejus repositae sunt. Elatum ergo funus beatissimum bajulantium manibus, cum ob impetum populi occurrentis et plangentis obserata esset aecclesia, ante altare sancti Petri positum est; ubi missa a pontifice celebrata, tamdem portae monasterii [Col. 0265B] apertae sunt, et ecce populus innumerabilis utriusque secus et ordinis irruit cum lacrimis et ululatu cordis. (Fol. 93.) Plena erat aecclesia lacrimarum, omnes in commune pii patris deflebant obitum, ac si viderent imminere interitum patriae. O quantus luctus omnium! quanta totae urbi mestitia! quam pia erat de ejus obitu compassio! quanta omnium destitutio! Ea dies tota fuit gemituum, tota planctuum. Qua advesperascente, corpus beatissimum ad principalem aecclesiam sanctae Mariae a fratribus delatum, debitis vigiliarum et psalmodiae officiis necte ipsa ab excubitoribus honoratum est. In crastino missa solempniter celebrata a canonicis, per reliqua urbis monasteria deportatum est, et vigiliis missarumque [Col. 0265C] solempniis debita officiositate percelebratis, tandem ad monasterium suum relatum est, et filiis dolentibus et de morte ejus merentibus restitutum. Venit ergo dies crastina, et ecce fere circa horam terciam congregata est tota civitas ad sepeliendum illum. Missam celebravit episcopus, sermonemque habuit ad populum de mutabilitate vitae hujus, et qualiter in hanc plorationis convallem devenerimus; quis sit finis bonorum, quisve malorum; quae fuerit patris vita, mors quam preciosa. Hinc percelebrato officio, dictis orationibus solempnibus, ad locum sepulturae itum est. Et licet solis exequiarum ministris et bajulis funeris cum his qui officia dabant permissum sit ingredi, ceteris intra majorem aecclesiam retentis, tanta tamen fuit obsequentium multitudo, [Col. 0265D] ut fenestras, quibus lumen criptae infundebatur, ob captationem aeris auferri necessitas impulerit. Vincebat diem luminum multitudo, et fumus incensi et thimiamatis totam repleverat aecclesiam. Tanta erat omnium erga patris sepulturam devotio! Humato itaque mitissimi viri corpore, clausum est sepulcrum, et solido cemento per juncturas litum. Requiescit autem in cripta subterranea ante altare sanctae Dei genitricis Mariae et sancti Johannis evangelistae, et super eum majus altare sancti Petri stabilitum est. In eadem cripta subtus altare praefatum [Col. 0266A] sanctae Mariae sanctus requiescit Madelveus, ab eodem patre nostro ibidem transpositus, et reverenter tumulatus. Peracto vero sepulturae officio, ubi ab aliis discessum est, ad componendum viri Dei lectum unanimis se filiorum accendit devotio. Quattuor columpnae marmoreae cooperculo sepulchri cemento facto ex eodem marmore conectuntur, his desuper tabula marmorea praegrandis ipso eodem cemento adjungitur, et sic desuper cooperculo maceriae aliquantum construitur, et solido bituminis gluttine solidatur. Tabulae vero in altum porrectae linteum imponitur, et ei pallium superadditum est; ut cunctis cernentibus patenter detur intelligi eum magni esse meriti, cujus corpus sic honoratur in terris. Et merito. Quod enim fuit ejus in terris studium, [Col. 0266B] nisi Deum diligere, et sanctos ejus venerari, et aecclesiam Dei ornare decore competenti? Nec mirum si a filiis propensius honoratur, quos scivit regere, et regere secundum nostram disciplinam, quae ex Christiana lege descendit, et ad Deum ducit. Requievit autem hic pater noster a. ab inc. Dom. 1046, regiminis sui anno 42, regnante terris Heinrico Conradi filio. Supervixit vero episcopus Richardus usque ad mensem Novembrium, et obiit 8 Idus Novemb., sicut ipse a patre suo quesierat, cum ei oculos clauderet ⁜ (112) . Si, inquit, pater ad Deum vadis, et ei placet obsequium quo ei servisti, obtine ut unum annum non tibi supervivam in hoc seculo, quia tibi commori quam vivere praeopto. Dixerat, et exauditus [Col. 0266C] est, additusque patribus suis. Cujus corpus cum parentes juxta corpus viri Dei sepeliri mandassent, a canonicis vi retentum, et in aecclesia sanctae Mariae majoris sepultum est. ( Chron. Div. ) Eodem anno ordinatus est Lugdunensi ecclesiae archiepiscopus domnus Halinardus. Eodem quoque anno Heinricus Romam ivit, et concilio habito abjecti sunt pervasores Romanae aecclesiae, Johannes, Benedictus et Silvester; et ordinatus est Clemens papa, a quo et ipse coronam suscepit imperii. Et eodem anno Clemens obiit, et Damasus successit. Regimen quoque Virdunensis coenobii Walerannus suscepit, homo in seculo nobilissimus, Gelduini comitis filius; qui in bello apud Bar castrum in geniculo vulneratus claudicabat. Cujus frater fuit Hugo Linguonensis episcopus, [Col. 0266D] postea a sancto Leone IX, in Remensi concilio depositus, Episcopatum autem Virdunensem Theodericus suscepit, Wezelonis comitis filius; cujus primo benedictionis anno templum sanctae Mariae a duce Godefrido et Balduino succensum est (fol. 93') , vasa sacra ablata, civitasque destructa 8 Kal. Nov.

(1047.) Quantae vero apud illius aevi homines hic pater noster gratia Dei honorificentiae fuerit, Theodericus Basiliensium episcopus, vir multae auctoritatis et gratiae, suo in facto ostendit. Qui cum in deducendo novo episcopo ⁜ (113) Virdunum missus ab [Col. 0267A] imperatore venisset, et esset ei devotio sancti viri sepulchrum invisere, cum ante tumbam magna se lacrimarum contritione mactasset, rememorans defuncti pietatem sobrietatem et mansuetudinem, pallio pretiosissimo crocei coloris tumbam ipsam adornavit, ut affectu ipso testaretur dilectionem quam vivo exibuerat mortuo se quoque non negare; immo propensiori eum cultu dignissimum, quem jam suo Dominus gremio confoveret. Ceperat jam tunc locus ille multis clarere miraculis, et in febricitantes tanta curationum refundebatur gratia, ut quisquis advenisset hoc laborans incommodo, ubi parum obdormisset, sanitatis potiretur suffragio, et rediret omni valetudinis sopito incendio. Sed quid moramur, nec referimus cujus meriti angelico quoque declaratus [Col. 0267B] sit esse testimonio? Etenim qui vidit testimonium perhibuit, et de cujus vita non dubitatur, ejus merito testimonio creditur. Beatae memoriae pater Rodulfus, tercius post eum successor in regimine aecclesiae, et ut credimus hereditariae sanctitatis possessor, nunc felici beatus excessu ⁜ (114) , ubi locum ipsum regendum suscepit, et audiret a referentibus multa de eo relatu digna, videret quoque unanimem erga cultum memorialem ejus omnium devotionem, amplexabatur quidem quod videbat et audiebat generaliter ab omnibus, estuabat vero intra se ipsum, si tantae sanctitatis vir ille fuisset ut referebatur, et quasi querebat sollicitis et dispositis cogitationum excubiis, cujus meriti apud Deum esset. Solebat et [Col. 0267C] ipse ad ejus sepulchri locum, quia senserat ibi faciles orationum proventus, creberrime orare et multoties pernoctare: cum ecce una nocte post celebrationem nocturnalis synaxis cum ibidem solitas Deo redderet excubias, hac eum cogitatione sepius terente et ad sese devolvente, somnus paulisper allusit. Necdum corporales in soporem erant perfecte resoluti, cum intellectuales oculi aperti sunt, et vidit sibi astare angelum blanda se voce alloquentem et dicentem: «Diu te cogitatio tua morosa curiositate detinuit, ut scires cujus meriti hic cujus sepulchro adsistis esset, et ne te diutius fatigandum protraat, missus sum hec tibi expedire. Duo sunt in hac cripta quiescentes, et diem Domini, quo duplici stola remunerentur, expectantes, hic abbas Richardus, et confessor Christi praecipuus Madelveus, cujus [Col. 0267D] vos festivitatem suo tempore et die devotis, ut dignum est, honoratis officiis: utpote quem Deus in numero sanctorum suorum et sorte justorum ascivit. Et juste quidem digne in memoriam vertitur hominum, qui ad gaudium transiit justorum. Hic autem, cujus adsto sepulchro, pari vobis nec minori devotione venerandus in terris, quem pari sorte nec inferiori gloria Deus decoratum sublimavit in coelis. Multa sanctitatis ejus fama in terris, quam tamen [Col. 0268A] nec ad medium nostis, quia vir gratia Dei inluminatus humilitati studuit et vilitati, nec actus suos prodere maluit, sed occultare. Sed noveris quia magnum patronum et Deo carissimum praemisistis, et quae de eo dicuntur vera sunt, quamquam ampliora dici possent. Placeat tibi devotio filiorum ejus erga memoriam ejus, et quae tibi missus a Deo refero, hac ipsa die omnibus in commune edicito, ut gaudeant de felici successu patris, quem habent suffragatorem et devotum interventorem in coelis. Tu itaque his de beato viro agnitis, viam quam coepisti ne deseras, mortificationi carnis, humilitati, vilitati et castimoniae invigila, lucrandis animabus operam da, ut cum hoc et aliis doneris beatitudine aeternae jocunditatis.»

(Fol. 94.) Obstupuerat vir gratiarum in visione et [Col. 0268B] affatu angelico, et cum videret illum pro his et aliis pietatis ejus beneficiis humanae fragilitati collatis Deo laudes dicentem, et ad easdem se pararet, toto corpore ut dormiebat assurrexit, et, evigilans, grates quas conatus fuerat mente, jam animo et corpore persolvit intente. Nec apparuit segnis in praedicando quod viderat et audierat, immo omnibus Dei retexit magnalia, quia et quod gratum est vidisse vel audisse, gratius refertur, et gratissimum universis creditur; fratres quoque audita patris magnificentia tanti nuncii voce testificata, laudes et gratias Deo reddidimus ⁜ (115) , satisque cautum est ab illa die et deinceps, ut ejus memoria devotione recoleretur dignissima. Pro his et aliis beneficiis ejus benedicatur [Col. 0268C] nomen Domini in secula ⁜ 316 . Vivit adhuc et vivet in secula beati viri meritum ⁜ (116) , et quamdiu volvetur seculum, semper ejus meritum accipiet incrementum. Testatur hoc Normannia, fatetur et Britannia, applaudit tota Gallia patris promens magnalia, quae quanto letata est et jubilavit de conversatione ejus sanctissima dum esset in mundo, tanto nunc dolet in morte ejus sublata sibi tam felicia contubernia, cujus vita sanctitatis erat speculum, penitentium solatium, merentium consolatio, miserorum defensio. Luxit ejus obitum imperator et optimates, defleverunt reges et pontifices, defecit tibia et organum, cithara et psalterium, raucum sonuit tuba et tymphanum. Ascendit ad Deum clamor pauperum, desiderium egentium suam destitutionem ingeminantium, et ut mage mireris, unius obitum mundus [Col. 0268D] deflevit, in quo totus dum viveret requievit. Et quamquam sentirent magis esse gaudendum, si rationem vis doloris admitteret, flebant tamen praecipue monachi, virgines et viduae, ordo quoque aecclesiasticus, ejus peculiari fulti patrocinio, firmati consilio, recreati alloquio. O patris meritum seculis memorabile, posteris venerabile, omnibus imitabile. Laudes ejus nulla umquam delebit oblivio, non minuet temporis interpolatio, non auferet ab ore nostro, [Col. 0269A] et si gravior excandescat in nos quam nunc est tribulatio ⁜ (117) , quo minus te venerandum, te praedicandum, te, pater, fateamur omnimoda laude colendum. Tuis enim laudibus immorari, est a tribulatione relevari, quia laus tua gaudii est et pacis admiranda comprehensio, meroris et anxietatis propulsatio. Retulit humilitati nostrae ante quinquennium, cum necdum gustassemus quanti sit laboris et tedii aliena curare, venerabilis abbas sanctae Trinitatis de monte Rotomagensi Hugo nomine, qui nunc usque superest, quia cum esset in obsequiis praefati comitis Normanniae Willelmi, jam tunc regis Anglorum, cum tractaretur in aula de honestis viris et memoratu dignis, quorum ipse rex habuisset notitiam aut famam audisset, inter praecipuos hujus [Col. 0269B] admirabilis memorabatur, summa laude ejus efferendo praeconia, humilitatem, sapientiam, discretionem, animi et vultus devotam Deo hilaritatem, sermonis facundiam, morum elegantiam, subditorum reverentiam. Mirabatur etiam quod his modernis temporibus de loco tam celebri nulla ad se commigraret persona, nulla, ut solebat, regalem ejus magnificentiam expeteret successorum tanti patris aut monachorum loci sedulitas; adeo ut cum pro legatione quadam idem vir, a quo haec audivimus, quadam vice mitteretur Virdunum, inter alia id ab eodem rege et honorabili ejus conjuge ei daretur in mandatis ut coenobium nominatissimum sancti Vitoni expeteret ibidem hospitaturus, patremque et fratres loci sua ex parte devote salutaturus, [Col. 0269C] et sollicite notaturus: si idem qui quondam honestatis et religionis cultus niteret, qui esset monasterii pater, si in eo avitae paternitatis et dulcedinis specimen eluceret, si in filiis gravitatis et reverentiae antiquum decus emineret, si rerum temporalium copia exuberans, si spiritualium delectationum gratia ab ubertate domus Dei esset habitantes debrians: omnia prospiceret, singula vivido rimaretur ingenio, sibique referret. Verum quid rerum intercesserit, quod praefatus vir aliorsum hospitaturus diverterit, et sperantibus optima regi et reginae insperata retulerit, nostrum non est edicere, maxime cum illo in tempore, quod id gestum est, puerilis adhuc nos ferula his vel similibus vetaret intendere. [Col. 0269D] Illud tantum notasse sufficiat, quod rex auditis quae non speraverat, viri spectabilis et memoria digni egregiam conversationem reducens ad animum, tot ingeminationibus ejus deflevit obitum, tot reciproca vicissitudine ejus efferebat meritum, replicando miris laudibus illius praeconia, et subinde repetendo indebita et ingrata paternae sedulitati remissorum filiorum remissae vicis obsequia, in hoc ipsum quoque omni congeminante aula, ut daretur cunctis palam intelligi, si fama votis annuisset, multis ecclesiam [Col. 0270A] donandam muneribus, multa dilectione a regali fore munificentia honorandam. (Fol. 94'.) Vidimus demoniacum ad monasterium beati Vitoni adductum, intra paucissimos dies plenariae sanitatis gaudia reportasse, quem cum in primo adventu suo vinctum loris et funibus artatum infra criptam ad memoriam sanctorum ibidem quiescentium parentes ducere vellent, nullatenus potuerunt, credo demone timente praesentiam eorum sanctorum, quorum meritis eadem aecclesia inlustratur et praesentia decoratur ⁜ 317 .

(Fol. 95.) Anno ab inc. Dom. 1051, Leoni IX successit Victor, et 4 anno obiit; et successit ei Stephanus, qui et Fredericus frater Godefridi ducis, cujus primo papatus anno obiit apud Goslare Henricus [Col. 0270B] imperator, et exsequiis ejus interfuit, qui et Spirae sepultus est a. ab inc. Dom. 1056. Et remansit Agnes imperatrix cum filio parvulo, qui et regnum optinuit sub tutore regni Annone Coloniensi archiepiscopo (1056). Obiit quoque Stephanus a. 1058 et sepultus est apud Lucensem urbem, ubi multae Deo cooperante fiunt ad ejus tumulum virtutes (1059). Successit ei Nicholaus, qui 2 anno ordinationis suae concilium habuit in basilica Lateranensi, mense Aprili, indict. 12; ubi considentibus venerabilibus archiepiscopis, episcopis, abbatibus seu venerabilibus presbiteris et diaconis, de electione summi pontificis decernens ait ⁜ (118) : «Novit beatitudo vestra, dilectissimi fratres et coepiscopi, inferiora quoque membra non latuit, defuncto piae memoriae domno [Col. 0270C] Stephano decessore nostro, haec apostolica sedes, cui Deo auctore deservio, quot adversa pertulerit, quot denique per Symoniacae heresis trapaezetas malleis et crebris tunsionibus subjacuerit, adeo ut columpna Dei viventis jamjam pene videretur nutare, et sagena summi piscatoris procellis intumescentibus in naufragii profunda submergi. Unde, si placet fraternitati vestrae, debemus auxiliante Deo futuris casibus prudenter occurrere, et aecclesiastico statui, ne rediviva, quod absit, mala praevaleant, in posterum praevidere. Quapropter instructi praedecessorum nostrorum aliorumque sanctorum Patrum auctoritate, decernimus atque constituimus, ut obeunte hujus Romanae universalis aecclesiae pontifice, [Col. 0270D] imprimis cardinales episcopi diligentissima simul consideratione tractantes, mox sibi clericos cardinales adhibeant, sicque reliquus clerus et populus ad consensum novae electionis accedant, ut nimirum ne venalitatis morbus qualibet occasione subripiat, religiosi viri praeduces sint in promovendi pontificis aelectione, reliqui autem sequaces. Et certe rectus atque legitimus hic aelectionis ordo perpenditur, si, perspectis diversorum patrum regulis seu gestis, etiam illa beati Leonis sententia recolatur. Nulla [Col. 0271A] inquit, ratio sinit ut inter episcopos habeantur, qui nec a clericis sunt aelecti, nec a plebibus expetiti, nec a comprovincialibus episcopis metropolitani judicio consecrati. Quia vero sedes apostolica cunctis in orbe terrarum praefertur aecclesiis, atque ideo super se metropolitanum habere non potest, cardinales episcopi procul dubio metropolitani vice funguntur, qui aelectum antistitem ad apostolici culminis apicem provehunt. Eligant autem de ipsius aecclesiae gremio, si repertus fuerit idoneus, vel si de ipsa non invenitur, ex alia assumatur, salvo debito honore et reverentia dilecti nostri filii Henrici, qui impraesentiarum rex habetur, et futurus imperator Deo concedente speratur, sicut jam sibi concessimus, et successorum illius, qui ab hac apostolica sede personaliter [Col. 0271B] hoc jus impetraverint. Quod si pravorum atque iniquorum hominum ita perversitas invaluerit, ut pura, sincera atque gratuita aelectio fieri in Urbe non possit, cardinales episcopi cum religiosis clericis catholicisque laycis, licet paucis, jus potestatis obtineant eligere apostolicae sedis antistitem, ubi congruentius judicaverint. Plane postquam electio fuerit facta, si bellica tempestas vel qualiscumque hominum conatus malignitatis studio restiterit, ut is qui electus est in apostolica sede juxta consuetudinem intronizari non valeat, electus tamen sicut papa auctoritatem optineat regendi sanctam Romanam aecclesiam, et disponendi omnes facultates illius; quod beatum Gregorium ante aelectionem suam fecisse cognoscimus. Quod si quis contra hoc decretum [Col. 0271C] nostrum synodali sententia promulgatum per seditionem vel praesumptionem aut quodlibet ingenium aelectus, aut etiam ordinatus seu intronizatus fuerit, auctoritate divina et sanctorum apostolorum Petri et Pauli perpetuo anathemate cum suis auctoribus, factoribus, sequacibus, a liminibus sanctae Dei aecclesiae separatus subjiciatur sicut antichristus et invasor atque destructor totius Christianitatis, nec aliqua super hoc audientia aliquando ei reservetur, sed ab omni aecclesiastico gradu, in quocumque prius fuerat, sine retractatione deponatur. Cui quisquis adheserit, vel qualemcumque tamquam pontifici reverentiam exhibuerit, aut in aliquo eum defendere praesumpserit, pari sententia sit mancipatus. [Col. 0271D] (Fol. 95.) Quisquis autem hujus nostri decreti vel sententiae temerator extiterit, et Romanam aecclesiam sua praesumptione confundere et perturbare contra hoc statutum temptaveverit, perpetuo anathemate atque excommunicatione dampnetur, et cum impiis quando resurgent in judicio reputetur. Omnipotentis scilicet Dei Patris et Filii et Spiritus sancti contra se iram sentiat, et sanctorum apostolorum Petri et Pauli, quorum praesusumit confundere aecclesiam, in hac vita et in futura furorem reperiat, fiat habitatio ejus deserta, et [Col. 0272A] in tabernaculis ejus non sit qui inhabitet. Fiant filii ejus orfani, et uxores ⁜ 318 ejus viduae. Commotus amoveatur ipse, et filii ejus, et mendicent, et ejiciantur de habitationibus suis. Scrutetur foenerator substantiam ejus, et deleant alieni labores ejus. Orbis terrarum pugnet contra illum, et cuncta elementa sint ei contraria, et omnium sanctorum quiescentium merita illum confundant, et in hac vita super eum apertam vindictam ostendant. Observatores autem hujus nostri decreti Dei omnipotentis gratia protegat, et auctoritate beatorum apostolorum Petri et Pauli ab omnibus vinculis absolvat. Nicholaus episcopus sanctae et apostolicae Romanae aecclesiae huic decreto a nobis promulgato subscripsi. Bonefacius Albanensis subscripsi. Humbertus sanctae ecclesiae [Col. 0272B] Silvae Candidae subscripsi.» Petrus Ostiensis episcopus subscripsi et caeteri episcopi numero 76 cum presbiteris et diaconibus subscripserunt.

Item: «Nicholaus episcopus, servus servorum Dei, omnibus archiepiscopis, episcopis, abbatibus, clericis et laycis fidelibus, tam majoribus quam minoribus per omnes Gallias commorantibus, immo Aquitanicis, Wasconibus, salutem et apostolicam benedictionem ⁜ (119) . Quicumque sacerdos, diaconus et subdiaconus post institutum beatae memoriae praedecessoris nostri Leonis papae de castitate clericorum concubinam palam duxit, vel ductam non reliquit, ex parte Dei omnipotentis auctoritate beatorum apostolorum Petri et Pauli praecipimus, et omnino contradicimus, ut missam non cantet, neque [Col. 0272C] evangelium aut epistolam ad missam legat, neque in presbiterio ad divina officia cum his qui praefatae constitutioni obedientes fuerint maneat, neque partem ab aecclesia recipiat, quousque a nobis sententia super hujusmodi, Deo concedente, procedat. Et praecipientes statuimus ut hii praedictorum ordinum, qui eidem praedecessori nostro obedientes ejus institutum servaverint, juxta ecclesias quibus ordinati sunt, sicut oportet religiosos clericos, simul manducent et dormiant, et quidquid ab aecclesiis competit communiter habeant.»

(1060) Hunc igitur Nicolaum papam adiens Walerannus abbas Sancti Vitoni, querimonia facta super comite Rutenensi pro fundis ecclesiae Virdunensis [Col. 0272D] sitis in comitatu Rutenensi quos sancto Vitono auferebat, id est Maderniacum Puliniacum et alios, optinuit litteras ab eo missas praefato comiti in haec verba: «Nicolaus episcopus, servus servorum Dei, R. Rutenensi comiti dilecto filio salutem et apostolicam benedictionem ⁜ (120) . Cognoscentes tui animi propositum, et quod propter regnum Dei et justitiam ejus volueris renunciare temporali fastigio secularium occupationum, confidenter tibi denunciamus, ut—secundum quod tibi iniunximus cum ore ad os loqueremur—aecclesiis Dei et pauperibus [Col. 0273A] defensorem te opponas, justitiamque eis adquirendo in conspectu Dei excusatus existas, quod non sine causa gladium portas. Et quia nostrum est te admonere, si qua non negligenda cognoverimus te negligere, orando simul et praecipiendo auctoritate apostolica monemus, ut monasterio sancti Petri sito Virduni, quod venerabilis vir consanguineus tuus Walerannus abbas regit, curtes quas in terra possessionis tuae habere dinoscitur restituas, ne, quod absit, ad perditionem animae tuae diutius eas retinendo excommunicationem ab antecessoribus nostris inprecatam invasoribus earum incurras. Nec volumus dicas a parentibus tuis vel uxoris tuae eas servis Dei subtractas, quia justus Dominus reddit iniquitatem patrum in filios, in terciam et quartam generationem. [Col. 0273B] Sicut enim conscia veritatis testatur antiquitas, sanctus Amantius, peculiaris vester patronus, eas contradidit servitorum sancti Petri usibus.»

His acceptis litteris cum reverteretur, apud Aremare monasterium ⁜ (121) veneno periit, et Grimoldus successit. Capella vero ab inhabitantibus retenta est, sed postmodum requisita reddita est, etsi non tota. Et quia eo defuncto non fuit qui litteras missas comiti Rutenensi perferret, adhuc abbatia cum fundis retenta est. Nicholaus quoque papa obiit anno eodem, id est 1060, ab inc. Domini, et sequenti anno Walerannus decessit, et sepultus apud eundem locum.

Anno igitur 1061 Nicholao papae successit Alexander [Col. 0273C] II, et secundo anno obiit; cui tercius Alexander successit ⁜ (122) . Millesimo quoque sexagesimo quinto anno, ind. 3, stella, quae comete dicitur, apparuit, et eodem anno Etwardus Anglorum rex obiit (1066, Jan. 5); qui quia sine filiis fuit, consanguineum suum Willelmum Normannorum comitem post se regnare instituit. Sed Heroldus, contra sacramentum quod Willelmo fecerat, regnum invasit. Ipso anno, mense Octobri, Willelmus mare transiit, et commisso praelio 2 Idus Octobris ruit Heroldus, et Willelmus die natalis Domini apud Lundoniam in regem elevatus et coronatus est, Anno ab incarn. Domini 1063 finis fuit annorum circuli ⁜ 319 qui constat quingentis triginta duobus annis, et sequenti [Col. 0273D] anno idem incipit circulus; in cujus fine erit labor et dolor. Alexander papa Gyraldum Ostiensem episcopum, qui Petro successerat, ad Gallias destinavit, et vices suas ei per Franciam et Burgundiam commisit. At ille ex praecepto papae concilium apud Cabilonem instituit, cui praeerat Roclenus episcopus, litteris adprime eruditus et in lectione divinorum voluminum studiosissimus ⁜ (123) .

[Col. 0274A] (1073) Anno igitur ab incarnatione Domini 1074 ⁜ (124) , praesidente Romanae ecclesiae papa Alexandro, (fol. 96) Giraldus Ostiensis episcopus, Romanae sedis legatus in Galliis, concilio Cabiloni habito Romam rediens, et apud Diensem urbem hospitatus, cum clericis in aecclesia de utilitate ecclesiae loquebatur. Erat enim in eadem urbe Lancelinus Symoniacus dictus episcopus, qui vocatus ad audientiam cum venire renueret, et se in domo episcopali manu militari defenderet, et episcopatum retinere temptaret, tractabat legatus cum civibus, canonicis scilicet et plebis majoribus, quid de episcopo agerent, dicens, juxta Ambrosium, inexpiabilem esse culpam venditi ministerii; et juxta decreta sanctorum patrum, Leonis, Gregorii, Nicholai et ceterorum, erga [Col. 0274B] Symoniacos nullam misericordiam habendam in servanda dignitate, et quia quisquis per pecuniam ordinatur, ad hoc ut fiat hereticus promovetur, et omnes qui ei consentiunt, et qui emendare possunt et non emendant, et omnes qui contra illos non sunt, sed favent eis, cum eo habeant partem qui prius commisit hoc peculiare flagitium. Dum ergo de his inter eos tractaretur, et, ut praediximus, ille dictus episcopus audientiam subterfugeret, juxta canonum instituta et sanctorum Patrum decreta episcopus querebatur idoneus, qui et saluti eorum invigilaret, et animabus commissis sollicitus superintenderet, ecce personuit ad aures eorum advenisse illic et aecclesiam qua tenebantur intrasse orationis gratia domnum Hugonem Lugdunensem camerarium, praecinctum [Col. 0274C] et paratum ad equitandum; ibat enim Romae ad sanctum Petrum. Nec mora, Spiritus sancti gratia corda suorum illustrante, fit clamor et concursus fidelium, ocreatus cum calcaribus invenitur, rapitur, tenetur; in conspectu apostolicae sedis vicarii summo omnium favore et gratia deducitur; quod dignus sit qui possit aecclesiae praeesse et prodesse, acclamatur. Reclamabat ille, et votis populi parabat obsistere, quasi qui non posset nec deberet sponso legitimo vivente castitatem aecclesiae foeda scissione corrumpere. In hac devota contentione placuit divinitati beneplacitam suae praesentiae voluntatem in ostensione lucis suis fidelibus declarare. Nam cum esset nubilus dies, lux in modum sperae per aliquas [Col. 0274D] horas in gremio et facie splenduit ecclesiae, quae sic accendit cunctos qui aderant et viderant, ad laudandam propiciationem divinae clementiae, ut clamaretur ab omnibus: Benedictus dominus Deus, quia respexit dejectionem ecclesiae suae, ut visitaret eam et illuminaret tali pontifice! Accessit et aliud mirabile divinae pietatis ⁜ 320 indicium, quia, cum in ejus ⁜ 321 electione omnis sibi in voce ⁜ 322 laudis et jubilo cordis [Col. 0275A] applauderet ⁜ 323 aecclesia, et praecipue ⁜ 324 se tali rectore opitulatam esse ⁜ 325 gratularetur, legatus papae ⁜ 326 mente praesaga quiddam mirum ⁜ 327 in eo praevidens: Huic, inquit ⁜ 328 , civitati pastor quidem est ⁜ 329 , electus et a Deo donatus ⁜ 330 , sed majora ei praedestinavit ⁜ 331 Altissimus. Non diu enim ⁜ 332 huic ecclesiae pastoris officium praestabit ⁜ 333 , quoniam excellentiori gibisserio ⁜ (125) donabitur ⁜ 334 dispensaturus ⁜ 335 divinae ⁜ 336 munera ⁜ 337 gratiae ⁜ 338 ⁜ (126) . Cf. SS. VI, 306.) Sic clamores et vota omnium judicium probavit caeleste, et electus ille, qui nec valuit nec voluit, tot praecurrentibus indiciis, voluntati divinae contraire, compulsus est auctoritate apostolica remorari, et confirmata est super eum electio cleri et populi. (Fol. 96,) Quo audito, ipse qui aecclesiam [Col. 0275B] per Symoniam invaserat et armis retinere temptabat, dolens unanimem assensum civium, et timens populi gaudentis et ad pia vota incalescentis animo, si intumesceret, impetum ferocissimum, domum episcopalem deseruit et recessit. Angebatur enim curarum estibus, et stimulis mordacis conscientiae, quam non effugere quibat, quia non inveniebat quo fugeret, nec suis jam ut solebat, (1073) delectabatur erroribus, a quibus puniebatur licet nolens et inscius; et tamen adhuc exultabat in crimine, quia novis vetera obumbrando, peccatis se utcumque adjuvari estimabat. Putabat enim insigne esse virtutis, ubi est lapsus criminis. Sed jam sileatur ejus memoria, quia recessit, quia aufugit, quia [Col. 0275C] quod indebite usurpaverat, non est expectatus dimittere; ad plebis gaudium, ad cleri magnatorum quoque et infimorum tripudium flectamus articulum. Sublimatus est electus noster cum gaudio et cordis jubilo in pontificali solio, acclamatus est et confirmatus episcopus de Dei et Christi ejus judicio, de clericorum pene omnium testimonio, de plebis quae tunc affuit suffragio, de sacerdotum et bonorum virorum collegio. Invenit itaque civitatem angoris plenam, tribulationibus circumseptam, vigilantia multa egentem, res episcopi direptas, ita ut non invenerit unde vel uno die de reditibus domus episcopalis vivere potuerit, ita omnia attriverant qui ante eum fuerant. Adeo ut de omnibus totius episcopatus aecclesiis vix unam haberet domus episcopalis [Col. 0275D] aut mater aecclesia, cum fere omnes possiderentur a militibus et quibuslibet secularibus. Nec diu passus est suo in tempore tantam videre contritionem et conculcationem ecclesiae, quin potius statuit decretum, ut nullus laicus optineret aecclesiam, aut partem acciperet in reditibus aecclesiarum. Et factum est, divina cooperante clementia, ut omnes [Col. 0276A] gratanter jussionem ejus susciperent, et obedirent, ita ut ante ejus ordinationem haec suae meliorationis incrementa sibi commissa per eum susceperit ecclesia. Obierat ipso anno papa Alexander in ipso apotolorum Petri et Pauli natalicio, et substitutus erat unanimi electione cleri et populi Gregorius VII, qui in ipsa Romana aecclesia sub praefato pontifice officio fungebatur archidiaconatus. Et licet ordinationis et consecrationis ejus privilegium solis cardinalibus episcopis Albanensi, Ostiensi et Portuensi, sit commissum, Giraldus ipse, quia aberat, expectatus non est, sed qui vices ejus exequeretur subrogatus est. Qui demum reversus, papae inter cetera electionem Diensis aecclesiae innotuit, et electum ipsum [Col. 0276B] quam maxime paternitati ipsius commendavit. Non multo post ipse qui commendabatur advenit, et quia solam clericatus tonsuram habebat—detestabatur enim Symoniacorum ordinationes—, in mense Decembrio per manum ejus usque ad presbiteratus gradum promotus est, cum hoc aliqui calumpniarentur Romanorum, et promerent morem sanctae Romanae ecclesiae, neminem licet electum antistitem a papa ordinandum nisi in eadem deserviret aecclesia. Quod tamen in ipso domnus autentica potestate sua fecit; complacuerat enim sibi in illo anima ejus. In quadragesima vero, sabbato in presbiterum, et sequenti Dominica ad missas in episcopum consecratus est. Sic post octonos consecrationis dies affatim imbutus divinis dogmatibus, et ubertim roboratus [Col. 0276C] aecclesiasticis sanctionibus, benedictione percepta dimissus est ad regendos filios, quibus pastor et rector ordinatus erat.

Sed nec illud silendum, in quo egregie convalescit testimonium probitatis ejus, et praeordinatae ac Deo placitae consecrationis ejus. Cum post ipsam suam electionem, quae facta est mense Octobrio die 19, ad suscipiendos ordines Romam mense Decembri venisset, invenit ibidem pro simili expectatione domnum Anselmum Lucensem aelectum, virum omni laudis praeconio dignum, nunc felici beatum excessu ⁜ (127) , in quo omnis laus secure canitur. Cum hoc itaque tanto familiaritatis et dilectionis vinculo connexus est, et ita sibi, licet divisa haberent hospicia, in palatio Lateranensi individui adherebant, [Col. 0276D] ut unum videri sine altero mirum videretur his qui eorum noverant unanimitatem. Adeo ut urbis praefectus quodam veritatis praesagio alterum horum diem, alterum vocaret lucem: quod dies non sit sine luce et lucem dies comitetur. Lucebat enim in eorum moribus justitiae et pietatis decus, praeponderabat amicitia constans, mutabilitatis nescia. [Col. 0277A] Aetatibus pares, caritate non impares, sui delectabantur copula, quia et coaequalium ⁜ 339 usus dulcior, et senum tutior est. Senes autem erant non longevitate vitae, sed morum maturitate. Et utinam gratiam virtutis et fidei alterius, quem secum in gloria jam assumptum Deus approbat, imitetur et alter qui residuus est, ut cum transierint tempora praefinita, sint in caelestibus unum, quos divinus amor hic dedit esse unum ⁜ (128) . (1074) Cum ergo Romae positi praestolarentur diem consecrationis suae, venerunt nuncii regis Heinrici Romam, rogantes ne contra morem praedecessorum suorum domnus papa eos consecrare vellet, qui episcopatus aelectionem solam, non autem donum per regiam acceperant investituram. At ipse convocatis cardinalibus legationem [Col. 0277B] regis aperuit, et quid sibi ad hoc respondendum, quid esset faciendum, ammonuit. Quibus respondentibus usum aecclesiae hunc esse, hunc haberi pro lege, cum auctoritas eis nulla ad hoc suffragaretur, in Lucensi tamen electo eis adquievit, ut consecrationem ejus differret, donec investituram episcopatus ex regio dono accepisset ⁜ (129) . In Diensi vero adquiescere noluit, sed eum prima quadragesimae ebdomada, sabbato in presbiterum, et Dominica consecravit in episcopum ⁜ (130) . Et quia vidit hoc sanctorum Patrum adversari decretis, ut in canonica electione episcopi praevaleret donum regis, immo multoties ipsam aelectionem inmutaret vel potius irritam faceret, eodem anno ⁜ (131) in Romana synodo 50 episcoporum, considente presbiterorum [Col. 0277C] et abbatum multitudine, juxta decreta pontificalia et institutiones canonicas ne hoc amplius a quoquam praesumeretur prohibit sub interminatione anathematis, decretum faciens in hec verba: «Si quis deinceps episcopatum vel abbatiam de manu alicujus laycae personae susceperit, nullatenus inter episcopos vel abbates habeatur, nec ulla ei ut episcopo vel abbati audientia concedatur. Insuper ei gratiam beati Petri et introitum ecclesiae interdicicimus, quoadusque locum, quem sub crimine tam ambitionis quam inobedientiae, quod est scelus idolatriae, cepit, non deserit. Similiter etiam de inferioribus aecclesiasticis dignitatibus constituimus. Item: Si quis imperatorum, ducum, marchionum, [Col. 0277D] comitum, vel quilibet secularium potestatum aut personarum investituram episcopatus vel alicujus aecclesiasticae dignitatis dare praesumpserit, ejusdem sententiae vinculo se astrictum sciat.» Sequutus est autem in hoc Patrum exempla, licet jam per multa annorum curricula dampnabilis haec consuetudo inolevisset, et in usum conversa esset. Dicitur enim [Col. 0278A] in septima universali synodo a quinque patriarchis et 350 patribus sub Adriano papa habita, capite 3. «Omnis aelectio episcopi, presbyteri vel diaconi, a principibus facta irrita maneat, secundum regulam quae dicit: Si quis episcopus secularibus potestatibus usus aecclesiam per ipsos optinuerit, deponatur et segregetur, omnesque qui illi communicant.» Item in octava universali synodo habita a quinque patriarcis sub Nicholao I pontifice, cap . . . . : «Promotiones vel consecrationes episcoporum concordans prioribus conciliis hec sancta et universalis synodus electione et decreto episcoporum fieri constituit, et statuit atque promulgavit, neminem laycorum principum et potentum semet inserere electioni vel promotioni patriarchae vel metropolitae aut cujuslibet [Col. 0278B] episcopi, ne inordinata hinc et incongrua fiat confusio vel contentio, praesertim cum nullam in talibus potestatem quemquam potestativorum laycorum habere conveniat, sed potius silere et attendere sibi usquequo regulariter a collegio aecclesiae suscipiat finem electio futuri pontificis. Si quis vero laycorum ad concertandum et cooperandum invitatur ab aecclesia, licet hujusmodi cum reverentia obtemperare asciscentibus. Quisquis autem secularium principum et potentum, vel alterius dignitatis laycus, adversus communem et consonantem atque canonicam aelectionem aecclesiastici ordinis agere temptaverit, anathema sit donec obediat et consentiat.» Item ex concilio Niceno, cap. 6: «Per omnia manifestum est quia si quis praeter voluntatem et [Col. 0278C] conscientiam metropolitani fuerit ordinatus, hunc sanctum et magnum concilium statuit non debere esse episcopum.» Item ex concilio Antiocheno cap . . . . . «Si quis presbiter vel diaconus per secularem dignitatem ecclesiam Dei optinuerit, deiciatur, et ipse et ordinator ejus a communione modis omnibus abscidatur, et sint sub anathemate sicut Symon magus a Petro.» In electione igi ur et consecratione domni Diensis evidenter ostenditur operata divinitas, quia per hanc occasionem sanctae Dei aecclesiae sub papatu domni Gregorii multis retro annis obnubilata aelectionis aecclesiasticae splenduit veritas. Viderint igitur viri cordati quid juris imperatoribus, regibus et principibus in aelectione pontificis [Col. 0278D] reservetur.

(Fol. 97'.) Commisit autem ei vices suas in Gallia, ubi plurimum Symoniae serpebat pestis iniqua; quia perrari illic erant, qui non essent aut Symoniaci, ant a Symoniacis ordinati, aut per manum laicam investiti ⁜ (132) . Plurimum illi inculcans, potestate data non abuti, quo minus depravata corrigeret, [Col. 0279A] dampnanda recideret, sancta et honesta doceret, et docenda faceret. Scripsit et ad praelatos Gallicanarum ecclesiarum, quae sunt juris sancti Petri, epistolam pro suo censu debito beato Petro in haec verba: «Gregorius ⁜ (133) episcopus, servus servorum Dei, omnibus abbatibus et praelatis tam monachorum quam et canonicorum per Gallias constitutis, salutem et apostolicam benedictionem. Fraternitatem vestram, dilectissimi fratres, latere minime credimus quasdam aecclesiarum vestrarum beato Petro et nobis annuos census persolvere ex praecedentium Patrum institutionibus debere. Sed quia quidam vestrum partim negligentia, partim vero tenaci induratione haec hactenus minus plene quam oporteret egerunt, hos ut emendari et debita solvere ⁜ 340 [Col. 0279B] studeant, omnes autem ut apostolico praecepto: Cui vectigal vectigal, cui tributum tributum, optemperetis commonemus. Unusquisque enim non quod suum est, set quod alterius, querat; quoniam si digne redarguitur, qui prout oportet propria non largitur, qua sententia dignus est, qui nec aliena rapere, nec debita metuit retinere, dicente Domino: Quae vultis ut faciant vobis, haec facite et vos illis. Et: Quod tibi non vis, alii non feceris. Nunc igitur, quia dilectum filium nostrum Hugonem Diensem episcopum ob aecclesiasticae utilitatis diversa negocia in Gallias vices nostras exequuturum mittimus, et quia nemini potius credere debemus, quem in omnibus a nobis sibi injunctis fideliter egisse comperimus, quae [Col. 0279C] nobis ex ecclesiis vestris specialiter debetis, vos illi ad nos perferenda persolvere, ac de retentis satisfacere jubemus.»

Ipso anno apud Casam Dei ⁜ (134) monasticum susceperat habitum domnus Jerento, mense Novembrio, die 1. Hic ortus territorio Viennensi, patre Arnaldo, matre Agnes nomine, nutritus est diligenti cura et industria a domno Hugone Cluniacensium patre, (fol. 98) litteris etiam imbutus est ab his qui majoris auctoritatis videbantur in Cluniaco. Postquam vero adolevit, seculo adhesit, et factus est velut expers gratiae quam adeptus fuerat, levitati omnino studens, canonicae professionis normam rejiciens, militaria potius instrumenta appetens. Studebatque seculo crescere, non Deo. Animus [Col. 0279D] quietis impatiens, laboris impiger, domari non poterat. Implebatur in eo illud ethnici ⁜ (135) verissimum de juvene inberbi testimonium, cujus quia nostrum non est meminisse, qui novit recolat. Hoc [Col. 0280A] sane de eo omnes qui noverunt perhibent testimonium, levissimum quidem eum mente et corpore, et tamen gratum fuisse, et ita seculo deditum, ut ejus jam facta conversio omnibus videretur esse miraculo. Ubi vero voluntati satisfecisse se vidit, coepit jam aliquando tedere quod libuerat. Sed rursus inter ipsa conversionis primordia dum cuperet se extendere ad insolita, reverberatus animo proclivior redibat ad solita. Vicit tandem metus mortis et gehennae hominem. Credidit se satis tuto periculo, Christi protectus auxilio. Omnia postposuit, omnia deseruit, et ad Casam Dei se contulit, ubi tunc temporis nullae divitiae, nulla gloria, sola habitantibus sufficiebat inopia. Vasta erat heremus, utpote quae ante annos 20 habitationes hominum non [Col. 0280B] noverat. Sanctus illam Robertus primus incoluit, qui animo et corpore mundo mori et Christo vivere paratus fuit, quod libellus de vita ejus scriptus ⁜ (136) plenius elucidat scire volentibus. Anno enim ab incarn. Dom. 1043 ⁜ 341 illuc venit, ubi praefuit domui ⁜ 342 annis 9, et factus monachus ⁜ 343 et abbas praefuit annis 15 ⁜ 344 ⁜ (137) , et migravit ad Dominum anno 1067, successorem suum designans nomine Durannum. Ad hunc ergo locum veniens, cui post obitum praefati patris praedictus abba Durannus praeerat, sumpsit animum et formam discipuli, sed mox compulsus est magister fieri, et prioratus suscepit officium jussu abbatis et totius congregationis. Tristabatur, quia quod desiderabat esse nequibat: et quia aliis praeesse rogabatur, ipse in se de se mirabatur. [Col. 0280C] Triennium in ipso mansit officio sub abbatis imperio, providens pro posse et nosse necessaria pauperibus Christi, et insudans utilitati aecclesiae. Promotiones aecclesiasticorum graduum adeptus est per manum domni Hugonis Diensis episcopi, a primo usque ad septimum. Invigilabat enim idem sollicitus gregi sibi credito, et legationis sibi creditae sollicitas servans excubias, primum concilium celebravit apud Ansam, secundum apud Clarummontem ⁜ (138) , in quo Stephano Arvernensi episcopo, Podiensis sedis invasore, quia pro ambitione male sedem suam deseruerat, Willelmo quoque Symoniaco et invasore sedis Arvernensis deposito, (1077) consecratus est praefatus abbas Durannus Arvernorum [Col. 0280D] episcopus, peracto decennio regiminis sui in loco Casae Dei, qui etiam post biennium petitione et voluntate fratrum curam regiminis Siguino dereliquit. Tertium Divioni. Persequebatur Symoniacos, [Col. 0281A] adversus quos ei jugis pugna, conflictus fuit perpetuus, quos etia prout potuit ab aecclesia eliminavit, et orthodoxos substituit.

Anno ab incarn. Dom. 1075. Grimoldus abbatiam ⁜ (139) dimisit die sancti Nicholai. Rodulfus successit, ordinatio ejus die sancti Urbani.

Anno ab incarn. Dom. 1076, 10. Kal. Mai. terrae motus factus est, feria 6, luna 14, et hoc anno fuit gelu magnum a 7. Idus Decembris usque Idus Martii.

(Fol. 97'.) Quartum concilium tenuit Augustuduni (1077); pro quibus autem causis Eduense celebratum sit concilium, in litteris domni papae advertere licet, quarum textus iste est: Gregorius episcopus, servus servorum Dei, dilecto in Christo fratri Hugoni, [Col. 0281B] venerabili Diensi episcopo, salutem et apostolicam benedictionem. Gerardus Cameracensis electus ad nos veniens, etc. ⁜ (140) .

(Fol. 98.) Juxta hec itaque mandata apostolica congregata est synodus venerabilium Patrum apud Aeduam, sub tutela et protectione Christi domini, assensu et laude Hugonis ducis, anno ab incarnatione Domini 1076 ⁜ (141) , ubi convenerunt ex Francia et Burgundia multi illustres viri, episcopi et clerici, abbates et monachi quamplures, anno papatus domni Gregorii VII, quarto. Dux Hugo justi tenax Burgundiae praeerat, Linguonensem aecclesiam Rainardus cognomento Hugo regebat, vir adprime rhetoricis inbutus studiis, clarus ingenio, sermone facundus, scientia praeditus, [Col. 0281C] affabilis alloquio et prudens consilio. Obierat anno ipso Divionensis cenobii abbas Adalbero, et, ut in talibus assolet, de abbate substituendo inter monachos loci diversa ferebatur electio. Quod videlicet cenobium antiquae nobilitatis religionis stemmate sub Willelmi abbatis regimine fuerat decoratum. Sed tunc Roberti ducis violentia et praelatorum incuria, subditorum quoque segnitia a pristino rigore videbatur aliquantulum imminutum. (fol. 98'.) Et quia quod intus ceciderat, foris diu stare non poterat, intus parum erat religionis, foris cumulus desolationis. Pro tantis angustiis anxietatibus et tribulationibus, ab his quorum erat mens sanior pastor querebatur idoneus. Pontifex Linguonensis et dux, quorum erat istud prospicere, concilio intererant; [Col. 0281D] de multis enim, ut praescriptum est, partibus honesti quamplures illo convenerant. Aderat inter alios etiam prior Casae Dei, ut querimoniam faceret injuriarum aecclesiae suae illatarum; quem quia ante conversionem notum habuerat Linguonensis episcopus, nunc in aspectu immutatae habitudinis cordis et corporis ejus applaudebat et congratulabatur ei, divinam collaudans potentiam, qui lenitatem dissolutionis ejus, [Col. 0282A] quam habuerat in seculo, infrenaverat monastici ordinis et regularis gravitatis freno, dans in eo exemplum omnibus sub remigio alarum suarum confugientibus, non desperare de sua misericordia, cujus tanta in isto adoptionis filio agnoscebant beneficia. Concilio ergo inito, circumsedentibus Patribus tractatum est de multis sanctae ecclesiae utilitatibus, et earum determinatio secunda, tertia quoque et quarta protelata est die. Accusatus est in eodem concilio Remensis ecclesiae invasor Symoniacus Manasses a clericis Remensibus; et suspensus ab officio, quia vocatus ad concilium ut se purgaret, non venit. Qui cum canonicis Remensis aecclesiae accusatoribus suis a concilio redeuntibus plurimas parasset insidias, demum domos eorum fregit, praebendas [Col. 0282B] eorum vendidit, et bona eorum diripuit. Inde cum a Roma litteras accepisset, ut in concilio cum sex se purgaret episcopis, Romam ivit ⁜ (142) . Quinta autem die, quia Lugdunensis sedes, Humberto Symoniaco expulso et in locis Jurensibus monacho facto, vacabat antistite, a latere domni Linguonensis aelectus est Gebuinus archidiaconus, vir morum probitate venustus, ut praeficeretur Lugdunensi aecclesiae ⁜ (143) . Hoc totius concilii acclamavit assensus, hoc etiam Lugdunensis ecclesiae clericorum et laicorum qui aderant expetiit bonae voluntatis affectus. Raptus igitur ab altari quo confugerat, diligentius servatur, ut in die Dominico more solempni benediceretur. Doluit super hoc Linguonensis episcopus, [Col. 0282C] clerusque qui aderat Linguonicus; quia amisisse videbantur virum in aecclesiasticis et secularibus negotiis pernecessarium, cui plurimum innitebantur. Sed praevaluit concors sententia concilii, quia sic erat praefinitum et placitum in oculis Domini. Sexta jam sessionis die assurgit Linguonensis idem e medio circumsedentium, et ut vir nobilis et urbanae eloquentiae, ratione composita attentos sibi reddens auditores et benivolos, replicuit aliqua de dampno ecclesiae sibi commissae illato, quod quasi eruissent ei oculum, cui suum tulissent archidiaconum, in quo spes omnis, in quo refrigerium, in cujus sibi erat caritate solatium. Sic honesta verborum serie matris desolationem plangens, et filiae orbitatem non tacens, replicat antiquam nobilitatem aecclesiae Divionensis, [Col. 0282D] zelum Willelmi abbatis in rigore justitiae et fervore disciplinae, et districta ordinis moderatione, nunc autem in obitu abbatis omnia ad nichilum fere redacta, intus parum religionis, foris cumulos tribulationis, adeo ut quae quondam multis aecclesiis pastores et rectores idoneos praeposuerat, nullum qui ei praeesset de suis invenire posset. (Fol. 99.) Confugere se profitetur ad Dei bonorumque virorum [Col. 0283A] consilium, ut anxietatis suae, cujus erat hoc providere et disponere, aliquod in rectore substituendo, qui vere rector diceretur et esset, inveniret solatium. Cum perorasset, et a legato spe promissa consilii et auxilii jussus esset edicere, quem eidem officio dignum de circumsedentibus, quia in ipsa aecclesia non inveniebatur, vellet praeficere: ille priorem Casae Dei manu designans, et simul in verbis procumbens, et genua flectens: Date, ait, mihi hunc piscem de fonte Dei. Et ut facilius postulata acciperet, Hugonem ducem sibi sociavit in precibus, ut ejus mereretur bonitas quod se per se posse diffidebat. Oculi ergo omnium in eum qui rogabatur diriguntur. Sed quia praefatus Romanae sedis legatus noverat, virum acris esse ingenii et [Col. 0283B] animi, et dissolutionem noverat habitatorum loci et instabilitatem terrae, parcens ei, quamquam nosset utillimum, in concedendo erat difficilis. Temptabant etiam qui cum priore a Casa Dei venerant, modis quibus poterant electioni contradicere; sed quia voluntas fuit Domini, in cujus manu corda sunt regum, ut petitis annueretur auctoritas et laus promulgavit concilii. Illis ergo tumultuantibus, vimque quo nisu poterant inferre parantibus, hic dum clanculo fugam pararet, jamque elaberetur, capitur, tenetur, et flens multumque dolens, suis etiam resistentibus et contradicentibus, in concilium reducitur, et episcopo Linguonensi laude circumsedentium per manum redditur: a quo sollicite custodiendus, remoto [Col. 0283C] suorum amminiculo, solus deduci est jussus. Cumque moneretur a praesidente episcopus, ut de concessis Deo gratias ageret, et virum honore dignum sibi commissum adjuvaret, et in omnibus ut decebat honeste tractaret, praedecessorum, Brunonis scilicet episcopi et Willelmi abbatis, quorum laudabilis praedicatur societas et caritatis unanimitas, mentionem faciens: Si, inquit, istum non adjuvero, non dilexero, non ea tractavero caritate et dulcedine, qua Bruno Willelmum, depersoner ab honore meo. Divionenses autem fratres concilio primo die interfuerant, et quia per se nequibant, electione pontificis sui ordinare aecclesiam concesserant. Sexta erat feria qua haec facta sunt; et quia electio fratrum, quibus praeesse debebat, ut assolet requirebatur, hec fuit [Col. 0283D] diffinitio concilii, ut si die Dominico fratres electioni consentientes advenissent, electus benediceretur: si non, electio cassaretur et ad sua regredi sineretur. Ob id ab episcopo et duce nuncio praepeti cursu Divioni directo, die et hora praestituta fratres adveniunt, electionem factam scripto roborant, et obedientiae ejus subdi non reformidant. Laudant in jubilo cordis et oris Dominum et magnificantes cum ⁜ 345_347 in unum exaltant nomen ejus in id ipsum. (Fol. 99'.) Uno igitur die, id est die Dominico 15 Kalendas Octob. consecrati sunt apud Eduam summa [Col. 0284A] omnium exultatione et tripudio, domnus Gebuinus in Lugdunensem archiepiscopum ab ipso Romanae sedis legato, et praefatus electus in abbatem Divionensem a praedicto Linguonensi episcopo. Multa tunc utilia et sanctae Dei ecclesiae proficua in illo tractata et definita sunt concilio. Quo soluto, ad sua quique redeunt. Lugdunum praesul adivit, archiepiscopum beatificandum in gloria caelesti civibus expectantibus et desiderantibus assignavit, quem cum gaudio totius urbis in sede praedecessorum ejus Hyrenei atque Fotini ante tempora secularia preelectum locavit Nec fuit vana populi exultatio, quae in dies augmentatur, et fine carebit, quia pastor eorum benignus, in arce poli sacerdos jam beatificatus ⁜ (144) dum vixit illi adhesit qui est corona sanctorum et exultatio, [Col. 0284B] qui loco non tenetur, et termino non angustatur, nec fine concluditur. A quo donatus praemio immortalitatis beatae, civibus et omnibus ad se confugientibus patrocinatur. Cujus quia jam in pace factus est locus, et in Syon caelesti habitatio ejus, oremus eum, ut et nos, qui felicibus ejus gaudiis non invidemus, piis suis precibus ad se trahat, cursum nostrum in bono deduci et expleri optineat: eum, qui cum ipso uno in loco aelectus, uno et die est consecratus utinam tam sorte beata! precibus indefessis protegat, et dilectores suos et veneratores secum in celesti gloria nos ascribi faciat.

Stephanus autem Podiensis invasor cum Diensi episcopo Romanae sedis legato Hugoni multas parasset [Col. 0284C] insidias, novissime euntem eum ad concilium apud Clarum Montem, cum canonicis ante altare sanctae Mariae convenit, et se placitis ejus de episcopatu obtemperaturum, si in concilio fons causae ejus prolongaretur, promisit. Clerici quoque idemtidem promiserunt, si promissis fidem episcopus servare nollet, se eum deserturos, et Romanae sedi obedituros. Igitur post expletionem concilii Clarimontensis, propter pactionem quam ipse promiserat infra dies 15 quibus a praefato Diensi episcopo moneretur ab episcopatu cessaturum, ante expletionem dierum statutorum, cum jam Lugdunum venisset, ad Podium rediit, paucis secum comitibus assumptis, donnus Hugo, quia omnes tyrannidem invasoris illius suspectam habebant, et in celebratione [Col. 0284D] ne missae post recitatum evangelium intrepidus clerum et populum, quia erat absens Stephanus, de pactione cum eo facta convenit, et ne ei in posterum obedirent apostolica auctoritate prohibuit, data in eum qui se absentaverat, excommunicationis sententia, si ulterius ecclesiae incubare praesumeret. Quam ejus excommunicationem domnus papa confirmavit, scribens episcopis Galliarum in haec verba:

«Gregorius episcopus, servus servorum Dei, universis Galliarum episcopis et cunctis ordinibus sub [Col. 0285A] eis constitutis, quae pro meritis debetur, salutem et apostolicam benedictionem. Notum esse volumus caritati vestrae ⁜ (145) , etc.»

Igitur electus noster, Linguonensi comitatus episcopo ad sibi commissum locum deveniens, ingressus est Divionense coenobium, quod numquam antea viderat, mense Septembrio die 21, et quia locum illum tali provisore vel pastore propitia ditasset divinitas, ex tunc et modo beneficiis multis ejus declaravit pietas. Invenit fervorem ordinis, quem in praedecessoribus fuisse acceperat, tepuisse, tum praelatorum incuria tum subditorum segnitia, habitacula servorum Dei usibus instituta laicis intrantibus et exeuntibus communia, intus parum religionis, foris acervos tribulationis. Ecclesiam annuis [Col. 0285B] stipendiis egentem, ere alieno oppressam, ornamentis ecclesiasticis spoliatam. Urebatur ob hoc curarum estibus, quatiebatur cogitationum fluctibus, cum videret suscepisse se regendam aecclesiam magni nominis, magnae antiquitatis et antiquae dignitatis, et se conspiceret egentem omnibus bonis, intus et extra omni destitutum solamine, quo fultus regulariter cum sibi commissis Deo quiret servire. Hoc enim sibi summum et maximum erat refugium in verbis Domini dicentis: Primum querite regnum Dei et justitiam ejus, et omnia adjicientur vobis (Matth. VI, 33) . Noverat, quia cum cresceret interius religionis studium, exterioris quoque substantiae accederet supplementum. (Fol. 102.) Ad quod sectandum [Col. 0285C] quia sui eum ex equo non adjuvabant, Cluniacum abiit, consilium et auxilium ab abbate Cluniacense quaesivit, quia de loco illo per Willelmum, praedecessorem suum, recolendae memoriae virum, fons derivaverat religionis, de quo postmodum omnibus vicinis, exteris quoque et longe positis, satis abundeque propinaverat. Nec ut volebat invenit. Quesivit a Deo corde contrito et humiliato, et invenit: prope est enim obtritis corde Dominus, et sacrificium ei gratissimum spiritus contribulatus. Ad fontem igitur Dei hic, quem in electione sua Linguonensis episcopus piscem de fonte Dei nominaverat, rediit, pisces octonos octonae beatitudinis virtute coruscos secum adduxit, quos vere pisces dixerim pro sedula meditatione spiritualitatis, quam intendebant, ut [Col. 0285D] piscis aquam fluminis; et fonti sibi commisso, quem viciorum prurigine sentinosum purgare decreverat, saltus super aquas pennis virtutum dantes immisit. Ex his priorem constituit, ceteris officia singula deputavit, ut eorum exemplo doceret reliquos vicia calcare, virtutes appetere, et desuetos animos habitantium assuesceret moribus religiosorum. Sed quid multis immoror? Tanta acta sunt ejus labore et industria, Dei praeduce gratia, ut qui vidisset antea locum torpore negligentiae confusum, [Col. 0286A] attendens nunc felici exercitatione virtutum floridum, clamet in jubilo cordis: Haec mutatio dexterae excelsi (Psal. LXXVI, 11) . Ceperunt jam ad ejus monita multi nobilium et mediocrium sua relinquere, et regulari disciplinae se subdere, seque abnegantes sub ejus ducatu Deo regi uni et vero militare.

(Fol. 100.) Celebravit et quintum concilium (1078) donnus Diensis episcopus apud urbem Pictavorum ⁜ (146) , ubi quanta Deus operatus sit et quanta erga servos Christi diabolus conatus sit, ex litteris ipsius domino papae directis conjicere possumus, quarum textus iste est: «Domino ac meritis beato papae Gregorio, Hugo humilis presbyter Diensium, in domino Deo salutem. In concilio, quod Pictavis per gratiam Dei cum aliquo fructu celebravimus, multa [Col. 0286B] nobis pericula prius in itinere, multa nobis adversa in ipsa civitate, tum in concilio, tum extra exstitere. Ecce enim rex Francorum contrarius sibi ipsi, quia contrarius erat regi celi, misit litteras primum mihi, in quibus confitebatur Domino, desiderio desiderans se vocari filium meum, et cum omni gloria et honore auctoritatem nostrae legationis commendabilem efficiens. Deinde comiti, tum etiam episcopis sui juris litteras misit adjurans eos omni attestatione, et suae majestatis ac fidelitatis reos esse instituens: scilicet comitem, si pateretur nos uspiam ubi posset conventicula et quasi concilia, sic eo vocans, celebrare; episcopos vero, si interessent, vel nostris faverent decretis, in quibus nitebamur [Col. 0286C] splendorem coronae ejus obfuscare et principum regni ejus. Ex hac ergo adversitate inimici veritatis audaciam nacti, nobis insultando eos pene traxerunt in sinistram, quos considerabam ad dexteram, et videbam, et non erat qui cognosceret me. Ecce enim pestis et dedecus sanctae aecclesiae, archiepiscopus Turonensis, et cum eo episcopus Redonensis, superbissime perversi, totum pene occupaverunt concilium. Redonensis namque comprobatus est reus, quia non prius ordinatus in clericum, ordinatus est in episcopum; promissa prius ac postmodum data pallii cappa ab episcopo Andegavensi, Redonense tamen illud nesciente, set aliud ante ordinationem confitente; scilicet cum eques esset, equitem inimicum ab equo dejecit, et hujus Redonensis socius [Col. 0286D] eques dejectum illum vulnere confodit; qui pro ea dejectione et vulnere in mortem occubuit. Nos igitur multorum precibus inclinati, nondum depositum, sed interim suspensum, quia suae utilis erat aecclesiae, vestrae misericordiae praesentandum et judicandum reliquimus. Turonensis vero comprobatus est ante episcopatum decaniam emisse, quam ex consuetudine ejus ecclesiae, nisi qui jam sacerdos fuisset vel jam futurus sacerdos esset, habere non posset. Hic igitur Turonensis nullo modo canonice [Col. 0287A] electus, non potuit optinere a rege donum episcopatus, usque dum nepos hujus ipsius per nummos praefatam decaniam fuerit adeptus. De Symonia etiam aliter accusatus est, quia cuidam militi silvam promiserit, si pro episcopatu eum juvisset. Quod cum postea miles ipsi improbasset, Andegavensis episcopus affuit, qui nobis ex eodem clara voce testimonium perhibuit. Longum est, pater, enumerare turbas et conflictus, quos et quantas, quomodo et ubi hic Turonensis nobis intulerit: aliquando pro Redonense, numquam ratiocinando sed semper garriendo, aliquando pro se inclamitando, cum omni suorum garrulitate et impudenti audacia clericorum. Nam dum etiam archiepiscopum Lugdunensem pene inflecterent ad tuitionem suam, [Col. 0287B] ita ut pro eis oraret vel obloqueretur, foribus ecclesiae effractis servientes eorum securibus armata manu introeuntes, ita concilium magno tumultu exturbaverunt, quod fratrem T. in mortem dedissent, nisi Dominus ut scuto bonae voluntatis suae coronasset eum. Ita nobis cum paucitate ac dedecore relictis, Turonensis et suffraganei ejus cum superbo tumultu inordinate et non canonice recesserunt. Altera die in aecclesia beati Hylarrii inito concilio, nulla nobis promissa vel praemissa satisfactione de injuria, iterum draco ille insurgens tanquam leo rugiens non potuit audiri diutius; sed exerentes gladium spiritus, quod est verbum Dei, percussimus ejus superbiam, et decreto hujus negocii [Col. 0287C] prolato suspendimus eum etiam a sacerdotali officio. Et quia sedem apostolicam appellavit, ubi se purgaturum fuisse de Symonia asseruit, ad apostolicam sedem eum remisimus, et vestro judicio deponendum relinquimus. Abbas Bergensis ecclesiae de Flandria fuisse Simoniacus comprobatus est, et depositus. Bysontinus archiepiscopus nec Eduensi nec Pictavensi concilio se praesentavit, nec canonicam misit excusationem. Belvacensem pulsatum de Symoniaca, et qui post decretum praebendas vendiderit, judicandum vobis remisimus; Noviomensem pro causa sua similiter; item Ambianensem pervasorem, cum ordinatoribus suis, videlicet Laudunense, Suessonense, Silvanectense. Mala quedam nostra etiam intestina reticemus, quia personas, a [Col. 0287D] quibus sunt illata, Deo juvante quam citius venturi, commodius vobis in aure dicemus. Causas Andegavensis comitis, sicut praecepistis, ab ipsius ore audientes, rationabilem pene esse credidimus; sed de absolutione ejus non presumentes, diffinitionem ejus rei prudentiae sanctitatis vestrae committimus. Si quid vero minus scripsimus sanctitati vestrae, Teuzo filius vester, fidelissimus cooperator noster in Domino, de Tarvanensi episcopo cum Pictavensi quid statuerimus plenius intimabit. Provideat itaque sanctitas vestra, ne diutius tam obprobriose nobis improperetur, quod Symoniaci vel quicumque criminosi [Col. 0288A] a nobis suspensi vel depositi, aut etiam dampnati, libenter currunt Romam; et ubi deberent sentire ampliorem rigorem justitiae, inde reportant quasi misericordiam pro voluntate; et qui antea nec in levibus praesumpserunt peccare, postmodum exercent aptissimam negociationem cum tyrannide in commissis sibi aecclesiis. Ora, sanctissime papa, pro me, inutili servo sanctitatis vestrae.

(Fol. 100.) Domno Gregorio summo pontifici, patri et domino suo, M. ⁜ (147) Dei gratia Remorum archiepiscopus, fidelem servitutis et obedientiae subjectionem et orationis devotionem. Vestro, domine, interventu et obsecratione reddidi dominae M. marchisae omnia quae de me suus antecessor tenuit, et ad defendenda eadem consilium meum et auxilium [Col. 0288B] ac receptus meos promitto fideliter et promisi, et de rejiciendo G. et recipiendo comite A. quidquid ipsa quaesierat paratus sum exequi. Ad quae omnia confirmanda diebus sacris pentecostes cum confratre nostra fideli vestro T. ⁜ (148) Virdunensi episcopo suae civitati interfui, relictis causa necessitatis suae in sacrosancto tempore meis omnibus necessariis. Sed ego fidelis vester et per omnia ecclesiae jura vobis obedire paratus, vestrum de archiepiscopo Viennensi G. ⁜ (149) summopere requiro consilium et imploro judicium, qui in arciepiscopatu meo presbiteros degradavit et eosdem iterum regradavit; legatum se Romanum, cum non esset, simulavit; marsupium suum non sub appellatione veritatis, sed imitatus [Col. 0288C] eos qui, ut ait Apostolus, questum estimant pietatem, cum tamdem implesset, a diocesi mea ad suam rediit. Quapropter ad honorem Dei et Romanae ecclesiae hujusmodi praesumptionem et simulationem, sicut decet, corrigite, ne deinceps quisquam in alieno praesumat aliquid tale. Notum etiam facio vobis quod duo suffraganei mei episcopi, Laudunensis et Suessonensis, tertium Ambianensem in archiepiscopatu meo, me nesciente ut pote Romae posito, episcopum consecraverunt, primum contra decretum vestrum, quo statueratis ne quis saltem archiepiscoporum eum consecraret episcopum qui a laica persona accepisset episcopii donum, maxime cum idem ipsi interfuissent apud Augustudunense concilium, ubi domnus H. Diensis episcopus promulgavit [Col. 0288D] et statuit coram omnibus hoc vestrum aecclesiasticum decretum. Hoc igitur, praeter id quod diximus, contra auctoritatem et canones factum et etiam inauditum cunctisque qui sanum sapiunt mirabile et plus quam dici possit stupendum, si placet deputetur irritum. Quin potius, quia sine metropolitano juste expleri non potest a quibuslibet coepiscopis consecratio pontificis, sicut scitis, oratum et exoratum vos esse volo, ut ad honorem Dei vestrumque ac nostrum tam temerariam ecclesiastici ordinis confusionem zelo justitiae corrigatis, ut sciat unusquisque in gradu suo et modo persistere, non aliena [Col. 0289A] sibi temere arrogare. Obsecro etiam benivolentiam honoris vestri, ut dignitatem quam antecessores vestri antecessoribus meis archiepiscopis servaverunt, et privilegiis aliisque scriptis ad posterorum memoriam reliquerunt, mihi reservare dignemini; ne irritum aut infractum fiat privilegium, quod ipse dedistis mihi, scilicet ut vobis ipsi interpellatus et non interpellatus respondeam, et legatis vestris Romanis, non ultramontanis qui conjuncti Romanis querunt quae sua sunt, non quae Jesu Christi, et sub honestis nominibus cupiditati suae consulunt, non aecclesiae Dei. Unde propter talium pudendas reprehensiones et vocationes, mihi, qui totius Galliae episcopos debeo convocare, liceat confidere de vobis sine legatorum vocatione, donec ad pascha veniam [Col. 0289B] ad vos Deo volente. Preterea volo obnixe supplicare, et praenunciare vobis, ut quoniam in absentia mei nuper apud vos commorantis multa prave et inordinate acta sunt in partibus meae diocesis, ego vero non potero omittere quin ministerio nostro utar in his aecclesiastice corrigendis: si quid pro hoc de me accusationis perlatum fuerit vobis, ne hoc vel cito credatis, vel moleste erga me accipiatis, sed illud in praesentia nostra ante vos dimittatis, quia ego nullatenus volo excedere metas auctoritatis. Quandoquidem enim illi, qui legatos vestros se faciunt, multo justius ego debeo per vos ea quae sunt providentiae nostrae corrigere, quam quisquam aliena tractare. De comite Oebalo, qui me in praesentia vestra accusare temptabat, et se suamque fidelitatem [Col. 0289C] vobis verbis simulantibus commendabat, satis in promptu habetis cognoscere, cujus potius sinceritas fidelitatis erga vos videatur existere, utrum mea qui Deo et vobis paratus sum per omnia obedire, an illius qui et apud vos per semetipsum inpugnat beati Petri aecclesiam, et apud nos per Manassem et suos sequaces in suo castro receptos persequitur beatam Mariam. Manasses enim, de quo diximus, cui nos jussu vestro quod in nos amiserat, si ad aecclesiam matrem suam rediret, indulsimus, conscientia sceleris sui depressus nec ad nos vult redire, nec paci aecclesiae concordare, quin potius cum illis suis sequacibus, quia factis non potest, verbis et maledictis aecclesiam meque lacerare non desinit. Unde, [Col. 0289D] ut de ipso Ebalo taceam, in quem vos credo justam et apostolicam exercere sententiam, super Manasse instanter deprecor sanctitatem vestram, ut aut jubeatis cum ad suam regredi, et ulterius non impugnare aecclesiam, aut in eum ejusque fautores et cooperatores apostolici vigoris dirigatis animadversionem. Dignamini etiam ad eorum receptores scribere aptam epistolam, ut aut eos contra aecclesiae jura non retineant, aut pari sententia se multatos agnoscant. Restat mihi hoc vobis dicere, quia domnus Hugo Diensis episcopus interdixit episcopum [Col. 0290A] nostrum Drogonem sedis Tarvennicae, qui tantae est senectutis, ut cum ante episcopatum diu permanserit in ordine presbiterii, jam nunc ultra tempus 60 annorum gradum tenuerit episcopii, et pene per singula momenta propinquat exitui. Quapropter volumus vos obnixius exorare, ut eum jussu vestro dignemini restituere ministerio suo, ne, quod magnopere formidamus, in hac moriatur interdictione. De hoc vero quod me interpellastis, ut in conductu episcopi Parisiacensis aliquos vobis milites mitterem, notum vobis facio quod ego volebam dirigere; sed comes de Arlonis Fulco rediens ab urbe Roma hoc mihi intimavit ex vestra parte, quia libenter me de ipsa transmissione militum inportabatis, ideo ut in regione nostra strenue et intentius exequerer [Col. 0290B] domnae marchisae M. Pro hoc igitur a vobis veniente missatico, remansit a nostra parte praedictae expeditionis transmissio. Valeat sanctitas vestra, pater reverentissime.

Gregorius episcopus, servus servorum Dei, dilectis in Christo fratribus Hugoni Diensi episcopo et Hugoni Cluniacensi abbati salutem et apostolicam benedictionem. Quia in sanctae Dei, cui divina dispositione praesidemus, Ecclesiae, etc. ⁜ (150) .»

Rescriptum ejusdem ad Manassem Remensem archiepiscopum: Gregorius episcopus, servus servorum Dei, dilecto in Christo fratri M. Remensi archiepiscopo salutem et apostolicam benedictionem. Cum vos ea a sede apostolica flagitatis. Requiro ⁜ (151) .

[Col. 0290C] Sextum nichilominus celebravit concilium apud Lugdunum, pro quibusdam negotiis, quorum discussionem ei domnus papa imposuit, scribens ad eum in haec verba ⁜ (152) .

GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto in Christo fratri HUGONI Diensi episcopo, salutem et apostolicam benedictionem. Quod divina clementia pacem Ecclesiae tuae restituit, etc. Vide in Gregorio VII, epist. extra Registrum vag., n. 49.

Dum igitur hae ei litterae allatae fuissent, et locus concilii apud Lugdunum constitutus esset, Remensis etiam archiepiscopus juxta tenorem litterarum ad idem se purgaturus invitaretur concilium, posito domno Hugone apud Viennam pro corporis curatione, nuntii praefati archiepiscopi venerunt ad eum, [Col. 0290D] multis et maximis precibus et muneribus ad hoc eum flectere cupientes, et ob id ei in praesenti trecentas purissimi auri uncias, domesticis quoque ejus preciosa donaria offerentes, insuper et celamentum ne ulli mortalium id proderent jurare volentes, ut cum sex episcopis, quos ipse Remensis eligeret de suffraganeis suis, ei ut se purgaret concederet, remota inquisitione infamiae; addentes etiam quod nec sperare poterant, sed tamen nichil intemptatum relinquere volebant, quod si ei solo concederetur facultas se purgandi, inestimabiles thesauros auri, et [Col. 0291A] qui etiam numerum excederent, se juraturos, et insuper sacramentum, ne cui hoc proderent. Quod totum virilis ejusdem legati animus respuit. Et quia inexpugnabilem ejus erga pecuniam animum vidit, timens sibi, concilio interesse noluit, et ideo synodali judicio est depositus, tum quia se purgare noluit, tum quia audientiam Eduensis, Pictavensis et ipsius Lugdunensis subterfugit ⁜ (153) .

Celebravit et septimum apud Avennionem, in quo depositus est Achardus Arelatensis invasor, et electi sunt Gibilinus in Arelatensem archiepiscopum, Lantelmus in Ebredunensem eque archiepiscopum, Hugo in Gratianopolitanum episcopum, Desiderius in Cavalicensem, quos post expletionem concilii secum Romam duxit, et consecrati sunt a papa ⁜ 348 .

[Col. 0291B] (Fol. 102.) His ergo interim sepositis, beati patris Gregorii VII Romanae Ecclesiae pontificis, magni illius Gregorii cujus hodie flores eloquii in ecclesia redolent univoci et aequivoci, jam in tuto positi, jam decurso mundi naufragantis pelago, quietis aeternae fida statione potiti, securi praedicemus gesta magnifica, et quos tribulationum impetus pro sancta sustinuerit aecclesia, et sustinens mira et inedicibili superavit constantia, ut esset libera casta atque catholica, divina comitante clementia pia prosequamur instantia. Natus est igitur in urbe Roma, parentibus civibus Romanis, et, quod maximum est religiosis, ascribendus civis curiae caelestis; et ab ineunte aetate aecclesiasticis mancipatus officiis, pueritiam suam non sine certis, quae eum illustrem futurum [Col. 0291C] jam tunc signarent documentis, religiosis personis comitatus excoluit. Adolescentiam assumpto sanctitatis proposito inter mundi contemptores non sine magnis perfectionis indiciis perdomuit, Juventutem nichilominus militiae christianae dedicatam, sicut aetate ita sana doctrina et firmamento veritatis roboratam, sub praeclaris totius christiani nominis tutoribus et praesulibus, publicis sanctae aecclesiae mancipavit utilitatibus. (fol. 102'.) Hic ob singularem excellentis ingenii praerogativam a Nicholao papa in archidiaconatum matris ecclesiae provectus, strenua et laudabili hujus officii administratione in totius orbis notitiam et religiosorum dilectionem brevi devenit. Decedente vero papa Alexandro, ad [Col. 0291D] summum Christiani regiminis culmen accitus et aelectus, divinitate in electi sui exaltatione communem servorum suorum devotionem incitante, ad perferendum quod abhorrebat jugum, quodque semper quidem animi, aliquando autem corporis fuga declinaverat, mansuetum animal Domino suo cervicem subdidit. Electionem vero de se factam ipse [Col. 0292A] per se publicavit, scribens Desiderio Cassinensi abbati in haec verba:

Gregorius in Romanum pontificem electus, D. abbati monasterii sancti Benedicti Montis Cassini, salutem in Christo Jesu. Domnus papa A. mortuus est, etc. ⁜ (154) .

(1073.) Consecratus igitur in justitia et sanctitate miro modo assiduis votis pro se et grege sibi commisso excubans, urgente pastoralis officii necessitate, distorta perversorum corda ad rectitudinis lineam summa vi corrigere nitens, veritatem Dei absque personae acceptione omnibus patefecit, nactus omnium bonorum dilectionem ob zeli Dei fervorem et justitiae exequutionem. Sed quia nulla est societas luci ad tenebras, perditorum hominum odium [Col. 0292B] et detractionem, immo persequutionem acerrimam incurrit; regiam tamen viam, quam semel intraverat, inconcussus, immotus, per arma justitiae a dextris et a sinistris fortiter incessit. Ac primo quidem apostolica auctoritate et veridicis sanctorum Patrum animatus sententiis, ad eliminandam Symoniacam heresim et praecipiendam clericorum castitatem pro commissi sibi officii debito vehementer exarsit. Audiant igitur qui audire volunt, ut muniantur, qui audire nolunt, ut confundantur, quam libera quamque catholica voce contra insanos impiorum latratus impiaque molimina aususque nefandos intonuerit hic propugnator aecclesiae. Cum enim omnes fere sua quererent, non quae Jesu Christi, et adherere mallent discipulatui Symonis quam pauperiem [Col. 0292C] Christi servare in unitate fidei; ministri quoque divini sanctuarii foedam libidinosae contagionis pollutionem contra jus fasque usurpatam et subintroductam nollent abjicere, investiturae etiam aecclesiarum a laicis indebite usurparentur; (1078, Nov. 19) ipse pro communi ecclesiae utilitate et necessitate in Lateranensi palatio aggregata synodo, circumsedentibus archiepiscopis, episcopis, abbatibus et religiosis Deumque timentibus clericis et monachis, de suprascriptis et aliis ecclesiae commodis tractans, haec decretalia promulgavit capitula ⁜ (155) .

Quicumque militum, etc.

Hec sunt beatissimi papae synodalia decreta moribus corrigendis idonea, sanctorum Patrum decretis [Col. 0292D] consona, coelo rorante stillata, universis fidelibus inculcanda, amplectenda atque tenenda, justitia dictante prolata, fortitudine roborata, prudentia promulgata, temperantiae virtute praedita. Sed perversi dum in eorum norma vitae suae perversitate offendunt, hec gravia, hec difficilia, hec, quia corrigi nolunt, emendari refugiunt, omnimodis appellant [Col. 0293A] impossibilia. O mentem amentem! O spurcam nequitiam et nequissimam spurcitiam! Numquid si perditorum mores hominum corrigi refugientes desipiunt, justitia silebitur, pietas conculcabitur, et aecclesiasticae animadversionis gladius a sanguine prohibebitur? Vae rectori, quem denotaverit sententia hujusce maledictionis! Maledictus, ait, qui prohibet gladium suum a sanguine (Jer. XLVIII, 10) . Gladium a sanguine prohibere est praedicationis verbum a carnalis vitae interfectione retinere. Ob hanc igitur causam, quia scilicet sanctam Dei ecclesiam castam esse volebat, liberam atque catholicam, quia de sanctuario Dei Symoniacam et neophytorum heresim et fedam libidinosae contagionis pollutionem volebat expellere, menbra diaboli ceperunt [Col. 0293B] in eum insurgere, et usque ad sanguinem praesumpserunt in eum manus inicere, et ut eum morte vel exilio confunderent, multis eum modis conati sunt deicere. Sic surrexit inter regnum et sacerdotium contentio, accrevit solito gravior sanctae Dei ecclesiae tribulatio.

(Fol. 104.) Heinricus enim, Heinrici imperatoris filius, adversus Deum et matrem omnium catholicorum Romanam aecclesiam superbe tumidus, quia vita ejus prava sanctorum Patrum decretis et canonicis aversabatur institutis, adversus Deum et adversus Christum ejus insurrexit, aecclesiasticis sanctionibus impie factus rebellis, menbra diaboli contra eum incitando, et omnes quos potuit minis, blandiciis, terroribus, muneribus contra eum armando, [Col. 0293C] facta cum multis episcopis Lothariensibus et Transrhenensibus conspiratione. Posito ⁜ (156) enim adhuc in diaconatus officio eodem papa sanctissimo, cum de eo sinistra et inhonesta ubique ferretur fama, propter imperialem dignitatem et patris matrisque reverentiam, necnon propter spem correctionis ejus, sepe ab eo litteris et nunciis est admonitus, ut memor clarissimi generis, memor imperialis dignitatis, vitam suam moribus imperio congruentibus institueret, ut regem se et imperatorem moribus ostenderet, operibus exiberet. Sed quia cum aetate illius quoque pariter crevit iniquitas, sublimatus in ordine pontificatus, auctoritate officii sibi commissi multo sollicitius ad vitae meliorationem [Col. 0293D] eum in dies hortabatur; cum ille excusatione aetatis fluxae et fragilis de die in diem monita ejus se suscepturum verbis quidem promitteret, ceterum re et exaggeratione culparum, malo eorum in quorum manus curia erat consilio, penitus conculcaret. Hinc jam proclivior factus ad scelera, praeceps praecipiti usus consilio ferebatur per devia. Visum est papae beatissimo, ut familiares ejus, quorum machinacionibus per episcopatus et monasteria inductis Symoniace lupis pro pastoribus, ecclesiae innocentiam heresi nefanda fedaverat, ad poenitentiam vocaret, venientes susciperet, respuentes a communione corporis [Col. 0294A] Christi et consortio fidelium separaret; ut vel sic eum ab eorum surreptione et maligno consilio segregaret, admonens eum ut eos excommunicates a domo, a convivio, ab omni etiam familiaritate et communione sua expelleret. Interim vero invalescente contra eum Saxonum causa, cum vires regni et praesidia a se videret deficere velle, epistolam ei direxit supplicem et humilitate plenam, penitentiam de perpetratis agens, emendationem pollicens, et suam ei obedientiam et fidele adjutorium contra rebellantes promittens. Et hoc postmodum legatis ejus Humberto Praenestino et Giraldo Ostiensi episcopis in illorum manus per sacratas eorum stolas, quas collo gestabant, jurejurando confirmans. Textus autem epistolae iste est:

[Col. 0294B] (Fol. 103 b .) «Vigilantissimo et desiderantissimo domno papae Gregorio apostolica dignitate caelitus insignito, Heinricus Dei gratia Romanorum rex debiti famulatus fidelissimam exibitionem. Cum regnum et sacerdotium, ut in Christo rite administrata subsistant, vicaria sui ope semper indigeant, oportet nimirum, domine mi et pater amantissime, quatinus ab invicem minime dissentiant, verum potius Christi gluttino conjunctissima indissolubiliter sibi cohereant. Namque sic et non aliter conservatur in vinculo perfectae caritatis et pacis, et Christianae conconcordia unitatis et aeclesiasticae simul status religionis. Sed nos, qui Deo annuente regni jam sortimur ministerium, sacerdotio ut oportuit per omnia jus et honorem non exibuimus legitimum. Quippe datae [Col. 0294C] nobis a Deo potestatis vindicem gladium non sine causa portavimus, nec tamen in reos, ut justum fuit, judiciaria illum censura evaginavimus. Nunc autem divina miseratione aliquantulum compuncti, et in nos reversi, peccata nostra priores vestrae indulgentissimae paternitati nos accusando confitemur, sperantes de vobis in Domino, ut apostolica vestra auctoritate absoluti justificari mereamur. Eheu criminosi nos et infelices! partim pueritiae blandientis instintione, partim potestatis nostrae imperiosa libertate, partim etiam eorum, quorum seductiles nimium sequuti sumus consilia, seductoria deceptione, peccavimus in coelum et coram vobis, et jam digni non sumus vocatione vestrae filiationis. Non solum enim [Col. 0294D] nos res aecclesiasticas invasimus, verum quoque indignis quibuslibet et Symoniaco felle amaricatis, et non per ostium sed aliunde ingredientibus, aecclesias ipsas vendidimus, et non eas ut oportuit defendimus. At nunc, quia soli absque vestra auctoritate aecclesias corrigere non possumus, super his, ut etiam de nostris omnibus, vestrum una consilium et auxilium obnixe querimus; vestrum praeceptum studiosissime servabitur in omnibus. Et nunc imprimis de aecclesia Mediolanensi, quae nostra culpa in errore est, rogamus, ut vestra apostolica districtione canonice corrigatur, et exinde ad caeteras corrigendas [Col. 0295A] auctoritatis vestrae sententia progrediatur. Nos ergo vobis Deo volente in omnibus non deerimus, rogantes id ipsum suppliciter paternitatem vestram, ut nobis alacris adsit clementer in omnibus. Litteras vestras non post longum tempus cum fidelissimis nostris habebitis, ex quibus nostra quae dicenda adhuc restant, Deo dante, plenius audietis.» ⁜ (157)

(Fol. 104.) Verum ⁜ (158) commisso praelio et victoria optenta, ad vomitum canis rediit, vota fregit, excommunicatos in communionem et gratiam suscepit, aecclesiarum confusionem non abhorruit. Pius autem papa adhuc animum ejus temptandum credens, litteras ei direxit commonitorias, ut recordaretur domini Dei sui, recordaretur promissi, nec inhonoraret honorantem se, nec crederet se fallere [Col. 0295B] posse Deum: adjiciens Deum superbis resistere, humilibus autem dare gratiam, parcensque ei et moderaminis ⁜ 349 apostolici erga eum censuram conservans ⁜ 350 , quem potuisset pro hoc solo scelere ⁜ 351 juste punire juxta decretum ⁜ 352 Gelasii papae ⁜ (159) , in quo ait scribens ⁜ 353 Anastasio imperatori, cap . . . . : Sicut non potest quilibet perversitatis ⁜ 354 communicatore suscepto non pariter ⁜ 355 perversus approbari, sic nec potest ⁜ 356 refutari perversitas complice ⁜ 357 sectatore perversitatis admisso. Legibus ⁜ 358 certe vestris criminum conscii ⁜ 359 susceptoresque latrocinantium pari ⁜ 360 judiciorum pena constringuntur ⁜ 361 nec expers facinoris estimandus est ⁜ 362 , qui licet ipse non fecerit, tamen ⁜ 363 facientis familiaritatem ⁜ 364 fedusque receperit. Et hec papa ⁜ 365 Gelasius. Ceterum hoc in [Col. 0295C] patre . . . . . juxta quod ait Gregorius in decretis ⁜ 366 cap. 299 illud erat ⁜ 367 praedicabile, quia erat in eo sollicitudo ⁜ 368 cauta, non remissa, correptio ⁜ 369 diligens, non severa, sed sic alterum ⁜ 370 condiebatur ex altero, ut et boni ⁜ 371 haberent amando quod facerent ⁜ 372 et pravi metuendo quod fugerent ⁜ 373 .

Misit etiam speciales epistolas quibusdam episcopis Galliae et Germaniae ⁜ (160) bulla sua signatas, ut ad erigendam aecclesiae dejectionem et eliminandam hereticam pravitatem reparandamque ministrorum [Col. 0296A] castitatem confortarentur manus dissolutae, et roborarentur genua debilia eorum. (Fol. 104.) Qui nimia usi levitate, et ex regis stoliditate et potestate tenebrarum rebellandi accepta occasione, praecepta sedis apostolicae parvipendere non timuerunt, et se non pastores ovium, sed mercennarios evidenti indicio probaverunt. Constantiensis hic, unus eorum, Otto dicebatur episcopus, quem hujusmodi ausu temerario corripuit praefati Romani pontificis auctoritas, mittens ei et archiepiscopo Mongontino litteras ⁜ (161) ; quas cum Otto parvipendisset, obstinatam ejus animositatem papa corripuit, secundo missis ad eum litteris in haec verba ⁜ (162) :

«Gregorius VII, servus servorum Dei, Ottoni Constantiensi episcopo salutem et apostolicam benedictionem. [Col. 0296B] Perlatum est ad nos» etc. Vide epistolas Gregorii VII, Patrol. t. CXLVIII.

Verum quia ille non solum apostolicae sedi contraria ausus fuit praecipere, sed et praeceptis ejus repugnare nec adquiescere voluit, audiamus missam a papa Constantiensi clero et populo epistolam, in qua liquido continetur, quod qui apostolicae sedi inobediens extiterit, nulla ei fidelitas exibitio nec ex sacramentorum obligatione fiat:

«Gregorius episcopus, servus servorum Dei, clericis et laicis, majoribus et minoribus in Constantiensi episcopatu consistentibus, Christianam legem diligentibus, salutem et apostolicam benedictionem. Misimus fratri nostro, episcopo vestro Ottoni, etc.» Vide in Gregorio VII.

[Col. 0296C] Item Roberto Flandrensium comiti: «Gregorius episcopus, servus servorum Dei, R. Flandrensium comiti salutem et apostolicam benedictionem. Ex parte omnipotentis Dei et auctoritate beati Petri apostolorum principis te rogamus, etc.» Vide ibid

Item ad laicos pro exequendis superioribus statutis:

«Gregorius episcopus, servus servorum Dei, dilectis in Christo filiis, Berthaldo, Rodulpho, Welfon ducibus ⁜ (163) salutem et apostolicam benedictionem [Col. 0297A] Scimus quoniam prudentia vestra,» etc. Vide in Gregorio VII.

Item ad omnes clericos et laicos in regno Theuthonicorum constitutos de eadem re ⁜ (164) : «Gregorius episcopus, servus servorum Dei, omnibus clericis et laicis in regno Theuthonicorum constitutis, salutem et apostolicam benedictionem. (Fol. 106') Audivimus quod quidam episcoporum,» etc. Vide in Gregorio.

Quia ergo sunt quidam qui dicunt, inaudita haec domini papae praecepta, quatenus a secularibus potestatibus, ut ab officio cessent, vi coerceantur scismatici episcopi, et ut officium eorum non recipiatur: scrutemur gesta patrum, et videamus ad edificationem audientium, si quid simile invenitur in serie [Col. 0297B] scripturarum divinarum. Et certe nichil hic novi, non hec prima diaboli in sanctam aecclesiam temptatio, nec prima ejus haec est medicinalis defensio. Pelagius papa vir magnae in Christo et in aecclesia gloriae, vir magnae auctoritatis et gratiae, videamus quid dicat de Paulino Aquileiensi pseudoepiscopo a Mediolanensi contra morem canonicum ordinato. Ait itaque, scribens Johanni patricio: «Relegentes litteras excellentiae vestrae, de injuria quidem, quam vobis iniquorum hominum praesumptio ingessit, valde doluimus. Sed quia scimus occulto Dei judicio animam vestram, etsi per aliorum iniquitatem ac superbiam a contaminatione scismatis custoditam, egimus omnipotenti Deo gratias, qui etiam de malis [Col. 0297C] hominum actibus bona operari consuevit. Nec enim sine illius factum esse credimus, ut insensati et perversissimi homines ad hoc usque prosilirent, ut suam divisionem catholicam esse credentes aecclesiam, a sua vos pollutione prohiberent. Sic enim per misericordiam Dei etiam nescientibus illis factum est, ut a scismaticorum communione eruti, catholicae quam diligitis servari vos contigisset aecclesiae. Quamvis igitur vestra per illorum scelus utilitas facta sit, nolite tamen impunitam praesumptionem iniquorum hominum crassari permittere. Si enim hoc, quod in vestram gloriam praesumpserunt, non fuerit vindicta compressum, quid in minoribus valeant ambigi ultra non debet. Exercete igitur debitam in talibus auctoritatem, et ne eis amplius talia [Col. 0297D] committendi crescat spiritus, coercionibus reprimantur. Ad hoc siquidem Dei nutu in vos talia praesumpserunt, ut vobis talia corrigentibus, ab eorum scelere alios possitis Deo propiciante munire.» Et post aliqua: «Auferte tales ab illa provincia, utimini oblata vobis a Deo opprimendi perfidos occasione. Quod tunc plenius fieri poterit, si auctores scelerum ad clementissimum principem dirigantur, et maxime aecclesiae Aquileiensis invasor, qui et in scismate, et a scismatico maledictus, nec honorem episcopi potest optinere, nec meritum.»

Pelagius Valeriano: «Quod a vobis poposcimus, [Col. 0298A] et nunc iterum postulamus, ut Paulinum Aquileiensem pseudoepiscopum et illum Mediolanensem episcopum ad clementissimum principem sub digna custodia dirigatis: ut iste, qui episcopus esse nullo modo potest, quia contra omnem canonicam consuetudinem factus est, ultro alios non perdat; et ille, qui contra morem antiquum eum ordinare praesumpsit, debitae canonibus vindictae subjaceat.» Item Pelagius Johanni defensori: «Eleutherius frater et coepiscopus noster queritur, clericos suos sibi contra canones superbire, et id quod nobis jubentibus facta in scrinio cautione promisit, ut cotidianis diebus vigiliae in ejus celebrentur ecclesia, illis contempnentibus implere non posse. Et ideo experientia tua eos, quos tibi esse ostenderit contumaces, debita objurgatione [Col. 0298B] compesce, et modis omnibus vigilare compelle.» Item Augustinus super Johannem, omelia 11: «Siquidem vult Deus concitare potestates adversus scismaticos, adversus dissipatores aecclesiae, adversus exuflatores Christi, non mirentur, quia Deus concitat ut a Sara verberetur Agar. Mirantur quidam, cum moventur potestates christianae contra detestandos dissipatores ecclesiae. Si non moverentur, quomodo redderent Deo rationem de imperio suo? Intendat karitas vestra quid dicam, quia hoc pertinet ad principes seculi, ut temporibus suis pacatam velint matrem suam ecclesiam, unde spiritualiter nati sunt.» Et Paulo post: «Nabuchodonosor rex decrevit dicens: Quicunque dixerit blasphemiam [Col. 0298C] in Deum Sydrac, Misac et Abdenago, in interitu erit et domus ejus in dispersione. Ecce quomodo rex alienigena sevit, ne blasphemetur Deus Israel, qui potuit tres pueros de igne liberare. Et nolunt ut seviant reges christiani, quia Christus exufflatur, a quo non tres pueri, sed orbis terrarum cum ipsis regibus a gehennae ignibus liberantur? Quis igitur reprehendet post haec si comprimantur a seculi potestatibus scismatici, dissipatores ecclesiae, conculcatores regis divinae, praevaricatores constitutionis canonicae?»

(Fol. 107.) Horum igitur et ceterorum sanctorum decretorum Heinricus contemptor factus est, juvenis animi impetus et appetitus non refraenans sed stultorum malivolis consiliis nimium fidem dans; qui corrupti et abhominabiles facti in iniquitatibus [Col. 0298D] suis, inreprehensibiliter vivere detrectantes, reprehendi non ferebant. ( Epist. ad Germ. ) Mittebatur ⁜ (165) ei crebra domni papae legatio, tum litteris, tum etiam religiosis personis et utique fidelibus suis, quibus secrete vocabatur ad penitentiam de sceleribus suis, dictu quidem horrendis, et tamen pluribus notis et per loca plurima divulgatis, pro quibus non solum excommunicari, sed absque spe recuperationis omni deberet regni honore destitui, et ut excommunicatos, quorum consilio praeceps ferebatur ad scelera, a sua divideret participatione, ne communicando quibus non licet, in eorum transiret consortium, [Col. 0299A] quorum non abhorrebat communionis sacrilegium; [Cf. HOR. ep. I, 2, 69] sed servabat odorem esta quo recens erat imbuta. Qui quanti ⁜ 374 scripta aut verba per legatos missa, ejus declarant facta, cum non solum a perpetratis criminibus ad emendationem revocari non potuit, sed furore conscientiae mordacis arreptus, non prius destitit, donec omnes pene episcopos Italiae et Theuthonicarum partium, quotquot potuit, circa Christi fidem naufragare fecit, dum eos debitam beato Petro et apostolicae sedi obedientiam et honorem a domino Jesu concessum abnegare coegit. Quia vero justus diviti favere nescit, nec facit quidquam commendandi se causa, eum qui a vero devius superbiebat, potenter domnus papa redarguebat, sciens eam esse veritatis regulam, [Col. 0299B] non accipere personam potentis in judicio, ideoque quorum crimina agnoverat, libera in eorum increpatione ferebatur voce. At ille reprehendi a quoquam aut corrigi inique ferens, occasionesque ab amico recedendi querens, quia non potest esse participatio justitiae cum iniquitate, introitum ejusdem beatissimi papae Gregorii VII, culpare cepit, ut culpas symoniae, quae ab eodem in se puniri timebat, in illum reflecteret. Ausus est etiam de expulsione ipsius Romani pontificis, quem, ut ait Symmachus papa, suo Deus sine questione reservavit arbitrio, stipatus factiosorum officio tractare, et cui concessum est peccatorum vincula solvere, criminum compedes frangere, hunc peccator superbiens conatus est, proh pudor! a sede judiciaria propellere, ut posset [Col. 0299C] sibi consimilem de suis consentaneis in ejus loco subrogare. Sed non est consilium contra Deum (Prov. XXI, 30) . Quem humana improbant judicia, Deus approbat; et quem Deus tuetur et approbat frustra impetunt humana molimina. Sic igitur rex, non rex dicendus quia tyrannus, a Romana recessit aecclesia, factus infelix membrum illius qui est rex super omnes filios superbiae. Impletum est sane in eo illud Jheremiae vaticinium, quo suscepta in se totius humanae conversationis specie per lamentum queritur dicens: Inebriavit me absinthio (Thren. III, 15) . Ebrius enim quod patitur nescit. Qui vero absinthio inebriatur, et hoc quod sumpsit amarum est, et tamen non intelligit amaritudinem qua repletur. [Col. 0299D] (Fol. 107'.) Sic et hic dimissus voluptatibus suis et per eas spontaneis tribulationibus traditus, absinthio est ebrius, quia et amara pro mundi hujus amore tolerat, et eandem amaritudinem caecitate cupiditatis et superbiae quasi ebrietatis insensibilitate ignorat. Stulti facti sunt consiliarii ejus et ignobiles, quos ab eternae hereditatis consortio repellit servitus mentis. Nam sapientia hujus mundi stultitia est apud Deum. Ignobiles facti sunt, quia qui facit peccatum, servus est peccati (Joan. VIII, 34) , semper in laqueis, semper in vinculis, numquam liber a compedibus, quia semper in criminibus. Qui quamvis iniquiorum opera exerceant, occupant tamen loca [Col. 0300A] justorum; et eorum se filios estimant, quorum per honoris concupiscentiam officia exterius administrant. Sed non sunt eorum filii quorum loca tenent, sed quorum opera exercent. Stulti itaque sunt quia veram sapientiam non intelligunt, ignobiles facti sunt quia nulla spiritus libertate renovantur. Hii positi ad superintendendum fidelibus premunt eos potius quam regant, quia sub nomine pastorum lucra de religione sectantur. Sub eorum ducatu Deus irridetur, fides est obprobrio, veritas in crimine, et tanto est quisque despectior quanto justior, tanto abhominabilis quanto laudandus. Qui cum in aecclesia esse videantur, longe ab ea fugiunt, non passibus gressuum, sed qualitatibus morum. Qui autem sint hii malorum incentores, qui regiae iniquitatis [Col. 0300B] fautores et complices, qui castitatis aecclesiasticae spurcissimi et temerarii corruptores, suis jam laboribus, tribulationibus, tortionibus et calamitatibus satis superque compertum habet mater aecclesia. Episcopi, inquam, si tamen episcopi dicendi sunt qui inreprehensibiliter vivere nolentes et reprehendi a suis primoribus refugientes, instituta canonica temerantes, et canonica invectione notari nolentes, ipsi etiam universorum matri ecclesiae et apostolicae sedi praejudicium fecerunt, procul dubio usque ad contemptum illius grassantes, qui discipulis suis et per eos sanctae ecclesiae rectoribus loquitur, dicens: Qui vos spernit, me spernit (Luc. X, 16) ; non recordantes decretorum Julii papae quibus statutum est, [Col. 0300C] ut vires non habeat quidquid apostolicae sedis auctoritati obviaret, quoniam eadem sedes testante veritatis voce primum primatum optinuit, quae prima non diceretur, si aliam super se haberet; quae etiam caput est omnium aecclesiarum, a qua omnes sumpsere originem. Primatum enim non synodalibus aut aliquibus commentatis meruit institutis, sed Domino largiente, qui ait: Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo ecclesiam meam.

Hec Julius de primatu sedis apostolicae loquitur, cui omnium episcoporum finitiva judicia et congregandarum synodorum dixit privilegia reservata. Verum novi dogmatistae judicia apostolica spernunt, scripturas sanctas abjiciunt, de corde suo profitentes et mercedem scelerum traditi desideriis cordium suorum [Col. 0300D] in suimet a Christo abjectione recipientes. Hi igitur, concilio Warmatiae habito (1076, Jan. 24), ubi omnis quam patimur calamitas exorta est, abjecerunt a se jugum disciplinae (Leg. II, p. 44) , quum nullam adhuc in illos domnus papa anathematis destinasset sententiam, et sanctae obedientiae libellum repudii conscripserunt, praelationi sedis apostolicae superba et repentina temeritate abrenunciantes. (Fol. 108.) Primum hoc fermentum totam ecclesiae massam corrupit. Conventus hic inter nativitatem dominicam et sequentem quadragesimam habitus est, ita distantibus spaciis, ut quaecumque ibi gererentur Romam tempore synodi referri possent. Die [Col. 0301A] vero natalitio Andreae apostoli (Nov. 30), ante ipsam natalis Dei festivitatem apud Bavemberg Heinrico posito, tanta adhuc inter regnum et summum sacerdotium vigebat concordia, ut destitutio pontificis urbis ipsius, et substitutio alterius obedientiae domni papae deputaretur. Ille igitur, qui ante nativitatem dominicam tantae in ecclesia magnificentiae erat, ut ad nutum illius mutationes ordinum fierent, paucis post nativitatem diebus inconventus et inauditus proscriptus est, et quantum ad illos depositus. Ex die enim, qua tanti ab omnibus habitus est, nullam eorum legationem accepit, usque dum illa veniret qua dictum est: Descende, descende interdicimus tibi jus omne papatus (Legg. II, p. 47) .

Audiat coelum et obstupescat, intelligat terra et [Col. 0301B] contremiscat. Legatur ex quo est religio christiana, id ab aliquo praesumptum; dicatur quibus canonibus, quibus regulis, qua lectione, quo documento id sit adtemptatum. Auditum sub coelo non legitur, omnino nec dicitur, quod possit aliquis papam deponere, et concessa sibi privare potestate. Romanus enim pontifex non modo deponi, sed nec aliquo potest dijudicari. Audiant tantae praesumptionis auctores complices et fautores, quid Symmachus papa de privilegio Romani pontificis senserit. Ait enim in decretis suis capite 2: «Aliorum hominum causas Deus voluit per homines terminare, sedis apostolicae pontificem suo sine questione reservavit arbitrio. Voluit beati Petri successores coelo tantum debere [Col. 0301C] innocentiam, et subtilissimae discussionis indagini inviolatam exibere conscientiam.» Et papa Gelasius: «Canones, inquit, sancti appellationes totius ecclesiae ad hujus sanctae sedis examen sanxere deferri, ipsam vero a nullo prorsus appellari debere, ac per hoc illam de tota aecclesia judicare, ipsam vero ad nullius commeare judicium, nec de ejus umquam praeceperunt judicio judicari, sententiamque ejus constituerunt non debere dissolvi, ejus potius sequenda mandarunt decreta.» Et Anastasio imperatori scribens ait capitulo 3: «Impeti possunt humanis praesumptionibus quae divino sunt judicio constituta, vinci autem non possunt. Atque utinam sic contranitentibus perniciosa non sit audacia, quemadmodum quod ab ipso sacrae religionis auctore [Col. 0301D] praefixum est non potest ulla virtute convelli. Desinant ergo queso te temporibus tuis quidam per occasionem perturbationis ecclesiasticae praecipitanter ambire, quae non licet, ne illa quae male appetunt, nullatenus apprehendant, et modum suum apud Deum hominesque non teneant.» Melchiades quoque papa in epistola Hispaniae episcopis directa de privilegio beato Petro et successoribus ejus vice Domini concesso sic ait post aliqua: «Hoc privilegium Dominus beato Petro clavigero suo concessit et sua vice solummodo commisit, quod ejus praerogativum cunctis successoribus suis hereditandum est atque tenendum futuris temporibus, quoniam et inter apostolos fuit quedam discretio potestatis. Et licet cunctorum par foret electio, beato tamen Petro [Col. 0302A] concessum est, ut aliis praemineret et eorum quae ad querelam venirent causas et interrogationes prudenter disponeret. Quod Dei ordinatione actum est, ne posteri eorum cuncta sibi vendicarent, sed ad unam beati Petri apostolorum principis sedem confluerent, ut inde suscipiant finem unde acceperunt inicium institutionum, ne quandoque a suo discreparent capite.» Adrianus quoque papa in decretis suis: «Presul summus a nemine judicabitur. Scriptum est enim: Non est discipulus super magistrum. » (Fol. 108'.) Audiant etiam novae hujus praesumptionis et praesumptuosae novitatis inventores et machinatores ex verbis ejusdem Simmachi papae quid mereantur, ut confundantur, et revereantur utinam ad penitentiam cap. 2: «Si quis presbiter diaconus aut clericus [Col. 0302B] papa incolume et eo inconsulto subscriptionem pro Romano pontificatu commodare aut pittatia promittere, aut sacramentum praebere temptaverit, aut aliquod certe suffragium polliceri, vel de hac causa privatis conventiculis factis deliberare atque decernere praesumpserit, loci sui dignitate et communione privetur, pari sententia dampnando eum, qui hoc vivo sicut dictum est pontifice, quolibet modo fuerit ambisse convictus, aut certe temptasse.» Quod vero aequitate Petri roborentur apostolica judicia, ait Innocentius papa: «Manet Petri privilegium, ubicumque ex ejus fertur aequitate judicium.» Gregorius quoque sic ait inter cetera in decreto suo cap. 10: «Nulli fas est vel posse vel velle transgredi praecepta apostolicae sedis, nec ejus dispositionis ministerium, [Col. 0302C] quod omnium sequi oportet caritatem. Sit ergo ruinae suae dolore prostratus, nec locum deinceps inter sacerdotes habeat, quisquis apostolicis voluerit contraire decretis, sed extorris a sancto ministerio fiat. Non de ejus judicio quisquam curam habeat quoniam jam dampnatus a sancta et apostolica aecclesia et auctoritate suaque inobedientia atque praesumptione a quoquam esse non dubitatur, quia majoris excommunicationis dejectione est exigendus cui sanctae ecclesiae commissa fuerat disciplina, qui non solum praelati sanctae ecclesiae jussionibus parere debuit, sed etiam alios ne praeterirent insinuare. Sit ergo alienus a divinis et pontificalibus officiis, qui noluit obtemperare praeceptis apostolicis.»

[Col. 0302D] Sylvester etiam papa de non judicanda prima sede sic ait cap. 6: Nemo judicabit primam sedem, justitiam temperari desiderantem. Neque enim ab augusto neque ab omni clero neque a regibus neque a populo judex judicabitur.

Bonefacius papa de potestate Romanae ecclesiae et de his qui erga eam superbiunt, sic ait scribens Eulalio Alexandriae episcopo: «Olim et ab initio tantam percepimus a beato Petro apostolorum principe fiduciam, ut habeamus auctoritatem universali aecclesiae auxiliante Domino subvenire, et quidquid nocivum est, auctoritate apostolica corrigere et emendare. Et quia non potest Domini nostri Jesu Christi praetermitti sententia dicentis: Tu es Petrus, et super [Col. 0303A] hanc petram edificabo aecclesiam meam, et haec quae dicta sunt rerum probantur effectibus, quia in sede apostolica extra maculam semper est servata religio catholica. De qua spe et fide separari minime cupientes, et patrum constituta sequentes, anathematizamus omnes qui contra sanctam Romanam et apostolicam ecclesiam superbiendo suas erigunt cervices, sequentes in omnibus apostolicam sedem et praedicantes omnia ejus instituta; et per omnia spero ut in una communione vobiscum, quam sedes apostolica praedicat, esse merear, in qua est integra et vera christianae religionis et perfecta soliditas. Promittens sequestratos a communione catholicae ecclesiae omnes non consentientes sedi apostolicae et eorum nomina inter sacra ministeria non esse recitanda. [Col. 0303B] Dampnans et antecessores et successores meos, et omnes qui sanctae Romanae et apostolicae ecclesiae privilegia cassare nituntur.»

Et quod Romana aecclesia a nemine sit appellanda, Gelasius scribens omnibus episcopis cap. 4 (fol. 109') : «Cuncta per mundum novit aecclesia, quod sacrosancta Romana aecclesia fas de omnibus habeat judicandi, neque cuiquam liceat de ejus judicare judicio. Siquidem ad illam pertinet de qualibet mundi parte judicare, ipsam autem nemo est appellare permissus. Sed nec illa praeterimus, quod apostolica sedes sine ulla synodo praecedente et solvendi quos synodus iniqua dampnaverat, et dampnandi quos oportuerit habet potestatem, et hoc nimirum pro suo principatu quem beatus Petrus apostolus Domini [Col. 0303C] voce et tenuit semper et tenebit.» Et Kalistus papa in decretis cap. 1: Quidquid sine discretione justitiae contra Romanae ecclesiae disciplinam actum fuerit, ratum habere ratio nulla permittit. Nicholaus quoque de contemptu sedis apostolicae universali synodo praesidens dixit: «Si quis dogmata, mandata, interdicta, sanctiones vel decreta pro catholica fide, pro ecclesiastica disciplina, pro correctione fidelium, pro emendatione sceleratorum vel interdictione imminentium vel futurorum malorum, a sedis apostolicae praesule salubriter promulgata contempserit, anathema. Si anathema est, qui contemnit decreta apostolica, quid meretur, qui in reverendam sanctis omnibus apostolici nominis majestatem manum inlicite [Col. 0303D] ⁜ 375 non timet extendere? Et ut tandem invincibili Dei gladio feriamus ⁜ 376 , audiant impugnatores ⁜ 377 veritatis, propugnatores perversitatis ⁜ 378 , ex verbis beati Petri ⁜ 379 apostoli cui praejudicium fecerunt quid mereantur. Si quis, ait, hunc, ad Clementem loquens, contristat, Christum qui ei cathedram docendi tradidit non recipit, et tamquam ⁜ 380 qui Christum non susceperit, nec Domini fratrem ⁜ 381 suscepisse judicabitur, et ideo nec ipse suscipietur in regno coelorum.» Qui supra ⁜ 382 de episcopis loquens: Qui, inquit, episcopos vexant, [Col. 0304A] aut ammovere vel dampnare nituntur, ipsum Dominum dampnare per prophetam videntur, et ideo usque ad satisfactionem dampnati sunt. Et post pauca: Qui, inquit, his resistit, Deo resistit, et qui eis injuriam vel contumeliam facit, Deo cujus legatione junguntur facit. Sufficiunt ista, an adhuc ad confutandam adversae partis ineptiam pluriora de scripturis ⁜ 383 querimus testimonia? Accedat et Jheronimus, dicat et ipse quid mereatur qui judicium sedis apostolicae reprehenderit. Audiant malivoli ut instruantur, justi et benivoli ut roborentur et in fide catholica confirmentur. Ait inter cetera scribens ad Damasum: Hec est fides, beatissime papa, quam in ecclesia catholica didicimus, quamque semper tenuimus, in qua si minus perite aut parum caute forte [Col. 0304B] aliquid positum est, emendari cupimus a te, qui Petri et fidem et sedem tenes. Si autem hec nostra confessio apostolatus tui judicio comprobatur, quicumque me culpare voluerit, se imperitum vel malivolum, vel etiam non catholico nomine hereticum comprobabit. Secundum hec ergo beatissimi Jheronimi dicta, que nullus fidelium ambigit veritate subnixa, quisquis judicia reprehendit apostolica, heretica notatur infamia. Augustinus quoque dum tractaret de his, qui sunt inter hereticos computandi, vel qui non, sic ait inter cetera: «Dicit Apostolus: Hereticum hominem post primam et secundam correptionem devita. sciens quia subversus est ejusmodi, et peccat in semetipso dampnatus (Tit. III, 10.) Sed qui sententiam suam quamvis falsam atque perversam nulla [Col. 0304C] pertinaci animositate defendunt praesertim quam non audatia suae praesumptionis perceperint, sed a seductis atque in errorem lapsis parentibus acceperunt, querunt autem cauta sollicitudine veritatem, corrigi parati cum invenerint, nequaquam sunt inter hereticos computandi.» Quibus in verbis aperte ostenditur, eos procul dubio inter hereticos computandos, qui sententiam suam falsam et perversam et errorem infami mente concretum, audatia praesumptionis adinventum, pertinaci animositate defendere moliuntur, veritatem respuentes, a gremio matris ecclesiae recedentes, unitatem scindentes, sanam doctrinam abjicientes, errorum spinis viscera materna scindentes, et praeter id, quod evangelizatum [Col. 0304D] est universali ecclesiae, quod tenet, quod docet, aliena docendo anathematis apostolici interminationem non verentur, quorum nisi resipiscant certus est interitus. Qui si dixerint obediendum potestati quoniam non est potestas nisi a Deo, et qui resistit potestati Dei ordinationi resistit, audiant quid idem Augustinus ad hec respondens dicat: «Quid inquit, resistit potestati, Dei ordinationi resistit; sed quid, si illud jubeat, quod non debes facere, hic sane contempne potestatem, timendo potestatem. (Fol. 109'.) Ipsos humanarum dignitatum gradus adverte. [Col. 0305A] Si aliquid jusserit procurator, nonne faciendum est? Tamen si contra proconsulem jubeat, non utique contempnis potestatem, sed eligis majori servire. Non hinc debet minor irasci si major praelata est. Rursum si aliquid proconsul jubeat, et aliud imperator, numquid dubitatur illo contempto illi esse serviendum? Ergo si aliud imperator, et aliud Deus, quid judicatis? Major potestas audienda est. Da veniam, tu carcerem, ille gehennam minatur. Hinc jam tibi assumenda est fides tua tanquam secutum, in quo possis omnia jacula inimici ignita extingere.»

Sed fortasse domini et utinam fratres nostri decreta apostolica et canonicas sanctiones aut non legerant, aut lecta vel audita surda aure praeterierant, [Col. 0305B] aut quod mage credendum est, et legerant et audierant, et lecta vel audita tenaci memoriae commendarant, sed domino suo imperatori fideles adjutores et cooperatores haberi volunt cui juraverunt, cui per manus et sacramenta hominium fecerunt. Attendant hii qui hujusmodi sunt, quid de sacramentis episcoporum dicat Cornelius papa. Cornelius episcopus Rufo episcopo: Sacramentum hactenus ⁜ 384 a summis sacerdotibus vel reliquis fidelibus ⁜ 385 recta fide minime cognovimus, sed ⁜ 386 sponte eos jurasse comperimus. Sacramentum ⁜ 387 igitur episcopis nescimus oblatum, nec a quoquam ⁜ 388 fieri debet. Pius quoque papa de ⁜ 389 multimodis juramentis loquens: Qui ⁜ 390 , ait, per capillum Dei vel caput juraverit ⁜ 391 , [Col. 0305C] vel alio modo blasphemia contra Deum confessus ⁜ 392 fuerit; si est ex aecclesiastico ordine ⁜ 393 , deponatur, si laicus, anathematizetur. Et si quis per creaturas juraverit ⁜ 394 , accerrime castigetur, et juxta id quod synodus dijudicaverit sustineat ⁜ 395 . Et Cornelius papa in eodem: Haec, ait, sunt ⁜ 396 sanctorum patrum instituta; quae si quis in vanum duxerit vel violare praesumpserit ⁜ 397 , hostis est animae suae, quia nemo contra prophetas, nemo ⁜ 398 contra apostolum, nemo contra evangelium facit ⁜ 399 aliquid absque periculo. Audiant igitur ministri et provisores aecclesiarum qui Romanae ecclesiae praejudicium fecerunt, quid Gelasius papa decernit de privilegio imperatorum et omnium sanctae Dei aecclesiae sacerdotum. «Si, inquit, imperator catholicus est, salva pace ipsius [Col. 0305D] dixerim, filius est, non praesul ecclesiae. Habet privilegia potestatis suae quae administrandis publicis rebus divinitus consequutus est, et ejus beneficiis non ingratus contra dispositionem coelestis ordinis nichil usurpet. Ad sacerdotes enim Deus voluit quae ecclesiae disponenda sunt pertinere, non ad seculi potestates, quas, si fideles sunt, ecclesiae suae et sacerdotibus esse voluit subjectas. Non sibi vindicet imperator alienum jus, et ministerium quod alteri deputatum est, ne contra eum abrupte tendat a quo [Col. 0306A] omnia constituta sunt, et contra illius beneficia pugnare videatur a quo propriam consequutus est potestatem. Non a legibus publicis, non a potestatibus seculi, sed a pontificibus et sacerdotibus omnipotens Deus christianae religionis clericos et sacerdotes voluit ordinari, et discuti et recipi de errore remeantes. Imperatores christiani subdere debent exequutiones suas ecclesiasticis praesulibus non praeferre. Hec, inquit Gelasius, de privilegio imperatorum et omnium ait sanctae Dei ecclesiae sacerdotum.»

Possemus et de sacramentis injustis minime observandis multam exemplorum copiam de scriptis patrum orthodoxorum Augustini, Jheronimi et ipsius Romanae eloquentiae fluvii, beati scilicet Ambrosii, [Col. 0306B] deflorare, quod non semper solvenda sunt promissa omnia, contra eos qui dicunt obediendum regibus, imperatoribus et dominis omnibus quibus juratum est, quidlibet faciat, quidlibet jubeat; et hoc ad patrocinium sui erroris assumunt, quod in Petri epistola positum est: Servi, subditi estote in omni timore dominis, non tantum bonis et modestis sed etiam discolis (I Petr. II, 18) . Quibus breviter respondemus, quod et nos subjectionem conpetentem discolis non negamus, sed discola jubentibus non obedimus. (Fol. 110.) Quod vero dicitur in omni timore, illum intelligimus timorem de cujus possessore dicitur: Qui timet Deum, faciet bona (Eccli. XV, 1) ; et: Beatus qui timet Dominum, in [Col. 0306C] mandatis ejus cupit nimis (Psal. CXI, 1) ; et: Initium sapientiae timor Domini (Psal. X, 10) . Et Paulus in epistola ad Titum: Admone, inquit, illos principibus et potestatibus subditos esse et obedire ad omne opus bonum (Tit. III, 1) . Quem locum disserens beatus Jheronimus ita conclusit: Si bonum est quod praecipit imperator et praeses, jubentis obsequere voluntati. Si vero malum est et contra Deum sapit, responde illud de Actibus apostolorum: «Obedire oportet Deo magis quam hominibus (Act. V, 29) ;» et super epistolam ad Titum: Servi subditi sint dominis suis in omnibus quae non sunt contraria Deo, ut si dominus ea jubet quae non sunt adversa scripturis sanctis, subjiciatur domino servus; si autem contraria praecipit, magis obediat spiritus quam carnis [Col. 0306D] domino. Item in eadem pulchre imperans servis uti obediant dominis, addidit: tamquam Christo, ut scilicet non audiat servus ad naturalem dominum, si contraria praeceptis Domini voluerit imperare.

Hec igitur contra illos qui adversus Deum tumide insani desipiunt, qui clavigeri aetherei vicarium divinitus electum, ab omni christianitate susceptum, sanctitate conversationis perspicuum, diuturnitate temporis confirmatum, quia viciis suis concinnare non vident, dejicere, pro pudor! conati sunt, paucis [Col. 0307A] dicta sint. Quorum conatus nefarios et impia molimina ipsa destruit divinitas, quae regis Egypti significi dum virtute Dei patrata suis fallatiis moliuntur obscurare, dum in angelos lucis se transfigurant, dum speciem pietatis praetendunt et ejus virtutem abnegant, corrupti et aphominabiles facti in vanitatibus suis, sepulcrum patens est guttur eorum venenum aspidum sub labiis eorum (Rom. III, 13) . Ad nichilum devenient tamquam aqua decurrens, quia ova aspidum ruperunt et telas araneae texuerunt (Isa. LIX, 5) , quibus melius fuerat malignorum spirituum consilia non recipere aut intra cordium penetralia concepta abscondere, que figurantur per aspidum ova, quam pro hujus mundi concupiscentia temporalia quelibet operari, nec sibi nec aliis [Col. 0307B] profutura, quia nulla stabilitate fundata, quod exprimitur per aranearum telas. Verum quia sibi nimium creduli, et scripturarum auctoritatibus increduli, fecerunt quod non oportebat, evenit eis quod docebat. Nam sequitur: Qui comederit ab ovis eorum morietur, quia qui eorum consilia receperit, vitam in se animae extingit. Et quod conditum est erumpet in regulum, quia per suscepta et enutrita iniquitatis consilia in corpus antichristi adcrescit, qui per consilium malignitatis eorum corde tectum ad plenam iniquitatem enutritur, de quibus recte subjicitur: Caput aspidum suxerunt (Job XX, 16) , quia videlicet latentes suggestiones inmundorum spirituum prava prius persuasione susceperunt, sed [Col. 0307C] occidit eos jam lingua viperae, quia capti leni subreptione daemonum, veneno violentae temptationis enecati sunt, et quid dicam enecati sunt? Jam sepulti, jam mole desperationis premuntur, jam pessimae consuetudinis et consuetae nequitiae eorum fetore fideles gravantur, quatridiani enim sunt (Joan. XI, 39) . Jamnon tantum sorores, affines et parentes, sed et mater ecclesia quae eos parturivit et lacte fidei imbuens enutrivit, utinam non ad pabulum ignis aeterni, fetorem eorum sustinet. Sed potens est Christi dextera et hos suscitare, et fidem in eis firmam redintegrare, quae potest de lapidibus suscitare filios Abrahae. (Fol. 110'.) Quorum dampnationem quia mater aecclesia viscerum suorum torsiones et parricidales manus quondam filiorum non sustinens [Col. 0307D] gemit, videamus jam quid amicus sponsi egerit, quomodo ab eorum communione et societatis participatione filios prohibuerit, postremo qualiter nisi resipuerint gladio anathematis ultionem noxiis intentaverit. Ac primo quidem signiferi ipsius et incentoris malorum feriendam judicavit maliciam et sic in corpus malorum acuendam gladii limati et evaginati mucrone vindictam.

Heinricus igitur, cujus mentem torpor iniquitatis constrinxerat, causa dissensionis et seminarium malitiae et nequitiae, in Romana synodo pro suis iniquitatibus a beatissimo papa excommunicatus cum complicibus suis atque fautoribus et a regno est depositus ( Febr. 22), ut sola vexatio intellectum daret auditui, et quorum oculos culpa clauserat, pena aperiret. [Col. 0308A] Nescit enim impietas mala quae fecit, nisi cum pro eisdem malis ceperit jam puniri. Omnes etiam, qui ei juraverant vel juraturi erant, a vinculo juramenti sunt absoluti licentia et auctoritate apostolicae libertatis. Hoc cur et qualiter actum sit ab apostolico, Agnes imperatrix, mater ipsius Heinrici, interrogata respondeat. Ita enim dicit scribens Altmanno Pataviensi episcopo:

«Agnes Dei gratia quidquid est, Altmanno Pataviensi episcopo salutem et carissimam dilectionem Me sospitem Deo adjuvante paternitati tuae innotescat, sed maximo afficior merore, quod maximum video aecclesiae imminere periculum, filio meo nimium verbis stultorum credulo. Ea quae modo gesta sunt in Romana synodo, quoniam ut tibi referrem mandasti, [Col. 0308B] referam. Legati filii mei regis venerunt in synodum, et coram omnibus dixerunt apostolico ex parte filii mei, ut surgeret et dimitteret sedem apostolicam, quam non canonice sed rapina adeptus esset. Qui statim a Romanis capti sunt. Similiter archiepiscopi, Moguntinus omnesque episcopi illius partis, miserunt per eosdem legatos litteras, se deinceps nullam obedientiam exibituros apostolico; hoc idem Langobardorum episcopi jure jurando decreverunt. Quare dominus papa omnes qui sponte consenserunt, officio et communione privavit, eisque qui coacti assensum praebuerunt, usque ad festivitatem sancti Petri inducias dedit; filium vero meum regem ob haec et quia excommunicatis communicat, et quia de sceleribus suis penitentiam agere recusat, regia dignitate [Col. 0308C] privavit et anathematis gladio percussit omnesque qui sibi juraverant juramento absolvit. Valete.»

(Fol. 111.) Ecce testimonium matris de praesumptione, rebellione et iniquitate filii, metus de periculo ecclesiae imminenti, confutatio et exprobratio illorum quorum factiosis haec sunt machinata et attemptata consiliis; quid ad haec dicta, quid responsuri, quid objecturi sunt catholicae partis adversarii? Ecce jam regem suum, quem super altitudinem nubium extollere, immo quem contra Dominum et Christum insurgere docuerunt, jam non regem sed tyrannum affectatae superbia potestatis susceperunt. Ut enim ait Ysidorus in libro Sententiarum, rex a recte agendo [Col. 0308D] vocatus est. Si pie, juste et misericorditer regit, merito rex appellatur. Si his caruerit non rex sed tyrannus est. Et ut idem scribit in libro Ethimologiarum: Antiqui omnes reges tyrannos vocabant; sed postea pie juste et misericorditer regendo regis sunt nomen adepti. Impie vero, injuste et crudeliter principantibus non regis sed tyrannicum aptatum est nomen. Rex igitur jure vocatur qui tam se ipsum quam et subjectos bene regere novit et regendo pacificare, qui cultum regiae dignitatis sanctae subjicit religioni, qui magis in timore servire Domino quam in tumore delectatur dominari populo, in quo lenitas iracundiam mitigat, potestatem benignitas ornat, qui subjectis salu […] diligendum quam met […] m tenet ut [Col. 0309A] misericordiam non relinquat, qui se prae omnibus ita sanctae ecclesiae catholicae filium meminit, ut ejus paci atque tranquillitati per universum mundum suum prodesse faciat principatum. Quomodo enim reges serviunt Domino in timore, nisi ea quae contra Domini jussa fuerint religiosa severitate prohibendo atque plectendo? Aliter enim juxta Augustinum servit quia homo est, aliter quia rex est. Quia homo est, servit vivendo fideliter: quia rex est, servit leges justa praecipientes et contraria prohibentes convenienti vigori sanciendo. Omnes enim res, ait Leo papa scribens Pulcheriae augustae cap. 10, aliter tutae esse non possunt, nisi quae ad divinam confessionem pertinent, et regia potestas, et sacerdotalis defendat auctoritas. Si igitur imperator aut cognoscit se [Col. 0309B] ovem esse gregis dominici; si inter sacra altaris cum veneratione se subjicit manibus sacerdotum; si beatae trinitatis cultum fide quidem sua sed sacerdos praedicatione servat; si non tam dominari se mundo, quam dominari sibi Christum gloriatur; si meminerit a quo factus est, et quo invitatur, quantum sibi praestitum sit, et quanti beneficii Deo debitor est; si misericors terrori mansuetudinem, si temperat spe minas; si sursum semper respicit; si Deo misericordiam generat; dico cum Johanne Crisosthomo Christo conregnat, immo in Christi regno quae sunt humana dispensat. Regale ergo est ministerium Dei populum gubernare et in justitia et equitate regere; defensorem esse ecclesiarum, tutorem pupillorum et viduarum, liberare pauperem a potente et inopem cui non [Col. 0309C] est adjutor; et cum beato Job molas iniqui conterere et dedentibus illius praedam auferre; patrem esse pauperum, oculum caecorum et pedem claudorum. Hec qui fecerit, auris audiens beatificabit eum, et in eo consolabitur cor viduae.

Invenit itaque tyrannus hic foveam dejectionis, dum se plus equo [ i. e. aequo] sustulit in culmine pompaticae potestatis. Nam ut ait mitissimus doctor Gregorius: Apostatae angelo similis efficitur, dum homo homini esse similis dedignatur. Neque hoc dicentes impugnamus regiam potentiam, quae quidem ordine suo bona est, sed cauta regentis indiget vita. Bona est, si sciat quis sumere ex illa quod adjuvat, expugnare quod temptat. Semper autem est amica [Col. 0309D] potestati impatientia et ei male subjectae etiam imperat, quia quod ipsa sentit, potestas exequitur. Et utinam potestas ista ita perversa egisset, ut aliis non propinasset; utinam mors illi sua suffecisset, et non virulentis persuasionibus etiam aliorum vitam necasset. Ipsam tamen ejus perversitatem domnus papa studio rectae emulationis, non zelo furoris insectatus est. Sed juxta Jheremiam frustra conflavit conflator; maliciae enim impiorum non sunt consumptae (Jer. VI, 29) . Ecce enim ignis excommunicationis apostolicae exterius conflans durae inustionis admovit penam, et tamen erroris non excoxit culpam. (Fol. 111'.) Adustus est igne anathematis, segregatus est a consortio christianae communionis, sed nisi redeat ad unitatem matris ecclesiae, a quo errore scismatis deviaverat, comburi potest, [Col. 0310A] mundari non potest; quia auro locus est in quo conflatur, a quo quisquis recesserit, etsi luceat, aurum tamen esse desiit, nec clarescit fulgore pulchritudinis, nisi redintegratus et incorporatus ecclesiae, hic prius arserit in officina caritatis, sed noluit Dominus opera impiorum, et idcirco inducit noctem et conterentur (Job XXXIV, 25) . In nocte enim iniqui conteruntur, cum peccatorum praecedentium confusione dampnantur. Quod exponens beatus Gregorius: «Omne, ait, peccatum quod tamen cicius penitendo non tergitur, aut peccatum est et causa peccati, aut peccatum et pena peccati. Peccatum enim quod penitentia non diluit, ipso suo pondere mox ad aliud peccatum trahit. Unde fit ut non solum peccatum sit, sed et peccatum et causa peccati. Ex illo enim [Col. 0310B] vicio culpa subsequens oritur, ex quo mens caeca ducitur, ut pejus ex alia ligetur. Sed peccatum quod ex peccato oritur, non jam peccatum tantummodo, sed peccatum est et pena peccati, quia justo judicio omnipotens Deus cor peccantis obnubilat, ut praecedentis peccati merito etiam in aliis cadat. Quod videlicet agitur superius dispositione ordinata, inferius iniquitate confusa, ut culpa praecedens sit causa subsequentis, et rursum culpa subsequens sit pena praecedentis.» Quod totum in hoc iniquorum omnium capitis membro et complicibus ejus advertere possumus, qui quia cognoscentes Deum, peccatum superbiae intelligendo commiserunt, caecati sunt ne intelligant quod committunt; traditi in reprobum sensum, ut putent se posse divinae auctoritatis jura [Col. 0310C] convellere, traditas ab ipso Domino sanctiones destruere, inaudita a saeculis uti praesumptione, divinum illud quidquid est sacramentum prophanare subvertere et dejicere. In quibus profecto hoc agitur, ut culpis culpa feriatur, quatinus supplicia fiant peccantium, ipsa incrementa viciorum. Hinc de Domino per psalmistam dicitur: Immissiones per angelos malos, viam fecit semitae irae suae (Psal. LXXVII, 49) . Corda enim eorum prioribus meritis adgravata, juste permissa sunt subsequentibus malignorum spirituum persuasionibus falli, quae dum digne in culpam trahuntur, reatus earum in pena cumulatur.

(Fol. 112.) Separato ergo Heinrico a communione [Col. 0310D] corporis ecclesiae et regia dignitate privato, quod semper catholica aecclesia tenuit. quod ab inicio ceptae christianitatis usque ad monstruosa haec tempora stabile et inconvulsum perstitit, scilicet non esse communicandum excommunicatis, a fautoribus et complicibus suis sibimet similibus violatum est, et impletum est quod in Danihelis volumine scriptum est, quia egressa iniquitas a senioribus et judicibus, qui videbantur regere populum (Dan. XIII, 5) . Hii enim qui veritatis dicuntur praecones, quibus credita sunt eloquia Dei ad evangelizandum populo, inauditam contritionem aecclesiae adinvenerunt, communicando regi scelerato et pro sceleribus excommunicato, contra decreta sanctorum canonum et instituta patrum praecedentium, et non abstinendum [Col. 0311A] docendo, et tali se praecipitatione voragini eidem immergendo, non intelligentes quod qui a capite, id est a sede beati Petri, excommunicatis adhaerendo dissenserint, juxta sanctiones patrum orthodoxorum pari cum eis dampnatione teneantur adstricti, juxta illud Niceni concilii: Quod si quis de episcopis, presbiteris, diaconibus seu quilibet ex clero deprehensus fuerit excommunicatis communicare, etiam iste communione privetur, tamquam qui regulam confundit aecclesiae; Fabiani quoque cap. 1: Quod si quis cum excommunicato avertendo regulas scienter saltim in domo loquutus fuerit vel oraverit, ille communione privetur; non reverentes illud Augustini quia quisquis a catholica fuerit separatus aecclesia, quantum laudabiliter se vivere existimet, [Col. 0311B] hoc solo scelere quod a Christi veritate disjunctus est, non habet in se vitam, set ira Dei manet super eum.

Hec igitur est Heinrici quondam regis depositio, haec est ipsius tyranni fautorumque ejus excommunicatio. Et quia secundum dicta prophetica non erat virga Dei ad correctionem super illos (Job XXI, 9) , dirigebatur in manu eorum dolus, sicut et de capite omnium scriptura testatur quia faciet et prosperabitur (Dan. VIII, 12) . Qui quanto amplius malis adhaerebant, tanto minus intelligebant bona quae perdebant. Lux enim veritatis quo habita negligitur, eo permittit Deus ut nec amissa requiratur, et pravi quique tanto se inani laetitia extollunt, quanto magis [Col. 0311C] ad pejora convalescunt, quemadmodum scriptum est: Peccator cum venerit in profundum malorum, contempnet (Prov. XVIII, 3) . Perversae enim mentis est gaudere in iniquitatibus quas flere debuerat. Nam bonae mentis est vulnus sentire peccati. Qui autem gaudent ad scelera, trahunt quos valent ad perditionem suam, et sub peccatis esse, vel culpis culpas addere, credunt se virtutum opulentia cumulare, de quibus bene per prophetam dicitur, quod esse sub sentibus delicias deputant (Job XXX, 7) , quia inde perversam mentem ad gaudia sublevant, unde spinas peccatorum portant. Contempnentes ⁜ 400 enim Deum, minime hic sentiunt quantum sit mali quod agunt. Manere sub sentibus delicias deputant, quia et dura ex praesentis vitae amore tolerant, et tamen affectu [Col. 0311D] nimiae cupiditatis obligati, laborem ejusdem tolerantiae voluptatem putant.

Fautoribus igitur tyranni Heinrici ipsa ejus depositio et excommunicatio versa est in canticum, et domnus papa factus est illis in proverbium. Qui cum audirent excommunicatum regem, prae admiratione se ipsos non capiebant, inpossibile hoc esse proclamabant, a seculo inauditum pronunciabant. Audiamus ergo et nos ab eis illud tantum sacramentum, quod aut regem corrigi prohibeat, aut contumacem canonice notari non consentiat. Quid inverecunde servis Dei opponunt regni fastum? Quod utique si [Col. 0312A] justitia caruerit, a sanctis patribus etiam latrocinium est appellatum. Ait quippe beatus Augustinus in libro quarto De civitate Dei: Bonus si serviat, liber est; malus etiam si regnet, servus est. Et beatus Ambrosius: Misera, ait, servitus est servire peccatis, et servile est omne peccatum, libera est innocentia. Et beatus Augustinus in eodem libro post pauca: Remota, ait, justitia, quid sunt regna, nisi magna latrocinia? quia et latrocinia quid sunt nisi prava regna? (Fol. 112'.) Manus et ipsa hominum est, imperio principis regitur, pacto societatis astringitur, placiti lege praeda dividitur. Hoc malum si in tantum perditorum hominum accessibus crescat, ut et Ioca teneat, sedem constituat, civitates occupet, populos subjuget, evidentius regni nomen assumit. Quod etiam in manifesto [Col. 0312B] confert, non dempta cupiditas, sed addita inpunitas. Coercenda igitur quis neget latrocinia? Si remota justitia nichil aliud sunt regna nisi magna latrocinia, et manus ipsa latrocinantium videtur regi quasi imperio principis praesidentis ad scelera; ergo coercendus est latrocinantium princeps, coercenda ipsa latrocinia, ut accedente justitia disponantur regnorum jura et cessent latrocinia. Sed et numquid reges excepti sunt, quando ipse Rex regum de disciplina aecclesiastica agens ait principi apostolorum: Quodcumque ligaveris super terram erit ligatum et in coelis (Matth. XVI, 19) , et reliqua. Vereantur ergo et reges ab his ligari in terris quorum sententiam Deus confirmat in coelis. Meminerint se esse [Col. 0312C] non supra aecclesiam sed intra aecclesiam, si tamen non ex eo quod reges dicuntur in gurgitem viciorum aut in tyrannidem effrenantur, sed ex eo quod christiani appellantur per vitae puritatem et regnantis mansuetudinem Christum imitantur; quem utique, sicut ait beatus Augustinus, non sequitur, qui non secundum veram fidem et catholicam disciplinam christianus vocatur. Si vero subsannantes nos contrariae partis adversarii requisierint quisnam episcoporum reges redarguerit, audiant quid papa Gelasius dicat in epistola quam scripsit Dardaniae episcopis: «Nathan, inquit, propheta palam publiceque in facie regi David et commissum denunciavit errorem, et ipsum commisisse non tacuit, et confessione correctum consequenter absolvit. Beatae [Col. 0312D] memoriae Ambrosius Mediolanensis ecclesiae sacerdos majorem Theodosium imperatorem a communione publice palamque suspendit, atque ad penitentiam redegit regiam potestatem. Beatae memoriae papa Leo imperatorem Theodosium juniorem Ephesinae synodi latrocinio libere coarguit excedentem. Sanctae memoriae papa Hylarius Anthemium imperatorem, cum Filotheus Macedonianus ejus familiaritate suffultus diversarum conciliabula sectarum in urbem vellet inducere, apud beatum Petrum apostolum palam ne id fieret clara voce constrinxit, in tantum ut non ea facienda cum interpositione [Col. 0313A] sacramenti idem promitteret imperator. Sanctae memoriae quoque Simplicius, et post eum sanctae memoriae papa Felix non solum Basiliscum tyrannum, sed etiam imperatorem Zenonem pro hisdem ipsis excessibus auctoritate libera sepius increpasse noscuntur, flectique potuisset, nisi Constantinopolitani praesulis accenderetur instinctis, qui particeps externae communionis effectus, necessario in quod inciderat jam fovebat, malens vi suae praevaricationis obsistere, quam curandus ad salubria remeare, sicut ipse rerum probavit eventus. (Fol. 113.) Sanctae quoque memoriae Innocentius papa Archadium imperatorem, quia consensit ut sanctus Johannes Crisostomus de aecclesia pelleretur, excommunicavit. (Fol. 112'.) Ecce nuper Onorico Wandalorum [Col. 0313B] regi vir magnus et egregius sacerdos Eugenius Carthaginensis episcopus multique cum eodem catholici sacerdotes constanter restitere sevienti, cunctaque extrema tolerantes, hodieque persequutoribus resistere non omittunt. (Fol. 113.) Nos quoque Odoacro barbaro heretico regnum Italiae tunc tenenti, cum aliqua non facienda praeciperet, Deo praestante nullatenus paruisse manifestum est.» Hec Gelasius. Reliquum est, ut et nos exempla querentibus testimonia rei et tempori congrua ex decretis canonicis et scripturis autenticis proferamus, et in domo Dei, si aurum argentum lapides praetiosos non possumus, saltem quia sic nobiscum bene agitur, vel pilos caprarum offeramus. Ut ergo [Col. 0313C] aliquanto superiora repetamus, beatae memoriae Fabianus papa Philippum imperatorem, primum omnium imperatorum christianum, cum voluisset in paschalibus festis communicare vivificis misteriis, inter penitentes stare praecepit, quoad culpas, quae de eo plurimae ferebantur, per penitentiae lamenta dilueret; quod et religiosissimus princeps gratanti animo suscepit. Cujus humilitas, ut jam alibi diximus, tanto mordacius tumorem regum nostrorum impetit, quanto religiosius ille disciplinam aecclesiasticam in tam rara recentique christianitate suscepit, quam hii in jam matura et dilatata nec audire consentiunt. Beatus Ambrosius maximum imperatorem a communione segregavit, admonens ut effusi sanguinis domini sui penitentiam ageret. Eugenium [Col. 0313D] quoque imperatorem quia de repetenda ara victoriae se sacrilegio miscuit, idem Ambrosius munera ejus sprevit et ab aecclesia eum et complices ejus abjecit. Sanctae memoriae quoque papa Gregorius III removit Romam, et Italiam, et omnia tam rei publicae quam aecclesiasticae jura in Hesperiis partibus ab obedientia Leonis imperatoris et imperii sub eo constituti. Johannes etiam, non papa aut episcopus sed monachus et presbiter Damascenus, doctor optimus, eundem Leonem cum Orientis episcopis anathemati subdidit. Beatae memoriae Zacharias papa Hildericum ultimum de stirpe Merovingorum regem a regno deposuit, et in monasterium detrudi jussit, et [Col. 0314A] Pippinum in honore regni sublimari constituit. Stephanus quoque Romanus pontifex, successor ejus, eumdem Pippinum in regno constituit, et omnes Francigenas a juramento fidelitatis absolvit. (Ann. Fuld. a. 834.) Ludovicus etiam Pius imperator in Elisatiam profectus, occurrentibus ei ibi filiis suis cum Gregorio IV Romano pontifice, judicio episcoporum arma deposuit, et ad penitentiam agendam aliquanto tempore privatus aut sicut in gestis Francorum legitur inclusus victitavit. (Ibid., a. 863, sqq.) Legat etiam in eodem volumine qui scire voluerit, quid a beato Nicholao papa adversus Lotharium regem et conplices fautoresque ejus actum sit pro Tietberga regina repudiata, et Waldrada adultera subintroducta. Sanctae memoriae quoque Germanus [Col. 0314B] Parisiorum episcopus Aribertum regem, quia uxore legitima derelicta duas sibi in matrimonium junxerat, excommunicavit; qui quia correctus non est, judicio Dei percussus mortuus est. Niceforus quoque patriarcha Constantinopolitanus, vir catholicus, considerata difficultate et incursione barbarorum intolerabili, Michaelem imperatorem, quia aliquoties congressus cum barbaris sine triumpho reversus fuerit et inglorius, deposuit, et una cum Procopia augusta natisque suis monastico induit indumento. (Fol. 113'.) Et ut innumerabilia praetermittamus testimonia, dicant qui reges ab aecclesiastica disciplina et per hoc a Deo volunt alienare, utrum in omni divinarum Scripturarum serie, in quibus diversarum [Col. 0314C] sectarum heretici leguntur dampnati fuisse, imperatores videantur excepti; verbi gratia, ut cum Arriani dampnantur, Constantius imperator, aut Walens, aut aliquis regum Arriano caeno sordentum excipiatur? Sed jam ipse domnus papa, qui menbra putrida et emortua praecidit ab unitate corporis, porrigat et obtendat contra obloquentes et subsannantes et maledicta jacientes clipeum defensionis. Ait itaque scribens fidelibus in Theutonicorum regno commorantibus et de excommunicatione regis dubitantibus:

«Gregorius ⁜ (166) episcopus, servus servorum Dei, omnibus episcopis, ducibus, comitibus ceterisque fidelibus in regno Theuthonicorum christianam fidem diligentibus salutem et apostolicam benedictionem. [Col. 0314D] Audivimus quosdam inter vos de excommunicatione quam in regem fecimus dubitare,» etc. (Vide inter epist. Gregorii VII, Patrologiae tom. CXLVIII) .

Scripsit et aliam epistolam, intuitu discretionis, pietatis et misericordiae dulcedine plenam, pro reconciliatione quorumdam; ut si qui ad Deum reverti voluissent, haberent paratum prae oculis medicamentum reconciliationis, ne alicui egritudine praevento obesset, quod ad sedem apostolicam occurrere non posset; et ut nulla haberetur communionis societas cum excommunicatis:

«Gregorius episcopus, servus servorum Dei, [Col. 0315A] omnibus in Christo fratribus, episcopis, abbatibus, sacerdotibus, ducibus et principibus atque militibus, omnibusque christianam fidem et beati Petri honorem revera diligentibus in Romano imperio habitantibus, salutem et apostolicam benedictionem. Gratias agimus omnipotenti Deo,» etc. (Exstat Registri lib. IV, n. 1) .

Hec igitur pro reconciliatione regis et aliorum ab ecclesia alienatorum pius pater dabat mandata fidelibus; cui tamtus ⁜ 401 inerat justitiae splendor, ut suam postponeret salutem, quo matri ecclesiae antiquam redderet libertatem. Non enim eum movebant salutis pericula pro justitia suscepta vel suscipienda. (Fol. 116) . Ita enim animum suum informaverat, ut neque divitias, neque voluptates, neque [Col. 0315B] honores in maximis constitueret, neque in his studium suum omne contereret, quin potius illud decorum et honestum ita sibi proposuerat, ut quidquid ei accidisset quo frangi homines solent, quasi superior non sentiret. Sollicitus etiam erat, juxta beatum Ambrosium, ne quid temere aut incuriose ageret, ex quo probabilem non posset rationem reddere. Pretendebat animo ut bonus speculator, ut appetitus rationi lege naturae subditus, neque praecurreret rationem neque desereret; ne praecurrendo perturbaret eam atque excluderet, et deserendo destitueret. Verum Heinrici perturbata mens effuso appetitu, tamquam efferato impetu frenos rationis non suscipiebat, nec sentiebat aurigae moderamina, [Col. 0315C] ideoque flecti non poterat. Nec deerant qui missas papae epistolas ei referebant, sed quae facere despiciebat, etiam scire contempnebat, ex ⁜ 402 verbis tamen pietatis meditabatur venena iniquitatis, Arrogantis enim est proprium de suis malis bona estimare, de alienis bonis bona sentire. et bonae pondus actionis vertere in maculam criminis. Dum ergo ex condescensione et compassione caritatis meditaretur arma furoris, audiamus quomodo patris nostri virilis animus, astutia serpentis et columbina simplicitate praeditus, velut de specula mentis cogitatione provida obviaverit conatibus ejus iniquis. Ait itaque scribens fidelibus eisdem quibus et supra:

«Gregorius episcopus, servus servorum Dei, [Col. 0315D] eisdem omnibus salutem et apostolicam benedictionem. Postquam fraternitati vestrae epistolam direximus,» etc. ( Vide inter epistolas Gregorii ).

Non mireris eum regem nominari licet depositum, cum et mortui pristino nominentur vocabulo. Sic quoque sanctus Gregorius episcopum inrevocabiliter depositum usurpato nomine episcopi censebat nominari, cui tamen nichil depositae dignitatis restituere volebat. Quid etiam beatus papa ad legationem illam regis se minime regentis, pro qua etiam in Romana [Col. 0316A] est synodo depositus, responderit, quomodo tota Spiritum sanctum mente concipiens intonuerit subinferatur (fol. 116') :

«Gregorius episcopus, servus servorum Dei, omnibus qui cupiunt annumerari inter oves Christi, quas beato Petro commisit, salutem et apostolicam benedictionem. Audistis, fratres mei, novam et inauditam praesumptionem» etc. (Exstat Registri lib. III, n. 6) .

(Fol. 116'.) Anno ab inc. Dom. 1078, indictione 1, pontificatus ejus anno 5, mense Martio, Gregorius papa VII, Romanae synodo episcoporum centum praesidens, dixit post aliqua: Ordinationes illorum qui ab excommunicatis sunt ordinati, sanctorum [Col. 0316B] Patrum sequentes vestigia, etc. (Vide in Gregorio VII, Acta synodi Romanae I.

(Fol. 116'.) (Acta concil. 1079.) Anno ab incarnatione Domini 1078, mense Februario, indictione 2, pontificatus domni papae Gregorii VII, anno 6, convocatum est concilium ex diversis partibus orbis et omnibus in ecclesia Salvatoris Romae congregatis, habitus est sermo de corpore et sanguine Domini ⁜ (167) . Maxima siquidem pars panem et vinum per sacrae orationis verba et sacerdotis consecrationem Spiritu sancto invisibiliter operante converti substantialiter in corpus dominicum quod in cruce pependit, et in sanguinem qui de ejus latere fluxit, asserebat: quidam vero caecitate nimia perculsi, figuram tantum astruebant. Verum ubi res cepit [Col. 0316C] agi, priusquam tertia die ventum foret in synodum, defecit contra veritatem niti pars altera. Denique Berengarius, hujus erroris magister, post longo tempore dogmatizatam impietatem errasse se coram concilio confessus, veniam postulatam ex apostolica clementia meruit, juravitque sic: «Ego Berengarius corde credo et ore confiteor, panem et vinum, quae in altari ponuntur, per mysterium sacrae orationis et verba nostri Redemptoris substantialiter converti in veram et propriam ac vivificatricem carnem et sanguinem domini nostri Jesu Christi, et post consecrationem esse verum corpus Christi, quod natum est de Virgine, et pro salute mundi oblatum in cruce pependit, et quod sedet ad [Col. 0316D] dexteram Patris; et verum sanguinem Christi qui de ejus latere fusus est, non tantum per signum et virtutem sacramenti, sed in proprietate naturae et unitate substantiae, sicut in hoc brevi continetur, et ego legi, et vos intelligitis, sic credo: nec contra hanc fidem ulterius docebo. Sic me Deus adjuvet, et haec sacrosancta evangelia.» Tunc domnus papa praecepit Berengario auctoritate apostolica, ut de corpore et sanguine Domini numquam ulterius cum aliquo disputare vel docere praesumeret, excepta [Col. 0317A] causa reducendi ad fidem eos, qui per ejus doctrinam ab ea recesserant.

(Fol. 117.) Hoc anno obiit Grimoldus abbas sancti Vitoni, dum a Roma regrederetur, et sepultus est Mantuae in aecclesia sancti Andreae apostoli 14 Kalendas Julii, cum jam ipsam ecclesiam tertio anno regeret domnus Rodulfus abbas, ipso Grimoldo de praelatione abbatiae excusato. Erat enim simplicis naturae.

Hoc etiam anno, qui erat ab incarnatione Domini 1078, regimen praelationis apud Casam Dei Siguinus quondam Lugdunensis canonicus, natalibus clarus, morum probitate coruscus, nunc felici beatus excessu ⁜ 403 . Sub quo ordinatus est abbas Fraxinensis [Col. 0317B] ⁜ (168) ecclesiae Pontius a domino papa Gregorio, qui post aliquot annos infestatione Heinrici dicti regis abbaciam dimisit, quesita a domno Anselmo Lucensi episcopo licentia, et optenta per haec verba: «P. dilectissimo in Christo confratri, A. omnium episcoporum minimus, salutem in Christo. Tanto diligentiores nos et sollicitiores vos erga salutem animae tuae esse convenit, quanto magis de nostra caritate fraternitas tua confidit; ne, quod absit, nostra negligentia sanctum desiderii tui fervorem extinguat, et sanguinem tuum in districto suo judicio omnipotens Dominus de manu mea requirat. Credidi domni abbatis et sanctae congregationis Casae Dei, necnon venerabilis patris nostri H. Lugdunensis archiepiscopi obedientiam, cum benedictione [Col. 0317C] apostolica beatissimi patris nostri G. omnibus iniquitatibus majorem esse, et non solum ad detergendam omnem maculam iniquarum cogitationum, verum etiam ad promerendam requiem aeternam posse sufficere, nisi tu non credendo indignum efficeres, et gratiam Dei in vacuum reciperes. Omne enim quod non est ex fide, peccatum est, ita ut in his etiam qui tradere videntur corpora sua propter Deum ad supplicia, mors operetur, non vita, vim ex sua diffidentia quodammodo omnipotenti Deo difficultatem perficiendi ingerat, qui omnes salvos fieri desiderat, sicut ipse in Evangelio dicit: «Calicem meum bibetis, sedere autem ad dexteram meam vel ad sinistram, non est meum dare vobis.» Tibi itaque obedienti, tibi firmiter credenti, tibi omnem [Col. 0317D] spem tuam in virtute sanctae ecclesiae collocanti promissa est venia, tibi vero aliud agenti, aliud simulanti, nulla relinquitur fiducia, si corpus tuum tradideris ita ut ardeat. Scis quia multoties in fide mea te suscepi, hac tamen condicione, ut curam regiminis tibi injunctam cum omni sollicitudine exiberes, nec ulterius animae tuae, sicut tu male credebas, custodiam commissi tibi gregis necessitatibus praeponeres; non quae tua sunt, sed quae aliorum attenderes. Sed ut video, nulla ratione a [Col. 0318A] sui propositi tramite animus tuus revocari potest. Propterea metuens ne in pejus proficiant ea etiam quae bona videntur, melius nobis visum est ut cursum suum peragat bonae intentionis tuae fluvius, quam contra impetum currens perpetua ariditate dampnetur. Tolerabilius est enim ut tu solus pereas, quam tecum pariter sicut hactenus omnes tibi commissos in discrimen adducas. Sed tamen confidimus, quia tribuet tibi Dominus secundum cor tuum, quem non invenit idoneum ad regimen aliorum secundum cor suum. Si itaque alia via plus tibi placet, nostra licentia depone sarcinam, quam imposuit tibi sola sine caritate necessitas, et sanctis orationibus tuis adjuva me in alia navi laborantem. Saluto per te domnum Lugdunensem archiepiscopum, [Col. 0318B] si tamen rationabilis necessitas a totius orbis internecione excusat. Si enim aut timore, aut negligentia, aut quietis noxiae amore matrem suam visitare, et liberare de manu mortis distulit, reus erit judicio, nisi sine mora venire et in omnibus auxiliari studuerit.»

(Fol. 117'.) Destinavit autem praefatus papa ad visitandos et corroborandos christianae fidei propugnatores ad regnum Teuthonicorum descendere, quod et ab illis missis ad meum nunciis, quesitum erat, ut in sua praesentia magis magisque manifestaretur justitiae regula, scribens ad omnes beati Petri fideles in haec verba:

«Gregorius ⁜ (169) episcopus, servus servorum [Col. 0318C] Dei, omnibus archiepiscopis, episcopis, abbatibus, ducibus, marchionibus, comitibus omnibusque christianam et beati Petri fidem et doctrinam defendentibus et observantibus, in omni regno Theuthonicorum habitantibus, salutem et per beatorum Petri et Pauli benedictionem omnium peccatorum absolutionem. Ego qualiscumque sacerdos apostolorum principis,» etc.

(1076.) Plures itaque illorum, quos in apostolici depositione desipuisse diximus, cognito peccato inobedientiae, penitentia ducti, ad Deum post errata reversi sunt, levantes ad Deum faciem cordis, a quo recesserant consentiendo iniquitati. Replebatur os eorum increpationibus, et dum contra se subtile judicantis Dei examen contemplabantur, culpas suas [Col. 0318D] lamentis insequebantur, seque penitendo increpabant quales fuerant, amara se penitentiae invectione persequentes. Penitentis enim est proprium tunc culpas plangere, cum quid egerit coeperit pensare, et tunc subtilius pensare, cum sollicitius ceperit plangere. Hii ergo absolutione quaesita et obtenta, consilium dederunt regi, ut sicut ipsi erant absoluti, ita et ipse studeret absolvi vinculis anathematis; adjicientes, quia si annus clauderetur antequam absolveretur, omni eorum servitio privaretur, et [Col. 0319A] amplius pro rege non haberetur, quia in ejus communione vel servitio certi erant de imminenti animae periculo. Sed qui foeditatem suae infirmitatis considerare negligebat, sed per elationis fastum potentiae suae gloriam attendebat, unde sibi gloriosior videbatur, inde descendebat, et unde se gloriosum judicabat, inde in ima deterius corruebat. Ut enim ait idem ipse Heinricus in epistola Romanis directa, ubi cum omnia falsitatis et mendacii plena sint, in hoc uno veritati licet nolens favit, sub specie timoris divini, non in veritate catholicae pacis consiliis illorum adquiescere se finxit. (Fol. 118.) Verum nos, quibus Christus fides, Christus refugium, Christus est solatium, nenias ejus diabolico ab ore ructatas, iniquitatis calamo dictatas, confusionis atramento [Col. 0319B] signatas, a memoria bonorum omnium repellentes, quid egerit, quomodo absolutionem, quantum ad exterioris hominis habitudinem, optinuerit, cum sacra scriptura testetur, quia qui ficte Deum querunt, numquam invenire merentur, ex verbis patris nostri sepe fari audiamus.

«Gregorius episcopus, servus servorum Dei, omnibus archiepiscopis, episcopis ducibus, comitibus ceterisque princibus regni Theuthonicorum Christianam fidem defendentibus, salutem et apostolicam benedictionem. Quoniam pro amore justitiae,» etc. Vide inter epistolas Gregorii VII, Patrolog., t. CXLVIII.

Quod sacramentum quam parum rex attenderit, haec epistola notat:

[Col. 0319C] «Gregorius episcopus, servus servorum Dei, dilectissimis in Christo fratribus et filiis, archiepiscopis, episcopis, ducibus, comitibus, caeterisque principibus, cum omni populo regni Teutonicorum Christianam fidem et religionem defendentibus, salutem et apostolicam benedictionem.

«Sicut in prioribus litteris et legatorum verbis vobis significavimus,» etc. Vide, ibid., n. 33.

Qui autem fuerint hii domni papae legati ⁜ (170) , ex verbis regis accepimus, Paduanus scilicet et Albanus episcopi ⁜ (171) , a quibus etiam in Wizeburge synodus est habita. Regi itaque praefato Heinrico, ut in verbis domni papae colligere possumus, sola est communionis gratia reddita ⁜ (172) , non tamen regno restitutus, nec fidelitas omnium qui ei vel [Col. 0319D] juraverant vel juraturi erant, ut sibi servaretur praeceptum est. ( Act. conc. ) Quod ideo retentum est, ut inter eum et principes ultramontanos, qui ei causa jussionis apostolicae restiterant, justitia fieret vel pax componeretur, sicut ipse juramento per duos episcopos promiserat. (Fol. 119'.) Verum praedicti episcopi et principes ultramontani audientes illum non servare quod promiserat, quasi de eo [Col. 0320A] desperati, absque domni papae consilio elegerunt sibi Rodulfum ducem in regem.

Rodulfus igitur festinanter misso nuncio, indicavit se quidem coactum regni gubernacula suscepisse, tamen se paratum domno papae in omnibus obedire. Et eumdem semper promittens sermonem, adjecit etiam, filio suo dato obside itemque fidelis sui ducis Bertaldi filio, quod promittebat sacramento firmare. Interea etiam Heinricus precabatur eum, ut contra Rodulfum eum adjuvaret. Cui domnus papa respondit se libenter facturum, audita utriusque partis ratione, ut sciret cui justitia magis faveret. Quam responsionem contempsit inani elatus rumore, putans eum suis se viribus posse devincere. Mens enim ejus quo procellosis actuum motibus [Col. 0320B] concitabatur, eo ab internae sapientiae quiete atque stabilitate disjungebatur. Quia enim maliciam tegebat in corde, ore autem blandimenta exibebat, quia cogitationes suas duplicitate obnubilabat, quia puritatis verba quasi fatuitatem judicabat, et vias simplices innocentiae declinabat, idcirco sapientiae tranquillitate perfrui nequaquam poterat.

Igitur domnus papa quod coeperat ut perficeret omnimodis intendebat, querens ducatum qualiter ad Theuthonicorum regnum transiret, et eo magis anxiabatur, quo magis regni status turbabatur. Et quoniam fideles illo legatos destinaverat qui votorum ejus non segnes exequutores essent, misit eis speciales pro hoc negocio litteras, scribens eis ab [Col. 0320C] Italia:

«Gregorius episcopus, servus servorum Dei, Bernardo sanctae Romanae ecclesiae diacono et Bernardo Massiliensi abbati, salutem et apostolicam benedictionem. Fraternitati vestrae notum esse non ambigimus,» etc. ⁜ (173) .

Item ad reliquos fideles.

«Gregorius episcopus, servus servorum Dei, archiepiscopis, episcopis, ducibus, comitibus et universis Christi fidelibus in regno Theuthonicorum consistentibus, salutem et apostolicam benedictionem. Notum vobis fieri volumus, fratres karissimi,» etc. ⁜ (174) .

Interea Heinricus, quia affectatis iniquitatibus ejus subsequens favebat effectus, bella, cedes, homicidia per se suosque perpetrare non desistebat, aecclesiarum destructionem et ovilis dominici perturbationem [Col. 0320D] siciens, pastores ab aecclesia abigebat, lupos ad ovilia subintroducens; et prosperitate sua decipiebatur, quia dirigebatur in manu ejus dolus. Quia enim vitae viam deserens in peccatorum se tenebras dejecerat, voragine iniquitatis demersus, et mole pravae consuetudinis obrutus, reprobo sensui est traditus, ut nesciret pensare mala quae faciebat, qui utinam vitae itinera quae noluit per innocentiam [Col. 0321A] teneret saltim per poenitentiam. ( Act. conc. ) Hic itaque contra Rodulfum tertio congressus, postquam persensit se quod speraverat non posse peragere, duos episcopos de consentaneis suis, Virdunensem et Obseburgensem ⁜ 404 Romam misit (1078), et domnum papam in synodo ut ei justitiam faceret per eos rogavit; quod et nuncii Rodulfi, qui praesentes aderant, fieri laudaverunt. (Fol. 121.) Statutum est itaque in eadem synodo, in partibus ultramontanis fieri colloquium, sicut ex verbis domni papae plenius quilibet potest advertere:

«Gregorius episcopus, servus servorum Dei, archiepiscopis, ducibus, principibus, marchionibus, omnibusque majoribus atque minoribus in Theuthonico regno constitutis, exceptis his qui canonica [Col. 0321B] excommunicatione tenentur, salutem et apostolicam benedictionem. Notum vobis fieri volumus, fratres karissimi,» etc. ⁜ (175) .

(Fol. 121'.) Misit etiam pro hoc negocio speciales litteras Trevirensi archiepiscopo, quas hic etiam subnectere non pigebit: «Gregorius episcopus, servus servorum Dei, Udoni Trevirensi episcopo salutem et apostolicam benedictionem. Quanta nobis sollicitudo,» etc. ⁜ (176) .

Udo igitur Treviorum archiepiscopus non multo post beato fine quievit, et si negotium apostolicae legationis intermissum est. Quamobrem domnus papa pro hoc eodem negotio exequendo alios legatos mittere statuit, scribens fidelibus omnibus in hec verba ⁜ (177) :

[Col. 0321C] (1079, Febr.) «Gregorius episcopus, servus servorum Dei, omnibus archiepiscopis, episcopis, in Theutonico ⁜ 405 regno commorantibus ⁜ 406 , si obedire voluerint, salutem et apostolicam benedictionem. Quoniam ex lite et dissensione,» etc.

Secundum ergo fidem dictorum missi sunt legati a latere sedis apostolicae, de quibus cum aliqua sinistra referrentur, domnus papa has eis misit litteras ⁜ (178) ab urbe Roma:

«Gregorius episcopus, servus servorum Dei, dilectis in Christo fratribus et coepiscopis, Petro Albanensi et Odelrico Pataviensi, salutem et apostolicam benedictionem. Sunt multi, quibus tamen non credimus,» etc

His acceptis litteris. quia corrupti muneribus a [Col. 0321D] sententia et proposito gravitatis apostolicae deviaverunt, aliud quam quod eis impositum fuerat agentes, Heinricum videlicet in regnum reformantes et Rodulfum pervasorem et invasorem regni. ab aecclesia [Col. 0322A] publice precidentes, quod omnino veritati adversabatur, episcopos quoque simoniacos confirmantes, qui manifeste Heinricianis communicabant: cum fideles rei veritate minus inspecta a sede hoc apostolica ita processisse crederent et dubitarent, et sermo titubationis illorum ad aures patris nostri venisset, litteras eis misit, in quibus et quod male actum fuerat reprehendit, quodque se ignorante factum esset edocuit, et ut in fide recta inconcussa spe perseverarent, evidenter ammonuit, scribens eis in haec verba:

«Gregorius episcopus, servus servorum Dei, omnibus fidelibus sancti Petri in Theuthonico regno commorantibus salutem et apostolicam benedictionem. Pervenit ad nos quod quidam ex vobis de nobis [Col. 0322B] dubitant, tamquam in instanti modo necessitate usus sim seculari levitate,» etc. ⁜ (179) .

Colloquium itaque illud qualiter vel a quibus personis fuerit impeditum, in verbis praecellentissimi patris nostri constat apertum. Quia enim Heinricus abjecto jugo obedientiae, ipsum colloquium impediendo, excommunicationem intentatam non est veritus incurrere, pro his, inquam, et aliis innumerabilibus malis, homicidiis, perjuriis, adulteriis, fornicationibus, symonia, aecclesiarum quoque destructione non minima, in Romana synodo anathematizatus est et dampnatus, et a regno inrecuperabiliter depositus (1080, Mart. 7). Quam ejus dampnationem hic subnectere dignum judicavimus:

(Fol. 123'.) «Beate Petre princeps apostolorum, et [Col. 0322C] tu, beate Paule doctor gentium, dignamini, queso, aures vestras ad me inclinare, meque clementer exaudire. Quia veritatis estis apostoli et amatores, adjuvate ut veritatem dicam vobis, omni remota falsitate, quam omnino detestamini; ut fratres mei mihi melius adquiescant, et sciant et intelligant, quia ex vestra fiducia post Deum et matrem ejus semper Virginem Mariam pravis et iniquis resisto, vestris autem fidelibus auxilium praesto. Vos autem scitis, quia non libenter ad sacrum ordinem accessi, et invitus ultra montes cum domino meo papa Gregorio abii, sed magis invitus cum domino meo papa Leone ad vestram specialem aecclesiam redii, in qua utcumque vobis deservivi. Deinde valde invitus cum [Col. 0322D] multo dolore et gemitu et planctu in throno vestro valde indignus sum collocatus. Hec ideo dico, quia non ego vos, sed vos elegistis me, et gravissimum pondus ecclesiae vestrae super me posuistis; et quia super montem excelsum me jussistis ascendere, et [Col. 0323A] clamare et annunciare populo Dei scelera eorum, et filiis ecclesiae peccata eorum, menbra diaboli contra me coeperunt insurgere, et usque ad sanguinem praesumpserunt in me manus injicere. Astiterunt reges terrae et principes seculares et aecclesiastici, aulici etiam et vulgares convenerunt in unum adversus Dominum, et adversus vos christos ejus dicentes: «Disrumpamus vincula eorum, et projiciamus a nobis jugum ipsorum.» Et ut me omnino morte vel exilio confunderent, multis modis in me conati sunt insurgere. Inter quos specialiter Heinricus quem dicunt regem, Heinrici imperatoris filius, contra vestram calcaneum erexit aecclesiam, facta cum multis episcopis ultramontanis et Italicis conspiratione, adnitens me dejiciendo eam sibi subjugare. [Col. 0323B] Cujus superbiae vestra restitit auctoritas, eumque vestra destruxit potestas. Qui confusus et humiliatus, ad me in Langobardiam venit, absolutionem ab excommunicatione quesivit. Quem ego videns humiliatum, multis ab eo promissionibus acceptis de vitae suae melioratione, solam ei communionem reddidi; non tamen eum in regno, a quo in Romana synodo deposueram, restauravi; nec fidelitatem omnium qui ei juraverunt vel juraturi erant, a quo omnes in eadem synodo absolvi, ut sibi servaretur praecepi. Et ideo hec detinui, ut inter eum et principes ultramontanos, qui ei causa et jussionis ecclesiae vestrae restiterant, justitiam facerem ⁜ 407 , vel pacem componerem, sicut et ipse Heinricus juramento [Col. 0323C] per duos episcopos mihi promisit. Predicti autem episcopi et principes ultramontani, audientes illum non servare quod promiserat, quasi desperati de eo, vobis testibus, elegerunt sibi Rodulfum ducem in regem. Qui rex Rodulfus festinanter ad me misso nuncio, indicavit se coactum regni gubernacula suscepisse, tamen se paratum mihi modis omnibus obedire. Et ex eo tempore eumdem mihi semper misit sermonem; adjiciens etiam, filio suo dato obside et fidelis sui ducis Bertaldi, quod promittebat sacramento firmare. Interea Heinricus cepit me precari, ut illum contra praedictum Rodulfum adjuvarem. Cui respondi, me libenter facere, audita utriusque partis ratione, ut scirem cui justitia magis faveret. Ille vero putans eum suis viribus posse devincere, [Col. 0323D] meam contempsit responsionem. (Fol. 124.) Postquam autem persensit se non posse sicut speravit agere, duo episcopi ex consentaneis suis, Virdunensis scilicet Teodericus, et Obseburgensis, Romam venerunt, et in synodo ex parte Heinrici me ut ei justitiam facerem rogaverunt, quod et nuncii Rodulfi fieri laudaverunt. Tamdem aspirante Deo, sicut credo, statui in eadem synodo, in partibus ultramontanis fieri colloquium, ut illic aut pax [Col. 0324A] statueretur, aut cui justitia faveret amplius cognosceretur ⁜ 408 . Et quia putabam quod injustior pars colloquium nollet fieri ubi justitia locum suum servaret, excommunicavi et anathemate obligavi omnes personas sive regis, sive ducis, sive episcopi, aut alicujus hominis, qui colloquium aliquo ingenio impediret ne fieret. Predictus autem Heinricus cum suis fautoribus non timens periculum inobedientiae, quod est scelus idolatriae, colloquium impediendo excommunicationem incurrit, et se ipsum anathematis vinculo obligavit; magnamque multitudinem christianorum morti tradi, et aecclesias fecit dissipari, et pene totum Theuthonicorum regnum desolationi dedit. Quapropter confidens de judicio et misericordia Dei, ejusque piissimae matris semper [Col. 0324B] Virginis Mariae, vestra fultus auctoritate sepe nominatum Heinricum, quem dicunt regem, omnesque fautores ejus, excommunicationi subjicio, et iterum regnum Theuthonicorum et Italiae ex omnipotentis Dei parte et vestra interdicens ei, omnem potestatem et dignitatem regiam illi tollo, et ut nullus christianus ei sicut regi obediat interdico ⁜ 409 . Ipse autem Heinricus cum suis fautoribus in omni congressione belli nullas vires, nullamque in vita sua victoriam optineat. Ut autem Rodulfus regnum Theuthonicorum regat et defendat, quem Theuthonici elegerunt sibi in regem, ad vestram fidelitatem ex parte vestra dono, largior et concedo, omnibusque sibi fideliter adherentibus absolutionem omnium [Col. 0324C] peccatorum vestramque benedictionem in hac vita et in futura, vestra fretus fiducia, largior. Sicut enim Heinricus pro sua superbia et inobedientia et falsitate a regni dignitate juste abjicitur, ita Rodulfus ⁜ 410 pro sua humilitate, obedientia et veritate, potestas et dignitas regni conceditur. Agite nunc, queso, patres et principes sanctissimi, ut omnis mundus intelligat et cognoscat, quia si potestis in coelo ligare et solvere, potestis in terra regna, imperia, principatus, ducatus, marchias, comitatus, et omnium hominum possessiones pro meritis tollere et concedere. Vos patriarchatus, archiepiscopatus, primatus, episcopatus frequenter tulistis pravis et indignis, et religiosis viris dedistis. Si enim spiritualia judicatis, quid de secularibus potestis? Et si [Col. 0324D] tangelos dominantes omnibus superbis principibus, quid de illorum servis facere potestis? Addiscant nunc reges terrae et omnes seculi principes, quanti vos estis, quid potestis, et timeant parvipendere jussionem ecclesiae vestrae, et in praedicto Heinrico tam cito judicium vestrum exercete, ut omnes sciant, quia non fortuitu, sed vestra potestate cadet et confundetur, utinam ad penitentiam! ut spiritus salvus sit in die Domini. Data Romae Non. Martii.»

[Col. 0325A] (Fol. 124'.) Preerat tunc temporis ⁜ (179*) Mediomatricum urbi vir egregius, et inter praecipuos catholicae fidei propugnatores magnum patientiae, religionis et justitiae documentum, domnus Herimannus episcopus, Leodiensis aecclesiae filius, piae memoriae Adalberonis episcopi Mettensis successor a Deo praedestinatus et donatus; qui in primevo juventutis flore, temporibus Annonis venerabilis Coloniensium archiepiscopi, tutoris et moderatoris regni, palatii frequentiam nanctus, regis illius pene universa noverat, in tantum ut etiam ante perceptam episcopatus gratiam pro ejus insolentia a curiae se plerumque administratione subtraheret, et magis eligeret contemptus esse mediocritate sua, quam ex inquinatione societatis factiosorum sperare majora: maxime [Col. 0325B] cum videret praefatum reverendae memoriae virum Annonem dolere et gemere frequenti contritione, desolatum sub tali principe statum regni, incurvatum jus imperii, contritum cornu dominii, in quo esset sola spes dejectionis aecclesiasticae, et perturbatio pacis catholicae, confusio et horror, vanitas et contritio, et omnia pessumdans superba, lubrica, vana, inconstans atque immunda presumptio. Ubi vero episcopatus officium adeptus est, satis penituit de manu regis illius investituram pontificatus se suscepisse, adeo ut etiam impositam praelationis sarcinam libens rejecerit, volens deposuerit, toto se ab ea nisu excusaverit, si assensum praestitisset auctoritas Romani pontificis, apud quem pro excessibus suis, id est incaute usurpata eadem investitura, quae [Col. 0325C] est contra instituta canonica, culpam fateri non erubuit, satisque cavit in posterum a communione ejus et fautorum ejus, propter quod et tanta passus est, ut et de illo dictum possit videri: Ego ostendam illi quanta oporteat eum pro nomine meo pati (Act. IX, 16) . In primo sane congressu passus est quod fuit hominis, ut disceret jam in secundo, qui ei fuit jugis et perpetuus, de Deo praesumere non de se. Lapsus est enim ut homo, titubavit ut homo, quia praesumpsit ut homo. Sed evacuatum est jam in illo scandalum obprobrii, quia in bonitate vitae suae abscisum est quod conturbaverat illum; et per illum bonos omnes, et obscuritate rarescente reluxit aurum, invaluit color optimus, resplenduit in diademate [Col. 0325D] regis eterni lapis sanctuarii. Hic igitur in ipso primo suo ingressu, apostolicae doctrinae exequutor factus, cum postmodum communicasset regi scelerato et pro sceleribus excommunicato, a cujus se, ut dictum est, jam per aliquantum temporis communione suspendarat, doluit ut praediximus se deceptum; viribusque resumptis, a domno papa absolutionem quesivit errati. Qui etiam praecepti domno Diensi episcopo, ut eum vice sua aut per se, aut si timore regis vereretur illo transire, per aliquem [Col. 0326A] religiosum virum, de cujus fide et magnanimitate confideret, absolveret. At ille vicem obedientiae imponens abbati Divionensis coenobii, Mettim eum direxit, a quo absolutus est ipsa vigilia natalis Domini.

(Fol. 125.) Cum ergo totis medullis cordis adhereret praeceptis apostolicis, et e contrario omnia ei intentaret adversa indignatio regia, et fallax adulantium ei lingua, conquerentium non posse auctoritatem sanctae Romanae aecclesiae regem imperatoris filium a Deo electum et honoratum, sanctam illam regiae majestatis dignitatem a seculis honoratam deponere, et a gremio matris ecclesiae segregare, et concessa privare potestate, cum non esset potestas nisi a Deo, quae autem sunt a Deo, ordinata sunt: [Col. 0326B] et ille a sede apostolica contra rabiem oblatrantium curationis expeteret antidotum, ut erga eorum impetus scriptis apostolicis quasi clypeo defensionis muniretur, hanc ei ab urbe mitissimus doctor misit (1081) epistolam per Rodulfum abbatem Virdunensis monasterii, ita auctoritatibus Scripturarum divinarum munitam atque refertam doctrinaeque apostolicae sale conditam, ut hec sola sufficiat fidelibus ad confutandam adversariorum ineptam stultitiam:

(Fol. 125.) «Gregorius episcopus, servus servorum Dei, dilecto in Christo fratri ⁜ 411 Mettensi episcopo, salutem et apostolicam benedictionem. Quod ad perferendos labores et pericula pro defensione veritatis te paratum intelligimus, divini muneris esse [Col. 0326C] non dubitamus,» etc. ⁜ (180) .

(Fol. 128.) Hanc igitur epistolam Mettensis episcopus suscipiens, plurimum confortatus est in Domino. Verum nos hac decursa ad historiae ordinem redeamus.

Ubi ad aures Heinrici regis et fautorum ejus anathemata domino papa factum personuit, infremuit tyrannus, factiosorum strepitus in beati Petri vicarium turpia et nefanda concrepans intonuit, dicentium magum eum esse et impostorem, hereticum, homicidam, fornicarium, et si quid aliud aversatur sanae doctrinae. Non debere regem, imperatoris filium, qui non sine causa gladium portaret, qui Romanae rei publicae patricius tutor et defensor esse [Col. 0326D] deberet, tantam pati sanctae Dei aecclesiae conculcationem, ut homo omnium peripsima, pro suis sceleribus juste puniendus, et merito ab aecclesia exturbandus, summam illam regii nominis majestatem inpugnaret. Maledictum frustra prolatum, in eum, a quo processerat, retorquendum: ut qui domino suo et regi foveam paraverat maledictionis, eo inmuni remanente, ille, qui caput et causa mali erat, prior incideret in eam. Cum in hoc omnis perstreperet aula, decretum est communi consilio, ut ille qui reverendam [Col. 0327A] a seculis regiam majestatem ab ecclesia extorrem pronunciaverat, ab aecclesiae corpore segregaretur, et Romanae aecclesiae pontifex, qui supra omnes est, ab his qui ei subesse debebant, excommunicationi adjudicatus est. (Fol. 128'.) O dementia imcomparabilis, furor inedicibilis, insania mirabilis! Quis, rogo, imperatorum, quis regum ad tantam prosilire ausus est protervam insaniam insanamve proterviam ut clavigeri coelestis vicarium, cujus lingua clavis coeli est, canonice electum, ab omni christianitate susceptum, bene viventem, recta docentem, ab ecclesia alienandum pronunciaverit? Conventus hic apud Ulterius Trajectum habitus est, ubi contra Deum et Dominum disputatum est. Dies erat sabbati, et vespere sabbati ipsa nocte dominicae [Col. 0327B] diei illuscescente, in concilio malignantium constitutum est et deliberatum ut in crastino ad missas in omnium audientia papa excommunicaretur, quia ausus fuisset regem et dominum suum excommunicare; justam hanc esse sententiam, ut in quo peccaverat, puniretur. Aderat in consessu illo iniqua gerentium Virdunensis Theodericus et Pibo Tullensis, et plures alii, qui etsi favebant regiis negociis, hoc tamen, quia sanctorum patrum obviabat decretis et sanctionibus repugnabat canonicis, aversati sunt. Et quidem Tullensi id officii impositum a rege fuit, eo quod esset mentis timidae et multae inconstantiae, ut negocium id exequeretur; sed ille dum pavet ad singula nec audet reniti, noctu cum Virdunensi assumptis [Col. 0327C] sociis fugae se credit consilio; quamobrem et in crastinum aliquanto morosius prolongata est negotiis hujus exequutio ⁜ (181) . Solus Willelmus Trajectensis inventus est, qui dum hesternam ructat crapulam, posuit in coelum os suum, et lingua ejus in dominum et magistrum suum maledictionis intorsit jaculum ⁜ (182) . Sed non inpune. Nam cum hoc inter sacra missarum peregisset solempnia, et peracto scelere datus in reprobum sensum ad eadem perexplenda accingeretur, ne vel in hoc a Judae proditoris consortio et merito separaretur, ubi corpus dominicum, in quod peccaverat, male sibi conscius sumpsit, ultio divina manifestata est. Percussus est enim a Deo plaga insanabili, ita ut cum horrore et stupore mirabili clamaret: Ardeo! ardeo! quia corpus [Col. 0327D] quod vivificat, incendium illi poenamque pariebat, quod exarserat in eo sicut ignis in spinis, ut manifesta in eo fieret ultio Domini. Nec datum est illi tempus ut peniteret, sed mox ut sensit ignem in se grassantem, in sede corpore reclinato, dum clamasset: Sancta Maria! miseram vitam miserabili morte finivit ⁜ (183) . De quo certum est, quia nobis ista vidit, nobis hoc monstratum est, ut prodesse inciperet nobis pena ejus. Grandis hinc inolevit terror [Col. 0328A] omnibus, ita ut Virdunensis, quem clam abscessisse notavimus, urbi suae appropinquans, exeuntibus sibi obviam clericis suis cum crucibus et cereis, ut moris est, processionem palam interdixerit, et excommunicatum se quia ad horam cessisset pronunciaverit, satisque tunc penituerit in excommunicatione domini papae se factiosis communicasse; ita ut palam protestaretur, quia nisi divina illi prospexisset misericordia et bonorum virorum oratio, penam quam Willelmus perpessus erat, ipse pertulisset. Quamobrem etiam papae dimissis nunciis, abbate videlicet Rodulfo cum sociis, cum se omnino pro communione illa excommunicatum affirmaret, et ob id ab officio cessasset, in manu ejus per litteras ⁜ (184) stolam reddidit et [Col. 0328B] anulum. Et cum se sic ipse dampnaret, parebat tamen regi, quia hec erat hora ejus, et potestas tenebrarum. Nam inveteratam ejus maliciam, quae obduraverat, non frangebant miracula; ut incrementa viciorum parerent ei etiam additamenta tormentorum. Unde et impletum est in eo quod scriptum est: Multo labore sudatum est, et non exivit de eo nimia rubigo ejus nec per ignem. (Ezech. XXIV, 12.) Ignis enim ei tribulationis circumstrepebat, qui viciorum rubiginem purgaret; sed nec per ignem rubiginem amisit, qui nec per flagella correctus est, quia malicia ejus a conflatore consumi non potuit.

(Fol. 129'.) Anno incarnationis 1087, obiit Willelmus [Col. 0328C] Anglorum rex.

(1080, Oct. 15.) Anno igitur ab incarnatione Domini 1079, factum est praelium in Saxonia, in quo Rodulfus rex cecidit, et Heinricus fugiendo victus est. Hoc eodem anno facta sunt tonitrua et fulgura in Januario, et luna nigra et sanguinolenta visa est 3 Kal. Febr. Et sequenti anno Witbertus invasit sedem apostolicam, a dampnatis et excommunicatis suique similibus in apostaticum, non apostolicum electus. (Legg. II, 51.) Quae conspiratio primum facta est apud Brixiam, ubi congregati aliqui episcoporum de sinagoga satanae, traditi in reprobum sensum, contra fidem, quae est confessio Petri, et sanctam sedem ejus Romanam aecclesiam turpia et nefanda jacientes, ad plenitudinem dampnationis [Col. 0328D] suae elegerunt Witbertum heresiarcham de suis similibus, et desperata superbia apostolicum eum vocantes, apostatam, non apostolicum effecerunt. Qui idcirco omnium fidelium odio dignior est, quia cum a principibus, Heinrico scilicet rege deposito et caeteris hujus perditionis ministris, quesitum esset, quis ad impugnandum sanctum virum, papam videlicet Gregorium, falsitatis vexillum susciperet, nemo omnium tam audax, tam praesumptor, tam [Col. 0329A] desperatus vel perditus inventus est, qui naufragium fidei subire deligeret, preter eum solum. Qui idcirco, credimus, antichristi negocium suscepit, ut ruinam archiepiscopatus Ravennensis, quem pro suis criminibus eodem Gregorio praesidente synodali judicio perdiderat, susceptione oblati periculi compensaret. Aderat in conventu illo malignantium multus numerus dampnatorum, quos ad persequendum amatorem justitiae communicatio criminum et amor principis illexerat, eum solum invenit diabolus promptiorem, cui maliciae suae omnem principatum committeret. Suscepit itaque sedem satanae, et in catedra pestilentiae sublimatus, impiorum mentes ad expugnandum nomen Domini exacuebat, factus omnibus fovea peccandi. Quae autem fuerit ejus [Col. 0329B] promotio seu intronizatio, quomodo ad hanc dejectionem et quam praecipitanter ascenderit, et a quibus execratus sit, quaeve eorum fuerit vita vel conversatio, et quid de ordinato vel ordinatoribus ejus sentiendum sit, Gevehardus Salzeburgensis episcopus, cujus vita speculum erat bonorum, interrogatus edicat. Ait enim scribens Herimanno Mettensi episcopo:

«G. Salzeburgensis episcopus H. Mettensi episcopo salutem. Wibertus quondam Ravennas archiepiscopus cum obedientiam, quam apostolicae sedi juramento promiserat, non attendere, sed contra ipsam omnimodis superbire studuisset, in Romana synodo inrecuperabiliter depositus et anathematizatus est ab apostolica sede et ab episcopis [Col. 0329C] totius aecclesiae; nec hoc semel in una synodo, sed in omnibus synodis, quotquot jam septennio Romae celebratae sunt. Hic igitur ita in perjuriis inveteratus et pro eisdem inrecuperabiliter depositus et anathematizatus, sedem Romani pontificis, cui obedientiam juravit, per manus anathematizatorum, utpote sui similium, invasit, legitimo pastore adhuc eidem sedi praesidente. (1083) Ipsorum autem excommunicatorum nullus eum consecrare, vel potius execrare praesumpsit, praeter Mutinensem et Arithinum exepiscopos, qui ambo pro suis criminibus jam annis tribus officio et communione caruerant. Sed hii etiam si officium et communionem haberent, et Romana sedes pastore vacaret, nullum tamen eidem sedi pontificem ordinare possent. Hujus enim [Col. 0329D] ordinationis privilegium solis cardinalibus episcopis Albanensi, Ostiensi, Portuensi, a sanctis patribus est concessum. Ergo Mutinensis et Arithinus episcopi juxta testimonium sanctissimi papae Innocentii non benedictionem, sed dampnationem quam habuerunt suo Ravennati imponere potuerunt; nec illum in Romanum patriarcham, sed in perditissimum heresiarcham promoverunt. Caveat igitur [Col. 0330A] omnis christianus, caput antichristo inclinare, statuam quam Nabuchodonosor erexit adorare, sicque se ipsius heresiarchae perniciosissimo anathemati innodare. Nam quicumque illi obedierit, qui dixit: «Ponam sedem meam ad aquilonem, et ero similis Altissimo,» certissime in aeternam dampnationem ibit cum ipsis. Amen.»

Hec sunt de Witberto Gevehardi Salzeburgensis, viri utique doctissimi et autentici, scripta veridica, quibus utique nullus cum justitia obviare praevalet. Extant et alia ejus scripta auctoritate et veritate subnixa, quae pro viri merito reverenter fidelium honorat et amplexatur aecclesia. (1084, Mart. 31.) Ab hoc itaque Wiberto, sale utique infatuato, Heinricus coronam suscepit imperii, factus infelix [Col. 0330B] membrum illius qui est rex super omnes filios superbiae, suscipiens ab illo maledictionem pro benedictione; et quidem satis congrue. Nam dignus erat, et pro meritis acta res est, ut talis rex talem papam institueret, et ab eodem ipse coronam ignominiae et sceptrum dedecoris susciperet.

(fol. 129') Defuncto per id temporis Lugdunensi archiepiscopo Gibuino ⁜ (185) , cum varia quorumdam esset electio, domnus Hugo Diensis episcopus electione cleri et populi, auctoritate et praecepto Romani pontificis in archiepiscopum Lugdunensem promotus est anno incarnationis Domini 1082 ⁜ (186) . Adhuc enim Romanae urbi domnus Gregorius praeerat, quamquam Wibertistarum jam esset facta conspiratio, non tamen promotio. Ubi vero et promotio [Col. 0330C] ejus execratione sua illa quasi auctorizata est, et judicatum est ab impiis et perjuris hostili manu Romam aggrediendam, ut papa, qui populi obsequio et amore cum gratia Dei protegebatur, cum injuria et dedecore a sede propelleretur: (1083) eousque rex devenit, ut rex cum papa suo exercitu innumerabili fultus Romam tenderet, et in itinere quotquot poterat ad adorandam statuam, et in ea imaginem bestiae compellebat. Sed modo mirabili quo plus ad explendam profanae mentis vesaniam ferebatur, eo gravius deiciebatur et dehonestabatur. Aliquando enim magnum erat si quis regium osculum merebatur, gratum si quis vestigia papae oscularetur. Nunc versa vice rerum, quicumque inventus fuisset, tenebatur, nec antea dimittebatur, [Col. 0330D] nisi primo pedem paparelli illius oscularetur, et sic demum osculo regis potiebatur: ut esset in ambobus equipartita injuria, verum regis tanto gravior, quanto hic cujus pedibus inclinabatur, erat deterior. Quae enim major esse potest insania, quam virum litteris adprime eruditum, disciplinis aecclesiasticis imbutum, sanctionis aecclesiasticae non ignarum, tenentem in aecclesia magnae dignitatis et [Col. 0331A] praelationis locum, ad tantam mentis devenire hebetudinem, ut contra Deum superbire incipiat, et locum celsitudinis non in aecclesia, sed extra aecclesiam et supra aecclesiam contra jus et fas appetens, illi assimilari omnino studeat, qui dixit: Ponam sedem meam ad aquilonem, sedebo in monte testamenti, in lateribus aquilonis, ascendam super altitudinem nubium, similis ero Altissimo (Isai. XIV, 13, 14) ⁜ * .

[Col. 0332A] Reversus inter haec ab urbe Roma Rodulfus abbas venit Virdunum, et Virdunensi episcopo communionis gratiam a papa reportans, absolutionem ejus [Col. 0332B] domno Mettensi episcopo impositam, qui vices papae exequebatur, requirendam esse satisfactione praemissa insinuavit. Verum quia Wibertum execratum, et regem obstinato animo Romam tendere jam fama vulgaverat, intumuit animus hominis, et quidquid egerat, quidquid dampnaverat vilipendens, ad vomitum rediit, culpam non solum fateri non erubuit, quin potius gravioribus se vinculis peccati et pertinaciae innodare non pertimuit. Nam subito per semetipsum absolutus, pontifex in vestitu sacerdotali apparuit, missas celebravit, et quidquid illud est quod sacerdotali officio convenit, quod eotenus caverat inplere non formidavit, in monasterio novo sanctae Mariae, quod ipse summo studio et cura exstruxerat, reliquias introducens, aquam benedicens et aspergens, et singula episcopi officia complens.

Exhinc orta sunt mala in Israel. Anno enim ab [Col. 0332C] incarnatione Domini 1084 Heinricus Romam veniens urbem cepit, muros evertit, Gregorium papam in turre Crescentis muro clausit, suumque papam in ecclesia sancti Petri sedere constituit, ut impleretur quod scriptum est: Cum videritis idolum abhominationis stantem ubi non debet, qui legit intelligat (Marc. XIII, 14) . Inter haec Virdunensis fera tota humanitatis facie eversa, hac illacque debachabatur, ita ut omnis in eo religionis species immutaretur, et obsequium quod prius viris religiosis, qui tunc a Leodio confluxerant et ab aliis undique partibus, atque sub habitu monastico in coenobiis suburbanis degebant, exhibuerat, verteret in arma furoris. Totus illi sermo de imperio Heinrici, de papatu Clementis [Col. 0332D] erat, ita ut publice in aecclesiis nomen illius heresiarchae nefandi in canone recitari praeciperet. Quod etiam faciebant reliqui episcopi Lotharingiae et Langobardiae exceptis perpaucis, qui magisterio Petri adherebant; quorum vita cum esset sancta, pia, casta et catholica, publica notabatur infamia, insana dicebatur et heretica; non intelligentes illud Ysidori dictum, quod noverit se a communione totius orbis separari, quicumque nomen apostolici pro qualicumque dissensione in canone non recitaverit. Admiranda prorsus Dei omnipotentis miseratio, qui [Col. 0333A] electos suos etsi aliquando permittit concuti, non sinit tamen penitus labefactari. (Fol. 130.) Non sufficiebat sacerdotibus vel solos peccare; facti erant laqueus juvenum omnes, ut etiam absque synagogis facerent eos qui non communicabant operibus eorum in communicando excommunicatis, in abjectione Gregorii, in assertione Wiberti. Jam vero si quis esset qui Gregorio communicaret, hic publice conviciis appetebatur, hic hereticus, destructor regni, assertor mali, qui nec vita dignus esset, qui publicae indignationis offensam contraheret perjurus, et quodam adinventicio nomine Paterinus dicebatur. Advenerant tempora periculosa, obnubilata erat facies aecclesiae, non agnoscebat quos genuerat filios, quia patiebatur infestos, nec ipsi matrem agnoscebant, [Col. 0333B] quam cum multis et miris modis affligerent et insectarentur, vicem ejus dolere non noverant. Beati qui in hac sanctae Dei ecclesiae conculcatione non inquinaverunt vestimenta sua; ambulabunt in albis, quia digni sunt.

Nec mutabat pardus varietates suas, Heinricus scilicet nequicias suas, qui immo Romae positus, quotquot poterat minis, terroribus, blandimentis, promissis sibi conciliabat; bella, cedes, homicidia per se suosque faciens, et totis quibus poterat nisibus iniquitati favens, veritati resistens, et insuper suis litteras mittens, quibus se Romam optinuisse, papam dejecisse, et omnibus omnino praevaluisse mendaciter confingebat. At vero Mathildis comitissa, [Col. 0333C] Romanae aecclesiae filia, virilis animi constantiam tenens, tanto ei fortius resistebat, quanto magis hujus astutias et papae innocentiam noverat. Sola enim tunc temporis inventa est inter feminas, quae regis potentiam aspernata sit, quae calliditatibus ejus et potentiae etiam bellico certamine obviaverit, ut merito nominetur virago, quae virtute animi etiam viros praeibat. Adesto, summe Deus, et aecclesiae tuae regnum et aecclesiasticae constitutionis robur, quod Spiritu sancto tuo ordinante firmaveras, non patiaris de culmine gloriae suae dilabi, nec sinas tantis subjacere periculis. Hec est mulier illa, de qua ab ottrectatoribus ⁜ 414 fidei et conculcatoribus veritatis crimen incestus sancto pontifici objiciebatur. Cui si deessent meritorum laudes, hoc solum satis eam [Col. 0333D] commendabilem redderet, quod cum tali viro, dum exprobratur, dum convitia suscipit, dum inproperia audit, approbatur, honoratur, laudatur. Quae enim ut haec pro Romana decertavit aecclesia? Quot et quanta passa est, ut illa debita libertate frueretur? Extant ad eam plures epistolae papae; quarum hic unam non pigebit inserere, ut agnoscatur, qua sibi invicem unione connectantur, ut omne os loqui iniqua volentium obstruatur, et ut benivoli instruantur, et maliloqui erubescant et confundantur:

[Col. 0334A] «Gregorius episcopus, servus servorum Dei, dilectae in Christo filiae Mathildi salutem et apostolicam benedictionem. Quanta sit mihi cura, quantaque sollicitudo de te tuaque salute, ipse solus qui cordis archana rimatur intelligit, et multo melius me ipso cognoscit. Tu tamen si pensare non negligis, ut reor animadvertes quia pro tantis me tui curam habere oportet, pro quantis te caritatis studiis detinui, ne illos desereres, ut tuae solius saluti animae invigilares. Karitas enim, ut sepe dixi et dicam, sequens celestem tubam, non querit quae sua sunt. Sed quia inter cetera quae tibi contra mundi principem, favente Deo, arma contuli, quod potissimum est, ut corpus Dominicum acciperes, indicavi, et ut certae fiduciae matris Domini te omnino committeres [Col. 0334B] praecepi, quid inde beatus Ambrosius, videlicet de sumendo corpore et sanguine Domini dicat, hic in litteris intimavi. Ait enim in libro 4 de sacramentis inter cetera: Si mortem Domini annunciamus, annunciamus remissionem peccatorum. Si quotiescumque funditur sanguis Domini, in remissionem peccatorum funditur, debeo illum semper accipere, ut semper mihi peccata dimittantur. Qui semper pecco, semper debeo habere medicinam ⁜ (187) . Item in libro 5 de sacramentis ⁜ 415 :»

(Fol. 130'.) Gregorius igitur in turre Crescentis muro clausus, legatos misit ad Robertum Apuliae ducem, qui tunc forte classe instructa mare transire parabat, ut veniret et obsidionem solveret. Erat tunc [Col. 0334C] forte Romae abbas Divionensis domino papae per omnia fidelissimus, quem pro ingenita sibi bonitate et obedientia debita beato Petro, dulcissimo amplectebatur affectu, adeo ut concaptivum suum eum vocaret; quia non eum movebant salutis pericula pro justitia suscepta. Hunc ergo ad evocandum ducem cum quibusdam cardinalibus misit. Qui obedientiam non segniter exequutus, principem adduxit, et data Urbi obsidione, patefactoque ingressu, rege fugato, papa liberatur, et ad Lateranense palatium cum gloria reducitur. At quia Normannorum instabilitas Urbe capta et praedae data multa mala perpetraverat, nobilium Romanorum filias stuprando, et nocentes pariter innocentesque pari poena affligendo, nullumque modum, uti victoribus mos est, in rapina, [Col. 0334D] crudelitate, direptione habendo: veritus ne duce recedente infidelitas Romana exagitata recrudesceret, et quos antea habuerat quasi fidos amicos, pateretur infidos, cedendum tempori arbitratus, Salernum se contulit. Rex vero hoste adventante, fugae praesidium requirens, sigillum domini papae, quem furto subripuerat, secum tulit; et Portuensem, quia olim familiaris papae fuerat, sibi conciliatum secum duxit. Witbertus vero et ipse aufugit. Quamobrem verita Mathildis, ne simplices quique astutia regis [Col. 0335A] specie sigilli deciperentur, praevenit malitiam illius, mittens litteras fidelibus in hec verba:

«Mathildis Dei gratia si quid est, omnibus in Theuthonicorum regno commorantibus, salutem. Notum vobis facimus, quod Heinricus falsus rex furto subripuit sygillum domni papae Gregorii. Unde si quid audieritis quod discordet a nostra legatione, falsum arbitramini, neque mendaciis ejus adquiescatis. Preterea episcopum Portuensem secum ducit; quoniam olim fuit familiaris domini papae. Si igitur aliquid vobiscum vel contra vos per eum vult operari, eum falsum testem nolite dubitare. Nulli umquam credatis, qui aliter quam nos dicere audebit. Sciatis domnum papam jam recuperasse Sutrium atque Nepe. Barrabas latro, id est [Col. 0335B] Heinrici papa, ipse quoque aufugit. Valete, et de insidiis Heinrici cauti estote.»

Igitur summo pontifice ab Urbe discedente, ejus comitatui abbas Divionensis non defuit. Verum die quadam exercitu ultra quam speraverat summo diluculo progresso, cum ipse cum sociis celer subsequeretur, calonum turbam offendit, qui extrema hostium sequentes, mira agilitate currendi ignaros doli et fraudis trucidabant. Quorum nequitiam abbas, ut expertus in talibus, agnoscens et praecavens, socios iter accelerare praemonuit. Verum illis propere abeuntibus, cum post terga subdole clamaretur ab impiis, non esse eam viam quae praeeuntium vestigia, sequeretur se viam scire, et paratos ostendere si expectarentur, [Col. 0335C] abbate contradicente et dolos eorum manifestante, frater qui comitabatur Walterius nomine substitit, et ultra votum omnium viam ab eis querebat. A quibus mox peremptus, viam universae carnis ingressurus erat. Quod et ita contigit. Cum enim accelerantem praestolatur ⁜ 416 , emissa lanceola in eum dirigitur; set dum tarde sibi providet, et ictum devitare gestit, vulnus laetale suscepit. Et dum ex dolore ictus gradum accelerat, abbatem subsequutus, supra pectus ejus capite reclinato, vitali spiritu deficiente corruit, et deficiens mortuus est. Cui illud obfuisse credimus, quia partibus papae justis et sanctis aversabatur, nec corrigi poterat cum sepius objurgaretur. Parcat ei omnipotens Deus, et tribuat, ut ultio praesens et peccatorum veniam et [Col. 0335D] aeternitatis ei pariat mansionem. Illo ergo ruente, non destitit malorum inprobitas a persequendo, donec bestia quae sarcinas ferebat remanente, inveniret Romana avaritia quo cupiditatis ingenitae frena laxaret, sicque malicia eorum propter sarcinas interrupta est. Intueamur nunc fluctuantem et aestuantem animum patris de morte filii, et cogitemus quae potuit consolatio dolori illius mederi. Apud exteras gentes positus, duobus tantum sociis et hoc tercio fultus quid putamus cordi ejus accesserit? Qui cogitationum [Col. 0336A] fluctus, qui perturbationum impetus, qui dolorum gemitus, quae suspiria, quae mentis anxietas: cum perderet socium socius, filium pater, magister discipulum, et non solum insalutatum dimitteret, quin etiam ruentem, deficientem, morientem respicere non auderet, nec humanitati officia pia persolvere? O qui patres estis, qui affectum filiorum corde tenetis, attendite et videte, quis patris hujus dolor extiterit, qui filium dum putat vivum et vegetum, innocenter ante se videt mactatum, in morte filii pater passus est. (fol. 131) Qui habet amicum karissimum, et eum cogitat moriturum, scit qui pater passus sit, licet majora passus sit quam aliquis amicus de amico excogitare possit. Multum enim distat inter id quod somniamus, et quae oculis praesentialiter [Col. 0336B] videmus; sic permaxima est differentia inter cogitatum et actum. Venit ergo tandem abbas ad socios, et osculato pede papae, cum vultus mentem in dicaret, dolorem cordis aperuit. Papa vero directis militibus, cum armorum apparatu, auctores tanti sceleris persequi, et corpus exanimati fratris ad se praecepit deportari. Quod inventum est omni veste spoliatum et in suo sanguine volutatum, sicque a quodam clerico de sociis in papae praesentia perlatum. Qui benigno ut erat animo compaciens, pluviali suo quo indutus erat, corpus fratris operiens, et absolutionem ei faciens, missam pro defuncto cecinit, et sic terrae quod suum erat restituit, multum consolatus abbatem, ut voluntati Dei sui concordaret, [Col. 0336C] judicia ejus esse occulta, numquam tamen injusta. Confortatus est autem spiritus illius in Domino, et cum omnia perdidisset, non ad iracundiam provocatus est, neque stultum quid contra Deum loquutus est. Cogitabat vero papa mitissimus eum penes se retinere diebus vitae suae, sed quia idem anxiabatur jam per annum integrum commissos sibi fratres et filios se non vidisse, licet doleret illos non ut decuerat eum a se dimisisse: videns animum ejus in hoc esse ut fratres visitaret, dimisit eum, imposita ei legatione Colimbriae, dans litteras ad Sisenandum principem praefatae provinciae ⁜ (188) , ut ei tamquam alteri sibi crederet. Misit etiam per eum, et per Petrum Igneum ⁜ (189) , et per principem Salernitanum Gisulfum nomine, quos Cluniacum mittebat, litteras [Col. 0336D] omnibus fidelibus, in quibus et calamitatis sanctae Romanae aecclesiae causam, et cur tanta passus sit, quamobrem ad hec patienda adductus sit, breviter dilucidavit, et ut sui misererentur ammonuit in hec verba:

«Gregorius episcopus, servus servorum Dei, omnibus in Christo fidelibus, apostolicam sedem revera diligentibus, salutem et apostolicam benedictionem. Pervenit, fratres karissimi, etc.» Exstat inter epistolas Gregorii, Patrologiae tom. CXLVIII, col. 708.

[Col. 0337A] Abbas igitur Divionensis cum Petro Igneo et principe Salernitano apud Salernitanam urbem mare ingressi, quia per terram ire propter discursantium hostium impetus pertimescebant, longa navigatione pertesi tamdem applicuerunt apud Sanctum Egidium ⁜ (190) , ubi diversis curarum aestibus cepit mens ejus anxiari, utrum sicut papa praeceperat iret recto tramite Colimbriam, an visitaret filios quos jam emenso anno non viderat. Ei itaque fluctuanti providit respectus pietatis divinae, inspirans cordi illius, ut postposita omni dubietate fratres et filios visitaret; quod et fecit, nec eum fecisse penituit. Nam nisi hoc fecisset, fortasse rediens a Colimbria vix invenisset quos visitaret. (1085.) Perdidisset etiam tantam frugem filiationis, quantam eo anno suscepit, [Col. 0337B] cujus tanta extitit multiplicatio, ut merito debeat Divionensis aecclesia annum ipsum meliori numerare lapillo. Venit ergo Divionem, et quos in discessu suo passus fuerat infestos, invenit toto sibi corde substratos. Invenit etiam scissam in aliquibus cordibus caritatem, quae sanavit prout potuit et Dominus dedit. Nondum multum temporis fluxerat, cum audita dissensione inter Virdunensem episcopum et religiosos quosdam qui in eadem urbe in cenobiis suburbanis degebant, quibus contrarium erat Witberto ⁜ 417 , et eis qui Wibertistis ⁜ 417 communicabant, subesse, Bertiniacum se contulit, praestolans et praecavens si forte cum gratia Dei fratres illos posset venari, ut ad se confugerent, ubi in innocentia et quiete modesti spiritus Deo libere servire valerent. [Col. 0337C] Verum de his hec interim dicta sint.

Igitur papa Salernum veniens, ibidem remansit Deo devote serviens, et in tribulationibus quae increverunt super eum, gratias agens. Confortabatur autem in Domino, et prosperabatur in spiritu; quia sicut omnia adversa habet qui sibi displicet, ita et quem non remordet conscientia simplex, pura et lucida, nullo bono indiget. (Fol. 132) Rememorabatur praedecessorum suorum Romanorum pontificum, Gregorii, Leonis et aliorum, qui quanto perfectiores in via Dei fuerunt, tanto a Romanis gravius insectati sunt, et ideo digni inventi sunt. Simplex oculus corpus reddebat lucidissimum. Incedebat securus per justitiae semitas, cui testimonium perhibebat [Col. 0337D] conscientia, quod pro defensione veritatis patiebatur; ideo non tribulabatur. Videbat et sollicitus secum retractabat quia, si papa cum Deo esse vult, pauper et inops efficietur; qui autem volet esse cum seculo, ut querat quae sua sunt, non quae Jesu, a symonia manum non cohibeat, iniquitati faveat, non aequitati, congregandis pecuniis inhiet: hic ditabitur opibus, et superabundabit. Ideo pauperiem Christi non habentis in corde pravorum ubi caput reclinet, [Col. 0338A] tanto magis appetebat, quanto mammonae furentis et illicientis fallaces et non veras aspernabatur divitias. Astringebatur enim in utroque humero velamine superhumeralis, qui contra adversa et prospera virtutum semper ornamento muniebatur, et ad sola quae anteriora sunt nitens, in nullo delectationis infimae latere flectebatur ⁜ 418 .

(Fol. 132') Jam autem tempus adest, ut resolutionis ejus series referatur, et quo fine ad Dominum suum, pro quo tanta passus est, migraverit, oratio brevis nec tediosa prosequatur. (1085) Re enim vera finis ejus laus Domini est, quia si omnis laus in fine canitur, cum consummata vita ejus tota sit apud Deum gratiarum actio, ipsa ejusdem consummatio [Col. 0338B] perhennis est in laudibus Dei jubilatio. Sciens ergo imminere diem vocationis suae, longe ante convocatis cardinalibus episcopis et caeteris concaptivis, diem obitus sui praedixit; consummatisque omnibus aecclesiasticae institutionis officiis, 15. Kal. Junii praedictos fratres sub districti judicii interminatione et sanctae obedientiae praecepto constrinxit, ut, si qua in se corrigenda deprehendissent, nullatenus tacere praesumerent. Quibus collaudantibus et vitae conversationem, et disciplinam doctrinae sanctae morumque institutionem, et secundum scientiam sancti zeli fervorem, compulit eos apostolica auctoritate singillatim sibi dextras dare, promittentes quod hereticum illum invasorem sanctae et apostolicae aecclesiae numquam reciperent, nisi forte canonice [Col. 0338C] resipiscens, puram confessionem cardinalibus episcopis offerret nudatus omni aecclesiastici ordinis dignitate; contestans et affirmans omnes simul in perpetuum condempnandos, quicumque communicare praesumpsissent Heinrico archipyratae, usurpatori imperii, nisi deposita dignitate regni secundum praeceptum eorum et reliquorum religiosorum in Theutonico regno commorantium condignam penitentiam ageret. Deinde confirmavit vicem suam potestatemque ligandi et solvendi omnibus vicariis suis, sicut ipse per orbem constituerat; ut quos ipse ligaverat, ipsi post condignam satisfactionem absolverent secundum apostolicae fidei normam; non sicut quidam se ipsos fallentes, errantes, et alios in [Col. 0338D] errorem trahentes confingunt, quod omnes excommunicatos indiscrete absolverit, ac si posset vivificare eos qui non vivunt. Deinde quod vanitas ipsa per multa regna dissiparetur, divina inspiratione cognovit et praedixit. Demum absolvit omnes, qui in fide ista, quae per illum innotuit, usque ad finem perseveraverint, ab omnibus peccatis suis; et sic Creatori ⁜ 419 spiritum tradens, anno ab inc. Dom. 1085. obiit martyr et confessor. Eodem anno ventus, [Col. 0339A] grando, fulgura et tonitrua, 4. et 3. Kal. Julii Galliam attriverunt

(Fol. 130 b ) Dixit ⁜ (191) Urbanus papa in quadam epistola sua: «Dominus noster papa Gregorius beatae ac dignae memoriae cum apud Salernum gravi teneretur infirmitate, unde ipse postea obiit, convenerunt ad eum episcopi et cardinales Romani qui ibidem aderant, rogantes eum et postulantes, ut quem sibi vellet subrogari successorem in pontificatu eis ostenderet. At ille secum aliquantulum cogitans, hec illis verba dedit: Quemcumque horum trium, Lucensem scilicet episcopum, Ostiensem, aut archiepiscopum Lugdunensem habere poteritis, in pontificem eligite. De excommunicatis autem similiter requisitus respondit: Preter Heinricum regem [Col. 0339B] dictum, et Ravennatem archiepiscopum, nisi forte ad vos prout vobis videbitur, ad dignam atque canonicam venerint satisfactionem, et praeter omnes principales personas, quae aut consilio aut auxilio favent nequiciae illorum et impietati, omnes absolvo et benedico, quicumque me hanc habere potestatem spiritualem in vice sancti Petri apostoli credunt indubitanter. »

(Fol. 132') Post Gregorium Desiderius Cassinensis abbas pontificio Romanae urbis assumpto, Victorem se nominavit. Cujus qualis fuerit electio, promotio et consecratio, domnus Hugo Lugdunensis satis evidenter expressit, scribens comitissae Mathildi in haec verba.

«Hugo sanctae Lugdunensis aecclesiae servus, dilectissimae in Christo sorori Mathildi, divinae consolationis [Col. 0339C] uberrimam gratiam. Quot et quantis sanctae Romanae Ecclesiae litteris, et reverentissimae memoriae beati Anselmi, et vestris tam legationibus quam et litteris coactus, Romam venerim, quantoque tempore in partibus Italiae contra officii mei propositum moratus sim, prudentia vestra doceri non indiget. Electionem vero Cassinensis abbatis antequam ego Romam venerim factam, sufficienter audistis, cui tam ego quam et ceteri fratres mei sanctae Romanae eclesiae filii, diligentes magis gloriam hominum quam Dei, pro temporis infirmitate assensum praebuimus. Postquam autem ad montem Cassinum, quo ipse jam praecesserat, Romae aliquamdiu morati, ipsius ducatu pervenimus, ex ejusdem familiaribus nobiscum colloquiis, dum videlicet nefandissimos [Col. 0339D] actus suos in auribus episcoporum et cardinalium jactanter recitare non erubesceret, copiosius necessario deprehendimus, quam intolerabiliter Deum in ipsius electione offenderimus. Quis enim, nisi ex ipsius ore audisset, umquam crederet, Heinrico dicto regi fidem eum dedisse, ut de optinenda Romani imperii corona fideliter eum adjuvaret? Aut cujus accusatio contra talem virum reciperetur, nisi ipse quasi ad cumulum gloriae suae adscribendo nobis narrasset, praedictum regem ad invadendas terras beati Petri nunquam, nisi suo consilio et persuasione animaretur, Romam transisse? Numquid non delirans [Col. 0340A] videretur, si quis Romanum electum post absolutionem a beatissimo papa Gregorio susceptam, excommunicatum garriret; nisi ipse Attonem cardinalem Mediolanensem electum a praedicto papa eodem abbate subscribente publice excommunicatum, et sine penitentia defunctum, non solum beatum in communi nostra audientia praedicare praesumeret, verum etiam seipsum non in alia, nisi in qua ille est, gloria futurum oraret? In quibus omnibus dilectissimos fratres nostros He. et B. cardinales, quos vobiscum esse putamus, testes advocamus, qui vel ipsi de ejus ore audierunt, vel bonis viris, quibus indubitanter credunt, referentibus, se audisse dixerunt. Quotiens decreta domini sui papae Gregorii aliorumque sanctorum patrum non solum [Col. 0340B] verbo aperte inprobaverit, verum etiam manifestis operibus postea destruxerit, in quot et quibus locis electionem suam non secundum Deum, sed tumultuarie factam asseverans, publice refutaverit, (fol. 133) et numquam se adquievisse, vel in perpetuum adquieturum, sub terribili attestatione affirmaverit; quasve personas electionem reddendo aecclesiae idoneas eligi in Romanum pontificem dixerit, inter quas quendam vobis ex nomine, Mettensem scilicet Herimannum quorumdam consilio scripsit, quoniam vobis magna ex parte manifesta sunt, et epistolarem modum scripta excederent, ex ordine scribere omittimus. Nunc vero, cum jam tandem post tantum laborem inaniter insumptum respirare videbamur, et electionem totiens refutatam, et aecclesiae redditam, [Col. 0340C] divina gratia, et vestro fulti consilio et auxilio, in proximo libere facere sperabamus, sub occasione eligendi Romanum pontificem concilium in Capua sicut illarum partium apostolicus vicarius congregavit. Ad quod ego et abbas Massiliensis atque archiepiscopus Aquensis apud Salernum commorantes, ab episcopo Ostiensi et principe Salernitano et Cenciano Romano ex parte vicarii et Romanae aecclesiae invitati, ut communi consilio Romanum pontificem eligeremus, veniendo obedivimus. Dux etiam quibusdam circumventionibus a Jordano principe juveniliter illectus, illuc venit. Cum ergo de proposito negocio tractare disponeremus, abbas quibusdam mollibus et gestuosis repulsionibus fautores suos episcopos et principem ad compellendum se provocare [Col. 0340D] coepit. Comperta autem versutia sua, cum praedicti ad restitutionem sui quasi invitum eum compellerent, nos praenominati cum Ostiensi episcopo et Witmundo monacho et quibusdam aliis consilium habuimus, qualiter astutiae illius contrairemus. Postquam ergo ipse jam paratus erat insignia pontificatus resumere, et electionem etiam in ipso conventu multoties refutatam iterum in se retorquere, praedictorum consilio, nos tantam hominis levitatem et propositi sui mutabilitatem inprobantes, in audientia omnium nos nequaquam assensum praebituros diximus; nisi de quibusdam contra famam suam et [Col. 0341A] tanti ordinis dignitatem, quae post electionem suam nobis de eo innotuerant, primum canonice examinatio fieret. Quod ipse indigne ferens, neque ad examinationem venturum, neque electionem umquam suscepturum se, publice affirmavit. (1087.) Sicque data nobis iterum licentia ab eo quem vellemus eligere, excutiens brachia sua, cepit a nobis recedere, cum Witmundus ex consilio Ostiensis episcopi publice exclamavit, infamem personam non debere in Romanum pontificem eligi vel ordinari, cum constaret eum indubitanter infamiam incurrisse, quoniam quidem excommunicationem domni papae Gregorii per annum integrum et continuum et eo plus sine canonica penitentia sustinuisset. Taliter itaque dissoluto conventu, et quia nox inminebat, nobis recedentibus [Col. 0341B] remansit dux cum eo, retento secum Ostiensi cum ceteris Romanis episcopis et cardinalibus. Ubi cum diu rogando dux institisset, ut quendam Alfanum in Salernitanum episcopum consecraret, sed Ostiensi contradicente abbas voluntatem ducis inplere non auderet, quoniam de manifestissima ambitione Alfanus convictus fuerat, dux graviter indignatus recessit ab eis. Abbas igitur gratia destitutus, quoniam sine eo ad Romanum pontificatum aspirare desperabat, profunda jam nocte cunctis dormientibus legationem ad ducem misit, sicque duce ad abbatem redeunte, et abbas gratiam apud ducem ut papa fieret, et dux quod querebat optinuit apud abbatem, ut Alfanus consecraretur sequenti die, videlicet [Col. 0341C] dominica in palmis, ex praecepto abbatis id se cunctis facere respondentibus. Eadem itaque die cum post prandium abbas, dux et princeps, uterque a somno meridiano surrexissent, sole declinante ad inferiora, set vino optinente superiora, heu! proh dolor! abbas pro mercede nefandissimae consecrationis, fultus auctoritate ducis, pluvialem sibi ipse imposuit, Ostiensi et nobis inconsultis, et prorsus ignorantibus. His ita gestis, cum Ostiensis episcopus nobiscum bene per omnia cucurrisset, ut vidit quod abbas per potentiam principis Jordani ad consecrandum se Romam ire intendebat, timens forte ne sui dignitate privaretur, si ab alio prima manus consecratio ei imponeretur, conversus est in die belli; et inmemor factus propositi et factae nobis sponsionis, [Col. 0341D] quod dicere pudet, cum abbate pacem faciens, reverentiam ei per omnia sicut papae persolvit. Qualiter autem vel quomodo Romam ire disponat, quoniam praesentium lator et peregrini, quidquid postquam a nobis recesserunt per Capuam transeuntes de hujusmodi apparatu fieri viderunt, vel aliis referentibus didicerunt, plenius vobis referre poterunt, inutile judicavimus scribere ⁜ (192) .»

Hic igitur consecratus ab Ostiensi episcopo, cum missas apud Sanctum Petrum diceret, infra actionem judicio Dei percussus est. Et quamvis tarde, cognoscens se errasse, se ipse deposuit, et accitis fratribus [Col. 0342A] de monte Cassino qui secum aderant, praecepit se illo deferri, et in capitulo non ut papam, sed ut abbatem sepeliri.

(fol. 133'.) His ergo ita digestis, quia jam ad id locorum devenimus, ut de peregrinatione nostra nobis agendum sit, oremus Deum ut cordi nostro scientiam verbi infundat, sapientiae gratiam largiatur, ut verum dicentes non laboremus. Annus erat ab inc. Dom. 1085, et efferatus impetus Teoderici Virdunensis episcopi pro defendenda et attollenda parte Witberti Ravennatis heretici nullo justitiae moderamine reprimebatur, quominus illum sanctum, justum et catholicum pontificem Romanum annunciaret, et annunciandum praeciperet: adeo ut solempnes pro eo in aecclesia orationes diceret, sub eo [Col. 0342B] ordinationes faceret, et quidquid juris sancto papae debetur, huic contra jus et fas ab omnibus exsolveretur. Non potuit hoc diutius pati abbatis Rodulfi simplicitas, maxime cum in eum omnium praecipue desevirent omnia, quasi dolentium quod solus ab eis dissentiret, qui unus illorum et inter primos esse deberet, et nunc ad illorum contumeliam novas leges, novas institutiones contra principem regni et sacerdotes proponeret. Et quia tectum odium ad apertas jam inimicitias procedebat, cedendum tempori ratus Flaviniacum se contulit, quae est villa ditioni ecclesiae sancti Vitoni subdita, in territorio Tullensi sita: ut, aliquantulum semotus a civitate, expectaret si quis daretur locus remedii, ut illis aliquantisper [Col. 0342C] sedatis ipse ad fratres posset regredi; sed incassum res agebatur. Tractaverat autem de his nuper cum abbate Divionensi, et consilii illius haec fuit determinatio, vanissimum esse, si cum fratribus, ut disposuerat, peregrinari vellet, cum aperta esset via periculi, si fratres juvenes et moderni, qui eo tenus sub arta custodia Deo in monasterio servierant, seculo exponerentur; id melius fore, ut pater simul cum filiis, quia in suo esse quieti nequibant, aliquem locum religione nominatum expeterent, in quo Deo cum gratia et quiete servirent, donec decurso nubilo erroris ejusdem ad sua redire possent. Adjecit etiam praedictus abbas se praesto esse qui haec illis non negaret, qui non sua eis daret, sed quae illorum erant eis cum gaudio assignaret, quia [Col. 0342D] bona aecclesiae omnibus filiis ecclesiae sunt communia; Divionensem aecclesiam bonis omnibus assignatam, quae in ea essent bona temporalia religiosis omnibus non defutura. Aderat et tunc ipse in proximo apud Bertiniacum scilicet fundum ipsius Divionensis aecclesiae in eodem Tullensi territorio situm, paratus fidem facere promissis, longa mora praestolans si veniret, et crebris nunciis admonens ut veniret; quod et ita factum est. Videns enim abbas Rodulfus omnem reversionis sibi intercludi aditum, malis undique multiplicatis, venit ad eum ad praedictam villam Bertiniacum, ipsa vigilia annunciationis [Col. 0343A] Dominicae, et festum ipsum nocte eadem ibidem celebravimus. In crastino Linguonas venimus, et sic die tercia Divionem peraccessimus, ubi honorifice et caritate suscepti, congregationi monasterii sociati sumus.

Delectat nos hic paulisper immorari meditationi memoriae mirabilium Domini, quae fecit nobiscum Dominus Deus, qui operatur magna in pauperes suos: ut confiteatur ei tota substantia nostra, quia fecit nobiscum non secundum merita nostra, sed secundum beneficia sua. Juvat ergo memorari dulcedinis misericordiae ejus, quoniam bonus est, quoniam dulcis est, cujus gratia gratuita est, cujus pietas incomparabilis, misericordia inedicibilis, qua salvat eos etiam qui salutem qua salvari debeant [Col. 0343B] refugiunt, quos tua, Domine, gratia ad salutem trahit etiam invitos. Tuum est, Domine, regnum, tua virtus, tua potentia; tibi soli cum Patre et Spiritu sancto honor debetur et gloria, laus et jubilatio, et perennis gratiarum actio. Tu me, Domine, hujus tui muneris participem fecisti, tu me refugium et aliena magis querentem et sub specie discendi seculo adherere volentem per servum tuum abbatem Rodulfum a vanitate seculi subripuisti, et peregrinationis hujus comitem constituisti; multiplicans gratiam tuam in me, ut non me taederet adolescentulum notos, affines, patriam, et nidum quo coalueram relinquere; immo gauderem, et gratias agerem, quidquid tuae paternitati de me [Col. 0343C] libuisset, et corpus et animam totamque nostri substantiam tibi gaudens devoverem, et in tuo servitio quidquid virium esset juvenilis corporis expendere praeoptarem (fol. 134) . Addidisti insuper infimo mihi et immerito gratiam et benivolentiam servi tui abbatis Divionensis, qua mox ut me vidit et agnovit, totum in se, te volente, te favente, transfudit, sperans et credens ut reor, aliquid boni a te manaturum in nobis. Et utinam quod speravit, quod credidit, quod quesivit et querit a te de nobis, fiat per gratiam tuam in nobis, ut gaudeat de profectu nostro, quem voluisti ut nos diligeret pro amore tuo. Quid enim erat in nobis, quod tantus vir tanto caritatis affectu diligeret, nisi tua, Domine, gratia quam sperabat et expectabat a te in [Col. 0343D] nobis? Fiat, Domine, per gratiam tuam fructuosus devotionis ejus affectus in nobis, ut laetetur dulcis ejus anima super benignitate tua, quae nos ejus meritis, tua cooperante gratia confortare et regere dignetur, ut in illo et in nobis misericordia tua praedicetur et honorificetur. Nolo enim beneficiis tuis ingratus esse, nolo patris hujus beneficia, quae abs te sunt, tam longe projicere, ut extra conspectum sint. Volo ut frequens illa cogitatio exerceat et renovet, ut numquam memoriae subducantur, quae nichil perdit, nisi ad quod non sepe respexerit. In prima parte animi ponantur, ut semper occurrant. Delegi ergo propensiori affectu et ferventiori studio [Col. 0344A] servire tibi, quia videbam redundantem in me misericordiam tuam ad delendam iniquitatem meam et confortandam humilitatem meam. In omnibus tibi gratias agit exilis et infima humilitas nostra, quia me a consortio malignantium eripuisti, et a tribulationibus quae increverunt super servos tuos fratres nostros, postquam a nobis discessum est, gratuita pietate liberasti. Capti enim, cum exprobratione et inproperio conspectui Virdunensis illius bestiae praesentati sunt, quo totus senatus urbis convenerat, et quasi de fide agendo, quem papam haberent, quem regem venerarentur, inquisitum est. Quibus silentibus, ad inaudita mox perrectum est. Textus evangelii in medio positus est, inde data sententia ut a maximo usque ad minimum omnes jurarent, Witbertum [Col. 0344B] cognomento Clementem papam esse justum et catholicum, Heinricum imperatorem a Deo aelectum et coronatum; quod qui non fecisset, cum dedecore et ignominia vestibus nudatus ab urbe pelleretur. Factum est hoc, ut probati manifesti fierent. Noverat pietas tua, Domine Deus, servum tuum illum Rufum, latentem inter lapides margaritam Dei, qui spoliatus, cesus, fustigatus, quia jurare noluit, per medium urbis fugatus, ignominiam crucis tuae, Christe, in corpore portare non erubuit. Nudus ergo in sola staminia ⁜ (193) per octo fugatus miliaria, cum a quibusdam servis Dei aliquantula veste donatus esset, tandem venit Divionem, et cum gaudio susceptus, et de labore refocillatus est. Multiplicabatur [Col. 0344C] interim numerus fratrum advenientium, et ut concordia et pacis unanimitas inter utrasque turmas artius servaretur, de promittenda stabilitate monebantur. Quod verbum ideo illis erat gravissimum, quia quasi abhorrebat a recto, eo quod nec primam fidem infringere, nec secundam professionem facere se posse, salva prima quam fecerant, sanum eis videbatur. Timebant enim primum votum, primam professionem violare, et ideo de secunda facienda nefas putabant vel sermonem audire, cum id eis omnino intolerabile videretur, monasterium in quo stabilitatem Deo voverant, deserere vel ad horam; quod omnino abnegarent, si secundam stabilitatem in aliena aecclesia firmarent. Quesierat super hac re consilium abbas Rodulfus a quampluribus, et [Col. 0344D] Lanfrancus Cantuariorum archiepiscopus tale ei responsum reddiderat, scribens ad eum in haec verba:

L. Cantuariae archiepiscopus Rodulfo abbati salutem. Indicatum est mihi quia de tuo monasterio recedere vis: de promissa stabilitate sollicitus es, ne unde Deum placare debes, inde offendas. De quo rationem talem ostendo, et in ostendendo me in exemplum sic do. Si ego L. manu propria me de aliquo monasterio non recessurum jurassem, viderem autem quod ibi animam meam salvare non possem, exirem, nec perjuri crimen incurrerem. Qui enim Deo propter Deum alligatur, non solvitur ab ipso, nisi contra ipsum solvatur. Porro ab ipso contra ipsum non solvitur, qui [Col. 0345A] propter amorem ejus, et ut ei bene placeat, a filiis discordiae, superbiae, diffidentiae, et, ut apertius dicam, a filiis diaboli migrat ad filios pacis, spei, humilitatis, immo filios Dei. Qui enim sic transit, nonne fugit a sede diaboli ad sedem Dei? Quis autem judicet illum dampnandum, qui ut ad patrem, ut ad Deum et amicum, fugit ad ipsum? Preterea qui sic transit, non ab aecclesia ad aecclesiam transit. Non sunt plures aecclesiae, sed una est toto orbe diffusa, et uni Deo ubique servitur, uni regi militatur (fol. 134') . Postremo sanctus Benedictus, qui stabilitatem praecipit firmare, monachum ab illo monasterio ad aliud venientem suscipi jubet, et, si bonae vitae fuerit, ut stabilitatem firmet suaderi.

His et aliis quampluribus probabilibus argumentis [Col. 0345B] et rationibus muniti, praecepto patris sui obtemperantes, quidam stabilitatem ecclesiae Divionensi in praesentia patris monasterii professi sunt et obedientiam; quidam autem dubitaverunt, et adquiescere ut profiterentur noluerunt. Ego eram, Jesu bone, de dubitantibus unus, cum tua pietas per servum tuum abbatem nostrum mihi jam praecepisset, ut fideli tuo, cui complacuerat sibi in me anima ejus, cotidiana adhererem instantia: quamquam et hoc ipse timerem, quia viri modestiam, pietatem et dulcedinem non noveram: cujus licet nossem sanctitatem, reverebar. Et tamen adherebam ei de longe, et benignitatem ejus multopere sitiebam, quia bonis coesse et cohabitare desiderabam, quod totum abs [Col. 0345C] te erat, domine Jesu. Venabatur ille discretione praecipua, ut peritus auceps, animam meam, muneribus quibusdam et affectione multimoda, quae tamen religionis propositum non excederent, attrahendo et quasi inlaqueando devotionem meam, quae aliquanta erat erga illum; sed rursus timebam hominem quem non noveram, quamquam jam ei pectus nostrum aperuissem, et omnia animae secreta retexissem. Quid erat, domine Jesu, in corde illius fidelis tui? Quid erat, cum me ita dimitteret voluntati propriae, ut etiam publice prohiberet, quidquid facerem, quidquid dicerem, ne quis objurgaret, ne quis saltim in capitolio reclamaret? Quid erat, cum cotidie quasi pedibus ejus procumbens, cum jam quasi venatus essem, orarem ut me reprehenderet [Col. 0345D] et edoceret, et ipse me quasi repelleret, et optionem daret ut quidquid vellem facerem? Et jam professionem feceram, ad quam faciendam tali ratione ductus sum. Casu de claustro veniebam, cum ipse sederet in consistorio suo, et videns me, de professione monere cepit. Ego audito quod nolebam, erubui, et gradum repressi; cum ecce columpnae ligneae appropians, colubrum offendi spira sua inrotatum. Cui, cum nesciens quid esset, quia nichil [Col. 0346A] tale verebar, pedem protendissem, ut quid esset agnoscerem, collo protenso hianti ore morsum minatus est. Cum clamassem, et gradum retro tulissem; jussu ejus prior adveniens, pede capite colubri conquassato, mortuum projecit, clamante eodem viro beato, et dicente: Occide, sic moriatur serpens qui insidiatur saluti fratris Hugonis! me quoque in corde assentiente, et dicente: Sic fiat, amen. Statim, Jesu bone, ut hoc in corde meo deliberatum est et assensum, dulcedo tua in me pie convaluit, et sensi amorem tuum quasi extinxisse in me omnia venena serpentis, quae me ab inplenda obedientia professionis inplendae impediebant. Quid mora? die eodem sentiens vir praefatus cor nostrum inmutatum, te ut credo inspirante solum me aggressus est, [Col. 0346B] et cum multa de simplicitate et modestia abbatis nostri perorasset, quedam etiam de inreverentia nostra et pertinatia, qua obedire patri spirituali refugiebamus, replicuisset, deducta in medium auctoritate regulae, quae praecipit obediendum patri, etiamsi ipse, quod absit! aliter agat, nec esse discutiendum de obedientia: vicit me, fateor, auctoritas viri, et vis verborum ratione et auctoritate subnixa, illud etiam, quia te praestante veritati repugnare nolebam. In omnibus tibi, bone Jesu, gratias ago, quia protexisti me; quia sub umbra alarum tuarum fovisti me, et gratia servorum tuorum fidelium donasti me. Itaque eo deducente, abbati nostro de pertinacia satisfeci, et in crastino praeceptis eorum [Col. 0346C] obedivi. Per omnia benedictum nomen gloriae tuae, qui disponis omnia in tranquillitate. Precor, domine Jesu, non me secernas a numero et consortio servorum tuorum, qui dereliquerunt gloriam mundi cum suis oblectationibus; quia et ego, cum tu inspirasses cordi meo, seculum et quae ejus sunt voluntate promptissima postposui et postpono, animam et corpus meum tibi domino Deo, teste et mediatrice beata Maria, devovi et voveo, et in tuo servitio emori praeopto, quia tibi servire regnare est (fol. 135) . Mortifica in me, Domine, quidquid illud est quod neque cibis neque sacrificiis aptum est, et da Patri nostro servo tuo abbati Divionensi videre quae optat de nobis; ut lauderis in ipso et in nobis, qui es potens, gloriosus, admirabilis et benedictus in operibus [Col. 0346D] tuis.

(Anno ab inc. Dom. 1088.) Igitur his qui residui erant ad obediendum inclinatis, cum in pace et modestia quieti spiritus Deo ab omnibus serviretur, ecce repente de obitu papae Gregorii VII nuncio veniente ⁜ * ; fratrum praecipue corda turbata sunt, dolentium desolationem sanctae Dei ecclesiae, quamquam congaudendum illi scirent, quem multis tribulationibus probatum suo jam Dominus gremio [Col. 0347A] confoveret; pro animae tamen ejus absolutione et requie consuetudinarium pensum promptissima voluntate persolverunt in officiis et celebratione missarum et largitione elemosinarum. Vigebat enim virtus caritatis in patre nostro abbate Divionensi, quae tanta erat, ut quamquam eo anno ubique tempestatis violentia maturae segetes in spicis et vinum in racemis, omnia prostrata et prorsus dampnata essent, nichil tamen minus fieret in refectorio et elemosina, cum fratres centenarium fere excederent numerum, et his qui de terra fertili et plenissima venerant, et nichil minus noverant quam penuriam pati, abundantissime in omnibus ministraretur, et tua pietas omnia supplebat, domine Jesu. Et quidem juste. Habenti enim caritatem, dabitur et abundabit. [Col. 0347B] Quae autem major potuit esse karitas, quam virum anno integro a monasterio semotum, inde ad sua redeuntem omnia invenisse confusa et prorsus adnullata, cum omnia deessent, panis, vinum, substantia, 40 fratres cum gratiarum actione suscepisse; et qui suis nullo pacto quibat in necessariis sufficere, hunc pro his quos non noverat deducendis ad terras extraneas isse, et suis eos expensis ad suum locum deduxisse? Hec sunt tua, Jesu, mirabilia, hec de tuo fonte procedunt. Noverat ille tuus famulus, te tuis non defore, qui consuesti cibos in deserto parare, et de paucis panibus multa milia hominum saciare. Hec etiam ei tua omnipotentia praevidisti, qui et necessaria ei subministrasti, et insuper tanta in praediis et fundis aecclesiae eidem anno [Col. 0347C] ipso et deinceps contulisti, ut duplicatus videretur census aecclesiae, et insuper te donante, benedictionem hereditate possidebit, quia in modico inventus est fidelis.

Anno igitur sequenti, persequutione Heinrici tyranni Herimannus Mettim exiit, et sedem cathedrae ejus Walo abbas sancti Arnulfi illicite usurpavit. Actum est illic miro Dei judicio, ut cum ad execrationem ejus crisma quereretur, et allatum esset crisma ab Herimanno confectum, episcopus Virdunensis reprobatum crisma quod sanctum erat, projiceret, et allato suo, quod ipse contra jus et fas sacraverat, inde perficeret Walonis sacrationem, ne benedictionem patris filius impudens mereretur. [Col. 0347D] Walo tamen, quia patris cubile ascendit, publicam penitentiam egit. Heinricus in loco ejus Brunonem quemdam exepiscopum creavit, qui postea ab urbe cum dedecore et ignominia pulsus est, et sic Herimannus post multa laboris et viae pericula a suis de Langobardia, quo cum Mathilde morabatur, revocatus, 4 anno egressionis suae Mettis recipitur cum omnium affectione, anno ab inc. Dom. 1089. Eodem [Col. 0348A] anno Odo Ostiensis episcopus in papam consecratus est, et Urbanus dictus est (1088, Mart. 12).

Nos igitur loquuturi de obitu domni Herimanni, videamus primo revelationem factam de translatione corporis beati Clementis, primi Mettensis ecclesiae apostoli et episcopi, et de obitu ejus. Apparuit sanctus Clemens cuidam puero Hugoni nomine, innocentis et simplicis vitae, et ostendens ei in aecclesia sancti Felicis locum sepulturae suae, praecepit ut iret et diceret Herimanno Mettensi episcopo, ut elevaret inde ossa ejus. Adjungens etiam quia die tertio post factam revelationem corporis sui ipse moreretur. Injunxit etiam puerulo ut mutaret vitam et ne quid puerile ageret, sed monasticum appetens indumentum, Deo servire studeret. Puer evigilans [Col. 0348B] dominum advocat—patre enim et matre orbatus apud eum qui sororem suam habebat, morabatur,—et venienti visionem indicat. Petit ut ducatur ad episcopum. Sed dominus ejus timens, duxit eum ad abbatem sancti Felicis, cui puer quae viderat refert. Ille religiosis personis omnia per ordinem pandit, inde jam omnes episcopum de translatione ammonent. Puer vero sollicitus de inplenda obedientia, flebat quidem quia non praesentabatur episcopo. Illi vero Gallico laborantes coturno, abbati sancti Felicis inponebant factam revelationem, quasi ut majoris esset auctoritatis, silentes de puero. (fol. 135') Requisivit etiam monasticum habitum, sicut ei injunctum fuerat, et cum a quibusdam in monasterio sancti Clementis [Col. 0348C] judicaretur poni debere, sua ipsius voluntate, quia duos fratres in monasterio sancti Vitoni habuerat, qui jam seculo excesserant, illuc ductus est et susceptus. Det illi Dominus vitam in omni sanctitate et religione perfectam meritis et intercessione sancti Clementis, ut videat bona Domini in terra viventium.

(1090.) Igitur venerabilis Herimannus in urbe sua susceptus, in quadragesima infirmari cepit, et tamen ab episcopali officio multis infirmitatem ejus admirantibus, non destitit. Et quia multis jam praecedentibus annis a quibusdam religiosis personis ammonitus fuerat de translatione beati Clementis, urbis Romae patricii, postea discipuli et legati beati [Col. 0348D] Petri, qui ab eodem missus primus Mettensis aecclesiae apostolus et episcopus extitit, quibusdam etiam asserentibus per revelationem satis probabilem, hoc esse reservatum a Deo inplendum diebus ejus, orationes et jejunium, ut erat pius, pie ordinavit, et post pascha translationem distulit, et diem determinavit. Abbas autem sancti Felicis revelationem sibi a puero relatam partim aperuit, partim dissimulavit. [Col. 0349A] Tacuit enim diem obitus ejus eadem revelatione determinatum die tercio post translationem ejusdem beati Clementis. In cena Domini quanto affectu penitentes reconciliaverit, quam devotum se in consecrando crismate exibuerit, quis satis narrare possit; cum magis angelus quam humana persona filiis ecclesiae astantibus in ipso refulserit? Infirmitas licet gravis dignitatem vultus et oris constantia mentis in ipso turbare non potuit. Cum omnibus praedicaret publice, non tacebat in domino Deo suo confisus de vitandis Symoniacorum et Nicholaitarum sacrificiis, exponens Nicholaum ideo secundum beatum Augustinum ab apostolis hereticum judicatum, quia in ordine diaconatus eum quem prius habuerat uxoris usum apostolis arguentibus [Col. 0349B] dimittere noluit. In pascha celebrato divino officio, se et oves sibi commissas sacramento corporis et sanguinis Dei munivit. Eadem die ad vesperam gravius infirmari cepit. Appropinquante vero die determinato ad transferendas venerabiles reliquias, vires tenues Domino annuente recepit, et in transferendo beato Clemente Kal. Maii cum summa cleri plebisque devotione divina gratia desiderium ejus inplevit, et tota urbe, immo tota regione ad verbum praedicationis ejus astante, et de ore ejus rore supernae dulcedinis distillante, omnibus absolutis, et ab omnibus quasi ab ipso Deo absolutione petita, tandem in auribus omnium desideravit, dicens: Sufficit mihi! O utinam respiciat Deus, et [Col. 0349C] finiat labores meos, et suscipiat in pace spiritum meum per intercessionem sancti Clementis, cujus sacratissimum corpus hodie videre, palpare, et transferre magnifico munere nobis de coelo donatum est! Sub hac voce populus ingemuit, et fracto finemque laborum inploranti condoluit. Duobus diebus intercedentibus quasi praesagis vicinis transitus, fidelibus ecclesiae fieri epistolas jussit, orans et adjurans per viventem in secula seculorum, ut sine dolo, sine simulatione tractarent negocium aecclesiae in simplici et nuda veritate, et omnibus ultimum vale dixit, cum mirabili verborum et vultus affectione. Die tercio circa horam nonam intelligens suum transitum imminere, convocari fratres jussit, et filios astantes ne dolerent voce et manu compescuit. [Col. 0349D] A quibus cum interrogaretur, cui eos desolatos relinqueret, quid eis praeciperet: Commendo vos, ait, Deo; state in fide et doctrina beati Petri, sicut a successoribus ejus et vidistis et audistis. Et post hec omnes benedicens, signo crucis se munivit, et invocata sancta Trinitate, sanctae Mariae se commendans, commune patrocinium sanctorum inplorans, oculis et manibus in coelum elevatis, sine ullo strepitu vocis et motu corporis, quasi obdormiens spiritum emisit. Sequenti nocte apparuit cuidam dilecto suo, quem in filium adoptaverat, qui cum psalmi cantarentur, prae tristitia obdormierat, et ait illi: Noli mestus esse, salvus sum. Iterum apparuit [Col. 0350A] cuidam venerabili viro, et ait: Mortuum me dicunt, sed vivo. Hec abbatibus referentibus, et aliis personis non levibus, cognitum est. Obiit autem Non. Maii venerabilis antistes Herimannus, cruce, mitra et pallio decoratus, et his sepultus insigniis in ecclesia sancti Petri anno ab inc. Dom. 1090.

(1089, Mai. 7.) Anno praeterito Teodoricus Virdunensis defunctus erat 4 Non. Mai, qui tamen in infirmitate de communione Witberti et de expulsione fratrum penitentiam egit, culpam professus est; (fol. 136) et a quodam fratre Gerardo nomine quondam canonico et archidiacono Virdunensis aecclesiae, tunc autem monacho sancti Vitoni, quem Rodulfus abbas pia sollicitudine pro hoc illo miserat, praecepto ejusdem abbatis, [Col. 0350B] qui potestatem absolvendi eos, qui ab excommunicatis redibant, ab apostolica sede optinuerat, absolutus est. Ex tunc abbas Rodulfus cum fratribus ad coenobium sibi commissum revocatus est, cum post discessum ejus intrassent in illud lupi ⁜ 420 rapaces loco non parcentes, et Deum et hominem non reverentes, a quibus ita omnia confusa sunt et destructa, ut memoria confusionis et pessundationis illius hodieque oblitterari non valeat. Quo in facto admirari libet prudentiam et caritatem patris nostri abbatis Divionensis, qui tales et tantos fratres cum suscepit, letatus est, cum remisit loco, gratulatus est. Utique solus temporibus nostris inventus est, qui fratres quos tempore necessitatis [Col. 0350C] retinuerat, pacis tempore dimitteret, nec doleret. Quod enim eos suscepit, et congregationem congregationi sociavit, signum fuit cui contradictum est, adeo ut omnes rogarent in bonum monstra converti. Nam et Cluniacensis abbas domnus Hugo cum inprobasset factum ejus, dicens inpossibile fore tres congregationes invicem esse concordes, tale ei dedit concilium, ut si vellet ecclesiae sibi commissae pacem adquirere, eos qui vellent aecclesiae Divionensi perpetualiter stabilitatem firmare retineret, qui vero nollent a se omnino dimitteret. Aliter tuta esse pax aecclesiae non posset, cum illi qui essent suscepti vel nutriti in aecclesia, dissentirent ab illis qui suscipi refugerent, quod religioni adversabatur. Attestans se id facturum, si similis ei necessitas [Col. 0350D] incumberet. Hoc ipse ab ejus ore audivi, cum essem cum eodem patre nostro Cluniaci. Jam enim me secum ducebat, ut viderem quae circa eum erant, et perfectioni operam darem; cum ipse, humiliter requisitus a me quare tanto tempore voluntati me propriae dimisisset, breviter respondit: Volebam inquiens, scire si terra tua semen verbi susciperet, si suscepto semine fructum faceret, ne incassum sementem jactarem, ne labor et inpensa periret. Quibus ejus verbis ex devotione affectum, ex affectu devotionem colligens, tibi, Christe, gratias agebam, et ut fructificaret in me gratia tua; ut letaretur in te de nobis multo affectu orabam, et adhuc in eodem maneo [Col. 0351A] desiderio, supplicans ut adsit nobis dignatio tua, quae nos dignos faciat propitiatione tua: quatinus operante in nobis misericordia tua, alieni inveniamur ab omni iniquitate, ut letetur paternus ejus affectus de filiatione nostra. O Deus, et o beata mater ejus, suscipite clamores cordis ejus pro nobis, et laetificate animam ejus de nobis, ut simul inveniamur in sorte gloriae filiorum Dei. Ingratus enim patri beneficia danti esse nolo, nec remotis arbitris agere gratias. Et licet in adolescentiam collata pereant, quia ipsa numquam retractentur, ego qui beneficium inveni impensum grate accipio, primam ejus pensionem solvo, quod grate ad nos pervenerint effusis affectibus judicando, et hoc ubique testando. Et si referre gratiam non potero, illud [Col. 0351B] certe non desinam ubique confiteri, me referre non posse.

Fratres igitur pater noster et gaudens suscepit gaudensque remisit, quia depositum Dei esse sciebat, et ideo in servando illo et remittendo voluntati Domini sui libens parebat. Ut enim ait beatus Ambrosius in libro de excessu fratris nichil interest, utrum abjures depositum, an doleas restitutum. Non igitur doluit restitutum, quia sciebat Dominum; et voluntati illius contraire nefas putabat. Reversus est autem ad coenobium suum cum fratribus suis domnus abbas Rodulfus anno ab inc. Dom. 1092. cum jam ecclesiae Virdunensi Richerus praelatus esset, in aecclesia sancti Stephani Mettensis decani functus officio. Mettenses vero domno Herimanno [Col. 0351C] viduati, elegerunt quendam clericum Trevirensem Popponem nomine, fratrem Heinrici comitis palatini, et absque regio dono sola electione praeponentes eum aecclesiae, de consecratione tractare coeperunt. Et quia Trevirensis episcopus Wibertistarum communione contaminatus erat, a domno Lugdunensi archiepiscopo consecrari eum expetierunt, imposito negotio hoc strenuitati domni abbatis Divionensis, de cujus industria confidebant. Qui nichil cunctatus, domnum Lugdunensem cum duobus suis suffraganeis, Matisconense scilicet et Linguonense, per bella et gladios, cum omnia mortem intentare viderentur, Mettim usque deduxit; a quo et consecratus est prima ebdomada quadragesimae cum gloria, et sic [Col. 0351D] domnus Lugdunensis cum suis reversus est ad propria. Sequenti anno Richerius ⁜ 421 pro consecratione sua Lugdunum veniens, cum sacramento se de simonia purgasset, in die sancto paschae consecratus est ab eodem, praesentibus episcopis Matisconensi, Cabilonensi, Augustensi, Tullensi, cum filiis Virdunensis aecclesiae, et litteris domni Mettensis de ejus electione concinentibus.

Anno ab inc. Dom. 1094 ⁜ (194) , concilium habitum [Col. 0352A] est apud Eduam 32 episcoporum a domno Hugone Lugdunensi (Oct. 15), cui etiam interfuerunt abbates quamplurimi et viri religiosi.

Anno ab inc. Dom, 1095, feria 4, luna 25, 2. Non. Aprilis, a noctis medio usque ad auroram stellae de celo cadere visae sunt, et eadem nocte Gyraldus abbas Silvae majoris ⁜ (195) migravit ad Dominum (fol. 136') . Eo quoque die domnus Lugdunensis archiepiscopus iter arripuit ad Sanctum Jacobum ⁜ (196) , honesto clericorum et laycorum comitatu decoratus, et apud Anicium ⁜ (197) tribus diebus remoratus, cum maxima difficultate ab eisdem avulsus est, cum convenissent ibi quamplures religiosi ad retinendum eum. Venit autem ad Sanctum Jacobum imminente vigilia diei sancti pentecostes, et [Col. 0352B] in die sancto missarum sollempnia ad altare sancti publica celebravit, astante episcopo et clero populoque infinito. In crastinum accepta a sancto licentia, destinavit ad sua redire, et venit Lugdunum die 3. ante navitatem sancti Joannis baptistae, ubi cum favore et laude et gaudio omnium susceptus, nuncios habuit papae Urbani ⁜ * de Apulia venientis et ad Galliam festinantis.

(Nov. 18.) Hic habuit concilium apud Clarummontem, cui praeerat Durannus episcopus, cujus dejectionem cum meditata esset Cluniacensium devotio, Christus eum exaltavit, et quod ei placuerit, modo mirabili manifestavit. Cum enim suscepisset legationem, ut papam hospitio reciperet, et [Col. 0353A] necessaria subministraret, et ipse ad hoc cum gratia accingeretur, graviter infirmari cepit, quibusdam eam ipsius infirmitatem male interpretantibus, cujus meritum Christus proxime populis erat ostensurus. Insidiabantur autem ei quidam fratrum Cluniacensium, pro eo quod Moysiacense cenobium, quod erat juris ecclesiae Arvernensis, quod etiam pro restauratione ordinis Cluniaci contulerat, salva obedientia et reverentia aecclesiae Arvernensis in subjectione sua habere vellet, et ob id eum apud papam accusaverant, et depositionem ejus attemptabant ⁜ (198) . Adveniente igitur papa, visitatus ab eo, et absolutus, cum jam extremum spiritum traheret, nocte sequenti spiritum Creatori reddidit ⁜ (199) , lotus et curatus summa filiorum, id est abbatis Divionensis, abbatis [Col. 0353B] Casae Dei, episcopi Gratianopolitani et aliorum diligentia. Et sic antequam concilium inciperetur, toto orbe ad ejus exequias occurrente, ab ipso papa et episcopis terrae est mandatum cum gloria, et sedem ejus Willelmus de Bafia adeptus est laude cleri et populi, praecepto ejusdem apostolici. Obiit quoque infra spatium temporis ejusdem concilii Desiderius Cavellicensis episcopus, et abbas Gemmeticensis coenobii. Anno ipso confirmata est via christianorum euntium cum armis in Hierusalem. Obiit etiam anno eodem Rainaldus Remensis archiepiscopus, Hildebertus Bituricensis archiepiscopus, Landricus Matisconensis ⁜ (200) . Judeorum quoque exterminium ipso anno multis in locis factum est a viris Iherosolimitanis. Quod certe mirum videri potest, quod una die [Col. 0353C] pluribus in locis uno spiritus fervore exterminatio illa facta est, quamquam a multis inprobetur factum, et religioni adversari judicetur. Scimus tamen quia non potuit inmutari quin fieret, cum multi sacerdotes data excommunicationis sententia, multi principes terrore comminationis id perturbare conati sint.

(1096) Tunc temporis pro componenda inter fratres Willelmi regis filios concordia, Willelmum videlicet regem Anglorum et Robertum comitem Normannorum, abbas Divionensis ex praecepto papae mare transierat, et ut praescriptum regem ammoneret de multis quae illicite fiebant ab eo, de episcopatibus videlicet et abbatiis quas sibi retinebat, nec eis pastores providebat, et reditus [Col. 0353D] proventusque omnium sibi assumebat, de symonia, de fornicatione clericorum; et quia conventionem fecerat cum eo Albanensis episcopus, quem primum illo miserat papa, ne legatus Romanus ad Angliam mitteretur nisi quem rex praeciperet, et quia adeo auctoritas Romana apud Anglos avaritia et cupiditate legatorum viluerat, ut eodem Albanense praesente et consentiente nec contradicente, [Col. 0354A] immo praecipiente, Cantuariensis archiepiscopus fidelitatem beato Petro et papae juraverat salva fidelitate domini sui regis. Quae res in tantum adoleverat, ut nullus ex parte papae veniens honore debito exciperetur, nullus esset in Anglia archiepiscopus, episcopus, abbas, nedum monachus aut clericus, qui litteras apostolicas suscipere auderet, nedum obedire, nisi rex juberet. Qui veniens tanta libertate usus est, ut rex, integritate ejus inspecta et inadulata mentis constantia, se conciliis et votis ejus adquieturum promitteret, et omnes fideles gratularentur eum advenisse, ad cujus adventum quasi respiraret et resurgeret decus et vigor aecclesiae Anglicae et libertas Romanae auctoritatis. (fol. 137.) Sed quid inperturbatum relinquit inexplebilis gurges [Col. 0354B] Romanae ⁜ 422 avaritiae? Rex suspectam habens viri auctoritatem, quem jam diu venturum audierat, legatum papae praemiserat, et in manu ejus auri probati et purissimi 10 marchas. Hoc fisus praenuncio, respondere praedicto abbati differebat, et interim eum in pascha secum retentum reverenter et honorifice tractabat: cum ecce legatus rediens, inducias regi de omnibus usque ad nativitatem Domini reportavit, per quemdam papae nepotulum seu vernaculum, si debita beato Petro caritas in suo discessu maturius ut credebat futuro, ei per eumdem tantae auctoritatis legatum, ut est papae sororis filius, et si non tota, saltim ex parte mitteretur. Quo responso accepto, rex letus factus, praefato viro apostolicas praetendit inducias; quamquam [Col. 0354C] privatim et publice hoc ipsum papae improbaret factum, qui tantum virum fama ubique celebratum, privilegiis auctoritatis suae munitum, ita inhoneste tractasset, ut legationem ejus unius laycae personae, nec litteris apostolicis nec secularis scientiae seu dignitatis honore munitae, rescinderet. Sic re infecta, fama tamen sua, integritate, honestate, sapientia omnibus oppido commendata, ab eodem viro recessum est; et tamen pro componenda inter fratres pacis concordia in Normannia substitit, donec pace facta, decem milium marcarum pensione accepta, terram suam comes Normanniae regis Anglorum usque ad trium annorum spacium custodiendam traderet, et sic Iherosolimam profectus, ab [Col. 0354D] eodem abbate usque ad vicum qui dicitur Pons Arliae ⁜ (201) comitatui ejus Stephano comite Franciae et Roberto comite Flandriae adherentibus, deductus est.

Verum cum adhuc in Normannia essemus, congregatis ad exequias Matisconensis episcopi domno Lugdunensi archiepiscopo, Eduensi quoque et Cabilonensi episcopis, electus archidiaconus Lugdunensis Berardus consecratur in episcopum Matisconensem [Col. 0355A] ⁜ (202) . Ibi quoque domnus Eduensis episcopus Hagano conquestus plurimum desolationem Flaviniacensis ecclesiae, cum jam post obitum domni Raynaldi, fratris ducis, septem annis ecclesia eadem pastore viduata mansisset ⁜ (203) , me eo quod quasi essem notus archiepiscopo, quod etiam persaepe fecerat, requisivit ab eo in abbatem; quod etiam vix optinuisset, nisi canonicorum et laycorum suffragia ad id expetendum sibi adhibuisset. Optinuit tamen, et missus est Cabilonensis episcopus, qui domnum Divionensem apostolica auctoritate ut assentiret, me etiam ut obedirem vice sua constringeret, quod et factum est ubi redivimus. Confirmata vero electione, et consecrationis determinato die, archiepiscopum adii; quae ejus super hoc esset sententia [Col. 0355B] requisivi. Ipse anxietatem nostram plurimum consolatus, ad exequendum quod jubebatur ratione induxit, auctoritate munivit; et sic dimissum, litteris suis honestavit, quas misit Eduensi episcopo in hec verba:

Venerabili in Christo fratri, Haganoni ⁜ 423 Eduensi episcopo, Hugo Lugdunensis ecclesiae servus salutem. Quotiens humilitatem nostram dilectio vestra adierit, quotiens nos pro restauratione Flaviniacensis aecclesiae rogaverit, benignitas vestra satis recolit. Quesistis à nobis multa sedulitate et instantia karissimum fratrem nostrum Divionensis ecclesiae monachum Hugonem, quem nobis assumpseramus, cujus nos sedulitati credebamus, immo cujus lingua vox nostra erat; et quod quesistis, ab invito et nolonte [Col. 0355C] quasi extorsistis. Electionem igitur ejus a vobis ⁜ 424 factam apostolica auctoritate confirmantes, consecrationem ipsius pro debito vestro vobis inponimus, certum habentes, quia, etsi corpore absentes sumus, spiritu praesentes ad honorem Dei per Christum in Spiritu sancto consecrationi eidem intererimus, et fideles vobis cooperatores erimus. Nunc igitur praedictum fratrem et filium nostrum, quem tanto subjicimus oneri, vestrae specialiter tuitioni contradentes, committimus eum fidei vestrae. Quem quidem semper penes nos volueramus retinere, sed cessimus instantiae vestrae. Nostis quo eum teneamus affectu; hoc ipso vobis eum committimus. Et autem consilium et auxilium nostrum non deerit; qui non solum [Col. 0355D] Flaviniacensi aecclesiae, verum quotquot sunt in dioecesi vestra pro ejus amore parati sumus pro debito subvenire. Ita ergo agite, ut idem frater pro adjutorio et consolatione sibi impensa gratias nobis habeat referre, ut habeatis gratiam super gratiam.

(fol. 137') Anno itaque dom. inc. 1097. ⁜ (204) ind. 5. anno aetatis 32. die 10. Kal. Decembris, qui est dies festus sanctae Ceciliae (Nov. 22.), 7. sabbati, [Col. 0356A] Flaviniacum nobis ingressis, in crastinum consecratione peracta, de profectu ecclesiae tractatum est; et si post dies paucos a domno episcopo et domno Divionense ceterisque discessum est.

Eodem anno Aymo reddidit 3 solidos censuales de castro quod Sacriba dicitur, et de terris in circuitu castri ad jus aecclesiae Flaviniacensis pertinentibus, in festivitate sancti Petri in plenaria curia, quos retinuerat multis retro annis, et pro retentione culpam fecit, et absolutus est. Actum die festo apostolorum.

Quidam etiam Folcuinus acceptis a nobis 15 solidis, calumpniam quam habebat in manso de Galiaco, quod Waldinus dederat, vurpivit praesentibus his . . . . consanguineo suo, qui frenum ⁜ 425 trium solidorum pro concessione habuit.

[Col. 0356B] Pro equabus quas ceperat et abduxerat Wido Luciniacensis 100 solidos dedi.

Odoni vicecomiti Rubeimontis, cum noster factus est, pro quibusdam compositionibus 30 solidos dedi.

Girardo de Duisino 11 solidos pro quodam nostro serviente de Galiaco, Artaldo de Sancto Baudelio 20 solidos.

Hagano etiam de Roca noster factus, vidente Raynaldo avunculo suo, calumpniam faedi ⁜ 426 . ⁜ (205) sui Finium Deo et sancto Prejecto et nobis dimisit, acceptis a nobis 20 solidis. Actum Flaviniaci.

(1097, Febr. 6.) Hildegarius etiam de Gurziaco noster factus, quod non fuerat antecessorum nostrorum, auxit elemosinam quam avus suus fecerat, dans ecclesiae nostrae Eremburgem filiam Hellardae [Col. 0356C] filiae Wihelelmi, et omnem posteritatem eorum, acceptis a nobis solidis 58 pro caritate. Actum mense Febr. 6. feria, 8. Idus Febr.

Aymo etiam Lovels liius ⁜ (206) homo noster omnem alodum suum Deo et sancto Petro sanctoque Prejecto tribuens, torturas quas in casamento nostro faciebat, vurpivit, enarratis coram omnibus rectis consuetudinibus casamenti, de capite mansi 2 sextarios avanae, et 4 vini in salvamento.

Feci etiam pacem cum Wolone Sarmaciensi, et ei nostro facto 100 solidos, equum 1, canem 1 dedi.

In redemptione aecclesiae de Fontanis 35 solidos dedi. In caldaria Salinensi 40 solidos pro equo.

In redemptione terrae et vinearum, quas praedecessor [Col. 0356D] noster abba Raynaldus Walterio Frossardo homini ducis promiserat, 30 solidos dedi, et terram retinui.

Teberto praeposito pro quibusdam placitis 25 solidos dedi, et pro compositione cervi quem canes sui moverant, et homines nostri ceperant meque nolente diviserant, solidos 30. Bernardo de Montbar in captione sua solidos 30.

[Col. 0357A] In redemptione fanoni deaurati et capsae argenteae 60 solidos dedi, et in cappa 7.

Dedit ecclesiae nostrae quidam miles nunc conversus Arnulfus de Monasterio mansum 1 apud Prusiliacum.

Dedit etiam Gislebertus de Luciniaco mansum 1 apud Darciacum pro filio suo Pontio nomine, cum omnibus appendiciis, et homines tres cum eorum posteritate.

Dedit itidem Hugo de Draciaco mansum unum cum appendiciis in eadem villa pro filio suo. Actum apud Colchas.

Brutinus etiam dominus castri, quod olim Sedunum, nunc Blismurus dicitur, reddidit nobis aecclesiam castri ejusdem cum appendiciis et cum omnibus [Col. 0357B] quae olim possederat vel tunc possidebat. Et quia de suo proprio quaedam ad victum fratrum addidit, 20 ei solidos pro caritate dedi.

Aymo miles ejusdem castri, avunculus ipsius, ad conversionem in infirmitate veniens, reddidit Deo et sancto Petro et sancto Prejecto terras et homines quas nobis vi auferebat, et calumpniam dimisit.

In redemptione cappae et pallii solidos 110 dedi.

(1099, Apr. 14.) Prefatus etiam Hildegarius Gurziacensis quia Bellum Locum nobis auferens injustitiam nobis fecerat, multo tempore a nobis excommunicatus, tandem culpam fecit apud Conedam, et absolutus a nobis est. Hominium recognovit et resirmavit, et ex toto cellam eandem vurpivit. Obsides dedit, quorum haec sunt nomina: Hugo [Col. 0357C] frater ejus, Rainaldus de Roca, Deodatus, Girardus de Roura, et frater ejus, Waldricus, Gauzfredus de Masiaco; cui ego 20 solidos dedi. Actum 5. feria paschae 18. Kal. Maii Conedae.

Pontius quoque Grimensis comes pro homicidio quod fecerat de Pontio serviente nostro, natalem et neptem ejus nobis reddidit 110 solidis acceptis, et absolutus est 16. Kal. Maii. Postea eum cepit, et pro redemptione 50 solidos habuit.

(fol. 138.) Joffredum de Prumiaco, et fratrem ejus cum uxoribus et filiis, uxore quoque Odonis Tuat. et uxorem Heinrici cum filiis, uxorem etiam Johannis de Poliniaco cum filiis et totam eorum progeniem, quae latissima et optima est, mediante Raynaldo [Col. 0357D] de Roca, datis solidis 30 Odoni vicecomiti Rubei montis, sancto Petro quietam feci. Testes horum, qui infra: Gislebertus juvenis. Teubodus Mant, Rainaldus Roca, Gislebertus de Turre, Hagano Roc, Hugo Miscus, Goslenus, Gerardus Duis, Brunardus, Rainaldus Fla, Rainaldus.

Willelmo de Turraboit 30 solidos pro quibusdam compositionibus; Gisleberto solidos 30 pro redemptione equi illius de Grosbof quem cepit et mihi reddidit.

[Col. 0358A] (fol. 137') Anno eodem ab incarn. Domini 1098, obiit Agano Eduensis episcopus 7. Kal. Julii ⁜ (207) ; et sequenti obiit abbas Rodulfus 5. Kal. Aprilis. Regimen aecclesiae Eduensis post venerabilem Aganonem Norgaudus suscepit, in eadem aecclesia praecentoris functus officio ⁜ (208) . Hic sub contentione electus est. Pro qua tamen electione cum multoties Eduam issem, quia vox nostra prima esse debebat in electione; tandem in ascensione Domini invitatus, cum essem in exteris partibus, occurrere nequivi. Quendam tamen e nostris misi, qui vicem nostram suppleret; et ego postmodum exoccupatus, Lugdunum euntem ad consecrationem solus de abbatibus sum prosequutus: et hec faciens furorem animi ejus, quem conceperat ex absentia nostra, [Col. 0358B] sedare non potui, cum etiam in redeundo duobus ei diebus apud Colticas ⁜ (209) et toto comitatui ejus servierim satis superque. Hic Flaviniacum veniens honeste a nobis susceptus est; et in eadem nocte dominicae diei, cum ei honeste servissem, in treva Dei bancos et scarritiones ⁜ (210) mercati homines ejus fregerunt et tulerunt, quia erant ante domum episcopalem, et terra ipsa, antequam domus ibi fuisset, censita erat hominibus pro mercato eorum; et requisiti ab hominibus quorum juris erant, redditi non fuerunt. Et cum redditi non essent, interim emit quidam homo eorum carnem bovis ad opus episcopi: cum homines nostri pro reverentia episcopi alibi eum vellent occidere, ille coegit eos ante praefatam domum mactare, nostrique parati sunt [Col. 0358C] affirmare, quod defensionem eis et tuitionem promiserit. (fol. 138) Occiso bove, homines nostri jussu nostro pro honore episcopi alibi eum traxerunt. Videntes homines quorum erat terra censita, quia ego eis primus, qui defendere debebam, de consuetudine et usu eorum deficiebam, ipsimet in terra censuali sua scarritiones firmaverunt, et carnes reposuerunt. Propter baculos qui allati sunt, et quia congregati sunt homines ad tuendum usum censualitatis suae, malum fuit episcopo, et dixit se assallitum; tamen hominem non percusserunt, quia nullus eos assallivit, et ipsi neminem. Ubi vidi molestum id esse episcopo, ego ipse cum quibusdam fratribus et nobilibus viris et servientibus ivi ad eum, et cum [Col. 0358D] consilio optuli ei, quod tantum ei inde facerem in crastino, quantum congrueret justo et honori, et quantum possem et deberem. Et mox ascendens, casatos requisivi et nobiles quos potui, ad faciendum quod optuleram. Interim ipse christianitatem mihi abstulit ⁜ (211) ita ut nuptiales qui aliunde veniebant missam perdiderint, et corpus sepulturam. Ego tamen quod promiseram munitus consilio implere volui, et in me non remansit, nec sic missam habui. Diem constituit mihi apud Eduam; suscepi. Cumque [Col. 0359A] vellet ut homines illo ducerem, dixi non facturum; non enim poteram, quia nec usus erat aecclesiae. Quesivi christianitatem, nec habui. Videns quia non haberem, de casatis ecclesiae salvam firmantiam ei optuli quattuor milia solidorum, Walonem de Sarmatia, Gislebertum de Luciniaco, Rainaldum de Roca, Milonem de Frollone, Goslenum Sinemuro, Rainaldum, et Hugonem praepositum, videntibus canonicis suis, Walterio, Stephano, Duranno, et laycis Aymone et Josberto; et hec faciens missam quesivi, et non habui. (Jul. 15.) Eduam ivi, et in placito, quia ita egeram, missam ante alia quesivi, et hoc per judicium curiae. Et quoniam de testimoniis nostris laycos nominavi et ostendi, et quia de suis laycis Bernardus mariscalcus noster nominavit [Col. 0359B] Aymonem et Josbertum, judicium factum est per clericos et laycos. Firmantiam autem hanc ita fuisse oblatam affirmare voluerunt nostrates, ut judicatum fuisset etiam per ignis aut aquae judicium. De his factum est hujusmodi judicium:

Quoniam abbas et sui Josbertum non nominavit ad placitum accipiendum, hoc debet esse in respectu quod abbas requirit de missa recipienda, et propter hoc ipse non debet babere respectum de justitia hominum facienda.

Audito hoc judicio obstupui, et consilium aecclesiae quod antea habueram requisivi, nec habui. Cumque adhuc morarer in consilio placiti et judicii, rupit placitum, et abiit pransurus. Misi ad eum, et respectum quesivi, et non habui, nisi judicium laudarem.

[Col. 0359C] Quantum pro hujusmodi placito gravaverit ecclesiam, hinc colligi potest, quod hac eadem septimana, qua hoc factum est, centum equos absque servientibus 2 ^a , 3 ^a , 4 ^a , 5 ^a , 6 ^a feriis Eduae me tenere fecit; et communiam Eduensis et Cabilonensis paroechiae super nos postea Flaviniacum juratam adducere voluit, quod tamen infectum remansit. Voluit etiam interdicere omnes cellas et loca ad nos pertinentia; sed obstitit votis ejus integritas capituli Eduensis; fecisset tamen, nisi obstitisset. Tandem cum multociens pro hac causa Eduam venissem, justitiam praesentans, et aliquando misericordiam quaerens, et nec justitiam habuissem nec misericordiam, consilio et hortatu ejus quidam fratrum nostrorum insurrexerunt [Col. 0359D] in me, dicentes me conscium fuisse seditionis illius pro qua hec agebantur. Et ob id vocatus Eduam proficisci ceperam, vallatus consilio monachorum nobilium et servientium, ut credebam, quod tamen amisi instinctu ejus. Nam Bernardum de Montfort, quia suus erat de feodo sancti Petri, cui promiseram solidos 30 et bonum nostrum tenebat, ipse ne mecum iret prohibuit. Quod ceteri videntes, cum essemus 25, omnes recesserunt a nobis. Ego solus cum solo monacho et 3 servientibus capitulo me praesentavi. Ecce circa horam terciam advenerunt, conscio eo, quidam nostrorum, accusantes me in capitolio, quod [Col. 0360A] conscius fuissem, et alia quedam objicientes, quae probare non poterant, maxime cum essent infames personae. Quidam etiam eorum Helinannus me relicto in consessu etiam canonicorum sedebat, cum eo manducans, bibens et equitans. Ego cum essem paratus canonice respondere et judicari, monachum ipsum nostrum, quem mihi episcopus tulerat, canonice requisivi, nec habui. Insuper vidi eos me accusantes, et compulsus sum, ne quasi culpabilis viderer, ipse eis praecipere ut erga me loquerentur. Abbatem ibi aliquem non vidi; judicium quoque ceptum factum non fuit, quia talis quedam nos concordia sociavit, mediante episcopo Cabilonensi et Anserico praeposito, ut redderem hominem, qui probaret sacramento me conscium non fuisse, et sic amicitiam [Col. 0360B] episcopi reciperem, et in gratiam redirem: feci, nec gratiam, nec missam habui. Insuper prohibuit sub anathemate, ne fratribus ipsis pro hac de causa inimicarer, et omnino eos a nostra dispositione removit; ne vel saltim eos ab oboedientiis, quibus praeerant, removerem.

(Dec. 6) Septies propter hoc placitum a festo apostolorum usque ad festum sancti Nicholai Eduam ivi, nec justitiam, nec gratiam, nec missam habui, maxime cum ad satisfaciendum ei quosdam laycorum, qui impetebantur, illo duxerim contra usum aecclesiae. Quos qualiter ipse tractaverit, pudet reminisci, maxime cum nulla esset occasio pro qua haec agi deberent.

(fol. 138') Fratres quoque nostros Divionenses, qui [Col. 0360C] mihi ad solatium laboris et ordinis custodiam dati fuerant, mihi abstulit, praecipiens auctoritate qua poterat et debebat, ut infra dies tres Divionem nisi eos remisissem, et eos qui projecti fuerant revocarem, nullum in ecclesia divinum officium fieret; et sic in crastinum mane facto Romam profectus est, ut nullus esset de missa recipienda vel fratribus retinendis deprecationis locus.

Ego, qui tanto constrictus articulo vellem etiam majora promittere—nimio enim tedio angebar, quod tantis injuriabar tribulationibus; siquidem a festo apostolorum Petri et Pauli usque ad diem ipsum beati Nicholai natale insignem, quo hec gesta sunt, nulla mea culpa existente, divino officio Flaviniacus vacaverat et sepultura—decrevi omni [Col. 0360D] ei, etiam in contrariis et noxiis, subdi obedientia, ut vel sic leniretur et pacaretur animi ejus pertinatia; et dum ruinam quasi vitare volui, immanis praecipitii ⁜ 427 baratrum incurri. Hoc enim in facto nec ejus amicitiam recuperavi, quam numquam habui, nec monachorum nostrorum caritatem; quin potius, quod ipsi querebant, ad quod intendebant, patris nostri Divionensis et fratrum nostrorum unanimitatem offendi. Et quidem satis digne. Nam pro meritis acta res est, ut qui malum feceram—quod certum est malum mihi esse, bonos a me mittendo ut veniret bonum, cujus venturi nullam [Col. 0361A] habebam confidentiam, sed plenariam diffidentiam—, ut impraesentiarum patet, ipse nec bonum haberem quod non credebam, et quod habebam perderem, ut sola vexatio intellectum daret auditui. Recepi postmodum absolutionem a Lugduno, non tamen per eum, quia per archiepiscopum, et interim dum absens fuit quievi, nisi quod omnia in pejus ruere videbam pro destitutione ordinis, et emendare nequivi, quia solus eram. Tunc cepi sentire quid cogitaverant, quid attemptaverant, quid machinati fuerant, cum jam emendare non poteram.

Interim feci pacem cum Rainaldo de Granciaco, qui frequentibus irruptionibus et depraedationibus omnia nostra perturbabat, et quia justam causam habebat, 60 ei solidos composui. Pacem etiam cum Widone [Col. 0361B] de Luciniaco fratre ejus, et de fedo quod calumpniabatur duos ei modios et octo sextarios reddidi, dum tutor esset filiorum Tebaldi Rufi; quartum mihi laude uxoris suae et filiorum donavit, hominium fecit, et fidelitatem juravit.

His, qui graviores erant, ita pacatis, pro Walterio de Insulis, quem calumpniabatur Gislebertus Mischius, 35 solidos dedi, et pro filio sororis ejus 7 solidos et totam eorum progeniem quietam sancto Petro et sancto Prejecto feci. Actum Flaviniaco.

Ducem pro salvamento ⁜ (212) , quod homines nostri de Galiaco contra jus et usum ei dare volebant, Flaviniacum venire feci; et per judicium curiae nostrae [Col. 0361C] et suae, quia foedum nostrum habebat, salvamentum ipsum vurpivit. Cui ego equum centum solidorum pro honore dedi.

Arnulfus etiam de Grosboes, accepta a nobis societate, et 15 solidis pro caritate, duas familias de foedo sancti Petri in Cleriaco et Agerniaco nobis reddidit, et tertiam nobis contra Aymonem Lovel militem nostrum conquisivit. Reddidit et mansum unum in Cavanniaco de terra sancti Petri de fedo suo Flaviniaci, vidente R. majore, et filio ejusdem Arnulfi. Actum 4. feria jejunii mensis Septembris.

Aymo quoque de Griniaco hominium recognovit, et noster factus est. Walterius necnon de Grinione pro filio suo monacho terram magnam et pratum indominicatum [Col. 0361D] juxta Corticellas multi precii sancto Prejecto dedit. Actum die festo S. Petri ad vincula.

Raynerio de Diusmo, pro quibusdam compositionibus, quibus terra de Empiliaco vastabatur, 30 solidos dedit.

Hugo de Asiaco accepta a nobis societate et 7 solidis pro caritate dedit sancto Petro feminam Walonis sacristae, laudante filio suo, et alias quasdam de progenie ejus, feminam scilicet Cristiani.

Quedam sanctimonialis sancti Johannis Eduensis, soror Aymonis Lovel, eodem fratre suo vidente faciente [Col. 0362A] et laudante, hereditatem suam in Agerniaco sitam in terris cultis et incultis, mancipiis utriusque sexus, sancto Petro contradens super altare posuit, ea conditione ut neptis ejus soror Hugonis de Curenciaco, ea obeunte illa potiretur, et post ejus obitum dominio aecclesiae Flaviniacensis eadem proveniret. Defunctis utrisque, de haereditate nos vestivimus. Et cum calumpniaretur praedictus Hugo, judicio dato, duos legitimos homines produximus, praedicti fundi servum qui pariter datus est, et ministralem ejusdem fundi nostri qui interfuit, et probare voluerunt donum ita factum. Expectatum tamen est ut audiretur idem judicium in majori curia Actum Agenniaco. Sic terram habuimus.

Redemi etiam duos mansos, 1 intra curiam Laliaci, [Col. 0362B] alium extra curiam, solventes quoque anno 12 denarios, 2 solidis, cum iret Hispaniam Folcuinus. Actum Flaviniaco.

Adelelmum quoque et progeniem ejus optinui ab eodem Folcuino 12 solidis. Actum Galiaco.

Tapetiolum etiam, quod Carlet dicitur, redemi 5 solidis.

(Fol. 139.) Duci equum 1 dedi 10 librarum pro insolentia unius servientis nostri, et ipse laudavit nobis donum quod quilibet miles ejus de fedo suo faceret Flaviniacensi ecclesiae.

Walterio de Tilio in adjutorium ecclesiae de Prisciaco equum unum 50 solidorum dedi.

Erleio et Widoni dominis Colticarum 40 solidos [Col. 0362C] dedi, et ipsi vurpiverunt omnes malas consuetudines in Colticas.

In thesauro ecclesiae hec addita sunt, filacterium 1 quod dedit Walterius monachus de Grin., cum mappula pretiosa et alba parata. Cortina 1 quam dedit Teubodus cum mantili. Albae 5 quas Hugo monachus de Belloloco moriens mihi misit cum calice argenteo, qui est apud Bellumlocum. Calices 2, unus in toto deauratus, quos Walo monachus de Roca fecit, cum cappa 1 de pallio et casula et stolis 2 et albis 4. Albae 2 quas fecit Gyrardus de Colticis. Alba 1 in capella nostra, quam mihi dedit uxor Gozelini de Besua. Alba quam mihi dedit Bovo de Bar, Baldrici filius super Albam, quando noster factus est. Supersedium 1. Redemi etiam palliolum unum [Col. 0362D] 30 solidis et de eo limbum in pallio, quo corpus sancti Prejecti involutum fuit 300 et eo amplius annis, feci.

Bovoni praedicto de Bar, cum apud Flaviniacum requireret a me foedum suum, quia haberet filiam Folcuini, de sorore abbatis Odonis, qui idem fecerat casamentum, id est salvamentum hominum sancti Petri, qui sunt in castro illo vel in villis in circuitu castri, nolui ei ad plenum reddere, quia legeram cartam quantam factam hominibus castri Blesensis, qui sunt sancti Petri, et verebar ne idem essent aut de eisdem. Tamen cum multi testes accessissent, quod Folcuinus idem salvamentum habuisset, ita [Col. 0363A] concessi, ut si ego per nostros, misso nuncio et re explorata, aut ipsi homines per se ipsos probare potuissent quod numquam fuissent in salvamento, nichil ei dabam, quia magis aecclesiam quam eum diligerem. Sin aliter, haberet quod sui juris esset. Et ita noster factus est, sacramentum tamen non accepi ea pro causa. Actum Flaviniaco in claustro. Testes: Gerardus prior, Achadeus, Helinandus monachi; layci: Hugo praepositus, Raynaldus, et servientes, Raynaldus filius praepositi, Gislerius. Ab hoc casamento illos de Arvico subtraxi, de quibus censum habebam, caseos scilicet, et illos quibus fuit carta facta. Omnes quoque, si probare potuissent, ut dixi. Quod et ipse laudavit.

His interim omissis superiora repetamus. Non tamen [Col. 0363B] praetermittamus feminam illam, quam Deodatus tenebat de Noeirs, quae nostra erat, et pater dimidius, quorum erant 6 filii, quos ita cum abbate sancti Valerii Hugone partivimus, in parte matris 3 filios, in patris vero unum et alterum dimidium, et censum capitis mihi primum misit mater. Partem etiam in Berengerio et fratribus ejus, quam acceptis 10 solidis Rainaldus de Colpeio nobis dimisit.

Igitur reverso a Roma episcopo, occurri ei apud Sedelocum, et benigne susceptus, osculo donatus sum et gratiis. Altera vice ab eo ibidem evocatus, post multas injurias finem de omnibus pro 10 libris feci. Quesivit iturus ad regem, ut mulam sibi praestarem. [Col. 0363C] Ego, qui ejus amorem sitiebam, quem et sciebam difficilem in adquirendo, optuli ei optimam mulam, quam manu ad manum emeram 150 solidis et dedi ei. Et sic veniens ad festum sancti Nazarii, honeste ei servivi, et gratus redii. Pro placito et fine illo Stephano dedit 20 solidos, Hubaldo 20, Hugoni Spiriac. 40, Rainaldo 40, Teubodo 10, Hugoni Misem 5, Gosleno 10.

Pro equo Gyrardi monachi dedi pro compositione Miloni constabulo 10 solidos.

Jam prope oblitus eram quod furnum villae calumniabatur quidam Erembertus de Massiviaco, et praebendam et campum sancti Clementis, quia pro his 300 solidos dederat pater suus Odoni abbati, excepto quod praebendam pro sepultura sua donasset. [Col. 0363D] Unde cum me multis placitis gravasset, et ob gravamen homo ducis et praepositi Sinemurensis factus esset, et testes quosdam e fratribus, qui hoc viderant, produxisset, eis omnino illi deficientibus, judicium habuimus, quod pacem nobis in posterum contulit.

Ibi praepositus Sinemurensis mansum 1 vestitum in Massiniaco nostro sancto Petro et sancto Prejecto dedit pro amore nostro, quietum ab omni exactione, qui nobis debet omnes consuetudines. Actum Flaviniaco.

Sunt in summa quae dedi in proficuo aecclesiae [Col. 0364A] in 3 annis, 2 mensibus minus, solidi duo milia, exceptis quod datum et in pane et vino et vestitu fratrum, in procuratione hospitum, in bobus et equis et vineis et in omni nostro apparatu et expensis.

Ab incarnatione Domini 1099. Abhinc multiplicata sunt mala in terra nostra, sed hec interim.

Eo anno, prima hora noctis, a parte aquilonis lux ingens quasi ignis ardentis emissa, usque prope diluculum, noctem prope convertit in diem. Quo etiam anno hiemps solito asperior octo continuis ebdomadibus inhorruit, ita ut bestias, aves, homines quoque plerosque vis algoris existeret ⁜ 428 . Fuerunt qui dicerent, lucem illam datam a Deo in necem et dejectionem Sarracenorum, ferente eo adjutorium et [Col. 0364B] vires praebente Jherosolimitanis ad sternendam et omnino consumendam multitudinem principis Babiloniae, qui venerat ad proterendos eos qui Hierosolimam ceperant, quorum numerus erat ut arena maris, et ob id lucem divinitus directam, ne christianis, qui eo die praeliabantur praelia Domini, etiam in nocte lux deesset ad contritionem gentis adversae. Utrum ita sit, an igneus ille splendor qui apparuit, et igneae illae acies portenderint effusionem humani sanguinis, quae eo die et sequenti facta est, sicut legimus factum cum immineret bellum illud lacrimabile inter filios Ludovici Pii imperatoris; an immineat aliqua mundo tribulatio, ut legitur factum eo anno quo Ludovicus rex a Hugonis Magni procuratione [Col. 0364C] separatus est, quando idem signum apparuit, portendens Hungarorum pestem, quae mox acriter invaluit, viderint quorum opis ⁜ 429 est id experiri et cognoscere. Visa est autem lux in parte aquilonari versus solis occasum, et nocte declinante respiciendo porrigebatur in ortum, sed antelucanum aliquantum delituit.

Hoc anno obiit Urbanus papa, Paschalis successit. Obiit domnus Rodulfus abbas Virdunensis 5 Kal. Aprilis (Jul. 29), et Hugo abbas Eduensis ⁜ 430 .

(Fol. 141.) Verum consideranti mihi dispensationem admirandae et ineffabilis patientiae tuae et misericordiae, cujus non est numerus in me, libet inherere considerationi miserationis tuae, quamquam super me sint haec, Christe: quomodo raptum ab uberibus ditasti donis superhabundantis pietatis tuae, tradens [Col. 0364D] me contubernio servorum tuorum, et replens gratia te diligentium; quomodo ab ineunte aetate, cum jam irem per devia et lubrica, et praeceps praecipitantem aetatem sequerer, confessionis antidoto cor lubricum medendo respirare sinebas, et fugientem te quadam blanda et inopinata nec cognita mihi revocabas dulcedine; quoque modo, ubi jugi confessionis remedio aliquantulum tractus didici illecebrosa cavere, quamquam nondum tederet me ad integrum perversitatis meae, ita ut scirem intellectu et opere, quod perdis omnes qui fornicantur abs te (Psal. LXXII, 27) , remotum et segregatum a consortio [Col. 0365A] eorum quorum in medio coalueram, ad exteras terras nolentem et repugnantem et quasi nescientem eduxisti; ubi positum benedictione insperata et multiplici ditasti, gratia scilicet servorum tuorum admirabili, qui in me diligebant quod nesciebam. Licet in his tua, Deus, dona, etsi refugus et desertor mei ipsius, intelligebam. Juvat, inquam, memorari mihi in me dulcedinis tuae, qua misereris omnium, salvans homines et jumenta; id est et illos salvans, qui rationabiliter viventes non obliviscuntur dignitatis in qua et pro qua creati sunt, et eos, qui jumentorum more viventes facti sunt ut equus et mulus, quibus non est intellectus, per penitentiam supra primae originis reparans dignitatem; inter quos et me gibbo peccatorum deformem, vanitatis et levitatis horrore [Col. 0365B] sordentem, ad deponendam malitiam et inclinandam cervicem cordis jugo servitutis tuae edomandam per tuos evocabas, et me mihi ipsi sordere intuitu miserationis tuae faciebas. O miseriam meam, quae ad tot vocationis ingeminationes non evigilabat! utique nimia rubigo mea per ignem excoquenda erat, et ideo, etsi surgere conabar, scoria voluptatis inolitae pravae consuetudinis aggravabar. Projeceram post tergum peccata mea; denigrata enim erat facies mea, et tamen tu in servis tuis diligens, non feditatem meam, sed curationem in me quae a te gratia tua futura est, sinebas me ire et prosperari, ut cum haec reciperes a diligente non te, sed illa data tua vel permissa in quibus prosperabar, adurerer igne tribulationis, et [Col. 0365C] saltim tunc intelligeret impietas mea mala sua, cum pro eisdem malis inciperet jam puniri. Quid referam, quibus me nunciis ad meliorationem in mari navigatione nostra procelloso spiritu maris et quassatione navis, quae per se infirma piscium impulsu quatiebatur, adgravata praemonuisti, et stertentem somno teporis et negligentiae excitare conatus es, cum gubernaculo fracto, velo vi ventorum ad medium usque scisso, nautis timore dissolutis, praesentem intentarent omnia mortem, nave solo tibi relicta, et quandam in vertiginem rotante? O qualis illa tunc hora eram! quam bene credulus, quam vel devotus, quam penitens, quam in promittenda correptione sedulus, constans et benivolus! quam peccatorum meorum accusator et judex fidissimus! quam in [Col. 0365D] conversione morum et emendatione vitae paratissimus! Vidisti haec, Domine, et liberasti me; exaudisti me, et consolatus es me, et quamquam desperatum, quamquam novissimum, cum primi movissemus a portu, illesa nave cum omnibus quae in ea erant, terrae reddidisti me. Sed ut pedem terrae appuli, illa dudum devota inter fluctus fervoris et emendationis promissio aliquantulum friguit, quam tamen reductus menti terror ex toto tepescere, ut assolet, non sivit.

Subsequuta est e vestigio alia vocationis compellentis iteratio mox ut Bajocas veni, infirmitas scilicet qua omnino desperatus sum, et quasi conclamatus, [Col. 0366A] de qua suscitasti me, juste rerum arbiter, idem sanctus Jesus. Quid in me operata sint hec tua magnalia, Deus, aut in quo miseram animam lethargico somno oppressam, ad te timendum, te diligendum, exurgere et evigilare docuerunt; testis est repatriatio nostra, testis subsequens vita mea, quae pium Dominum de placato reddere possit iratum, non quae offensum dare sufficiat conciliatum.

(Fol. 141'.) Et nunc hec qualiacumque nostra legat qui volet, irrideat ut volet, dummodo libeat et concedatur immorari memoriae dulcedinis tuae, qui peccantem sustines ad penitentiam, et parcendo invitas ad conciliandam sustinentis patientiam. Inde e vestigio illa nostra promotione, quae nunc nobis horrori est, promotus, utrum gratia tua an permissu vel [Col. 0366B] judicio nescio, perparvo temporis spacio assumpta praelationis gravitas, cum in me durasset, superducta ejus species multis modis ita oblitterata est, ut non jam qualis essem, verum qualis fuerim rememorari difficile esset, vel quia honores mutant mores, vel quia id merebatur insolentia morum, nondum, ut decebat, satisfactionis verbere castigata et emendationis antidoto curata. Hinc iterum infirmitatis commonitio, privatae et publicae inquietudinis animadversio, illa de dormitorii solario plancis deficientibus vel sublatis ruina, immo propulsatio, qua ita affectus sum, ut vita me carere crederem. Nam et sanguis ab auribus eliciebatur, cum misericordia tua ad invocationem nominis Prejecti martiris, et [Col. 0366C] boni studii exequutio, in qua invenit me casus ipse—nam circam ⁜ (213) matutinis exactis faciebam,—a mortis faucibus eripuerit. Et quidem eo ipso tempore, mense quoque eodem, in Colticensi cella nostra a dormitorio per praecipitium; item in Melundensi coenobio aeque duo monachi lapsi, non tamen satis de tam imminenti altitudine ut ego, confessione et communione caruerant: mihi pietas tua vitam indulsit, qui etsi gravatus, non tamen aliqua corporis parte sum pessumdatus, quamquam cum difficultate sanitati redditus, adhuc casum doleam. Quam tantis beneficiis gratiarum actionem, die qua jacens in lecto signo sanctissimi clavi tui sanctarumque reliquiarum munimine signatus sum, et ablutione virtutifera potatus, post decursam ebdomadariam mei [Col. 0366D] ipsius alienationem, rependerim, rememorans erubesco, erubescens confundor, et quod tunc non feci jam facio, supplicans ut accepta tibi sit confessionis et laudis oblatio et inter flagella misericordiae tuae ipsa erratus mei tuaeque pietatis rememoratio. Et quia omnia adversa habet qui sibi displicet, in hoc tibi placere appeto, quod mihi te donante, te faciente, displiceo.

Sunt adhuc plura dulcedinis tuae monimenta ingrato adhibita, usque ad haec in quibus nunc versatur anima mea, in quibus quia faciem tuam reveritus non sum, juste versa est in luctum cithara mea, et organum meum in voce flentium (Job. XXX, 31) . [Col. 0367A] Itaque proctamet tibi tota substantia nostri in voce exultationis et confessionis: omnia quae fecisti nobis in vero judicio fecisti. Proclamet, inquam, tibi vita mea tota, ante promotionem peccatrix, post promotionem irritatrix: tibi peccavimus, et mandatis tuis non obedivimus. Condempnet se totam judidicio suo, jam quasi condempnata judicio humano; et non spe recuperandae secularitatis, sed amore provocandae in se juste exertae, et magis magisque exerendae divinae animadversionis, quoniam ego in flagella paratus, qui fragilitate deliqui, unde merito ad penam videar debere aptari, et dolor meus ante me est semper, quia a mandatis tuis declinavi. Quid enim referam tam evidens tuae pietatis indicium, quod rarus invenitur aut pene nullus qui ignoret Flaviniavensium, [Col. 0367B] cum redirem a Sinemuro septus comitatu monachorum et laycorum, inter choruschos et turbines tempestatis inundantis, fulmen ante conspectus nostros cecidisse, ita ut bestia cui sedebam igne ipso ustulata caput pectus et crura, per 40 dies vix stabulo extrahi posset, et me clementia tua immunem a lesione servavit, cum ante me non longe cubito uno fulmen ipsum ceciderit? Quod in crastino quesitum et inventum est, omnibus admirantibus quomodo vivus evaserim, aut immunis a laesione, quamplurimis quoque sinistro id omine interpretantibus, maleficum me et morte dignum, quem Deus ipsa sua animadversione monstraret merito puniendum. Forte autem mihi junctus equitabat [Col. 0367C] ante me eques armatus, et toto corpore pluviae expositus, clipeo se recurvo et supra se protento munierat, qui dum equo calcaribus acto gressum accelerat, in ipsa fulminis jaculatione lanceam aversam ferebat; cujus mihi acies, dum pavet et ad tantam visionem hebescit, ipso suo timore gressu retardato, acceleranti mihi gutturi inlisa, nisi tu, Deus, bestiam cui insedebam a suo impetu refraenasses, et socii conclamatum illum ad anteriora compulissent, vitae me extorrem dedisset. Quae duplex nostri salvatio his qui viderunt, et qui audierunt, facta est miraculo. Jam praeterierat illa nostra superius relata impetitio; jam multa alia, quae enumerare perlongum est, tua beneficia mihi ingrato, sed non usquequaque inpensa, docebant te [Col. 0367D] amandum, tibi adherendum, si invenissent cor docile, benivolum et humile. Quid est, Deus piissime, quomodo procella venti inundantis secularitatis grassantis rapuit me ad te? Abstrahebar et videbam, rapiebar et sentiebam: furabar mihi ipsi a me ipso, et dolebam, et in conspectu tuo gemebam, et curationem sitiebam, et a te vindicari et consumi peccata mea cupiebam, quae jam ipse tibi confitens in me puniebam, quamquam non usque ad dignam poenitentiam. Licet enim me peccare dolerem, et aliquando compungerer, non tamen in fine compungebar, ut peccare desisterem, quod est summa penitentiae. Ei mihi! quomodo perturbatur animus praesidentium favore adulantium? Quomodo qui beati dicuntur, decipiuntur, et viae gressuum eorum [Col. 0368A] dissipantur! Et quidem nervi testiculorum Beedmot perplexi, ossa ejus velut fistulae aeris, cartilago ejus laminae ferreae (Job XL, 12) : quia argumenta diaboli inexplicabilia, consilia sonora quidem per dulcedinem sed enervia per delectationem, vitia specie virtutum palliata. (Fol. 142.) Absorbet Leviathan hic fluvium, et non miratur, et habet fiduciam quod influat Jordanis in os ejus (Ibid., 18) ; sed perforata maxilla ejus hamo passionis dominicae, electa tenere nequit, etsi ultro aliquando influant, traicere non praevalet quin effluant.

Dies erat dominicae Resurrectionis honore insignis (Apr. 10), missarum sollempnia agebantur, aderamus omnes. Forte porcus discurrens invisibilis, sed sensibilis, chorum peragrando sentiri [Col. 0368B] datus est, et sensus est a cunctis, a me ipso quoque, cum jam aliis vicissim sibi id nutu significantibus perdidicissem, moxque sensissem, et quid portenderet intelligerem; iterato a me sentitur jam stomachante, et vere dolente, et in me primo pro hoc ipso indignante adeo, ut in eum conculcatione qua poteram desevirem, qua actus in fugam cum grunnitu quodam, qui et audiri potuit, ultra sentiri non potuit. Ingemiscebam dolore continuo, et tibi soli flebam, cybus in lacrimis, potus erat in suspiriis: et ut me purgares, qui aliis purgandis institutus eram, tacito conscientiae gemitu supplicabam, quia tanto videbam me invalidum peccatis meis exigentibus ad corrigenda quaedam gravia, quae solo tamen [Col. 0368C] auditu didiceram, quanto videbatur mihi id ex incuriae meae et negligentiae desidia procedere. Sed quid dico gravia, cum ne minuta quidem corrigere praevalebam? Ita a me omnis virtus, omnis justitia, omnis rigor, postremo quidquid illud est quod praelatum decet, a me recesserat, quasi factis ipsis mihi loquereris, et diceres, me primo curandum. Quis enim ego tunc, vel qualis eram? Utique homo, cui omnia ad votum suppetebant, singula pro voto erant, ut mihi ipsi palam daretur intelligi, si tibi adhesissem, nec vitae remissiori frena laxassem, succedentibus utrimque prosperis rex essem, et vere rex. Qui enim dominatur animo suo, melior est expugnatore urbium; quia vero regia mihi ipsi viluerat dignitas, et nomen quod merito honoratur [Col. 0368D] sorduerat, sordes meae foetere fecerunt odorem meum, ut fructus penitentiae darent odorem suum, te illuminante tenebras meas, et emundante conscientiam nostram. Unde non in longum prosperitate malorum meorum fruitus sum. Non enim multi fluxerant dies, et visitasti me gratia pietatis tuae, ut discerem sperare in te, non in incerto hujus vitae; decreverat enim facere hoc manus omnipotentiae tuae. Hora celebrabatur tercia, intereram ipse choris psallentium. Subrepserat mihi illa cogitatio, quam te permittente et donante habet qui sibi displicet: me arborem infructuosam, terram inutiliter occupantem, fructus boni operis afferre fastidientem, dignam succidi et sucendi. Non esse filios sanctorum qui tenent loca eorum, sed qui exercent [Col. 0369A] opera eorum, me omni lacrimarum fonte plangendum, quo nemo magis noceret in aecclesia, quoniam et perverse vivebam, speciemque religionis et locum praelationis habere videbar. Clamabam non parvo affectu, interno tantum cordis gemitu, ore silenti, quod tu dabas, quod cordi aspiraveras, usque ad oris suffusionem, et credo quod exaudieris vocem meam. Ostendisti enim servo tuo quae oportebat fieri cito, loquens voce tua interna et mystica, multa esse peccata mea, pro quibus expiandis trium mihi daretur optio, aut famem venturam, qua populo dilabente et in mortem ruente tota pessumdaretur abbatia, aut impugnationem diripientium vicinorum pati populum, qua ita dilapidaretur, ut mons ipse rarissimo incoleretur habitatore, aut me [Col. 0369B] fugere inimicos meos tempore praefixo, illos invalescere, me omnino deficere, ut omnino non esset qui me amicum agnosceret et ut amico benefaceret, et tamen infamia mea in omni tripertito hoc purgationis genere non lateret: esse autem in voluntate mea, ut adbreviaretur mali tempus exaggeratione vindictae acrius inundantis, an prolongaretur morositate alicujus deliniationis. Obstupui ad vocem loquentis, et cum artarer responsis, recogitans quia ego sum qui peccavi, ego qui inique egi, subdidi me justitiae Dei, quoniam bonus, et in seculum misericordia ejus. Timens vero ne deficerem in tribulationibus, cum orarem reservari mihi aliquos amicorum, quorum consiliis protegerer, non optinui [Col. 0369C] nisi gratiam patris nostri, quem etiam novissime habiturus non essem, et audivi quod domus ducis maxime infamiam dilataret et amplificaret. Precatus sum, ut patientiae virtute munirer, ne subcumberem, et ammonitus sum in tribulatione semper gratias agere, vera ejus judicia laudare, et mea malefacta accusare: hoc addito quod, quotiens hoc fecissem, mali molem levigandam consolatione propinquante. Futurum autem ut infamia cessaret, gratia rediret, tribulatio evanesceret, consolatio succresceret: tunc non obliviscerer Domini, qui percutit et sanat, deicit et allevat; cujus flagella miserationes sunt, verbera propiciationes sunt. Plura praetereo quae inplebuntur tempore suo.

(Fol. 139') Tercius igitur agebatur annus, et ipsius [Col. 0369D] anni mensis nonus ex quo Flaviniacum veneram, cum repetitis ea quae solebat domestica malicia me est aggressa calumpniis, et majoribus, Deo utique permittente, quem solum repperit turbavit injuriis. Ac primum clanculo fide sibi invicem data, fratres et filii nostri operis hujus conscios sibi consciscunt, complices advocant, fautores promissis et muneribus sibi conciliant, inde ipsi idem accusatores et testes procedunt, et ad lacerandam famam nostram et inprobandam vitam nostram quaeque possunt maligna concinnant, accusantes me apud omne hominum genus criminibus mortiferis, et quae ipsae audire aures expavescerent. Quod cum ego [Col. 0370A] minus curarem, et cessisse eos atque ab injuria nostra cessasse, pro eo quod conatus eorum jam secundo irritus factus erat, crederem, et maxime pro jugi eorum obsequio, qui tamen non satis aptus et ideo parum erat acceptus, ita ut etiam referentibus non crederem, sensi tamdem et expertus sum quem vix potui sperare dolorem. Avertat Deus furiam hanc ab aecclesia sua! in me finiatur tanta malicia; huc eam venisse sufficiat. Hec Vigilium diaconem in Silverii papae beatissimi armavit dejectionem, et dum ejus concupivit sedem, adeptus est anathematis dampnationem; quam postmodum pari sorte multatus expiavit. Haec pestis, ut de speciali, quia innumera occurrunt, interim taceamus, generali tabe omnia fere nostri temporis corrupit monasteria; [Col. 0370B] et ignitus ille serpens obmurmurationis malum a populo Judaico migravit in turbas monachorum, ut jam pene ab eis quis filius patris benedictionem mereatur prorsus ignoretur; a quibus non tantum patrum pudenda revelantur, non tantum fratribus, verum extraneis irrisoribus, sed etiam ipsa paterna viscera scinduntur, dum pax aecclesiastica, glutine caritatis rescisso, dirimitur. Ubi ergo privatis consiliis factiosorum, non filiorum sibi ipsi visa est processisse calumpnia, ex occultis insidiis ad apertas prorupit inimicitias, et quod per socios disperserant, mihi ipsi inerubide ⁜ (214) palam protestati sunt. Fateor, erubui, et ad me ipsum reversus, cogitans quia judicia tua, Deus, abyssus multa [Col. 0370C] (Psal. XXXV, 7) , cum solum me invenirem de amicis, objurgatis eis assurrexi, et multa volvens quae audieram nec credideram, foveam mihi paratam, dolos aptatos intellexi, decrevique tamdem experiri fortunam, si saltim in his quos ceteris praefeceram, fidem invenirem. Et licet pluribus experimentis unam eorum voluntatem scirem, cogitavi tamen eo mihi illos vinciri posse modo, si auctoritatem eorum illis opponerem, et conatus illorum illicitos horum gravitate coercerem; qua tamen molitione nichil profeci. Dederunt enim mihi verba, non consilia, ut Colticas irem, quo jam exacto anno et eo amplius non fueram, quasi ad ibi pausandum post laborem messis et vindemiarum, ipsis interim laboraturis pro pace et quiete nostra, re autem vera ad quod [Col. 0370D] intendebant oportunitatem et ocium absentia nostra adepturis ut perficerent. Feci, et hoc minus astute, et paratis quae necessaria erant, benedictione accepta, die 5 Kal. Octobr. (Sept. 27) pransum ivimus, quibusdam ex fratribus, quamplurimis ex laycis nobiscum accumbentibus, et post solito accuratius nobiscum progredientibus, nosque deducentibus, tota plebe quod non sperabam ingeminante, me scilicet non ad praesens reversurum discedere. Notabam singula, et admirans inopinatos voti eorum proventus, sentiens etiam in me multa et pene innumerabilia verbere et correptione dignissima, subdebar animo judiciis divinae misericordiae, [Col. 0371A] rememorans judicia Dei occulta et numquam injusta. Et nunc adhuc hec scribens supplico tibi, pater misericordiarum et Deus totius consolationis, da peccatori supplici tuo animum patientem, in tribulatione gratias agentem, errata sua agnoscere et sub flagellis pietatis tuae humiliter ad te suspirare. Ab illo die neminem Flaviniacensium vidi, manifesta cognita Dei virtute, qui disponit omnia in tranquillitate, quia recesserunt omnes a me, qui et cum mecum essent, longe erant a me, et si qui adheserunt mihi in tribulatione, videntes quod defecerat Flaviniacus a me, ipsi quoque abiere. Et quia abusus sum potentia et honore seculari, dum licuit, donis tuis, Christe, quia totum erat abs te, nec ut debui et potui reveritus sum datorem illorum te: ecce solus [Col. 0371B] sum, et non sum solus, quia nec solus patior; conpatiuntur enim quotquot sunt patres, quotquot se viscera paterna habere memorantur. Sed cui averteras faciem tuam, juste factus est conturbatus. In omnibus ore et corde benedico te, solum meum refugium, qui et conturbatum non deseruisti, sed miris et variis modis cor meum visitasti, ut scirem quae patior, a te esse; quia etsi peccavi, et peccata mea multa sunt et innumera, arenae maris numero et pondere incomparabilia, non tamen qualia et quanta imposuerunt, mihi sunt. Et ecce porto pondus ⁜ 431 ignominiae impositae, obtenebratur mihi sol vespere, mane et meridie, benedicta dispensatio tua in me.

Veni ergo Divionem ultra spem et votum fratrum et filiorum nostrorum; sed et ibi turbata erant omnia [Col. 0371C] nimietate infirmitatis quae invaserat patrem nostrum, quem tu sanasti orationibus filiorum suorum fidelium tuorum. Attamen infirmitas ejusdem patris mea fuit infirmitas, quia nec ei loquutus sum, ad quem veneram accepturus de tanta tribulatione consilium. Aliis rem non judicavi propalandam, quod adhuc agebatur ut credebam in clanculo; sed Colticas abii, quia prioris ejusdem loci satis me credebam strenuitati, cujus tamen bonitate non in longum fruitus sum: et in crastino eumdem cum fratre qui nobiscum advenerat, Flaviniacum misi, ut ipse stultorum comprimeret insolentiam et edomaret superbiam. (Fol. 140.) Quo venientes, nuncios episcopi invenerunt; et simul villam ingressi sunt, sed intentione [Col. 0371D] diversa. Mox enim ut ego Flaviniaco exivi, contrariae partis filii non segnes in exequutione sui propositi, Sedelocum ierunt pontifici nostro prima gaudia perlaturi, quod abbas Flaviniacensis, suus et aecclesiae hostis apertus, a quo tanta passus pontifex foret, aecclesiam dimiserat, fugae praesidium latiturus non reversurus elegerit; aecclesia jam sine pastore, locus sine rectore, castrum sine tutore. Videret cujus hoc erat prospicere, ne quod dampnum inferretur matri aecclesiae, neve ille rediret qui recesserat, quia omnia constaret amodo periclitari in ejus praesentia. Audiit episcopus, et letatus est, et auditum omnibus protestatus est. Et qui debuerat [Col. 0372A] vecordium coercere praesumptionem, et perterrere exemplo Cham, qui quia patris verenda detexit, maledictionem hereditate possedit, inmemor fidei et pacis pactae, gavisus est quod invenisset locum optatum quasi suas injurias ulciscendi; et infamiam nostram, antequam me conveniret legatis aut litteris, omnibus in curia et extra curiam publicandam curavit. Nec mora; Hubaldum de suis, illis fratribus infamatoribus nostris sociatum, Flaviniacum misit, et e diverso venientes legati sui, et nostri, coenobium ingrediuntur. Nostri conventu adunato, salute data, pauca pro tempore et re loquuti, cum redarguissent eos verbis juvenum esse nimium credulos, optulerunt eis ex nostra parte purgationem illatorum, ne dissentirent a subjectione nostra et obedientia; nec [Col. 0372B] suscepti sunt. Ingressis et illis, qui expectabantur omnium fere votis et assensu, revolvuntur in nos mille convicia, effunduntur obprobria, improperia dilatantur, quae dum recolo horreo, dum horreo stupeo, et lux ipsa mihi est fastidio. Nec est inventus ex omnibus quibus benefeceram, qui vicem nostram doluisset, et saltim verbum pro patre quamquam peccatore dedisset. In conciliabulo illo fratres et filii nostri sanctae obedientiae libellum repudii conscripserunt, domno episcopo filiationem per legatos ejus offerentes, ei villam servari promittentes, et in omnibus mihi abrenunciantes. Decreverat hoc facere manus tua, Deus, et peccata mea etiam majora promeruerant, qui possederant nos, Domine, absque te, nec indignabitur humilitas nostra pati quaecumque decreveris, [Col. 0372C] intuitu misericordiae tuae. Tunc primum legatis nostris ad nos sine fructu reversis, didici satius esse Deo absque Flaviniaco servire, quam propter Flaviniacum Deum offendere, quod ego feceram, cum fastu superbiae turgidus et obsequentium cuneis delinitus. Deum non ut debui respexi, nec timorem ejus animo circumdedi. Fateor, sensi quod, non dicam credere, sed nec sperare potui: quia vidi me omnino sine amicis, qui, ex quo potui, ad hoc semper laboravi ut congregarem mihi amicos. Sed licet ipsum fluvium Romanae eloquentiae beatum Ambrosium legissem in libris de officiis tuba sancti Spiritus intonantem et eructuantem vires amicitiae, nondum tamen ad plenum didiceram quis esset fructus [Col. 0372D] ejusdem amicitiae, quod omnimodis nescit qui unicuique personae actum congruum dare non novit. Unde fit ut plerumque noxio velimus assentarie gratificari, et innocenti amico non vereamur insidiari, quod extra officium est. Quod dum stultus agit, violantur foedera pacis, ut nec dicenda sit amicitia quae nulla est, quia in nullo congruit ei qui hujusmodi est. Sit igitur benedictum nomen Domini, cujus judicium concessa vel permissa dedit, et misericordia abstulit.

Sed quis potest investigare vias hominis? Quamquam persuaderet mihi mens et ratio, judicio Dei id actitari, deliberavi tamen animo adire Lugdunum, vel quia intercepto nullum est consilium, vel quia [Col. 0373A] tot sibi adversis succedentibus, bonum est a multorum maxime sapientum querere caritate consilium. Videbam enim me praegravari a proprio episcopo, et ideo recurrendum mihi videbatur ad metropolitanum, secundum scita canonum, tum propter antiquam familiaritatem, et, ut rebar, indissolubile vinculum amicitiae, quo jugi obsequio me peculiari ipsius famulitio devinxerat sedula nostri devotio, quod utique vinculum nullus mihi videbatur posse rescindere, nec ipsa manus referta munere: tum propter obstinatam dicti episcopi proterviam, et protervam obstinationem, qua nemini umquam inimico ignovit, nec noxio aut innocenti pepercit, quod furor animi ejus animatus in nos nullo nisi magni censura judicii foret medendus antidoto. Ivi itaque, [Col. 0373B] et invenissem utique quod speraveram, nisi pluris constaret apud archiepiscopum numquam vacua a munere amicitia episcopi servitio nostro. Attamen remissus sum ab eo pro defendenda et tuenda parte nostra ad illum, a cujus alarum patrocinio rapuerat me, domnum scilicet Divionensem; ut ipse conveniret episcopum, quoniam inconventum, indiscussum, inauditum me bonis ecclesiae spoliasset, quod canonicis omnino sanctionibus aversabatur. Veni itaque ebdomada ipsa ante festum Sancti Benigni (Nov. 1), cum in omni terra adversus me hostis clamaret, et non jam extra synagogam, sed extra communem omnium habitationem ab inimicis pelli debere judicarer. Audierant et ipsi malum meum; [Col. 0373C] nam quis locus esset quo bona fama nostri praecesserat, ad quem tanti infortunii rumor non accessisset? sed eum plus dolor angebat qui plus dilexerat, quia plus laboraverat. Ei mihi! quid refero? Vide, Domine, quia tribulor, vulneratum est cor meum caritate, quia a filiis viscera materna quatiuntur et scinduntur. (Fol. 140'.) Inveni offensos animos omnium, quia eo ipso quo eos offenderam, scilicet in dimissione fratrum, memet destruxeram; unde et compassione pro his et aliis judicio eorum merito carere debebam. Verum ubi adveni, a patre susceptus benivole, contuli cum illo incommoda hominis utriusque, et consiliator mihi factus est bonus, juxta quod eum decebat dare, et melius quam me decuisset accipere. Nam quia dixeram episcopo [Col. 0373D] me ad eum venturum cum a Lugduno regrederer, qui me, ut audieram et per me ipsum probaveram, omnibus bonis spoliaverat, fuit consilium ut prius Flaviniacum irem, loquuturus fratribus, casatis et servientibus nostris, et temptaturus quem erga me gererent affectum, quo uterentur animo; qui mihi ubi ab eis discesseram vale fecerant, et reditum nostrum maturius impleri rogaverant. Ivi itaque, et nuncio praemisso, priorem, quem amoto eo qui mecum erat priore Colticensi, in locum ejus substitueram, ad me apud Vidiliacum, et cum eo quos dignum duxi venire mandavi (Oct. 31). Venerunt satis protrahendo, et inmutata erat facies eorum, et cor eorum recesserat a me, nec agnoscebar ab illis quibus omnia bona feceram, et obstupescebam, quia fugiebat [Col. 0374A] a me vox et sensus. Dixi me venisse ad festivitatem dedicationis, quae postera die futura erat; non receperunt, quia villam episcopo reddiderant, et me non suscepturos promiserant. Loquutus sum de infamia mihi imposita, pro qua defendenda Eduam proficisci paratus eram. Cum monuissem ut mecum irent, nec hoc audierunt, episcopum ut dicebant verentes. Videns quia omni eorum qui mihi juraverant destitutus eram solatio et amminiculo, et solus relictus, cum omnia quae offerebam, derisui haberentur, destinavi per me ipsum ad nostrum reverti monasterium, satis et super satis experta fidelitate, ubi ipsi idem qui mecum erant a me in crastina, nec expectata festivitate sancti Benigni recesserunt. Benedictus Deus, qui misertus est nostri, [Col. 0374B] ipse judicabit causam meam, cum liberam fecerit a peccatis, quae increverunt super nos, animam meam.

Misi ergo episcopo litteras, ut quod per me ipsum non poteram, litteris implerem, quarum textus iste est: Reverentissimo patri et domino suo N. Eduorum episcopo frater Hugo Flaviniacensis aecclesiae servus salutem. A Lugduno regressus, vobis ut nuper apud Eduam condixeram, occurrere debui, sed quia domnus Lugdunensis cognita causa nostra speciali me patris nostri Divionensis patrocinio, a cujus me alarum tuitione rapuerat, commisit, ut ejus consilio omnis ipsa causa nostra muniretur et protegeretur, Divionem peraccessi. Volens vero Flaviniacum ire, quosdam de fratribus, quosdam etiam de nobilibus et servientibus, [Col. 0374C] ad me apud Vidiliacum venire feci, ut mecum irent, qui neque se mecum ituros, neque intra Flaviniacum recepturos dixerunt, timore vestro, ut asserebant, acti. Monui ut mecum Eduam proficiscerentur, noluerunt. Ita omni nostrorum amminiculo destitutus et spoliatus, Divioni me recepi; et, quod solum potui, litteras has vestrae paternitati direxi, expoliationis indices, restaurationis supplices, defensionis et purgationis meae praesentatrices. Rogo itaque ne erga me aliter quam sancti canones praecipiunt, agere velitis, quia et ego in nostro capitulo Eduensi, quod justitia dictaverit paratus sum exequi. Advertite, queso, quid debeatis nobis, ut et nos faciatis advertere quid debeamus vobis. Valete.

Has ipsas litteras apertas direxi capitulo, et extunc [Col. 0374D] usque nunc Divioni maneo, tuum, Christe, praestolando auxilium, non ut abbas, sed quasi unus e fratribus, quod mihi est tutius.

Episcopus autem consilio a se ipso accepto, per nuncium diem mihi constituit apud Eduam, dicens me non esse spoliatum, et inde dandum judicium si revestiri deberem. Ego communicato consilio respondi eis litteris directis in hec verba: Domino N. Eduensi episcopo frater Hugo Flaviniacensis ecclesiae servus salutem. Miratur humilitas nostra quomodo discretio paternitatis vestrae diem mihi constituerit, Eduam quasi ad judicium proficiscendi. Dicitis etiam, quod magis miramur, me non esse spoliatum. Nonne mox ut ad aures vestras rumor infamiae nostrae pervenit, qui debueratis laborare ad liberandas, [Col. 0375A] non infamandas, personas, Flaviniacum misistis, villam vobis servari mandastis, fratres nostros et filios, nostro abjecto nomine, in filiationem recepistis, me indiscusso, inaudito, et nichil minus quam proscribi verente? Nonne apud Eduam in illo vestro honorabili consilio, cum Lugdunum me profecturum dixissem, promittere me fecistis ut de bonis ecclesiae non me intromitterem, neque aliquid cuiquam darem, quasi ad tuendam et defendendam nequitiam meam? Ubi sunt abbates, decanus, archidiaconus et meliores in clero, per quos talis persona, qualis Flaviniacensis abbas esse debet, conventus est? Et ecce ad judicium vocor, non restaurationis, non redintegrationis, sed ad judicium judicii, si debeam investiri. Ubi sunt, queso, decreta apostolica, ubi constituta canonica, [Col. 0375B] quae censent neminem spoliatum vocandum ad judicium, cum non sit unde judicari debeat jam nudatus? Sed heu misero mihi! cui soli vigor et integritas canonum deperiit. Diem igitur constitutam attendere nequeo, quia non debeo. Data die competenti, paratus sum occurrere. Sin alias, in Lugdunensi capitulo paratus sum me praesentare. Si ad altiora tenditis, et quae dixi nichili penditis, Romanum appello judicium, et interim ex parte Dei et beati Petri ejusque Vicarii, domni quoque Lugdunensis et nostri capituli Aeduensis interdico ne mihi abbatiam Flaviniacensem auferatis, neve in ea aliquem subintromittatis.

Exemplar earum capitulo quoque missum est; cujus cum fuisset voluntas et definitio ut investirer, noluit episcopus. Attamen postmodum mandavit ut [Col. 0375C] secunda feria primae ebdomadae in adventu Eduam irem investiturus, aut tertia feria ante nativitatem Domini media via justitiam ei facerem, et ipse mihi. Dixi me iturum, si mitteret monachos et servientes qui mecum irent, et in eo remansit. (Fol. 141.) Et interim publica et privata satisfactione conciliavi mihi animos fratrum, subdendo me illis et corpore et voluntate, quia sic mihi noveram expedire, cum quo bene agebatur, si saltim inter infimos privato concedebatur vivere.

Anno ab incarnatione Domini 1100 apud Ansam convenerunt archiepiscopi Lugdunensis, Cantuariensis, Senonensis, Turonensis, Bituricensis, et episcopi numero novem, Eduensis, Matisconensis, [Col. 0375D] Cabilonensis, Autissiodorensis, Parisiacensis, Diensis, et alii duo, et pace statuta, de via Jherosolimitana loquuti sunt, eos qui voverant, et voti exequutores non fuerant, a communione segregantes, quoadusque vota complerent. Miserat autem Lugdunensis legatos Romam, per quos velle suum papae ostenderat de via eadem, ut cum sua benedictione et absolutione illo deberet ire; et Romanus pontifex annuerat, ammonens ut per se iret, ut legationem suam ei committeret in Asia, quam bene rexerat in Burgundia, et interim legatos a latere suo mittendos pro posse instrueret, qui vices papae exequerentur: et ideo illud colloquium quam maxime statutum [Col. 0376A] fuerat, ut reversis missis suis cum litteris absolutoriis, ibi quoque a suffraganeis et diocesi sua viaticum acciperet.

Hoc anno obiit Philippus Catalaunensis episcopus; quo etiam anno magna fuit annonae penuria, et multi fame periclitati sunt.

(fol. 142.) Igitur anno incarn. Domin. 1100 (Sept. 30) advenerunt missi ad Gallias legati sanctae Romanae ecclesiae, Johannes et Benedictus, a quibus concilium primo apud Eduam designatum, apud urbem Valentinam institutum est 2 Kal. Octobris, ad quod convenerunt archiepiscopi, episcopi et abbates numero 24, occurrentibus legatis domni Lugdunensis archiepiscopi, quia ipse infirmabatur, quamquam episcopi dioceseos ejus, Linguonensis [Col. 0376B] et Cabilonensis—Matisconensis enim in redeundo a Roma captus a Wiberto in custodia detinebatur—non interfuerint, prohibiti, ut dicebatur, ab eodem Lugdunensi. Eduensis autem interfuit, quia accusabatur a canonicis suis de symonia et aliis quibusdam; pro cujus defensione maxime illo convenerant Lugdunenses. Ibi ego in primo aditu concilii purgationem illatorum offerens, accusatoribus tacentibus et deficientibus, judicio concilii ad primam abbatis Divionensis vocem de abbatia investitus, astantibus canonicis Eduensibus et laudantibus, cappa et baculo donatus, in circo residere jussus, post soluto concilio ad propria sum remissus, litteris apostolicis munitus in haec verba: (fol. 142') Johannes et Benedictus, sanctae Romanae ecclesiae [Col. 0376C] cardinales et legati, monachis, clericis et laicis ad abbatiam Flaviniacensem pertinentibus, obedientibus, salutem. Fratrem nostrum abbatem vestrum Hugonem, nobis karissimum, quem sancta synodus judicio concilii de abbatia investivit, dilectioni vestrae commendantes remittimus, praecipientes ex parte Dei et beati Petri, ut Divionem venientes eum ut abbatem vestrum requiratis, et in manu karissimi fratris nostri, sanctae Romanae ecclesiae filii, Divionensis abbatis, promittentes, vos eum secure et paterne tractaturos, cum honore debito ad monasterium eum reducatis. Obedientes benedictionibus multiplicemini; inobedientes vero iram Dei in posterum sentietis, et a nobis pro contumacia sententiam dignam [Col. 0376D] excipietis. Et quia nostrum est, obedire nolentibus aut differentibus praecavere vel obviare, interdicimus omnibus vobis in villa Flaviniacensi et in omnibus omnino locis ad eandem abbatiam pertinentibus divinum officium, donec praeceptis nostris quae sancta synodus firmavit, obediatis.

Imminente vero eodem concilio, ante mensem unum et eo amplius missae fuerant a me litterae Flaviniacum, quarum textus iste est: Frater Hugo Flaviniacensis expulsus abbas, Girardo ⁜ 432 priori et omnibus qui se profitentur filios ecclesiae Flaviniacensis monachis, clericis, laycis, casatis, servientibus; nobilibus et ignobilibus, cujuscumque aetatis aut [Col. 0377A] conditionis. Audivimus, fratres, et scimus concilium celebrandum a cardinalibus sanctae Romanae ecclesiae 2 Kal. Octobris apud urbem Valentinam, ad quod convocati sunt archiepiscopi, episcopi et abbates. Ad hoc vos invitamus ex parte Dei et beati Petri ejusque vicarii domni papae Paschalis et cardinalium Johannis atque Benedicti, qui ad vices ejusdem papae exequendas directi sunt. Nos enim concilio nos praesentabimus, Deo protectore, si vita comes fuerit, parati cum Dei adjutorio audire, respondere et judicari canonice. Veniant igitur accusatores, criminatores et testes, quicumque erga nos causam habent, qui expulsioni et spoliatoni nostrae consensistis, qui inauditum, indempnatum abjecistis, et ammoniti resipiscere despexistis. Venite; ibi enim dabitur locus audiendi vos, [Col. 0377B] ubi omnia Deo favente juste tractabuntur et canonice.

His acceptis litteris, consilio dato quendam de suis contra me conspiratores illi miserunt, hominem qui in scolis puerum occiderat, et Christum ejusque genitricem baptismumque abnegans, servum se diaboli propria confessione fecerat, et absque penitentia monachus ordinatus fuerat; postea maligno spiritui traditus, et orationibus fratrum curatus, publicam inde confessionem fecerat, et quater professione violata, tandem pro fornicatione et immundicia a populo de monasterio cum sociis suis, eis scilicet qui contra me conspiraverant—sex autem erant—, projectus fuerat, et extra aecclesiam suam presbiter ordinatus erat, cum ante hec omnia in cella Colticensi archa fracta, pecunia sublata, dalmatica [Col. 0377C] furata et in proprios usus aptata, sacrilegium perpetrasset, et alia quedam, quae referre pudet, commisisset. In episcopi sociorumque tamen praesentia purgationem illatorum ante alia in omnium audientia optuli; quod deficientibus accusatoribus prosequi necesse non fuit; et sic in eorum praesentia abbatia judicio concilii mihi reddita est, et sedi restitutus sum. Litterae quoque missae receptae non sunt, quamvis a quibusdam lectae sint. Die autem festivitatis exceptionis corporis sancti Prejecti, quae celebratur 8 Idus Novembris, venerunt Divionem duo ex fratribus Flaviniacensibus missi ab eis, mandantes ut redirem, ipsi obedirent nobis. Consilium vero fratrum nostrorum fuit, quia [Col. 0377D] dicebant pro timore Sarmatiae et Sombornonis, quorum castrorum habitatores ecclesiam Flaviniacensem impugnabant, se non posse ut decebat ad nos venire, si hii qui praesentes aderant, litteris obedirent, culpam clamando et securitatem et obedientiam in manu prioris, quia domnus abbas aberat, ut paterne ab eis tractaret promittendo, et eos qui domi erant idemtidem facturos spondendo, ut Sarmatiam irem, suscepturus ab eis juxta tenorem litterarum. Ivi, et nichil eorum factum est, cum ad me quidam venissent, dicentes honestius id se facturos in capitulo Flaviniacensi. Credidi adclamationibus omnium, et in susceptione nostra nullum honorem, nullum affectum, nullam reverentiam expertus, quin potius dedecus, contumeliam et omnem [Col. 0378A] inveni inreverentiam, ita ut etiam his qui mecum erant, panis negaretur, et equus servienti, quem solum mecum adduxeram, et ipsa omnis reverentia etiam a minimis non mihi redderetur, immo ipsi qui diligebant nos, vocati a me ipso ante me venire non auderent, sicut protestati sunt, prohibiti ab inimicis nostris, et insuper nisi citius monitus cameram exissem, iturus cum eis ad concilium, quia retardabar pro equo famuli nostri, minae et opprobria et tumultuantis turbae turbatio mihi intentaretur.

(Fol. 143.) Mane diei ipsius in capitulo litteras cardinalium lectas omnibus exposui, et expositis eis utrum obedirent, requisivi. In verbis vero eorum et factis nulla inventa est humilitas, aut erga statuta [Col. 0378B] concilii obedientia. Sic in nulla re honoratus, ad concilium Pictavense proxima ebdomada futurum accelerantes, apud Colticas usque in diem quartum remorati, retrogradum iter arripuimus ea occasione, quia noluerunt ire eo quod de investitura sermo ageretur, cum etiam me coram eis professus essem bene investitum: ut vel sic ducerer ab eis, qui nec unum saltim fratrem amicum nobis et pernecessarium comitatui nostro, qui pro libitu eorum agebatur, adjungere volebant, cum ipsi omnes essent inimici, re autem vera ob id ire noluerunt, quia, parti suae minus credentes, concilii justitiam et domni abbatis Divionensis nostramque verebantur praesentiam. Quod hinc liquido conici potest, quia cum me ita remorato quemdam de suis illo misissent cum litteris, [Col. 0378C] et hoc me inscio, nec concilio interfuit, nec cardinalibus loquutus, ut venit, sic rediit. Hic autem illius superioris, quem Valentino concilio clandestina fuga se subduxisse memoravimus, in perpetratione sacrilegii pecuniae et dalmaticae sublatae et in expulsione pro fornicatione sanctimonialium, maritatarum et puerorum particeps et socius fuit, causa caputque mali abba designatus a sibi similibus, qui mortem abbatis Sancti Germani Autissiodorensis, a quo de monasterio fuga lapsus susceptus fuerat et honeste habitus, tercia manu juraverat, et ob id ad Cellam pulsus habitum dimiserat, et iterum post ignominiosam ejus expulsionem a me receptus, inhoneste et omnino perdite vixerat, ad hoc inhians [Col. 0378D] dejectioni nostrae, ut ipse subrogaretur.

Verum, quid mirum si juvenilia pectora a vero et justo exorbitare cogit dominandi cupido, nullo religionis humilitatis caritatisve radicata plantamine? cum et ipsas mentes senii albescentis canicie venerandas, et quae a primis annis religionem praetulerint, ab ipsa quoque tam diuturna monachili gravitatis imaginatione desuescere, et in patres armari faciat? Priorem ibi dictus episcopus constituerat grandevum, honoratum, et qui primo mecum semper fuerat. Hic ubi me Flaviniacum introduxit, cum me in sua praesentia passus fuisset dehonestari irrogatis contumeliis, et virgam pastoralem in ipso ingressu nostro latenter vi et aperta rapina tulisset, illam nostram Valentinensis investituram concilii, [Col. 0379A] in crastinum, cum omnia nobis perturbata relinqueret, exivit, et per dies 10 quibus inibi moratus sum, tanta sum artatus custodia, ut omnis mihi negaretur ad publicum processus, omnium ad me vetaretur accessus; et non solum nulla investiturae melioratio, verum omnis erga me omnium rerum procederet deterioratio, illis privatim et publice per devia et facinorosa impune gradientibus, et in nullo religionis statuta servantibus, adeo ut propter eorum incorrigibilem et pudendam conversationem, et maxime quia inobedientes erant preceptis apostolicis, compellerer egredi, donec finito concilio Pictavensi, ubi de causa Eduensis invasoris, cujus tuitione eorum factio protegebatur, diffinitio synodalis et canonica expectabatur, legatorum consilio et judicio negocium [Col. 0379B] aecclesiae ventilaretur: tum praecipue, quia ad propulsandam illius malivoli infaustam praelationem, majores in aecclesia Eduensi, quorum erat istud nostri discidii genus dirimere, Pictavis abierant, sine quibus vecordium praesumptio non poterat coherceri. Miserabilis et prorsus desperata hujusmodi hominum praesumptio, qui nec Deum reverentur nec homines, dum intemerata a seculo praecepta spernunt apostolica, et interdictum usurpare non metuunt divinum officium! Non dubium quin eos ad hunc finem duxerit digna necessitas, ut quia contempnentes Deum, nec attendentes se ipsos, in patres armantur, et publicantes pudenda eorum pietatis paternae jura violant; quae etiamsi publicata, nec tamen a se, irridere solum voluissent, maledictionis Cham [Col. 0379C] hereditarii possessores forent. Fiat illis ut peccatum eorum, quod penitendo cor rectum non est, sit et peccatum et causa peccati, et idem peccatum quod ex peccato oritur, sit non jam peccatum tantummodo, sed peccatum et poena peccati, ut putent se divinoe legis statuta impune rescindere, dum attrectant inhibita altaris sacrosancta mysteria; non intelligentes quid sanctus Leo dicat in epistola sua: quod si quis contra canonum instituta venire temptaverit, et prohibita admittere ausus fuerit, a suo se noverit officio submovendum, nec communionis nostrae futurum esse consortem, qui socius esse noluit disciplinae. Quanta vero in eis et coessentibus sibi sit obcaecatio, hinc datur intelligi, quod ipsi qui [Col. 0379D] pro vita sua dampnabili et pudenda, omnibusque nota, a monasterio pulsi sunt manu layca, hii in hac fece temporis praelati rectores et domini constituuntur: quondam ab eis a quibus nunc honorantur, publico obprobrio habiti, publica despectione, abjectione reprobati, verberibus et vinculis dedecoroso scemate dehonestati, et qui publica notatus confessione a clero reprobandus, et solum in fine vitae suae communione donandus esset, hic celerarius monasterii, pater congregationis, ut curam gerat de omnibus promotus est; quique post abnegationem Christi Dei et Domini sine penitentia ordinatus diaconus fuit, nunc post homicidii et abnegationis publicam penitentiam, sacerdos et princes ( sic ) institutus est.

[Col. 0380A] Hec autem fuit occasio modernae dissensionis, quia videbatur eis propter permissionem praeceptam in litteris faciendam in manu abbatis Divionensis, velle me Flaviniacensem aecclesiam subdere ditioni Divionensis; quod ego nec speraveram, nee volebam.

(Fol. 143'.) In spacio igitur temporis quo Valentinense celebratum est concilium, obiit Wibertus, 20 anno ex quo sedem invasit apostolicam, cum haberet in captione Matisconensem episcopum et alios quamplures clericalis ordinis, quos omnes pro absolutione sua in egressu suo per se absolvit, monens episcopum, ut Romam remeans apud papam pro sua laboraret ereptione. Qui papam adiens, repperit ibi legatos ecclesiae Eduensis super suo episcopo [Col. 0380B] conquirentes, et gesta concilii referentes modumque accusationis:

Quod promiserit Walterio archidiacono praesente Stephano cantore in dormitorio Eduensi, si ipse adjuvaret eum, ne mater ejus vel frater, penes quos magnum erat posse, nocerent ei de episcopatu adipiscendo, haberet quidquid vellet in aecclesia, et quod pro hac accusatione, cujus erant auctores omnes fere canonici, illi quam maxime qui concilio interfuerunt missi ab aliis numero 13 de primoribus aecclesiae, et in ea meliores archidiaconi duo, praepositus, cantor, et alii nobilitate et scientia honestateque praecellentes, ego quoque ipse qui ad querimoniam capituli Eduensis judicio concilii in sedem et locum restitutus eram; quod pro hac, inquam, [Col. 0380C] accusatione, quam eo enixius domnus abbas Cluniacensis per legatos suos, domnus quoque Divionensis per se efferebant, quo inclementius tyrannidem ipsius qui impetebatur, experti erant, controversia in concilio orta fuerit; dicentibus his qui partes accusati defendebant, non esse idoneas ad accusandum personas, pro eo quod oves pastorem reprehendere aut accusare non habent, hii maxime qui electioni ejus consenserant, et faverant consecrationi. Audierant quoque anathema invectum in eos, qui eam reprobandam scirent nec manifestarent, et rem ipsam ante consecrationem actam constabat, quodque post consecrationem accusator ipse diaconii officium locumque promotionis ab eo susceperit, et [Col. 0380D] testis accusationis officium cantoris, et uterque ei hominium fecerint, non esse sufficientem accusationem, in qua alter accusator, alter esset testis idemque accusator. Legatis e contra respondentibus, in causa symoniae nullum omnino, quamquam infamem, quamquam subditam personam, removeri ab accusatione, cum domnus papa Gregorius VII in concilio Romano ad accusationem cujusdam abbatis symoniacum quemdam deposuerit episcopum, eodem abbate primo pro eadem symonia, cujus ipse particeps et consentaneus fuerat, deposito, sufficientem esse in uno accusatore et uno teste accusationem. Illis quoque qui impetebant objicientibus, et sacramento probare volentibus, quia juniores erant et non adeo in canonibus exercitati, ignorasse quod [Col. 0381A] esset in promisso illo pestis symoniae, et mox ut resciverunt prodidisse, sicque a se jaculum excommunicationis repellentibus, adjicientibus etiam quod electio ejus in ipso exordio infirmata et omnino reprobata fuerit a metropolitano, pro eo quod anno et die in excommunicatione manserit, archidiaconii officium in aecclesia Linguonensi optinendo, itemque archidiaconi et cantoris—cum non esset diaconus—in aecclesia Eduensi, contra vetitum ejusdem metropolitani et legati, et in ipsis praelaturis symoniace vivendo; quodque postea quam infirmata est, absque conscientia capituli Lugduni diaconus ordinatus sit. Referebant etiam idem legati, ubi ad judicium ventum est, dissensionem accrevisse, dicentibus episcopis, pro usu Gallicanae aecclesiae, qui quasi confirmatus [Col. 0381B] erat in concilio Clarimontensi pro praesentia Urbani papae, itemque in conciliis habitis a domno Lugdunensi, purgationem imponendam ipsi qui impetebatur, quamvis hoc canonum auctoritatibus firmare non sufficerent. Legatis e diverso respondentibus, et canonica assertione firmantibus, accusatorum esse probare quod objecerint, si legitimi sunt, vel in causa symoniae ubi nulla requiritur legalitas, eo quoque qui accusabatur Romanam sedem appellante, cui appellationi non assensum sit ab eis: eo quod curam, quam alii in parte sollicitudinis, ipsi haberent in plenitudine potestatis, qui Romana aecclesia, et judices in eadem essent aecclesia. Cumque tardantibus episcopis judicium dare, nox imminens et expectatio episcoporum conventum solvisset, dilatione [Col. 0381C] data, sententia suspensa, in crastinum eadem re diutius ventilata, agitata, nec terminata—petentibus omnibus episcopis de judicio dissidentibus—induciae datae sunt usque ad Pictavense concilium, quo pars utraque vocata est; eo tamen a pontificali et sacerdotali suspenso officio, cum idem per se et suos munera quaedam episcopis nocte eadem misisset, quae a quibusdam suscepta, a quibusdam sunt reprobata: quod etiam cardinales non latuerit, adeo ut in plenario conventu gratiae circumsedentibus redditae ab eis sint, quod sacerdotalia pectora auri sacra fames etsi temptasset, non irrupisset.

Hec quidem, cum praesens esset Matisconensis, in audientia domni papae referebantur. Aderant et litterae [Col. 0381D] cardinalium sedi apostolicae directae pro eadem causa; ne quod factum erat ad honorem Romanae aecclesiae cardinales sinerent infringere. Et cum rogaret pro confratre episcopo, dimissus est ab eo, acceptis mandatis ut justitiae faverent cardinales, apud se ratum fore judicium aequitate Petri prolatum. Sicque rediit, et Pictavensi concilio interfuit.

Quod aggregatum est in aecclesia sancti Petri, die octavarum sancti Martini ⁜ (215) (Nov. 18), episcoporum et abbatum numero 80. Affuit et Eduensis cum Cabilonensi Diensis quoque episcopus, quem [Col. 0382A] illo miserat domnus Lugdunensis, ut partes Augustudunensis sua vice tueretur. Advenerunt et canonici adversus eum numero 35. Repetuntur quae jam in priori concilio super accusatione ejus objecta fuerant; quibus miro modo, multo documento, set non probabili, ab alia parte resistitur. Manet controversia praefata, et fere a toto concilio repugnatur superius dictis cardinalium responsionibus pro usu Gallicanae aecclesiae, illis suam auctoritatem in nullo infringere volentibus, nec appellationi assentientibus. (Eol. 144.) Datur tamen ei locus se purgandi cum idoneis personis, sicut voluerat concilium, et hoc impraesentiarum, non concessa dilatione induciarum quae quaerebantur, nec admissis ad purgationem Cabilonensi, quem secum adduxerat, et Diensi, quem [Col. 0382B] archiepiscopus miserat. Quod cum factum non fuisset, judicio dato, eis frustra sedem apostolicam appellantibus, rogabatur stolam reddere et anulum. Et interim ipse retro altare secedens cum suis, nec judicio parere voluit, nec ad consessum remeare, ut praecipiebatur, assensit. Quamobrem ab episcopali et sacerdotali est officio omnino depositus, et nisi obediret, a liminibus sanctae ecclesiae segregatus; omnesque qui ei ulterius ut episcopo obedirent vel revererentur, aeterna maledictione multantur, vel qui ei opem ferrent in pertinacia persistendi. Quid autem intercesserit, quod cum Turonensis archiepiscopus, et Redonensis, et alii quamplures cooperatores se primo optulerint defensionis et adjutores purgationis, quia erant de provincia Lugdunensi, [Col. 0382C] in tempore se necessitatis subtraxerint, reticere non debemus. Ubi audierunt canonici nostri, id ab eis praesentari personae illi cujus ignorabant vitam et mores, solliciti ad eos conveniunt, privatim contestantes et publice, ne attaminarentur communione illius nec dicendi sacramenti, immo perjurii, quorum purgatione eadem certissimum erat periculum, si tamen purgatio dicenda esset criminis exaggeratio; asserentes si non adquievissent, se quotquot erant canonici, perjurium eorum ratione et sacramento declaraturos, et judicio ignis probaturos. Quod dictum ab incepto eos prohibuit, maxime quia videbant viros tantae auctoritatis et nobilitatis rationem suam evidenti assertione et documento probabili astruere. [Col. 0382D] Et de eo quidem ita se res habet. Ipse vero quamquam depositus, quamquam a consortio et communione aecclesiae sequestratus, stolam retinuit, et anulum; bona tamen episcopii clerici providebant et disponebant, quod et nunc usque faciunt, omnimodis id egre ferente archiepiscopo, quod extra voluntatem suam et accusatus et judicatus depositusque foret a se sacratus episcopus, querimonia extra provinciam ventilata per manus legatorum, nec ad se, qui metropolitanus et primas erat provinciae, infra provinciam relata secundum scita canonica. Ad quod tamen exequendum, et ita ut actum est peragendum, [Col. 0383A] justae eos rationis evidens adduxit necessitas. Etenim cum in ipso primordio scandali cardinales advenissent, hortatu et precibus ejusdem pseudoepiscopi ad componendam pacem aecclesiae, quae foeda dilaceratione sed necessaria scindebatur, Aeduam in festo sancti Nazarii venerunt, et audita partis utriusque sententia tanto favore prosequuti sunt et tuebantur vices illius, quamquam justitia canonicorum parti faveret, ut de maxima dissensione ad pacis unionem rediretur, et talis eos concordia sociaret, cui quamvis egre a canonicis assensum esset. Quae cum tandem obstinatione ejus in irritum deducta fuisset, ab eisdem post capitulo abnegatam justitiam, ad audientiam metropolitani et judicium ejus, de communitatis dilapidatione unde agebatur, vocatus [Col. 0383B] est. Quod respuit, et de priori benignitate cardinalium confidens, ad designatum Valentinense concilium eos ibidem responsurus et satisfacturus invitavit, et nolentes ire coegit invitatione sua, illis et pro publico dampno communitati eorum illato et pro privatis injuriis hominium ejus rejicientibus, et apertos se inimicos, ex hoc maxime quia de rebus domesticis ad concilium et extra provinciam vocabantur, protestantibus. Dolenda hominis miseria, qui nullum umquam dilexit, a nemine dilectus est, nulli in se peccanti ignovit, nulli post iram benedictionem tribuit, in sola pecuniae aggregatione spem suam omnem constituens! Non credatur nobis, si non in hoc vox una consonat omnium. Nec nostrum est, etsi [Col. 0383C] lesi sumus, lesionis maledicto talionem rependere, qui scimus in nos peccantibus nos debere ignoscere; sed nec congruit veritati et pietati aecclesiasticae, de his quibus in se peccantibus ignoverit, falsa pro veris concinnare, quia vera dilectio a fide veri nescit deviare. Tribuat illi Dominus ut, quia ceptis suis omnia adversa responderi videt, non adiciat ut similem principio finem faciat, set speret in nomine Domini, non in incerto divitiarum, et innitatur super domino Deo suo. Amen.

Et quoniam viros virtutis memoriae commendare gratissimum omnibus et utile arbitramur, non ab re videtur nobis, si zelum horum legatorum contra impudicissimum Philippi regis Francorum adulterium, secundae Jhezabelis veneficiis a vero et justo, utili [Col. 0383D] et honesto depravati, paucis explicemus. Nec indignetur erga nos quispiam, quod quasi regia a nobis carpatur vita, aut laceretur tantae majestatis vel nominis excellens auctoritas. Non est nostrae voluntatis aut studii, in his vel tempus expendere vel studium atterere; sed virorum facta fortia, quae sine illis, quorum comparatione fortia sunt, et cum quibus decertatum est, memorari aut vix aut nullatenus possunt, a nostro non patimur alienari labore, ut si fortia audere nequimus, saltim fortium bene acta rimemur. (Cf. Leg. I, 196.) Si sileat scedula, tota conclamabit Francia, immo totus Occidens una intonabit fama quod rex, legitimo abdicato matrimonio, [Col. 0384A] regiae stirpis uxore repudiata, thori fide violata, regii cubilis decore obnubilato, regii germinis splendore obfuscato, comiti suo Andegavensi uxorem subripuit, militi utique suo cui fidem promiserat, et carnis consanguinitate propinquo: adeo ut ex una parte in tertio, ex alia in quarto propinquitatis sanguine necterentur, et federa conjugii, quae ne dirimerentur regalis gladius ultor hactenus inhibuit, impudica et incontinens regis dissolvit lascivia, impudica et inreverens, scindenda et dirimenda tot annis violat obstinatia. Verum quid mirum, si in fluvio seculi, in torrente fluoris regii, Leviathan antiquus quem absorbeat invenit; qui in descensu Jordanis preciosa et electa rapit, in ordine episcoporum qui praeesse debent ipsos praesidentes sibi substernit? Rex regiae [Col. 0384B] castitatis osor, regii thori violentus effractor, diadematis regii procax conculcator, etsi potuit reginam a thoro et corona indebite dejicere, non poterat adulteram in solio regni benedictione firmare, nisi in ordine episcoporum complices sibi invenisset, vel sibi ipse miserabili desperatione promovere fecisset, qui voluntatis ejus exequutores, et reginae novae novi forent sacratores. O impudentia! o miserabilis dispersio lapidum sanctuarii in capite platearum! (1092) si regina immerito abjicitur, quid est quod adultera, quod cognato juncta, marito reclamante vimque passo, subintroducitur? (Fol. 144') Si vis regia jus abnegat, fas subruit, nefas attollit, quid rogo est, quod nefas benedicitur; et in templo sacrilegium attollitur, [Col. 0384C] adulterium sacratur, impudicicia promovetur, et hoc per manus episcoporum? Nequius hic aliquid video, quam in tempore beati papae Nicholai in Tietberga regina repudiata et Waldrada adultera subintroducta a Lothario, Lotharii imperatoris qui monachus factus est filio, quia, etsi ibi fallax episcoporum judicium, si reginae innocentis dejectio, si legitimi thori divortium, si pelicis exaltatae ⁜ 433 intra regales aulas prostibulum, non illa tamen viro juncta, non a latere viri, consanguinei et militis rapta, non in ea nuptiarum utrimque sunt federa violata, sed concubinariae oblectationis antiquae gurges inexplebilis intemperanter memoriae reductus, dum concupiscentiae aenerves laxat habenas, nec scit revocare solutas, sibi mortem, regno horrorem, episcopis calamitatem, [Col. 0384D] optimatibus miserabilem induxit necem et confusionem. Hic omnia confusa, omnia horrentia, omnia diabolico astu et malignitate corrupta. Invenit, inquam, rex iste in episcopis, quos sibi sociaret, quos tanti sacrilegii ministros efficeret, Philippum Trecensem episcopum, et Walterium Meldensem; cui ob hoc episcopatum dedit, ut sacrationi, cujus Trecensis esset operator, hic foret consentaneus et minister. Sed quid succensemus episcopos, quibus pietas apostolica errati tribuit remissionem? Multa hii a domno episcopo Lugdunensi tunc temporis legato Romanae ecclesiae coerciti invectione, multa, nisi ipsi sibi praecavissent, multati fuissent [Col. 0385A] severitate. Sed, ut praefati sumus, Romana pietas et errata donavit et remissione sua infamiam superavit. Adeo ut compelleretur archiepiscopus datis a Roma sibi litteris, utrumque communione suscipere et osculo. Quod ex quo pietatis fonte manaverit, querat qui volet, et si potest intelligat. Regem quoque ipsum pelicis suae prostitutione superbum, a reproba ejusdem conjunctione sequestrare temptavit, interdicta illi corona nisi obediret. (1094) Sed nescit impietas mala quae fecit, nisi cum pro eisdem peccatis caeperit jam puniri. (1095) Diu de his tractatum est, Sed renuit apostolico mederi antidoto, cui veritas et judicium ad arbitrium pendet femineum; usquequo Urbano papa decedente Paschalis succederet, et has aecclesiae columnas de quibus [Col. 0385B] agitur, ad Gallias destinaret, quos jure columnas aecclesiae dictos ex ipsa sui infirmitate et inconcussa animi virtute, qui opera eorum solerter intuetur, colligere potest. Hii post concilium Valentinum per se ipsos rege convento, cum nullam in verbis vel actibus ejus correptionem vel penitentiam, fodiendo circa arborem infructuosam et cophinum stercoris aggregando, reperissent; non passi tantam videre in aecclesia catholica ignominiam et conculcationem, menbrum putridum in concilio Pictavensi a compage corporis Christi gladio anathematis praecidere non metuerunt. (1100, Oct. 20.) Aderat ibi comes Pictavensis, summa prece eos deposcens ne dominum suum excommunicarent. Aderant et episcopi identidem facientes, et cum non [Col. 0385C] impetrarent quod volebant, a consessu et loco concilii, idem comes et sui minas intendendo, aliqui quoque ex episcopis, multi ex clericis, innumerabiles ex laycis exierunt. Sic ordine turbato, pace in tumultu versa, illi remanserunt qui Finees zelum imitari gestiebant; et sicut ille scortum Zamariae cum Chorami Madianita gladio pupugit, furoremque Domini placavit, sic et isti, non veriti fremitum perstrepentium, adulterantem regem cum adultera quem corrigere nequiverunt, excommunicationis pugione perfossum, vitae, quae in Christo est, extorrem reddiderunt. Hoc autem actum est, quando jam erat solvendum concilium. Jamque laus Christi in ore eorum qui astabant pro dimissione concilii, ut [Col. 0385D] moris est, resonabat, et aestus turbae tumultuantis ut fervor maris incandescebat pro domini sui regis excommunicatione insanientis, cum quidam e populo in superioribus consistens aecclesiae lapidem jecit, cardinales ferire volens, cujus ictu clericus quidam qui astabat capite illiso prosternitur. Sanguine manent ⁜ 434 pavimenta, clamore confuso domus impletur, furore et insania intus et extra ministri satanae debachantur. Manent colunnae Christi immobiles, mortem si Dominus jubeat intrepidi opperientes, et ad saxa volantia mitris ablatis capita nuda retegentes, [Col. 0386A] nec aliquando a laude Dei et praedicatione veritatis reticentes, quod voce prosequuti erant, sanguine confirmare, si sit necesse, gestientes. Quorum constantia devota et devotio constantissima furentium facta est repressio et ad penitentiam cordium inclinatio. Adeo ut comites et quotquot antea grassabantur in confusione eorum humiliati sint in conspectu illorum satisfactione praemissa et praetenta obedientia.

Tractatum est in concilio eodem de expulsione abbatis sancti Remigii injusta et Burchardi substitutione illicita, et cum diu re ventilata conversatio ejus sancta, introitus legitimus, promotio atque sacratio inventa fuisset autentica et canonica, quae etiam litteris domni papae Urbani roborabatur, quibus [Col. 0386B] merito fides adhiberetur, cum jam ipsa etiam pars inimica restaurationem ejus non reprobaret: pro quibusdam litteris confictis, quasi a sede apostolica directis, in quibus cardinales nec stilum Romanum nec pergamenum Romanum agnoscebant, maxime cum in fine earum subscriptum foret: Valete, quod Romana non habet auctoritas, pro illis inquam confutandis judicatum est ad sedem eundum apostolicam, quibusdam qui primo appellaverant, nec concessum erat eis, id egre ferentibus; quibus tamen evidenti ratione responsum est, etsi satisfactum non est.

Quantam autem fidei frugem virilis illa propugnationis coelestis seges attulerit, hinc colligi potest [Col. 0386C] quod postea, cum apud urbem Senonum rex cum regina sua per 15 fere dies remoratus fuisset, clausis tota urbe aecclesiis, nulla facta est ei christianitas ⁜ (216) , in tantum ut Jhezabelis furor usus novitate profana manus impias in Deum extendens, missis apparitoribus aecclesiam frangeret, et in ea sibi missam a sui similibus dici cogeret. Ve humanae impudentiae! Inerubida, servilis et non regii animi cavillatio, Romana usa levitate, nunc usque reginam suam tuetur, et dedecorosis amplexibus erroris et impudicitiae estibus succensa, coronae dignitatem dedecorat; et cum olim ad exorandum Deum gentiles reges, et absque jugo leges dederint, et blasphematoribus seu contemptoribus Dei vindictam intentaverint, hic regni Francorum propagator, [Col. 0386D] christianae legis propugnator, contraria praeceptis praedecessorum peragit, legis sanctae et Romanorum pontificum statuta convellit; et, quod pejus est, eisdem patrocinantibus, si dici licet quod pudet, ignominiae suae defendit causas, excusationes praetendit, et a quibus cogi debuerat ut resipisceret, eisdem faventibus admonetur ut in iniquitate perduret. Agit hoc Romanae ⁜ 435 avariciae gurges inexplebilis, qui dum nequit expleri, novit resecanda tueri. Verum de his ista sufficiant.

(Fol. 145.) Anno inc. dom. 1101, Johannes Tuscolanus [Col. 0387A] episcopus a papa in Angliam missus est propter censum beati Petri. Hic canonicus Sancti Quintini Belvacensis regularis, professione violata, habitu deposito, ad seculum rediit; et cum improperium ferre nequiret, Becci monachus factus, cum esset natione Romanus, papa Urbano ad Gallias veniente, familiaritatem ejus adeptus est, Romamque reductus, et defuncto Lavicano episcopo, cum jam de abbatia quadam muneratus esset, demum de abbate in episcopum promotus est. Jam Romam cardinales redierant, sententiam depositionis factam in Eduensem invasorem palam confirmantes, et testimoniis authenticis canonicam eam pronunciantes, cum a domno Lugdunense hoc eorum factum improbaretur palam et publice. Hunc Ierosolimam [Col. 0387B] euntem praedictus Tuscolanus sive Labicanus episcopus invenit in itinere ⁜ (217) cum Cabilonense et ipso Eduensis ecclesiae invasore, et absentibus accucusatoribus extra provinciam purgationem Eduensis suscepit, Lugdunensi prosequente, et juramentumejus ita confirmante: Credo Norigaudum istum Eduensem episcopum vera jurasse sicut me Deus adjuvet, Cabilonensi quoque in id consentiente, et idem jurante. Ego miror gravitatem tanti viri, pro ingenita sibi bonitate et honestate fama ubique celebrati, cujus inadulatam constantiam Gallicana veneratur aecclesia, ita ab uno homine potuisse decipi, ut nunc usque partes illius manu teneat, tueatur et protegat, et fere solus sit in nostro orbe, qui de illo homine bona et recta sentiat, cum sententiae ejus huic [Col. 0387C] omnium fere etiam absentum et ignotorum repugnet generalitas et generalis unanimitas. Additur et hoc miraculo, quia, cum ante ordinationem illius infaustam venissent ad eum bonae memoriae domnus Hugo abbas Sancti Martini Eduensis, praepositus quoque ejusdem Eduensis ecclesiae, et archidiaconus Signius, et electionem illam symoniace factam approbassent, decania, archidiaconia, praecentura et aliis quibusdam aecclesiasticis officiis promissis et datis, ut nunc potis est apparere, verba dixit esse ex odii fonte manantia, coegitque viros ab incepto interim silere, dum voci illorum renuit aurem accommodare. Adeo ut eos etiam fecerit eidem ordinato professionem facere, quem culpabant de tam manifesta ambitione; promittens, si symonia illa [Col. 0387D] effectui manciparetur, se aliter loquuturum; nunc de occultis alieni cordis non debere temere judicari. Et ne aliquis esset, qui ordinationem illam a se factam improbaret, eandem professionem, quam illi fecerant, omnes canonicos qui convenerant promittere fecit, et eos qui domi remanserant idem agere mandavit, cum in primordio electioni eidem omnino obstitisset, quia semper canonicis repugnasset decretis, in duabus aecclesiis praelationem optinendo, scilicet archidiaconias duas, cum non esset diaconus, nec esse vellet, et cantoris officium.

[Col. 0388A] Ea igitur suscepta purgatione, praefatus Johannes Aeduensem secum reduxit, Lugdunense Romam tendente, ubi et canonicorum Eduensium aliquos invenit causam suam agentes. Excommunicaverat enim eos idem post discessum cardinalium, quia se dimisso apud Romanos judices accusationem retulerant, et quia bona aecclesiae pro hac dissensione, dum quod ceperant ad perfectum elaborant deducere, aliquantulum distraxerant, et quia de his vocati ad judicium, audientiam ejus, quem sibi inimicari cognoscebant, non receperant, et quia domum episcopalem sibi reddere nolebant. Unde Romae questione habita, et ipsi a papa absoluti pronuntiati sunt, et domum cum litteris apostolicis remissi, Lugdunensi cum Diensi [Col. 0388B] Jerosolimam proficiscente. Norigaudus vero Eduam veniens cum Johanne, apud Sanctum Martinum hospitatus, a canonicis susceptus non est; in eodem tamen coenobio missas celebrat, crisma fecit, et ministerium sacerdotale attemptare non timuit, parvipendens quidquid cardinales in eum intentaverant, et de tuitione archiepiscopi et pietate apostolici et sua liberalitate confidens. At vero cardinales in sua sentia permanentes, quod factum erat publice reprehendebant, quod non esset canonicum, sed ab aequitate Petri alienum; et ob id a familiaritate et consilio papae se subtraxerunt, ita ut Johannes, Roma relicta, Papiae etiam nunc remoretur, regulariter degens cum fratribus in aecclesia, de qua ad palatium raptus erat. Benedictus vero in titulo suo remoratur, [Col. 0388C] a curiae consilio se removens, et quod dampnavit improbans. Ita turbata Eduense aecclesia, Norgaudus Flaviniacum ivit, et Gyrardum aliquando priorem Colticensem contra interdictum capituli Eduensis ibi abbatem constituit, mercedem pertinaciae suae in hoc etiam consequutus, ut omnia diebus suis in pejus vergi videret, sicut et de ecclesia sancti Martini religionem exturbavit, et secularitatem introduxit eum ibi ordinans, quem nomine tenus domnus archiepiscopus interdixit; sic et in hac summam infelicitatem de dispersione et destructione ordinis consequutus, non intelligens quod dicitur in Sardicense concilio cap. 4: Cum aliquis episcopus depositus fuerit eorum episcoporum judicio qui in vicinis locis commorantur, et proclamaverit agendum sibi negocium [Col. 0388D] in urbe Roma, episcopus in ejus cathedra post appellationem ejus qui videtur esse depositus, omnino non ordinetur, nisi causa fuerit judicio Romani episcopi terminata. Ita Norigaudus indiscussum, inauditum, indempnatum me, Eduensis capituli audientiam et Lugdunensis appellantem, et cum ad hec non admitterer, Romam etiam appellantem, et ex parte Dei et beati Petri et papae ordinationi illi contradicentem, quantum in se fuit dejecit, et ipse quod quesivit invenit. Nunc igitur si juste, si canonice egit, letetur in pastore quem constituit, et in grege cui [Col. 0389A] tam idoneum pastorem providit; sin aliter, egrediatur ignis de Norigaudo, et devoret eum cum suis; egrediatur ignis de Gyrardo et sibi commissis, et consumat Norigaudum cum ordinationibus suis.

Post hoc missus est legatus in Franciam Milo ex monasterio sancti Albini ⁜ (218) . . . . . . ⁜ 436 episcopus. Hic fecit ut infra civitatem Norgaudus reciperetur, et quandam concordiam inter eum et canonicos fecit; fecit etiam ut in capitulo Cluniacensi susciperetur, et episcopus acclamaretur, facta in eodem capitulo cessione quarumdam aecclesiarum numero . . . . . . ⁜ 437 absque laude canonicorum, et eorum qui erant cum eodem Norgaudo, et eorum qui contra eum venerant causas acturi in praesentia legati ⁜ 438 .

(Fol. 145'.) Anno inc. dom. 1099, (Aug. 2) obiit [Col. 0389B] Urbanus papa, successit Paschalis. Obiit etiam Willelmus junior rex Anglorum. Quo etiam anno in Anglia fons verum sanguinem olidum et putentem manare visus est. Ad quod spectaculum cum fere tota insula cucurrisset, insolita rei novitate stupefacta, rex praefatus advenit, et vidit, nec tamen ei profuit vidisse. Autumabat vulgus promiscuum, portentum istud mortem regis portendere, quod etiam ei dicebatur a referentibus; sed homo secularis, et in quem timor Dei non ceciderat, voluptatibus carnis et superbiae deditus, divinorum praeceptorum contemptor et adversarius, qui tamen satis regii fuisset animi, si non Deum postposuisset fastu regni inflatus, nec cogitabat se moriturum. Ideo cum temporibus ejus [Col. 0389C] miranda in Anglia contigissent, Domini reeordatus non est, immo nec sui ipsius, cum etiam quibusdam revelationibus, quae tamen ei non profuerunt, ad Deum converti moneretur, quibus nec obedivit, pena quae ei judicio divino intentabatur perterritus. Impletum enim erat in illo quod dictum est: Peccator cum venerit in profundum malorum, contempnet (Prov. XVIII, 3) . Et quia Deum deseruit, sanctam aecclesiam opprimens et eam sibi ancillari constituens, a Deo quoque derelictus est; in silva, quae adjacet Wintoniae ⁜ (219) civitati dum venationem exercet, sagitta a quodam percussus, quo lethali vulnere decidit et exanimatus est, penitentia et communione carens, et apud eandem urbem sepultus. Temporibus ejus ventus vehemens de flumine Tamisiae exurgens [Col. 0389D] edificia plura destruxit, nec aliquando tantus turbo ventorum sevientium illo auditus est. Hic irruens monasterio sanctae Mariae in civitate Lundoniae constituto, ubi hec acta sunt, tectum omne dejecit, trabes novem numero uti erant compactae, distantibus inter se spaciis insimul arripiens, longius asportavit usque ad forum passus fere 50, et in eodem foro, quod dictu quoque incredibile est, ita distantibus equaliter spaciis ut erant compactae, terrae [Col. 0390A] capitibus in ima demersis, infixit, ut vix cubitus unus de tanta earum longitudine foris appareret, quod et permanet usque in hodiernum diem. Quadros etiam super muri altitudinem sitos, supra quos tectum stabilitum erat, usque ad septem miliaria evolare fecit, quod nunc usque cernere possibile est; fuit autem circa horam diei nonam. In eadem etiam aecclesia jacebat quidam edituus cum alio quodam in lecto uno, et inter medium eorum, cum jacerent distante inter se spacio, una trabium vento acta per medium lecti terram intravit, ut vix summitas ejus appareret, nec lesit jacentes, nisi quod timore pene exanimati sunt.

In eadem civitate spaciosa et populosa, cum essent multi canes ad observandas domos, qui quanto [Col. 0390B] breviores sunt corpore, tanto sunt acrioris et ferocioris naturae, nocte obtenebrante ante domum majoris aecclesiae sancti Pauli congregabantur, ita insistentes transeuntibus, si quem forte offendissent solum aut impotentem aut sine baculo, ut nullus auderet absque comitatu vel defensione per locum illum transire, praesertim cum jam plurimos morsibus attrectassent; et singulis noctibus ad hujusmodi excursus ferebantur. Jam prope nullus per illud iter agebatur, et, si cui forte incumberet necessitas itineris, diverticula querebantur, cum congregati Lundonienses in banno placito suo clamorem super hoc bis terque fecerunt, et cum praeceptione data ut unusquisque canes suos includeret noctibus et custodiret, [Col. 0390C] nec sic revocari ab incepto potuissent, data sententia adjudicatum est omnes debere occidi, die quoque constituta qua id deberet fieri. Quae cum instaret, nocte ipsa quae diem praecedebat, ita omnis multitudo canum illorum fere usque ad quatuor milia diffugiens, non comparuit, incertum an in mare se jecerint, ut nullus inveniretur qui diceret quo abierint, vel quid facti fuerint; et ita civitas liberata est.

Pudet referre illud inauditum seculis omnibus monstrum, quod tunc temporis in eadem insula contigit; sed reticendum non est, ut quicumque audierit, tinniant aures ejus, et obstupescat, et erubescat talibus involvi, quibus nullus umquam irretitus est, nisi qui a Deo derelictus in reprobum sensum traditus [Col. 0390D] est, hominem dico masculum a masculis impregnatum, et monstrum illud cum dedecorosa concretione usque ad quaedam liniamenta corporis humani perductum, et hominem illum, quod detestabilius est, clericum de capella regis, Petrum dictum, per annum integrum et eo amplius hoc portentuoso et ignominioso onere dehonestatum, et usque ad mortem perductum, cum ille palam et publice confiteretur peccatum suum, quod si vellet, celare non [Col. 0391A] posset, et aperiri sibi uterum ad detrahendam et eruendam informis prodigii sarcinam deprecaretur, nec impetraret, ad hoc usque ingravescente et recrudescente insania, cum feminea pati cogeretur, et natura repugnaret, perductus est ut mori ei necesse esset, ignominiosam mortem de ignominiosa vita consequutus, et extra cimiterium absque officio christianis debito, suo tamen jussu et petitione, sepultura asini sepultus. Cujus cadaver apertum, ita in se habere inventum est, sicut relatum est. Frater hic erat Girardi, cui post rex praefatus Eboracensem dedit archiepiscopatum; cujus vita cum satis superque esset notabilis, etiam diabolo sacrificasse impetebatur. Fuisset nimia in omnes magnates ejus et amicos demonum oppressio, et in omnes et obsequentes, [Col. 0391B] nisi camerarius ejus, cui porcum parare et sibi clanculo afferri mandaverat, ammiratus quid vellet facere, in locis abditioribus se occuluisset, cum rogatus fuisset egredi, illis tamen locis de quibus liber esset videndi quae ab illo operabantur accessus; et cum eum cum demone loquentem audisset, cujus tamen vocem audiens formam non vidisset, et post cum illum per necessarias translatum jussu demonis ab illo vidisset, et post ab eo adoratum, infanda etiam quaedam in conciliabulo illo audisset, cum post evocato ei praeceptum fuisset instruere convivium, convocare omnes quotquot posset ad epulum, et de illo porco omnibus omnino praelibationem quandam parare, ut nullus esset qui non gustaret, ille porcum terrae infodisset, et de alio quod praeceptum [Col. 0391C] fuerat implere studuisset: illo ita ut preceperat factum fuisse putante et credente, nisi a daemone instructus fuisset, a quo, quidquid camerarius fecerat, publicatum ei est. Qua de re cum camerarius impeteretur, et capi mandaretur, ille qui hoc timens sibi praecaverat, gladio educto sese defendendo domum venit, et conscenso equo quem paraverat, ad regem Heinricum Willelmi successorem confugit, cui omnia retulit, paratus quod dicebat uti judicatum fuisset approbare. Hec et alia quaedam monstruosa ferebantur hoc anno de eo per totam insulam, quando ibi fuimus, et dies quo de his et aliis disceptatio haberetur, et judicium daretur, constitutus erat, quem tamen non expectavimus. Hoc tamen de eo omnibus notum erat, esse eum malae vitae et omnino [Col. 0391D] episcopi officio indignae, quae a puero impura extitisset, nec aliquando emendationem suscepisset. Quo etiam anno inundatio sanguinis a praefato fonte manare dicta est, quam tamen non vidimus. In capella autem omnibus diebus dominicis sive festis sodomitae excommunicantur. (fol. 146) Alibi quoque enixa est vacca fetum informem bicipitem, quadricornem, ammirari quis posset tantam rerum novitatem, nisi, quod mirabile, Dei pacientiam tanta hominum crimina et peccata tanta patientia sustinere, ut jam pene rarus sit qui credat Deum aut res humanas curare, aut in malefactores vindictam exercere; ita cernimur omnes in iniquitatibus efferbere. Quid enim nunc in mundo, nisi omnis justitiae exinanitio, [Col. 0392A] omnis iniquitatis et abhominationis inundatio? Sed nos interim hec tristia seponentes, paulo superiora repetamus, et quod dulcescat spiritui referamus.

Non autem praetermittendus a nobis est domnus Hugo abbas Sancti Martini Eduensis, qui ad eandem aecclesiam in pristinum statum ordinis et religionis restituendam de ecclesia Divionensi raptus, et inibi pastor institutus, cum multa adversa passus fuisset, et nec nocte nec die requiesceret, cum etiam de monasterio expelli ad horam quos secum adduxerat a Divione vidisset, et post securi percussus pene cerebro vacuatus esset indefessus perstitit, et novissime, ut dicitur, veneno vitam finivit, bravium beatae perennitatis adeptus. In cujus obitu omnis illa religiositas cepta deperiit. Quis autem ejus successor [Col. 0392B] institutus sit, referre supersedeo, quia ad injuriam domni Lugdunensis referri potest, nec sine ejus nota dici; cum ille, quem ipse nomine tenus, ne intronizaretur adhuc abbate vivente, interdixerat, ut dicitur, hic eo sciente, eo suscipiente, eo annuente ordinatus est. Sed hec interim.

Anno igitur praefato ab inc. Dom. 1099 domnus et pater noster Rodulphus abba post multa peregrinationis et laborum pericula, cum ad eternae repausationis vocaretur gaudia repromissa, in quadragesima infirmari cepit. Morabatur tunc apud Flaviniacum villam, honestam et optimam monasterii cellam, vel propter incursantium occupationum vitandas molestias, vel ut liberius spiritualibus intenderet theoriis et filiorum utilitatibus. Et quamvis [Col. 0392C] gravissimis infirmitatis corporeae artaretur anxietatibus, pernox tamen in orationibus et vigiliis, divinis intererat officiis, diurnale seu nocturnale officium ante se religiosa devotione celebrare faciens, et ad missam semper in oratorio sustentatione obsequentium fultus iens; ubi vero immensitate doloris et infirmitatis lecto in totum decubuit, quod solum poterat, affectu, desiderio, manibus protensis, et oculis totus ad Deum vigilabat, nec de rigore propositi, animo et fide constans, quidquam minui patiebatur. Et jam fama infirmitatis ejus vicinos et absentes, longe etiam positos perterruerat fideles, et certatim confluebant omnes, mediocres, divites, comites, duces, ipsi etiam praesules, ut tanti viri solarentur alloquio et caritate; dampnum enim sibi maximum [Col. 0392D] reputabant, si insalutatus ab eis recederet. Quibus ipse tanta sedulitate, dapsilitate, industria, et caritate servire ammonebat, ut cum pene innumerabiles cotidie confluerent, mirum videretur etiam his qui suscipiebantur, unde tanta abundantia, tanta largitas, tanta in omni apparatu hylaris et non deficiens exuberaret caritas. Nec recusabat, ut plerisque infirmis moris est, intrantium et exeuntium devotorum frequentiam; quin potius tanto affectu et officiositate qua poterat, et gestu corporis suscipiebat, ut nullus esset qui non se refectum, qui non consolatum, qui non adjutum, dum solum videre liceret, profiteretur. Direxerat jam Virdunum epistolam infirmitatis suae nunciatricem, et ipsi circumquaque [Col. 0393A] miserant ad congregandos fratres qui possent venire, et qui non possent, ut sanitatem ejus a Domino expeterent, aut exitum ejus orationibus praemunirent ⁜ 439 .

Cum igitur ad eum visendum certatim undique concurreretur, ipse omnes commonefaciebat, omnibus fidem quam tenuerat et pro qua exulaverat tenendam inculcabat; dicens hanc esse veram fidem, hanc catholicam et apostolicam, pro qua nullus dubitare deberet pati adversa, immo nec ipsam mortem subire; asserens se, si vellent et oportunum fuisset, in tam tremenda hora, cum ad Dei judicium festinaret anima, se paratum esse quod dicebat sacramento firmare, et pro fide eadem milies, si Deus juberet, velle occidi (Mart. 28) . Et cum jam totus ad sui dissolutionem [Col. 0393B] laboraret, inde tamen totus ei sermo, totum desiderium, tota affectio, ut hec fides servaretur, haec tota virtute, tota anima custodiretur; nec aliquis ante eum venit, qui non ad hoc commoneretur: dicens omnino dampnatos esse quorum mens ab hac observantia per se repelleretur, si contigeret eos absque poenitentia defungi, ut non per poenitentiam unitati corporis aecclesiae redintegrarentur. Aliquibus ergo diebus intercedentibus, quasi presagus vicini sui transitus, fratres et filios quos Christo adquisierat, ante se venire fecit, et ammirabili vultus et oris gratia de salute sua eos commonefaciens, et in Domino sperare ammonens, confitebatur quod non bene eos rexerit, non ita paterno erga eos affectu egisset ut debuerit, quia homo esset, qui numquam in eodem statu permanet (fol. 146) . Et cum eos satis paterne ammonuisset ut in fide recta firmi persisterent, sicut eum viderant constanter et firmiter [Col. 0393C] perdurasse, et omnes astantes ne flerent manu et voce qua poterat compesceret: Ego, ait, qui patris vice et officio, licet immeritus fungor, primus vos absolvam auctoritate Dei et sanctorum et officii mihi commissi, et vos post haec patrem karissimum, sicut filii amantissimi et desiderantissimi; et sic separabimur corpore, non autem spirituali affectione. Vos praemittetis patrem, et ipso affectu deducetis ad Dominum; ego, si Deus misericordiam animae meae fecerit, quod credo et expecto, adjutor et corroborator ero fidei vestrae omnibus diebus, et mei memorum memor ero per auxilium gratiae Dei. Hec dicens, stolam sibi fecit afferri, et cum eam collo ejus imposuissent, jacentis tanta gratia et decore resplenduit facies ejus, et ita aptabatur ei, ut omnes mirarentur, et nunc usque protestentur quod numquam ita ei in tota vita sua habitudo vestimenti illius in gratia coaptata sit sicut tunc, cum omnibus diebus usque [Col. 0393D] ad id tempus et horam vix inventa sit persona aliqua, cui sic conveniret ornatus et appositio sacrarum vestium sicut ei, in gratia, in honestate, in proceritate, in vultus, et pronunciationis, et habitudinis dignitate. Prostratis ergo omnibus, absolvit cunctos, [Col. 0394A] et absolutus ab eis est. Inde sociatus omnibus in osculo sancto, cum vidisset aliquos nobilium astantes, viros religiosos et qui Deum pluris habuerant quam seculum, ipsos etiam ad se evocavit et osculatus est. Stabant in partem alteram et nobiles feminae, et ipsae a seculo conversae, soror scilicet Richardi Albanensis episcopi, et alia quedam non ignobilis familiae; quas cum ad se similiter evocasset, et pio patris affectu eas filias et sorores suas protestatus fuisset, dicens debere et ipsas patri ultimum vale dicere, manum eis porrexit ut eam oscularentur, hanc designans ipsarum esse debere ad eum socialem unionem, quod non sit licitum mulieres sacerdotibus jungi in osculo, et maxime religiosas religiosis. Cum igitur et ipsas, ammonitas ut his quae [Col. 0394B] aliis dicta erant intenderent, et scirent eadem dicta esse et sibi, a se dimissas gratiae Dei assignasset, corpus dominicum sumpsit, et totus ad Deum conversus, se et omnes pietati ejus commisit, praecipiens omnibus ut quem nominaret donnus Godezo, qui sibi assistebat, vir utique boni testimonii et religiosae conversationis, ipsum sibi ipso die tumulationis suae per obedientiam successorem eligerent, et illi obedirent; et si alter illo neglecto et repulso eligeretur, nullo modo ei obedirent. Dicebat enim nolle ut, quod ipse aedificaverat, alius destrueret. Cui praecepto cum omnes se assensuros promisissent, omnes manu protensa benedixit, et clausis oculis, praeparabat se ad horam Domini venientis, ut aperiret ei, intraturus cum eo et per eum ad nuptias agni. Legebantur ante eum passiones dominicae ab eo quem voluit, et cui praecepit ⁜ (220) , et cum recitaret lector quae et quanta fecerunt ei, totus in se [Col. 0394C] fremebat, adeo ut crebro audiretur vox dicentis: Inimici Dei quare hoc fecerunt? Non agnoscebant Deum vera dicentem, mira facientem? Ah! quales penas modo luunt! Venit ergo hora quam semper optaverat, et cum paululum siluisset, oculis clausis veluti dormiens spiritum efflavit. Corpus ejus lotum et curatum pia filiorum diligentia, vestibus sacratis ex more indutum est, et ante altare sancti Firmini piis suorum humeris delatum est, et excubiis debitis, quas dictavit et potuit amor filiorum, honoratum est (Mart. 29) . In crastinum missa cum nimio luctu et ululatu omnium celebrata, ad monasterium iter aggredi maturarunt, quo se sepeliri mandaverat, quia inter filios in humili loco, sicut et praecepit et voluit, tumulari disposuerat. Ideo autem egredi acceleratum est, ne veniente duce vel comite ceterisve patriae primoribus, a quibus nimio diligebatur affectu, corpus ejus retineretur, et ad monasterium [Col. 0394D] perferri vetaretur; quod et contigisset, nisi ab his, quorum studii id erat prospicere, anticipatum esset, ut a villa elatum jam partem viae peregisset, quae ducit illo quo erat tendendum. Occurrebat corpori honorifico turba populi diversi sexus et aetatis, et [Col. 0395A] ubicumque per villas intrasset, signa pulsabantur, populus a vicis et agris conveniens venientes opperiebatur cum crucibus, thuribulo et luminaribus. Illud autem mirabilius, quod cum a longe viderent venientes funeris obsequutores, hii qui erant in agris vel in pascuis equorum, rustici boves relinquebant, equites equos ascendebant, et funus injussi prosequebantur, et ne saltem oneri viderentur esse bajulis exequiarum, quae necessaria erant ipsi sibi praeparabant, et cum offerretur, non accipiebant. Cum tali igitur triumpho Tullum venerunt, et ab episcopo et abbate Sancti Mansueti parata sollempniter processione, tota congregatione albis induta, crucibus, vexillis et diverso gloriae apparatu elatis, corpus sanctum excipitur, [Col. 0395B] ante altare deponitur, et exequiis solempnibus honoratur. Itaque ibi pernoctatum est. (Mart. 30.) Ubi illuxit, ad missam devota fratrum caritas accingitur, et occurrentibus certatim fidelibus, cum summa devotione in laude Dei et fidelium oblatione percelebratur. Expectabant ecclesiae majoris sancti Stephani canonici deferri sibi glebam corporis, ut et ab ipsis exequiis debitis honoraretur, et per monasteria civitatis deportaretur; sed ab his, quorum erat iter accelerare, permissum non est, quod satis egre ab episcopo et canonicis acceptum. (fol. 147.) Ea die longo ordine praecedentium et subsequentium, ventum est ad monasterium sancti Michaelis ⁜ (221) super Mosam fluvium situm, uti tunc et nunc praesidet abbatis officio domnus O. ⁜ (222) [Col. 0395C] bonae simplicitatis vir, innocentiae et religionis domicilium, de eodem cenobio, ubi vir Dei de quo agitur monachicum scema susceperat, raptus ad regimen animarum! Qui etiam tanta se invicem caritate dilexerant, ut intelligeres quandam in eis caritatis et benivolentiae communionem et similem innocentiae et religionis concordiam, unde et iste illum patri debito reverebatur honore, et istum ille quadam tenerrima et inreprehensibili amplexabatur filiatione, utpote qui bonae vitae, bonae famae, bonae conversationis erant et gratiae. Hic ut audivit patris defuncti adesse corpusculum, quasi qui suscepturus esset preciosissima pignora sanctorum, sic instituit processionis officium crucibus, vexillis, timiamatheriis, ceroferariis et omni gloriae apparatu, et sic decoratis omnibus sericis auroque textis vestibus obvius procedit corpori totus festivus, excepto quod cum lacrimis et gemitu; quamquam et hoc sit festivum esse, [Col. 0395D] exequias religiosorum, eorum maxime qui laboraverunt in verbo et opere, et de quorum vita non dubitatur, in quorum estimatione laus nostra non periclitatur, celebrare sollempniter in gemitu et animi contritione. Volebant aliqui reprimere impetum viri, sed qui noverat defuncti innocentiam, nichil nimis facturum se credebat ad ejus pro Deo reverentiam. (Mart. 31.) Fecit ergo nocte illa, quod potuit et dictavit aestuantis affectus animi, et locata nave et nautis bajulis funeris per Mosam fluvium, ipse praesens [Col. 0396A] cum fratribus, quoadusque navi impositum aspectui subduceretur, dirigit Virdunum, omnibus trito calle gradientibus, et psalmodiae officium non deserentibus. Ventum est igitur ad quandam villam Giniscort nomine populosam, supra praefatum alveum sitam, tribus leugis ab urbe longe positam, et illis remorantibus aliquantulum qui per sinuosos et reflexos fluminis anfractus corpus deducebant, cum illi jam venissent qui exequias deducebant, et remigantes expectarent, vellent etiam et ammonerent clericos villae, trium scilicet aecclesiarum, ut corpori obviam euntes funebria justa persolverent, sicuti et alii fecerant etiam non ammoniti: maligna quaedam et indigna obicientes sacerdotes, numquam ad id cogi potuerunt, ut consueto jure humanitatis orationem [Col. 0396B] progredientes darent; sed malignum eum asseverantes, eum esse, qui erga episcopos rebellione uteretur, ipsos sacerdotio, imperatorem regno quasi detrudere moliretur, conclamabant beatam esse horam funeris ejus, in quo omnis rebellionis et dissensionis occasio deperisset. His ita garrulitate rusticana perstrepentibus, corpus pertransiit, prosequentium turba ceptum iter prosequuta est, rusticanorum vesaniam ultione divina evestigio consequente. Cum enim hec se fecisse gaudent, et quadam superba levitate recte se fecisse applaudunt sibi palam et publice, impenitentes ignis ultor invasit, et totam villam incendio ab integro concrematam necdum mense exacto fuisse constat. Non credent his, qui non credunt Deum vindictam retribuere in hostes populi sui, sanguinem [Col. 0396C] servorum suorum paratum ulcisci. Jam ad monasterium nuncius adventantium exequiarum praecucurrerat, jam grex filiorum patri pie devotus in occursum corporis appropinquantis longo processu se proripuerat, et praetergressa civitate ad suburbium ultramuraneum opperiens venientes in aecclesia sancti Victoris consederat. Erat in eadem congregatione frater aliquantae utilitatis, si scisset reprimere motus animi indignantis, et appetitus frangere carnis male blandientis, ut quod plerumque male ceperat bene nosset dimittere; qui et ordinationi ejus in initio, in medio et in fine semper extitit contrarius, et omnibus prope factis ejus et praeceptis seu constitutionibus erat adversarius; sed quod destruere non poterat, quia aliter nequibat, egre videbatur assentaneus. Erat etiam, ut videbatur, et ut asserebat, infirmitatibus carnis aliquantulum praepeditus, sicut plerumque assolet ex indignatione et adversa habitudine, [Col. 0396D] seu passionibus hominis interioris exteriorem corrumpi et indignari; dum non est qui medicamentum adhibeat, aut malagma plagae liventi imponat, quod illi quam maxime contingit, qui passiones animae patri spirituali differt confiteri. Hic, dum alii accinguntur expeditioni, qua patri obviam eant, operam dare dum conantur et necessaria praeparant, ad priorem accedens causas infirmitatis enunciat non posse se iter illud conficere autumat, ut remittatur exorat. Prior tergiversationis ejus non ignarus, [Col. 0397A] quo pede claudicaret bene sciolus, nec concessit nec abnuit, sed ei totum imposuit, ut ipse videret quid ageret, negocium istud dicens inter Deum et ipsum constare, qui cordis videret occulta; praecaveret ipse sibi, si vera esset impossibilitas quam praetendebat; Deum paratum ulcisci omnem dolositatem, inobedientiam et mendacium; se super se nichil horum accipere, sed Deo et ipsi totum imponere. (fol. 147'.) Itum ergo est, illo remanente, et omnem illum pro mortuo apparatum quasi graviter ferente. Sed qui ad patris ire distulit exequias, ipse eo qui sibi confessionem daret, viaticum porrigeret, morienti exequias faceret, obsequio caruit: subita et inopinata morte defunctus, ut etiam post mortis ejus maximum intervallum vix adveniret qui funeri ejus justa persolveret, [Col. 0397B] Deo in hoc etiam servi sui injurias ulciscente. Fratribus igitur, ut ad rem redeamus, in aecclesia sancti Victoris corpus patris operientibus, episcopo vero cum clericis et diverso, ut in talibus assolet, apparatu ripae fluminis astantibus, nautae adveniunt cum corpore; et tota urbe certatim occurrente, ut ex concertatione affectum omnium erga mortuum intelligeres, funus excipitur; et congregationibus praecedentibus, ut mortis est, crucibus et reliquo apparatu circa corpus remanentibus, ad aecclesiam majorem sanctae Mariae iter protenditur, tota urbe signis pulsantibus. Videre erat suburbanos homines, et etiam rusticanos, compati doloribus monachorum pro sua destitutione merentium, et ex compassione in vocem cum lacrimis erumpere, et [Col. 0397C] dicere: Boni monachi, non amplius recuperabitis patrem tam pium, tam amatissimum; merito doletis, merito tristamini. Quod ideo erat mirabilius et ad divinitatis laudem honorabilius, quia qui aliquando ab ineptis et minus sapientibus subversor legum et patriae pro dissensione regis, quia nolebat communicare destructoribus sanctarum constitutionum divinae legis, appellabatur, hic nunc ab omnibus in commune et absque detractatione pater civitatis et patriae, et qui non amplius recuperari posset, vir consilii, murus et scutum domus Domini pronunciabatur, ut lacrimae et gemitus dictorum fidem astruere videretur.

(Apr. 1.) Sic deductum corpus a filiis et ab omni [Col. 0397D] fere populo civitatis, a canonicis occurrentibus infra monasterium sanctae Mariae excipitur, et post exequias de more celebratas missa generalis cum oblationibus celebratur. Dehinc ad monasterium sancti Vitoni processio dirigitur. Precesserant autem fratres ejusdem coenobii, postquam corpus patris a canonicis susceptum est, et quasi patrem recepturi quem eternaliter essent habituri, sic se competenti more adornaverant, et ita caverant, ut canonicis egredientibus portam urbis, ipsi in suo suburbio occurrerent, et corpus honore condebito suscipientes, eisdem comitantibus cenobio inferrent. Post quod a canonicis discessum est, et a filiis quae justa sunt corpori propensius exibita sunt. Ita omnia ordinate et composite proveniebant, ut palam daretur intelligi [Col. 0398A] quod, quia ipse, cujus erat funus, ordinate vixerat, honeste et ordinate se habuerat, omnia quae ei competebant, ordinata et composita a Deo ei providerentur. Nam et cum de petra qua claudi debebat ageretur, et vix inveniri posse videretur, ad locum ubi inveniri putabatur artifices directi, prima irruptione seu aditu terrae quinque petras excavatas invenerunt cum operculis, quarum quae dignior, et major, et habilior visa est, receptui corporis beati aptata est. Dicebant aliqui ut juxta domnum Berengarium episcopum, qui institutor fuit cenobii, ante altare scilicet sancti Firmini sepeliretur, pro eo quod monasterio, ubi preciosum corpus ejus quiescit, vita excesserat; sed quia locus ille a conspectu congregationis nimium remotus erat, ante altare [Col. 0398B] sancti Benedicti, juxta domnum Dadonem episcopum, ubi etiam domnus Humbertus primus ejus loci abba requiescere dicebatur, sepultura ejus iniciata est. (Apr. 2.) Qua operose accelerata, in crastinum congregata est omnis civitas ad sepeliendum eum; et missa dicta, sermone dato, terrae redditus est, resurgendus in gloria et nobiscum semper spiritualiter conversaturus; quod et ipse promiserat, dum suos, qui praesentes aderant, ad Deum iturus, Deo, cujus erant, qui sibi eos commiserat, assignaret. Cui et hoc digne potest in meritis ascribi, quod apud Deum vivens optinuerit ut inter sepulcra episcoporum 25 sepeliretur, ubi, praeter domnum abbatem Richardum, et praefatum Humbertum Ermenricum quoque aeque abbates, domnum quoque Bernerium [Col. 0398C] urbis praepositum, cui pro suae sanctitatis merito sepultura illa concessa est, nullus sepultus invenitur, cum locus ille ducum, marchionum, comitum aliorumque procerum sepultura insignis habeatur.

(Apr. 2.) Expleta igitur sepultura, ad consolandos fratres in capitulum venit episcopus cum abbatibus et cleri primoribus; et cum, habita tractatione de morte patris, ad eligendum successorem qui esset idoneus commonerentur, cujus protelatio religionis et honoris esset diminutio, maxime cum constaret defunctum praecepisse ut die eodem sepulturae suae successor sibi eligeretur, de capitulo egressus est episcopus dans oportunum locum fratribus, ut de patre sibi praeponendo licentius ab eis [Col. 0398D] tractaretur. Et cum omnes exissent, et hii solum ad quos pertinebat electio, remansissent, et terrae prostrati 7 psalmos, cum orationibus, quarum initium est: Adsumus, sancte Spiritus, peccati quidem immanitate detenti, sed in tuo nomine congregati, decantassent, ubi assurgentes resederunt, et a priore ammoniti essent ut quem idoneum judicarent eligerent, se si idoneum nosset electum, paratum electioni assentire: assurgens suprascriptus frater bonae vitae et testimonii ante conversionem et post conversionem, fideles orationes toto conventui ex parte domni abbatis Rodulfi peroravit. (fol. 148.) Quibus ammirantibus, et salutationem illam genibus terrae deflexis grate et cum lacrimis excipientibus, ille adjecit: jubere domnum abbatem Rodulfum [Col. 0399A] per obedientiam, ut successorem sibi quem ipse nominasset, quem elegisset, cui onus suum imponendum decrevisset, eligerent. Qui cum stupentes obedientiam excepissent, ille subjungens priorem nominavit, et pro eadem obedientia, quae sibi sicut et aliis injuncta fuerat, ne inobediens esset, eum cum nominasset elegit, Assensum est ei a cunctis, sed ab eo, qui nominabatur, non est: Ego, inquiens, dixeram, si idonea persona eligeretur, me consensurum electioni; nunc, quia video vos infirmum et hebetem elegisse, et cujus infirmitas desidiae vobis fomentum sit, non assentio, maxime cum et electio vestra canonum repugnet institutis, et ob hoc infirma sit, quod non licet praelatum ecclesiae successorem sibi eligere. Dicebat hec et alia multa, cum [Col. 0399B] ille frater id solum omnibus obiceret: Domnus abbas Rodulfus per obedientiam precipit. Quid multa? Electio facta ad laycos relata est, et praeceptum atque consilium praefati patris illis relatum est, in quo omnis assentiret congregatio. Quam electionem illis suscipientibus, et in ea una voce omnibus acclamantibus, ad capitulum revocatur episcopus. Et cum resedisset cum abbatibus et cleri capitaneis, assurgens sepedictus frater idem, quod dixerat fratribus, recapitulavit episcopo ceterisve primoribus, domnum videlicet abbatem Rodulfum et jubere et precari ut successor a se electus et nominatus sibi daretur. Electionem igitur quantum in se erat, laudat episcopus, et inquirit utrum in hac consentiret [Col. 0399C] conventus et populus. Quibus pariter acclamantibus, cum electus quae dixerat eadem et similia vellet repetere, et electionem in se factam niteretur improbare, a fratre cui preceptum fuerat concurritur, arripitur, et cum sederet, ab eo et reliquis qui ad hoc ipsum opem suam paraverant, praesentiae epicopi sistitur, et ut baculum pastoralem suscipiat, ammonetur, cogitur, nec vincitur. Ubi inflexibilem ejus animum vidit episcopus et qui aderant, inchoata antiphona Confirma hoc Deus, in aecclesiam a fratribus asportatur potius quam deducitur, et in loco abbatis sistitur, signa manibus ejus vi imponuntur, nec ab eo pulsantur; et a conventu ut moris est jam non resistens, quia non proficiebat, deosculatur, et sequenti dominica in abbatem benedicitur. [Col. 0399D] Actum est hoc anno ab inc. Dom. 1099. 4. Non Aprilis, 4. feria, 5. die depositionis ⁜ (223) bonae memoriae patris Rodulfi. At vero sepulcrum patris praedicti diligenter clausum et bituminatum est, et ei tabula marmorea imposita est, et quia est in ingressu chori, ante altare scilicet sancti Benedicti, ut ubi a mandato cotidiano fratres redeuntes prosternantur, [Col. 0400A] et oratione finita memoriam patris inibi quiescentis faciant, constitutum est; et ne cui grave videretur, memoria quae solita erat pro domno abbate Richardo dici post matutinos, quae quasi ob gravamen fratrum ab eo intermissa est, quia id fratribus aliquibus, apud quos, ut dignum est, patris Richardi memoria celebris habetur, grave videbatur, repetita est, ne quasi causarentur memoriam illius intermissam, et hujus iniciatam. Sed et usque hodie bonus utrorumque patrum successor, ante sepulcrum transiens, oves sibi ab eo commissas illi reconsignat; et ut ab eo regantur et protegantur, et pastor et oves plerumque ore, semper autem animo ac devotione exorat. Tribuat illi Deus ut curam, quam invitus suscepit, fideliter exequatur, ut ab auditu malo [Col. 0400B] non timeat, sed Euge dominicum audiat, et supra multa constitui mereatur. Qui autem voluerit agnoscere quid de patre nostro Richardo huic patri nostro Rodulfo ab angelo ostensum sit, ut ab eo fratribus relatum est, in vita praefati venerabilis viri Richardi querat, et inveniet. Natus est autem isdem vir, qui sic ordinatus est, in episcopio Leodensi, non ignobilis familiae, et eodem tempore quo et domnus abbas Rodulfus seculo derelicto monachicum habitum suscepit, et in eodem cenobio quo et ipse; et, illo promoto ad abbatiam cum prior esset, in locum ejus substitutus est, et post cum Divionem commigrassemus, claustralis ibi prior habitus est, et postmodum regressis fratribus ad cenobium, revocante eum [Col. 0400C] praefato patre, sub eo et ab eo prior Virdunensis institutus est. Sic per singula monasteria et ministeria probatus, semper ascendens et proficiens, ad regimen animarum loco et voto patris assumptus est.

Anno ab inc. Dom. 1101. die festivitatis sanctae Ceciliae, ventus vehemens Normanniam intravit, qui adeo vehemens fuit, ut quedam edificia straverit, silvas autem ita devastaverit, ut etiam annosas quercus non aliquibus ut assolet in locis, sed totam silvam, dum hec eruta alteri innisa, eam cui innititur frangit et dejicit, ab imis radicibus eruerit. Fuit autem circa mediam noctem, et duravit fere usque ad diem mediam, nec aliquando temporibus nostris hujusmodi ventus auditus est, quocumque irruit, ita omnia pessumdederit.

[Col. 0400D] Anno ab inc. Dom. 1102, ordinatus est in episcopum Aniciensem Pontius Casae Dei abbas, et abbatiam Casae Dei procurandam suscepit Aymericus. Legatus quoque in Burgundiam et Franciam directus est Richardus Albanensis episcopus, primo sancti Stephani Mettensis ecclesiae decanus.

[Col. 0399D] . . . . . ⁜ 440 Gayroinus episcopus successit, et in expeditione imperatoris obiit 2 Non. Julii 755 indict. 13.

[Col. 0400D] Manasses ordinatur abbas dono Pippini regis. Hic corpus sancti Praejecti a Volovico relatum Flaviniacensi ecclesiae intulit. Moritur anno 787 [789.] [Col. 0401A] ind. 15. et post eum ⁜ 441 Adalbertus ordinatur. Obiit anno 4. et Zacho successit, ordinatus Kal. Maii ⁜ (224) , et hic quarto anno obiit 7. Idus Maii (an. 793). Alcuinus post hunc successit (796), 7 anno Apollinari sedem reliquit dono Karoli imperatoris (803). Quantus hic, qualisve fuerit, publica continent gesta; obiit tempore Ludovici imperatoris indict. 4, 826, et mortuo Vigilius successit. Huic anno 839, Adrevaldus successit, et tertio anno obiit. Marianus successit 845. ind. 8, et Wlfaldo sedem reliquit. Quo migrante, Warinus comes dono imperatoris Karoli praefuit vice abbatis, et sub eo Sarulfus diaconus, et post eum Gozserus abbas successit. Quo defuncto, Hugo successit 16 anno Karoli; et ei successit sanctus Eygil. postmodum Senonensis archiepiscopus, [Col. 0401B] qui corpus sanctae Reginae transtulit. Huic etiam Sigardus succedit et 5, anno Wolfardo, Ludovici II imperatoris sororio, dono ejusdem sedem reliquit. Cujus ordinationis anno 3 consecratio Flaviniacensis ecclesiae acta est a Johanne papa et 18 episcopis, anno 878 ind. 11. Quo etiam anno moritur Ludovicus imperator, et Karlomannus successit. Post haec Adalgarius episcopus Eduensis a Karolo Simplice primo anno regni ejus sub Odone abbatiam perquisivit et obtinuit, et ab hoc a papa Romam invitatus, in itinere obiit Trenortii, anno eodem, scilicet 893; et sub eo Aquinas praepositus fuit. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Richardi ducis successore. . . . ordinari, [Col. 0401C] quem ordinavit Argrimus a Johanne papa de Lingonensi episcopatu depositus, sed a Formoso restauratus in Lugdunensi, cum non haberet pallium, nec restitutam dignitatem qua posset episcopum consecrare, et contradiceret ordinationi ex parte papae Tetbaldus Lingonensis episcopus. Quamobrem Argrimum Formosus inrecuperabiliter deposuit et Walonem cum fautoribus, id est Richardo, Manasse et reliquis, pro invasione ecclesiae Flaviniacensis excommunicavit. Walo tamen saeculari potentia fultus, episcopatum obtinuit, et abbas Flaviniacensis factus a se ipso casamentum sua manu retinuit, et sub se Otbertum praepositum constituit. Sic per multa annorum curricula absque abbate [Col. 0401D] fuit Flaviniacensis ecclesia. Sic etiam casamenta ecclesiae, dum sibi vicissim succedunt, pontifices Eduenses in sua divisione obtinuerunt. Post Otbertum praelatum, Girfredus de morte Adalgarii culpatus, sed judicio episcoporum purgatus, praelationem obtinuit: cui successit Raingus magnae utilitatis et honestatis. Obiit Idus Maii. Obiit etiam Walo anno inc. Dom. 913 ind. 15. Herveus successit, et sic abbatiam sibi tenuit, et sub se Gausarium praelatum constituit. Herveo nihilominus decedente, Romundus substitutus est. Hic curam Flaviniacensis [Col. 0402A] ecclesiae Rainoni abbati Magabrensi commisit, tempore Rodulfi regis filii Richardi Justitiarii. Quo decedente, Wichardus succedit, et ei domnus Fulcherius tempore Ludovici filii Caroli Simplicis. Hic Hierosolymam profectus anno dom. inc. 944 indict. 2, partem clavi Domini et portiunculas crucis ejus, zonae et sudarii, baculi quoque apportavit suae ecclesiae. Rexit etiam Divionensem ecclesiam. Sanctam quoque Paschasiam Flaviniacensi intulit ecclesiae, mediam scilicet partem corporis ejus. Obiit quarto Kalendas Maii, anno 955, et successit ei Milo Magabrensis. Romundo migrante anno 968 indict. 11, Gerardus successit. Milo abbas Romam profectus, privilegium a Benedicto papa obtinuit. Gerardo pontifici Eduensi domnus Walterus successit anno [Col. 0402B] 978. ind. 6. Hic defuncto Milone, Roberto Flaviniacensem tradidit ecclesiam; qui totam eam, nisi cautum esset, pessumdedisset ecclesiam. Expulsus enim de abbatia, quia erat propinquus Landrici comitis Nivernensis, commissus est ei prioratus cellae Corbiniaci, et Heldricus Cluniacensis monachus abbas subrogatus est. Robertus vero Corbiniacum veniens, de eo se abbatem vocari fecit. Ex eo Corbiniacus abbatia dicitur. Obiit Heldricus anno dom. inc. 1010, et Amedeus successit, et cellam Corbiniaci recuperavit. Colticensem etiam et Sinemurensem et Bellilocensem cellas instituit, et multae authoritatis et dignitatis obiit, et Aymo successit, sed culpatus de simonia, in manu Leonis papae IX virgam pastoralem dimisit, et Odo I Aremari monasterii [Col. 0402C] monachus successit, et post 2 annos Odoni II sedem reliquit, Elmuino sedem Eduensem procurante, qui etiam Corbiniacum, quia tunc non habebat, nostrae reddidit ecclesiae; ubi cum processione facta susciperetur a monachis, in processione minus caute virgam pastoralem, quam Robertus diabolicus laqueus habuerat, suscepit, a fratribus nostris id omnino calumniantibus, et ob id de processionis statione recedentibus. Hac igitur de causa invalescentibus mandatis apostolicis, ne quis abbas duas obtineat abbatias, accusatus ab eisdem in concilio Exoldunensi, quasi qui contra decreta apostolica duabus praeesset ecclesiis, virgam reddidit, et requisita justitia de cella sua, id est fundo Flaviniacensis [Col. 0402D] ecclesiae, nihil obtinuit. Errwino tandem episcopo decedente, cum in Aganonem communis processisset electio, curiam regis Francorum Heinricus abbas adiit, auribus regiis querimoniam suam propalavit, et procedente justitia coactus est episcopus sacramento firmare ut, mox post consecrationem suam, jus suum reformaret Flaviniacensi ecclesiae. Et quia abbatis Flaviniacensis est prima vox in electione episcopi, quam omnes debent confirmare, in capitulo Flaviniacensi veniens electus episcopus, fidem fecit in osculo sancto fratribus pusillis et [Col. 0403A] magnis de redintegratione ecclesiae Flaviniacensis, id est de restitutione cellae Corbiniacensis. Sed quod promisit, delinitus obsequio Corbiniacensium non implevit, jus tamen suum esse semper protestatus est privatim et publice. Odone ergo decedente, Rainaldus ducis frater, ejusdem loci monachus, substitutus est. Hic corpus sancti Praejecti recondidit in loculo aureo, gemmis et argento sub studio et labore composito, et ad transmutationem ipsam [Col. 0404A] invitavit domnum Hugonem Cluniacensem abbatem. Ecclesiam quoque sibi creditam honestavit palliis et cappis et ornamentis diversis; strenuitatem tamen animi sui infirmitate praepediente, ut voluit, exequi non potuit; mortuus enim est in primaevo flore juventutis, necdum septem annis in praelatione perexpletis. Et post haec fere septem annis absque rectore fuit ecclesia, nisi quod Elmuinus solis duobus praefuit mensibus.

1. Beatus Wolphelmus, tertius monasterii Brunwillerensis abbas, vitae suae scriptorem habuit unum e suis discipulis, Conradum nomine, qui sancti magistri sui gesta, ut pleraque viderat, ac de caetero ab aliis viris fide dignis audierat, scriptis fideliter et accurate commendavit. Illud opus paucis post beati viri obitum annis scriptum fuisse patet, tum quod Everhardo proximo Wolphelmi successori sit nuncupatum, tum ex fine prologi, ubi auctor sic loquitur: «Quod si ullius fides haesitaverit, tot exstant idonei testes quot ex illius temporis collegio fratres usque nunc permanent superstites. «Conradi vero ipsius elogium paucis his verbis describit Trithemius in Chronico Hirsaugiensi ad annum 1091, ubi de Wolphelmo agens ait: «Ejus vitam plenam virtutibus et signis Conradus monachus atque discipulus ejusdem veraci narratione descripsit ad Everardum Brunwillerensem et Hermannum Sancti Pantaleonis abbates; qui Conradus, cum esset in sacris saecularibusque litteris non infime doctus, et a bono doctissimoque praeceptore optime in omni scientia imbutus, composuit et alia quaedam opuscula quibus ingenii sui acrimoniam ad posteritatis notitiam transmisit.» Quaenam sint illa opuscula quae edidit Conradus, nos latet, nisi quod idem Trithemius in Sangallensi Hirsaugiensis Chronici editione et in Catalogo virorum illustrium, alterum librum de beati Wolphelmi miraculis praeter ejus Vitam, ac complures sermones ab eo editos fuisse dicit, cum aliis opusculis quae sibi incognita fatetur. Laudatum hic a Trithemio De miraculis librum, si alius fuerit a Vita quam Bollandiani exhibent, excidisse facile crediderim, cum neque a Surio, neque a Bollandianis, ad quos multa de Brunwillerensibus sanctis transmissa sunt, editus fuerit.

2. Porro ex hac Conradi Vita plerique auctores qui postea secuti sunt beati Wolphelmi elogium contexuere, quales sunt ex recentioribus Yepesius tomo VI Annalium Benedictinorum, Bucelinus in Menologio Benedictino, aliique ordinis nostri historiae scriptores, et inter caeteros ipse Trithemius, qui in Chronico Hirsaugiensi haec ad annum 1091 habet: «Eodem anno quo in abbatem fuerat electus Gebhardus, tribus videlicet et septuaginta diebus ante obitum sancti Patris Wilhelmi, anno Christianae salutis 1091 x Kalendas Maii, mortuus est venerabilis atque sanctissimus ille Brunwillerensis coenobii abbas, Wolphelmus nomine, vir tam in divinis Scripturis quam saecularibus litteris egregie doctus, cujus sanctissima conversatio multis profuit ad salutem. Magna inter duos istos reverendissimos viros, Wilhelmum Hirsaugiensem et Wolphelmum Brunwillerensem familiaritas pari fuit sanctitate comparata, quae usque ad mortem utriusque inviolata permansit,» etc. Iisdem elogiis eum exornat in Catalogo virorum illustrium. qui Germaniam suis scriptis illustrarunt, ubi etiam opuscula ab ipso edita recenset. «Wolphelmus, inquit, abbas . . . , vir in divinis Scripturis eruditus, et in saecularibus litteris egregie doctus, vita et conversatione devotus atque sanctissimus, et multorum miraculorum patratione clarus, ingenio subtilis et comptus eloquio, metro excellens et prosa. Scripsit nonnulla praeclara volumina, sed pauca eorum ad notitiam meam pervenerunt. Contra Berengarium Turonensem de sacramento altaris edidit parvum, sed necessarium opus ad Meginhardum abbatem, lib. I. Sermones quoque multos ad fratres, et varias ad diversos epistolas. Carmina etiam multa et elegantia vario genere metri composuit, et epigrammata super omnibus voluminibus suae bibliothecae ordinavit. Alia quoque nonnulla scripsisse dicitur, quae ad notitiam nostrae lectionis minime venerunt.» Ejus opusculum De sacramento altaris, cujus Baronius meminit ad annum 1059, Conradus Vitae inseruit num. 10, in quo illud singulare observari potest quod Berengarius Dominum Christum ad discipulos januis clausis ingressum fuisse negaverit, quem errorem ab aliis auctoribus ei fuisse tributum nusquam invenimus.

3. Praeter monasteria Sancti Maximini Trevirense et Sancti Pantaleonis Coloniense, in quibus privatam vitam egit beatus Wolphelmus, aliis tribus praefuit, quae non solum sanctissima vita, sed etiam cura pastorali [Col. 0405] et paterna sollicitudine egregie illustravit. Primum est Gladbacense in agro Juliacensi, alterum vero Sigeburgense trans Rhenum; sed cum ibi exterioribus negotiis supra modum gravaretur, ab Annone Coloniensi episcopo ad Brunwillerense monasterium, quod aliquot leucis ab eadem urbe distat, translatus est; ibique usque ad vitae finem perseveravit. Monasterium istud Erenfrido seu Ezzoni comiti palatino originem suam debet, qui illud in honorem sancti Nicolai cum uxore sua Mathilde, Ottonis secundi imperatoris filia, construxit, operam promovente beato Poppone abbate Stabulensi, qui ibi Ellonem abbatem primum instituit, anno circiter 1024. Ezzonis comitis Mathildisque ejus uxoris ac filiorum Vitam ad nos transmisit R. P. Willelmus Wlfrath, prior Sancti Pantaleonis Coloniensis; sed cum jam a Bollandianis ad diem 21 Maii edita sit, nonnullisque fabulis aut dubiis rebus videatur interpolata, eam omittere visum est. Id solummodo notandum velim Ezzonis filias sex totidem ordinis nostri monasteriis praefuisse, praeter Richezam Poloniae reginam, erga Brunwillerense monasterium munificentissimam. Monasteriorum autem, et ipsarum nomina sic recenset ille auctor: «Adheleit in Nivilla monasterio, Theophanu in Asynde, Heileweig in Nussia, Mathilt in Didinckirica atque Wilica, Ida in monasterio Sanctae Mariae in Colonia, Sophia similiter in monasterio Sanctae Mariae Moguntiae, atque Gandersheim, sanctimonialibus feminis sunt praelatae loco regiminis.»

4. Caeterum cum Wolphelmus nondum publico decreto inter sanctos annumeratus sit, nullaque etiam apud Brunwillerenses nostros, ut quidem scribit Henschenius, officio publico colatur, eum beati titulo donasse satis fuit. Quamvis in catalogo reliquiarum ejusdem monasterii, qui ad nos transmissus est, inter alias recenseatur caput beati Wolphelmi, «cujus, inquit, catalogi scriptor, ossa reliqua per bella huc illuc distracta et asportata fuerunt violentia militum.» Quae sane indicant ejus sacras reliquias e terra levatas fuisse ac publicae venerationi expositas. Unde Gelenius libro tertio De admirandis Coloniae Agrippinae, inter festa peculiaria monasterii Brunwillerensis, festum sancti Wolphelmi ad diem 22 Aprilis assignat. Quo quidem die memoriam ejus recolunt Martyrologia Benedictina Arnoldi Wionis, Hugonis Menardi et Benedicti Dorganii, Molanus in additionibus ad Usuardum, Martyrologium Germanicum, Philippus Ferrarius in Catalogo sanctorum qui in Martyrologio Romano non habentui, aliique passim ejusmodi auctores.

[Col. 0405A] 1. Dominici gregis pastoribus, rectoribusque vigilantissimis, Everhardo ⁜ (1) videlicet coenobii Brunwillerensis, et Herimanno in Colonia beati Pantaleonis, Conradus infimus omnium sub regulari proposito, coronam vigilantibus repositam a Domino. Hortamini, Patres excellentissimi, nos vitam beati Wolphelmi abbatis scriptis depromere, secundum a Deo vobis collatam praescientiam, non modicam hinc fidelibus providentes aedificationis gratiam. Satagitis enim ut virtutum ejus exempla ad notitiam legentium litteris deducta, bene vivendi piis mentibus pariant instituta. Sed quid, Patres illustrissimi, id placuit injungere nobis, dum nec scientia suppetit, nec facundia sermonis suppeditat? Porro in jubendo vestra tanta est auctoritas, ut, [Col. 0405B] licet quod exigitis paveamus, omnino tamen negare vobis nefas esse ducamus. Liceat autem sub exemplo rei visibilis, plenius vobis declarare qua sumus hactenus suspensi dilatione. Nostis quod absque dubio acies oculorum solis succumbat reverberata splendore; quanto magis scintilla nostrae scientiae, si altiora se praesumpserit attentare? Verum, ne sanctitatis illius testimonium diutius differendo videamur subtrahere, quamvis mole videamur victi succumbere, vestris tamen votis, pro virium nostrarum facultate, statuimus obedire. Dat ausum etiam vel fiduciam istud praesumendi, quod quisque pro suo modulo, in Domini legitur obtulisse tabernaculo: alius aurem et argentum; alius purpuram vel coccum tinctum; alius pelles rubricatas [Col. 0405C] arietum. Bene autem agitur nobiscum, si pilos [Col. 0406A] obtulerimus caprarum. Haec autem omnia cum allegorica sint, ut catholici doctores tradunt, in diversis donariis gratiarum genera distinguentes, in pilis caprarum, quibusdam locis verba exprimi voluere laudationum. Unde, quoniam per scientiae donum, vel affluentiam meritorum, perfectionem illam attingere nequimus auro figuratam et argento, purpura, vel cocco bis tincto, caeterisque donariis: cupimus saltem pilos offerre caprarum, quod est, vitulos labiorum nostrorum; quatenus in tabernaculo Domini utcunque nos contingat utiles inveniri, ne vacui prorsus appareamus in conspectu Domini. Itaque virorum illustrium actibus vel triumphis traditis litterarum monimentis, triplex inesse commodum reperitur utilitatis, dum studio aemulandae pietatis, [Col. 0406B] tot plerique modis illorum informantur exemplis. Sunt quippe instrumenta bonorum operum errantium via, poenitentium venia, perseverantium spes et corona. His tribus generibus differentiarum vim profecto patitur regnum coelorum (Matth. XI, 12) , dum errans corrigi, poenitens justificari, perseverans contendit salvari. Laudes etiam divinae attolluntur, dum ad exemplum fidelium, sanctorum merita ad memoriam revocantur. Ne vero plura replicando fastidium legenti faciam, per haec omnia ad illud tendit oratio, ut doceam sanctorum merita, rediviva fidelium votis semper accipere incrementa; dum superna gratia illorum fecunditatem mentibus praestat, et fructificandi gratiam subministrat. Igitur sancti ac beatissimi Wolphelmi abbatis vitae seriem explicaturi, [Col. 0406C] nil aliud prorsus intendimus prosequi, quam quod [Col. 0407A] ab idoneis testibus contigit audiri, seu quod aliquot annis ministrantibus vel astantibus sibi, divina nobis gratia contulit intueri. De quibus, si ullius haesitaverit [Col. 0408A] fides, tot nobiscum exstant idonei testes, quot ex illius temporis collegio fratres nunc usque manent superstites.

[Col. 0407A] 2. Igitur gloriosus Domini confessor Wolphelmus in Ribuarensi ⁜ (2) pago ex illustri prosapia ortus, Dei, omnem justum gratuito illuminantis, praeveniente gratia, lineam generosae propaginis ornavit titulo sanctitatis. Qui merito juxta etymologiam, vel idioma linguae regionis illius, Wolphelm ⁜ (3) dignoscitur appellatus, quoniam pro castris Domini contra [Col. 0407B] immanissimum lupum, id est diabolum, galea salutis munitus, erat congressurus; quod quam efficaciter, quam strenue, pro re, pro tempore, nomini contendens gestis congruere, studuerit exercere, loco suo lector plenius poterit invenire. Pater vero ipsius, Frumoldus ⁜ (4) nomine, ut ex nominis ejus liquet expressione, probus modis omnibus floruit actione. Hic genere moribusque sibi competentem, Evezam nomine, sortitur uxorem: quibus, juxta Apostolum, honorabile connubium et torus exstitit immaculatus (Hebr. XIII, 4) ; quoniam matrimonium non contraxere causa explendae libidinis, sed gratia procreandae sobolis. Qui genere clari, et inter suos quodam innocentiae privilegio insigniti, erant christianae religionis devotissimi cultores, fidei dote pollentes, [Col. 0407C] charitate ferventes, pietatis amatores, juxta Apostolum, bonum operantes ad omnes (Gal. VI, 10) . Verum domina Eveza, ut illustrem exponam familiam et alti sanguinis decus, ex cujusdam illustrissimi comitis, Sicconis nomine, stirpe descenderat, quem et ampla praediorum spatia, et utriusque sexus numerosa familia, sed et militaris animi commendabat audacia. Hic, quod opibus et nobilitate sit celsius, justitiam aequitatemque sectatus, qua Deo nil invenitur acceptius, totis elaborabat nisibus ut, sicut propaginem magnificentia generis, ita et illustraret operibus pietatis. Unde procul dubio innuitur hunc justum tamque praeclari meriti virum, ex modestis et piis parentibus ortum, quanquam plerosque legamus [Col. 0407D] justorum ex parentibus editos impiis, veluti rosae gignuntur ex spinis. Genitricem vero ejus, quam, exemplo Rachelis, pro filio doloris ac dexterae, in benedictione seminis Abrahae hunc constat peperisse, dubium non est, cum Anna Samuelis matre, vicem a Deo commodati fenoris meruisse. Pari quippe voto haec filium invenitur obtulisse Domino. De qua etiam plane sentiendum, quod non minus placuerit in tabernaculo Domini propter commercium conjugii, quam si toro minime fuisset sociata virili; hinc etenim [Col. 0408A] potius laudis ejus videtur propagari titulus, quod tam bene redolentis floris fructum ad totius Ecclesiae edidit statum, quam quod clarissimum stemmatis ramum, ab anteritate dignoscitur traxisse priorum. Magis denique Omnipotens uniuscujusque approbat mentem, quam conditionem, dum liber ac servus, unum profecto in Domino sumus. Ea vero [Col. 0408B] solum, praeter omnem mundi gloriam, Deo probatur grata libertas, eamque nobilitatem non eximet ulla vetustas, si quid boni, si quid recti aut nos ipsi fecerimus, aut talium studiosos successores habere meruerimus.

3. Primam itaque humani incrementi beatus Wolphelmus ascendens lineam, auspice Deo, de infantia ad bonae indolis transiit pueritiam. In qua aetate, et liberalium artium disciplinam est professus, et suorum instantia, Coloniae apud aedem ⁜ (5) beati Petri apostolorum principis, corpori congregationis sociatus. Quo temporis articulo, post juniorem Ottonem sceptrum imperii Henrico secundo feliciter administrante, rebus quidem bellicis viro potentissimo, circa ecclesiasticas vero disciplinas solertissimo, [Col. 0408C] sanctus Heribertus, toto jam orbi fama sanctitatis notissimus, sanctae Coloniensi Ecclesiae praesidebat episcopus. Qui beatissimus pontifex, jam ultimae aetatis senio fessus, famulum Dei Wolphelmum, tam corpore adhuc quam et malitia parvulum, more sibi Christianae religionis oblatum, ut evangelicum Dominus parvulum, in medio statutum benedixerat, et per sacri chrismatis unctionem, sanctique Spiritus invocationem, in filiorum Dei transtulerat sortem. Porro ne inanis, aut vacua, vel certe fortuita in illo posset aestimari tanti benedictio viri, sancti Spiritus attractus calore, ad contemplativam vitam toto jam mentis desiderio coeperat anhelare, satisque fecisset votis, si immaturitas id non impedisset aetatis. Verum [Col. 0408D] quanto naturali processu augmentum capiebat virium, tanto in dies sancti fervoris illius crescebat desiderium.

4. Fuit autem ut corpore castus, ita mente sobrius, tantam possidens gratiam vultus, ut quodammodo angelicus ejus putaretur aspectus. Praeter haec divinae pietatis indicia, in eruditione Scripturarum tantam promeruit efficaciam, ut quod semel legendo adverteret, perpetuo retineret. Quod plerumque, ut credimus, occulto Dei agebatur judicio, ne beatissimo [Col. 0409A] viro, in aliquo scientiae deesset plenitudo. Igitur, exceptis divinorum voluminum paginis, quidquid poeta cecinit, orator facundus disseruit, philosophus excogitavit, quadam penna altioris sensus penetravit. Quanquam vero tanta juvenis scientia praeditus claruerit, nunquam tamen hinc jactantiae vitio elatus succubuit, memor dicentis Apostoli: Nolite seduci per inanem sapientiam hujus mundi (Ephes. V, 6) . Tanta autem gravitas, tanta morum illi inerat maturitas, ut palam cunctis daretur intelligi, vas illum electionis existere. Nullam vero pro carnali ingenuitate sibi patiebatur reverentiam exhiberi, utilius censens amore Christi se humilem exhibere personam, quam animum habere degenerem. Ineptas etiam fabulas, juvenumque lasciviam declinabat, [Col. 0409B] venenatas adulantium linguas abhorrebat; vaniloquium, levitatem oculorum, totiusque motus corporis, anchora cohibebat gravitatis. Considerans itaque et perpendens magister scholarum hunc illius in omnium virtutum disciplinis profectum, gaudebat doctrinae illi impendisse studium, quem perfectionis cernebat attigisse fastigium. Arctius itaque sibi eum eligens annectendum, honorificentiusque servandum, assumpsit illum consortem participemque laboris, onus cum illo partiens regendae disciplinae scholaris, Fervebat itaque in eo magnifice studium, jugi exercitatione Scripturarum: et, quoniam scientiae illius thesaurus non occultabatur absconditus, fiebat ubique, fama vulgante, celeberrimus. Hinc non minor de longinquo, quam ex proximo, studiosorum illum [Col. 0409C] clericorum expetebat frequentia, praesenti auditu cupientium experiri quanta in illo veri Salomonis vigeret sapientia. Verum sicuti nulla eum argumentatione concludere, sic nulla tam argutae propositionis valebant documenta proponere, quae concite non solverentur, convenienti historica vel allegorica expositione.

5. Itaque novorum iste ac veterum de bono thesauro sui cordis prolator, animadvertens quantae impossibilitatis sit duobus dominis servire (Luc. XVI, 13) , ut uni Deo, cui servire regnare est, liberiori animo posset inhaerere, saeculo penitus deliberat renuntiare. Juxta illud ergo Gregorianum (lib. II, Dialog., c. I) , pedem quem quasi in ingressu mundi [Col. 0409D] posuerat, retrahens, ruptis terrenarum voluptatum catenis, morarum impatiens, fugam iniit, latenter discessit, sanctumque Maximinum in Treverica urbe expetiit, ubi sub venerabilis Patris Bernardi ⁜ (6) regimine, amplius et perfectius tunc temporis monachicam vitam fervere cognovit. Ibi praeoptati diu [Col. 0410A] voti compos effectus, se monachum est professus, senisque cum Seraphim alis amictus, Deum excelso gloriae solio subnixum tranquilla mentis acie contemplari laetatur. Quod ne abusive videatur prolatum, noverit lector, Romana auctoritate decretum ⁜ (7) , illius ordinis habitu significantiam exprimi sex alarum. Duas alas, illo quo totius corporis velatur altitudo: duas, quo brachiorum tegitur latitudo; duas vero superiores, invicem sibi junctas, capitis operimento. Quod quia priorum sancta definivit auctoritas, nulla argumentatione refellere habet posteritas, cum videatur et crucis per omnia speciem gerere ejusdem habitus inspecta qualitas. Quam crucem beatus Wolphelmus, ut alter Paulus, vel Antonius, non tantum exterius assumens, sed et [Col. 0410B] interiori homini indissolubiliter astringens, onere saeculi expeditus, sequebatur Christi vestigia, expansis in suae exaltationis ligno manibus ad se trahentis omnia.

6. Colonienses interea, quibus non leviter ferendum videbatur tantae sanctitatis viro carere, ubi ubi requisitum, tandem audientes Treviris angelicae conversationi studere, invicem contulerunt qualiter eum possent repetere. Hinc Herimannum ⁜ (8) , illis diebus Coloniae currum Dei aurigantem, adeunt, quid habeant voti palam faciunt illi, et cur alio translatum insigne urbis suae non repetat, pie severa indignatione in eum conclamant. Erat tunc videre togatae urbis primores iterum Gregorii ⁜ (9) [Col. 0410C] sui discessum conquerentes; quia non major illo discedente Romanorum confusio, quam hoc absente Coloniensium agitabatur quaestio. Nec id injuria. Sicut enim ille, suo nomini bonis operibus congruendo, suae et proximorum saluti invigilabat; ita et iste fidei opera exsequendo, cunctorum dilectione et veneratione dignissimus erat. Archiepiscopus autem juxta illud Sapientis: Qui a multis timetur, necesse est ut multos timeat, subjectorum importunitatibus obtemperare festinat; sed suspicatus Trevirenses difficile reddituros virum tam laudabilis vitae, aestimavit eum repetendum, facta in totius Ecclesiae auditu vocatione.

7. Eminebat tunc temporis inter praesentis regni coelorum majores, Henricus ⁜ (10) abbas monasterii [Col. 0410D] Sancti Pantaleonis, qui memorati et saepius memorandi viri avunculus erat. Iste charissimi sui revocationem gratanter quidem suscipiens, sed illam aequanimiter ferre nequiens, episcopi praesentiam expetiit, quid facto opus sentiret, exposuit. Pontifex sani consilii neglector fugiens apparere, litteras [Col. 0411A] sigilli sui impressione bullatas, Treviros maturat dirigere, ad patrem videlicet Bernardum, sub cujus conversabatur regimine. Ille perpendens nihil interesse utrum ovem alienam de manu pastoris sui rapuisset, vel eo invito retinere contenderet, humilem tantae legationi praebuit assensum, quamvis non sine gravi moerore tantum gregis omitteret ornamentum. Talem adolescens, monasticae vitae desiderantissimus, Coloniensium passus violentiam, in sui pontificis deducitur praesentiam: a quo, ut filius debito paternae dilectionis affectu recipitur, et propter assumptum angelicae dignitatis habitum, Henrici avunculi sui providentiae commendatur. Qui videns eum assuetae solitudinis inhaerentem studio, frequentiam audiendi et videndi causa undique concurrentium [Col. 0411B] habere fastidio, urbe eductum, praeposuit cuidam sui regiminis abbatiae, nomine Gladebaco. Cujus utilitatibus quam strenuam suae sagacitatis curam impenderit, nemo eorum qui praecesserunt credulus dubidare poterit.

8. Interea isdem vir Dei, cujus animus a terrenorum appetitu pergere erat, et sine corpore velox (HOR. EPIST. I, 12, 13) ad supernorum civium societatem tendebat, dudum praeconceptam aggressus est peregrinationem, Romamque petiit causa solvendi vota precum apud apostolorum confessionem. Qui vero, in suis positus, unicam salutis nostrae hostiam singulis diebus assueverat immolare, ab hoc etiam inter eundum noluit desuescere. Neque enim gravis videbatur [Col. 0411C] itinerisdilatio, quae fiebat solo amore patriae coelestis. Factum est autem ut nonnulli peregrinationis illius comites, humano more ad dulcia soli natalis arva suspirantes, eo paucis cum necessariis relicto, abirent, quasi ex hoc expeditiorem et viam et reditum habituri essent. Sed frustra renisi sunt sententiae Apostoli, qui omnem [profectum] non volentis neque currentis, sed miserentis ait esse Dei (Rom. IX, 16) . Ita enim occulta Dei voluntate profecit sancti viri dilatio, et ita illorum dilata est acceleratio, ut unius horae una omnium fuerit perventio. Nondum enim illi expediti viatores apostolorum subintrarunt limina, cum vir Dei subsequenti gradu pressit eorum vestigia; non tam verbis ostendens quam rebus, non esse in quoquam hominum viam ejus. Qui expertam [Col. 0411D] in hoc rerum eventu Dei omnipotentiam admirati, transacto peregrinationis negotio, in sua sunt reversi, ex illo tempore Dei hominem digno reverentiae loco habituri.

9. Herimanno autem Pelegrini successore cum vita pontificatus infulis exuto, pari Coloniensium assensu substitutus est divae memoriae archiepiscopus Anno. Qui cum, ut sacerdos magnus in diebus suis, volens Deo placere, miro religionis ferveret amore, non minimum expendebat in constructione coenobiorum, unde unde legis Dei aemulatores aggregans inhabitationi eorum. Caetera igitur piae sollicitudinis monimenta Sigebergensis coenobii constructione [Col. 0412A] decoravit, virumque saepedictum, accepta sanctitatis ejus notitia, loco praeponere curavit. Sed studiosum divinae contemplationis hominem, activae vitae, talibus initiis pernecessariae, videns omnino expertem, eduxit eum ad locum solitudini ejus competentiorem. In proximo enim abbatia Brunwilerensis erat, quae quoniam viduata erat pastore, curam ejus sancti viri commendavit providentiae, quam sine propositi detrimento facile posset explere.

10. Istis diebus Francia turbabatur per Berengarium Turonensem, qui asserebat eucharistiam, quam sumimus in altari, non esse revera corpus et sanguinem Christi. Unde contra eum, et pro eo, multum a multis et verbis et scriptis disputatum est. Adversus quem etiam exstat hujus beatissimi [Col. 0412B] viri epistola ad quemdam Meginhardum abbatem Gladebacensem edita, firmiter undique veritatis assertione subnixa: qui quasi filius patrem scriptis consuluit super hujus quaestionis definitione. Quam licet attexere sit longum, utilitati tamen prospicientes legentium, non incongruum duximus praesenti inserere opusculo, ut ad notitiam translata posterorum, hinc ejus cognita sinceritate fidei, caveant fideles aliquando hujusmodi erroribus implicari. Est autem hic modus vel textus epistolae:

Epistola sancti Wolphelmi de sacramento eucharistiae, contra errores Berengarii.

11. «Dei gratia WOLPHELMUS abbas, coabbati MEGINHARDO salutem.

Lac doctrinae spiritualis, quod a me rogasti, de [Col. 0412C] coelo tibi fide et humilitate largius accumulasti. Fide, quoniam quod in me non est, credis in me posse Deum omnipotentem operari; humilitate vero, quia, deficientibus meritis et sapientia, canitiem et ordinis dignitatem non abhorres in me venerari. O quam consequens est ut, dum nocet quod inebriat, pro remedio desideres quod deebriat. Nocet autem quaedam ebrietas haeresis Berengarii, cujus ebrietatis periculum declinemus, et ad ubera vino meliora appropiemus. Et mox, ut eam assertionem, juvante Christo, possimus destruere, quae clausis januis eum ad discipulos post resurrectionem non intrasse nititur astruere; ex matris Ecclesiae manans mammis, lactet nos [Col. 0412D] Evangelium Joannis: Cum esset, inquiens, sero die illo una Sabbatorum, et fores essent clausae, ubi erant discipuli congregati, stetit Jesus in medio (Joann. XX, 19) . Et paulo inferius: Post dies octo, iterum erant discipuli ejus intus, et Thomas cum eis; et venit Jesus januis clausis, et stetit in medio (Ibid. 26) . Ecce inter Berengarium, quod non intraverit Dominus januis clausis ⁜ (11) , et inter Joannem, quod intraverit, cum sit controversia, superat ille, cui, scimus, inquienti, quia verum est testimonium ejus, omnis applaudit Ecclesia. Nam si gentilitas, dum libros claudit, his quos recipi judicat applaudit, multo verius [Col. 0413A] huic Evangelio perhibet Ecclesia testimonium (Joan. XXI, 24) , pro quo, priusquam scriberetur, praemisit orationes et jejunium. Norit igitur Berengarius haec sibi sufficere, quibus, cum a Deo sint, non possit homo contradicere. Itaque deinceps ad id quoque, Domino juvante, veniam, quod in eucharistiae sacramenta loquitur blasphemiam. Sed quia Scriptura docet stulto juxta stultitiam suam esse respondendum (Prov. XXVI, 5) ; repressis interim ipsis blasphemiae verbis, ad fontem ejus praecurrendum, ut, si Dominus dederit nos eum obstruere, desinat inde sanies hujus blasphemiae ad nos defluere. Est autem vena hujus scaturiginis, quod non recte sentit de sacramento Dominici corporis et sanguinis: et [Col. 0413B] dum ad aspiciendum in eis panem et vinum, oculos corporis habet, ad perspiciendum in eisdem carnem et sanguinem, oculos mentis non adhibet. Nos autem ut visum acuamus, et acuendo proficiamus quo haec intueamur, ad obtinendam semel acceptam hujus veritatis traditionem nosmet hoc modo cohortemur. Si qui dixit, et facta sunt; et mandavit, et creata sunt (Psal. XXXII, 9) omnia; si is, inquam, dixit de hoc pane: Hoc est corpus meum (Matth. XXVI, 26) ; et de vino: Hic est sanguis meus (Ibid., 28) ; necesse est omnino sic esse. Nam haec sola mysteria non ab aliis sunt separata, quae, dicente Deo, facta sunt, vel mandante creata. Est autem unus atque idem Deus, primo mundum formans, deinde hoc sacramento [Col. 0413C] suam imaginem reformans. Si enim alius faceret hominem, et alius redimeret; redimens plus honoris sibi assumeret, atque ita et Deus per se redempturus erat, et homo non nisi per se redimi poterat; quia videlicet nil homini jure redimendo proficeret, quidquid aliud quam hominem induendo Deus perficeret; ut ex hoc liquido constet quod unus atque idem, Deus et homo, redemptor hominis exstet. Igitur omnino sic esse necesse est quod, dicente Deo vel mandante, non esse non potest. Ecce Novi et Veteris Testamenti nos haec auctoritate probamus: quibus Berengarius tertium addit, quod non minus quam tertium de coelo cecidisse Catonem reprobamus. Eia [Col. 0413D] ergo, post duo Testamenta, tertium hoc; et ideo tertium, quia ab eis alienatur, verbis ipsius auctoris, ita loquitur: Si mures consecratum corpus Christi comederint, non ideo Christus in eis, et ipsi in Christo manebunt, nec vitam aeternam habebunt. O si nunc apud inferos tortor Horatii desideat, dum hostem Ecclesiae hunc verbis his derideat:

Taliter hic miles emeritus armis justitiae, fide scilicet, spe et charitate munitus, perfidiam Berengarii, in acie Domini constitutus, suo loco expugnavit [Col. 0414D] invictissimus. Quod quanta fecerit devotione, testantur, quas fundebat, orationes et lacrymae, quatenus seducti resipiscerent, catholica fides intemerata consisteret, et a recto tramite nulla pravitate infecta deviaret.

12. His ita praelibatis, vertatur stylus ad describendum quales, pro bono ecclesiae suae, Cloteno videlicet nomine, pertulit labores, imo, si dici fas est, persecutiones. Quod qualiter ecclesiae collatum fuerit et ablatum, paucis videtur intimandum; quoniam non pleniter advertitur ratio, cujus ignoratur origo. Domina Richeza ⁜ (13) , cujus genitores Brunwilerense [Col. 0415A] a fundamentis exstruxerunt coenobium, fidei ac devotionis illorum aemulatrix existens, terrenarum possessionum suarum ecclesias Dei fecit haeredes, ut regni coelestis, ipsa compos effici mereretur et haeres. Tradidit itaque beato Petro in Colonia Comburg et Salevelt, cum universis appendiciis suis; sancto vero Nicolao in Brunwilere villam quae dicitur Cloteno, cum omnibus reditibus suis. Quam traditionem, sub multarum probabilium personarum testimonio factam, praesens domnus episcopus Anno sua auctoritate corroboravit, auctorizavit; et, ut per saecula inconvulsa consisteret, violatores, raptores perpetuo anathemate damnavit. Solvente vero domna Richeza regina mortis debitum, dum deferretur tumulanda in Brunwilerensi coenobio, uti ipsa vivens [Col. 0415B] constituerat, nam et locum sibi sepulturae ibidem designaverat, jussu praedicti archiepiscopi Annonis corpus ejus vi retinetur, et in ecclesia ⁜ (14) , quam ipse in honorem beatae Dei genitricis semper virginis Mariae a fundamento erexerat, sepelitur. Quo facto, memoratum allodium Cloteno eidem contulit ecclesiae, contradicentibus illis, quibus ardore justitiae haec erat ad videndum violentia gravis. Adeo tunc vir prudeus et solertissimus pravorum fuerat consiliis circumventus, nec repente poterat animus ab incoepto revocari, quippe cujus nutu etiam tunc disponebantur negotia regni.

His ita patratis, imminente jam ejus mortis articulo, gravi coepit anxiari infirmitatis incommodo. Tunc vir beatus Wolphelmus visendi eum gratia [Col. 0415C] adiens, inter consolationis verba hujus rei mentionem ingerens, monuit eum pia sollicitudine hoc piaculum expiare, hanc injustitiam eliminare: addens, nisi emendatione mutasset commissum, perniciosum ejus animae imminere periculum. Cujus ille, ut erat vir mentis ingenuae, benigne suscepta admonitione, sciens eum virum justum et sanctum, humiliter ejus se commendat orationi, spondens in proximo aut idem bonum redditurum, aut aliud reciproca vicissitudine pro eodem restituturum. His exhilaratus promissionibus, gaudens remeat ad propria Domini servus. Sed, proh dolor! secus quam promiserat, accidit; nam immatura morte praeventus obiit, et cum vita in medio, quod promiserat, imperfectum [Col. 0415D] dereliquit. Igitur quae a majoribus nostris, coaevis videlicet vel discipulis beatissimi viri, comperimus, fideliter stylo percurrente digessimus: nunc quae nostris sint acta temporibus, et ipsi vidimus, in gestorum illius ordinem referamus.

13. Post excessum itaque venerabilis archiepiscopi Annonis, domnus Hildolphus, non absque Coloniensium injuria, praesulatus obtinuit insignia: qui super hac eadem re saepius est conventus a venerabili Patre. Qui praemonitus a praedicti loci congregatione, respondit se nulla ratione id sanctae Dei [Col. 0416A] genitricis adimere, quod tanti meriti vir pro sua contulerit devotione. Tunc vir Domini apud archiepiscopum minime se cernens proficere, per suos legatos regiam magnificentiam studuit adire, omnemque gestae rei ordinem proclamare. Tunc quartus Henricus rex, postmodum Romanorum Augustus, qui illo tempore regni monarchiam strenue gubernabat, hujus rei comperta proclamatione, spondet se omnimodis adfuturum juvamine: factum quidem graviter ferre, nunquam vero, quoad viveret, permissurum stabile. Animadvertens etiam famam bonitatis domni archiepiscopi Annonis hac praevaricatione legum vel justitiae non mediocriter posse obfuscari, memor veteris amicitiae viri (ab illo quippe educatus vel nutritus fuerat) mandat domno Hildolpho [Col. 0416B] ejus successori, Cloteno celerius restitui coenobio Brunwilerensi. At illo nil certi ad haec respondente, sed potius de die in diem differendo tempus redimente, non ex voto consulti, sed spe frustrati, rediere legati. Tunc vir Domini, omni humano destitutus consilio, quid ageret, quod se verteret, dubius fluctuabat; sed ab eo sibi opem vel consilium flagitat, qui solus novit in periculis et necessitatibus subvenire.

14. Tunc ejus incidit animo, nil praestantius, nil consultius fore, quam pontificem sedis apostolicae super hac re interpellare. Qua inspiratione animaequior factus, destinat velociter legatos ad apostolicum, tunc forte consistentem in confinibus Alpium. Qui ubi coram senatus primoribus, et Romanae Ecclesiae [Col. 0416C] judicibus ad liquidum verbis papae exposuere singula, quae ab archiepiscopo Annone de Cloteno saepius memorato gesta fuere, omnium mentes et corda stupor apprehendit cum admiratione non modica. Tunc domnus papa Hildebrandus, qui et Gregorius, ex auctoritate beati Petri apostoli per epistolas ⁜ (15) suas denuntiat domno Hildolpho ejus successori, ne, sub specie pietatis defensor existens impietatis, Cloteno, Brunwilerensi Ecclesiae violenter ablatum, diutius patiatur irrevocatum. Non eget, inquiens, o fili, Deus offerri quidquam ex injustitia sibi; quia, ut legimus, sic ei fiunt victimae ex rapina, quomodo si mactet quis filium in patris praesentia (Eccli. XXXIV, 24) . Patratorem quidem multorum bonorum [Col. 0416D] agnovimus fratrem nostrum Annonem archiepiscopum; sed tamen in hac parte minime defendendus est non errasse; dum quod beato Nicolao praeripuit, sanctae Genitrici Dei gratum holocaustum aestimavit, dicente Domino per prophetam: Quia ego Dominus diligens judicium, et odio habens rapinam in holocausto (Isai. LXI, 8) . Nec fas est a fidelibus credi matrem discrepare a voluntate filii, dum id prorsus constet utrisque proprium atque commune eadem velle et eadem nolle. At tu, ne defendendo injustitiam videaris offendere Deum, tolle de medio quod, [Col. 0417A] alias licet bonus, hic male consultus commisit episcopus Anno: ne et illius detrimentum sit coronae, et tibi occasio culpae.

15. Hujusmodl paternis admonitionibus a sedis apostolicae auctoritate susceptis, praedicti pontificis Hildolphi magis in furorem versus est animus, quam ad justitiam vel misericordiam provocatus. Denique convocat Ecclesiae Coloniensis primores, se diffamatum et accusatum per virum Dei conquerens apud apostolicum. Tunc vir mitissimus, his humiliter renitens objectionibus: Proferatur, inquit, o domine, in medium, si placet, accusationis testimonium; si nequeo me excusare de quibus criminor a te, tunc demum digne convincar offensam meruisse. Episcopus itaque domni apostolici epistolam tenens prae [Col. 0417B] manibus, legendam tradit in publico, aestimans per ejus relationem cunctos in servi Dei armari contradictionem. Qua recitata, plures assensere nil actum dignum offensione. Quidam vero Bezelinus, domus [ i. eccles. cathedralis] beati Petri apostoli custos, cum aliis, quibus erat animus rem potius perturbare, quam ex aequo determinare, cum aliud non invenirent quod obtenderent, non absque suo consultu papam super hac re asserunt licuisse expetere. Dum facili responsione hanc Domini famulus objectionem quivisset refellere, episcopi magis furentis odio, quam justo judicio, injuriatur, calumniatur; conviciis quoque et contumeliis, secus quam pati dignum fuerat tantae reverentiae virum, attrectato, postremo [Col. 0417C] etiam terribilibus sacramentis pastoralis curae baculum adempturum minatur. Tunc vir beatus in injuriis patientissimus, virtute constantiae roboratus, timore nudus, adversariorum conatibus respondit intrepidus (nesciebat quippe mens justi pavere, quae nulla torquebatur conscientia culpae): Divina nos comitante clementia, non hic hodie praejudicium veremur incurrere, puram gerentes conscientiam, totius prorsus criminationis innoxiam. Hic sermo videtur completus, ubi dicitur ut leo confidere justus (Prov. XXVIII, 1) . Dum haec et his similia vir Deo plenus efficacissime loqueretur, oris gratiam, mentisque constantiam omnes aemuli mirabantur: et veluti nox quaedam et tenebrae mentibus eorum infusae quid agerent, quo se verterent, dubii nutabant, dolentes [Col. 0417D] se casso consumptos labore, non invenientes, qua parte eum caperent in opere et sermone.

16. In his perturbationum angustiarumque pressuris, ex primoribus praecipue favebant beato viro Bertulfus, vir probus, ecclesiae beati Andreae apostoli praepositus, quidam Wigmannus de Heversbach, vir militaris et nobilis, sed et eloquentia insignis. Hi duo medium habentes eum, ut olim coelitus directi Machabaeum, pro defensione justitiae non sunt reveriti injustitiam oppugnare; adeo ut nec minis, nec terroribus concuti, nec a proposito aliquo possent munere frangi. Instabant igitur viriliter ex apostolica auctoritate, precantes judicium Ecclesiae Brunwilerensi [Col. 0418A] fieri, juxta mandatum et legationem apostolici. Quorum vocibus et instantia non mediocriter exacerbatus episcopus, cum gravi indignatione inquit: Habetote vobis Cloteno; meum erit tam et injuriam meam vindicare, quam et utiliora pro Cloteno data recipere. Itaque raptum ex ore ejus verbum, et cum velocitate diriguntur legati, idem bonum vindicaturi.

17. His ita patratis, jubet episcopus virum Domini apud Nussiam ⁜ (16) castrum sibi occurrere, ea omnimodis intentione, ut nullo ejus obsistente adjutore vel defensore, facilius eum valeret pro voto deponere. Sed non est sapientia, non est prudentia, non est consilium contra Dominum (Prov. XXI, 30) . Quandiu vero ista incubuit adversitas, tandiu fratrum [Col. 0418B] non destitit votiva charitas septem psalmorum et litaniae supplicatione Dominum incessanter exorare, ut de moerore gaudium, de tribulatione laetitiam concederet invenire. Vir itaque Domini sciens tutam defensionem constare non posse per hominem, Psalmista dicente: Bonum est sperare in Domino, quam sperare in principibus (Psal. CXVII, 19) ; de adjutorio Domini confisus, hilaris et gaudens iter aggreditur, quo fuerat imperatus. Perveniens igitur ad locum, non modica inopum collecta multitudine, per opera pietatis et misericordiae se Deo coepit attentius commendare. Cumque in solario cujusdam domus resedissent, et vir Domini cum suis necessaria ministrans, sollicitus circuiret, ex improviso [Col. 0418C] solarium corruit, totaque illa multitudo cum viro Dei in cellarium subterraneum cadendo devenit. Quos e vestigio pars non minima domus subsequens oppressit, sed ex Dei providentia, servi sui meritis, nulli laesionem intulit. Itaque exciti cives tanti sonitus fragore, ocius advolant undique, et non sine grandi admiratione sospites extrahunt, quos jamjamque periisse crediderunt. Quidam vero prae caeteris lapsus oppressusque periculossius, dum jam ac si mortuus defleretur ab omnibus, eductus, nulla reperitur parte corporis laesus. Sed et pincerna hominis Dei, Godecho nomine, ipsa hora bina vasa testea vino repleta prae manibus tenens, cum ruentibus pariter ruit. Sed, mirum dictu! nec sui, vel vasorum, vel vini pertulit effusionem. Quod [Col. 0418D] factum mirabile idcirco divinae clementiae placuit demonstrare, ut panderetur mortalibus quanti apud se meriti vir sanctus iste fuerit. At vero episcopus, qui eo illum advenire compulerat, divinitus, ut creditur, refrenatus, in nullo tunc ei valuit esse contrarius. Egit quippe hoc miro modo circa famulum suum divina provisio, ne mortalis hominis premeretur judicio, quem tanto magnificare disposuit prodigio. Hinc non sopitum, sed acrius accensum est praedicti episcopi furoris incendium. Nam quamvis tunc eum siverit abire, rursus tamen Coloniam statuto die ad se jubet redire. Interea fratribus, ut supra meminimus, pro eo sollicitis in vigiliis et orationibus, [Col. 0419A] adest vir Domini improvisus. Quis, quaeso, fluctus eloquentiae, quae lingua potest evolvere gaudium tunc factum in commune? Gloriabatur quippe non immerito humilitas gregis ex praesentia sui pastoris, quem Dominus glorificaverat admirandae protestatione virtutis.

18. Ea tempestate, quidam Hartmannus ⁜ (17) , abbas Tuitiensis, dum nocte quadam somno indulsisset, tale vidit somnium, praesagium utique futurorum. Vidit igitur per visum, virum quemdam forma egregium, vultu reverendum, episcopalibus infulis decenter ornatum, a Brunwilerensi Ecclesia prodeuntem, et iter Coloniam dirigentem. Quem praecedentem, beatum Wolphelmum abbatem cum fratrum caterva cernit e vestigio subsequentem, septem [Col. 0419B] psalmos cum litaniis saepius modulatis vocibus iterantes. At ubi ad fores perventum est cubiculi episcopi quiescentis, fores obseratae, virga praecedentis impulsae, dicto velocius sunt apertae. Quibus taliter intromissis, dux praevius stratum adiens recubantis, cum gravi requirit animadversione, cur tanta contra se temerarius praesumpsisset exercere. Expleto sermone, virga, quam manu gestabat, ad ultionem injuriae graviter illum percussit in vertice. Itaque somno excitus abbas prae pavore, virum Domini certum reddit ex divina protectione et beati Nicolai consolatione. Nec falsum prorsus somnium exstitit vel inane, dum quod fratres in psalmis et litaniis constitit egisse, hoc illi Dominus per visum dignatus sit revelare. Adhibet etiam certam fidem [Col. 0419C] visioni exhibitio operis. Nam uno eodemque momento, ut hic illum vidit percuti, se sensit episcopus morbo gravari. Tali ergo modo divinitus relisa, nisu frustrata illius adversatrix intentio est; morbo quippe invalescente, post dies paucos obiit, et cathedram praesulatus Seguinus vir pius obtinuit. De his ita meminisse sufficiat; nunc se ad gestorum ejus sequentia describenda articulus vertat.

19. Hic itaque Domini famulus, quae retro sunt oblitus, in anteriora se extendens totis viribus, exemplo David prophetae dicentis: Domine, dilexi decorem domus tuae, et locum habitationis gloriae tuae (Psal. XXV, 8) ; domum Dei aggressus est adornare omni decoris varietate; quod quia devotissima [Col. 0419D] mente concepit, mirifico effectu consummavit. Denique, ut breviter cuncta perstringam, ejus instantia vel tempore, in varios ornatus picturae vel fabricae, seu etiam musivi operis decore, intus et extra se status extulit Brunwilerensis Ecclesiae. Textum praeterea cujusque operis versibus expressit egregiis, ut liquido pateret inquirenti totius plenitudo materiei. Operae pretium est, illud etiam non reticere, quod singulis annis vir Domini, Novi ac Veteris Testamenti paginas ex integro faciebat legendo revolvi: quatuor vero Evangeliorum libros, quoniam non eo loco vel ordine, quo reliquos, competebat expleri, [Col. 0420A] statuit quatuor temporibus recurrentibus anni in quatuor plagis claustri singulos a singulis diaconibus recitari. Quod cujus fecerit utilitatis intuitu, vel devotionis affectu, ex subjectis ejus, super utrumque Testamentum compositis, liquet versibus. In quibus singulis annis utrisque explendis non parvipendendam annectit causam utilitatis: plurima etiam necessaria tangens, nunc personas subito decenter immutans, nunc electorum per verbera salutem denuntians, nunc Scripturarum suavem gustum commendans, postremo geminam in Christo naturam generis humani medicinam declarans. Haec idcirco praelibavimus, ut cum ad talia ventum fuerit loca, intrepidus lector percurrere possit, quod se jam didicisse meminerit:

21. Hos versiculos beati viri ideo huic operi inserendos utile dixi, ut quomodo simpliciores plane currentis prosae delectantur pastu, ita perfectiores enucleatius spiritualiter dicta indagantes, eorum spirituali gustu pariter reficiantur et fructu. Saepius autem in conventu fratrum de salute disputans et suadens animarum, inter multimodas virtutum propositiones, hoc modo plerumque eleemosynarum vel hospitalitatis commendabat gratiam. Oportet, inquit, ut scriptum est, et testimonium habere bonum ab his qui foris sunt (I Tim. III, 7) , et hospitalitatem non oblivisci: dum et quosdam placuisse [Col. 0421B] legamus, angelis etiam hospitio receptis. Unde magnopere vos, fratres, pauperum vel hospitum susceptioni curam impendere admoneo; quia profecto quidquid illis fideli devotione confertur, Christo nimirum, qui se in paupere suscipi, in hospite colligi vult, impenditur. Ideoque maxime necessariam hospitalitatis vel eleemosynarum intuli gratiam (Hebr. XIII, 2) : quia nec locum propagari perpendo vel inhabitantes, nisi per eleemosynas et assiduas preces. Verum, charissimi, dum alicujus in vobis boni scintillam videritis ignescere, ne vestris, quaeso, meritis velitis ascribere; quoniam, ut scriptum est: Neque volentis, neque currentis, sed Dei est miserentis (Rom. IX, 16) . Omnipotens quippe Deus, aspirando nos praevenit, ut bona velimus, et adjuvando [Col. 0421C] subsequitur, ut possimus. Inanis enim aliter esset conatus noster, nisi divina cooperaretur et virtus. Taliter autem gratia praecurrente, et bona voluntate subsequente, quod Conditoris est doni, nostri fit meriti. His et hujusmodi exhortationibus corda fratrum irrigans frequentius, ad sectandam provocabat pietatem. Lucrandis autem sedulus invigilans animabus, satagebat nil promere verbis, quod non roboraret exemplis, ne vitae munditia prorsus discreparet a lingua. Hoc ordine nimirum hypocritarum declinabat consortium, qui verba quidem sanctorum habent, sed vitam non habent: et quos sermonibus generant, non fovent exemplis; et quos verbis aedificant, moribus et vita destruunt. Namque [Col. 0421D] vir beatus non solum lingua sua suasit, sed et exemplis, moribus et vita subjectis ostendit quaecunque fidelibus suis omnipotens Deus observanda mandavit.

22. Pauperum vero illi semper fuerat maxima cura. Unde dispensatione provida xenodochio superaddidit decimas atque vineta, ut absque pecunia victus eis praeberentur necessaria. Jugiter illi adversus vitia pugna; quia mens ad virtutes erecta, non erat proclivis ad vitia. Radicem omnium malorum cupiditatem vel avaritiam adeo perhorrebat, ut, praeter communem simplicemque victum, nil sibi prorsus quod speciale foret, assumeret. Pietatis affectu potius amari quam timeri satagebat; unde jactantiam et elationem procul dubio respuebat. Nulli vero detrahere, nullum volens odire, exstinctis [Col. 0422A] facibus irae vel invidiae, elegit omnes fraterna dilectione diligere. Semper hilaris, semper laetus; praeferens hilaritate vultus quam sincerus et purus erga Deum et hominem ejus esset affectus. Quanquam vero jugi esset contemplatione suspensus, erat tamen singulis compassione proximus; mente minime deflectens a contemplatione, dum pietas ferveret in opere. Sic nimirum in similitudine coelestium animalium, ante et retro oculatus, utrarumque virtutum fuerat charitate devinctus: ut dum cuilibet earum videretur intentus, proprietate tamen non careret alterius.

23. Taliter se agebat, qui Deo nil charius possidens praeferebat, ex omni cordis et animi affectu diligens Deum, omnem vero Christianum tanquam [Col. 0422B] se ipsum: servans in simplicitate innocentiam, in charitate concordiam, in humilitate modestiam, in disciplinae severitate censuram. Erga bene agentes apparere praelatus noluit, sed ut coaequalis et socius; adversus vero vitia delinquentium, promotionis suae exercebat privilegium. Quis autem verbis valeat exprimere quanta discretione omnia judicia sua studuerit temperare, quantave justitia moderari? Dum etenim pro quovis delicto alicui foret inferenda correctio, primitus in se descendens, juxta illud Apostoli: Si praeoccupatus fuerit homo in aliquo delicto, vos qui spirituales estis, instruite hujusmodi in spiritu lenitatis, considerans teipsum, ne et tu tenteris (Gal. VI, 1) ; tanquam proprii reatus delictum deflebat alterius. Ita nimirum mens Deo devoti [Col. 0422C] pectoris omni se excoluit genere pietatis, satagens gaudere cum gaudentibus, flere cum flentibus (Rom. XII, 15) , vir plane mitis et justus, sic omnibus omnia factus. Quo enim dolente non condoluit? Quis ad illius aspectum moerorem non mutavit in gaudium? Quis ira inflammatus, illius sermone non est mitigatus? Quis iniqua cogitatione pulsatus, non illo est medente curatus? Quis consolari petiit, et consolationem non invenit? Quis vim verborum, quis efficaciam exprimat sermonum? Quis pietatem evolvere, quis charitatem valeat enarrare? in qua adeo radicatus fuerat et fundatus, ut, licet nullius expers esset virtutis, hujus tamen cultor existeret specialis. Non segniter etiam animo retinens quod quanto [Col. 0422D] [pluribus. ED. P.] subjectis praelatus, tanto curis majoribus esset occupatus, studebat omnimodis Deo per contemplationem placere, exteriorum curas per idoneas quasque [personas] solemniter [ f., solerter] administrare. Taliter ex voto liberius vacans Domino, utrobique providus gregi prospexit; intus propria vigilantia, exterius congrua providentia. At quoniam fuerat mirae mansuetudinis et discretionis; sciens quod districtio, si modum excedit, saevitiam gignit, et nimia pietas dissolutionem disciplinae parturit, tanta inter utrumque usus est discretione, ut nec indiscreta districtio subditis recusandi laboris fieret occasio, nec nimia pietatis exhibitio disciplinae foret immoderata remissio. Ita nempe exemplo sanctorum Patrum gressus suarum instituit actionum, ut [Col. 0423A] nullatenus extra limitem justitiae propriam sineret effluere actionem.

24. Hinc profecto felicem ac jure beatum talem dixerim virum, qui et ecclesiasticae disciplinae vigorem fortiter tenuit, et tamen matrem virtutum discretionem nunquam deseruit. Cujus ut mores vel actus summatim perstringam, fuit vita laudabilis, verbo discretus et utilis, consilio providus, moribus ornatus, affabilitate mellifluus, misericors et benignus, pronus ad veniam, tardus ad iram; per pietatis affectum, omnium condescendens necessitatibus miserorum, juxta beatum Job, pater erat pauperum (Job XXIX, 16) , moerentium consolator, pupillorum adjutor; non despexit inopem, nec dimisit absque operimento pauperem; alios refovens [Col. 0423B] verbo consolationis, alios ope relevans pietatis. Ab infantia Deum timere didicit, ex utero enim secum egressa miseratio crevit. Arca cordis jugiter referta bona voluntate, nunquam vacua manus exstitit munere. Pauperum sibi apud Deum sic conciliabat patrocinia, faciens sibi amicos de iniquo mammona, qui eum quandoque reciperent in aeterna tabernacula (Luc. XVI, 9) . Ne autem mundum plus justo videretur diligere, mundo solummodo usus est ad necessitatem, non ad superfluam delectationem. Noxias quippe ab animo excludens delectationes, apostolicas aemulabatur traditiones, corpus videlicet castigare et in servitutem redigere (I Cor. IX) , ut extenuatum coelestibus disciplinis vas aptum fieret sanctificationis. Noverat enim animum non posse [Col. 0423C] legitimo imperio perfrui, nisi carnis motus penitus essent subjugati. Hoc denique ritu sacrificii in sui cordis penetralibus hostiam vivam, sanctam, Deoque placentem se exhibuit (Rom. XII, 1) , dum singulis diebus, cum sacrosanctis corporis et sanguinis Christi mysteriis per compunctionis gratiam sese in holocaustum mactavit.

25. Exstiterat huic beatissimo viro frater germanus, Frumoldus ⁜ (18) nomine, sorores sanctimoniales duae, quarum una, Oswenda nomine, mirae simplicitatis et innocentiae fuit femina; altera vero, Berta nuncupata, litterarum plurimum emicuit scientia. Haec ⁜ (19) vitam beatae Adelheidis, primae Vilecensis abbatissae, eleganti satis admodum stylo conscripsit, et plurimum religionis vel scientiae suae [Col. 0423D] fructum in eodem loco dereliquit. De cujus praedicta sorore, domna videlicet Oswenda, nostris temporibus factum libet referre miraculum, omni sane laude, memoria et veneratione dignissimum. Quidam frater ex coenobio Brunwilerensi, Udo nomine, adeo pessima laborabat infirmitate, ut omnes cogerentur de ejus desperare salute. Denique toto miserabiliter intumescente corpore, omnium membrorum amissa sanitate, trunco potius quam humano corpori videbatur similis, quodque maxime mortis indicium solet existere, nullum remedium illi adhibitum valuit proficere; volente, ut credimus, Domino [Col. 0424A] demonstrare quod quanto gravior morbus, tanto potentior Omnipotens credendus est medicus. Cumque de solis ejus ageretur exsequiis, lento sopore corripitur, videtque per somnium domnam Oswendam, jam immortalitatis luce potitam, sibi assistere, compatientisque affectu, manu totum corpus permulcendo, vim doloris lenire. Inde oratorium, jacentis lecto contiguum, ingressa, tertio flexis genibus adoravit; sicque super aegrotum signum sanctae crucis exprimens, disparuit. Illico virtus divina est subsecuta: nam post paucos dies convaluit, integra sospitate recepta. Unde nec dubium exstitit, illo visa pandente, ipsius suffragantibus meritis, erutum illum de confinio mortis. Fuerat autem tam immanissimus languor, ut a planta pedum usque ad [Col. 0424B] verticem in eo non esset sanitas; sed tota corporis cute subtracta, ac si vetere homine exutus, recenti corio cum salute est superindutus.

26. At vero praedictus beati Wolphelmi germanus, domnus videlicet Frumoldus, armis terrenae militiae exutus, se illis implicari recusavit ulterius, ut Deo servire posset expeditius. Studium itaque peregrinationis arripiens, ne exsul coelestis fieret patriae, omni reliquo vitae suae tempore longe lateque, ad promerenda sanctorum patrocinia, se studuit exsiliare, uno tantum contentus servulo comite, cui tamen versa vice, ut alter Martinus, hic saepius consuevit ministrare. Quod genus divinae propitiationis illo pedibus jugiter exsequente nudis, adeo saepius vidimus eum liventes plantas habere, ut [Col. 0424C] nulla ratione calceamenta valeret admittere. Erat etiam ei solemnis consuetudo, quandiu ad divinum in ecclesia assistebat officium, omnimodis alicujus vitare colloquium; sed stans, vel humi prostratus orans, tanta lacrymarum potiebatur ubertate, ut velut imbre perfusum, madidum reliquerit pavimentum. Hanc compunctionis gratiam per divinam possidens clementiam, custodem in se reliquarum deputavit esse virtutum; quia nullum penitus ei dominari novit delictum, cujus mens sedulo compungitur ad lamentum. Quis hunc fidelissimum Domini dubitaverit servum, cujus exsecutio mandatorum tam evidens meritis illius praebet testimonium? Quamvis etenim in pace praesentis vitae consummaverit cursum, explevit tamen martyrium, satagens [Col. 0424D] crucifixum habere mundum, dum carnem suam cum vitiis et concupiscentiis crucifixit, et, Dominum fideliter sequens, mundo peregrinus exstitit. Hic coetibus justorum, ut confidimus, conjunctus, in ecclesia propriae possessionis quiescit sepultus. Haec pauca prolata sufficiant ad sanctitatis testimonium beatissimi Patris Wolphelmi et Frumoldi germanorum.

27. Erat tunc temporis vir quidam genere nobilis, sed moribus nobilior, Burchardus nomine, praefectoriae dignitatis, sed et praepotens armis, qui germanus exstitit illustrissimi viri Einehardi [Col. 0425A] ⁜ (20) Wiceburgensis episcopi. Hic Evangelii non surdus auditor: Si vis perfectus esse, vade, vende omnia quae habes, et da pauperibus, et veni, sequere me (Matth. XIX, 21) , relictis omnibus quae temporaliter videbatur possidere, Kanerberch, castellum suae munitionis, Domino consecrari fecit locum orationis. Taliter cum dives esse posset in mundo, pauper elegit esse cum Christo; plebeio habitu amictus, sanctorum perlustrabat loca, servorum Dei solerter requirens alloquia. Unde et ad notitiam famuli Dei Wolphelmi deductus, maximae ab eo loco venerationis est habitus: et ut quondam animae David colligata est anima Jonathae, sic amor Dei confoederavit utrosque. Ex hac itaque mutuae charitatis affectione, frequenter [Col. 0425B] eum solitus invisere, dulcissimos gaudebat verbi divini favos ex ore ejus percipere. Mirabatur autem supra modum tantam illi coelitus concessam divini affluentiam verbi, ut quomodo ex supercrescente fluvio rivus, ita ex illius mellito gutture manaret sermo divinus. Sed quid mirum, quod semper animus fixus in coelestibus, de divinis tractare malebat subtilius? Ut ergo rei ordinem prosequamur, volens Dominus pio revelare discipulo quanta perfectio lateret in magistro, talis ei nocturno silentio divinitus declaratur visio. Vidit igitur illum quem tremit tartarus, colit abyssus, coelorum adorat exercitus, in quem desiderant prospicere ordines dignitatis angelicae: hunc, inquam, vidit balneo impositum, manibus et officio beatissimi Wolphelmi [Col. 0425C] reverenter foveri, ablui et detergi; ubi etiam circumstantes duodecim apostoli, adminiculum ferre videbantur ministranti. Ille igitur vir praeclarissimus coelitus sibi ostensam visionem per quemdam, Meginhardum nomine, monachum, fratrem sibi satis familiarem, ad viri Dei properavit transferre notitiam. Qui sagaci animo vim somnii discutiens, coepit diligenter investigare quid visio haec videretur portendere. Intellexit itaque patenter se commoneri vigilanter boni servare tenorem propositi, Christo in suis omnimodis membris ministrare, juxta ipsius dicentis vocem: Quod uni ex minimis meis fecistis, mihi fecistis (Matth. XXV, 45) . Gaudebat autem vir Deo amabilis, summo electorum capiti se [Col. 0425D] operibus placuisse pietatis; sed seriem actibus exsequi cupiens visionis, vice Domini balneum praeparatur egenti, in cujus singula peraguntur obsequia, quae visionis poposcerat ordo. Quibus rite completis, toto corpore mundus et sanus egressus, ex integro novis est vestibus ornatus. A quo tempore tantam gratiam meruit obtinere, ut mirabilium quoque patrator operum mereretur existere.

28. Ipso namque tempore fuit quaedam mulier in territorio Brunwillerensi, Golda nomine, quae utrorumque luminum caecitatem se doluit incurrisse. [Col. 0426A] Cumque omnium Illuminatori placuisset per famuli sui merita illi subvenire, sub nocturno silentio tali perfruitur visione: videbatur illi leviter dormienti, viro Dei Wolphelmo missarum solemnia celebranti assistere, et post expletionem, manuum ejus ablutione oculos suos diluere, extersosque fimbriis vestimentorum ejus, diu optatum lumen recepisse. Quam visionem ad nos perlatam, famulo Dei ad divina mysteria properanti humiliter suggessimus, et, ut pauperculae mulieri compateretur, exoravimus. Qui non assensit, hoc sui non esse referens meriti, et somniis saepe fallentibus fidem non leviter adhibendam. Sed si est, inquit, haec visio ex se, secundo ac tertio Dominus eam dignetur revelare. Itaque corde contrito et humiliato, in jejuniis et orationibus eo [Col. 0426B] constituto, eadem visio, quae mulieri primo, apparuit secundo ac tertio. Quid plura? Tandem vir Domini nostra victus est instantia, et secreto admittitur illa, ante fores ecclesiolae jussa consistere; quia non ei usus fuerat facile, nisi certa ex causa, frequentiam mulierum admittere. Itaque rite peractis missarum solemniis, ut docuit visio, abluit, extersit, mox clare videns remeavit. Tunc vir sanctus, nolens virtute facti hujus humanis favoribus attolli, memor Dominicae praeceptionis, jubentis discipulis ne quoadusque tempus compleretur resurrectionis, ordinem cuilibet panderent visionis, interdixit summopere nobis id, illo in vita superstite, nulla ratione prodere, nulla necessitate detegere.

29. Vir itaque Domini de die in diem virtutum [Col. 0426C] exuberans copia, indesinenter ad vitae coelestis suspirabat gaudia, quae jam promeruisse gaudet felix ejus spiritus in Domini sui praesentia. Nam quandiu in corpore vixit, mundum corpore, non mente, inhabitavit: ibi magis habere fixum appetens animum, ubi gaudium noverat sine fine mansurum. Unde et merito dicere valebat cum Apostolo: Nostra conversatio in coelis est (Phil. III, 20) . Et illud: Non habemus hic manentem civitatem, sed futuram inquirimus (Hebr. XIII, 14) . Coelestis ergo patriae incessabili flagranti amore, inter alia atque alia virtutum exercitia, tanta ei erat orationis instantia, ut quanquam omnibus floreret virtutibus, hanc tamen possidere videretur principalius. Ex cujus assiduitate haec [Col. 0426D] etiam ei inolevit devotio, ut singulis annis, dum more sanctae et universalis Ecclesiae jejunium observaretur quadragesimale, non solum circumjacentia, sed et Agrippinae Coloniae ubique sanctorum orando inviseret loca.

30. At, quoniam hujus rei nunc incidit mentio, libet referre grande periculum, imo miraculum, quod nobis contigit redeuntibus Coloniam e Tuitio. Beati et gloriosi confessoris Heriberti sepulcrum oratum petiveramus; redituri, puppim ascendimus; soluti a littore, admodum prospere navigabamus. Introrsum [Col. 0427A] nos unda jam longius rapuerat, dum ecce repente intolerabili exorta tempestate, rupta quies Rheni ab imis sedibus perturbatur, undaeque in se redundantes, ad instar prominentium rupium, capitibus imminere videbantur in navi residentium. Sicque navis huc illucque vagis dilabitur undis, et nunc summo in fluctu pendens, nunc unda dehiscens terram inter fluctus aperit, turbatisque nautis prae pavore mortis, sonus haesit in gutture vocis. Tanto nobis vallatis periculo, virum Domini in posteriori navis parte residentem, et suo more nescio quia secreti meditantem, et eorum quae nobis evenerant prorsus ignarum, adii, et mortem omnimodis imminere nuntiavi. Qui protinus ad orationem convolans, nota praesidia, sanctorum devotissime implorat [Col. 0427B] suffragia, litaniae supplicatione imposita. Dehinc cum crebra sanctae crucis objectione, Salvator mundi, salva nos, coepit canere. Qui per crucem, inquiens, et sanguinem redemisti nos, auxiliare. Hortatur dehinc, resumptis viribus constanter remigare viros, nullo metu mortis concuti, nullum ex eis asserens periturum providentia Dei. Hac exhortatione animati, et quoniam res pro anima fuerat illis, dum fortiter ad littus tendunt, viriliter aequora scindunt. Interea miserabilis clamor utriusque sexus super littus consistentium attollitur in coelum, periculum nostrum eminus intuentium. Quid multis morer? Inter confinia positi mortis et vitae, tandem perlabimur ad locum, ubi multitudo navium latius Rheni occupaverat sinum. Quas attingentes, et ex [Col. 0427C] altera in alteram transmigrantes, juxta viri Dei vocem, praeter spem evasimus omnes. Verumtamen ne dubitaretur ullo modo illius nos salvatos merito, concite id rabies Rheni fluminis divino declaravit indicio. Denique ut ille beatus pedem extra puppim extulit, paulo ante divinitus suspensis fluctibus, praedae fuit; et quae prius onusta mergi non potuit, subsistere tanto viduata patrono nequivit, sed protinus, nobis cernentibus, submersa disparuit. Taliter per immensi moeroris praecipitium, meritis servi sui, maximi nobis gaudii Dominus contulit beneficium; dum et virtutum ejus gratiam extulit, et quod verebamur avertit.

31. Per idem tempus quadam die cum secretorum [Col. 0427D] suorum consciis, oratorium, ut tunc falso credebatur, Brunwillerensis parochiae in villa, Kyrchedoro nomine, oraturus intravit: et ecce solo prostratus, carere locum sanctorum patrocinio, Spiritu sancto revelante, didicit. Qui surgens ab oratione, cum secum consistentibus accessit ad altare, et velamine subducto, cum omnia diligenti intuitu perlustrasset, nihil omnino vel sub sigillo, vel rimarum fissuris, praeter nidificationes vespertilionum, et telas reperit aranearum. Unde nimirum [ f., nimium], ut par erat, mente consternatus, absque morarum dilatione Coloniensis Ecclesiae praesulem adiit, illi, quae gesta [Col. 0428A] fuerant, ordine exposuit. Cujus mentis dolori ille condolens, datis etiam sanctorum reliquiis, evocatum ad se direxit cum eo quemdam Hezelinum, Scarnensis ⁜ (21) sedis antistitem, ut sua vice praedictum locum, quia episcopii sui dioecesis erat, Deo consecraret, et ejus servitiis manciparet. Qui libenti animo ejus obtemperans imperio, congregata multitudine fidelium, divinae religioni dedicaverunt idem oratorium, statuentes ibi duo altaria: superius quidem in honore archangeli Michaelis, inferius vero in veneratione habenda beati Martini confessoris. Hoc in facto illi nimirum cum beato Martino similis exstitit proportio virtutis, qui pari modo similiter illustratus divina revelatione, populum absolvit a diabolicae fraudis seductione, ara destructa latronis, [Col. 0428B] qui in vice venerabatur martyris. His ita rite celebratis, redierunt uterque ad propria Deum collaudantes in jubilo.

32. Illud etiam non reticendum arbitror rei gestae miraculum, quod vidimus fieri sub testimonio omnium fratrum, et est, fama vulgante, circumquaque notissimum. Mulier quaedam, Adelheidis nomine, variis omnium membrorum languoribus oppressa, ad beati Nicolai in Brunwillerensi coenobio limina, recuperandae salutis gratia, est perlata. Quae, cum detrimento omnium membrorum, occultis etiam viscerum doloribus ac non ferendis cruciatibus quatiebatur, ita ut omnis generis annonae panem adeo fastidiret, ut non solum gustare, sed et [Col. 0428C] vitaret attingere. Haec quidem beati Nicolai meritis celerem sospitatem recepit in membris. Verumtamen occulto Dei judicio omnimodis, ut prius, abstinuit edulio. Dum vero post aliquot annos divinae clementiae ab hac illam placuisset infirmitate absolvere, intempestae noctis silentio tali perfruitur visu. Videbatur illi, beatissimum virum Wolphelmum panem benedixisse, et illum susceptum ab ejus venerabili manu se avide comedere. Quae fidem adhibens visioni, sciens per eum his majora posse fieri, flebilibus vocibus panem sibi ab eo obsecrat benedici. Qui renitens totis viribus, indignum se proclamat ministrum operis hujus. Tunc videres animum viri Dei anxie perturbari; velle quidem misereri, sed palam id propter jactantiam favoremque [Col. 0428D] nolle fieri. Attamen ne diutius videretur protrahere quod divinitas per eum disposuerat adimplere, allatum panem benedixit, mulieri porrexit, praesentibus nobis illa comedit. Quae viri Dei meritis ex integro sanitati restituta, omni, quoad vixit, tempore ibidem ecclesiae usibus tanto commodius ac devotius studuit deservire, quanto prae aliis multiplicius ac differentius gratias sanitatum meruit obtinere. Vir autem Domini, quanquam tam praeclaris et eximiis polleret virtutibus, nunquam tamen illius elationi succubuit animus, non gloriandum recolens ex virtute signorum, sed ex consortio collegii [Col. 0429A] electorum. Quis vero singulatim queat referre sanitatum genera, in diversis per illum languentibus exhibita miseratione divina? Saepius enim, illo visitante, est indulta aegrotantibus salus, quod tamen ab aliquo sibi imputari prorsus non patiebatur. Sufficiant e pluribus ista fidelibus ex illius memorata virtutibus. Nunc ad referendum, qualis ei fuerit de hac vita transitus, dirigatur articulus.

33. Post innumera divinae per illum operationis patrata beneficia, volens pius Dominus servi sui consolari gemitus et suspiria, crebro dicentis cum Propheta: Quando veniam, et apparebo ante faciem Dei mei? (Psal. XLI, 3) Satiabor, dum manifestabitur gloria ejus (Psal. XVI, 15) ; placuit ei hoc ordine, dissolutionis suae tempus revelare. Quodam die, tempore [Col. 0429B] meridiano, pro consuetudine, illo, non jacendo, sed sedendo dormiente, speciosissimus per visum juvenis ei astitit, et ut se quantocius sequi festinaret, admonuit. Qui comitatus euntem, angelico ductu ad loca perducitur amoenissima, omni decoris varietate vernantia, incomparabili lucis splendore micantia, totius etiam suavitatis odore redolentia. Ibi ostensis illi diversarum habitaculis mansionum, fidelibus nimirum a Domino promissarum, tandem in quoddam illum angelus magnae venustatis et proceritatis introduxit aedificium, cujus intus et extra contemplari jubetur diligenter ornatum; hunc sibi mansionis locum divinitus esse praenuntians destinatum: Quem, inquiens, quanto studiosius ac venustius exornaveris, tanto jucundius ac felicius in [Col. 0429C] perceptione illo frueris. Taliter angelico affatu de perennis gloriae felicitate commonitus, evigilans, seorsum quibusdam visum indicat fratribus, adnectens procul dubio se quantocius dissolvendum. Unde miro modo animo consternati, utpote, cujus semper fuerant beneficia pietatis experti, de illius merito amissione intolerabili torquebantur afflictione. Verum certius hinc colligere cupientes, diem signant, eum cum visione notantes: quem anni revoluto circulo ipsa die carnis solvi contigit ergastulo, quo coelitus ei fuerat visio oblata. Unde patuit, non phantasticam illusionem, sed veram fuisse visionem, quae tam evidenter et viri Dei dissolutionem, et coelestem ei designavit mansionem.

[Col. 0429D] 34. Per continuum itaque illius anni spatium, non segniter dormiendo, sed solerter bonis operibus invigilando, Domini sui adventum exspectabat, atque conservis suis talentum sibi creditum erogabat. Tanta autem vis divini amoris cor ejus penetraverat, ut etiam si nollet de Deo loqui, silere non posset. Cumque id solito instantius atque ferventius ageret, proinde nonnulli coeperunt fastidire, minusque libenter audire. Quod ille perpendens, non se a bona subtraxit intentione; sed volens eos resipiscere, illud Apostoli crebra inculcabat repetitione: Filioli mei, quos iterum parturio, donec formetur Christus in vobis (Gal. IV, 19) . Haec quippe dicebat, [Col. 0430A] quia quos jam praedicando pepererat, reformando gemens iterum parturiebat, illud subjungens: Mihi quidem non pigrum, vobis autem necessarium (Phil. III, 1) . Dum vero quadam die paterna se minus cerneret admonitione proficere, Spiritum sanctum tota concipiens mente, in haec verba prorupit Amos prophetae; imo, ut potius postmodum rerum probavit eventus, ipse spiritu tactus prophetiae: Venient, inquit, dies, dicit Dominus, et mittam famem in vos: non famem panis, neque sitim aquae, sed audiendi verbum Dei (Amos VIII, 11) . Noverat, procul dubio, quod sicuti fames est carnis subtractum subsidium corporis, ita fames est mentis silentium vel amissio divinae collocutionis. Unde futura eis quasi jam praeterita narrans: Noveritis, asserebat, quod absque [Col. 0430B] dubio in quibus nunc vobis onerosus existo, vel fastidium genero, summo ea vobis quandoque, non tamen effectum habituris, futura desiderio. Ego enim jam delibor, et tempus resolutionis meae instat (II Tim. IV, 6) . Haec idcirco non praetereunda putavi, ne incassum prolata haec verba credantur hominis Dei, dum omne quod locutus est verbum, aut impletum, aut in futuro non ambigamus implendum.

35. Licet autem jam ultimam duceret aetatem, nullatenus tamen propositi sui passus est infirmare rigorem, indulgentius vivendo, labore remisso. Exiguum quippe reputabat praesentis temporis laborem, ad superventurae gloriae recompensationem. [Col. 0430C] Quapropter nec longaevitatem temporis, nec difficultatem causabatur laboris; sed potius omnimodis apponens labori laborem, angelicam exsequi studebat exhortationem. At vero, imminente jam ejus migratione, ubi se sensit repente viribus destitui, infirmitate gravari, evocatum reverendissimum abbatem coenobii beati Pantaleonis martyris, nomine Herimannum, totius honestatis et religionis virum, olei sacrati se fecit liquore perungi. Paucis dehinc evolutis diebus, primo lucis crepusculo, decimo Kalendas Maii, viam universae carnis ingressus obiit, et gaudium Domini sui felix feliciter introivit. Floruit autem temporibus secundi Henrici imperatoris, qui monarchiam regni obtinuit post decessum tertii Ottonis, tempore beati Heriberti, [Col. 0430D] sanctae Coloniensis Ecclesiae archiepiscopi, et vixit usque ad tricesimum tertium annum quarti Henrici imperatoris, cujus pater exstitit tertius Henricus. avus imperator Conradus. Transiit autem plenus dierum, omniumque profectibus operum bonorum, anno millesimo nonagesimo primo Dominicae Incarnationis. Cujus obitu comperto Herimannus ⁜ (22) , tunc temporis archiepiscopus Coloniensis, exsequiis ejus summopere satagens devotionis obsequium impendere, ad sepeliendum eum devotus occurrit. Cujus exemplo religiosorum virorum etiam turba confluxit; inter quos praecipui et illustriores habebantur abbates, Herimannus videlicet, supra memorati coenobii [Col. 0431A] Sancti Pantaleonis, et Reginhardus bonae memoriae Sigebergensis; qui utrique famulum Domini summo semper coluere studio pietatis. Expletis itaque ab archiepiscopo pro ejus veneranda memoria missarum solemniis, ubi sacrosanctum corpusculum deponi debuit in sepulcrum, accedens per se, amictum amovit quo sacer ejus velabatur aspectus: et ecce, mirum dictu! cum esset jam triduanus mortuus, apparuit non defuncti more pallidus, sed roseo colore perfusus, gratia plenus, et veluti roscidulis guttis sudore respersus; quo praeclaro viso miraculo, plerique flevere prae gaudio. Ad circumstantes vero conversus episcopus: En, inquit, Patres dilectissimi, quam devotus hic fuerit Domini servus, quem tanta ac talis commendat gratia vultus. His a [Col. 0431B] praesule peroratis, cum debita veneratione secus beati Petri apostoli altare decenter traditur sepulturae. Ibi suffragantibus meritis ejus, fidelium exaudiuntur vota, infirmis impenduntur beneficia, praestante Domino nostro Jesu Christo, cui una cum Patre et Spiritu sancto est honor, potestas et gloria per infinita saecula saeculorum. Amen.

36. Itaque veluti magno mari emenso praesentis historiae pelago, jam quasi littus cernentes respiramus, dum quaedam solum de miraculis ejus referenda superesse videmus. Satagendum est ergo ut portum teneamus, cursum consummemus; quoniam, sicuti solent solem obducere nubes, sic pigri, desidesque scriptores, utilium rerum saepe subtrahunt [Col. 0431C] cognitiones. Aggrediamur itaque referre miracula quae post obitum ejus divina per eum sunt celebrata virtute. In territorio Brunwillerensi mulier quaedam, Wazela nomine, dum quadam die ad opus consedisset textile, tam crudeli ex improviso utrarumque manuum torqueri coepit vexatione, ut clamore dirae vocis cives cogeretur excire. Ex cujus immanitate doloris, paralysis obnoxia credebatur passioni. Subito namque adeo inutilis est reddita manibus, ut ad nullos eas valuerit usus applicare. Quo magis magisque ingravescente morbo, prae nimia doloris contritione inter manus tenentium obdormivit, et hujusmodi lenis vocis sonum dulciter audit: Quid sopore deprimeris? Si praesenti passione carere volueris, surge velocius, et cum oblatione [Col. 0431D] cerei domini Wolphelmi adito sepulcrum. Illius enim meritis es gaudio potitura salutis. Quae, alacri fide, promptaque devotione, jubenti satagens obedire, ardente sepulcrum invisit cereo, nec beati Patris diffidens meritis, nec dictis credere cunctata monentis. Quae ubi ad orationem procubuit, post pusillum sana surrexit, et, gratias agens Deo, sospes ac laeta recessit.

37. Frater quidam ex coenobio Brunwilerensi, Heribertus nomine, post obitum beati Wolphelmi in Daciam ⁜ (23) provinciam fuerat transmissus, cum aliis quibusdam, religionis monasticae gratia, fratribus. Ubi cum aliquantisper commoratus esset, et [Col. 0432A] jam reditum ei persuaderet animus, comitantibus secum viris honestis ac religiosis, iter est aggressus. Cumque ad mare pervenissent, piratis insidiantibus, et die noctuque maris sinum occupantibus, ferme per dies novem negabatur transitus. Unde nimia cordis contritione omnes pariter afflicti, ut propitius adesse dignaretur Dominus se invocantibus, intimis precabantur visceribus. Nec distulit pius Dominus suorum vota fidelium, concite largiendo subsidium. Adest namque praedicto fratri sub noctis silentio beatus Wolphelmus ter visum, in crastinum jubens accelerare transitum, mare pacatum, hostium denuntians impetum refrenatum. In memoriam vero suae liberationis, ter ternis psalmis cultor ille sanctae Trinitatis, Domino vota persolvi jussit jubilationis. [Col. 0432B] Taliter hostium sublata formidine, non modicum gaudium sumpsere ex divina revelatione, et marinis se laeti ingerunt fluctibus, piratis minime nocere valentibus. Hoc ordine per servi sui merita ab imminentibus malorum procellis eruti, divinae gratias agunt liberationi. Quod et ab ipso fratre, qui pertulit, agnovimus, fideli narratione retulimus.

38. Eodem tempore claudus quidam, Willemannus nomine, ex villa loco Brunwilerensi contigua, Polheim videlicet nuncupata, obtentu beati Wolphelmi, diu negata membrorum recepit officia. Tempore quippe quadragesimali, ad locum accedens sepulcri, quo salutis arderet desiderio, cordis promebat gemitu: quo salutis ducebatur gemitu, cordis illius declarabat afflictio. Denique ad Deum tota intentione [Col. 0432C] conversus, lacrymosis precabatur suspiriis, ut servi sui meritis sospitatem mereretur in membris. Nec spes fefellit, cui fides incitamentum praebuit. Citius enim dictu claruit, cujus sanctitatis vel meriti vir beatus exstiterit. Repente enim diu contracti se coeperunt extendere nervi, et venarum meatus vitalis sanguinis infusione repleri, et membra prius praemortua, in pristinum vigorem restitui. Quid longius morer? Sentiens homo divinam in se operari virtutem, lento conamine assurgere nitens, quanquam adhuc nutante gressu, in pedes constitit et quae circa se acta fuerant praesentibus fideliter disseruit. Quorum manibus sustentatus, et huc illucque deductus, ut res innotuit fratribus, magnifice [Col. 0432D] laudatur et glorificatur Deus, qui in sanctis suis mirabilis est (Psal. LVII, 36) et gloriosus (Dan. III, 52) , faciens mirabilia solus (Psal. LXXI, 18) . Ad indicium vero tanti miraculi, sustentatorii illius baculi super sepulcrum beatissimi viri multo tempore mansere suspensi.

39. Alio ferme tempore huic miraculo accidit consimile, quod quando qualiterve sit factum, libet referre. De villa Geroldeshoven, mulier omnimodis contracta ad saepe memoratum locum ab amicis est deducta. Haec sedulo ibidem incubans precibus, templi limina frequentabat attentius: existente autem sacratissima beati Petri apostolorum principis solemnitate, [Col. 0433A] et hanc cum reliquo vulgo tantis contigit interesse solemniis. Quae largiter flens, et longa suspiria trahens, ante sepulcrum beate viri prosternitur, miseram se ac infelicem nimium conqueritur; cujus nec preces mererentur admitti, nec corporis incommoda solvi. Sed qui quondam mulieris Chananaeae, et hujus voluit preces differre, ut importunum illius desiderium, fidei esset experimentum. At vero quoniam beati viri meritis salvari posse non haesitavit, sed in fide postulans perseveravit, [Col. 0434A] effectum meruit. Erecta quippe divinitus, exclamavit, omniumque silentium clamoribus rupit. Ubi enim ossibus ossa se conjunxere disjuncta, et nervorum contractio juncturarum fiebat connexio, non est mirandum quod fragilior mulieris sexus expavit animus. Exsurgens itaque a pavimento, recepto vigore, incolumis praevaluit ad propria remeare. Talibus miraculorum effectibus veraciter cum Christo se vivere mundo testatur vir iste beatus. Amen.