153

«Paulus servus Jesu Christi, vocatus apostolus, segregatus in Evangelium Dei, quod ante promiserat per prophetas suos in Scripturis sanctis de Filio suo, qui factus est ei ex semine David secundum carnem, qui praedestinatus est Filius Dei in virtute, secundum Spiritum sanctificationis ex resurrectione mortuorum Jesu Christi Domini nostri, per quem accepimus gratiam et apostolatum, ad obediendum fidei in omnibus gentibus pro nomine ejus: in quibus estis et vos vocati Jesu Christi; omnibus qui sunt Romae dilectis Dei vocatis sanctis. Gratia vobis et pax a Deo Patre, et Domino nostro Jesu Christo. Primum quidem gratias ago Deo meo per Jesum Christum pro omnibus [Col. 0015D] vobis: quia fides vestra annuntiatur in universo mundo. Testis enim mihi est Deus, cui servio in spiritu meo in Evangelio Filii ejus, quod sine intermissione memoriam vestri facio semper in orationibus meis: obsecrans, si quomodo tandem aliquando prosperum iter habeam in voluntate Dei veniendi ad vos. Desidero enim videre vos, ut aliquid impertiar vobis gratiae spiritualis, ad confirmandos vos: id est simul consolari in vobis, per eam quae invicem est fidem vestram atque meam. Nolo autem vos ignorare, fratres, quia saepe proposui venire ad vos, et prohibitus sum usque adhuc, ut aliquem fructum habeam et in vobis, sicut et in caeteris gentibus. Graecis ac Barbaris, sapientibus ac insipientibus debitor sum, ita quod in me promptum est et vobis, qui Romae estis, evangelizare. [Col. 0016C] Non enim erubesco Evangelium. Virtus enim Dei est in salutem omni credenti, Judaeo primum, et Graeco. Justitia enim Dei in eo revelatur ex fide in fidem, sicut scriptum est: Justus autem ex fide vivit. Revelatur enim ira Dei de coelo super omnem impietatem et injustitiam hominum eorum qui veritatem Dei in injustitia detinent: quia quod notum est 5 Dei, manifestum est in illis. Deus enim illis revelavit. Invisibilia enim ipsius a creatura mundi per ea quae facta sunt intellecta conspiciuntur, sempiterna quoque ejus virtus et divinitas, ita ut sint inexcusabiles. Quia cum cognovissent Deum, non sicut Deum glorificaverunt, aut gratias egerunt: sed evanuerunt in cogitationibus suis, et obscuratum est insipiens cor [Col. 0016D] eorum. Dicentes enim se esse sapientes, stulti facti sunt. Et mutaverunt gloriam incorruptibilis Dei, in similitudinem imaginis corruptibilis hominis, et volucrum, et quadrupedum, et serpentum. Propter quod tradidit illos Deus in desideria cordis eorum in immunditiam, ut contumeliis afficiant corpora sua in semetipsis: quia commutaverunt veritatem Dei in mendacium, et coluerunt, et servierunt creaturae potius quam Creatori, qui est benedictus in saecula. Amen. Propterea tradidit illos Deus in passiones ignominiae. Nam feminae eorum immutaverunt naturalem usum, in eum usum qui est contra naturam. Similiter autem et masculi, relicto naturali usu feminae, exarserunt in desideriis suis in invicem: masculi in masculos turpitudinem operantes, et mercedem, quam oportuit, [Col. 0017A] erroris sui in semetipsis recipientes. Et sicut non probaverunt Deum habere in notitia, tradidit illos Deus in reprobum sensum, ut faciant ea quae non conveniunt: repletos omni iniquitate, malitia, fornicatione, avaritia, nequitia: plenos invidia, homicidio, contentione, dolo, malignitate; susurrones, detractores, Deo odibiles, contumeliosos, superbos, elatos, inventores malorum, parentibus non obedientes, insipientes, incompositos, sine affectione, absque foedere, sine misericordia. Qui cum justitiam Dei cognovissent, non intellexerunt: quoniam qui talia agunt, digni sunt morte: non solum qui ea faciunt, sed etiam qui consentiunt facientibus.»

[Col. 0017B] Sicut mos est in Epistolis, salutem praemittit, dicens: Paulus qui prius Saulus a Saule et genus, et nomen, et saevitiam traxerat. Hoc autem nomen Paulus, Hebraea lingua sonat quietus. Unde sicut ex auctoritate, quia hoc nomen apud omnes notum et honorabile erat, sic etiam ex auctoritate sua valet ad intentionem. Hic enim Paulus ut quietos et tranquillos inter se redderet Romanos intendit; vel si Paulus Latine dicatur, quasi modicus, iterum bene ad rem. Hic enim laborat ut Romanos, modicos et humiles per epistolam redditos, subjiciat gratiae Dei. Paulus, inquam, servus Christi Jesu. Quia omnibus modis ad humilitatem suadendam hic intendit, ideo nomini dignitatis, nomen praeposuit humilitatis. Dicens: Paulus servus Christi Jesu regis et sacerdotis, [Col. 0017C] qui solus regere valet, atque vespertino suo sacrificio salvare. Servus etiam Jesu, id est Salvatoris, praeter quem nemo salvare sufficit: sic et vos exemplo meo nihil de vobis confidatis, sed penitus subjiciamini servituti Jesu Christi. Paulus, inquam, servus Christi Jesu, vocatus per gratiam Dei, non merito legis vel generis, sed per solam gratiam, ad hoc ut sit apostolus, cujus auctoritati vos obedire bonum est. Vel Paulus apostolus, non in occulto, sed vocatus ab omnibus, quia jam omnes cognoverunt me a Deo consecratum apostolum, unde magis mihi obediendum est. Quae utraque sententia valet ad utrumque populum, Judaeum seu gentilem comprimendum. Diversis modis vocationes Dei fiunt. Hic autem Paulus [Col. 0017D] vocatus est, et per afflictionem corporis exterius; et per vocem Christi dicentis: Saule, quid me persequeris? (Act. IX, 4.) et interiori inspiratione. Paulus hic segregatus, non determinat a quo, sed in quid, scilicet in Evangelium. Segregatus, inquam, vel ab aliis apostolis; quia illi constituti sunt praedicatores Judaeorum, ego autem gentium. Cum enim Paulus ad fidem conversus, instructus esset per aliquot dies a discipulis qui erant Damasci (Act. IX, 27) , continuo de Christo in Synagoga docere coepit, quare praepositus Damasci voluit eum comprehendere, sed a fratribus 6 per murum demissus est in sporta, et sic evasit manus ejus, et inde abiit in Arabiam, praedicans ibi gentibus tribus annis, post quos rediit in Hierusalem, ibique invenit Petrum et Jacobum, qui [Col. 0018A] satis prius mirati fuerant, audientes Paulum praedicantem gentibus, quem nunquam viderant, dederuntque Paulo et Barnabae dextras societatis (Galat. II, 9) , approbantes doctrinam eorum, seque idem praedicare dicentes: Non quod Paulum consecrarent apostolum, quem ipse Deus consecraverat, sed concordantes doctrinam ejus, ut hi qui per eos converterentur, unius et ejusdem fidei se esse crederent. Vel segregatus a lege; quia cum ego pharisaeus, id est custos, et de praecipuis in lege essem, et genere et scientia, videns eam non valere ad salvationem, separavi me ab ea. Quia si ego qui tantus eram in lege, legem deserui, quanto magis vos ab ea recedere debetis, qui longe me inferiores estis? Haec ultima sententia spectat ad Judaeos tantum, prior vero ad utrosque. [Col. 0018B] Hucusque commendavit propriam personam, tum per humilitatem, tum per auctoritatem. Hic incipit commendare praedicationem suam, dicens: Segregatus, inquam, seu a lege, seu ab apostolis aliis, veniens in Evangelium praedicandum. Evangelium bonum nuntium dicitur, Evangelium dico Dei. Nova lex Dei specialiter esse dicitur, qui non per ministrum, sed eam per propriam personam docuit. Vetus autem lex per angelum data est Moysi, et per Moysen data est Judaeis; quare non ita proprie dicitur esse Dei, quod Evangelium, ante quam daretur, promiserat Deus, ut ille qui daturus erat. Promittere enim convenit ei, qui rem promissam daturus est. Unde Deus quidem promisit; prophetae vero velut ministri, [Col. 0018C] nec dare potentes, praedixerunt. In hoc autem quod ait Deum hoc promisisse ab aeterno, notat magnam diligentiam Dei fuisse in hoc Evangelio, quod ante promiserat per prophetas, id est per eos qui futura praeviderunt. Et quia fuerunt quidam pythonico spiritu futura praedicentes, quidam etiam divinitus inspirati prophetantes, ut Balaam, nec tamen officium hoc a Deo habentes, determinat prophetas suos, qui et scientiam futurorum, et ministerium prophetandi a Deo acceperunt. Et ut haec prophetia perpetuo maneret, promissa est in Scripturis sanctis, id est vel per Spiritum sanctum editis, vel sanctificantibus eos qui, sicut Scripturae docent, operantur. Hic ingreditur commendationem Christi, a quo praemissa commendatione, ejus se accepisse apostolatum [Col. 0018D] dicit: Scripturis, dico, habitis de Filio. Omnis enim Scriptura, etsi de Patre seu de Spiritu sancto agat, praecipue de Filio videtur agere, quia quaecunque in Scripturis praedicta fuere, per Filium consummata sunt. De Filio, dico, non adoptivo, sed suo, id est consubstantiali ipsi et coaeterno. Qui Filius factus est, id est facturam quamdam accepit.

Diceret aliquis: Quid hoc est miraculi, ut Filius cum Patre sempiternus factus sit in tempore? Contra hoc ait: Factus est dico, non secundum Deitatem, sed secundum carnem, quam in se Deitati personaliter univit in tempore. Carnem dico, assumptam ex semine, id est ex carne David; secundum genus matris Christi, in qua facturam carnis accepit. Ei, scilicet, Deo, id est ad manifestationem Dei Nisi enim Christus [Col. 0019A] carnem assumeret, rara vel nulla de Deo notitia hominibus esset. Christus similiter de Salomone seu Roboan natus esse dici posset; sed quia ad Abraham et David factae sunt repromissiones de Christo, ideo de altero eorum, vel utroque natus esse dicitur ubique. Hic autem causa est quare sileat Abraham, et praeponat David. Per Abraham enim justi, quia justus fuit; per David peccatores plerumque, quia graviter deliquit, accipiuntur. Sed hic ad peccatores sermo erat, utique se peccatores confiterentur, Paulus intendebat; et idcirco David in memoriam peccatorum hic posuit. Qui Christus in tempore quidem factus est; sed 7 ab aeterno praedestinatus, id est praeordinatus et dispositus est Filius Dei esse, assumendo carnem. Christus dico secundum quod Filius Dei est permanens [Col. 0019B] in virtute, id est in eadem divinitatis potentia semper cum Patre. Nec secundum Deitatem praedestinatus, sed secundum solam humanitatem. Praedestinare enim de re quae non est dicitur; Filius autem Dei in principio semper fuit. Sed quia in Christo duae naturae considerantur, altera divina, altera humana, propter utriusque substantiae indivisam copulam dicitur plerumque de divina quod proprium est humanae: ut hic, ubi dicitur praedestinatus Filius, quod in natura Deitatis esse nequit; ea similitudine qua, considerantes in homine corpus et animam, plerumque propter affinitatem dicunt de anima quod proprium est corpori, et econverso: quod genus dicendi in Christo expressius convenit, cum ibi homo Deus, et Deus homo [Col. 0019C] dicatur. In homine vero corpus animam, et animam corpus dicere non licet.

Cum autem referimus, sic qui Christus, neutram naturam excludimus. Sed cum per partes exsequimur, quod divinae convenit divinae, quod humanae attribuamus humanae. Christus, inquam, praedestinatus est fieri homo: non ex concupiscentia carnis, sed secundum spiritum, id est de Spiritu sancto conceptus est. Spiritum dico sanctificationis: qui eum sanctificavit in utero matris, immunem factum a peccatis. Quia Christus Filius Dei sit in virtute, apparet ex resurrectione mortuorum, per hoc quod resurgens a mortuis, mortuos fecit resurgere secum, quod utique inauditum facere non posset, nisi Deus [Col. 0019D] esset. Mortuorum dico non omnium, sed eorum tantum qui fuerunt Domini nostri Jesu Christi. Non enim infideles secum resurgere fecit. Unde dicuntur illi potissimum consurrexisse Christo, qui cum Abraham in Ebron sepulti sunt. Per quem Jesum Christum accepimus gratiam, id est remissionem. Paulus, ut melius humilitatem suadeat, nomen humilitatis praeponit nomini dignitatis. Accepimus etiam apostolatum in omnibus gentibus. Spiritus enim sanctus Apostolum gentium me constituit, ubi ait: Segregate mihi Barnabam et Paulum ad opus, ad quod assumpsit [assumpsi] eos (Act. XIII, 2) . Accepimus, inquam, in gentibus apostolatum, ad obediendum fidei, id est ad hoc ut praedicaremus fidem, et post acceptam fidem, obediendum esse his quae admonet [Col. 0020A] fides, non superbiendo derogare gratiae Dei; hoc autem debere fieri, pro nomine ejus, id est ad gloriam nominis Dei. In quibus, id est inter quas gentes, estis vos Romani, et gentiles, et Judaei vocati, id est per vocationem gratiae Dei. Non ex merito vestro ad fidem electi estis, inquam, Jesu Christi, id est ad hoc ut sitis Jesu Christi; quia si modo Judaei vellent objicere se non debere subjici Paulo, cum gentium tantum apostolus sit, errarent. Postquam enim inter gentes habitant, de apostolatu ejus sunt, cujus et gentes, ut si modo quilibet alienigenae veniant in episcopium aliquod, etiamsi natione alieni sunt, propter habitationem tamen computabuntur de ipso episcopio. Sic illi Judaei, quia ad gentes contulerant se, in gentibus deputabantur. Paulus, inquam, [Col. 0020B] talis et talis, apostolus Dei, scribit omnibus qui sunt Romae. Ut autem infideles excludat, subdit: omnibus dico dilectis Dei, id est quos Deus diligit, et ut sui fierent praeelegit. His dico ex dilectione et gratia Dei vocatis sanctis, id est ad hoc ut sint sancti, sit vobis gratia, id est remissio peccatorum vestrorum; et pax, id est tranquillitas animi, et perseverantia in bonis, a Deo qui potest, Patre nostro, et ideo voluntatem habet; et a Domino Jesu Christo, qui similiter et vult et potest. Paulus multiplici et aspera increpatione correcturus Romanos, ut benigne sustineant aspera quae dicturus est eis, eosque sibi reddat benivolos, praedicit se, gratias agentem Deo pro bonis quae jam acceperunt, et de his quae [Col. 0020C] adhuc necessaria sunt illis omni sollicitudine orare Deum. Quasi diceret: Ego de instructione vestri multa dicturus sum vobis, sed primum 8 ante omnia dicam quod amplius mihi gratum est, et de quo magis sum sollicitus: hoc scilicet, gratias ago Deo. Gratias agere Deo, est totum Deo attribuere, et nihil homini. Unde ait: Gratias ago Deo, id est bona quae jam in vobis video, gratiae Dei ascribo, et non vobis: Deo meo, qui quodam spiritali [speciali] modo meus est. Per Jesum Christum, quem solum medium habeo inter me et Deum. Vos autem per me transitis ad Christum, et per Christum ad Deum. Et ideo gratias dico per Christum. Vobis autem gratiae agendae sunt per me Christo, et sic Deo. Fortassis putarent alteri, vel Judaei solum, vel gentiles, quod [Col. 0020D] pro alteris tantum gratias ageret, id est bona eorum soli gratiae Dei ascriberet; ne per hoc alter in alterum se efferat, ait: pro vobis Romanis, seu sitis Judaei, seu gentiles, omnibus ago gratias, et bonae fidei vestrae ipsi soli ascribo. Determinat unde gratias agat, dicens: Inde gratias Deo refero, quia fides Dei in vobis est. Et vestra fides vobis solis non proficit, sed annuntiatur in universo mundo. Audito enim quod Romae sit recepta fides Christi, quae est caput orbis, suscipiunt eam caeteri, imitando caput suum. Vere bonae vestrae fidei jam habitum, gratiae Dei bonae ascribo, quia in orationibus meis memoriam vestri facio, id est pro bonis quae habituri estis Deum orans ipsi totum ascribo. Si enim bona post fidem venientia, Dei gratiae ascribuntur, maxime [Col. 0021A] pro fide agendae sunt gratiae Deo, quae hominem de solis peccatis trahit ad justitiam. Et quod memoriam vestri facio, mihi testis est Deus; quem si ad testificandum quod falsum est advocarem, falsitatis reum judicarem.

Fortassis diceret aliquis: Quia Deum non curas, ideo leviter eum falsae rei testem advocas. Contra hoc ait: Cui Deo ego servio; servus autem ad testimonium falsitatis, Dominum non vocaret. Servio utique Deo in spiritu meo, id est ex voluntate, non ex coactione; vel in spiritu, id est non in carnalibus, sed in spiritualibus servio Deo. Determinat in qua re serviat, scilicet in Evangelio, id est in annuntiatione Filii ejus. Hoc autem servitium magis tunc temporis gratum erat Deo, praedicare gloriam Christi, Filii Dei. [Col. 0021B] Inde mihi testis est Deus quod in orationibus meis facio memoriam vestri, id est facio Deum memorem vestri, sine intermissione, quia nunquam orans intermitto vos. Posset quidem orare semel in mense, et sic parum esset eos tunc non intermissos fuisse. Ideo ait: In orationibus semper, id est omni die continuatis, memoriam vestri habeo, non solum orans, sed etiam obsecrans, in quibusdam sacramentis et conjurationibus Deum obnixe postulans, si exauditus habeam iter veniendi ad vos. Habeam dico. Quomodo, id est sub quacunque difficultate hoc fieret, seu latronem, seu tempestatem non curarem. Habeam hoc tandem. In hoc ostendit se diu desiderasse, nec potuisse se efficere. Habeam iter aliquando, id est in quocunque tempore, seu hieme, [Col. 0021C] seu aestate hoc fieret, non curarem. Item dico pro spiritu in hoc, ut quod volo efficerem, et quia multae res effectum habent, quae Deo displicent, addit: In voluntatem Dei. Nisi enim Deus hoc vellet, effectum hujus rei potius nollem quam cuperem. Ideo volui venire ad vos, quia desidero videre vos: ad hoc ut impertiar vobis aliquid gratiae. Vos quidem gratiam fidei jam habetis, sed cum, ad custodiam hujus, aliae gratiae opportunae essent, ut gratia unitatis, non tamen determinat quam gratiam; quia ministraret eis omnem illam quam videret necessariam. Impertiar dico aliquid gratiae, non saecularis, ut esset si conciliaret illos cum quibuslibet principibus mundi, sed gratiae spiritualis, id est quae gratia nutriat spiritum in vitam aeternam. Ne forte gratiam fidei, [Col. 0021D] quam a discipulis Pauli acceperant, inutilem opinarentur, quia dixit se daturum illis gratiam, ait: Non dico ut impertiar vobis gratiam ad initiandum vos in fide (fidem enim sanam accepistis), sed ad confirmandos vos, id est ad confirmandam fidem vestram in his quae fidem comitari debent, scilicet ut unitatem habeatis. Nec alter alterum digniorem, seu indigniorem gratia Dei judicetis. Hoc quod dico desidero 9 confirmare vos, id est desidero consolari in vobis simul. Ubi ait simul consolari, ostendit se de errore eorum doluisse; ubi ait simul, innuit quod per doctrinam suam consolandi sunt; et propter utrumque aequanimiter debere eos tolerare quamlibet asperam increpationem Pauli, cum et per hoc consolandi [Col. 0022A] sint, et Paulus de errore eorum doluerit, utque errorem ab eis auferat sollicitus sit. Consolari, inquam, desidero in vobis per fidem vestram atque meam: factam eam, id est talem quae est invicem, id est quae eamdem vicissitudinem habeat, ut sicut fides mea totum ascribit gratiae Dei, sic vestra faciat. Vel aliter: Consolari cupit per fidem meam factam vestram, ut omne bonum credatis esse per gratiam Dei; fidem vestram dico, factam eam, id est talem quae est invicem, id est modo suo subservientem, ut sicut ego (quod magistri est) praecipiendo doceo, sic vos (quod discipulorum est) obediendo discatis. Ego utique desideravi venire ad vos, sed non potui, quia prohibitus sum. Prohibitiones hae quandoque fiebant Paulo per Spiritum [Col. 0022B] sanctum, plerumque per pericula latronum, seu tempestatum in mari. Quare autem venire prohibitus sum, nolo vos ignorare, fratres mei in fide.

Si enim causam hujus prohibitionis diligenter inquiratis, vobis proderit ad correctionem, dum pro peccato contentionis vestrae me esse prohibitum intelligetis. Hoc inquam nolo vos ignorare quia saepe proposui venire ad vos, et prohibitus sum venire usque adhuc. Ubi ait adhuc, ostendit se multoties prohibitum esse, quasi diceret: Sicut saepe proposui, sic saepe pro hibitus fui. Venire, inquam, proposui ad vos, ideo ut habeam in vobis, quod et habeo in aliis, aliquem fructum, id est, vel ut vos me docente correcti, fructificetis in melius; vel ut ego fructum mercedis recipiam, quia laboravi in vobis. Habeam, dico, in [Col. 0022C] vobis, sicut habeo in caeteris gentibus, id est, ut sicut alias gentes docui omnia referre gratiae Dei, sic et vos edocti a me idem faciatis, nec a doctrina vestri et aliarum gentium cessare queo; ego enim debitor sum, id est ex debito praedico, sic enim mihi est injunctum a Spiritu sancto, Graecis ac barbaris. Praeter Graecos omnes gentes vocat barbaros: sed Graeci semper sapientiam prae caeteris sectati sunt, et etiam in Graecia Paulus primum Ecclesias de gentibus constituit; et in illis seu Graecis, seu barbaris, debitor sum sapientibus et insipientibus; quia apud Graecos sunt sapientes et insipientes; et sic apud barbaros. Et sicut aliis gentibus debeo, sic debitor sum evangelizare vobis, Judaeis et gentilibus conversis, qui Romae estis. Quod scilicet evangelizare [Col. 0022D] promptum est, id est paratum est, secundum hoc quod in me est, id est in quantum ad me pertinet. Videte ne vos imparatos auditores inveniam. Vere promptum est in me, ego enim non erubesco Evangelium. Tribus modis erubescit quis Evangelium: vel cum miserias Christi, crucem, mortem, etc., stulte verecundatur praedicare; vel cum corrupte vivens, justitiam timet praedicare, ne reprehendatur aliter docere, et aliter vivere; vel [cum] ad confirmationem praedicationis suae virtus miraculorum deficit.

Sed Paulus nullo horum modo erubescebat. Propterea non erubesco Evangelium: nam in Evangelio praesto est mihi virtus Dei, qua et peccata dimitto, [Col. 0023A] et miracula operor. Quod Evangelium dico, valens omni credenti in habendam salutem per fidem qua credidit: omni credenti dico, scilicet Judaeo primum, tempore credenti; in Judaea enim coepit Ecclesia Christi. Credenti etiam Graeco, id est gentibus, quia Graeci secundum scientiam caput erant gentium, ideo per Graecos quoscunque gentiles significat. Vel ita Evangelium salus est credenti Judaeo, et Graeco primum, id est maxime, quia sufficientem salutem dabit utrique. Vere per Evangelium habetur fides, et per fidem salus aeterna. Nam in eo Evangelio revelatur et cognitione et habitudine; ex fide, id est per fidem ex Evangelio acceptam, justitia, id est exsecutio bonorum operum, per 10 quam justitiam habetur salus aeterna. Quia si per Evangelium fides, [Col. 0023B] per fidem autem justitia, per justitiam vero salus aeterna, igitur per Evangelium salus; addit quiddam amplius, quod ad rem valet, sic: Revelatur ex fide eundo in fidem. Non sic ait ut diversas fides intelligat, sed ut doceat multos gradus esse in fide. Romani sanam quidem fidem habebant de Christo, sed in hoc errabant, quia non omnia gratiae Dei attribuebant: in quo gradu fidei Paulus eos locare intendit. Ex fide habetur justitia, et inde salus. Sicut scriptum est in Habacuc propheta: Justus autem ex fide vivit (Habac. II, 4) . Per prophetam confirmat Evangelium; ait enim propheta: Ex fide quae per Evangelium habetur, fit homo justus, bene operando, et per justitiam vivit in aeterna salute. Hucusque blanditus est Romanis, dicendo [Col. 0023C] se sollicitum de salute eorum, ut aequo animo suscipiant correctiones Apostoli. Hic autem primo aggreditur gentiles, quos facilius posse corrigi intelligit, ut postea diutius in confutatione Judaeorum immoretur; attamen autem sic dicens ingreditur: Vere ex fide justitia; et ex justitia salus. Nam per contrarium ex impietate, id est ex non fide, seu ex idololatria sequitur injustitia, id est mala opera; et ex injustitia sequitur ira Dei, id est damnatio aeterna, saluti contraria, quod aequipollenter sic ait: Vere ex fide revelatur justitia; et sic salus. Nam super omnem impietatem: super dicit, ad oppositionem impietatis; et cum dicit impietatem, magis est quam si diceret omnes impios. Si enim impios [Col. 0023D] diceret, omnes quidem impios, sed non pro singulis impietatibus opprimendos diceret. Sed cum dicit omnem impietatem, et omnes impios pro singulis impietatibus puniendos esse insinuat. Super omnem utique impietatem; ex qua infidelitate procedit injustitia, id est perversa cogitatio vel operatio; et super omnem injustitiam revelatur, id est cognoscitur esse ira Dei venturi de coelo in die judicii. Tunc enim revelabitur his qui usque ad diem illum non crediderint Christum esse judicem omnium. Vel ira Dei revelatur de coelo, quia ipsum elementum in ornatu et factura sua ostendit metuendam esse iram ejus, qui talem creaturam formavit. Revelatur, inquam, ira super injustitiam hominum, eorum hominum dico, qui veritatem, id est veram [Col. 0024A] cognitionem de Deo, quam naturaliter habent, vel habere possunt, eam detinent, id est retrahunt, ne quod natura exigeret, ascendat ad aliquid magis de Deo agnoscendum. Detinent utique eam in injustitia, id est per mala quae operantur. Vere impii veritatem Dei sic detinent; quia quod notum est Dei, id est quod cognosci potest de Deo, illud manifestum est, si non in actu rei, tamen in illis, id est in rationibus eorum, et in potentia intellectus sui. Vere quod notum est Dei, manifestum est in illis omnibus potentialiter. Nam Deus manifestavit in actu illis, id est quibusdam illorum, hoc quod notum est Dei.

Quod si quibusdam revelatum est in actu, constat quia manifestum est in potentia. Plato enim et quidam philosophi naturaliter cognoverunt esse [Col. 0024B] unum Creatorem omnium, non tamen sine adjutrice gratia Dei. Probat quod Deus quibusdam actu revelavit hoc, et modum revelationis subdit, dicens: Vere Deus quibusdam revelavit. Nam invisibilia ipsius divinae essentiae conspiciuntur a creatura mundi, nec obscure sed lucide intellecta, per illa quae ea sunt; per invisibilia Patrem significat, quia a nullo ducit principium, sicut Filius et Spiritus sanctus a Patre. Ideo autem pluralem numerum posuit, quia infirmitas humani intellectus non sufficit considerare in Deo, nisi per interpositiones temporum, quae in eo naturalia et simul sunt et uno ictu (si fieri potest) consideranda. Sempiterna quoque virtus ejus, id est ejus divinae essentiae, id est Filius, [Col. 0024C] qui virtus et sapientia Patris dicitur, semper cum Patre aeternus, et divinitas, id est bonitas. Unde et bonos homines, divinos vocamus. Bonitas, id est dilectio ejus divinae essentiae, scilicet Spiritus sanctus, qui nihil aliud est quam bonitas et dilectio Patris et Filii. Haec, inquam, virtus et 11 divinitas conspiciuntur intellecta, per ea quae facta sunt. Homo enim invisibilia intelligere nequit, nisi per ea quae videt. Sed cum aspicit aliquem regem magni imperii, per eum quodammodo intelligit, eum regem longe majorem qui istum creavit. Cum vero videt virtutem seu sapientiam in aliquo, cogitat multo magis virtutem esse et sapientiam in eo qui dedit illi. Sic de bonitate seu dilectione Dei, per bonitatem creaturae potest cognosci. Hanc autem [Col. 0024D] virtutem et divinitatem in Deo naturaliter pensare suffecisset, etsi illa nomina, id est Filius et Spiritus sanctus ignorarent. Idem enim est virtus et divinitas seu dilectio Dei, quod Filius et Spiritus sanctus virtus et divinitas Dei per ea quae sancta sunt intelliguntur. Ita ut homines sint inexcusabiles ex hoc, quia, cum cognovissent Deum, si non actu, tamen per potentiam ejus intellectus naturalis, non glorificaverunt Deum, colendo et honorando eum sicut Deum, aut gratias egerunt, id est bona cogitationis suae, non gratiae Dei, sed sibi attribuerunt. Deo quidem non egerunt gratias, sed in cogitationibus suis se efferentes evanuerunt, a similitudine fumi, qui quanto plus ascendit, tanto amplius nihil fit, et quia superbiendo evanuerunt, ideo cor, id est [Col. 0025A] intelligentia eorum prius subtilis obscurata est propter superbiam, adeo ut fieret insipiens. Evanuerunt utique. Nam dixerunt sapientes esse se, id est a seipsis, sine dono Dei, sapientiam suam esse. Et vere cor eorum obscuratum est: nam hoc dicentes, et ita esse credentes facti sunt stulti, et sic de superbia in ignorantiam, de ignorantia in stultitiam lapsi praecipitati sunt: adeo quod mutaverunt gloriam incorruptibilis, id est invariabilis Dei, praeter quem omnis creatura variabilis, et ideo corruptibilis est; gloriam utique ejus Dei mutaverunt non in verum hominem, sed in imaginem corruptibilis hominis. Et ut expressum facerent sibi simulacrum, mutaverunt hoc in similitudinem imaginis, id est in similem imaginem, colentes creaturam loco Creatoris. Prius in [Col. 0025B] similitudinem hominis; dehinc in similitudinem volucrum; postea in similitudinem quadrupedum; et post hoc in similitudinem serpentium mutaverunt cultum et religionem Creatoris gentiles. Sicut dictum est: Quia in intellectu superbierunt, ideo intellectu privati sunt. Quia iterum Creatorem respuerunt, in cultura creaturae puniti sunt. Iterum quia, ut natura docebat, Deum glorificare noluerunt, sed, ad quod natura repugnabat, creaturas coluerunt, ideo ad peccata quae contra naturam sunt, devoluti sunt, sicut sequitur: Propter quod, id est quia quod contra naturam fuit, creaturas coluerunt. Ideo subtrahendo gratiam, tradidit illos Deus in desideria cordis eorum, ut animo cuperent. Dehinc in immunditiam, id est in opus desideratae immunditiae: ad hoc, inquam, sic tradidit illos, ut [Col. 0025C] corpora sua afficiant, id est contaminent contumeliis, id est his pollutionibus, quae si violenter inferrentur eis, pro magna contumelia haberent; afficiant dico in semetipsis, id est vel alter in alterum, vel in semetipsis. Hoc intellexerunt debere fieri non a Deo, qui prius de intellectu se efferebant.

Quod dixit superius mutaverunt gloriam, id repetit, ut enumeret modos mutationis, dicens: Qui gentiles commutaverunt veritatem, id est cultum quem naturalis veritas asserebat exhibendum esse Deo, in mendacium, id est in creaturas quas mendaciter fingebant esse deos, et postquam finxerunt, coluerunt, id est adoraverunt eos. Dehinc etiam servierunt offerendo, et immolando creaturae. His tribus modis mutaverunt gloriam Dei: Prius mendaciter putaverunt [Col. 0025D] idolum esse Deum; dehinc adorando; tertio hostias immolando. Servierunt utique creaturae, judicantes hoc potius esse quam servire Creatori, qui Creator in aversione eorum nihil perdit: est enim benedictus in omnia saecula, quidquid adorent illi: amen, id est profecto ita est. Quod iterum superius ait: Tradidit illos Deus in desideria, hic repetit idem, ut poenam peccati comparet ipsi peccato. Quia sicut, quod natura exigebat, Creatori cultum 12 denegantes, ad non naturalem cultum creaturarum se contulerunt, sic ipsi in non naturalia peccata devoluti sunt.

Enumerat etiam ipsum peccatum quomodo in utrumque sexum sit diffusum, dicens: Propterea, [Col. 0026A] quia servierunt creaturae et non Creatori, tradidit illos Deus privatos gratia sua in passiones ignominiae, id est in ignominiosa peccata [facta], quae licet caro male concupisceret, tamen ipsa natura violentiam patiebatur, dum in se non naturaliter operaretur. Enumerat passiones ignominiae, dicens: Traditi sunt utique in ignominias. Nam feminae horum gentilium immutaverunt naturalem usum viri in eum usum qui est contra naturam, ut una abuteretur altera, quia naturalem cultum Creatori negaverant. Similiter autem, ut feminae, masculi, relicto naturali usu feminae, exarserunt in desideriis suis in invicem; ut alter alterum igne libidinis incensi concupierint, et sicut animus eorum desideraverat, opere complentes turpitudinem, masculi in masculos. Et sic recipientes [Col. 0026B] mercedem erroris sui, id est poenam illius peccati. Quia, cum cognovissent Deum, non sicut Deum glorificaverunt, recipientes hanc non in damno possessionis, vel filiorum, sed in semetipsis, quia ipsi iidem hac poena puniti sunt. Quam utique mercedem oportuit, id est conveniens fuit eos recipere; ut quia, quod natura monebat ne facerent, spreverunt Creatorem et adoraverunt creaturam, recte comparatum est ut, pro hoc non naturali peccato, in non naturale peccatum et poenam peccati praecipitarentur. Et sicut, quia in non naturali cultu creaturae peccaverunt, per non naturalia peccata puniti sunt; sic quia non probaverunt Deum habere in notitia, id est quia non habuerunt Deum in cognitione sua, quem merito cognoscendum ipsa natura probabat, [Col. 0026C] id est quia in cognitione Dei sibi naturaliter concessa, abutendo ea per superbiam peccaverunt: ideo opportune cognitione priori amissa, tradidit illos Deus in reprobum sensum, quia recto sensu uti noluerunt. Tradidit, inquam, ad hoc, ut faciant ea quae non conveniunt, id est quae ipsa natura satis aperte intelligeret non convenientia esse. Primum quia concessa cognitione abusi sunt, putantes hoc bonum naturalis intellectus a se et non a Deo esse, privati sunt concesso intellectu, et Creatorem derelinquendo contra naturam creaturas coluerunt, quare iterum per naturalia puniti sunt. Sed quia adhuc non poenituerunt post non naturalia, in alia mala praecipitati sunt, sicut sequitur:

[Col. 0026D] Illos tradidit Dominus in reprobum sensum; illos dico repletos omni iniquitate, quia et omnes iniquitates habuerunt, et singulas ad plenum. Cum dixit omni iniquitate, comprehendit omnia quae sequuntur; sed ut magis illos deterreat, singula genera iniquitatis enumerat, dicens: Vere omni iniquitate, quia repletos malitia. Malitiose enim agebant in proximos, auferendo bona eorum, vel verberibus eos afficiendo. Repletos etiam fornicatione. Fornicationem vocat quidquid fit praeter legitimam uxorem, quae sicut causa generandae prolis, sic causa vitandae fornicationis dicitur. Repletos etiam avaritia, illicite retinendo sua, vel concupiscendo aliena; et repletos nequitia. Vel a nequeo, nequis, vel a nomine, quod est nequam, dicitur nequitia; [Col. 0027A] quia nequeunt se continere ab illicitis. Qui autem se continere nequit, non est dicendus aliquis. Plenos etiam invidia; quia, licet non sibi cupiant bona aliorum, tamen eos non habere vellent haec bona. Plenos etiam homicidiis, quae non solum manibus, sed tractatione et consensu fiunt. Plenos contentione; quia inter se clamoribus et opprobriis litigant. Plenos dolo; quia aliud agunt et aliud cogitant. Plenos malignitate; quia contraria benignitati semper in amaritudine animi sunt. Qui etiam sunt susurrones, mala de proximo ad proximum transferentes occulte; detractores etiam, bona quae sunt auferentes, mala quae non sunt imponentes. Ne haec duo facilia viderentur; quia pro verbis tantum non se crederent damnari, 13 aggravat haec duo, dicens: Susurrones [Col. 0027B] et detractores, odibiles Deo. Eos etiam dico contumeliosos, id est contumelias turpitudinis inferentes sibi vicissim; superbos, id est se superponentes aliis, vel superponere cupientes; elatos, qui nec pares sibi, nec se majores pati possunt; ut Caesar, qui noluit pati majorem Pompeium, nec Pompeius parem sibi Caesarem, inventores etiam malorum seu malarum consuetudinum seu tormentorum; non etiam obedientes carnalibus parentibus, quod natura admonet etiam in pullis avium; insipientes, id est indiscreti ad bonum et ad malum; incompositos et vestimentis, et per immodificationem membrorum: per haec enim quae extra videmus, sic de interioribus pensamus; sine affectione, id est sine applicatione [Col. 0027C] animi ad aliquod dignum; absque foedere, id est sine colligatione animi: quia enim foedera valent ad nutrimentum fidei, ut semper multiplicarentur, prohibita sunt conjugia in eadem cognatione, quae jam satis vinculo propinquitatis foederata est; qui etiam sunt sine misericordia: quia si quos viderint miseros, non habent ad eos viscera misericordiae. In his omnibus gentiles pro praemissis peccatis puniti sunt. Sed quia necdum per haec poenituerunt, praecipitati sunt in aliud malum, ut excaecati promitterent sibi impunitatem peccatorum. Unde sic ait: Qui gentiles excaecati sunt non intellexerunt: quoniam illi qui talia agunt, ut praedicta sunt, digni sunt morte aeterna. Hoc modo non intellexerunt, cum prius naturaliter cognovissent justitiam [Col. 0027D] Dei: qua cognitione privati dicti sunt, quia inde superbierunt. Digni utique sunt morte: non solum qui faciunt ea praedicta, sed etiam qui consentiunt facientibus. Consentire, secundum Ambrosium, est si quae possit reprehendere taceat, aut haec audiens aduletur. Si ergo facientes praedicta mala, et consentientes eis, damnatione digni sunt, nemo gentilium mortem hanc evadet.

«Propter quod inexcusabilis es, o homo omnis qui judicas. In quo enim alterum judicas, teipsum condemnas. Eadem enim agis quae judicas. Scimus enim quoniam judicium Dei est secundum veritatem in eos qui talia agunt. Existimas autem hoc, o homo, qui judicas eos qui talia agunt, et [Col. 0028A] facis ea, quia tu effugies judicium Dei? An divitias bonitatis ejus, et patientiae, et longanimitatis contemnis? Ignoras quoniam benignitas Dei ad poenitentiam te adducit? Secundum autem duritiam tuam et impoenitens cor, thesaurizas tibi iram in die irae, et revelationis justi judicii Dei; qui reddet unicuique secundum opera ejus. His quidem qui secundum patientiam boni operis gloriam et honorem et incorruptionem quaerunt, vitam aeternam. His autem qui sunt ex contentione, et qui non acquiescunt veritati, credunt autem iniquitati, ira et indignatio. Tribulatio et angustia in omnem animam hominis operantis malum, Judaei primum et Graeci; gloria autem et honor et pax omni operanti bonum, Judaeo primum et Graeco. Non enim [Col. 0028B] est acceptio personarum apud Deum. Quicunque enim sine lege peccaverunt, sine lege peribunt, et quicunque in lege peccaverunt, per legem judicabuntur. Non enim auditores legis justi sunt apud Deum, sed factores legis justificabuntur. Cum enim gentes quae legem non habent, naturaliter ea quae legis sunt faciunt, ejusmodi legem non habentes, ipsi sibi sunt lex: qui ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis, testimonium reddente illis conscientia ipsorum, et inter se invicem cogitationum accusantium, aut etiam defendentium, in die cum judicabit Deus occulta hominum, secundum Evangelium meum, per Jesum Christum. Si autem tu Judaeus cognominaris, et requiescis in [Col. 0028C] lege, et gloriaris in Deo, et nosti voluntatem ejus, et probas utiliora, instructus per legem; confidis teipsum esse ducem 14 caecorum, lumen eorum qui in tenebris sunt, eruditorem insipientium, magistrum infantium; habentem formam scientiae et veritatis in lege. Qui ergo alium doces, teipsum non doces; qui praedicas non furandum, furaris; qui dicis non moechandum, moecharis; qui abominaris idola, sacrilegium facis; qui in lege gloriaris, per praevaricationem legis Deum inhonoras. Nomen enim Dei per vos blasphematur inter gentes, sicut scriptum est. Circumcisio quidem prodest, si legem observes; si autem praevaricator legis sis, circumcisio tua praeputium facta est. Si igitur praeputium justitias [Col. 0028D] legis custodiat, nonne praeputium illis in circumcisionem reputabitur? et judicabit id quod ex natura est praeputium, legem consummans, te, qui per litteram et circumcisionem praevaricator es legis. Non enim qui in manifesto, Judaeus est; neque quae in manifesto in carne est circumcisio; sed qui in abscondito, Judaeus est, et circumcisio cordis in spiritu, non littera, cujus laus non ex hominibus, sed ex Deo est.»

Hucusque gentiles secundum priorem statum satis dehonestavit, ostenso quod de ignorantia excusari non possunt: cum naturaliter cognitionem de Deo habuerint, qua propter peccatum privati sunt. Hoc autem de solis gentilibus dictum transfundit hic in [Col. 0029A] utrosque, id est in Judaeos et gentiles, dicens utrumque populum inexcusabilem. Quia si Judaeus dicat se fuisse peculiarem populum Dei de genere Abrahae natum, legem et prophetas habuisse, cumque sic Deo dilectus sit, non esse credendum quod Deus hunc permittat perire adeo dilectum, licet erraverit, improperetque gentili quod salvatione indignus sit, cujus nec aliquando Deus memor fuerit; si vero econverso dicat gentilis Judaeum salute indignum, quia cum Deum per legem cognoverit, sicut Deum glorificare noluit, seque ideo praeferendum putet Judaeo, quia, ut primum de Deo audivit, statim credidit, neque reum esse eorum quae per ignorantiam peccavit: contra utrumque agit Apostolus dicens gentilem de ignorantia inexcusabilem, quia naturalem [Col. 0029B] habuit cognitionem: Judaeum vero frustra in lege vel genere gloriari, cum semper deterior fuerit, unde meliorari debuerit, praevaricando legem, fide degenerando ab Abraham, et similia. Quasi diceret: Propter quod, id est quia qui faciunt et qui consentiunt, digni sunt morte: ideo tu, homo unanimiter vivens et intelligens, omnis Judaeus et gentilis, inexcusabilis es, tu, dico, qui judicas, id est damnas alium. Si enim tu, Judaee, dicis te praeferendum gentili, quia dilectus Deo fueris, quem dicis nec aliquando memorem fuisse gentilis; vel si tu, gentilis, praeferas te excusatum per ignorantiam Judaeo, qui Deum per legem sibi cognitum inhonoravit, uterque inexcusabilis es: et gentilis, quia naturalem cognitionem habuit; et Judaeus, quem lex et [Col. 0029C] naturalis intellectus de Deo docuit. Vere uterque inexcusabilis es, quia in eo condemnas teipsum, in quo tu judicas alterum, sive Judaeus gentilem, sive gentilis Judaeum. Si enim lex data damnat Judaeum, quia non custodivit eam: lex naturalis similiter non custodita damnat gentilem. Vere teipsum condemnas. Nam tu agis eadem quae judicas, id est damnas in alio. Si enim tu, Judaeus, pro praedictis gentilem putas damnandum, tibi vero eadem scelera agenti, pro lege et genere putas esse parcendum, frustra opinaris. Econtrario, si tu, gentilis, damnas Judaeum, quia legem habuit et non custodivit eam, in eo damnas teipsum praevaricatorem naturalis legis. Vere in quo judicas alterum, damnas teipsum. [Col. 0029D] Nam nos, qui auctoritatis magnae sumus, hoc, quoniam contra eos qui agunt talia sicut praedicta sunt, est judicium Dei, non secundum ignorantiam quam tu, gentilis, frustra praetendis: nec secundum genus Abrahae, in quo tu, Judaee, gloriaris, sed secundum puram veritatem, id est secundum actus singulorum, Judaei et gentilis, 15 nos scimus; tu autem existimas, id est falso opinaris hoc, o homo, seu Judaeus, seu gentilis, qui judicas eos qui talia agunt quae praedicta sunt, et ea tu ipse facis. Hoc, inquam, existimas, quia tu effugies judicium Dei, id est unde alium damnandum judicas, ex eodem te impunitum evadere credis. Primum quia putant fieri judicium Dei secundum dignitatem vel indignitatem personarum, et non secundum [Col. 0030A] opera, cadunt in hoc malum, quod impunitatem sibi pollicentur; et iterum per malum impunitatis sibi promissae, ruunt in aliud, in hoc, scilicet quod abutuntur bonitate et patientia Dei, quod ibi supra ait, quia tu effugies judicium Dei, idem supra significaverat, ubi ait. Non intellexerunt quoniam qui talia agunt, digni sunt morte (Rom. I, 32) ; in utroque agens de impunitate, quam sibi promittunt. Sed ibi tantum de gentilibus, hic vero de utrisque intelligit, et ante putando te effugere judicium Dei, contemnis divitias ejus bonitatis; dictum a similitudine potentis: qui si porrigeret cibum alicui, ille vero cui porrigeretur indignans eo uti projiceret eum, videretur sic spernere non cibum, sed datorem cibi, Sic ille qui abutitur bonitate Dei, non utens ea ad [Col. 0030B] correctionem, ad quam Deus dat, hic reus est non tantum praeteritorum, sed etiam contemptae majestatis. Divitias bonitatis ideo dicit, quia Deus et temporalia abunde dat malis, quibus nec digni essent, ut, considerantes benignitatem Dei, revertantur ad eum. Dat etiam magistros qui doceant, et intelligentiam qua ad Deum reverti bonum esse sciant, et multa alia. An divitias bonitatis ejus contemnis, et divitias patientiae ejus, quia non in uno sed in mille peccatis te patitur; et divitias longanimitatis, quia per multa tempora correctionem tui sustinet, contemnis, inquam, ignorans quoniam benignitas Dei per bonitatem, patientiam et longanimitatem, quantum in se est, adducit te ad poenitentiam? Benignitas Dei, quantum in se est, vocat te ad poenitentiam; sed [Col. 0030C] secundum duritiam tuam, id est secundum actus tuos obstinatos in malo, et secundum cor tuum impoenitens; quia nec a malo opere recedis, nec te male operari intelligis. Sunt enim quidam in malis operibus obstinati, qui tamen se male agere credunt. Tu, inquam, secundum cor impoenitens, thesaurizas tibi iram, id est congregas tibi propriam damnationem futuram in die irae, id est communis damnationis impiorum. Die enim revelationis justi judicii Dei; quia in die illo Christus esse judex omnium credetur ab impiis, qui semper hoc negaverunt. Tunc enim videbit eum omnis caro: qui Deus reddet tunc unicuique, et Judaeo et gentili, secundum opera ejus, non parcens gentili pro ignorantia, nec salvans Judaeum [Col. 0030D] pro lege, vel genere Abrahae. Quod dixit in toto, per partes exsequitur, dicens: Unicuique reddet secundum opera. His quidem qui sunt boni operis, id est qui bene operati sunt secundum patientiam, id est non abutentes patientia Dei, sed corrigentes se cum sustinerentur a Deo. Vel secundum patientiam, quia aequanimiter toleraverunt quaecunque adversa pro Deo. His utique reddet gloriam, id est claritatem corporis et illuminationem animae. Et reddet honorem, quia in praesentia Christi inter honorabiles; quia cum angelis Dei reddet etiam incorruptionem, id est permanentem statum in gloria et honore, quae per horam habere possent et perdere. His cum hac determinatione dico quaerentibus vitam aeternam, id est si bene operentur amore vitae aeternae; non quaerentes [Col. 0031A] inde temporalia lucra vel gloriam mundi; his qui sunt boni operis, sic reddet; his autem qui sunt ex contentione, id est qui se contentiose alternatim praeferunt, hoc vitium maxime reposcit; quia in hoc laborabant, et ab hoc eos deterrere nititur. His, inquam, qui contendunt et qui non acquiescunt veritati, quando bonum suadetur eis; ut Romani qui nolebant acquiescere discipulis Pauli, sed credebant iniquitati, praeferentes se alter alteri; his utique erit ira, id est aeterna damnatio, et talis ira quae sit indignatio. Impii enim in ignem positi graviter indignabuntur sibi ipsis, quod male egerint, et interim dum illud judicium morabitur, in omnem animam hominis operantis 16 malum. Judaei dico primum, id est maxime operantis malum; quia et naturalis, et datae legis [Col. 0031B] reus est, et Graeci, id est gentilis, qui de naturali lege solum arguitur, in animam operantis malum. Judaei indifferenter et Graeci erit tribulatio, id est damnatio et angustia. Hoc est illud quod dixit indignatio, quia determinat de malo quod fieret, et post judicium et ante. De bono vero non ante, sed post judicium dicit, quid illi futurum sit interim dum veniatur ad judicium. Operanti malum erit tribulatio. Omni vero operanti bonum: Judaeo secundum tempus primum bene operanti; in Judaea enim principium habuit Ecclesia Christi; et Graeco, id est gentili, posterius tempore operanti bonum, erit gloria, id est illa claritas et honor, quia inter honorabiles erit; et pax, id est in gloria et honore diuturna tranquillitas. Vere Judaeo et gentili indifferenter dabitur gloria, [Col. 0031C] si solummodo bene operati sint.

Nam apud Deum non est acceptio personarum, ut Judaeum male agentem salvet, quia habuit legem; gentilem bene meritum reprobet, quia non fuit de carne Abrahae, cujus fidem melius est imitari, quam ab eo lineam generis trahere; cum multi de Abrahami carne, in gentes transierint, multi vero de gentibus, fidem Abrahae imitando, se dignos promissionibus Abrahae fecerint, et in Judaeos reputati sint ut proselyti. Probat Deum non accipere personam Judaei seu gentilis; quia utrumque judicabit, et modum judicii futuri in utrumque exponit, dicens: Vere apud Deum non est acceptio personarum; quia judicat omnes, et eos qui sine lege, [Col. 0031D] et eos qui in lege sunt. Quicunque enim peccaverunt sine lege, id est non habentes legem scriptam, ipsi peribunt sine lege, id est damnabuntur non de praevaricatione scriptae legis, sed tantum naturalis. Hoc de gentilibus dictum est, et quicunque peccaverunt in lege, id est habentes legem scriptam, ut Judaei, ipsi judicabuntur per legem, id est de praevaricatione datae legis adjuncta peccatis eorum damnabuntur. Opponeret Judaeus, licet transgressus in lege fuerit, se tamen non damnari, sed parcendum sibi a Deo. Contra hoc Paulus: Vere habentes legem de peccato judicabuntur, quoniam apud Deum non sunt justi; et si apud homines revereantur auditores legis, id est qui solummodo legem audierunt, nec eam operati sunt ut Judaei, sed factores legis; sive eam audierint, [Col. 0032A] sive eam solummodo operati sint; illi justificabuntur, seu fuerint gentiles, seu Judaei: solummodo opus legis compleverunt. Hic versus qui sequitur, solummodo de gentilibus agit: probans eos salvari per legem naturalem, facientes eadem quae sunt scriptae legis, et damnari si non fecerint. De utroque agit hic versus, et de salute gentilium propter opus legis, et de damnatione eorumdem, si non operati sint legem, ac si opponeretur Paulo: Dicis quod quicunque factores legis fuerint, salvabuntur, sed gentiles salvari non debent, quia etiamsi opus legis faciunt, indifferenter hoc faciunt, non ducti ratione [nomine], sed casu [causa], ut illi qui de nullis per Scripturas instructi sint.

Contra hoc Paulus: Vere gentiles si fuerint factores [Col. 0032B] legis, justificabuntur, et econtrario si malum operati sint, ira et indignatione damnabuntur; ex merito debent salvari pro bono, et puniri pro malo. Quia ipsi sibi sunt lex, id est naturalem legem in seipsis habent: ipsi, dico, non habentes legem ejusmodi, id est scriptam sicut Judaei, et vere ipsi sibi sunt lex: cum hoc sit quod gentes quae legem scriptam non habent, id est gentiles, faciunt ea quae sunt legis scriptae, id est, quae scripta lex praecipit, naturaliter, id est naturalem legem sequentes. Nec indifferenter ea quae legis sunt faciunt, quia qui ostendunt per operationem scriptum esse in cordibus suis opus legis, deserendo mala, adhaerendo bonis; hoc enim est opus legis, declinare a malo et facere bonum. Quod si per legem naturalem non creditis gentiles salvari, [Col. 0032C] nihil hoc salutem eorum impedit; quia in die cum judicabit Deus, apparebit opus legis scriptum fuisse in cordibus eorum. Tunc in illo die conscientia ipsorum, quae tunc omnibus palam fiet (ibi enim singulorum 17 opera omnibus palam erunt), reddente illis testimonium de bonis seu malis quae fecerunt. Multos enim testes tunc habebunt, cum conscientia eorum nemini occultabitur, et sicut de operibus, sic conscientia eorum reddente illis testimonium cogitationum, quia sicut opera, sic justificabuntur etiam cogitata. Cogitationum dico accusantium eos, si malae sint; aut etiam defendentium eos, si bonae sint: et hoc inter se, quia quae mala fuerint, accusabunt bona et invicem; quia econtrario bona impugnabunt [Col. 0032D] mala. Haec pugna fiet in illis, quorum bona vel mala incerta sunt; sed in quibus bona sine admistione malorum certa sunt, ut in sanctis, et in quibus mala sine refrigerio bonorum certa sunt, ut in valde malis, in his non erit accusationis hujus vel defensionis colluctatio: sed certa salus, valde bonis; indubitata damnatio, valde malis: hoc autem testimonium operum et cogitationum reddet illis sua conscientia in die illo cum judicabit Deus occulta omnium hominum, id est incerta eorum vel bona vel mala. Judicabit utique per Jesum Christum, qui constitutus est judex omnium secundum Evangelium meum, id est secundum quod ego annuntio, quia Deus per Christum judicabit omnia. Probavit gentilem posse salvari naturaliter, facientem opus scriptae legis. Nunc [Col. 0033A] autem probare incipit nihil prodesse Judaeo, quod Judaeus dictus est qui legem et circumcisionem habuit, nisi opus legis et circumcisionis impleverit, dicens: Gentilis legem naturalem habuit, tu autem, Judaee, et naturalem et scriptam legem habuisti.

Considerandum est quod de Judaeo et gentibus secundum priorem statum agat Apostolus: Tu, inquam, cognominaris Judaeus, id est hoc dignitatis cognomen habes, quod Judaeus diceris. Ante Judam Machabaeum illi solum de tribu Juda Judaei vocabantur, Israel autem omnes dicebantur, sed a Juda Machabaeo, propter probitatem ejus dicti sunt omnes Judaei. Concedo, ait Paulus, te cognominari Judaeum, quia tu requiescis in lege. Aliae enim gentes erroneae sunt, non habentes documenta vitae; sed tu [Col. 0033B] quietem habes in scientia legis, et gloriaris in Deo, quia in Israel tantum dicitur notus Deus (Psal. LXXV, I) . Aliae gentes quasi sine Deo sunt, unde te jactando gloriaris. Nosti et voluntatem ejus, scilicet Dei, quid fieri scilicet velit, quid non. Et tu, instructus per legem, probas utiliora, id est de utilibus legis utiliora discernere nosti. Confidis etiam teipsum esse ducem caecorum gentilium; quia si qui de gentilibus in Judaismum transire voluerint, doces eos observare Sabbatum et caetera legis, cum adhuc nescientes quid haec significant caeci sint. Confidis etiam te esse lumen eorum qui in tenebris sunt; cum enim illi observaverint Sabbatum, adhuc ignorantes mysterium Sabbati, illuminas eos docendo [Col. 0033C] quid haec significent, et ad quid valeant, et sic de tenebris ignorantiae educis. Confidis etiam te esse eruditorem insipientium Judaeorum; quia si qui in lege insipientes sint, doces eos esse sapientes. Confidis etiam te esse magistrum infantium; quia si quid simplices nec fari de lege noverint, doces eos disputare de lege; te etiam habentem formam scientiae, quia si quis velit considerare de lege quanta sit, sciat eam tantam esse, quanta scientia tua in ea est; habentem etiam formam veritatis in lege, quia et scientia legis, et quaecumque docet vera esse nosti. Possumus enim habere scientiam Ovidii, nec tamen vera esse scimus, quae ibi narrata intelligimus. Ergo, quoniam quidem dux es caecorum, et de doctrina legis illuminans eos: Tu qui alium [Col. 0033D] doces, quare non doces teipsum? Sic cum debes per legem proficere, rejiciendo opus legis, amplius reus esse convinceris. Tu etiam qui praedicas non furandum, quare furaris? Furabantur inter se Judaei res suas plerumque; quod autem deterius est, furabantur sanum intellectum de lege. Tu etiam, qui dicis non esse moechandum, quare moecharis? Moechabantur ad litteram, moechabantur etiam adulterinum intellectum ponentes in lege, postquam sanum sensum legis furati fuerat. Tu etiam, qui abominaris idola, id est qui gentiles, colentes idola, 18 nec homines vocandos esse judicas, quare sacrilegium facis, id est: tu ipse quare colis idola? Plerumque enim Judaei ad culturam idolorum lapsi sunt; faciebant sacrilegium, denegantes Christo cultum suum. [Col. 0034A] Sacrilegium enim est creaturam quod naturaliter Creatori debet negare, cultum scilicet Deo. Tu etiam qui gloriaris in lege, id est qui jactas te solum legem habuisse, quare inhonoras Deum per praevaricationem legis? Praevaricari in lege est non facere quae facienda praecipit, et facere quae fieri interdicit. Judaei autem deserendo legem, faciendo contraria legi, Deum inhonorabant, quantum ad opinionem hominum, nihil tamen gloriae ejus detrahentes. Vere Deum, in quantum vobis est, inhonoratis, quia nomen Dei blasphematur per vos inter gentes. Cum enim gentes videant vos contraria legi facere, justitiam Dei profanare, cibis gentilium communicare, et similia, dicunt et putant Deum sic vos instituisse, nec satis provide tales cultui suo delegisse. Hoc Ezechiel [Col. 0034B] dixit, licet aliis verbis, de Judaeis inter gentes dispersis, transeuntibus ad idololatriam. Unde Paulus sic ait: Hoc quod dico Deum blasphemari per vos, inter gentes dico, sicut scriptum est; Scriptura enim in hac re testimonium perhibet. Et quia praevaricatus es in lege, ideo circumcisio tua praeputium facta est, id est non plus valet te esse circumcisum, quam gentilem praeputiatum. Sicut superius asseruit nihil prodesse quod Judaeus vocaretur, quodque legem haberet; ita probat hic nihil valere circumcisionem illi, qui circumcisionis mysterium non impleverit. Illa enim abscissio carnis significat carnalem generationem, quae in peccatis est, debere abscindi, et spiritualem generationem exinde esse tenendam.

[Col. 0034C] Diceret Judaeus: Si circumcisio sit praeputium, pro nihilo data est, cum non prosit. Contra hoc Paulus: Circumcisio quidem prodest; si observes legem circumcisionis, id est si, quomodo circumcisio signat, omnia vitia a te circumcidas, prodest quidem, observata lege; sed, si sis praevaricator legis circumcisionis, non abscindendo vitia cordis, circumcisio tua sic facta est praeputium, id est non est utilior tibi quam praeputium gentili. Circumcisio dicitur ipsa munditia carnis. Praeputium, id est caro quae amputabatur, dicitur ipsa immunditia; quia caro ipsa reclinatorium sit libidinis. Et quia circumcisio lege circumcisionis non observata fit praeputium, igitur praeputium, si justitias legis circumcisionis [Col. 0034D] custodiat, fiet circumcisio. Sed ne aliquis audeat contradicere, ponit sub interrogatione, dicens: Si praeputium, id est gentilis (quem tu ipsam immunditiam judicas, te autem circumcisionem, id est ipsam munditiam), si, inquam, praeputium custodiat justitias legis circumcisionis, quod vitia cordis abscindat, etiam carne non amputata, nonne praeputium illius custodientis legem circumcisionis reputabitur in circumcisionem, id est: nonne sic proderit illi quemadmodum circumciso lex custodita circumcisionis; et nonne praeputium quod est consummans, id est implens, legem circumcisionis, et hoc ex natura, id est per naturalem legem, judicabit, id est damnabit, te comparatione sui? te, dico, qui es praevaricator legis servatae per litteram; quia litteralem [Col. 0035A] custodiam eligis, et spiritualem rejicis, praevaricator etiam es per circumcisionem in carne habitam, et in corde non observatam. Vere circumcisio fit praeputium. Nam qui in manifesto, id est solo nomine Judaeus est, hic non est credendus esse Judaeus; neque circumcisio quae est in manifesto, et ita quod in carne tantum, et non in corde, haec non est dicenda circumcisio. Probat iterum quod praeputium (sicut dictum est) fiet circumcisio, dicens: Judaeus in manifesto, non est Judaeus, sed ille qui in abscondito, id est in operum exhibitione Judaeus est, etsi non vocetur hoc nomine; et circumcisio cordis facta in spiritu, id est spiritualiter impleta, non in littera, id est non litteraliter, ut carnalis; haec utique spiritualis est et vera circumcisio: [Col. 0035B] Laus cujus, id est 19 quae laudabilis circumcisio non est ex hominibus, sed est ex Deo. Deus enim solus justitiam cordis dare potest; homines vero amputare carnem, et nihil aliud possunt.

«Quid ergo amplius Judaeo est? aut quae utilitas circumcisionis? Multum per omnem modum. Primum quidem, quia credita sunt illis eloquia Dei. Quid enim si quidam illorum non crediderunt? Nunquid incredulitas illorum fidem Dei evacuavit? Absit! Est autem Deus verax, omnis autem homo mendax, sicut scriptum est: «Ut justificeris in sermonibus tuis, et vincas cum judicaris (Psal. L, 6) .» «Si autem iniquitas nostra justitiam Dei commendat, quid dicemus? Nunquid iniquus est Deus qui infert [Col. 0035C] iram? Secundum hominem dico. Absit! Alioquin quomodo judicabit Deus hunc mundum? Si enim veritas Dei in meo mendacio abundavit in gloriam ipsius, quid adhuc et ego tanquam peccator judicor? Et non sicut blasphemamur et sicut aiunt quidam nos dicere, faciamus mala ut veniant bona, quorum damnatio justa est. Quid ergo? Praecellimus eos? Nequaquam. Causati enim sumus Judaeos et Graecos omnes sub peccato esse, sicut scriptum est: quia non est justus quisquam, non est intelligens, non est requirens Deum (Psal. XIII, 2) .» Omnes declinaverunt, simul inutiles facti sunt: «non est qui faciat bonum, non est usque ad unum (Ibib., 3) .» Sepulcrum patens est guttur eorum, linguis «suis dolose agebant, venenum aspidum sub [Col. 0035D] labiis eorum (Ibid.) .» Quorum os maledictione et amaritudine plenum est, veloces pedes eorum ad effundendum sanguinem (Ibid.) .» Contritio et infelicitas «in viis eorum, et viam pacis non cognoverunt; non est timor Dei ante oculos eorum (Ibid.) .» Scimus «autem quoniam quaecunque lex loquitur, his qui in lege sunt loquitur, ut omne os obstruatur, et subditus fiat omnis mundus Deo; quia ex operibus legis non justificabitur omnis caro coram illo. Per legem enim cognitio peccati. Nunc autem justitia Dei sine lege manifestata est, testificata a lege et prophetis. Justitia autem Dei per fidem Jesu Christi, in omnes et super omnes qui credunt in eum. Non enim est distinctio. Omnes enim peccaverunt, [Col. 0036A] et egent gloria Dei, justificati gratis per gratiam ipsius, per redemptionem quae est in Christo Jesu; quem proposuit Deus propitiatorem per fidem in sanguine ipsius, ad ostensionem justitiae suae, propter remissionem praecedentium delictorum in sustentatione Dei, ad ostentionem justitiae ejus in hoc tempore, ut sit ipse justus et justificans eum qui ex fide est Jesu Christi. Ubi est ergo gloriatio tua? Exclusa est. Per quam legem? Factorum? Non, sed per legem fidei. Arbitramur enim justificari hominem per fidem sine operibus legis. An Judaeorum Deus tantum? Nonne et gentium? Imo et gentium. Quoniam quidem unus est Deus, qui justificat circumcisionem ex fide, et praeputium per fidem. Legem ergo destruimus per fidem? Absit! [Col. 0036B] Sed legem statuimus.»

Quia probavit superius praeputium fieri circumcisionem, et econverso circumcisionem fieri praeputium, opponeret per hoc Judaeus, nihilo plus sub Veteris Testamenti statu collatum esse sibi, quam gentili. Ad hoc refellendum ait Paulus inserendo objectionem Judaei: Quia dixi praeputium reputari in circumcisionem, et econverso, ergo propter hoc dicturus est mihi: Quid amplius collatum esse Judaeo in veteri statu, quam gentili? aut quae utilitas fuit circumcisionis Judaeo, cum gentili idem valeret praeputium? Pro nihilo videretur facta circumcisio, lex superflue data, si absque his potuit bonum legis [Col. 0036C] et circumcisionis haberi, sicut ostenditur in gentili. Habuit utique Judaeus in veteri statu multo amplius collatum sibi (etiam si non observavit), quam gentilis; quod enim circumcisus est et edoctus de caeteris in lege, praeparationes bonae fuerunt et quaedam instructiones, ad intelligendum fidem Christi. Sed gentilis nullam penitus 20 instructionem, praeter naturalem intellectum habuit. Non tamen amplius dico Judaeo quod in fide Christi dignior habendus sit gentili, sed utique magis praeparatus est ad fidem. Quare si non consensit fidei, magis damnatus quam gentilis; si vero consensit, non tamen gentilem dignitate fidei excessit. Quaeris quid amplius collatum sit Judaeo! Multum utique, et per omnem modum, [Col. 0036D] et secundum animam, et secundum corpus, et in unoquoque, et in corpore et in anima, multa bona facta sunt Judaeo, quorum nihil gentilis habuit. In corpore, quia liberavit eos ab inimicis, et dedit eis terram repromissionis, etc. In anima, quia instruxit eos per legem, et habuerunt cognitionem Dei, etc. Et multa similia contulit eis, et in corpore et in anima. De quibus ait Paulus: Multa quidem reponere possem ad comprobandum amplius esse collatum Judaeo quam gentili; sed primum, id est quia hoc praecipuum, est ad probandum quod intendo ponam istud, ideo amplius collatum esse Judaeo, quia credita, id est proposita sunt illis ad instructionem eorum eloquia Dei, praecepta quae Deus dedit in lege et prophetis. Contra hoc Judaeus iterum: Per data [Col. 0037A] eloquia amplus non fuit Judaeo quam gentili, quia non credidit eloquiis Dei.

Vere ait Paulus: amplius per credita eloquia fuit Judaeo; quia si quidam illorum Judaeorum non crediderunt eloquiis Dei, et ideo reprobati sunt, quid impedit ad hoc ut non sit amplius collatum Judaeo quam gentili? Nihil utique impedit; quia, quantum in Deo fuit, praeparavit eos ad fidem, licet increduli permansissent. Vere si quidam illorum non crediderunt, nihil impedit; quia Deus, quod promiserat, propter incredulitatem eorum, implere non dimisit. Nunquid enim incredulitas eorum quorumdam evacuavit fidem, id est impletionem promissorum Dei? Nihil utique eorum quae promisit Deus inexpletum dimisit, et ideo nihil amplius impedit habuisse Judaeum, [Col. 0037B] licet quidam in incredulitate damnati sint. Quaero an propter incredulos evacuata sit fides Dei? Sed absit hoc, ut fides Dei aliquo modo possit vel credatur evacuari! quia, licet quidam illorum non crediderint, tamen Deus est verax, id est impletor omnium quae promisit. Deus utique verax est, sed omnis homo quicunque sit, seu Judaeus seu gentilis, mendax est, id est peccator. Deus enim ad salvandum veniens, omnem hominem sub peccato reperit, et secundum merita salute indignum. Unde palam est fidem et salvationem Dei Judaeis et gentilibus aeque provenire ex gratia. Mendacium dicitur omne peccatum; quia omnis creatura, quae naturaliter obsequi debet Creatori suo, cum transgreditur mandatum Dei, mendosam facit naturam suam, deserens [Col. 0037C] puritatem in qua creata est. Quia Deus sit verax, assero etiam per Scripturae testimonium. Hoc enim dico sicut scriptum est de veritate Dei in psalmo: Deus procul dubio verax est. Ait enim David: Justificeris in sermonibus tuis (Psal. L, 6) , id est: justificando me, verus appareas in promissionibus tuis. Illud ut ad continuationem psalmi legitur, in quo agebat David multorum criminum reus, ut de proditione militis, de morte proximi, de illicita concupiscentia et adulterio agebat, ut horum omnium consequeretur veniam, de qua certus erat per repromissionem sibi de Christo factam, quae ad eos solum facta est qui per Christum salvandi erant; unde confidit se emaculandum ab hoc crimine, alioquin [Col. 0037D] enim indignus esset futura salvatione.

Praeterea notandum est quod cum David, nullum praetendens meritum, ex sola gratia confidat se salvandum, seque in peccatis confiteatur, quo nemo sanctior vixit in lege, neminem ex merito posse salvari, sed per solam gratiam. Justificeris utique in sermonibus tuis, et vincas impios, cum judicaris ab illis non esse Filius Dei, cum vincas eos de hoc justificando homines sicut promisisti. 21 Vel vincas cum judicaris, id est participaris alicui, ut mihi. Aiunt enim me non salvandum propter peccatum, licet mihi repromissus sis. Hic quiddam ingreditur Paulus, quod ab incepto alienum videtur; imponebatur enim ipsi et aliis apostolis, quod docerent bonum esse peccare, quia quanto plura essent [Col. 0038A] peccata hominum, tanto gloriosior appareret Deus, dimittens omnia, quotquot essent, accipientes inde occasionem; quia ubi abundavit delictum, superabundavit ibi gratia, et similia. Quod hic destruere ingreditur Paulus, et satis bene ad rem. Hic enim probabit omnem salutem esse ex gratia Dei, et nihil ex merito hominis, dicens: Quia omnis homo mendax reus inventus est; Deus autem omnem reum justificans ex gratia in promissis verax est. Per hoc apparet quod iniquitas nostra commendat justitiam Dei, id est commendabilem facit Deum, per solam gratiam justificantem homines a peccatis; et hoc utique verum est, quia quanto gratia ejus copiosior est in remissionem peccatorum, tanto procul dubio commendabilior est Deus. Sed licet quaecunque peccata [Col. 0038B] sint dimittat, non tamen inde causam peccandi dat. Iniquitas nostra commendat Deum, sed si hoc est, quod ex iniquitate nostra commendabilior sit Deus, quid ad haec dicemus? Mirabile quid videtur inde consequi. Ideo quid dicemus, quia nunquid Deus iniquus est, quia infert iram, id est ultionem, propter peccatum, quod commendabiliorem, facit Deum? Aequitati videtur hoc esse contrarium. Hoc quod dico non satis esse aequum, quia punit peccatum quod commendat eum, quod totum dico secundum hominem, id est secundum carnaliter intelligentem. Sed ex me hoc dico: absit hoc ut Deus iniquus sit, quia peccatum punit! Et hoc probat ab impossibili, dicens: Vere Deus non est iniquus, inferens iram; quia alioquin, id est, si Deus iniquus esset, quomodo [Col. 0038C] judicabit hunc mundum? Non est credendum ut ille qui constitutus est judex totius mundi, iniquus sit, et hoc impossibile. Vere si iniquus est Deus, mundum non judicabit, quia nec me solum. Me autem ideo non judicabit de peccato, quia sic gloriam ejus augeo. Si enim in meo mendacio, id est propter meum peccatum: abundavit veritas Dei, id est abundantius ostenditur Deus ex veritate promissionis suae dimisisse peccata. Abundavit dico in gloria ipsius Dei: quia quanto plura dimisit, tanto gloriosior de misericordia cognoscitur. Si utique peccatum meum causa est gloriae ejus, quid adhuc, id est quare etiam in hoc mundo et ego (ut alios omittam) judicor, id est contemnor tanquam peccator? Deberem de peccato [Col. 0038D] hoc argui, in quo augeo gloriam Dei? Cur etiam non facimus mala, ut bona misericordiae Dei per hoc veniant in augmentum, sicut nos blasphemamur a quibusdam credere? Sicut etiam nos aiunt illi quidem non solum credere, sed etiam dicere, et praedicare hoc aliis, faciamus mala, id est certatim peccemus, ut veniant bona, id est ut Deus habeat quod multipliciter remittat. Damnatio quorum ita nos blasphemantium justa est, id est juste damnandi sunt pro hac blasphemia. Quia si pro peccato blasphemiae judico hos debere damnari, constat quod non praedico quod peccare bonum sit. Hi autem qui sic sentiebant de misericordia, in misericordia esse gratiam Dei praedicabant. Quia superius probatum est omnem hominem esse mendacem, et Judaeum [Col. 0039A] et gentilem, igitur, o Judaee, dic mihi, quid, id est quae causa est quare praecellere debeamus eos, scilicet gentiles in salvationem? Nequaquam utique praecellimus eos. Vere non praecellimus. Causati enim sumus, id est convenientibus causis et rationibus comprobavimus Judaeos et gentiles omnes (neminem excipio) esse non solum in peccato, sed ita sub peccato depressos, quod nemo per se posset resurgere, sine gratia adjutrice. Probat de Judaeis quod omnes sub peccato sint, dicens: In eo quod dico omnes 22 Judaeos sub peccato esse, Scriptura mihi testimonium perhibet. Hoc enim assero sicut scriptum est in psalmo: quia non est justus quisquam, Illud quia in ordine psalmi legitur, non est utique quisquam justus, id est deserens malum et faciens bonum. [Col. 0039B] Et hoc ideo, quia non est quisquam intelligens. Ideo autem non intelligunt, quia non est quisquam requirens Deum. Quia si Deum requirerent, utique intelligerent, et intelligentes sectarentur justitiam. Nemo in Judaeis justus est, sed omnes declinaverunt male operando in seipsis. Quod nec sufficiens fuit illis, sed etiam facti sunt inutiles, id est depravationi aliorum intendentes; qui adeo declinaverunt, quod non est inter eos qui faciat bonum.

Nec dico ut, pluribus a bono exclusis, aliqui in bono remaneant; sed non est inter eos faciens bonum, eundo usque ad unum (Psalm. XIII) : quia nec unus faciens bonum inter eos relinquitur. Vel non est faciens bonum, donec veniatur ad unum, id est ad Christum per fidem. Qui enim fide ad Christum [Col. 0039C] venerit, hic utique bonum facit. Non est in eis qui bonum faciat, sed guttur eorum est patens sepulcrum; quod receptis cadaveribus fetet, et adhuc ad recipienda cadavera patet. Sic illi et de prioribus peccatis fetent, et adhuc ad patranda scelera inhiant; et (quod aperte facere non possunt) agebant linguis suis dolose (Psal. XIII, CXXXIX) , aliud cogitando, et aliud simulando, et sub labiis eorum (Deut. XXXII) , id est in corde quod est sub labiis, est venenum aspidum insanabile: quia nemo, quandiu consenserit illis, poterit sanari. Os quorum Judaeorum plenum est maledictione. Maledicebant enim Christo, dicentes eum filium fabri, et similia. Plenum est etiam os eorum amaritudine (Psalm. IX) . Amara verba dicebant, inclamantes: Crucifige, crucifige eum (Marc. X, et Luc. XXIII) . Et pedes, id est affectiones eorum Judaeorum, sunt veloces ad effundendum sanguinem. Prius enim voluntate effuderunt sanguinem Christi, quam actu. Et quia adeo iniqui sunt, ideo in viis, id est operibus, eorum est contritio, id est misera per orbem eorum dispersio, facta per Romanos. Est etiam in operibus eorum infelicitas, id est animarum damnatio, quae sola infelicitas dicenda est. Et hoc totum fuit eis ideo, quia cognoscere noluerunt viam pacis, id est Christum, per quem itur ad veram pacem. Et sicut non cognoverunt eum dilectione, sic nec etiam timore. Non est enim timor Dei ante oculos eorum: quia etiamsi in natura timorem Dei haberent, et Deum timendum esse bene reminiscerentur, [Col. 0040A] tamen timorem Dei tunc non habuerunt ante, sed post oculos, quia contempserunt. Diceret fortassis Judaeus haec dicta esse de gentili. Contra quod Paulus: Tu, Judaeus, fortassis arbitraris haec non esse dicta de te; sed ego et quicunque sancti scimus, auctoritati quorum non est obnitendum, scimus utique quoniam quaecunque loquitur lex, id est psalmus iste, procul dubio loquitur his qui sunt in lege, id est Judaeis; hoc nos scire dicimus, ut per hoc dictum obstruatur omne os. Judaeo enim convicto non est qui repugnet, cum gentilem sub peccato non dubium sit ulli. Et sic convictis omnibus subditus fiat omnis mundus, tam in Judaeis quam in gentilibus, Deo; id est confiteantur omnes per solam gratiam Dei se salvari. Et justum est ut omnis mundus [Col. 0040B] subditus sit Deo, et nemo legi; quoniam non justificabitur aliquis ex operibus legis coram Deo, etsi in oculis hominum justus videatur. Sed omnis qui est in lege permanet ibi caro, id est carnalis. Vere nemo justificabitur ex operibus legis. Nam per legem habetur cognitio peccati, et non justificatio a peccatis. Quia si aliqui, ut Moyses et David, sub lege justificati sunt, non hoc habuerunt ex lege, sed per fidem Christi, quem Redemptorem credebant et exspectabant. Sic omnes justi sub veteri lege non per legem, sed per Christum justificati sunt, quem credentes exspectabant venturum.

Nota: in prima conditione hominis, homo superbiendo 23 cecidit; quem Deus diu exspectavit, ut, [Col. 0040C] si posset, per naturalem intellectum resurgeret. Ad quod postquam homo se inefficacem comperit, dixit quia, si legem haberet, per quam mala a bonis, et e converso bona a malis discerneret, sic tandem resurgere posset. Deus autem, ut hominem ubique per se impotentem ostenderet, dedit legem qua bona a malis discernere posset; nec tamen sic liberari potuit. Deus utique sic futurum de homine bene cognoverat, sed pro voto hominis et naturalem intellectum dimisit, et postea legem indulsit, ut, per haec concessa non liberatus, crederet se nihil esse per se, et sic ad gratiam Dei confugeret, quam Deus post naturalem intellectum, post legem, quae ad justificationem non sufficiebant, convenienter indulsit, postquam jam nec putari poterat aliud genus salvationis. [Col. 0040D] Et quia per legem sola cognitio peccati, igitur nunc tandem hoc ostenso, manifesta justitia est Dei sine lege, id est apertum est Deum justificare credentes, per solam gratiam sine omni lege. Illud autem illativum est: quae justitia Dei testificata est per gratiam fieri, a lege Moysi et a caeteris prophetis. Probato quod justitia Dei fiat sine lege, subjungit per quae fiat: per fidem scilicet, et per effusionem sanguinis Christi, dicens: Justitia Dei non fit per legem, sed fit per fidem Jesu Christi in omnes illos qui credunt. Quicunque enim in Christum credit, justificabitur a peccatis, et etiam super omnes; quia justificatus nunquam tantum mereri potest, quin gratia Dei meritum ejus retribuendo superet. Vere omnes justificantur per fidem. Nam non est distinctio, ut hic justificetur per meritum, [Col. 0041A] hic per gratiam, propterea non est distinctio, quia omnes, tam Judaei quam gentiles, peccaverunt, ut supra ostensum est; et ideo omnes egent gloria Dei. id est justificari per Deum: in qua re gloriosus apparet Deus.

Egebant utique gloria Dei, quia justificati sunt gratis sine merito eorum; per gratiam ipsius, id est per effusionem sancti Spiritus, cujus gratia data est per praecedentem redemptionem, quae est in Christo Jesu, id est per datum pretium sanguinis Christi: quem Jesum Deus Pater proposuit, id est in propatulo hominem factum mundo exposuit propitiatorem. In Christo enim Deus propitiatus est mundo per fidem, id est his qui sanam fidem de Christo habent. Propitiatorem etiam in sanguine ipsius Christi; quia nec [Col. 0041B] fides sine effusione sanguinis, nec sanguis sine fide ad salutem proficeret. Deus utique sic proposuit Christum ad ostensionem justitiae, id est, ut ostenderet se justum et veracem, propter remissionem delictorum praecedentium, id est ut remitterat delicta Abrahae et justorum, praecedentia in sustentatione Dei. Deus enim delicta eorum cum fierent patienter sustinuit, donec in tempore gratiae purgaret illos ab eis. Proposuit etiam Deus Christum propitiatorem ad ostensionem justitiae, id est, justificationis ejus, scilicet, ut in hoc tempore gratiae omnibus satis ostensum esset; cum neque naturalis intellectus, neque lex data a vinculo peccati liberaret, quod solus Deus justificare posset. Hoc, inquam, ostenderetur ut sit Deus ipse justus, id est, verax in completione [Col. 0041C] promissorum; et ut sit justificans omnem eum a peccatis qui est ex fide Jesu Christi. Quandoquidem (ut supra probatum est) omnis justitia per fidem est, et in omnes. Non enim distinguitur Judaeus a gentili, cum omnes aeque peccaverint; ergo, o Judaee, ubi est tua gloriatio? Non tibi relinquitur unde jam glorieris in lege, cum per legem nulla sit justificatio, sed omnis per fidem. Propterea exclusa, id est ablata est tua gloriatio, qua per legem te praeferebas gentili. Sed per quam legem exclusa est glorificatio tuae legis? An per similem legem factorum ablata est? Lex vetus erat lex factorum; quia similiter necesse erat in ea operari immolando, caeteros ritus carnales observando, velut in agro aut 24 vinea. [Col. 0041D] Quia si Deus huic legi factorum aliam similem legem superinduceret, videretur incongruum et indifferens, ut per facta facta repelleret. Ideo ait non per legem factorum exclusa est gloria tua; sed per legem fidei, id est per fidem justificantem, cujus fidei lex est Evangelium. Vere per fidem excluditur gloriatio tua: nam fides sola justificat, sine omni opere legis. Et huic loco inserit auctoritatem, dicens: Ego et justi mecum arbitramur justificari hominem per solam fidem sine operibus legis, id est licet nulla praecesserint opera legis, sola tamen fides sufficit ad hominis justificationem.

Diceret Judaeus: Concedo per fidem justificari, sed solos Judaeos. Contra hoc Paulus: Non est credendum quod Deus Judaeos solos per fidem justificet. [Col. 0042A] An enim Deus creator est tantum Judaeorum? Nonne sicut Judaeorum ita et gentium creator est? Non solum Judaeorum, imo etiam gentium Deus est. Quia si aeque gentiles creavit ut Judaeos, constat Deum utrosque velle aequaliter salvare. Vere qui Deus est Judaeorum, est Deus gentium; quoniam quidem unus est Deus omnium. Quia si unus tantum est Deus, constat eumdem esse Deum gentium quem et Judaeorum. Quandoquidem unus gentium et Judaeorum est Creator, constat quod hic unus idem est, qui justificavit circumcisionem, id est Judaeos ex fide, et non per legem, et qui justificavit praeputium, id est gentiles similiter per fidem. Hi qui insidiantur litterae, dicunt quiddam expressius notari, per hoc quod ait ex fide, quam ubi ait per fidem. Vult enim [Col. 0042B] designare dicens ex fide, quod nec etiam aliquod initium justificationis habuerint Judaei nisi ex fide. De gentibus vero quia nulla erat dubietas, non sic expressit. Sed Augustinus dicit aequipollere ex fide et per fidem, cum alibi dicat Apostolus Judaeos per fidem, gentiles ex fide justificari. Et quia dicimus per fidem solam justificari sine operibus legis, ergo, id est an propter hoc destruimus legem per fidem inductam? Absit hoc ut fides legem destruat! Nos utique non destruimus, sed potius statuimus, id est stabilem et valentem comprobamus fuisse legem. Nisi enim fides sequeretur quae justificaret, pro certo lex vetus irrita esset; quia neque res, neque figura fieret. Sed modo valens esse probatur, per hoc quod figuravit gratiam, quae sic justificaret per fidem. [Col. 0042C] Vult etiam comprobare per exemplum Abrahae quod lex justificare non possit, et ad hoc fides sola sufficiat, qui priusquam legem circumcisionis haberet, per fidem solam justificatus est, dicens.

«Quid ergo dicemus invenisse Abraham patrem nostrum secundum carnem? Si enim Abraham ex operibus legis justificatus est, habet gloriam, sed non apud Deum. Quid enim Scriptura dicit? Credidit Abraham Deo, et reputatum est illi ad justitiam (Gen. XV, 6; Galat. III, 6; Jac. II, 23) .» Ei autem qui operatur merces non imputatur secundum gratiam, sed secundum debitum. Ei vero qui non operatur, credenti autem in eum qui justificat [Col. 0042D] impium, reputatur fides ejus ad justitiam secundum propositum gratiae Dei; sicut et David dicit beatitudinem hominis, cui Deus accepto fert justitiam sine operibus: «Beati quorum remissae sunt iniquitates et quorum tecta sunt peccata. Beatus vir cui non imputavit Dominus peccatum (Psal. XXXI, 1) .» Beatitudo ergo haec in circumcisione «tantum manet, an etiam in praeputio? Dicimus enim quia reputata est Abrahae fides ad justitiam. Quomodo ergo reputata est, in circumcisione, an in praeputio? Non in circumcisione, sed in praeputio. Et signum accepit circumcisionis signaculum justitiae fidei quae est in praeputio, ut sit pater omnium credentium per praeputium, ut reputetur et illis ad justitiam. Et sit [ alias, ut] [Col. 0043A] pater circumcisionis, non his tantum qui sunt ex circumcisione, sed et his qui sectantur vestigia fidei, quae est in praeputio patris nostri Abrahae. Non enim per legem promissio Abrahae, aut semini ejus, ut haeres esset mundi, sed per justitiam fidei. Si enim qui ex lege 25 haeredes sunt, exinanita est fides, abolita est promissio. Lex enim iram operatur. Ubi enim non est lex, nec praevaricatio. Ideo ex fide ut secundum gratiam firma sit promissio omni semini: non ei qui ex lege est solum, sed et ei qui ex fide est Abrahae, qui pater est omnium nostrum: sicut scriptum est: «Quia patrem multarum gentium posui te (Gen. XVII, 5) ,» «ante Deum cui credidisti: qui vivificat mortuos, et vocat ea quae non sunt, tanquam ea quae sunt: [Col. 0043B] Qui contra spem in spem credidit, ut fieret pater multarum gentium secundum quod dictum est ei: Sic erit semen tuum, sicut stellae coeli, et tanquam arena maris (Gen. XIII, 15) .» Et non infirmatus «est in fide, nec consideravit corpus suum emortuum: cum jam fere centum esset annorum, et emortuam vulvam Sarae. In repromissione etiam Dei non haesitavit diffidentia, sed confortatus ex fide dans gloriam Deo, plenissime sciens quia quaecunque promisit Deus, potens est et facere, ideo et reputatum est illi ad justitiam. Non est autem scriptum tantum propter ipsum, quia reputatum est illi ad justitiam, sed et propter nos, quibus reputabitur credentibus in eum. Qui suscitavit Jesum Christum Dominum nostrum a [Col. 0043C] mortuis. Qui traditus est propter delicta nostra, et resurrexit propter justificationem nostram.»

Quoniam quidem ex operibus legis nulla justificatio, sed per fidem tantum, ergo quid dicemus? Abraham patrem nostrum sic gentium ut Judaeorum secundum fidem invenisse secundum carnem, id est secundum carnalis legis observantiam? Vel ita: Quid dicemus invenisse ex carnis circumcisione Abraham patrem nostrum, id est Judaeorum, secundum carnem, id est secundum propaginem carnis; qui omnium credentium pater est secundum institutionem fidei? Nullam utique justificationem ex operibus legis invenit Abraham: quod ita probat, per quoddam inconveniens. Vere Abraham non est justificatus per [Col. 0043D] legem. Nam si justificatus esse credatur ex operibus legis, habet quidem gloriam apud homines, sed non apud Deum gloriosus est, quia nec in conspectu ejus justificatus est, quod impossibile est ut quilibet justificatus apud Deum sit ingloriosus. Vel ita: si Abraham justificatus est ex lege, habet inde referendam gloriam meritis suis, sed non apud Deum, id est non esse hoc referendum gratiae Dei: sed derogare gratiae Dei, et derogantem justificari qui injustus est, simul esse non possunt. Probavit per legem non posse justificari, per praemissum inconveniens probat per fidem justificari, per sequentem auctoritatem, dicens: Impossibile est ex operibus legis justificari, sed fides justificat, teste Scriptura. [Col. 0044A] Quid enim Scriptura dicit? Hoc scilicet, Abraham credidit Deo, et illud credere reputatum est ei ad justitiam, id est per fidem qua Deo credidit, meruit justificari. Reputatum est, ideo dicit, quia multoties et diversis temporibus repromisit hoc illi Deus, et nulla vice Abraham haesitavit, sed semper credidit. Quia dixit de Abraham, eum scilicet justificatum per fidem, et non per opera legis, adaptat omnibus dicens: Non soli Abrahae hoc fit, nihil scilicet justificationis invenire ex operibus legis, sed etiam omni ei qui operatur, id est qui legem operum, id est veterem, et non gratiam sequitur: illi non computatur merces secundum gratiam, id est iste quaerit remunerari non per gratiam Dei, sed secundum debitum, id est secundum quod meritis operum [Col. 0044B] suorum debetur. Ei vero qui non operatur, id est qui legem operum non sequitur, sed credenti in eum qui justificat impium, id est qui ex impio, si credidit, facit justum, fides, inquam, ejus credentis reputatur illi ad justitiam: quia justificatur sine omni merito: per solam fidem, sicut supra ostensum est in Abraham. Vel aliter: Licet dixerim per fidem solam sine lege justificari, tamen ei qui operatur, id est qui tempus habet operandi, non est vacandum otio, sed bene operando credendum est veniente gratiae. Non enim talibus qui aetatem operandi habent imputatur merces; sed fit retributio, non gratia tantum, sed secundum debitum, id est sic debent mereri, 26 ut per meritum adjuvent gratiam. Ei vero qui non operatur, id est qui non habet tempus operandi ut [Col. 0044C] pueri statim morientes, sed credenti in eum qui per fidem justificat impium, illi reputatur fides ejus ad justitiam, id est sola fides sufficit ad justificationem ejus, cui tenera aetas opera negavit.

Sicut superius probavit per exemplum Abrahae, omnem credentem justificari per fidem, ita hic probare incipit per auctoritatem David, omnem justificationem esse ex gratia. Sicut enim fides per gratiam, ita justitia ex sola gratia Dei habetur. Unde sic ait: «Fides reputatur omni credenti ad justitiam:» quae justitia est secundum propositum gratiae Dei, id est omnis justificatio fit per gratiam Dei: quae gratia proposita et praeparata est omni credenti. Justitia utique fit per gratiam Dei, sicut non ego solus, sed et David dicit: hoc, scilicet ejus hominis [Col. 0044D] esse beatitudinem, id est vitae hujus munditiam, et in futuro vitam aeternam; cui Deus accepto, id est acceptabili Deo: vel cui Deus accepto, id est gratis sine merito fert justitiam, id est quem Deus ex gratia justificat, sine operibus justificationem promerentibus. Hoc utique ait David ita dicens (Psalm. XXXI, 1) : Beati sunt illi quorum iniquitates remissae sunt. Non determinat per quem, sed sequens versus innuit a Domino has remitti. Illi utique sunt beati: iniquitates quorum, id est in quibus naturalis fomes peccati remissus et debilitatus est, quod jam in actum transire non potest, si velint uti libero arbitrio confortato. Sed quia remissum esse fomitem peccati non sufficeret ad salutem, nisi praeterita peccata dimitterentur, [Col. 0045A] addit. Et beati sunt illi, peccata quorum actualia tecta sunt in baptismo Tecta ideo: quia Deus jam non videt ad puniendum. Beatus etiam vir ille cui Dominus non imputavit peccatum originale. Hic non multum videtur agere de gratia. Sciendum tamen est quod totus psalmus versatur circa commendationem gratiae Dei, et probat neminem posse justificari nisi per gratiam. Quoniam quidem ita legitur in David: Ergo per auctoritatem hanc constat quod beatitudo, id est justificatio (sicut dictum est) fit per gratiam. Sed cum sic fiat, videamus an haec beatitudo maneat in circumcisione, id est in Judaeis tantum: an sicut in Judaeis, sic etiam in praeputio, id est in gentilibus. Vult iterum probare per Abraham qui, priusquam circumcideretur, [Col. 0045B] per fidem justificatus fuit, sic gentiles per gratiam justificari, ut Judaeos, dicens: Ideo quaero an in circumcisione solum, an in praeputio maneat haec justificatio: quia nos dicimus quod fides Abrahae reputata est ei ad justitiam, id est quod Abraham per fidem justificatus sit: et cum per fidem justificatus sit, ergo dicendum restat quomodo, id est in quo statu reputata est ei fides ad justitiam, an in circumcisione, an priusquam circumcideretur, dum adhuc esset in praeputio, id est in gentilitate? Quaero in quo statu, sed palam est quia in circumcisionis tempore non est justificatus per fidem, sed dum adhuc maneret in praeputio. Quia si Abraham incircumcisus adhuc per fidem justificatus est, quare similiter gentiles incircumcisi non justificentur si fidem habeant? Opponeret [Col. 0045C] iterum Judaeus: Si circumcisio nihil ad justificationem Abrahae profuit, quare postquam justificatus est se circumcidit? Opportune, inquam, ut veritatem rei quam habebat occultam in anima, figuraret in carne: intendens magis docere circumcisionem cordis quam carnis, quod aequipollenter ait. Et licet Abraham in praeputio justificatus sit, tamen postea accepit in carne signum circumcisionis et justificationis habitae, non ut per circumcisionem justificaretur, sed ut sic ostenderetur justus. Signum dico non apertum omnibus, sed signaculum, quod quiddam occultum contineret: a similitudine cerae cui imprimitur sigillum, quae in se continet quod extra non apparet. Sic circumcisio carnis signum [Col. 0045D] quidem erat interioris justitiae, quod vix aliqui Judaei sane attendebant. Signaculum dico justitiae fidei, id est justificationis habitae 27 per fidem, quae fides et quae justitia est in praeputio, id est consideratur in Abraham tempore praeputii, et convenienter in eo statu Abraham justificatus est, ut ita sit pater, id est institutor secundum formam fidei, non solum Judaeorum, sed et omnium credentium; sit, inquam, pater fidei omnium per praeputium, id est per fidem in tempore praeputii habitam. Et quemadmodum illi, sic illis omnibus credentibus reputetur credere suum ad justitiam. Et sicut Abraham pater est fidei, ita sit pater, id est institutor, circumcisionis, id est justificationis, quae ex fide consequitur. Sit pater dico non his tantum qui sunt ex circumcisione [Col. 0046A] carnis, id est Judaeis, sed etiam omnibus his qui sectantur vestigia fidei Abrahae, exemplo illius bene operando per fidem, quae fides est habita in tempore praeputii, patris nostri Abrahae. Vere Abraham pater erit omnium credentium, non per legem sed per fidem. Nam hujus rei promissio, scilicet, ut esset haeres mundi, quod idem est quod esse patrem omnium gentium: haec, inquam, promissio non est facta per legem, id est merito legis, sed merito fidei: quod si non est promissum per legem, nec impleri debet per legem; quod sic ait: Promisit quidem Deus Abrahae aut semini ejus, id est Christo, ut esset haeres mundi; ubi dictum est: Dabo gentes haereditatem tuam (Gen. XVII) , etc. Hoc, inquam, non promisit per legem, sed per justitiam fidei, id est quae [Col. 0046B] justitia ex fide sequitur, quam fidem et justitiam fidei oportet habere omnes, qui se volunt annumerari in haereditatem Christi: Abraham autem fidem in se habuit, et justitiam quam oportet imitari filios ejus. Vere per legem non fit promissio: quia si ii tantum qui sunt ex lege, id est Judaei, sunt haeredes promissionis Abrahae, ergo fides Christi est exinanita, id est inanis est, et frustra recepistis eam, o Judaei, si lex sufficiebat vobis, ut haeredes essetis: quod maximum inconveniens judicatis vosipsi, ut fides Christi frustra sit. Nec hoc solum est, sed etiam si Judaei solum haeredes sunt, sic abolita, id est deleta, est promissio et falsa: quod dictum est: In semine tuo benedicentur omnes gentes (Gen. XVII) , cum in solis Judaeis haec benedictio fiat. Vere qui ex [Col. 0046C] lege sunt tantum, non merentur haereditatem. Nam lex operatur et meretur solummodo iram: quia si qui sub lege bene operati sunt, per fidem hoc fuit, et non per legem. Vere lex operatur iram; nam praevaricationem, et vere praevaricationem: nam si ubi non est lex, non est praevaricatio, et ubicunque est praevaricatio, ibi lex est. Propter supradicta qui ex lege sunt, haeredes non erunt: sed ideo qui ex fide sunt, haeredes erunt, ut promissio facta et implenda secundum gratiam firma sit omni semini, id est, omni imitanti Abraham per fidem: non ei solum qui ex lege est, id est Judaeo, sed etiam omni ei qui est ex fide Abrahae, id est, qui per fidem sequitur Abraham: qui Abraham est pater omnium nostrum, [Col. 0046D] tam gentilium quam Judaeorum, secundum formam fidei et justitiae. Pater utique omnium est, sicut scriptum est in Genesi. Illud quia ad ordinem litterae de qua sumptum est, respicit: hoc, inquam, scriptum est: Ego disposui te, Abraham, futurum patrem secundum institutionem fidei multarum gentium: te dico per justitiam factum ante Deum, id est, in beneplacito Dei cui credidisti.

Hinc sequuntur verba Pauli: Qui Deus mortuos peccato vivere facit, justificatos per fidem: nec tantum vivificat, sed etiam per gratiam vocat ea quae non sunt, id est gentiles, qui propter non habitam legem nihil esse videntur: tanquam ea quae sunt, id est, quemadmodum vocat Judaeos qui se solos esse per legem gloriantur. Probavit superius per Abraham [Col. 0047A] omnem justificationem esse ex fide: ut autem in plenitudine fidei perfecte imitemur Abraham, determinat qualitatem fidei Abrahae: ut sicut quaecunque secundum visum hominum impossibilia credidit sibi per Deum impleri, sic et nos de potentia Dei non haesitemus, opponentes ei legem naturae. Unde sic ait: Abrahae 28 dictum est: Posuit te patrem multarum gentium: qui Abraham credidit, contra spem in spem, posset dicere contra opinionem. Spes Domini certa exspectatio rei futurae dicitur; sed congrue dixit contra spem, quia secundum legem naturae visa annositate sua et sterilitate uxoris, certissime sperabat non jam se habiturum semen: sed contra spem, quam sibi lex naturae porrigebat, credidit in spem, quam, fracto jure naturae, [Col. 0047B] omnipotentia Dei suggerebat. Credidit utique hoc ut fieret pater multarum gentium: de quo secundum hominem satis ambigere posset, cum videret se unius tantum filii procreatorem. Credidit, inquam, illud totum quod dictum est ei, id est credidit se patrem futurum multorum, non solum secundum propaginem carnis, sed secundum imitatam formam fidei. Hoc, inquam, dictum est ei: Sic erit semen tuum, Abraham, «sicut stellae coeli, et sicut arena maris (Gen. XV, 5) .» Per stellas coeli, spirituales filios Abrahae, luce virtutum conspicuos, significat. Per arenam maris, infructuosos carnales filios. Sic promissum est Abrahae, et accepta hac promissione quandiu differebatur, propterea non est infirmatus in fide: ut minus crederet firmae promissioni [Col. 0047C] sibi factae; utque firmus in fide promissae rei perduraret, non consideravit corpus suum emortuum, id est non pensavit naturalem defectum generandi posse immutare voluntatem Dei, cum esset fere centum annorum, et tempus generandi jam in eo praeteriisset. Et non consideravit vulvam Sarae emortuam, id est genitalia uxoris defecisse, et vitio sterilitatis et annorum antiquitate. Non est infirmatus in fide primae promissionis: in repromissione etiam Dei, quia Deus multoties idem ipsi repromisit. In repromissione utique illa, qua Deus, priusquam finiretur annus, se daturum filium promittebat, in hac utique non haesitavit diffidentia. Haesitavit quidem admirando et revolvendo secum mysterium rei, sed non [Col. 0047D] haesitavit per diffidentiam, ut diffideret non implendum sibi totum quod Deus promiserat, sed confortatus est fide. Cum enim posset objicere rem toties promissam, diu sustinendo: Dubium me mora facit, fortior in credulitate rei promissae surrexit: dans inde gloriam Deo: nihil meritis suis de bono hujus promissionis ascribens: sed in omnibus glorificans Deum, sciens hoc plenissime, sine omni haesitatione: quia quaecunque promisit Deus, potens est etiam facere, juxta omnem modum quem promisit. Et ideo quia sciens promissis Dei plenissime fidem adhibuit, non solum completum est ei promissum, quia sic credidit, sed etiam reputatum est illi ad justitiam, id est merito tantae fidei meruit justificari. Quia modo satis modum fidei Abrahae expresserat, [Col. 0048A] quae de eo dixit adaptat suae intentioni, dicens: Quia sic credidit Abraham, ideo justificatus est. Hoc tamen de Abraham non hic scriptum tantummodo propter ipsum Abraham, de tanta fide laudandum. Hoc, scilicet, quia reputatum est illi ad justitiam: sed etiam scriptum propter nos, in fide Abrahae conformandos, quibus credentibus credere nostrum (sicut in illo videmus) nobis ad justitiam reputabitur. Credentibus dico in eum qui suscitavit Christum Jesum Dominum nostrum a mortuis, id est sicut Abraham, quod contra naturam erat, a Deo se accepturum credidit; sic neque nos haesitemus credere et confiteri, licet contra jus naturae sit Christum surrexisse a mortuis. Qui enim auctor est naturae, sicut placuit potuit eam invertere. Haec duo [Col. 0048B] quae sequuntur: traditus est ad mortem, et resurrexit propter justificationem, ad probationem praemissorum necessaria non erant, sed ad instructionem Romanorum vidit ea opportuna, et ideo subjunxit: Qui traditus est: non determinat ad quid, sed satis patet quia ad mortem. Et hoc propter aelicta nostra, id est, ut nos mundaret a delictis nostris, qui etiam resurrexit propter justificationem nostram, id est, ut nos mundatos a delictis nostris, per positionem virtutum justos efficeret. 29 Non ideo, ait, mortuus est propter delicta nostra, resurrexit propter justificationem, quin mors ejus causa sit nostrae justitiae, et resurrectio causa remissionis peccatorum. Sed ideo ait resurrexit, propter justificationem, ut ostenderet resurrectionem ejus sic esse [Col. 0048C] causam nostrae justificationis, ut esset signum rei futurae in nobis: duplicis scilicet resurrectionis. Prima est, qua in baptismo a morte peccati resurgimus, ad vivendum in justitia. Haec autem resurrectio animae, quae prius mortua in peccatis, nunc autem confortato libero arbitrio potest obniti omni malae suggestioni, Deumque cognoscit. Secunda resurrectio est futura secundum corpus: quando, impassibilitate et immortalitate resumpta, conregnabimus Christo, si prima resurrectio integre fuerit custodita, quae resurrectio Christi et Pentecostes, quae de eadem resurrectione pendet, ideo variis temporibus celebrantur, quia adhuc ventura praesignant, nec solum de praeteritis agunt, ut festum Nativitatis.

«Justificati igitur ex fide, pacem habeamus ad Deum per Dominum nostrum Jesum Christum: per quem habemus accessum per fidem in gratiam istam in qua stamus, et gloriamur in spe gloriae filiorum Dei. Non solum autem, sed etiam gloriamur in tribulationibus: scientes quod tribulatio patientiam operatur, patientia autem probationem, probatio vero spem. Spes autem non confundit: quia charitas Dei diffusa est in cordibus nostris, per Spiritum sanctum qui datus est nobis. Ut quid enim Christus, cum adhuc infirmi essemus, secundum tempus pro impiis mortuus est? Vix enim pro justo quis moritur. Nam pro [Col. 0049A] bono forsitan quis audeat mori? Commendat autem charitatem suam Deus in nobis, quoniam, si cum adhuc peccatores essemus secundum tempus, Christus pro nobis mortuus est, multo igitur magis nunc justificati in sanguine ipsius, salvi erimus ab ira per ipsum. Si enim cum inimici essemus, reconciliati sumus Deo per mortem Filii ejus, multo magis reconciliati salvi erimus in vita ipsius. Non solum autem, sed et gloriamur in Deo per Dominum nostrum Jesum Christum, per quem nunc reconciliationem accepimus. Propterea sicut per unum hominem peccatum in hunc mundum intravit, et per peccatum mors; et ita in omnes homines mors pertransiit, in quo omnes peccaverunt. Usque ad legem enim peccatum [Col. 0049B] erat in mundo. Peccatum autem non imputabatur, cum lex non esset: sed regnavit mors ab Adam usque ad Moysen, etiam in eos qui non peccaverunt in similitudinem praevaricationis Adae, qui est forma futuri. Sed non sicut delictum, ita et donum. Si enim illius delicto multi mortui sunt, multo magis gratia Dei et donum in gratia unius hominis Jesu Christi in plures [ homines ] abundavit: et non sicut per unum peccatum [ delictum ]: ita et donum. Nam judicium ex uno in condemnationem, gratia autem ex multis delictis in justificationem. Si enim in unius delicto mors regnavit per unum, multo magis abundantiam gratiae et donationis et justitiae accipientes, in vita regnabunt per unum Jesum Christum. Igitur sicut [Col. 0049C] per unius delictum in omnes homines in condemnationem, sic et per unius justitiam in omnes homines in justificationem vitae. Sicut enim per inobedientiam unius hominis, peccatores constituti sunt multi, ita et per unius [ hominis ] obedientiam justi constituentur multi. Lex autem subintravit, ut abundaret delictum; ubi autem abundavit delictum, superabundavit et gratia, ut sicut regnavit peccatum in mortem, ita et gratia regnet per justitiam in vitam aeternam, per Jesum Christum Dominum nostrum.»

Quandoquidem sufficienter ex superioribus probatum est omnem justificationem esse ex fide; [Col. 0049D] igitur justificati ex fide, habeamus pacem, id est concordiam inter nos: ut neque Judaeus gentili, nec gentilis Judaeo in hac nova gratia se praeferat. Ut autem magis eos et a discordia deterreat, et ad concordiam inducat, ait. Habeamus pacem ad Deum. Si enim inter nos discordes fuerimus, ad Deum utique pacem non habemus. Habeamus dico pacem per Dominum 30 nostrum Jesum Christum, cui in omnibus obedire debemus: qui tradi voluit ad mortem propter delicta nostra, etc. Per quem Christum non solum delicta dimissa sunt, vita et justitia data, sed etiam habemus gratiam istam, id est tam excellentem, ut depellere morbos facereque miracula. Sed ne Judaei opinarentur per meritum legis aliquem gradum habere in hanc gratiam, ait [Col. 0050A] Paulus: Per quem, Christum, etiam accessum, id est primum gradum veniendi ad hanc gratiam, habemus: quam gratiam consequimur per fidem, sicut justificationem, quia et fides justificat; et fides gratiam hanc dat in qua gratia nos stamus, id est perseveramus. Adae quidem multa gratia collata est, sed in ea non stetit. Et stando in hac gratia gloriamur in spe gloriae filiorum, id est ex eo quia certissime speramus nos habituros gloriam quam habent filii Dei; non solum autem, spe hujus gloriae, sed etiam gloriamur in tribulationibus. Haec est maxima virtus, in hoc gaudere quod naturale est formidare: ideo in tribulationibus gloriamur, quia scientes sumus quod tribulatio patientiam operatur, id est quia usus et consuetudo tribulationum nutrit [Col. 0050B] patientiam. Patientia autem operatur probationem, id est purgationem; quia sicut aurum purgatur per ignem, sic quod in istis purgandum est igne tribulationis excoquitur: unde eos qui in tribulatione vitam finiunt, sanctos sine aliqua haesitatione confidimus, quia quidquid prius peccaverunt, ignis tribulationis totum excoxit. Eos vero qui in pace vitam finiunt, quantumcunque laudabiliter vixerint (nemo enim sine sorde est) sine certa miraculorum ostensione, in catalogo sanctorum non annumeramus. Probatio vero operatur spem; certissime enim sperare potest, qui sufficienter purgatus est. Spes autem sic post purgationem habita non confundit, id est, non facit erubescere eos qui sperant, quos faceret confusibiles si inexpleta esset. Vere spes [Col. 0050C] non confundit, sed implebitur, quod certum habemus per Spiritum sanctum qui datus est nobis. Spiritus enim sanctus, jam nos ex parte deificans, certitudinem dat: quia nos plenarie deificabimur in futuro, illuminati secundum animam majori cognitione Dei, et secundum corpus incorruptibiles futuri. Quia Spiritus sanctus datus sit nobis apparet ex eo, quia charitas Dei diffusa est in cordibus nostris, id est quia dilectio Dei amplificata est in cordibus nostris, quia parati sumus pro eo et pati et mori. Vel aliter: vere non confundit, sed implebitur: quod patet ex eo, quia charitas Dei diffusa est, id est, quia Deus abunde diligit nos, et quia charitas Dei adeo ferveat erga nos. Hoc sentimus [Col. 0050D] in cordibus nostris illuminatis per Spiritum sanctum qui datus est nobis. Probat quod spes (sicut dictum est) impleatur, diversis de causis: tum quia si non impleretur, frustra Deus homo esset factus, mortem gustasset, nisi spem consummando quod coeperat pie perficeret. Tum etiam ideo, si cum impii essemus et damnationis meritum esset in nobis tantum, quid facere voluit ut pro nobis, impiis, difficultatem mortis subiret, non est ambigendum quin nos, jam justificatos et jam meritum salvationis praetendentes, salvos faciat: quod facile est ei, quia non oportet eum amplius mori. Unde sic ait: Vere spes non confundit, sed implebitur, quia nisi sicut speramus consummaretur: Ut quid Christus mortuus est justus pro impiis? Vel vice [Col. 0051A] impiorum, quia impii mori deberent pro peccato suo, vel causa impiorum redimendorum. Diceret aliquis quia mortuus est, ideo non potest. Mortuus dico secundum tempus: die enim tertia surrexit. Iterum adversarius: impii quidem fueratis, sed jam tempore mortis ejus justificati: impiis dico ita cum adhuc tempore mortis suae infirmi essemus, id est, in impietate perduraremus. Frustra justus mortuus est pro impiis, si justificatos salvare deserit. Non est credendum quod inexpletum dimittat, pro quo tantam difficultatem subiit. Diceret aliquis: Fuitne adeo magnum 31 mori pro impiis? Ita inquam. Vix enim quis, id est aliquis, vel morte dignus, vel cito moriturus, moritur pro justo, id est, vel vice vel causa justi. [Col. 0051B] Unde magnum quid esse constat Christum, qui respectu justitiae suae non moriturus erat, mori pro impiis? Ideo dico vix aliquem mori pro justo: nam forsitan aliquis audeat mori pro bono. Quia si dubietas est utrum quis moriatur pro bono, magnum fuit mori Christum pium pro impio. Vix aliquis audeat mori pro justo; sed Christus pro nobis mortuus est, et per hoc commendabilem facit Deus suam charitatem in nobis: quoniam si cum adhuc essemus peccatores, mortuus est Christus, quod tam difficile et indebitum fuit, justus pro nobis peccatoribus; igitur, id est propterea, multo magis credendum est quod nos justificati nunc, qui prius peccatores eramus, in sanguine ipsius, id est per effusionem sanguinis ejus, salvi erimus, liberati ab ira per ipsum, [Col. 0051C] quem amplius non oportet a statu suo mutari, uti quando pro peccatoribus mortem subiit. Et quia possemus justificari, nec tamen pacem perditam recuperare cum Deo, ait: Vere justificati salvi erimus, dum jam justificationis meritum praetendimus, quia cum inimici essemus, et meritum damnationis haberemus, sumus reconciliati Deo per rem tam gravem, ut mortem Filii ejus. Etsi prius inimici, modo morte Filii ejus sumus reconciliati, multo magis credendum est quod nos reconciliati, et jam quodammodo salutem promeriti, salvi erimus. Et satis leviter salvabit nos: quia in vita ipsius. Non enim jam oportet eum mori, sicut prius. Considerandum est quomodo singula singulis opponat. Peccatores justificati, inimici [Col. 0051D] reconciliati, per mortem in vita, non solum salutem futuram exspectamus, sed etiam spe et gaudio illius gloriamur in Deum, etiam dum hic sumus: gloriamur, inquit, per Dominum nostrum Jesum Christum, per quem nunc paulo ante accepimus inimici reconciliationem ad Deum.

Opponeret aliquis: Christus quidem satis justus fuit, sed non videtur justitia ejus sufficiens ad salvationem omnium. Quod Apostolus probat, dicens: Cum per unius inobedientiam omnis homo lapsus sit, dignum et aeque comparatum videtur, ut per unius obedientiam lapsus humani generis reparetur, per Jesum solum. Propterea reconciliari potuimus ad salvationem, sicut per unum hominem intravit, non immissum a Deo, sed quadam violentia peccatum in [Col. 0052A] mundum hunc, id est, adeo miserum per peccatum factum, et consequenter per peccatum unius hominis intravit mors, et corporalis et spiritualis in eundem hominem: et ita ab eo pertransiit mors in omnes homines. Et merito ab eo in omnes, quia hic fuit in quo peccaverunt omnes. In lumbis enim Adae tota illa massa humani generis peccato praevaricationis corrupta est. Quidam protendunt hunc versum, usque ad illud longe inferius: igitur sicut per unius, etc. Sed sicut exposuimus, satis abbreviari potest. Vere omnes peccaverunt in Adam, etsi ante legem fere ab omnibus hoc ignoraretur. Peccatum enim erat in mundo ab Adam usque ad legem. Sed licet ita esset, tamen hoc peccatum non imputabatur, id est, nemo reus pro originali judicabatur ante [Col. 0052B] Moysen, cum lex non esset, quae, postquam venit, peccatum hoc patefecit, vel dicamus in toto. Peccatum hoc quidem erat in mundo ante legem, sed ideo nesciebatur, quia nullum peccatum imputabatur, cum lex non esset. Et licet peccatum originale ante legem non imputaretur, tamen per hoc satis dignosci potest quia mors corporalis, quae poena fuit pro originali, illa regnavit praemittendo ante se omnes miserias suas, sitim, famem, febres, et caetera. Regnavit, inquam, ab Adam usque ad Moysen, non solum in eos qui originali peccato sua peccata adjunxerunt, sed etiam in eos qui non peccaverunt. In similitudinem praevaricationis Adae, id est, qui ex parte sua non similiter praevaricati sunt, 32 ut [Col. 0052C] Adam. Hi sunt parvuli qui non habuere tempus peccandi, sed solummodo de originali sunt puniti. Qui Adam est forma futuri Adae, id est Christi. Adam forma Christi fuit, quia, sicut ille pater est omnium secundum carnem, sic Christus pater fidelium secundum fidem. Et sicut ex latere Adae dormientis formata est Eva, sic ex latere Christi soporati somno mortis in cruce fabricata est Ecclesia. Et ideo Adam forma Christi, quia Deus decrevit per unum Christum emendare, quod per unum Adam peccatum est. Vel sic legamus secundum Ambrosium: Vere omnes peccaverunt in Adam; nam originale peccatum erat in mundo usque ad legem. Sed licet in mundo esset, tamen non imputabatur illud peccatum; quia lex non esset quae peccatum hoc insinuaret: [Col. 0052D] sed licet nesciretur hoc peccatum, tamen pro poena hujus peccati regnavit mors ab Adam usque ad Moysen, non solum in eos qui de actualibus rebus peccaverunt, sed etiam in eos qui peccaverunt in similitudinem praevaricationis Adae, id est qui pro sola similitudine: quia fuerunt filii praevaricatoris Adae damnati sunt. Ostendit superius Christum unum sufficientem esse ad salvationem omnium, quia solus Adam sufficiens fuit ad perditionem omnium. Et sicut personam Christi personae Adae contulit, sic causam Christi, id est obedientiam, opponit causae Adae, quae est inobedientia: et effectum causae Christi, id est justificationem in praesenti, et vitam aeternam in futuro, opponit effectui illius, id est morti temporali, et aeternae damnationi. [Col. 0053A] Probat etiam gratiam Christi longe amplius abundare peccato Adae. Cum enim ab Adam originale tantum contraximus, gratia Christi non solum originale, sed cum eo quaecunque actualia dimisit in baptismo. Littera sic jungitur: Adam vetus forma fuit futuri Adae; sed licet una persona uni esset opposita, tamen causae sunt dissimiles. Non enim sicut fuit delictum Adae, ita est etiam donum Dei quae est gratia. Vere non sic fuit donum Christi, ut delictum Adae: nam donum Christi multo magis abundavit super delictum Adae, quia delictum unum fuit quod vocamus originale; Christus autem et originale et quaecunque actualia dimisit. Et probat: Vere solus Christus sufficiens fuit ad justificationem omnium. Nam si delicto, id est per delictum, unius Adae, et per [Col. 0053B] unum (quod in sequentibus plenius determinabit), id est per inobedientiam: si per hoc, inquit, unum delictum (quod originale vocamus) multi peccato mortui sunt, contrahentes illud originale a primo patre (multi non ideo dicit, quin omnes hoc peccato pressi sint, sed non omnes in eo perdurantes detenti sunt, deponentes illud originale per acceptam fidem Christi): si, inquit, per unum delictum unius, multi mortui sunt, multo magis secundum dignitatem personae Christi et causae, abundavit gratia Dei, id est remissio peccatorum. Abundavit etiam donum, id est corroboratio per Spiritum sanctum. Postquam enim remissa sunt peccata, necessaria sunt arma Spiritus sancti, quibus resistamus diabolo male [Col. 0053C] suadenti. Gratia, inquit, et donum abundavit in gratia, id est per gratiam unius hominis. Congrue ait per gratiam: quia quemadmodum contractio originalis fuit per necessitatem, sic salvatio facta est per gratiam, id est per voluntatem. Nemo enim nisi ex voluntate salvatur. Sicut, inquit, delictum unius diffusum est in multos, sic aeque comparatum est, quod gratia unius hominis abundavit in plures. Non dicit in plures gratiam abundasse, quam delictum, sed in plures, id est in multos. Non enim omnes salvati sunt, quia noluerunt. Unius hominis dico, qui nihil minus potuit quam voluit: nam Jesu Christi, id est salvatoris et regis. Sicut causas Christi et Adae diversificavit, sic effectus causarum opponendo distinguit dicens: Sicut donum Christi tale non [Col. 0053D] fuit, quale delictum Adae; sic etiam non sicut fit per unum peccatum Adae, ita fit per donum Christi, id est effectus peccati Adae et gratiae Christi diversi sunt: quia peccatum 33 simplex, donum vero multiplex. Et hoc probat dicens: Vere effectus peccati Adae, et effectus gratiae Dei non sunt similes. Nam judicium, id est justa sententia Dei fit in condemnationem, id est condemnat filios Adae ex uno delicto, id est solummodo propter originale; sed gratia Christi fit in justificationem, id est justificat filios suos ex multis delictis, id est sic de actualibus ut de originali.

Notandum est quod illud primum peccatum debilitavit quidem naturam nostram, et proniorem fecit in casum, sed tamen non fuit causa actualium [Col. 0054A] peccatorum, quibus naturali ratione (licet multa parte debilitata) possemus resistere. Videndum etiam quod, licet in peccato Adae multa considerentur, ut superbia, gula, tamen unum solum dicitur: quia inobedientia probat, quod gratia justificaverit ex multis delictis, dicens: Vere per gratiam Christi justificantur homines ex multis delictis. Nam accepta justitia (quod majus est) regnabunt cum Christo in vita aeterna, quod aequipollenter ait. Homines accipientes abundantiam gratiae ejus, id est; abundantem remissionem, quia non solum originalis, sed etiam omnium actualium; et accipientes abundantiam donationis, id est, dona Spiritus sancti ad confortationem in bono abundantem; et accipientes abundantiam justitiae, id est, justae operationis: [Col. 0054B] quia postquam dimissa sunt peccata et Spiritus sanctus corroborat, sic demum licet bene operari: haec, inquam, accipientes conregnabunt Deo positi in vita aeterna, quae omnia, et gratiam, et donationem, et regnum, accipient per unum Jesum Christum. Et vere per hunc unum: quia si in delicto unius Adae quod causa fuit perditionis, regnavit mors, et temporalis et aeterna per unum delictum, id est, per inobedientiam, multo magis secundum dignitatem personae, causae et effectus, hi qui sunt accipientes abundantiam gratiae, donationis et justitiae, regnabunt in vita per unum Jesum Christum. Quoniam quidem et similitudo est ibi, quia Adam unus, Christus unus: et majoritas secundum [Col. 0054C] dignitatem, quae dicta est: igitur a simili, et a majori inferre possum, quod sicut per delictum unius Adae (delictum dicto transiens in omnes homines) ventum est in condemnationem, sic et per justitiam unius Christi transeuntem in omnes homines secundum potentiam (Christus enim sufficiens pretium pro omnibus dedit), per unius, inquit, justitiam ventum est in justificationem vitae. Ostendit satis superius quod Christus potens esset, et restaurare sufficeret quidquid lapsum fuerat per Adam, sed non determinaverat quid in hac reparatione ageret, seu per potentiam, seu per meritum, quod hic determinat, dicens: Quia quemadmodum Adam male merendo per inobedientiam omnes praecipitavit, sic Christus bene merendo per obedientiam omnes redemit. [Col. 0054D] Littera sic jungitur: Vere per delictum unius omnes condemnantur. Nam per inobedientiam et sicut per inobedientiam unius hominis constituti sunt multi peccatores, quia non omnes remanserunt in peccato, ita et per obedientiam unius Christi hoc promerentem, constituentur multi justi. Multi ideo, quia non omnes justificari voluerunt. Cum modo dicat Christum justificare homines a peccatis, dicit quod etiam transgressores legis a praevaricatione acceptae legis justificat. Et hoc ideo adducit ut comprobet Judaeos magis obnoxios esse gratiae Dei, quam etiam gentiles, quibus se praeferebant in hac nova gratia: quia gentiles de naturali solum rei erant, Judaei vero et de naturalis et scriptae legis praevaricatione rei erant. Littera sic jungitur: Obedientia Christi multos justificavit: [Col. 0055A] lex autem delictum abundare fecit: lex, inquit, subintravit, quia peccatum prius intraverat. Intravit lex ad hoc ut abundaret delictum, non quia lex mala esset, sed quia sub illa erant quos reos faceret, 34 jubendo, non adjuvando. Lex tribus modis habebatur in tempore suo. Quibusdam enim erat solummodo in signum, ut Abrahae: qui circumcisus est, non ut per hoc justificaretur, sed in signum justificationis jam acceptae per fidem. Aliis lex erat paedagogus: ut quemadmodum puerum ne insolescat vagando paedagogi coercet custodia; sic lex minando poenam coercebat quosdam ab actu peccati. Aliis autem erat lex causa praevaricationis. In his autem duobus quibus lex in signum justitiae vel paedagogus erat nihil operabatur: quia qui [Col. 0055B] justi erant ut Abraham, per fidem hoc erant non per legem; qui vero se timore coercebant a malo, non hoc per legem, sed per donum Spiritus sancti, id est per spiritum timoris faciebant. Aliis vero lex causa erat delicti, quia praevaricationis. Per legem delictum abundavit, sed per gratiam evacuatum est. Ubicunque enim abundavit delictum, vel sub lege vel extra legem, ibi gratia abundavit super delictum: quia non solum remisit peccata, sed et juste operari concessit. Quia iterum aliqui errabant ex eo quod dictum est gratiam superabundasse ubi fuit delictum, dicentes se impune opportune etiam peccare, quia gratia Dei omnia dimitteret, et quanto plura, tanto gloriosior esset, determinat quidem Paulus gratiam Dei, quotquot peccata sint, in baptismo [Col. 0055C] omnia dimittere, sed postquam justificati sunt, si iterum peccant, non sicut prius ex gratia, sed merito poenitentiae dimittentur peccata. Unde sic ait: Gratia utique Dei abundavit hac lege: Ut sicut peccatum ante justificationem regnabat ducendo in mortem, ita et gratia, postquam remisit peccata, regnet per acceptam justitiam bene conservatam, eundo in vitam aeternam: non jam amplius respiciendo ad iniquitatem. Regnet dico, per Dominum nostrum Jesum Christum. qui, postquam justificavit per gratiam, dat vitam aeternam.

«Quid ergo dicemus? Manebimus in peccato, ut gratia abundet? Absit! Qui enim mortui sumus peccato, quomodo adhuc vivemus in illo? An ignoratis, [Col. 0055D] fratres, quia quicunque baptizati sumus in Christo Jesu, in morte ipsius baptizati sumus. Consepulti enim sumus cum illo per baptismum in mortem, ut quomodo Christus surrexit a mortuis per gloriam Patris, ita et nos in novitate vitae ambulemus. Si enim complantati facti sumus similitudini mortis ejus, simul et resurrectionis erimus. Hoc scientes, quia vetus homo noster simul crucifixus est, ut destruatur corpus peccati, et ultra non serviamus peccato. Qui enim mortuus est, justificatus est a peccato. Si autem mortui sumus cum Christo, credimus quia simul etiam vivemus cum Christo: scientes quod Christus resurgens ex mortuis, jam non moritur, mors illi ultra non dominabitur. Quod enim mortuus est peccato, mortuus [Col. 0056A] est semel; quod autem vivit, vivit Deo. Ita et vos existimate vos mortuos quidem esse peccato, viventes autem Deo in Christo Jesu. Non ergo regnet peccatum in vestro mortali corpore, ut obediatis concupiscentiis ejus. Sed neque exhibeatis membra vestra arma iniquitatis peccato: sed exhibete vos Deo, tanquam ex mortuis viventes, et membra vestra arma justitiae Deo. Peccatum enim vobis non dominabitur. Non enim sub lege estis, sed sub gratia. Quid ergo? Peccabimus, quoniam non sumus sub lege, sed sub gratia? Absit! An nescitis quoniam cui exhibetis vos servos ad obediendum, servi estis ejus cui obedistis, sive peccati ad mortem, sive obeditionis ad justitiam? Gratias autem Deo, quod fuistis servi peccati, obedistis [Col. 0056B] autem ex corde in eam formam doctrinae, in qua traditi estis. Liberati autem a peccato, servi facti estis justitiae. Humanum dico, propter infirmitatem carnis vestrae. Sicut enim 35 exhibuistis membra vestra servire immunditiae et iniquitati ad iniquitatem, ita nunc exhibete membra vestra servire justitiae in sanctificationem. Cum enim servi essetis peccati, liberi fuistis justitiae. Quem ergo fructum habuistis tunc in illis, in quibus nunc erubescitis? Nam finis illorum mors est. Nunc vero liberati a peccato, servi autem facti Deo, habetis fructum vestrum in sanctificationem, finem vero vitam aeternam. Stipendia enim peccati, mors. Gratia autem Dei, vita aeterna, in Christo [Col. 0056C] Jesu Domino nostro.»

Quandoquidem gratia regnare debet per justitiam conservatam semper, donec veniat in vitam aeternam, ergo quid dicemus? Permanebimus iterum in peccato justificati jam per gratiam, ut abundet gratia, iterum remittendo gratis quae iterum deliquimus? Absit hoc, ut tam perversa intentione revertamur in peccatum! Hic incipit loqui de duplici resurrectione. Prima qua secundum animam justificamur in baptismate, quod baptisma consecravit nobis Christus in morte sua, fundendo aquam remissionis de latere suo; insinuans nos debere commori sibi in baptismo: ut quemadmodum ille semel mortuus ad actus veteris hominis non est reversus, sic et [Col. 0056D] nos semel justificati in baptismo, omnem vetustatem peccati ibidem interficientes, resurrectionem animae (ibi enim justificata resurgit) custodiamus: ambulando in novitate vitae, quia, si resurrectionem animae in justitia conservaverimus, futuram resurrectionem corporum cum Christo, in incorruptione profecto habebimus. Revertamur ad litteram, ubi probat non debere reverti ad peccatum, dicens: Vere semel justificatis non est ulterius permanendum in peccato. Nam nos qui in baptismo mortui sumus peccato, id est ad hoc ne ultra operemur peccatum: mortui dico secundum depositam vetustatem peccati, quomodo, id est qua ratione nos qui sic commortui sumus Christo, adhuc vivemus, id est perseverabimus in illo peccato? Et vere non [Col. 0057A] amplius vivere debetis in peccato illo, quia an ignoratis vos quicunque baptizati sumus in Christo Jesu, id est per institutionem Christi, vel per Christum consecrantem nobis baptisma. Nos utique baptizati, id est abluti a peccatis sumus in mortem ipsius, id est in similitudinem mortis ejus, ut sicut ille semel mortuus est et semper vivit, ita et nos semel in baptismo peccatis moriamur, et in justificatione semper vivamus. Sicut probavit quod semel justificati iterum peccare non debemus, sic etiam probat quod a peccato nos bene continere possumus, dicens: Vere justificati potestatem habemus, si volumus, non peccandi. Nam nos consepulti sumus, non solum mortui cum Christo, in mortem per baptismum, quod quemadmodum Christus in sepulcro [Col. 0057B] positus potestatem non habuit secundum carnem manum vel pedem extendere ad actus veteris hominis, sic et nobis, si volumus, in baptismo potestatem dedit jam amplius non revertendi ad vetustatem peccati. Ad hoc utique consepulti sumus, ut quomodo Christus surrexit a mortuis, non amplius resumpturus actum mortalitatis (surrexit dico, per gloriam Patris, id est per Verbum sibi unitum, vel propter magnificandam gloriam Patris), ita nos positi in novitate vitae, id est in resurrectione animae per baptismum justificatae, ambulemus proficiendo in accepta novitate. Vere in novitate vitae possumus ambulare. Nam nos sumus similes resurrectionis ejus, quia, quemadmodum Christus resurgens novus homo fuit, ita et nos per baptismum vetustate [Col. 0057C] peccati deposita, in novitate bonorum operum novi homines simus. Et vere similes resurrectionis erimus, si complantati sumus; nec per nos hoc potest fieri, sed per gratiam Dei facti complantati similitudini mortis ejus, id est si commortui fuerimus Christo, ea 36 similitudine, ut sicut ille semel depositis miseriis veteris hominis, ad illas ultra non rediit, sic et nos, in baptismo semel deposita vetustate peccati, ad illud ultra non regrediamur. Si enim sic complantati sumus similitudini mortis ejus, simul etiam merito unitate mortis erimus complantati similitudini resurrectionis ejus, in novitate operum proficientes. Complantati ab illa similitudine dictum est, qua ramus bonae arboris, trunco malae arboris inseritur, fructusque novos ibidem facit; sic et novitas [Col. 0057D] justificationis inserta trunco nostrae vetustatis, exstincto sapore veteri, fructus faciat insertae novitatis. Similes utique mortis Christi debemus fieri: Scientes hoc quia vetus homo noster simul cum Christo affixus est cruci: ad hoc, ut destruatur in nobis corpus peccati; ita destruatur corpus nostrum in eo quod peccabat, ut ultra non serviamus peccato, sed imperium habeamus super peccatum. Dominus Jesus aliud genus mortis si vellet eligere posset, sed non sine mysterio cruci affigi magis voluit, significans nobis, ut quemadmodum manus et pedes, sensus scilicet humanos affixos habuit, sic et nos non solum opera, sed etiam sensus affixos habeamus, ne cogitemus vel operemur mala. Et bene debemus et [Col. 0058A] possumus non servire peccato. Nam ille qui mortuus est in baptismo, a peccato liberatus est. Nec hoc solum, sed etiam justificatus a peccato.

Postquam de prima resurrectione, quae est animae, sufficienter edocuit, quomodo esset observanda, subjungit de secunda, dicens: Nos eam habituros merito primae bene custoditae. Utque magis capiamur amore ejus, ponit commendationem ipsius, aperiens quam digna sit et quam utilis, dicens: Non solum mortui peccato justificamur, quae justificatio est prima resurrectio, sed etiam si mortui sumus peccato, hoc est cum Christo, ut, quemadmodum Christus semel mortuus, nunquam ad depositam vetustatem rediit, sic et nos semel per baptismum in peccato mortui, non revertamur ad peccatum, [Col. 0058B] credimus utique et nos etiam vivemus in secunda resurrectione simul, id est facti impassibiles et immortales; neque hoc alibi nisi cum Christo, id est in oculis ejus vivemus positi incorruptibiles. Si mortui sumus cum Christo, profecto credimus quod vivemus cum Christo, scientes hoc quod Christus surgens a mortuis jam non moritur, id est jam non ulterius mortem gustabit; quia semel mortuus ad justificationem omnium sufficiens fuit. Nec solum non moritur, sed etiam mors non illi ultra dominabitur. Dominia mortis sunt: Fames, esuries, febres et quaecunque miseriae. Caput etiam et completio omnium miseriarum, mors. Sed nec mors, nec miseriae quae sunt praenuntiae mortis, dominabuntur [Col. 0058C] amplius Christo semel mortuo. Vere Christus jam non moritur. Nam hoc quod mortuus est peccato, id est ad destructionem peccati, mortuus est semel, id est semel mori suffecit.

Et ideo semel commori illi in baptismo sufficiat nobis, perseverando in accepta justificatione. Probat etiam quod mors ultra non dominabitur Christo. Nam hoc quod vivit vivit Deo, id est vita Dei; quia si quemadmodum Deus vivit aeternaliter et sine corruptione, profecto nullum dominium in eo mortis erit. Quod dixit in toto debere commori Christo, ut ei convivamus, adaptat modo Romanis, quorum hic intendebat instructioni, dicens: Quandoquidem necesse est commori Christo, si volumus vivere cum eo; ita, id est hac ratione edocti vos, Romani, [Col. 0058D] existimate vos quidem esse mortuos peccato, id est credite vos mortuos esse in baptismo, ne ultra manum porrigatis ad actum peccati; quod si ita mortui estis, existimate etiam vos viventes Deo, id est in accepta justificatione animae viventes et hoc merito in corruptione corporum victuros: et hoc totum in Christo Jesu, id est per Christum Jesum, qui et in praesenti justificat, et in justificatione permanentibus vitam aeternam praeparat. Quod dixerat superius, nos mortuos esse peccato, et vivendum esse 37 Deo, videns hominem nullo modo posse in hac vita se cohibere a venialibus, determinat in quibus peccatis mori debeamus et possimus: sciens fomitem peccati naturaliter inesse cuique. Sed jam confortato libero arbitrio, possumus coercere fomitem [Col. 0059A] peccati, ne prorumpat in actum. Et hoc determinans, ait: Quando quidem viventes estis Deo, ergo peccatum, id est, naturalis fomes peccati, non regnet in vobis. Regnare peccati est, consentiendo, agendo, et in opere peccati consuescendo. Peccatum utique non regnet in corpore vestro, id est, quod jam vestrum est, et per confortationem liberi arbitrii subjectum dominio rationis. Corpore dico licet justificato, tamen adhuc mortali, et (nisi ratione regatur) prono in opus peccati. Quare videndum est ne consentientes mortalitati vestrae non vivatis Deo. Non itaque regnet peccatum ut obediatis concupiscentiis ejus, scilicet peccati, id est ut quod male suadet infirmitas carnis vestrae, opere perficiatis nec solum non obediatis opere, sed neque exhibeatis [Col. 0059B] ita ut parata et opportuna per consensum faciatis membra vestra peccato. Quia sicut nec operari, sic nec malo consentire debetis. Membra vestra dico tunc facta arma iniquitatis, si fuerint exhibita peccato. Si enim peccato consenseritis, tunc iniquitas armatur membris vestris, ut per haec arma perficiat quod male cupit. Nolite vos exhibere delicto, sed exhibete vos Deo, id est, praeparate vos bene operando idoneos Deo. Et justum est, vos dico factos viventes in justitia tanquam ex mortuis; mortui enim eratis in peccato. Nec solum actu exhibete vos Deo, sed etiam membra vestra in consensu et exhortatione bonorum praeparate Deo. Membra vestra dico facta tunc arma justitiae. His enim armis perficiet justitia, [Col. 0059C] quod bene suadet et cupit. Debetis utique et potestis exibere vos Deo. Nam peccatum, etsi naturaliter sit in vobis, non tamen dominabitur in vobis, si confortato libero arbitrio, velitis uti, sed potius vos dominabimini ipsi peccato, ne habeat actum. Vere peccatum non dominabitur in vobis: non jam enim estis sub lege, quae reos faciebat jubendo, non adjuvando; sed estis sub gratia, quae dimittit peccata et adjuvat operari bona.

Quia iterum errare ex eo quosdam sentit, quod dixerat per gratiam omnia dimitti, et hac fiducia se peccare, quia gratia parata erat, et sufficiens relaxare omnia, contra sic male operantes dicit hac intentione non esse peccandum, quia gratia omnia quidem dimittit, sed si aliquis peccando se subduxerit [Col. 0059D] gratiae, factus servus peccati, quomodo scit si ad gratiam reverti poterit, cum jam sub jugo peccati ligatus sit? Quandoquidem sub gratia sumus quae sufficienter purgat omnia: ergo quid dicemus? An ideo licite peccabimus, quoniam non sumus sub lege, quae jubendo gravat et non adjuvat, sed sumus sub gratia, quae et peccata remittit, et bene operari adjuvat? Absit! Hoc, inquit, abesse debet, ut peccemus fiducia gratiae; quia an nescitis quod servi ejus estis cui exhibuistis vos ad obediendum? Servi dico facti cui obedistis, id est, in ea hora qua cito obedistis. Ejus servi dico; sive peccati cui obedistis, ducentis ad mortem, id est ad damnationem; sive servi estis obeditionis, id est justitiae ducentis vos ad majorem justitiam; quia obediendo peccato, servi peccati [Col. 0060A] efficiemini, nec hujus servitutis vincula rumpere potestis libertate perdita. Ideo bonum est ut servi facti justitiae, a gratia non declinetis, quia servi facti peccati non potestis vestro jure reverti ad gratiam. Ideo in justitia perdurate, nec propter hoc solum, sed etiam ideo quia cum olim jugo peccati deposito, facti estis servi justitiae, si iterum ad vomitum veteris servitutis relabimini, rei estis instabilitatis et justae perditionis; quod sic ait: Non solum pro eo quod praemissum est perdurare debetis in justitia, sed etiam pro eo quod sequitur: Unde gratias ago Deo meo, qui vos gratis sine merito vestro a jugo peccati liberavit.

38 Inde utique gratias ago; quia vos aliquando fuistis servi peccati, sed jam obedistis, nec coacti, sed [Col. 0060B] ex corde, id est propria voluntate eundo in formam doctrinae, id est, doctrinam quae vos fecit Deo conformes. Imago enim Dei deformata et excaecata fuerat in vobis; sed per instructionem meam imaginem Dei in vobis reformavi. Formam dico illam, id est, tam excellentem sicut reformationem imaginis Dei; in quam formam traditi estis per misericordiam Dei et doctrinam nostram. Per vos enim insufficientes eratis reformari. Olim fuistis servi peccati, sed nunc liberati a peccato, facti estis servi justitiae; et ideo nolite ulterius redigi in servitutem peccati. Et vobis factis jam servis justitiae dico humanum, id est, praecipio vobis quiddam satis leve, ad quod humanitas vestra satis potest sufficere. Et [Col. 0060C] hoc, quia spirituale est arduum, non praecipio vobis: facio propter infirmitatem carnis vestrae, id est, quia scio vos adhuc carnalitate premi, nec satis firmos in spiritualibus, humanum utique dico. Nam hoc humanum est, sicut exhibuistis membra vestra servire immunditiae, id est luxuriae, gulae, libidini, servire etiam iniquitati, id est, omni contrario aequitati ad consummandam iniquitatem, saltem ita nunc fideles facti exhibete membra vestra servire justitiae eundo in sanctificationem, id est in plenitudinem justitiae. Hoc utique satis humanum est, ut quantum servistis diabolo, tantum serviatis Deo, cui multo magis estis obnoxii. Vere quia servi facti estis Dei, servire debetis justitiae. Nam cum prius essetis servi peccati, liberi tunc fuistis justitiae, id est, expertes [Col. 0060D] ab omni justitia, fideliter servientes peccato. Sed nunc facti servi justitiae, longe fidelius servire debetis Deo. Quandoquidem amore peccati fecistis vos expertes totius justitiae: ergo quem fructum, id est, quid utilitatis habuistis tunc ante conversionem de illis in quibus nunc post conversionem erubescitis? Ideo sic interrogando invehitur in eos, ut a servitute peccati magis deterreat. De temporali fructu peccati ideo solum requiro: nam de fine eorum satis constat finis illorum est mors, id est, in fine vitae absorbet istos aeterna damnatio. Servi facti peccati nullum fructum habuistis, sed nunc per gratiam liberati a peccato, servi autem facti Deo, habetis fructum vestrum, id est, fide suscepta dignum: fructum dico tendentem in sanctificationem, [Col. 0061A] id est, in plenitudinem justitiae. Impii mortem habent, sed vos habetis finem vitam aeternam. Vere mors est finis illorum: nam mors est stipendium peccati, id est, peccatum ministrat hanc stipem, id est mortem. Stipendium dicitur, hoc quod tribunus, vel praetor, pensata mercede militis, ministrat ei in exercitu. Mors habetur ex peccato, sed vita aeterna habetur per gratiam Dei. Licet enim aliquod meritum sit ibi, prima tamen justificatio fuit ex sola gratia. Et directio vitae quae sequitur, et eadem gratia longe amplius quam meruerit remunerat; gratia dat vitam aeternam; et hoc in Christo Jesu, id est per Jesum Christum Dominum nostrum.

«An ignoratis, fratres (scientibus enim legem [Col. 0061B] loquor) quia lex in homine dominatur, quanto tempore vivit? Nam quae sub viro est mulier, vivente viro alligata est legi, si autem mortuus fuerit vir ejus, soluta est a lege viri. Igitur vivente viro [marito] vocabitur adultera, si fuerit cum alio viro; si autem mortuus fuerit vir ejus, liberata est a lege viri, ut non sit adultera, si cum alio fuerit viro. Itaque, fratres mei, et vos mortificati estis legi per corpus Christi: ut sitis vos alterius qui ex mortuis resurrexit, ut fructificetis Deo. Cum enim essemus in carne, passiones peccatorum quae per legem erant operabantur in membris nostris ut fructificarent morti. 39 Nunc autem soluti sumus a lege mortis, in qua detinebamur, ita ut serviamus in novitate spiritus, [Col. 0061C] et non in vetustate litterae. Quid ergo dicemus? Lex peccatum est? Absit! Sed peccatum non cognovi, nisi per legem. Nam concupiscentiam nesciebam, nisi lex diceret: «Non concupisces (Exod. XX, 17; Deut, V, 19) .» Occasione autem «accepta, peccatum per mandatum operatum est in me omnem concupiscentiam. Sine lege enim peccatum mortuum erat. Ego autem vivebam sine lege aliquando. Sed cum venisset mandatum, peccatum revixit. Ego autem mortuus sum, et inventum est mihi mandatum quod erat ad vitam, hoc esse ad mortem. Nam peccatum occasione accepta per mandatum seduxit me, et per illud occidit. Itaque lex quidem sancta, et mandatum sanctum, [Col. 0061D] et justum, et bonum (I Tim. I, 8) . Quod ergo bonum est, mihi factum est mors? Absit! Sed peccatum, ut appareat peccatum, per bonum operatum est mihi mortem; ut fiat supra modum peccans peccatum per mandatum. Scimus enim quia lex spiritalis est. Ego autem carnalis sum, venundatus sub peccato. Quod enim operor non intelligo. Non enim quod volo [bonum] hoc ago, sed quod odi [malum] illud facto. Si autem quod nolo illud facio, consentio legi quoniam bona est. Nunc autem jam non ego operor illud, sed quod habitat in me peccatum. Scio enim quia non habitat in me, hoc est in carne mea bonum. Nam velle adjacet mihi, perficere autem bonum non invenio. Non enim quod volo bonum, hoc facio; sed quod nolo [Col. 0062A] malum hoc ago. Si autem quod nolo illud facio, jam non ego operor illud, sed quod habitat in me peccatum. Invenio igitur legem volenti mihi facere bonum, quoniam mihi malum adjacet. Condelector enim legi Dei secundum interiorem hominem. Video autem aliam legem in membris meis, repugnantem legi mentis meae, et captivantem me [captivum me ducentem] in lege peccati quae est in membris meis. Infelix ego homo, quis me liberabit de corpore mortis hujus? Gratia Dei, per Jesum Christum Dominum nostrum. Igitur ego ipse mente servio legi Dei, carne autem legi peccati.»

Quia superius satis probaverat debere eos subjici [Col. 0062B] gratiae, et serviendum esse Deo, ne modo in legalibus putarent se debere servire Deo (peccatum enim esse credebant, si etiam in tempore gratiae legalia praetermitterent) probat Paulus non ulterius serviendum esse in legalibus, quae si deserunt, non est peccatum; si faciunt, rei sunt. Non enim tenenda est umbra, postquam venit veritas, et cum carnalem legem expellat, spirituali legi alligat eos. Littera sic jungitur: Per Christum Jesum est vita aeterna tantum. Nam per legem non; quia an ignoratis fratres, ut magis excitet ad intellectum hujus rei, et fratres vocat, et interrogat. Nec ignorare debetis ( scientibus enim legem loquor ) quia, si bene consultis, idem invenietis. An ignoratis dico quia lex quaecunque posita [Col. 0062C] sit, dominatur in homine, non semper, sed quanto tempore vivit lex in eo homine, vel homo sub ea lege? Velut si in qualibet urbe praeceptio aliqua poneretur, usque ad determinatos annos, qui intra hos annos praeceptum positum non attenderet, reus esset transgressionis positae legis. Qui vero finitis determinatis annis faceret contra positam legem, reus inde non esset, quia tempus ejusdem legis jam praeterisset. Sic de lege Judaeorum, qui tempore Moysi usque ad tempus Christi eam non observaret reus esset. Sed postquam venit gratia, jam tempus ejus legis praeteriit, et sic reus non est qui eam deserit. Vere lex posita dominatur, quandiu homo vivit sub lege, vel lex in homine. Nam lex conjugalis ista est: Mulier quae est sub viro, maritali modo foederata, [Col. 0062D] illa alligata est legi viri, vivente viro; sed si mortuus fuerit vir ejus, soluta est mulier a lege viri. Quandoquidem mulier vivente viro alligata est ei, Igitur si vivente viro suo, habuerit rem cum alio viro, vocabitur adultera. Sed si vir ejus mortuus fuerit, liberata est a lege viri, ita ut si fuerit juncta cum alio viro, jam non judicetur adultera. Et ita, id est simili ratione fratres 40 mei vos estis mortificati veteri legi, quae data fuit solummodo usque ad adventum Christi. Mortificati dico per corpus Christi, id est per Christum advenientem, qui corpus, id est veritas ipsius legis fuit, et cujus corporis lex umbra fuit. Nec mortificati ut vidui remaneatis, sed ut amodo sitis alterius, ejus scilicet qui resurrexit ex mortuis, per quod satis commendabilis est vobis. [Col. 0063A] Resurrexit ad hoc ut per eum fructificaremus Deo, id est per gratiam ad honorem Dei. Et modo tandem fructum facere licet sub gratia, quia cum essemus in carne, id est detenti in carnalitate, tunc passiones peccatorum, id est mala desideria, quae licet sensualis homo affectaret, rationalis tamen passiones esse judicabat, quae passiones erant notae per legem et augmentatae per delictum praevaricationis, operabantur in membris nostris, ut fructificarent morti, id est ut facerent fructum damnationis. Sed nunc postquam venit gratia, sumus soluti a lege veteri, quae erat nobis lex mortis, in qua morte peccati detinebamur, nec adjutorio legis surgere poteramus. Soluti, inquit, sumus a lege carnali: ita, id est propter hoc, ut amodo serviamus in novitate spiritus, [Col. 0063B] id est spiritualiter renovantes nos quotidie bene agendo: juxta illud: «Renovamini spiritu mentis vestrae (Ephes. IV, 23) ,» et non amplius serviamus in vetustate litterae, adhaerentes litterali intellectui, ut vetustas consuevit.

Quia dixerat superius Judaeos mortificatos esse veteri legi, nec esse revertendum ad eam, quia passiones peccatorum erant per legem, et per eam fructificabant morti, appellaverat etiam eam legem mortis, ne male opinarentur Judaei Paulum hoc intelligere, ut lex esset causa peccati efficiens, et ad peccandum compellens, probat legem, quantum in ea est, esse bonam. Quia vero Judaei amplius sub lege peccarent, hoc corrupta natura faciebat, non [Col. 0063C] lex. Littera sic jungitur: Quandoquidem per legem fructificabamus morti, ergo quid dicemus? Dicemus quod lex est peccatum, id est causa peccati efficiens, et compellens ad peccandum? Absit hoc ut legem dicamus esse peccatum, quod si diceremus, et legem esse injustam probaremus, et Deum datorem legis de injustitia argueremus, qui legem dedisset compellentem ad peccatum. Per legem utique non est peccatum, sed bonum: cognitio enim peccati. Non enim cognovi peccatum nisi per legem. Ante legem utique fuit cognitio peccati, cum pincerna et pistor Pharaonis causa peccati in carcerem missi sunt. Sed per legem dicit cognitum esse peccatum, quia originale fere ab omnibus ante legem ignorabatur, et actualia multa nesciebantur esse peccatum [Col. 0063D] ut concupiscentia de qua subdit; poena etiam infernalis, quae sequitur de peccatis, non ita sciebatur, nec meritum futurum non peccantibus. Putabant enim omnes in inferno permansuros, licet sub dissimilitudine poenarum. Sed per legem cognitum est originale, cognita sunt etiam multa actualia, prius incognita. Nec etiam ea quae cognita erant, tanta esse credebantur. Cognita est etiam futura damnatio pro peccatis, et ideo ait: Per legem cognovi peccatum, et originale, et actualia quanta erant, poenamque pro iis futuram. Vere per legem cognovi peccatum. Nam hoc, scilicet concupiscentiam, quam esse peccatum nesciebam, nisi lex ita diceret: Non concupisces. Lex quidem bona est, quia dat cognitionem peccati; sed tamen per legem nihil bonum, sed omne [Col. 0064A] malum habui, licet non culpa legis, quod aequipollenter ait: Licet lex bona sit, tamen peccatum, id est corrupta natura, vel diabolus instimulans, operatum est in me concupiscentiam omnem, id est voluntate, actu, consuetudine peccandi. Hoc, inquit, operatum est peccatum accepta occasione per mandatum, id est per legem mandatam hominibus. Accepta, ait, occasione, id est opportunitate ex lege; tum quia fragilitas humana magis tendebat in vetitum, tum quia diabolus ferventius, accepta lege, insultabat homini, videns legem datam fore quemdam gradum homini redeundi 41 ad salvationem, quem prius quieto jure possidens inquietare negligebat.

Notandum etiam quod peccatum corruptam vocat naturam. Sunt enim in unoquoque et sensualis [Col. 0064B] homo et spiritualis. Sensualis dicitur pars illa animae, cum corpore quae sensificat corpus, et ita premitur mole carnis, ut per singulos sensus congaudeat voluptati, diligens suavia gustu, canora auditu, delectabilia visu, jucunda tactu, bene fragrantia odoratu. Illa vero pars animae quae non ita premitur carne, et hic dicitur rationalitas, contradicit sensualitati, et naturaliter appetit quod bonum est. Vere peccatum operatum est in me malum, per mandatum. Nam dum eram sine lege, mortuum erat peccatum, id est corrupta natura secundum quod minus impugnabatur a diabolo, minus cupiebat peccatum, quia non erat prohibitum. Peccatum tunc mortuum erat, ego autem vivebam, id est vivere mihi videbar cum essem aliquando sine lege; quia et [Col. 0064C] minus cognoscebam, nec ita concupiscebam peccatum, nec diabolus adeo inardescebat. Ante legem mortuum erat peccatum; sed cum venisset mandatum, quod mortuum erat revixit peccatum, id est corrupta natura vires resumpsit, magis stimulante diabolo, et ut est vitium humanae fragilitatis magis concupiscendo interdicta. Revixit ideo; quia in principio vixerat, et cognitum fuerat originale, cum adhuc recens erat. Veniente mandato revixit peccatum; ego autem sum mortuus, non solum de prioribus, sed etiam de praevaricatione datae legis reus factus. Et quandoquidem per legem revixit peccatum, et ego mortuus sum, igitur mandatum quod erat mihi datum ad vitam secundum intentionem [Col. 0064D] datoris, hoc mandatum, non jam ad vitam, sed inversum inventum est mihi esse ad mortem. Non quia me compelleret ad peccatum, sed quia causa fuit sine qua nec reus essem praevaricationis, et causa pro qua diabolus magis insurgeret contra quod lex non adjuvabat, sed praecipiendo impediebat. Congrue dicit inventum est ad mortem; non enim positum erat mandatum ad mortem. Probat mandatum esse sibi ad mortem, non tamen culpa legis, sed vitio corruptae naturae compellentis, dicens: Vere mandatum inventum est mihi ad mortem, nam peccatum, id est corrupta sensualitas seu diabolus accepta occasione, seu quia suasio delectationis ad peccandum vehementior est, cum adest prohibitio, seu quia diabolus ardentius incumbebat. Sic utique [Col. 0065A] accepta opportunitate per mandatum, seduxit me, ut consentirem peccato; et per illud seducere occidit me, praecipitando in actum peccati. Et quandoquidem mandatum erat ad vitam, ex culpa peccati inversum est ad mortem. Igitur lex sancta est, id est praecepta legis sancta sunt, et mandatum, id est opus praeceptorum, ut jejunare, dare eleemosynam, hoc, inquit, mandatum sanctum, id est sancitum et firmatum in bono est. Est etiam justum aequitatem servans ad proximum. Est etiam bonum, id est utile implenti illud. Modo sufficienter probavit legem esse bonam in se.

Sed diceret Judaeus: Non curo an lex bona sit, cum sit mihi causa damnationis. Quo contra Paulus probat per legem neminem damnari, sed potius enutriri in bono. Corrupta vero natura haec, causa [Col. 0065B] est compellens ad peccatum. Unde sic ait: Quando quidem mandatum sanctum est, ergo illud quod in se bonum est credi debet quod mihi factum est mors, id est causa compellens me ad mortem? Absit hoc, ut illud quod bonum est sit causa quae malum efficiat! Mandatum utique quod bonum est, non est mihi factum mors; sed peccatum, id est corrupta natura: vel diabolus instimulans peccatum: ita dico ut appareat, id est, ut cognoscatur esse peccatum: illud operatum est mihi mortem per bonum, id est accepta occasione a lege quae bona est, coegit me magis peccare, praevaricari etiam quod prius non erat. Operatum est, dicit, ita per bonum ut peccatum fiat; peccans nunc in lege supra priorem modum, id est priusquam lex daretur per mandatum, [Col. 0065C] id est per 42 praevaricationem mandati magis peccans. Vere lex non est operata mortem, sed peccatum. Nam nos scimus ab auctoritate vim habente. Scimus utique quia lex est spiritualis, id est, vel data per Spiritum sanctum, vel nutriens spiritum hominis, quorum alterum si sit, constat quia non est causa mortis. Lex utique est spiritualis, sed ego sum carnalis, id est adhaerens carnalitati; venundatus, quem primus parens pro gustu pomi venundedit: nec ita ut sim solum in peccato, sed etiam sub peccato; quia et si volo, et diu laboro, per me tamen surgere nequeo.

Hic incipit ostendere quod lex et rationalis homo in voluntate boni consentiant; sed tamen ab illo tertio, id est a corrupta natura superantur. Et hoc [Col. 0065D] de rationalitate quod bona sit et bonum velit convenienter probat. Sicut enim si lex mala esset, dator legis inde vituperaretur, sic etiam si naturalis ratio adversaretur bono, juste qui rationem dederat de malo rationis calumniaretur. Vere sub peccato sum. Nam quod ego operor, sive dimittendo bonum quod utique est operari malum, sive faciendo malum, quod, inquam, operor ego sensualis, intelligo ego rationalis non esse operandum. Vere operor dimittendo bonum, quod intelligo non esse operandum. Non enim ago hoc bonum quod ego rationalis volo; et vere operor faciendo malum quod intelligo non esse operandum. Nam ego carnalis facio illud quod ego rationalis odi. Et nunc quia lex spiritualis et bona est, rationalitas vero mea bonum vult cum [Col. 0066A] lege, inde apparet quod lex et ratio simul sentiant, licet carnalitas praevaleat. Ago, inquit, illud quod odi, id est illud quod nolo. Si autem rationalis nolo illud quod carnalis facio, ecce jam consentio legi, id est, idem volens testis sum legi de hoc quod bona est. Quandoquidem ego rationalis nolo illud quod carnalis facio (Illud nunc illativum est), Ergo ego rationalis jam non operor illud quod me nolente operatur caro, sed peccatum, id est, fomes peccati, quod peccatum habitat, id est, assidue remoratur in me carnali. Et vere peccatum habitat in me, quia bonum non habitat in me. Quod sic ait: Scio quidem quia bonum non habitat in me, hoc quod dico in me est, id est in carne mea, id est in me carnali. Et hoc probat: Vere bonum [Col. 0066B] non habitat in carne mea, nam neque per voluntatem, neque per actum. Per voluntatem quidem non habitat. Nam velle bonum adjacet mihi carnali, id est quadammodo approximat carni: nemo enim tam impius quin aliquando saltem bonum velit. Quod si adjacet, ergo non habitat in me, velle bonum adjacet. Sed perficere bonum illud nullo modo invenio in carne mea. Vere perficere bonum non est in me carnali. Nam ego carnalis non facio hoc bonum quod volo rationalis. Sed ago carnalis hoc malum, quod nolo rationalis. Vel aliter: Vere perficere bonum ex toto non invenio in me. Nam etiam hoc bonum non facio quod bonum esse cognosco, et ideo facere volo. Non enim omnia bona mihi nota sunt. De eo quod dixit superius ad aliud probandum: non quod volo hoc ago, [Col. 0066C] iterum hoc per aliud probato, infert dicens: Quandoquidem ego rationalis nolo malum quod ago carnalis, ergo ego rationalis non operor illud malum, sed peccatum, id est corruptio naturae: quod peccatum habita in me carnali, operatur illud malum. Repetit locum unde inferat, si quod nolo illud facio. Quandoquidem ego rationalis nolo malum, lex autem (sicut probatum est) malum similiter non vult, Igitur ego rationalis invenio legem esse bonam, id est utilem mihi rationali volenti facere bonum. Lex bonum docens, et ratio bonum volens, consentiendo in bono se invicem inveniunt. Volenti facere bonum et non facienti, bene dico, quoniam malum carnalitatis adjacet mihi rationali: et propterea bonum quod volo perficere nequeo.

[Col. 0066D] Nota quoniam Paulus figurative sub persona sua de omnibus loquitur, assumens sibi personam, nunc ante 43 legem nunc in lege. Vere bonum invenio in me. Nam ego condelector legi Dei: quia et illa bonum vult et ego cum ea. Condelector dico secundum interiorem hominem, quia interior homo rationalis vult quidem bonum: etsi nequeat operari. Cum modo dixerit quod lex et rationalitas bonum velint, ostendit utrumque superari a tertio, id est a carnalitate, quod tertium ostendit superandum esse per gratiam, et hoc satis idonee facit. Cum enim legem ostendat deprimi per carnalitatem, nec eos qui sub lege fuerunt quidquam boni fecisse, nisi per gratiam, per hoc plane Judaeos insinuat debere subjici penitus gratiae Dei, et non amplius legi. Per hoc [Col. 0067A] iterum quod rationalitatem, etsi bonum vellet, succubuisse tamen carnalitati dicit, gentiles, ne se de libero arbitrio efferant, deprimit, et sic omnes gratiae Dei subjicit. Licet secundum interiorem condelector legi Dei, tamen video aliam legem in membris meis, id est in carnalitate mea. Legem ideo dicit, quia quemadmodum ratio dictat agere quod bonum est, sic sensualitas quod malum est: legem membrorum dico repugnantem legi mentis meae, id est bonis quae ratio suadet. Nec solum repugnantem, sed etiam captivum ducentem me in legem peccati: ut operer ea quae corrupta sensualitas dictat; quae lex peccati est in membris meis, id est in singulis sensibus diffusa. Et quandoquidem lex membrorum captivum me ducit in peccatum, ergo rationalis [Col. 0067B] sum infelix: quia sum homo, id est quia carnalitate deprimor; et me infelicem quis liberabit de corpore mortis hujus? id est de morte peccatorum, quae sunt in corpore meo: vel de corpore mortis, id est de tota hac massa peccatorum quae ducunt ad mortem. Lex non potest liberare me Judaeum; non ratio naturalis me gentilem; cum haec in utroque deficiant, scio liberationem meam, gratiam Dei datam per Jesum Christum Dominum nostrum. Illa profecto liberabit me, et ideo vos Judaei gratiae efficaci, non legi impotenti, vos iterum gentiles gratiae Dei non rationi debilitatae, subjicimini. Considerandum est quod duplex velle bonum sit in homine. Alterum secundum naturalem rationem, quae corruptione peccati depressa, bonum quod vult operari non sufficit. [Col. 0067C] Alterum velle secundum inspirationem Spiritus sancti per quem fomes peccati deprimitur, ut bonum operari possimus. Velle autem naturalis rationis hoc erat, de quo superius dicebat: Non quod volo bonum hoc ago.

Dixerat superius interiorem hominem et legem condelectari in bono sola voluntate, non actu, quia contra haec duo invalescebat fomes peccati, legem et rationem expugnans: sed postquam Deus ostendit utrumque bonum legis et rationis in homine deficere, dedit ad ultimum gratiam suam, quae liberum arbitrium confortavit; ut jam si velit homo bonum possit operari, et bene coercere fomitem peccati. Quia autem hominem redemptum per gratiam, [Col. 0067D] Deus non penitus a fomite peccati divisit, causa haec fuit, quia reliquit meritum homini. Si enim homo sola necessitate quia non posset, non peccaret, non esset meritum quo salvari deberet. Ut autem locus esset merendi, fomitem peccati reluctantem dimisit, debilitatum tamen et (si velit homo) subditum rationi. Quia iterum hominem a peccato redemptum, non in tanta dignitate restituit, in quanta fuerat Adam cum cecidit, factum est ne iterum homo de subita et tanta felicitate superbiendo, irreparabiliter caderet. Quare ad memoriam peccati, et ad custodiam humilitatis opportune relicta est poena peccati; ut etiam per hoc ostendatur vis sancti Spiritus, adjutorio cujus rationalis homo subigit sibi carnalem: cui subjectus fuit, quandiu sine gratia [Col. 0068A] fuit. Littera sic jungitur: Quandoquidem gratia Dei data per Jesum Christum me liberavit, igitur ego ipse qui ante gratiam subjectus eram carnalitati, jam quod bonum volebam potens operari, non solum volo, sed etiam servio mente, id est potestatem habeo secundum quod ratio admonet bene 44 operando servire legi Dei. Nec ita tamen ut fomes peccati penitus in me destructus sit, sed potestatem habeo servire carni, id est secundum carnalitatem legi peccati. In hoc etiam maximum notat miraculum, quod fomes peccati, contra quem nihil prius poterat ratio, nunc subjaceat rationi, si velit homo.

«Nihil ergo nunc damnationis est his qui sunt in Christo Jesu, qui non secundum carnem ambulant. [Col. 0068B] Lex enim spiritus vitae in Christo Jesu liberavit me a lege peccati et mortis. Nam quod impossibile erat legi, in quo infirmabatur per carnem: Deus Filium suum mittens in similitudinem carnis peccati, et de peccato damnavit peccatum in carne, ut justificatio legis impleretur in nobis, qui non secundum carnem ambulamus, sed secundum spiritum. Qui enim secundum carnem sunt, quae carnis sunt sapiunt: qui vero secundum spiritum sunt, quae sunt spiritus sentiunt. Nam prudentia carnis mors est; prudentia autem spiritus, vita et pax. Quoniam sapientia carnis inimica est Deo. Legi enim Dei non est subjecta, nec enim potest. Qui autem in carne sunt, Deo placere non [Col. 0068C] possunt. Vos autem in carne non estis, sed in spiritu, si tamen spiritus Dei habitat in vobis. Si autem quis spiritum Christi non habet, hic non est ejus. Si autem Christus in vobis est, corpus quidem mortuum est propter peccatum, spiritus vero vivit propter justificationem. Quia si Spiritus ejus qui suscitavit Jesum a mortuis habitat in vobis, qui suscitavit Jesum Christum a mortuis, vivificabit, et mortalia corpora vestra, propter inhabitantem Spiritum ejus in vobis. Ergo fratres debitores sumus, non carni ut secundum carnem vivamus. Si enim secundum carnem vixeritis, moriemini. Si autem spiritu facta carnis mortificaveritis, vivetis. Quicunque enim Spiritu Dei aguntur, hi filii sunt Dei. Non enim accepistis [Col. 0068D] spiritum servitutis iterum in timore, sed accepistis spiritum adoptionis filiorum Dei, in quo clamamus: Abba (pater). Ipse enim Spiritus testimonium reddit spiritui nostro, quod sumus filii Dei. Si autem filii, et haeredes: haeredes quidem Dei, cohaeredes autem Christi: si tamen compatimur, ut et glorificemur. Existimo enim quod non sunt condignae passiones hujus temporis ad futuram gloriam, quae revelabitur in nobis. Nam exspectatio creaturae revelationem filiorum Dei exspectat. Vanitati enim omnis creatura subjecta est, non volens, sed propter eum qui subjecit eam in spe: quia et ipsa creatura liberabitur a servitute corruptionis in libertatem gloriae filiorum Dei. Scimus enim quod omnis creatura ingemiscit et parturit [Col. 0069A] usque adhuc. Non solum autem illa, sed et nosipsi primitias spiritus habentes; et ipsi intra nos gemimus, adoptionem filiorum Dei exspectantes, redemptionem corporis nostri. Spe enim salvi facti sumus. Spes autem quae videtur, non est spes. Nam quod videt quis, quid sperat? Si autem quod non videmus, speramus: per patientiam exspectamus. Similiter autem et spiritus adjuvat infirmitatem nostram. Nam quid oremus sicut oportet, nescimus; sed ipse Spiritus postulat pro nobis gemitibus inenarrabilibus. Qui autem scrutatur corda, scit quid desideret Spiritus, quia secundum Deum postulat pro sanctis. Scimus autem quoniam diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum, his qui secundum propositum [Col. 0069B] vocati sunt sancti. Nam quos praescivit et praedestinavit conformes fieri imaginis Filii sui, ut sit ipse primogenitus in multis fratribus. Quos autem praedestinavit, hos et vocavit; et quos vocavit, hos et justificavit: quos autem justificavit, illos et magnificavit. Quid ergo dicemus ad haec? Si Deus pro nobis, quis contra nos? Qui etiam proprio Filio suo non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum. Quomodo non etiam cum illo omnia nobis donavit? Quis accusabit adversus electos Dei? Deus qui justificat. Quis est qui condemnet? Christus Jesus qui mortuus est, imo qui 45 et resurrexit, qui est ad dexteram Dei, qui etiam interpellat pro nobis. Quis ergo nos separabit a charitate Christi? Tribulatio? An angustia? An [Col. 0069C] persecutio? An fames? An nuditas? An periculum? An gladius? Sicut scriptum est: «Quia propter te mortificamur tota die, aestimati sumus sicut oves occisionis (Psal XLIII, 23) .» Sed in his omnibus superamus propter eum qui dilexit nos. Certus sum enim quia neque mors, neque vita, neque angeli, neque principatus, neque virtutes, neque instantia, neque futura, neque fortitudo, neque altitudo, neque profundum, neque creatura alia [aliqua] poterit nos separare a charitate Dei, quae est in Christo Jesu Domino nostro.

Quandoquidem mente servire possum lege Dei, Ergo nunc in tempore gratiae nihil damnationis relictum [Col. 0069D] est his qui sunt in Christo Jesu, id est qui in fide Christi renati sunt. Non quod modo boni sint, modo male agendo non sint, sed quia ita sunt in Christo Jesu, quod non ambulant secundum carnem, id est non delectantur in malis, sectando carnalitatem. Ambulare congrue removet. Impossibile enim est non invicem facere quae carnis sunt. Propterea non dixit, qui sunt secundum carnem, sed qui ambulant, id est qui de malo non poenitent, sed consuescendo delectantur in eo. Vere nihil damnationis est his qui sunt in Christo Jesu. Nam lex spiritus, id est vel quam Spiritus sanctus dictat, vel ipsa rationalitas, spiritus dico datoris vitae, id est qui dat hic vivere in virtutibus unde etiam provenit vita aeterna: Vitae dico habitae in Christo [Col. 0070A] Jesu, id est per Christum Jesum, liberavit me a lege peccati, id est a fomite peccati, et a lege mortis. id est ab actu fomitis peccati, ne quod fomes male suadet, operarer. Vere liberatus sum a lege peccati; nam per Filium Dei. Deus enim misit Filium suum: non quod Filius abesset alicubi, sed quia ipse natura invisibilis per unitam sibi carnem factus est visibilis, missus dicitur secundum cognitionem nostram. Misit utique Deus Filium suum, non in carnem peccati, sed in similitudinem carnis peccati, id est in carnem similem carni peccatrici. Christus enim omnem carnis materiam praeter peccatum sustinuit; et per missum Filium damnavit peccatum, id est fomitem peccati, quod erat in carne nostra. De peccato, id est per Filium qui [Col. 0070B] fuit hostia pro peccatis omnium oblata. Unde et Christus dictus est peccatum. Hostia enim pro peccato oblata, peccatum dicebatur, vel pro peccato. Vel ita: Damnavit peccatum, id est Satanam de peccato: quod diabolus fecit in carne Christi. Diabolus enim jus habebat in omnem hominem propter originale peccatum: de quo quia Christus reus non fuit (non enim in concupiscentia carnis natus est), in eum diabolus indebitum jus usurpavit; ideo jus quod concessum ipsi erat in omnes, perdidit, et sic quia inconcessa captavit, juste concessa perdidit. Damnavit utique peccatum: ad hoc, ut impleretur in nobis justificatio legis, id est quam lex praesignabat, et implere non poterat in nobis de termino: [Col. 0070C] qui non ambulamus secundum carnem, id est sequendo desideria carnis; sed ambulamus secundum spiritum, id est secundum quod dictat Spiritus sanctus vel ratio. Damnavit, dico, peccatum, quod scilicet damnare peccatum impossibile erat legi. Lex enim impotens erat liberare ab originali, in quo, id est in implenda justificatione, lex infirmabatur per carnem, id est quia carnalitatem sectabatur. Vere justificatio non impletur, iis qui ambulant secundum carnem; nam ii qui sectantur carnalitatem, sapiunt, id est saporem bonum capiunt, in his quae carnis sunt. Amodo in sequentibus longe commendabit legem spiritualem per oppositum, deprimendo carnalem.

Quid inde diceret aliquis si sapiunt ea quae carnis sunt? Malum utique multum est hoc. Nam prudentia [Col. 0070D] carnis est mors, id est vacare iis quae caro suadet, mors animae est. His qui sequuntur spiritum implebitur justificatio legis. Nam qui sunt secundum Spiritum, sentiunt, id est sapiunt et sectantur ea quae sunt Spiritus. 46 Et quid inde diceret aliquis? Multum equidem. Nam prudentia est spiritus vita, id est vivere hic in virtutibus, et est pax, id est tranquillitas animi, et quies a tentationibus. Non enim omnes qui vivunt in virtutibus, pacem hanc habent, sed admodum pauci; ideo prudentia carnis est mors, quoniam sapientia carnis est inimica Deo, quandiu inimicatur Deo, vivere nequit. Sed qui bonum carnalitatis suae Deo praeponit, regnum Dei (quantum in se est) diminuit, subjiciens se regno carnis. Vere sapientia carnis est inimica Deo. [Col. 0071A] Nam non est subjecta legi Dei, sed imperio carnis. Non est subjecta, quia nec esse potest subjecta, quandiu carnalitati adhaeret. Quid enim enumerare quaero singula dicens, prudentia carnis est mors et inimica Deo? ut paucis comprehendam: quicunque sunt in carne, id est in carnalitate, quandiu ibi detinentur, Deo placere non possunt. Quia modo dixerat, qui in carne sunt Deo placere nequeunt, ne per hoc deterreret Romanos, qui prius justificatione accepta, ad aliqua peccata relapsi fuerant, demulcet eos blandiendo, tamen quae facienda sint eis aperte insinuans. Qui in carne sunt Deo placere non possunt. Sed vos, o Romani, non jam estis in carne, nec vos in carne esse intelligo, sed estis in spiritu. Hac conditione tamen vos esse in spiritu pronuntio, si [Col. 0071B] Spiritus Dei quem in baptismo accepistis habitat, id est perseverat in vobis. Si quis autem (non dico de vobis, sed quicunque ille sit) qui non habet Spiritum Christi, hic non est ejus, scilicet Dei, id est non habet partem cum Deo. Hic plane ostendit Apostolus Spiritum sic a Filio, ut a Patre procedere, ubi ait Spiritum Dei, et Spiritum Christi, et quod idem sit Spiritus Dei, et Spiritus Christi. Si autem Christus, id est Spiritus Christi, est in vobis, corpus quidem vestrum mortuum est, id est mortalitati adhuc subjacet propter peccatum, id est vel propter poenam peccati, vel propter custodiam, ne iterum cadatis per elationem; corpus quidem adhuc est mortuum: sed spiritus vester jam vivit propter justificationem, id est per opera justitiae quae exercet [Col. 0071C] justificatus a peccatis, ubi ait: Si Christus est in vobis, innuit Christum et Spiritum sanctum idem esse in substantia Deitatis. Nec solum per spiritum habitantem in vobis, vitam spiritus habebitis, sed etiam si Spiritus ejus qui suscitavit Jesum a mortuis, pro hac causa quia Spiritus sanctus in eo habitavit. Si, inquit, idem Spiritus habitat in vobis, vivificabit etiam mortalia corpora vestra, facta immortalia propter eamdem causam, scilicet propter inhabitantem Spiritum ejus in vobis. Et quia sic de vobis facere possit, et facturus sit praesignavit, in eo quod jam suscitavit Jesum Christum a mortuis.

Quia si quaeritur quare Christus ante omnes incorruptibilis suscitatus sit? respondetur ideo quia de Spiritu sancto conceptus sit; quia peccatum non [Col. 0071D] fecit, et quia per eum incorruptionem omnes habituri sunt, dignum fuit ut omnes in hoc, et tempore praeveniret, et plus omnibus acciperet. Quandoquidem Deus et jam animam vivificavit, et corpus vivificabit, ergo fratres jam non sumus debitores carni, id est jam nihil debemus carnalitati, sed spiritui; quia per spiritum vivimus, et adhuc vivificabimur. Debemus quidem carni quae necessaria sunt ei, ut victum et tegumentum; sed non ita vivamus sequentes carnalitatem. Si enim secundum carnem vixeritis, non vivificabimini, sed moriemini. Si autem facta carnis mortua feceritis, per spiritum vivetis, et hic secundum animam, et in futuro secundum corporis incorruptionem. Et mortificare debetis; nam Spiritu [Col. 0072A] Dei agimini, et vere vivetis, quia filii Dei eritis. Quod sic ait: Vere si mortificaveritis carnem, per spiritum vivetis. Nam quicunque aguntur Spiritu Dei (quod est mortificare facta carnis), hi sunt filii Dei, et haec est vita aeterna.

Postquam satis commendavit legem spiritus, ostendit quanta utilitas sit nobis per Spiritum sanctum, quod jam partim supra ostendit. Vere filii estis. Non enim jam estis servi, quod sic ait: Vos quidem accepistis spiritum, sed non spiritum servitutis: ut amplius servi sitis, et serviatis iterum in timore. Dum enim sub lege eratis, 47 timore poenarum quas lex minabatur serviebatis: qui autem timore poenae servit, poenam evadit, gloriam non meretur. Spiritum servitutis [Col. 0072B] utique non accepistis, sed accepistis spiritum adoptionis filiorum, id est per quem adoptamini in filios Dei. In quo spiritu docente, nos clamamus: Abba (pater). Abba Hebraeum est, significans id quod pater, vel pater Graecum. Ideo hebraeam vocem posuit, et vocem gentium, seu graecam, seu latinam, ut ostendat utrumque populum, Judaeum et gentilem in novitate spiritus debere servire Deo, non jam in vetustate litterae. Vere in spiritu clamamus: Abba (pater). Nam Spiritus sanctus reddit testimonium spiritui nostro, id est docet rationem nostram hoc quod sumus filii Dei. Nisi enim Spiritus hoc insinuaret, nesciremus nos esse filios Dei. Si autem sumus filii, erimus etiam haeredes. Ecce quot utilitates sunt nobis per Spiritum. Prius adoptamur in [Col. 0072C] filios. Dehinc clamamus. Haeredes etiam constituimur, nec vilis haereditatis, sed haeredes Dei, quia Deus distribuet nobis haereditatem suam, id est totius boni sufficientiam. Si quaerimus quomodo sumus haeredes Dei, cum usus habeat haeredem esse morte decessoris? respondetur quia Deus, quodammodo nobis morietur in futura beatitudine, secundum hoc quod nunc videmus eum per speculum et in aenigmate, tunc autem facie ad faciem sumus visuri. Haeredes erimus Dei, cohaeredes autem Christi, quia eamdem haereditatem quam Christus, id est incorruptionem secundum carnem modo nostro accipiemus. Haeredes dicit Dei, velut ejus cujus est haereditas, eamque distribuit. Cohaeredes Christi, velut ejus qui nobiscum partem capiet haereditatis. [Col. 0072D] Cohaeredes erimus Christi, hac tamen conditione dico: si compatimur Christo non intentione laudis vel lucri temporalis, sed ut glorificemur, desiderio tantum aeternae gloriae. Compati utique debemus, ut glorificemur. Nam ego existimo (et verum est) quod omnes passiones hujus temporis, id est quae temporales sunt, et hujus, id est tam brevis temporis, non sunt condignae ad promerendam futuram gloriam, quae revelabitur in nobis, quia nec nos ipsi qui eam habituri sumus, quam digna et magna sit intelligimus. Vere gloria haec revelabitur in nobis. Nam exspectatio creaturae, id est totius Ecclesiae exspectat revelationem filiorum Dei, ut et ipsi inter filios Dei revelentur. Quia si omnis Ecclesia hoc [Col. 0073A] exspectat, credendum est futurum esse quod exspectat. Exspectatio exspectat, frequentiam notat. Creaturam vocat Ecclesiam, nam haec specialiter creatura Dei est, quam etiam justificando novam creaturam fecit: et quia causa ejus bona omnia creata sunt, ideo creatura, id est Ecclesia exspectat hanc revelationem, quia subjecta est vanitati, id est miseriis carnis, quae vanae sunt. Si enim modo comedit, post modicum iterum esuriet; si bibit, iterum sitiet, et sic in caeteris. Et quia haec omnia videt vana, ideo exspectat hoc ubi nulla sit varietas.

Subjecta quidem est vanitati, sed non volens, quia nollet pati haec vana, et licet non volens, tamen [Col. 0073B] propter eum sustinet qui subjecit eam his miseriis, ne iterum superbiendo periret. Subjecit dico in spe positam, ut spem haberet evadendi hanc vanitatem; in spe dico hac, quia, id est quod ut Christus, sic etiam ipsa creatura liberabitur a servitute corruptionis, id est variabilitatis, transferenda a servitute in libertatem, a corruptione in gloriam filiorum Dei. Bene dico non volens subjecta est: nam nos scimus quod omnis creatura, id est Ecclesia, ingemiscit animo et parturit, id est maximo conatu laborat operando quemadmodum parturiens fructum de labore exspectans. Parturit dico usque adhuc, quia a primo justo semper in labore fuit Ecclesia usque ad hoc tempus. Creatura utique ingemiscit, non solum autem illa creatura, sed etiam nosipsi, qui [Col. 0073C] tantae dignitatis sumus quod etiam dii esse reputamur: nos dico habentes primitias spiritus, quia in primitiva Ecclesia prius omnibus et abundantius Spiritum sanctum accepimus, abundantius etiam prophetis qui praecesserunt: non enim semper per Spiritum sanctum loquebantur, quia aliquando recedebat Spiritus sanctus ab eis, et quae falsa erant praedicebant: 48 ut Nathan quandoque et quidam alii: sed apostoli nunquam privati sunt semel accepto Spiritu sancto. Nosipsi habentes primitias spiritus, qui adeo digni sumus, etiam ipsi iidem a Deo fragiles sumus, quod gemimus quemadmodum creatura. Et ne putarentur gemere compassione subditorum, et non pro se, determinat: Gemimus dico intra nos, id est pressi tentationibus quae nos [Col. 0073D] conturbant interius. Prius ipsi, nota est dignitatis: alterum ipsi, fragilitatis. Per hoc Apostolus multum consolatur Ecclesiam, et invitat ad patientiam, quod dicit apostolos eadem fragilitate premi qua premuntur subditi. Subdit etiam magnam consolationem quam habent, dicens: Gemimus dico, exspectantes adoptionem filiorum Dei, id est ut adoptemur in filios Dei.

Duplex adoptatio est: prima qua Deus peccata dimittit et justificat; secunda qua in aeterna beatitudine sanctos cohaeredes faciens Christi, eos remunerat. De hac autem secunda innuit se Paulus intelligere, cum ait: Adoptionem dico, id est redemptionem corporis nostri, id est in qua adoptione [Col. 0074A] corpus nostrum modo fragile, nulla corrumpetur mutabilitate. Per hoc quod dicit exspectantes, innuit se de futura adoptione loqui, non de jam habita. Rem enim jam habitam non exspectamus. Credendum est etiam Christum assumpsisse ideo corpus cum anima, ut utrumque liberaret a corruptione. Vere exspectamus, quia spem habemus. Spes autem ista magnum habet meritum, nam salvos nos facit. Quod sic ait, spe, id est merito spei, quia rem invisibilem et etiam incogitabilem constanter speramus, hoc merito salvi sumus, et in hac spe facti sumus ab alio, non a nobis. Non enim fragilitas nostra nisi Spiritu sancto confortata speraret, quia nesciret, et sic nec meritum salutis haberet; spe salvi facti sumus, tantum meritum habet vera [Col. 0074B] spes; sed illa spes, id est res sperata quae videtur, jam non est spes, nec spei meritum habet. Spes enim est de re quae non videtur: ut si speramus aliquem nobis daturum pecuniam, illud quod speramus, nondum videmus, scilicet nos habere pecuniam, etsi pecuniam ipsam videamus. Rei autem quae jam habetur non est spes, sed jam usus habetur. Vere rei quae videtur non est spes, nam quod videt quis, illud quomodo vel quare sperat? Non est amplius sperandum, sed eo utendum. Rei quae videtur non est dicenda spes, sed si illud quod non videmus speramus, meritum hujus spei habemus. Nam exspectamus rem speratam per patientiam, id est in exspectando patienter omnia toleramus, desiderio rei quam speramus. Et haec spes, quae tanti est [Col. 0074C] meriti, per Spiritum sanctum habetur. Nec hoc solum dat nobis Spiritus sanctus, sed etiam similiter, id est sicut spem, et per spem patientiam: sic idem spiritus adjuvat nostram infirmitatem. Sicut enim infirmi sine Spiritu sancto essemus in spe, sic etiam infirmaremur in oratione, nisi doceret nos Spiritus. Vere Spiritus adjuvat nos infirmos. Nam nos scimus quid oremus, sicut scire oportet et orare, scimus quidem quomodo non oportet. Nos utique nescimus, sed ipse Spiritus postulat, id est postulare nos facit et insinuat. Postulat dico pro nobis, id est vel vice nostri, vel causa nostrae utilitatis: gemitibus inenarrabilibus. Gemitus ideo inenarrabiles dicit, quia ipsi contemplatores nescirent explicare, nec possent, quot et quantis desideriis [Col. 0074D] aestuant. Ex eo quod dictum est, Spiritus postulat, quidam in errores lapsi sunt, dicentes Spiritum minorem Patre et Filio, quia qui postulat minor intelligitur eo a quo postulat; curialitatem Pauli, vertentes in haeresim. Sicut enim qui modo docuisset aliquem quo genere loquendi, et quibus verbis loqueretur cum principe, ille per illum instructum diceretur loqui eidem principi: sic Spiritus sanctus, quid et quomodo postulemus nos instruit, et per nos instructos dicitur postulare, non aliter.

Quod supra dixit: nescimus orare sicut oportet, hoc in ipso apertum est, qui contra salutem spiritum 49 Satanae oravit auferri a se datum sibi ob custodiam [Col. 0075A] humilitatis; ne quia raptus erat ad tertium coelum, et audierat quae non licebat homini loqui, superbiret: sed per impellentem fragilitatem, pusillanimitatem carnis reminisceretur. Spiritus sanctus sperare nos facit, orare nos docet, et exaudiri nos facit. Quod sic ait: Spiritus postulat: ille autem qui scrutatur corda, id est Deus, scit, id est complet et approbat quod desiderat, id est desiderare nos facit Spiritus sanctus. Scit ideo quia Spiritus postulat secundum Deum, id est docet nos Spiritus postulare quod Deo bonum est concedere. Postulat dico pro sanctis, id est vel vice vel causa sanctorum. Scrutatur ab ea similitudine dictum est, quia quemadmodum ille, qui multo scrutinio rem investigat, melius rem ipsam cognoscit; sic Deus non quod [Col. 0075B] scrutando laboret, sed quasi scrutator et longe melius occulta cordium novit. Non solum Spiritus spem dat, orare insinuat, exaudiri facit, sed et quaecunque prospera vel adversa contingant sanctis, omnia facit ille esse ad bonum. Littera sic jungitur: Orare sicut oportet per nos nescimus, hoc autem per Spiritum sanctum scimus, quoniam idem Spiritus cooperatur omnia, seu prospera seu adversa; in bonum, id est ad utilitatem sanctorum. Vel omnia cooperantur a Spiritu sancto in bonum, ut passive dicamus; vel in activo sensu omnia cooperantur in bonum, et iterum per Spiritum sanctum. Sententia non mutatur, cooperantur dico diligentibus Deum, nec qui modo diligant, modo peccando odiant, sed his, id est hujusmodi diligentibus qui a Deo vocati sunt; ad hoc ut sint [Col. 0075C] sancti: et quia non omnes vocati electi, adjungit:

Vocati dico secundum propositum praescientiae Dei, quae nullo modo potest immutari. Vere secundum propositum vocati sunt, et omnia cooperantur illis in bonum. Nam Deus praescivit eos ab aeterno sibi idoneos et electione dignos. Et quia praescivit ab aeterno, praedestinavit etiam eos, id est praeparavit in tempore congruo. Haec praeparatio fuit oblatio gratiae, et interna aspiratio. Praescivit, inquit, et praedestinavit fieri conformes, id est imitatores imaginis, id est puritatis filii ejus: quia in hoc mundo per puritatem solam imitari licet Filium Dei, quem in futuro per majorem puritatem et invariabilitatem imitabuntur sancti. Hoc autem de divina essentia [Col. 0075D] Filii dicimus, quia si per hoc Filium a Patre videmur diversificare, quia dicimus imaginem Filii, respondemus quod in substantia quidem per omnia idem sunt, sed in personis est varietas. Et in eo quod Pater sine principio, non ab alio: Filius autem a Patre principium habet, licet semper fuerit cum Patre, et sic ab alio. Si autem secundum humanitatem de Christo hic agimus, congrue sequentia consentiunt, quae secundum carnem de Christo solummodo agunt, et dicemus: Simus conformes imaginis filii ejus, ut quomodo in novitate spiritus ambulavit, sic et nos ambulemus. Ita tamen conformes secundum utramque sententiam: ut ipse Filius sit primogenitus in multis fratribus, ut quemadmodum primogenitus Filius Dominus est paternae haereditatis, [Col. 0076A] et quod inde habent alii filii ab eo habent; sic et Christus Dominus est in hac haereditate, et qui cunque aliquid inde habent, ab eo et per eum totum habent. Dicitur etiam primogenitus mortuorum, quia primus resurrexit a mortuis, etiam sicut cum eo incorruptibiles resurrexisse credantur quidam sancti. Si qui autem per Christum suscitati sunt, non surrexerunt a mortuis, quia iterum morituri.

Nec solum praescivit, sed quos praedestinavit, hos etiam vocavit: quia, postquam inspiravit eos, vocatores adhibuit interius praeparatis, quorum vocatio frustra esset, nisi spiritus operaretur interius. Et quos vocavit, hos etiam justificavit, remittendo peccata, infundendo gratiam. Quos autem justificavit, illos etiam magnificabit in futuro, quando conregnabunt [Col. 0076B] secum. Vel magnificavit secundum certitudinem futurae rei dicit, et secundum quosdam, 50 qui jam cum Deo regnant, quantum ad animas. Quandoquidem Deus electos suos praescivit, praeparavit, justificavit, et ad ultimum magnificabit, ergo quid dicemus ad haec? Estne aliquid quod contraire possit huic divinae dispositioni? Contra hoc utique nihil potest dici, quia Deus est pro nobis, et si Deus pro nobis, quis potest esse contra nos? Quis potest evertere, ne perficiatur quod Deus de nobis praeordinavit. Vere Deus est pro nobis. Nam ipse est qui non pepercit etiam Filio suo, sed tradidit, id est disposuit illum tradendum ad mortem pro omnibus electis suis. Et cum rem tam difficilem fecerit, sicut est Filium prae omnibus filiis charum tradere morti pro [Col. 0076C] nobis, quomodo, id est qua ratione non etiam donabit nobis omnia quae restant, cum illo Filio quem longe chariorem omni re habuit, quem nobis in articulo mortis dedit? Non est credendum, ut qui Filium dedit, quae minora sunt Filio nobis negaturus sit. Et quandoquidem Deus nos adeo dilexit, ut Filium traderet pro nobis, quis jam accusabit adversus nos electos Dei? Accusare est adversus electum, quomodo subvertatur disponere, quemadmodum Satan videns Job in terrenis abundare, quia in his putavit Job mente detineri, pertractabat quod res ejus demoliendo justitiam ejus per impatientiam de damno rerum venientem destrueret: sed quia electus erat Job, Satan non potuit. A principio enim ex quo [Col. 0076D] dixit: Ponam sedem meam ad aquilonem (Isa. XIV, 13) , semper laboravit destruere regnum Christi, in quo adhuc male perseverat. Diabolus vult accusare, sed non potest, Deus autem potest, sed non vult: Deus enim est qui justificat. Quis est etiam qui condemnet electos Dei? Satan quidem condemnare vult, sed non potest; Christus quidem posset, sed non vult: quod ex eo palam est, quod Christus Jesus est, qui mortuus est pro nobis. Nec hoc solum, imo qui etiam resurrexit, ut et nos resurgere faciat; qui etiam est ad dexteram Dei, ubi et nos secum collocabit: qui etiam interpellat pro nobis, ubi est in dextera Patris, qui haec omnia pro nobis fecit et facit: credendum est quod nos condemnet? Interpellare dicitur Christus, non quod voce clamet, sed [Col. 0077A] assumpta humanitas, quae in oculis Dei est, semper Deum pulsat, et memorem facit, ut perficiat illud pro quo Filium carnem assumere voluit: quemadmodum legatus, per solam repraesentationem personae legationis suae, memorem faceret ad quem missus esset in eo, quod se illi repraesentaret.

Quandoquidem Deus praescivit, justificavit, etc., ergo quis nos separare poterit a charitate Christi, ut sic pervertat consilium Dei? Separabit nos tribulatio, id est quaelibet afflictio carnis? An angustia? id est anxietas animi. An persecutio de loco ad locum? An fames? quia saepe esuriit, ut etiam taederet eum vivere, An nuditas? An periculum? id est comminatio mortis? An gladius? An ipsa occisio? Nihil utique horum nos separabit, sicut scriptum est in libro [Col. 0077B] Psalmorum: illud quia jungitur in posterum: Propter te mortificamur tota die, aestimati sumus ut oves occisionis (Psal. XLIII, 24) : non quae reservantur ad fetus, sed quae sunt occisionis, id est quae steriles sunt occiduntur; et si propter te occidimur, constat quod a te non separabimur. Sed quae cura si mortificamur? In his enim omnibus, tribulatione, angustia, et caeteris superamus, propter eum ferventes amore ejus, qui dilexit nos. Vere superabimus, quia neque mors, id est comminatio mortis; neque vita, id est promissio vitae, vel gloriae mundi; neque angeli, qui legatione Dei funguntur; neque principatus, id est neque ordo ille qui etiam super angelos principatum habet; neque virtutes, id est neque ordo ille [Col. 0077C] cujus officium est operari miracula. Vel ista, si volumus, de malis angelis intelligimus, inter quos etiam sunt discretiones officiorum. De singulis enim ordinibus aliqui lapsi sunt, ut dicamus: Neque angeli mali, quorum officium est explere legationes; neque principatus, qui in genere malorum subditis angelis principantur; 51 neque virtutes, mali enim spiritus miracula faciunt. Neque instantia, id est praesentia seu prospera sint seu adversa; neque futura hujus mundi bona vel mala. Neque fortitudo, id est violentia cujuslibet fortissimi. Neque altitudo, id est promissio honoris. Vel altitudo ut illa quando diabolus purpuratum se et diademate renitentem ostendit. Neque profundum, id est etsi aperto inferno minaretur mihi in ipsum praecipitium. Neque creatura [Col. 0077D] alia, id est si novam et non visam creaturam facerent. Nihil horum omnium poterit nos separare a charitate Dei, quae est in Christo Jesu Domino nostro.

«Veritatem dico in Christo Jesu, non mentior. Testimonium mihi perhibente conscientia mea in Spiritu sancto: quoniam tristitia mihi est magna, et continuus dolor cordi meo. Optabam enim ego ipse anathema esse a Christo pro fratribus meis, qui sunt cognati mei secundum carnem, qui sunt Israelitae, quorum adoptio est filiorum, et gloria, et testamentum, et legislatio, et obsequium, et promissa: quorum patres, ex quibus est Christus secundum carnem: qui est super omnia «Deus benedictus in saecula (II Cor. XI, 31) .» Amen. Non [Col. 0078A] autem quod exciderit [excidit] verbum Dei. Non enim omnes qui ex Israel [circumcisione] sunt, hi sunt Israelitae, neque qui semen sunt Abrahae, omnes filii sunt Abrahae; «sed in Isaac vocabitur tibi semen (Gen. XXI, 12) ,» id est, non qui filii carnis hi filii Dei, «sed qui filii sunt promissionis (Gal. IV, 28) ,» aestimantur in semine. Promissionis enim verbum hoc est: «Secundum hoc tempus veniam, et erit Sarae filius (Gen. XVIII, 10) .» Non solum autem illa, «sed et Rebecca ex uno concubitu habens, Isaac patris nostri (Gen. XXV, 24) .» Cum enim nondum nati fuissent, aut aliquid boni egissent, aut mali (ut secundum electionem propositum Dei maneret), non ex operibus, sed ex vocante dictum est ei: «Quia major serviet minori [Col. 0078B] (Gen. XXV, 23) ,» sicut scriptum est: «Jacob dilexi; Esau autem odio habui (Malach. I, 2) .» Quid ergo dicemus? Nunquid iniquitas apud Deum? Absit! Moysi enim dicit: «Miserebor cui misereor [cui misertus sum], et misericordiam praestabo cui miserebor (Exod. XXXIII, 19) .» Igitur non volentis neque currentis, sed miserentis est Dei. Dicit enim Scriptura Pharaoni: «Quia in hoc ipsum excitavi [servavi] te, ut ostendam in te virtutem meam, et ut annuntient nomen meum in universa terra (Exod. IX, 16) .» Ergo cui vult miseretur, et quem vult indurat. Dicis itaque mihi: Quid adhuc quaeritur? Voluntati enim ejus quis resistit? O homo, tu quis es qui respondeas Deo? «Nunquid dicit figmentum ei qui se finxit: Quid me fecisti sic?» [Col. 0078C] (Sap. XV, 7; Isa. XLV, 9; Jer. XVIII, 6.) An non habet potestatem figulus luti, ex eadem massa facere aliud quidem vas in honorem, aliud vero in contumeliam? Quia [quid] si Deus volens ostendere iram, et notam facere potentiam suam, sustinuit in multa patientia vasa irae apta in interitum, ut ostenderet divitias gloriae suae in vasa misericordiae, quae praeparavit in gloriam. Quos et vocavit non solum ex Judaeis, sed etiam ex gentibus, sicut in Osee dicit: «Vocabo non plebem meam, plebem meam; et non dilectam, dilectam; et non misericordiam consecutam, misericordiam consecutam (Ose. II, 23; I Petr. II, 10) .» Et erit, in loco ubi dictum est eis non plebs mea vos, ibi vocabuntur [Col. 0078D] filii Dei vivi. Isaias autem clamat pro Israel: Si fuerit numerus filiorum Israel tanquam arena maris, reliquiae salvae fient (Isa. X, 22) .» Verbum enim consummans, et abbrevians in aequitate: quia verbum abbreviatum faciet Dominus super terram. Et sicut praedixit Isaias: «Nisi Dominus Sabaoth reliquisset nobis semen, sicut Sodoma facti essemus, et sicut Gomorrha similes fuissemus (Isa. I, 9) .» Quid ergo dicemus? Quia gentes quae non sectabantur justitiam apprehenderunt justitiam, justitiam autem quae ex fide est. Israel vero sectando legem justitiae [justitiam], in legem justitiae non pervenit. Quare? Quia non ex fide, sed quasi ex operibus. Offenderunt enim in lapidem offensionis, sicut scriptum est: «Ecce pono in [Col. 0079A] Sion lapidem offensionis et petram scandali; et omnis qui credit in eum, non confundetur (Isa. XXVIII, 26; I Petr. II, 7) .»

52 Jam amplius non separabor a charitate Christi, sed olim separatus fui; et inde multum doleo, et de hoc quod doleo, veritatem dico positus in Christo, in cujus corpore mentiri non licet. Nec in uno verus, ut in alio mentiar. Sed non in aliqua parte mentior; nec solum Christo, sed etiam conscientia mea mihi perhibente testimonium quod non mentior: conscientia dico, fundata in Spiritu sancto, cum quo non perhiberet falsum. De hoc, inquit, dico veritatem: quoniam tristitia magna est mihi secundum afflictionem corporis, et continuus dolor [Col. 0079B] cordi meo interius: dolor, inquit, est mihi, et merito. Ego enim ipse, qui modo separari nequeo, optabam esse non solum separatus; sed etiam anathema, id est separatio aliorum a Christo pro fratribus meis; quia hos qui modo fratres sunt in Christo separare volebam a Deo: qui etiam sunt cognati mei secundum carnem; quia, licet omnibus in dilectione obnoxii simus, domesticis tamen generis nostri hanc debemus impensius: qui etiam sunt veri Israelitae videntes Deum, quorum etiam adoptio filiorum, id est qui adoptati sunt in filios Dei. Quorum etiam gloria miraculorum; quorum etiam est testa mentum; Evangelium repromissum; quibus etiam est latio legis, id est spiritualis intelligentia quam fert lex; quibus etiam est ad obsequium, id est [Col. 0079C] cultus Dei; quibus etiam facta sunt promissa salvationis; quibus etiam patres fuere illi ex quibus Christus natus est secundum carnem: qui secundum Deitatem Deus est ab initio, manens super omnia, Deus dico benedictus aeternaliter in saecula. Amen. Ideo Paulus plures et majores aliis apostolis sustinuit persecutiones; quia persecutus fuerat Ecclesiam Christi: quod idem perhibet dicens: «Quia plus omnibus laboravi (I Cor. XV, 10) .» quae tamen augmentatio persecutionis fuit ipsi ad custodiam justitiae, et incrementum gloriae. Probavit sufficienter superius quod electos Dei nulla res posset a Deo separare. In sequentibus autem probare vult hanc electionem filiorum non secundum propaginem carnis, sed ex vocatione Dei fieri. Littera sic [Col. 0079D] jungitur: Ego olim optabam esse separatio filiorum Dei a Christo; sed tamen non excidit verbum Dei, id est licet multum saevirem in servos Dei, aliqui subverterentur; tamen propterea non excidit verbum, id est non inexpleta periit promissio Dei, qua se promiserat redempturum Israel; quia licet multi secundum carnem de Israel a salvatione alienati sint; omnes tamen veri Israelitae electi sunt, et sic impleta est promissio. Vere etsi aliqui separati sunt a Deo, propterea non excidit verbum Dei; quoniam non omnes hi qui sunt ex Israel secundum carnem, vocandi sunt Israelitae. Tempore enim Jeroboam multi Judaei [Col. 0080A] transierunt ad culturam idolorum, et reputati sunt inter gentes, multoties etiam fecerunt. Multi etiam de gentibus in ritus Judaeorum transierunt, et inter Judaeos reputati sunt. Non omnes qui ex Israel sunt secundum carnem, dicendi sunt Israelitae. Neque omnes vocandi sunt filii, id est haeredes Abrahae, ideo quia secundum carnem sunt semen Abrahae; Ismael enim de semine carnis Abrahae fuit, nec tamen haeres.

Unde scriptum est: «Ejice ancillam et filium ejus, non enim haeres erit (Gen. XXI, 12) ,» etc.; sic etiam nec filios Abrahae dicimus degenerantes a fide ejus. Consuetudo enim patrum est, eum vocare filium suum, qui imitatur patrem. Eum vero qui contrarius est factis patris, dicit pater non esse filium suum, [Col. 0080B] licet vere sciat de carne sua generatum. Non omnes qui secundum carnem sunt de semine Abrahae sunt; sed qui in similitudine Isaac per repromissionem Dei nati sunt, hi vocantur filii Abrahae. Sic enim testatur Scriptura, dicens: In Isaac, id est in similitudine Isaac erit tibi semen. Nec hoc secundum carnem, sed vocabitur, id est per vocationem et repromissionem Dei, erunt tibi filii, non tantum secundum lineam carnis, quantum per imitationem fidei. Isaac enim natus non lege carnis, quia de vetulo patre, et matre sterili, cujus genitalia jam marcida senio fuerant, significavit non vocandos filios Abrahae propter lineam carnis, sed exemplo Isaac, secundum promissionem 53 Dei. Exponit Apostolus quid sit hoc. In Isaac vocabitur tibi semen dicens: [Col. 0080C] Id quod dico semen vocabitur tibi in Isaac, sic est intelligendum. Non qui filii carnis Abrahae sunt, hi propterea sunt filii Dei: sed hi qui sunt filii promissionis, id est per repromissionem electi, hi aestimantur in semine Abrahae, imitatores fidei ejus, quemadmodum Isaac per repromissionem natus est. Et vere per repromissionem. Nam hoc est verbum promissionis, factae de Isaac, quod verbum locutus est angelus ad Abraham determinans conceptionem filii diu ante promissi, dicens: «Ego veniam secundum hoc tempus, id est post revolutum annum hac eadem die, et postquam advenero, erit Sarae filius (Gen. XVIII, 10) .» Secundum Ambrosium ⁜ (1) , praemissa littera longe supra aliter jungitur, ita: Ego optabam esse separatio bonorum a Christo, quod faciebam pro fratribus [Col. 0080D] meis, id est amore fratrum meorum Judaeorum et zelo legis, quam quia Christianos putabam invertere, dolebam: nec mirum si pro fratribus meis, quia sunt cognati mei secundum carnem, et qui esse debuissent veri Israelitae, et quorum est adoptio filiorum Dei, id est qui debebant ad ptari in filios Dei, nisi hoc malitia eorum averteret; et quibus erat gloria eloquiorum Dei creditorum, et quibus debebatur testamentum, id est Evangelium, et quorum erat legislatio et obsequium, id est cultus Dei. Et promissa debebantur eis. Patres quorum fuerunt illi, ex quibus secundum carnem natus est Christus. [Col. 0081A] Sed licet haec promissa illis, iniquitate sua impediente non adepti sint, non tamen ideo dico quod propterea exciderit verbum, id est impletio promissionis Dei: quoniam si non omnes qui secundum carnem Judaei, tamen quicunque veri Israelitae fuerunt, promissionem Dei acceperunt. Sequens littera non mutatur. Non solum autem hanc Sara promissionem habuit, sed etiam Rebecca. Convenienter de Rebecca inducit, in cujus filiis apertum est, ex electione tantum Dei, bonum aliquem fieri. Si enim ex genere non est causa quare Jacob magis eligatur quam Esau, in quorum electione vel reprobatione nulla parentum, nulla filiorum merita praecesserunt, et ideo per Rebeccam apertius probat, secundum promissionem filios Abrahae fieri, quam per Saram, [Col. 0081B] quae solum electum habuit: accepit utique repromissionem Rebecca, habens filios ex uno eodemque concubitu Isaac patris nostri. Ut sciatur merita parentum non profuisse Jacob, nec nocuisse Esau, determinat eos esse generatos de eodem concubitu: ne si (ut quidam physici volunt) diversis temporibus generati essent, putarentur parentes esse grati Deo, cum genuerunt Jacob; ingrati, quando genuerunt Esau. Sicut parentum, sic etiam merita filiorum excludit, dicens: Rebecca utique habuit promissionem. Nam dictum est ei: Major serviet minori. Sed antequam dicat promissionem, convenienter merita filiorum cum meritis parentum excludit, ut constet omnem electionem esse primum et principaliter ex gratia Dei, dicens: Rebecca habuit filios, [Col. 0081C] qui cum nondum nati essent, per hoc excludit merita filiorum. Sed tamen quia in ventre matris luctati esse dicuntur, ne ideo putarentur ibi potuisse mereri, hoc determinans ait: Aut cum nondum egissent aliquid boni vel mali, pro quo hic deberet eligi, hic reprobari. Ideo priusquam agerent bonum vel malum, dictum est ut propositum, id est praedestinatio Dei qua hunc eligebat, alterum reprobabat, maneret, id est permanere comprobaretur, secundum electionem Dei, quae electio non erat facta ex operibus, id est quia bene egisset Jacob, sed solummodo ex vocante, id est ex gratia et beneplacito vocantis Dei.

Hoc utique dictum est quia, id est quia major serviet minori. Non ideo dicitur servire, quod Esau aliquando servierit Jacob, sed plerumque dominatus [Col. 0081D] sit ei, ut qui fortior erat in terra. Et ideo sic intelligendum est: Major serviet, id est utilis erit minori. Quanto enim Esau magis persequebatur Jacob, tanto magis meritum 54 patientiae accrescebat patienti: et ita dictum est in Genesi: Major serviet minori (Gen. XXV, 23) . Hoc autem dictum est Rebeccae, antequam pueri nascerentur, quod dictum est sicut scriptum est per Malachiam de eisdem longe post eorum decessum. Hoc utique scriptum est: Ego dilexi Jacob (Malac. I, 2) , et pro hoc praecipue elegi eum. Esau autem quia odio habui, reprobavi. Odium enim Dei nihil aliud est, quam ex aequitate gratiam subtrahere. Convenienter sicut de praecedenti testimonium posuit, ut praecessisse merita eorum excluderet; [Col. 0082A] ita et de sequenti testimonium posuit, ut ostendat sequens meritum Jacob insufficiens fuisse, et penitus per se indignum fuisse gratia Dei; et ideo constare quod per misericordiam electus sit, ut etiam ostenderet quod Esau juste negata sit gratia, quia non esset cooperaturus gratiae. Quaeritur cur Jacob electus sit, et Esau reprobatus: cum in neutro meritum boni vel mali praecesserit, quae causa fuerit electionis unius, et reprobationis alterius? Ad hoc respondetur, Jacob electum esse per misericordiam; Esau reprobatum secundum justitiam. Deus enim, cum primum creavit hominem, multiplici eum insignivit gratia: quam quia peccando a se repulit, indignum se fecit gratia Dei, et exinde Deus nihil homini debuit, sicque non est relictum homini unde [Col. 0082B] juste posset conqueri, si destituitur gratia Dei.

Quia si iterum quaeritur, cum uterque ex justitia propter originale posset reprobari, nihilque meriti in ambobus repertum sit, pro quo huic sic data sit gratia, huic negata; quare magis Jacob electus sit quam Esau? Ad hoc respondetur quia Deus Jacob idoneum et cooperaturum gratiae praescivit; Esau vero non idoneum, quia non cooperaturum: ideo uni misericorditer tribuit, quod ab altero juste propter originale alienavit, quod satis aperte in Juda consideratur, quem licet Deus pro certo periturum cognosceret, permisit tamen illi gratiam miraculorum, ut aliis apostolis, cum jam fur esset, et loculos haberet. Non tamen ideo quin sciret illum irrevocabilem a malo, sed ut comprobaret nobis per hunc, juste se [Col. 0082C] quibusdam omnem negare gratiam, ut pueris statim sine baptismo morientibus: quibus ideo omnem gratiam denegat, quia si tempus haberent operandi, et gratia eis concessa esset, abuterentur ea, et sic pro gratia longe gravius punirentur; cui si cooperarentur, salvarentur. Ut autem hoc Deus notum faceret, dedit quibusdam gratiam, de quibus non haesitabat quin abuterentur ea, sed ut etiam palam oculis haberemus, juste quibusdam omnem se denegare gratiam. Iterum aliud: Cum Deus omnia creavit, quaedam necessaria, ut ortum solis et hujusmodi; quaedam voluntaria ut hominem et angelum constituit. Deus autem sic unum per misericordiam eligit, sicuti alterum per justitiam reprobat: ut tamen voluntariam facultatem in eis non destruat: [Col. 0082D] quia etsi multos in hoc saeculo sanctos multiplici munivit gratia, non tamen coegit eos ut ex necessitate bonum agerent, nec ad malum si vellent declinare possent, sed adjuvit per gratiam, quia vidit eos gratiae cooperaturos. Econtrario non ita Judae subtraxit gratiam, ut, gratia subtracta, impelleret eum, vellet nollet, operari iniquitatem, sed ut appareret quid per se posset iniquitas. Si enim gratia data vel negata compellens esset ac necessaria, jam non esset relictum homini meritum salvationis vel damnationis. Quandoquidem Jacob nullo merito praecedente eligitur, Esau similiter sine merito reprobatur, ergo quid dicemus? Nunquid iniquitas est apud Deum? qui Jacob eligens sine merito, Esau reprobat [Col. 0083A] similiter sine merito? Absit hoc ut propterea Deus dicatur esse iniquus! Vere in electione Jacob et reprobatione Esau non est iniquus Deus, quia hunc eligendo misericors est, hunc reprobando justus est. De justitia sequitur inferius, ubi de Pharaone subdit, probat de misericordia dicens: Vere quia elegit Jacob non est iniquus, est enim misericors.

55 Moysi enim dixit Deus (Exod. XXXIII, 19) : Ejus cujus misereor in praescientia, miserebor in justificatione. Et cujus miserebor in justificatione, illi praestabo misericordiam in salvatione. Hic satis ostendit omnia esse ex misericordia, quia praescientia, justificatio, salvatio, omnia fluunt a fonte misericordiae. Quandoquidem omnia (sicut ostensum est) fiunt per misericordiam Dei. Igitur velle bonum non [Col. 0083B] est volentis, ut ascribatur ei. Neque currere est currentis, id est operari non est operantis, sed miserentis est Dei. Neque velle neque facere bonum potest homo, nisi misericordia Dei per Spiritum sanctum operetur in eo. Vere miserentis Dei est velle et perficere, quia non miserentis est neque velle neque perficere (hoc est reprobare) quod aperte in Pharaone ostenditur. Dicit enim Scriptura Pharaoni in Genesi. Convenienter de Pharaone inducit, cui Deus hanc gratiam proposuit: ut si vellet per doctrinam Moysi bene agere posset (Exod. IX, 16) . Certum quidem Deus habebat Pharaonem nunquam poeniturum, sed ut in eo cui gratiam doctrinae concessit, eaque abusus est plane, nobis ostenderet gratiam juste negatam [Col. 0083C] Esau priusquam mereretur, et omnibus quibus ita negatur: quia si Deus daret gratiam, abuterentur ea, et inde gravius punirentur: ideo etiam Deus Pharaoni doctores adhibuit, ut mala quae prius in illo latebant, modo aperta fierent; dum Deo in tot et tantis resisteret, et prophetis et miraculis non acquiesceret. Hoc, inquam, Scriptura dicit Pharaoni: quia in hoc ipsum; hoc quod in Genesi continuatur: in hoc ipsum in quo tu eras, id est, tu eras in malo, sed occultus, et in hoc malo excitavi te, subtrahendo gratiam ut appareres malus sicut eras. Ideo utique ut ostendam in te virtutem meam, id est signa miraculorum, quae non ostenderem si acquiesceres. Ideo etiam ostendam, ut nomen meum annuntietur in universa terra, propter miracula facta in Aegypto. Ubicunque [Col. 0083D] enim audiebantur signa Aegypti, dicebatur: Magnus est Deus Hebraeorum. Quandoquidem Deus ex voluntate elegit Jacob, et ex voluntate reprobat Esau. Ergo palam est quod Deus miseretur cujus vult: quia videt eum cooperaturum gratiae, et indurat quem vult: quia videt eum non idoneum gratiae. Indurare Dei, est gratiam non accommodare. Quia dixi Deum misereri huic, et indurare hunc ex voluntate, itaque dicis, et objicis mihi: Quid adhuc quaeritur a nobis ut bene agamus: qui reprobati bene agere non possumus? Vel ita. Quid adhuc quaeritur, id est conquaeritur Deus de nobis, si offendimus cum indurati non offendere non possumus? Non est unde quaeratur. Vel quid a nobis requirat: quia quis potest resistere voluntati ejus? Ubi nos indurat, videtur non [Col. 0084A] velle nos bene agere, cujus voluntatem impossibile est mutari. Paulus haec omnia ideo dicit, quia videbat Romanos in sapientia mundi nimium gloriari, et ad hujusmodi quaestiones supra modum insistere: ideo ut magis reprimat eos, sic totum attribuit gratiae Dei, ut nihil videatur relinquere libertati arbitrii. Quod tamen satis commode intelligitur, quia nec ipsum initium bonum volendi ex nobis solum esse potest, si non inspiret gratia Dei. Unde sic ait: Tu dicis mihi quid adhuc quaeritur a nobis, sed o tu, homo adhaerens humanitati: tu quis es qui respondeas Deo, id est qui si Deus mysterium hujus rei tibi enarraverit, intelligas illud? Vel tu quis es qui respondeas, id est qui litiges et disputes cum Deo de mysterio hujus rei? Non habes super hoc respondere Deo, sicut [Col. 0084B] nec opus figuli habet de factura sui contradicere figulo, et est apta similitudo; quia quemadmodum figulus de luto, sic Deus hominem lutum, et omni pollutione infectum invenit. Non habes utique, quod respondeas Deo.

Nunquid enim figmentum dicit ei qui se finxit: Quid me sic fecisti breve vel longum, informe vel formatum? An non habet figulus potestatem luti, cujus est luti materia? Sic Deus vos omnes in luto sordidatos originali reperit. An non utique potest ex eadem massa, quae tota in se immunda est, facere aliud 56 quidem vas in honorem, quo bibatur: aliud vero in contumeliam, in quo sordida familiae reponantur? Et sicut figulus potestatem habet in luto hoc vas facere, [Col. 0084C] sicut placet honorabile. Hoc aliud, sicut materia vasis erat immunda, immunditiae destinare: sic Deus omnem massam hominis corruptam propter originale inveniens, si partem hujus massae munditiae destinat, misericordiae est: quod vero aliam partem in immunditia sordescere deserit, aequitatis est: et contra aequitatem reclamare injustum est, sicut ostensum est. Si illud quod peccato suo sordidatum est, Deus sequendo justitiam in immunditia deserat, non habet homo super hoc quod contradicat Deo. Quid etiam dicetur de hoc, si Deus quibus non debet ex misericordia dat gratiam, et illi accepta gratia abutuntur, nonne qui hujusmodi sunt merito reprobantur? Quod aequipollenter ait. Si, inquam, Deus volens ostendere iram, id est damnationem impiorum [Col. 0084D] apertam facere hominibus, sibi quidem notum erat nunquam eos gratiae datae cooperaturos: volens etiam notam facere potentiam suam, id est quanta potentia patientiae faceret suos persecutiones impiorum tolerare, per quod nec in impiis reprobatis Deus operatur sine misericordia, cum patientiae meritum accrescat suis per indurationem malorum. Volens utique Deus ostendere iram in impiis, potentiam in electis, sustinuit in patientia multa, et secundum tempus, et secundum numerum impietatum. Sustinuit dico vasa irae, id est eos in quibus juste infundenda est ira, id est damnatio. Vasa dico apta in interitum, id est in perditionem propter solum originale, si nunquam daretur gratia qua abuterentur. Sustinuit ideo, ut ostenderet divitias gloriae [Col. 0085A] suae, id est divitem gloriam suam in vasa misericordiae, id est in eos in quos infundenda erat misericordia; quae vasa praeparavit, id est praedestinavit Deus ad habendam futuram gloriam. Nec solum praedestinavit: sed quos, id est vasa misericordiae etiam missis praedicatoribus vocavit. Illud quos ad sententiam respicit, non ad litteram. Vocavit dico nos, scilicet et quos nos? id est non solum ex Judaeis, sed etiam ex gentibus: quia quemadmodum Judaeos vocavit, sic et gentes. Probat quod vocatio gentium ex Deo sit dicens: Vere Deus vocavit gentes, sicut dicit non Osee, sed Dominus in Osee. Hoc utique dicit: Vocabo plebem meam non plebem meam, id est gentilitatem, quae modo non plebs mea dicitur. Vocabo per gratiam, et faciam plebem meam (Ose. II, 23) , [Col. 0085B] et non dilectam gentilitatem. Vocabo per gratiam, et faciam dilectam, justificando a peccatis: et eamdem gentilitatem non consecutam misericordiam: faciam consecutam misericordiam in salvatione. In signum autem salvandae gentilitatis hic Osee praedicaturus salutem gentium, jussus est a Deo ducere uxorem fornicationis, etc. Vocabo utique gentilitatem, et hoc erit, in loco ubi dictum est, Non plebs mea vos, id est in toto mundo ubi Judaei solum plebs Dei vocabantur, gentiles vero non ibidem vocabuntur amodo gentes, sed vocabuntur filii Dei vivi, qui vitam aeternam quam habet daturus est eis quos ex electione vocavit. Vel ita: in loco, id est in Judaea, ubi dictum est, Non plebs mea vos: ibi vocabuntur filii Dei; quia et de Judaeis electi sunt apostoli, per quos gentes [Col. 0085C] conversae sunt; et in Judaea originem primam habuit Ecclesia.

Postquam vocationem gentium auctoritate Osee confirmavit, probat per Isaiam salvationem Judaeorum, et convenienter hoc probat. Gentiles enim improperabant Judaeis, quod semel culpa sua repulsi et reprobati, ulterius indigni essent salvatione Dei. Osee sic dicit de gentibus: Isaias autem clamat et affirmat hoc pro Israel (Isa. X, 22) , id est pro honorando Judaico populo, cui multoties mala sua improperavit. Hoc utique clamat. Si, id est licet, fuerit numerus filiorum Israel innumerabilis, tanquam arena maris, tamen reliquiae Israel, id est, viles et abjecti, qui nihil in carnalitate legis confident, [Col. 0085D] hujusmodi reliquiae salvae fient. Vel reliquiae, id est quos Deus sibi reliquit, et idoneos salvationi reservavit, hi salvabuntur. Determinat modum salvationis, ne per legem putarent 57 se salvari. Vere salvae fient reliquiae: nam per verbum, id est per doctrinam fidei, quod verbum erat consummans, id est perfecte justificans, quod lex facere non potuit. Erit etiam abbrevians et praecepta legis, quae omnia ad dilectionem Dei et proximi reducet, et sacrificia; quae omnia ad unum sacrificium corporis Christi rediget. Et ne quia legem abbreviaret, injustum judicaretur, hoc verbum, ideo addit, in aequitate: quia etsi abbreviat legem, aequum tamen erit et justum. Quod palam est ex eo quod Dominus faciet hoc verbum abbreviatum, sicut dictum est [Col. 0086A] secundum sacrificia et praecepta. Nec super Judaeos solum, sed etiam super terram, id est super gentes. Vel ita: Salvae fient reliquiae. Nam per verbum illud de quo dictum est: «In principio erat verbum (Joan. I, 1) ,» etc. Quod verbum, id est Christus, erit consummans et abbrevians legem in aequitate, sicut dictum est. Quia Dominus faciet hoc verbum breviatum, id est secundum assumptam carnem mortalitatis et passibilitatis ab angelis minoratum. Juxta illud (Psal. VIII) : «Minorasti eum paulominus ab angelis.» Et hoc verbum faciet super terram, id est quod in natura deitatis erat invisibile, per assumptam carnem hominibus in terra exhibebit visibile. Vere per verbum breviatum salvae fient reliquiae. Nam nisi Dominus reliquisset nobis hoc semen, perderemur; [Col. 0086B] et hoc dico non solum ex me, sed etiam sicut praedixit Isaias vaticinans de eodem: Nisi Dominus Sabaoth (Isa. I, 9) , id est exercituum tam coelestium quam terrenorum reliquisset nobis semen, id est Christum: quem ante tempora sic constituit, et in tempore dedit; vel semen, id est verbum praedicationis, per quod fructificant credentes; vel nisi Dominus ascendens reliquisset nobis semen, id est apostolos, qui in nobis verbum fidei seminarent, nos utique facti essemus sicut Sodoma et sicut Gomorrha, id est penitus periclitaremur, et merito, quia similes fuissemus spernendo praecepta Dei.

Quod superius dixit de vocatione gentium per Osee (cap. II, 23) , ne Judaei negarent hoc dictum esse de gentibus, sed de se, qui multoties a Deo [Col. 0086C] recedendo non plebs Dei facti sunt: exponit Paulus quomodo de gentibus haec verba tantum agant. Quandoquidem superius dictum est, non plebem meam vocabo plebem meam, ergo quid dicemus? Et quomodo hanc auctoritatem accipiemus? Hoc utique in verbis Osee exponemus, quod gentes quae non sectabantur justitiam, id est quae nec legem habebant, nec bono rationis suae utebantur, apprehenderunt non ex merito, sed ex gratia ingerente ejus justitiam: nec carnalem justificationem, sed justitiam quae est ex fide. Partem iterum auctoritatis quam Isaias pro Israel protulit: hanc scilicet quod non numerositas filiorum Israel salvaretur, exsequitur Apostolus ponendo causam quare reprobetur, [Col. 0086D] dicens: Gentes apprehenderunt justitiam: sed Israel, id est Judaicus populus sectando legem carnalis justitiae, non pervenit in legem spiritualis justitiae. Sed quare non pervenit? Ideo quia non ex fide credidit se justificari, sed praesumpsit quasi ex operibus posset justificari. Et quia non ex fide crediderunt se posse justificari, ideo offenderunt, id est offensionem sibi fecerunt in lapidem, id est in Christum, qui lapis fuit, qui et inimicos contereret, et in quo fundamenta justorum consistent. Lapidem dico offensionis, id est qui lapis per humilitatem quam habuit aptus fuit in quo offenderent superbi, sicut scriptum est in Isaia: Ecce pono in Sion, id est in Judaico populo, lapidem offensionis, id est Christum, et petram scandali (Isa. VIII, 14; I Petr. II, 7) . [Col. 0087A] Inter lapidem et petram nulla distantia est, sed offensionem vocat peccata facta in Christum. Scandalum vocat damnationem ex culpa peccatorum provenientem. Licet dicam quod Christus lapis offensionis fuerit Judaeis, tamen non omnes offenderunt in eo: sed omnis de Sion qui credit in eum lapidem, non erubescet se credidisse.

«Fratres, voluntas quidem cordis mei et obsecratio ad Deum fit pro illis in salutem. Testimonium enim perhibeo illis, quod aemulationem quidem Dei habent, sed non secundum scientiam. Ignorantes enim justitiam Dei, et suam quaerentes statuere, justitiae Dei non sunt subjecti. Finis enim legis Christus ad justitiam omni credenti. [Col. 0087B] Moyses enim scripsit [dixit]: quoniam justitiam quae ex lege est qui fecerit homo, vivet in ea (Levit. XVII, 5) . Quae autem ex fide est justitia, sic dicit. Ne dixeris in corde tuo quis ascendet in coelum (Deut. XXX, 11) : id est Christum deducere; aut quis descendet in abyssum, hoc est Christum a mortuis revocare? Sed quid dicit Scriptura? Prope est verbum in ore tuo et in corde tuo (Deut. XXX, 14) . Hoc est verbum fidei quod praedicamus, quia si confitearis in ore tuo Dominum Jesum, et in corde tuo credideris quod Deus illum excitavit [suscitavit] a mortuis, salvus eris. Corde enim [autem] creditur ad justitiam, ore autem confessio fit ad [Col. 0087C] salutem. Dicit enim Scriptura: Omnis qui credit in illum, non confundetur. Non enim est distinctio Judaei et Graeci. Nam idem Dominus omnium, dives in omnes qui invocant illum. Omnis enim quicunque invocaverit nomen Domini, salvus erit (Joel. II, 32) . Quomodo ergo invocabunt, in quem non crediderunt? Aut quomodo credent ei, quem non audierunt? Quomodo autem audient sine praedicante? Quomodo vero praedicabunt, nisi mittantur? Sicut scriptum est: Quam speciosi pedes evangelizantium pacem, evangelizantium bona! (Isa. LII, 7; Naum. I, 15.) Sed non omnes obediunt Evangelio. Isaias enim dicit: Domine, quis credidit auditui nostro? (Isa. LIII, 1.) Ergo fides ex auditu: auditus autem per verbum Christi [Col. 0087D] [Dei]. Sed dico: Nunquid non audierunt? Et quidem in omnem terram exivit sonus eorum, et in fines orbis terrae verba eorum (Psal. XVIII, 5) . Sed dico: Nunquid Israel non cognovit? Primus Moyses dicit (Deut. XXXII, 1) : Ego ad aemulationem vos adducam in non gentem, in gentem insipientem, in iram vos mittam. Isaias autem audet, et dicit: Inventus sum a non quaerentibus me, palam apparui his qui me non interrogabant (Isa. LXV, 1) . Ad Israel autem dicit: «Tota die expandi manus meas ad populum non credentem, sed contradicentem mihi (Ibid. V, 2) .»

Ne quia modo dixerat: Israel non pervenit in legem justitiae, sed offenderunt in Christum, putaretur [Col. 0088A] Apostolus Judaeos ideo dicere reprobatos, nec ulterius posse salvari. Dicit se orare pro illis, pro quibus utique non oraret, si apud Deum reprobatos cognosceret. Unde sic ait: Licet Judaei offenderint in Christum, tamen fratres, voluntas cordis mei fit pro illis, id est bonam voluntatem habeo ad illos, quos si poeniteant confido salvandos. Nec solum voluntas, sed etiam obsecratio fit ad Deum pro illis, ad habendam illis salutem. Ideo utique obsecro Deum pro illis, quia testimonium illis perhibeo, quod pro certo habent aemulationem, id est dilectionem Dei; vel aemulationem, id est indignationem adversus sanctos, zelo Dei et suae legis. Existimantes enim sic tuendam esse legem suam, persequuntur sanctos. Habent utique emulationem Dei, sed non [Col. 0088B] secundum scientiam. Non enim scienter sic diligunt legem, vel sic indignantur pro lege. Inde ait beatus Petrus: «Scio, fratres, quia per ignorantiam fecistis (Act. III, 17) ,» etc. Vere non secundum scientiam, nam ipsi ignorantes justitiam Dei, id est omnem justificationem ex solo Deo esse, et quaerentes statuere, id est confirmare suam justitiam quod per carnalia opera legis justificarentur: quae utique justitia non Dei, sed eorum esset. Hoc utique quaerentes non sunt subjecti justitiae Dei, id est Deo justificanti: sed potius derogando Deo, justitiam quae Dei est ascribebant sibi. Vere justitiae Dei non sunt subjecti. Nam Christo noluerunt subjici; qui Christus est ad justitiam omni credenti, id est qui omnem credentem [Col. 0088C] justificat. Christus dico, qui est finis legis, et secundum impletionem ejus, et secundum hoc quod veniente 59 Christo finita est lex illa, et jam per Christum locum habet gratia. Vere Christus est ad justitiam, nam lex non est ad justitiam. Moyses enim sic scripsit, quoniam, id est quod homo qui fecerit justitiam, quae est ex lege, id est carnales observantias quas praecipit lex, ipse vivet in ea (Levit. XVIII, 5) lege, id est hoc solum habebit ex impletione carnalis legis, quod non morietur judicio legis. Qui enim legem facit, poenam solummodo evadit, sed per eam non justificatur. De justitia legis sic ait. Sed de justitia quae est ex fide, sic dicit idem Moyses: Ne dixeris in corde tuo, id est, nec corde credas nec ore loquaris hoc: Quis ascendit in coelum? (Deut. XXX, 12) [Col. 0088D] id est ne dubites etiam quosdam ascendisse in coelum, et adhuc quoscunque justos ascensuros esse. Id enim dicere, Quis ascendit in coelum, est deducere Christum de coelo, id est negare quod Christus in coelum ascenderit. Aut ne dixeris in corde tuo quis descendit in abyssum, id est in infernum? quia hoc dicere est revocare Christum ex mortuis, quod nec Christus mortuus ad infernum descenderit, nec inde Abraham sanctosque suos abstraxerit, quod utrumque contra fidem est. Hoc ne credideris, sed hoc quod sequitur crede. Quid enim dicit Scriptura per eumdem Moysen? Prope est verbum in ore tuo, id est, paratum est verbum doctrinae. Vel verbum Dei Christus in ore tuo, ut confitearis, et rationabiliter tuearis illud. Et hoc idem verbum, prope est etiam [Col. 0089A] in corde tuo (Deut. XXX, 14) , ut credas illud. Et hoc verbum quod prope esse dico, est verbum fidei, id est, doctrina habilis ad credendum. Vel Christus in quem convenienter credi oportet, quod verbum nos praedicamus. Hoc, scilicet, inde praedicamus, quia, id est, quod si confitearis Dominum Jesum in ore tuo, et credideris in corde tuo, quod Deus excitavit illum a mortuis, et quaecunque impossibilia de eo credas, nec legem naturae potuisse ipsi obsistere: si hoc, inquit, confitearis, et credas, non solum vives vita praesenti, ut per legem, sed etiam salvus eris aeternaliter. Vere si corde credideris, salvaberis. Nam corde creditur ad habendam justitiam, id est justificationem a peccatis. Qui autem justificatus est, de salvatione securus est. Et vere si confitearis ore, [Col. 0089B] salvaberis. Nam confessio fit ore ad consequendam aeternam salutem. Ideo salutem (quia majus videtur) posuit ad confessionem oris. Hoc enim confiteri, scilicet Deum, magnum et praecipuum erat in tempore Apostoli saeviente persecutione: quo tempore multi sane credentes non audebant palam loqui) nec confiteri. Probat quod credulitas cordis justificet, ab auctoritate Scripturae: nec tamen determinat cujus sit haec scriptura: sed in psalmis multoties aeque valens invenitur.

Vere corde creditur ad justitiam. Nam Scriptura dicit: Omnis, sive Judaeus, sive gentilis, qui credit in illum quem Deus excitavit a mortuis, non confundetur, id est non erubescet quasi male crediderit. Bene dico omnis. Nam non est distinctio apud Deum: [Col. 0089C] Judaei et Graeci, id est Deus in salvatione sua indifferenter accipit Judaeum ut gentilem, et gentilem ut Judaeum. Vere apud Deum nulla est distinctio Judaei et gentilis: nam idem est Dominus omnium. Qui enim creavit unum, creavit et alterum. Unde apparet quod aequam voluntatem habeat ad utrumque, et sicut voluntatem, sic etiam habet potentiam. Nam ipse est dives: et abundanter retribuens in omnes qui invocant illum. Probat quod confessio fit ad salutem. Respondet tamen littera ad proximum. Vere Deus est dives in omnes qui invocant illum. Nam omnis quicunque sit ille, sive Judaeus, sive gentilis, qui invocaverit nomen Domini, salvus erit. Quandoquidem oportet eos invocare ut salventur. [Col. 0089D] ergo oportet eos primum credere, ut postea invocent. Quomodo enim invocabunt illum in quem non crediderunt? quasi diceret: Quia credent invocabunt. Aut quomodo credent ei quem non audierunt? id est, quia audient credent. Quomodo autem audient sine praedicante? id est quia praedicabitur illis audient. Quomodo vero praedicabunt nisi mittantur? id est quia Deus mittet illos, 60 praedicabunt. Ex omnibus his interrogationibus intendit totum venire ex gratia Dei, a principio vocationis usque ad salvationem eorum. Cum enim dicit praedicatores a Deo missos quos audierunt: et post auditum credunt: et deinde invocant, et sic ad ultimum salvantur: totum innuit referendum esse gratiae Dei. Vere praedicatores mittuntur a Deo, sicut scriptum est in Isaia: [Col. 0090A] «Quam speciosi sunt pedes, id est adventus evangelizantium, id est bene annuntiantium pacem inter Deum et hominem, et evangelizantium bona (Isa. V) , id est humilitatem, castitatem, et his similia. Quia supra dixerat eo quod audierunt crediderunt: ne putaremus quod solum audire sufficeret ad habendam fidem non operante Spiritu sancto interius, ait: Licet dixerim quia audient credent: tamen non omnes qui audiunt obediunt Evangelio. Nec solus hoc dico: sed Isaias mecum sentiens dicit hoc: Domine, quis credidit auditui nostro? id est vel his quae audierunt a nobis, vel his quae nos audivimus a te et nuntiavimus illis? Per hoc quod ait Quis credidit, innuit multos audisse: et si non omnes, aliquos tamen credidisse. Et quandoquidem aliqui crediderunt: [Col. 0090B] ergo fides habetur ex auditu, id est credunt aliqui, quia audiunt. Non tamen ex omni auditu habetur sana fides: sed ex auditu qui fit per verbum, id est secundum doctrinam Christi, fides est salubris. Licet pauci crederent auditui nostro: tamen dico, Nunquid non audierunt? quasi diceret: De hoc quod non crediderunt inexcusabiles sunt: quia verbum fidei audierunt. Equidem in omnem terram exivit sonus, id est fama, eorum praedicatorum. Nec solum fama: sed etiam verba eorum, id est eadem quae ipsi praedicabant, audita sunt in fines terrae: et ita dico terrae quod orbis, id est orbiculatae terrae. In omni enim parte terrae audita sunt verba apostolorum. Audierant utique, sicut probatum est. Nec solum eos audisse dico: sed dico [Col. 0090C] quod etiam cognoverunt, quod interrogative ponit ut magis eos excitet, dicens: Nunquid Israel, id est Judaicus populus, non cognovit? Duo sunt genera cognitionis. Unum quo sicuti rem bonam esse cognoscimus, bonum hujus rei diligimus et approbamus: et haec est bona cognitio. Alterum quo rem, sicuti dicitur, ita esse videmus, nec contradicere possumus: et tamen rem illam non diligimus, sed (quod solum possumus) iniquum velle ad illam habemus. Haec est mala cognitio quam Judaei in Christum habuerunt. Probat auctoritate Moysi Judaeos cognovisse Christum, dicens: Vere Israel cognovit. Nam Moyses primus tempore secundum scripta: nemo enim ante eum scripsit prophetiam. Per hoc [Col. 0090D] autem quod ait primus, innuit ejusdem rei multos testes esse, licet non reponat eos. Vel primus, id est praecipuus secundum dignitatem. Moyses, inquit, primus dicit hoc: Ego adducam vos, o Judaei, ad aemulationem, id est ad invidiam et indignationem animi, in non gentem, id est contra gentilitatem quae prius gens mea non dicebatur: quos vosipsi canes vocabatis. Vel in non gentem, id est contra gentilitatem quam faciam non gentem, id est non sicut genita est dimittam eam, sed faciam novam creaturam: regeneratam aqua et Spiritu sancto. Nec solum adducam vos ut videatis: sed etiam mittam vos in iram, ut persequamini eos. Mittam dico in iram, id est contra gentilitatem insipientem, id est quae prius erat insipiens, quia, licet multi philosophi [Col. 0091A] gentium scientiam haberent de mundanis, tamen insipientes erant cum veritatem divini cultus ignorarent.

Per hoc autem quod Judaei vident prophetiam Moysi completam esse, in eo quia invident gentilibus factis Christianis, idololatriam deserentibus, et novam legem sequentibus, cognoscunt advenisse tempus illud de quo hoc praedicebat Moyses, sed amaritudo eorum non vult acquiescere verae cognitioni. Moyses hoc dicit de Judaeis. Isaias autem audet, et dicit hoc de salvatione gentium et reprobatione Judaeorum. Audet utique. Hic enim Isaias quia manifestius 61 caeteris salvationem gentium prophetavit, multa pertulit a Judaeis, et ad ultimum interfectus est ab eis. Ideo sic ait: Audet, id est non reformidans, [Col. 0091B] sed cum audacia dicit hoc: Inventus sum a non quaerentibus me (Isa. LXV, 1) . Ubi ait se inventum et non quaesitum, quae repugnare videntur, ostendit ex sola misericordia Dei gentes invenisse salutem. Inventus sum, inquam, a gentibus non quaerentibus me, naturali ratione, quam eis ad intelligendum me dederam, et apparui his palam, id est in manifesto omnium positus. His dico qui non interrogabant me, id est cognitionem mei ab aliquo intelligente. Si enim me sua ratione quaererent, nec cognoscere sufficerent, opportunum esset ut interrogarent ab intelligente, quod ipsi minus intelligerent. Sic ait Isaias de gentibus. Ad Israel autem, id est ad Judaicum populum, dicit hoc. Tota die, id est toto tempore per praedicatores; vel tota illa die qua pependi [Col. 0091C] in cruce, expandi manus meas, id est affectiones et opera mea, ad populum Judaicum, non credentem. Nec solum non credentem, sed etiam contradicentem mihi. Expansio manuum Christi in cruce significavit dilectionem, qua semper amplexari voluit Judaeos, qua etiam in cruce, si poeniterent, paratus erat omnia dimittere. Ecce iterum in Isaia ostendit Judaeos cognovisse, cum videant hoc quod dixit impletum esse. Ostendit etiam salvationem gentium et reprobationem Judaeorum.

«Dico ergo: Nunquid repulit Deus populum suum? Absit! Nam et ego Israelita sum ex semine Abraham, de tribu Benjamin. Non repulit Deus [Col. 0091D] plebem suam, quam praescivit. An nescitis quid dicit Scriptura in Elia: quemadmodum interpellat Deum adversum [pro] Israel? «Domine, prophetas tuos occiderunt, altaria tua suffoderunt, et ego relictus sum solus, et quaerunt animam meam (III Reg. XIX, 10) .» Sed quid dicit illi divinum responsum? «Reliqui mihi septem millia virorum, qui non curvaverunt genua ante Baal (III Reg. XIX, 18) .» Sic ergo in hoc tempore reliquiae secundum electionem gratiae Dei salvae fient [factae sunt]. Si autem gratia jam non ex operibus. Alioquin gratia jam non est gratia. Quid ergo? Quod quaerebat Israel, hoc non est consecutus; electio autem consecuta est; caeteri vero excaecati sunt, sicut scriptum est: «Dedit illis [Col. 0092A] Deus spiritum compunctionis, oculos ut non videant, et aures ut non audiant, usque in hodiernum diem (Isa. VI, 9; Matth. XIII, 14; Joan. XII, 40; Act. XXVIII, 26) .» Et David dicit: «Fiat mensa eorum coram ipsis in laqueum, et in captionem, et in scandalum, et in retributionem illis. Obscurentur oculi eorum ne videant, et dorsum eorum semper incurva (Psal. LXVIII, 23) .» Dico ergo: Nunquid sic offenderunt, ut caderent? Absit! Sed illorum delicto salus est gentibus, ut illos aemulentur. Quia si delictum illorum divitiae sunt mundi, et diminutio eorum divitiae gentium: quanto magis plenitudo eorum? Vobis enim dico gentibus. Quandiu quidem ego sum gentium Apostolus, ministerium meum honorificabo: [Col. 0092B] si quomodo ad aemulandum provocem carnem meam, et salvos faciam aliquos ex illis. Si enim amissio eorum reconciliatio est mundi, quae assumptio nisi vita ex mortuis? Quia si delibatio sancta est, et massa; et si radix sancta, et rami. Quod si aliqui ex ramis fracti sunt, tu autem cum oleaster esses, insertus es in illis, et socius radicis et pinguedinis olivae factus es, noli gloriari adversus ramos. Quod si gloriaris, non tu radicem portas, sed radix te. Dicis ergo: Fracti sunt rami, ut ego inserar. Bene. Propter incredulitatem fracti sunt. Tu autem fide stas. Noli altum sapere, sed time. Si enim Deus naturalibus ramis non pepercit, ne forte nec tibi parcat. Vide ergo bonitatem et severitatem Dei. In eos quidem qui ceciderunt [Col. 0092C] severitatem, in te autem bonitatem Dei, si permanseris in bonitate. Alioquin et tu excideris. Sed et illi si non permanserint in incredulitate, inserentur. Potens est enim Deus iterum inserere illos. 62 Nam si tu ex naturali excisus es oleastro, et contra naturam insertus es in bonam olivam, quanto magis hi qui secundum naturam inserentur suae olivae? Nolo enim vos ignorare, fratres, mysterium hoc, ut non sitis vobisipsis sapientes, quia caecitas ex parte contigit in Israel, donec plenitudo gentium intraret: et sic omnis Israel salvus fieret, sicut scriptum est: «Veniet ex Sion, qui eripiat et avertat impietatem ab Jacob (Isa. LIX, 20) .» Et hoc illis a me testamentum, [Col. 0092D] cum abstulero peccata eorum. Secundum Evangelium quidem inimici propter vos, secundum electionem autem charissimi propter patres. Sine poenitentia enim sunt dona, et vocatio Dei. Sicut enim aliquando et vos non credidistis Deo, nunc autem misericordiam consecuti estis, propter incredulitatem illorum; ita et isti nunc non crediderunt in vestram misericordiam, ut et ipsi misericordiam consequantur. Conclusit enim Deus omnia in incredulitate, ut omnium misereatur. O altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei, quam incomprehensibilia sunt judicia ejus, et investigabiles viae ejus. Quis enim cognovit sensum Domini, aut quis consiliarius ejus fuit? (Sap. IX, 13; Isai. XL, 13; I Cor. II, 16.) Aut quis [Col. 0093A] prior dedit illi, et retribuetur ei? Quoniam ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia, ipsi honor et gloria in saecula saeculorum. Amen.»

Quia dico populum Judaeorum non credentem, sed contradicentem; ergo dico, id est nunquid propterea dicere existimor quod Deus repulit populum suum Judaicum quem prius elegerat? Absit hoc ut Deus aliquando repellat populum suum! Vere non repulit. Nam ego Israelita sum, et multi alii qui non sumus repulsi. Nec ita Israelita, ut aliunde natus in Judaismum transierim, sed sum ex semine Abrahae. Nec iterum de Ismaele, vel de filiis Ceturae, sed de tribu Benjamin. Haec tribus aliis praelata fuit; quia qui de hac tribu fuerunt, non tam saepe ut alii ad [Col. 0093B] idololatriam delapsi sunt. Et quia ego de semine Abrahae non sum repulsus, apparet per hoc quod Deus non repulit plebem suam. Illam utique voco plebem Dei quam praescivit, id est praedestinavit ad salvationem. Non utique modo repulit, quemadmodum olim existimante Elia omnes praeter se recessisse a cultu Dei; multi tamen, quos ipse ignorabat, reservati sunt a Deo. Sic modo multos Deus electos habet, quos ignoramus. Pro certo Deus non repulit plebem suam; quia an nescitis quid Scriptura dicat in Elia, id est ubi loquitur de Elia: quemadmodum ille Elias interpellat Deum adversus [pro] Israel, id est ad damnationem Judaeorum, dicens hoc in tertio libro Regum: Domine, Achab et Jezabel occiderunt prophetas tuos; suffoderunt etiam altaria tua [Col. 0093C] (III Reg. XIX, 20) . Fideles enim de Israel quia non audebant ad adorandum convenire in Hierusalem, latenter ideo in speluncis et silvis construxerant aras, ibique immolabant; quas aras etiam a fundamentis everterant idololatrae Israelitae, quosque immolantes inveniebant, occidebant. Alios (inquit) prophetas occiderunt; et ego solus relictus sum in cultu Dei, et adhuc quaerunt animam meam, ut me cum aliis interficiant. Sic ait Elias: Sed quid dicit illi divinum responsum? Hoc utique: Ego reliqui, id est reservavi mihi septem millia virorum, qui non curvaverunt genua ante Baal, id est qui non adoraverunt idola. Non ideo dicit septem millia ut hic numerus determinatus esset in illis, quod neque [Col. 0093D] plus neque minus ibi esset; sed quia per septem universitas designatur: ideo etiam certus numerus in incerta re ponitur, ut ostendatur hic numerus electorum Deo esse cognitus, etsi ab hominibus ignoretur. Quod de Elia praemisit, adaptat modo dictis suis ita: Quandoquidem in tempore Eliae multi fideles reservati fuerant, quos tamen ipse ignorabat; ergo, id est propterea per simile credendum est quod sic, id est per misericordiam Dei sicuti tunc. Vel sic: Quia quemadmodum tunc ignorabatur, sic et modo electos Dei discernere non sufficimus. 63 Sic, inquit, nunc ut olim etiam hoc in tempore gratiae, qua causa magis credendum est Deum misericorditer sibi reservasse electos magis quam olim, cum non erat tempus gratiae. Hoc, inquam, [Col. 0094A] in tempore gratiae salvae factae sunt reliquiae, id est illi quos Deus sibi reliquit idoneosque salvationi praescivit. Reliquiae salvae factae sunt, et hoc secundum electionem Dei, ab aeterno praevisam: quae electio non fuit propter merita, sed fuit gratiae: quia et per gratiam elegit, et per gratiam salvavit. Si autem haec electio est per gratiam, jam constat quod non est ex operibus, pro merentibus illam: alioquin si propter opera eligerentur, jam illud quod vocatur gratia, non esset pura gratia, sed meritum. Hoc autem convenienter de gratia inducit, ut nec illi quos Deus sibi reliquit putent se electos ex merito: sicut malos quia male meruerunt reprobatos; et haec dicens bene servit intentioni.

Summam auctoritatum supra positarum hic breviter [Col. 0094B] colligit, ut aperiat quod per illas auctoritates intendebat, dicens: Quia superius dixi, secundum Isaiam Judaeos non credentes, sed contradicentes. Dixi iterum secundum eumdem reliquias Judaeorum esse salvatas. Ergo quid ex his dictis quae sibi obviare videntur colligemus? Hoc utique dicemus quia quod quaerebat Israel, id est Judaicus populus statuere, scilicet justitiam suam, et in ea salvari, hoc non est consecutus. Israel in toto non est consecutus, sed electio consecuta est, id est hi quos Deus elegit de Israel consecuti sunt salvationem. Caeteri vero qui non sunt electi, non solum non consecuti sunt, sed etiam sunt excaecati. Et hoc dico sicut scriptum est in Isaia; licet aliis verbis, eodem tamen sensu. Dedit illis Judaeis Deus spiritum compunctionis, scilicet [Col. 0094C] spiritum malignum qui pungeret eos, et cogeret male agere. Vel spiritum, id est voluntatem compunctionis: qua pungerentur invidendo, et irascendo fidelibus. Dedit etiam illis oculos, id est naturalem rationem: sed ita ut non videant, id est ut bono rationis priventur. Dedit etiam aures, id est eamdem rationem quasi quod per se non possent intelligere: debuerant audire et addiscere. Non audiant dico, usque in hodiernum diem. Hic dies hodiernus fuit prophetae: hodiernus etiam usque ad finem mundi: sicut illud in balneis: «Hodie cum pretio, cras sine pretio.» Dicit etiam David de excaecatione Judaeorum hoc: Fiat mensa eorum, id est Scriptura qua debuerant animadvertere bonum, fiat illis in laqueum, id est illaqueentur in illa quotidie deterius intelligendo: [Col. 0094D] fiat etiam illis in captionem, quia capti sunt a Romanis: et fiat illis in scandalum. Miseriam eorum dispersorum per mundum vocat scandalum: fiat etiam illis in retributionem (Psal. LXVIII, 23) . Cum captionem et scandalum retributionem posset vocare, aeternum tamen interitum, quia permanens erit, retributionem intelligit. Vel ita mensa eorum, id est hoc quod se fellitos et acidos intulerunt Deo, qui de conversione eorum refici volebat, fiat illis in laqueum, id est illaqueentur ideo obsidione Romanorum. Caetera non mutantur. Et oculi, id est ratio eorum, obscurentur ne videant, et intelligant bonum. Et dorsum eorum, id est eamdem rationem qua se ad cognitionem Dei erigere debuerunt, illud incurva in [Col. 0095A] terrenis, semper magis et magis praecipitando in poenis. Quia dixi Judaeos excaecatos. Ergo nunquid propterea dico quod sic offenderunt, ut caderent inutiliter et irrecuperabiliter, quod solummodo in eis casus sit? Hic intendit reprimere gentiles, ne se praeferant Judaeis, licet eos dixit excaecatos: quia casus eorum est recuperabilis, et salvationi gentium plurimum utilis, dicens: Absit hoc ut licet offenderint irrecuperabiliter, ideo cadant, et inutiliter! Vere non inutiliter, sed delicto, id est per delictum eorum, scilicet Judaeorum est facta salus gentium. Nisi enim Judaei respuerent verbum Dei, apostoli non transirent ad gentes. Salus utique facta est gentibus, ut gentes aemulentur, id est imitentur illos Judaeos, qui fideles fuerunt, et quorum lex firmamentum est Novi Testamenti. [Col. 0095B] Vel ita. Per delictum Judaeorum est facta salus gentibus, ita ut Judaei aemulentur 64 illos, id imitentur gentes in fide Christi. Et secundum hoc probat, quod casus Judaeorum sit recuperabilis. Quia si delictum eorum, pro quo Judaei repulsi sunt, divitiae sunt mundi, id est causa fuit quare gentilitas ditaretur gratia Dei; quanto magis plenitudo eorum, id est Judaei plenarie salvati, erunt divitiae gentium? Per hoc casus Judaeorum recuperabilis probatur. Si enim Deus malum Judaeorum utile fecit gentibus, multo magis credendum est quod bonum eorum longe utilius faciet gentibus. Delictum eorum sunt divitiae mundi, et diminutio illorum, id est apostoli qui de Judaeis electi secundum se partem Judaeorum diminuerunt. Haec, inquam, diminutio sunt divitiae [Col. 0095C] gentium: apostoli enim ditaverunt gentes verbo Dei. Non ideo dicit plenitudo, quod omnes salvandi sint: sicut nec universa gentilitas electa est, sed quia multi salvabuntur. Vere plenitudo Judaeorum salvabitur. Nam etiam in tempore excaecationis eorum salvabuntur aliqui ex illis.

Et hoc dico vobis gentibus: quia semper quandiu quidem ego sum apostolus gentium, ad quas solummodo missus sum, honorificabo tamen meum ministerium: quia cum officium meum hoc solum exigat praedicare gentibus, honorificum faciam illud supra hoc quod debeo: laborando in Judaeis. Honorificabo dico si quo modo (quidquid enim paterer non curarem) provocem carnem meam, id est Judaeos secundum [Col. 0095D] carnem mihi propinquos ad aemulandum, id est ad imitandum me in fide, et ut sic provocando salvos faciam, id est Deus per me salvet aliquos ex illis. Causam reddit quare debeat laborare in eis: et idem videtur superius posuisse, sed ibi cum determinatione temporis, ubi ait: Plenitudo quam in finem mundi constat fore. Hic autem ad aliud ponit, et sine determinatione temporis, dicens: Ideo laborabo salvos facere aliquos ex illis. Nam si amissio eorum est reconciliatio mundi, id est si excaecatio eorum causa fuit ut gentilitas reconciliaretur Deo: quae, id est qualis dicenda est assumptio Judaeorum in quocunque tempore nisi vita ex mortuis? Quia si Deus per malum eorum reconciliavit sibi mundum multo magis credendum est quod per assumptionem eorum faciet [Col. 0096A] Deus vivere multos in peccato mortuos: qui exemplo illorum provocati vivent in fide Christi. Proba quod genus eorum non impediat assumptionem eorum, sed sola incredulitas, dicens: Bene dico, assumptio. Nam bene possunt assumptionem mereri. Si enim delibatio sancta est, id est si apostoli, et alii qui de genere eorum electi sunt, sancti sunt, constat quod etiam massa, id est illa plenitudo Judaeorum salva esse potest. Si enim Apostolus nihil obfuit genus nec aliis obesse debet. Delibationem dicit ab ea similitudine: quemadmodum parum quid gustatur de cibo, per quod tota massa bene an male condita sit probatur: sic apostoli delibatio dicebantur totius massae Judaeorum, in quibus planum erat Judaeis genus nihil obesse. Probat iterum idem per aliud. Ideo [Col. 0096B] etiam constat eos bene posse assumi. Nam radix eorum, id est Abraham, Isaac et Jacob, quod si radix eorum sancta est, rami etiam sancti esse possunt. Dices iterum mihi quod rami illi fracti sunt: quod si aliqui ex ramis per incrudelitatem a radice fracti sunt, tu autem insertus es in illis, id est loco illorum cum esses oleaster, id est sterilis, et a sancta radice alienus: factus es etiam socius radicis, id est prophetarum, in quibus radicata est fides. Et factus es socius pinguedinis, id est apostolorum: qui pinguedinem fidei, et abundantiam sancti Spiritus habuerunt. Radicis et pinguedinis dico olivae, id est Judaici populi, quia prophetae et apostoli Judaeis nati sunt. Et si tu alienus a radice insertus es, noli gloriari adversus stantes ramos, neque te praeferre [Col. 0096C] illis, quasi tu propter meritum sis eligendus, illi propter genus abjiciendi. Quia si tu importune gloriaris, dicetur tibi: Frater, tu non portas radicem, sed radix portat te: quia in te nullum exemplum boni; in radice vero (ut in Abraham) exemplum totius fidei. Quia modo abstuli tibi gloriari adversus stantes ramos: ergo, id est propterea dices mihi: quia adversus fractos 65 gloriaberis ita. Naturales rami per incredulitatem fracti sunt, ut ego inserar loco eorum. Hoc bene est, et sic concedo, ait Paulus, sed illi non propter genus, sed propter incredulitatem fracti sunt. Tu autem stas loco illorum pro sola fide. Et ideo noli altum sapere, id est superbire contra fractos, sed time ne similiter frangaris: timendum utique est, quia, [Col. 0096D] si Deus non pepercit naturalibus ramis, id est Judaeis, ne forte nec parcat tibi, cui minus debere videtur non naturali, quia tu non naturalis per gratiam insertus es; ille naturalis propter culpam repulsus est. Ergo vide bonitatem et severitatem Dei. In eos quidem cui ceciderunt, id est in Judaeos, vide severitatem. In te autem qui per misericordiam insertus es, vide bonitatem Dei. Bonitatem ea lege dico, si tu permanseris in ea bonitate, cooperando acceptae gratiae. Alioquin si non permanseris, sicut Judaeus excisus est, ita tu etiam excideris: et illi Judaei si non permanserint, in incredulitate iterum inserentur. Et bene dico inserentur: Nam Deus potens est iterum inserere illos, sicuti olim eosdem inseruit. Et vere Deus potens est, nam actum hujus potentiae aliquos [Col. 0097A] licet paucos inserendo hoc tempore paulatim exercet: quod aequipollenter ait. Deus utique potest eos inserere: nam si tu gentilis excisus es ex oleastro, id est ex infructifera radice, oleastro dico naturali tibi per longam consuetudinem; et si insertus es per gratiam in bonam olivam, et hoc contra naturam, id est contra consuetudinem, quae diuturnitate temporis in naturam transierat: quanto magis hi Judaei inserentur suae olivae, quae eorum est secundum naturam? Si tu non naturalis insertus es propter fidem, non est causa quare naturales rami non debeant inseri propter eamdem causam.

Probavit superius quod Deus potentiam haberet inserendi illos per actum suae potentiae, quia revera inserentur, dicens: Vere Judaei iterum inserentur. [Col. 0097B] Nam et nunc tempore excaecationis eorum secundum partem inseruntur, et ad ultimum omnis Israel salvus fiet. Quia nunc aliqui inseruntur concipimus ubi ait: «Caecitas ex parte contigit in Israel.» Si enim in parte non in toto, quare non dicimus nunc etiam partem eorum reinseri? Et, o fratres, nolo vos ignorare hoc contigisse, scilicet caecitatem in Israel, ut intrarent gentes: quod utique mysterium est, quia si ordo rei consideratur, causa tamen excaecationis Judaeorum, et illuminationis gentium non intelligitur. Quam caecitatem et illuminationem, ideo nolo vos ignorare esse mysterium, ut non sitis vobismetipsis sapientes, id est ut non imputare possitis hoc sapientiae vestrae, quae sacramentum hujus rei intelligere non sufficit. Si enim haec causa non sub mysterio [Col. 0097C] occultaretur, sed vobis aperta fieret, praesumendo imputaretis hoc sapientiae vestrae, quae quia in cognitione hujus mysterii deficit, imbecillitatem suam intelligit, et miratur altitudinem divini consilii. Hoc, inquam, nolo vos ignorare quia, id est quod caecitas contigit in Israel. Et hoc ex parte: non enim omnes excaecati sunt. Contigisse dicit, quantum ad ignorantiam hominum, quae causas hujus mysterii nescit: cum tamen nihil contingentiae, nihil fortuitum in providentia Dei sit: qui sicut omnia, sic et causas omnium novit. Caecitas utique contigit in Israel, donec intraret plenitudo gentium. Illud donec, et temporale est et causale. Quasi diceret: Ideo Judaei excaecati sunt, ut intraret, et tandiu, [Col. 0097D] donec intraret plenitudo gentium. Nec sic plenitudo ut singuli de gentibus salvarentur, sed eo respectu quo vix aliqui de gentibus prius salvabantur. Dicitur in tempore gratiae fuisse plenaria salvatio gentium. Et sic, postquam introisset plenitudo gentium, salvus fieret omnis Israel: non tamen omnes Hebraei, sed quicunque essent Israel videntes Deum. Sententia tamen quorumdam est omnes Judaeos in fine mundi salvandos. Probat quod Judaei nunc partim salventur, et in fine plenarie per auctoritatem Isaiae, dicens: Quia dico Israel salvum fieri, hoc non ex me, sed sicut scriptum est, assero. Hoc utique scriptum est (Isa. LIX, 20) : Veniet ex Sion, id est ex 66 Judaico populo, qui eripiat quadam violentia, et multo labore, ut modo fit in tempore excaecationis, [Col. 0098A] qui etiam quadam facilitate avertat quod erit in fine mundi, quando Judaei ultro properabunt ad salvationem. Eripiat dico et avertat impietatem a Jacob, id est a Judaico populo. Impietatem non dicit hic consuetam idololatriam, sed denegare cultum Filio Dei, quod Judaei faciebant, hoc vocat impietatem. Ritus enim eorum, postquam tempus gratiae venit, vere idololatria fuit.

Determinavit per quem salus fieret Judaeis. Determinat etiam tempus, quando hoc futurum sit, dicens: Et hoc testamentum, id est haec testata promissio, complebitur illis a me: tunc cum abstulero peccata eorum, eosque justificavero: quod nunc paulatim fit, et in ultimis diebus plenarie. Nunc quidem eripiuntur ab impietate, et fiunt dilecti. Alii [Col. 0098B] vero qui nolunt eripi, sunt inimici: et hoc secundum Evangelium, id est propterea quia Evangelio invident et detrahunt, per quod gentes convertuntur. Inimici utique sunt. Et hoc propter vos, id est ad utilitatem vestram. Nisi enim Judaei verbum Dei respuerent, apostoli utique non transirent ad gentes. Alii sunt inimici. Alii autem, id est praedestinati sunt charissimi secundum electionem, id est non propter meritum, sed quia Deus elegit eos per gratiam. Charissimi etiam propter patres, non tamen propter meritum patrum, sed ut impleantur promissiones factae patribus eorum. Vere secundum electionem, et propter patres. Nam vocatio Dei, id est electio eorum, et dona, id est impletiones promissionum sunt sine poenitentia, id est sine immutatione, quia [Col. 0098C] quemadmodum promisit et elegit, sic complebit; vel ita: Vere charissimi secundum electionem. Nam dona Dei; id est remissio peccatorum, et vocatio Dei, id est instructio fidelium, quos, postquam in baptismo justificavit, per doctores instruit: haec utique dona et vocatio Dei sunt sine aliquo merito. Nam sine poenitentia corporalis afflictionis, quae meritum poenitentiae praecelleret apud Deum, si dona et vocatio ejus fierent secundum meritum, Judaei utique eliguntur. Nam sicut vos Gentiles et quidam Judaei ante legem vos aliquando non credidistis Deo: nunc autem in tempore gratiae consecuti estis misericordiam, id est ex misericordia salvationem, et hoc propter incredulitatem Judaeorum. Quia enim verbum [Col. 0098D] Dei non receperunt, hoc ad gentes transmisit apostolus. Sicut, inquit, vos olim non credentes, modo consecuti estis misericordiam; ita et isti Judaei, nunc non crediderunt, euntes in vestram misericordiam, id est nolentes salvari, sicut vos per misericordiam Dei, ideo non crediderunt: ut quemadmodum vos, sic etiam ipsi consequantur misericordiam. Vobis incredulis misertus est Deus, ut hoc solummodo imputaretur gratiae suae, sic et Judaeis disposuit in incredulitate dimersis misereri, ut uterque Judaeus et gentilis aeque totum referret gratiae Dei, suamque imbecillitatem cognoscens, non superbiret. Deus enim videns diabolum et hominem utrumque cecidisse per superbiam, multum exinde studuit praecavere homini a superbia, quare utrumque Judaeum et [Col. 0099A] gentilem labefactari permisit in incredulitatem, ut quanto magis infirmitatem suam cognoscerent, tanto amplius misericordiae Dei sese subjicerent. Vere incredulitas Judaeorum causa est ut misericordiam consequantur.

Nam Deus conclusit omnia, nunc gentiles, nunc Judaeos in incredulitate, ut omnibus factis incredulis, opportune misereatur omnium. Si enim alii vel utrique in fide perstitissent, profecto quod misericordiae Dei erat, merito fidei suae ascriberent. Et causas horum quare nunc isti concludantur, nunc illi, noli investigare, sed admirare consilium Dei mecum, dicens: O altitudo judiciorum Dei, quibus nunc Judaei repelluntur, nunc gentiles inseruntur. Haec utique judicia sic alta sunt, quemadmodum sapientia et scientia Dei. [Col. 0099B] Quod ita ait: O altitudo, id est profunditas divitiarum sapientiae, id est divitiis sapientiae et scientiae Dei. 67 Sapientia et scientia Dei dives dicitur secundum multam copiam. Alta dicitur, secundum inscrutabilem profunditatem. Sapientia Dei dicitur qua se quantus est cognoscit. Scientia qua quaecunque sunt creaturarum novit. O altitudo sapientiae et scientiae Dei, quam incomprehensibilia sunt judicia ejus, id est nemo sufficit comprehendere profunditatem judiciorum, quae pertractat apud se.

Diceret aliquis: Quandiu apud Deum pertractantur judicia, verum est quod non intelliguntur; sed in actum deducta, satis comprehenduntur. Contra hoc Paulus: judicia Dei, dum apud Deum pertractantur, sicut comprehendi nequeunt; ita etiam viae ejus, [Col. 0099C] id est operationes ipsorum judiciorum sunt investigabiles. Probat per Isaiam, quod praemisit dicens: Vere sapientia et scientia Dei sunt investigabiles. Nam quis cognovit sensum Domini? Nemo utique quod Deus sensit, cognoscere potuit. Et vere judicia et opera judiciorum sunt investigabilia. Nam quis fuit consiliarius ejus (Isa. XL, 13) , cujus consilio ordinaret sua? Vel quem in consilio dispositionis suae admitteret? Nemo utique. Et sicut nemini aperuit sensum suum, ita quaeque bona ex misericordia tribuit. Quis enim dedit illi? potuit quidem aliquis post acceptam gratiam in aliquo mereri. Sed quis dedit illi prior antequam Deus daret gratiam; et ei sic danti non gratis dabitur a Deo, sed retribuetur quia promeruit? Haec sunt Isaiae; quae autem [Col. 0099D] sequuntur verba sunt Pauli. Vere nemo prior dedit illi, quoniam ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia. Per diversas praepositiones, ex ipso, per ipsum, in ipso, notat distinctionem personarum Trinitatis. Per idem pronomen ter repositum, notat identitatem substantiae, dicens: Ex ipso, id est ex Patre quod principium non est ab alio; et per ipsum, id est per Filium, qui a Patre principium habet, et per quem Pater fecit omnia; et in ipso, id est in Spiritu sancto, qui a Patre procedit et Filio, qui bonitas Dei dicitur, per quam bonitatem subsistunt creata. Ex ipso, inquam, et per ipsum, et in ipso sunt omnia: ipsi itaque de omnibus debetur gloria et gratiarum actio, pro omnibus bonis quae dat misericorditer. Et haec gloria sit in [Col. 0100A] saecula, id est aeternaliter; Amen, id est videte ut ita fiat. Poterat hic finisse Epistolam, sufficienter enim utrumque populum, ne inter se vicissim superbirent represserat, multasque rationes inde praemiserat. Sed quia eis jam non intra se contentiose superbientibus necessaria erat alternata dilectio. Admonet ideo eos jam a contentione sedatos subservire sibi invicem, unumque supportare alterum, ut per hujusmodi subservire, coalescat in eis et convalescat vinculum dilectionis.

«Obsecro itaque vos, fratres, per misericordiam Dei, ut exhibeatis corpora vestra hostiam viventem, sanctam, Deo placentem, rationabile obsequium vestrum. Et nolite conformari huic saeculo, [Col. 0100B] sed reformamini in novitate sensus vestri, ut probetis quae sit voluntas Dei bona, et beneplacens et perfecta. Dico enim per gratiam quae data est mihi, omnibus qui sunt inter vos, non plus sapere quam oportet sapere, sed sapere ad sobrietatem, et unicuique sicut Deus divisit mensuram fidei. Sicut enim in uno corpore multa membra habemus, omnia autem membra non eumdem actum habent; ita multi unum corpus sumus in Christo, singuli autem alter alterius membra. Habentes autem donationes secundum gratiam, quae data est nobis, differentes: sive prophetiam, secundum rationem fidei; sive ministerium in ministrando; sive qui docet in doctrina, qui exhortatur, in exhortando, qui tribuit, [Col. 0100C] in simplicitate, qui praeest, in sollicitudine, qui miseretur, in hilaritate. Dilectio, sine simulatione. «Odientes malum, adhaerentes bono (Amos V, 15) .» «Charitatem fraternitatis invicem diligentes, honore invicem praevenientes (I Petr. II, 17) .» Sollicitudine non pigri, spiritu ferventes, Domino servientes; spe gaudentes, in tribulatione patientes, orationi instantes; necessitatibus sanctorum 68 communicantes; «hospitalitatem sectantes (Hebr. XIII, 2) .» Benedicite persequentibus vos; benedicite, et nolite maledicere. Gauderte cum gaudentibus, flete cum flentibus; idipsum invicem sentientes; non alta sapientes, sed humilibus consentientes. Nolite esse prudentes apud vosmetipsos. Nulli malum pro malo reddentes; [Col. 0100D] «Providentes bona non tantum coram Deo, sed etiam coram omnibus hominibus (II Cor. VIII, 21) .» «Si fieri potest quod ex vobis est, cum omnibus hominibus pacem habentes (Hebr. XII, 14) .» Non vosmetipsos defendentes charissimi, sed date locum irae. Scriptum est enim: «Mihi vindictam et ego retribuam, dicit Dominus (Deut. XXXII, 35; Hebr. X, 30) .» «Sed si esurierit inimicus tuus, ciba illum; si sitit, potum, da illi (Prov. XXV, 21) .» «Hoc enim faciens, carbones ignis congeres super caput ejus.» Noli vinci a malo, sed vince in bono malum.»

Littera sic jungitur: Quandoquidem ex Deo, et per Deum, et in Deo sunt omnia. Itaque, fratres, obsecro, [Col. 0101A] id est per omnia sacra moneo vos. Obsecro utique per misericordiam Dei, id est per apostolatum mihi, non quia meruerim, sed per misericordiam traditum. Vel obsecro per misericordiam Dei, ex qua omnia bona esse superius probavi, ut exhibeatis, id est praeparata faciatis, non solum animas, sed etiam corpora vestra. Exhibeatis dico hostiam, id est mortificatam secundum depositionem sordium, et viventem secundum positionem virtutum. Nec ad tempus viventem, sed sanctam, id est in vita virtutum sanctam et perdurantem, et in hac vita et sanctitate non lucrum vel laudem mundi quaerentem, sed Deo per omnia placentem.

Et ne quia modo dixerat, exhibete corpora vestra hostiam, putaret aliquis affligendum esse corpus [Col. 0101B] sine aliqua temperantia, ideo addit Apostolus: Ita dico hostiam, ut obsequium vestrum sit rationabile, id est ut cum discretione jejunetis, vigiletis, etc.

Modo diceret aliquis: Paratus sum exhibere me Deo, quandiu non conturbat me mundus, sed durum est resistere mundo cogenti me. Contra hoc Paulus: Vos utique tales exhibete, et nolite conformari, id est conformes fieri huic saeculo, ut in aliquo obtemperetis mundo, blandienti seu deterrenti vos. Nolite conformari saeculo, sed reformamini per baptismum, qui prius deformati estis per culpam Adae, vel reformamini, id est quotidie innovamini, qui novam formam justificati accepistis. Reformamini dico, proficiendo assidue in novitate [Col. 0101C] sensus vestri, id est semper magis ac magis bene operando innovamini, ut sic probetis, id est probabiliter cognoscatis, quae sit voluntas Dei, voluntas dico bona, id est utilis facientibus eam, et beneplacens, his qui actu experiuntur eam, nec ita in uno bene placens, ut in alio displiceat, sed in omnibus perfecta. Corpora vestra hostiam exhibere Deo illud admoneo, sine aliqua districtione obedientiae. Hoc autem quod sequitur dico per gratiam, id est praecipio auctoritate nostri apostolatus. Considerandum est quare praedicta solum moneat; quae autem sequuntur omni auctoritate interdicat: ea enim quae offensionem generant, licet praelatum subditis vi obedientiae interdicere, sed postquam legem non violant, non ita cogendi sunt ad meliora, [Col. 0101D] solummodo bene faciant, sed ex dilectione monendi. Si enim districtione obedientiae ad perfectiora cogerentur, magis in hoc damnaret eos praelatus, quam adjuvaret, cum si praeceptum non facerent, damnarentur propter inobedientiam; et ideo potius admonitione trahendi sunt ad meliora, quam coactione, quare sic ait: Per gratiam apostolatus quae data est mihi, dico et praecipio omnibus, et ita omnibus quod singulis, qui sunt inter vos: hoc scilicet dico, non plus laboretis sapere quam oportet sapere, id est quam fides sana exigit; nec vobis penitus interdico sapere, sed volo vos sapere ad sobrietatem. Nec iterum vos omnes ad eumdem terminum volo de sapientia laborare, ut non satis sit vobis, nisi omnes [Col. 0102A] aequo modo sapiatis, et ideo unicuique sufficiat sapere, sicut Deus divisim dedit singulis mensuram 69 fidei, id est dona sua mensurata, secundum modum et opportunitatem fidei vestrae. Ideo Romanos a nimietate sapientiae reprimit, quia ipsi supra modum investigabant causas mysteriorum Dei. Hoc autem quod Deus nemini totum sapere dedit, sed per partes singulis divisit, multum valet ad hoc, ut sibi subserviant, et ut alter alteri vicissim sese contemperent. Cum enim unus ignorat, quod alter sapit, et econverso: in diversitate acceptarum gratiarum subservit alter alteri, de quo congruam similitudinem supposuit: quia quemadmodum diversa membra in uno corpore diversos sensus [actus] habentia: pes manui subservit, dum portat manum ad tangendum [Col. 0102B] quod cupit; manus pedi, dum pedem vestit. Sic et nos diversa membra sumus, unum corpus Ecclesiae efficientia. Sicut enim ab eadem anima diversa membra in eodem corpore sensificantur: ita nos in corpore Ecclesiae per eumdem spiritum omnes vivificamur. Littera sic jungitur: Deus utique dona sua divisim dedit. Nam sicut in uno corpore habemus quidem multa membra, sed non omnia membra habent eumdem actum: ita nos multi unum corpus sumus in capite Christo: sed singuli sumus membra: ita quod alter alterius, id est, ut hic oculus subserviat illi pedi, et sic in caeteris, quae contemperantia subservitionis plurimum est idonea ad custodiam humilitatis et unionis. Singuli sumus alter alterius membra: igitur, id est propterea quia voluit nos [Col. 0102C] Deus ita vicissim subservire, sumus habentes donationes differentes: ut hic prophetiam, hic doctrinam, etc. Si enim singuli omnes donationes haberent, non esset unde alter alteri subserviret, vel necessarius esset, et sic alter in alterum superbiret, non relicto unde unus alteri se contemperaret. Habentes dico differentes donationes: et hoc secundum gratiam, id est per Spiritum sanctum, quae gratia data est nobis per gratiam non recompensata per meritum. Donationes dico, ut sive habeamus prophetiam, id est certam de futuris cognitionem, vel quorumlibet secretorum revelationem, habentes dico prophetiam et hoc secundum rationem fidei. Non determinat cujus fidei, vel nostrae vel auditorum, et ad utrumque referri [Col. 0102D] potest ita. Secundum rationem fidei nostrae, quia Deus secundum quod videt conveniens esse, et modum fidei nostrae, vel revelat secreta, vel praenuntiat futura: vel secundum rationem fidei auditorum, quia quemadmodum Deus videt fidem et capacitatem audientium, tantum dat praedicatoribus, ut revelent eis vel annuntient. Nos utique habentes prophetiam secundum rationem fidei: vel nostrae, vel auditorum simus alter alterius membra. Sive habemus ministerium administrandi fratribus temporalia, debemus alter alterius esse membra in ministrando, sicut nobis creditum est. Sive ille qui docet, docere dicit, quod et scientiam docendi et gratiam sermonis habeat, qui, inquam, docet, sit membrum alterius in doctrina. Ille vero qui exhortatur, sit [Col. 0103A] membrum alterius in exhortando. Docere est sapienti minus scientem, sed exhortari potest et animare ad bonum, minus sciens longe se prudentiorem, ut quilibet rusticus posset quidem exhortari ad bellum fortem militem, cujus tamen belli peritiam rusticus ignoraret. Qui autem tribuit, tribuat in simplicitate, id est non spe recipiendi, non amore terrenae laudis, sed pro sola dilectione proximi. Ille vero qui praeest, praesit in sollicitudine, id est omni vigilantia curam subditorum gerat. Qui habet quod eroget, simpliciter tribuat. Qui vero non habet quod tribuat, misereatur tamen animo: et ille qui miseretur, faciat hoc in hilaritate, id est non coactus praecepto legis, sed fervens spiritu dilectionis.

Et quia ut hoc modo sibi invicem subserviendo, [Col. 0103B] alter alteri se contemperarent, vidit necessariam esse dilectionem: subjungit de illa dicens, ut his modis alter alterius membrum fiat, sit in vobis dilectio: et hoc sine simulatione, ut et foris se ostendat, et intus ardeat dilectio. Nec ita diligatis, ut malo proximi adhaereatis, sed odientes malum 70 ejus, bono vero proximi sitis adhaerentes, id est cooperantes. Nec sufficiat in vobisipsis habere dilectionem: sed etiam diligentes charitatem fraternitatis, id est bonae dilectionis esse in fratribus vestris: charitatem dico invicem habitam, quod alter in alterum operetur charitatem: vel ita. Sicut vos proximos diligere volo: ita volo vos esse diligentes charitatem fraternitatis, recompensatam invicem: quod si proximi aliqua opera charitatis recompensant vobis, libenter [Col. 0103C] suscipite. Erant enim quidam qui bene faciebant proximis: sed ne remunerationem hujus meriti perderent, nolebant recipere aliquid invicem a proximis: et ut dilectio vestra incrementum semper habeat, sitis honore praevenientes invicem, id est alter alterum, ut qui citius potest assurgat alii: amplectatur proximum omni genere dilectionis: utque bonum fraternitatis accrescat in vobis, estote non pigri sollicitudine, ut omni vigilantia sollicitus sit alter alterius levare necessitatem. Hanc sollicitudinem superius praecepit praelatis, quam hic fratribus ex quadam paritate commendat. Quia si non habent quod sollicite tribuant, sint tamen ferventes spiritu, id est charitas ardeat in animo eorum, licet non habeant possibilitatem operandi. Et ne contemplatores [Col. 0103D] malum putarent a culmine contemplationis condescendere necessitatibus proximi, ait Paulus: In his omnibus sciatis nos esse servientes Domino. Deus enim hoc genus servitutis multum diligit. Cumque sic diligentes in cura proximi studueritis, ne exspectetis praesentem mercedem, sed estote gaudentes spe futurae remunerationis.

Ostenso quomodo se debeant exhibere bonis, determinat quomodo se habeant contra malos, dicens: Ne autem spe futura frustremini: estote patientes in tribulatione, id est patienter sustinete quaecunque pro Christo vos pati oportuerit. Ut autem in patientia perseveretis, estote instantes orationi: quia si in omnibus oratio commoda est, multo magis ad praeferendum [Col. 0104A] passiones, quae adeo carni repugnant, est necessaria. Si vero non adeo ingruant vobis tribulationes, estote saltem communicantes necessitatibus sanctorum, ut indigentiis horum qui patiuntur, vos et vestra communia faciatis. Nec solum communicantes, sed etiam sectantes hospitalitatem, ut sanctos quos impii persequuntur, vos intimidi hospitio recipientes, curam eorum habeatis. Patimini quidem tribulantes vos, nec hoc solum, sed etiam benedicite persequentibus vos: nec semel, sed assidue benedicite: nec ut respectu patientiae vestrae benedicatis, et consideratione crudelitatis eorum maledicatis, sed nunquam velitis maledicere. Ut autem dilectio integra sit, debetis congaudere gaudentibus, et hoc de spiritualibus bonis haud dubium est, et de temporalibus [Col. 0104B] quantum ratio admittit. Debetis etiam flere cum flentibus, si poenitentia ductus affligitur: si etiam nimis vehementi dolore carnis angustiatur, in quo tamen dolore modus est habendus. Ut autem vere lugeatis cum lugentibus, estote sentientes idipsum, ut non tantum vultu, sed corde interius affligamini, et hoc invicem hic illi, ille isti, ut autem idipsum sentiatis; estote non alta sapientes, id est non superbientes, sed consentientes humilibus, id est idem sentite cum abjectis, et ut noveritis consentire humilibus; nolite esse prudentes, id est provisores eorum quae expediunt solummodo apud vosmetipsos: sed etiam providete aliis, vos dico non reddentes alicui malum pro malo. Prudentes, inquit, estote, non tantum providentes quae bona sunt coram [Col. 0104C] Deo, sed etiam coram hominibus omnibus, tam fidelibus quam infidelibus. Non enim sufficit testimonium conscientiae nostrae solum, nisi et extraneorum testimonia conveniant. Quare quae laudis sunt, et apud Deum et apud homines, ea utique gerenda sunt. Ut autem bona vestra omnibus placeant, sitis habentes pacem cum omnibus hominibus, si fieri potest, ut et ipsi velint habere pacem vobiscum, quod si nolunt, fiat pax illa: quod, id est quantum ex 71 vobis est. Vel ita habete pacem cum omnibus si fieri potest, ut caro vestra diligat affligentes se, quod tamen ex vobis est, quia, si vultis ex ratione potestis omnes diligere. Quam pacem ut integram servetis: non sitis defendentes vosmetipsos, si mala inferunt vobis, vos dico si hoc feceritis, tunc charissimi. Ne, [Col. 0104D] inquam, defendatis vos, sed aequanimiter sustinendo, date locum irae persequentium, ut liceat saevire quomodo volunt; vel ita: Patiendo malos date locum irae Dei, Deus enim sic proposuit ulcisci de impiis, ut ad libitum eorum exerceant iniquitatem suam, ut nulla miseria damnationi eorum deesse queat. Debetis dare locum irae: vel hoc, vel illo modo. Nam scriptum est in Salomone dicente Domino: Mihi reservate vindictam, et ego retribuam impiis (Deut. XXXII, 35) . Sic autem faciendum est, quia haec dicit Dominus. Nec solum non defendatis vos ab impiis, sed etiam diligite illos et benefacite illis. Quod sic ait (Prov. XXV, 21) : Si inimicus tuus esurierit, ciba illum. Si sitit, da illi potum. Nam [Col. 0105A] hoc faciens, congeres super caput, id est super mentem ejus carbones ignis, id est vel fervorem dilectionis: quia admirando patientiam tuam, diligat et imitetur bonum tuum. Vel carbones ignis, id est ignitam poenitentiam: quia videns constantiam tuam, ardenter poenitebit ut tibi assimilari mereatur; utque super mentem inimici hujusmodi carbones ingeras, noli per impatientiam tuam vinci a malo illius, sed vince malum inimici superando illud in bono indeficientis patientiae.

«Omnis anima potestatibus sublimioribus subdita sit. Non est enim potestas nisi a Deo (Sap. VI, 4) . Quae autem sunt, a Deo ordinatae sunt. Itaque qui resistit potestati, Dei ordinationi resistit. [Col. 0105B] Qui autem resistunt, ipsi sibi damnationem acquirunt. Nam principes non sunt timori boni operis, sed mali. Vis autem non timere potestatem? Bonum fac, et habebis laudem ex illa. Dei enim minister est tibi in bonum. Si autem malum [male] feceris, time. Non enim sine causa gladium portat. Dei enim minister est, vindex in iram ei qui male agit. Ideoque necessitate subditi estote, non solum propter iram, sed etiam propter conscientiam. Ideo enim et tributa praestatis. Ministri enim Dei sunt, in hoc ipsum servientes. Reddite ergo omnibus debita. Cui tributum tributum, cui vectigal vectigal, cui timorem timorem, cui honorem honorem (Matth. XXII, 21.) Nemini quidquam debeatis, nisi ut invicem [Col. 0105C] diligatis. Qui enim diligit proximum, legem implevit. Nam non adulterabis. Non occides. Non furaberis. Non falsum testimonium dices. Non concupisces (Deut. V, 18) , et si quod est aliud mandatum in hoc verbo instauratur: Diliges proximum tuum sicut teipsum (Levit. XIX, 18) . Dilectio proximi malum non operatur. (Matth. XXII, 39) . Plenitudo ergo legis et dilectio. Et hoc scientes tempus, quia hora est jam nos de somno surgere. Nunc enim propior est nostra salus, quam cum credidimus. Nox praecessit, dies autem appropinquavit. Abjiciamus ergo opera tenebrarum, et induamur arma lucis, sic ut indie honeste ambulemus. Non in comessationibus et ebrietatibus, [Col. 0105D] non in cubilibus et impudicitiis, non in contentione et aemulatione (Luc. XXI, 34) ; sed induimini [induite] Dominum Jesum Christum. Et carnis curam ne feceritis in desideriis (Gal. V, 16; I Petr. II, 11) .»

Postquam docuit quomodo vicissim inter se agendum est subditis, docet illos quiddam majus debere praelatis: etiam infidelibus, salva tamen integritate fidei. Erant enim qui crederent se fidelibus dominis nihil jam debere, quia fratres eorum erant in fide. Infidelibus autem dominis penitus omnem servitutem negabant; absurdum judicantes ut qui fidelis esset infideli subjiceretur. Littera sic jungitur: Haec quae praedicta sunt, vicissim sibi debent subditi. Sed [Col. 0106A] quiddam majus, scilicet, subjectionem debent principibus: et ideo omnis anima subdita sit potestatibus sublimioribus, id est secundum voluntatem Dei sublimatis. Ideo per animam, quae pars est hominis, totum hominem assignavit, ut ostendat non solum corpore, sed et etiam voluntate serviendum esse principibus. 72 Vere omnis homo debet subdi potestatibus. Nam non est aliqua potestas, bona seu mala, nisi a Deo, nec sic a Deo, ut hoc nolens permittat: quia quaecunque sunt, a Deo ordinata sunt, id est ordinabiliter disposita, non fortuito casu ruentia. Quandoquidem et potestas et omnia a Deo sunt ordinata, itaque qui resistit potestati, resistit ordinationi Dei, id est Deo potestatem hanc ordinanti. Nec sic resistere leve putetis, quia qui sic resistunt, per [Col. 0106B] hujusmodi resistere acquirunt ipsi sibi damnationem, id est haec sola causa sufficit ad damnationem eorum. Non est utique resistendum principi. Nam principes non sunt timori boni operis, id est qui bene operatur non est quare timeat principem: quia etiamsi pro bono opere infestus est ei, eumque persequitur, auget virtutem ejus et meritum. Quare bene operanti non est timori, sed est timori mali operis, id est qui male operatur, ille utique timere potest principem. Nunc ex praemissis consilium colligens ait: Princeps non est timendus bonis: quod si tu similiter vis non timere potestatem, fac bonum, et bonum faciens habebis laudem ex illa quaecunque sit, bona vel mala: quia si bona est, de bono laudabit te, si vero mala, persequetur te bene operantem, [Col. 0106C] et ex virtute patientiae laudaberis. Vere laudem habebis ex ea. Nam hic idem princeps minister Dei est tibi in bonum, id est ad utilitatem si bene feceris; sed si male feceris, time eum. Timendus utique est male facienti, nam hic judex non sine causa portat gladium. Vere non sine causa; nam hic minister Dei est: vindex ei, id est ad damnum ejus qui malum agit: vindex dic in iram, id est in vindictam Dei faciendam: vel vindex in iram, id est in signum futurae ultionis, quam animadvertunt per temporalem ultionem quam vident. Quandoquidem hic princeps minister Dei est, ideo estote subditi animo, huic necessitati, id est principi, cui velitis nolitis subjiciemini, ut illud cupias quodcunque necesse est. Subditi, [Col. 0106D] inquam, estote, non solum propter iram principis vitandam, sed etiam propter conscientiam vestram in puritate conservandam, quia nisi animo subjiceremini principi, polluta esset conscientia vestra, obvians divinae ordinationi. Debetis utique subditi esse principi; nam ideo, id est in signum hujus subjectionis, praestatis vos tributa, et caetera debita. Vos dico in hoc ipsum quod tributa praestatis, potestatibus servientes Deo: nam ipsi principes ministri sunt Dei, id est ministrant Deo per accepta tributa, quae dant eis vires et potestatem operandi quod Deus disponit. Vel ita, vos praestatis tributa et bene facitis. Nam hi principes sunt ministri Dei servientes, id est quos Deus constituit servire sibi in hoc ipsum, in tributis quae a vobis accipiunt. Cum enim Deus [Col. 0107A] primum regem constituit Saulem, dixit eum non ulterius de labore suo victurum, sed de laboribus subditorum. Et quia vel vos in hoc ipsum quod tributa solvitis, Deo servitis, vel principes in hoc ipsum Deo serviunt, ergo omnibus principibus reddite debita.

Cui principi debetis tributum, reddite tributum. Cui debetis vectigal, reddite vectigal. Tributum dicitur, ut obsonia illa quae domi solvebantur, vectigal, quod semper ad domos dominorum vehebatur, ut est hodie census. Cui debetis honorem solum, impendite honorem. Cui timorem, exhibete timorem et omnem reverentiam. Ut breviter omnia colligam, universaliter praecipio: nemini quidquam debeatis, neque tributum, neque vectigal, neque aliud, nisi ut diligatis invicem, quia volo vos semper debitores [Col. 0107B] esse dilectionis: ita quod nunquam a dilectione cessetis, ideo vos volo semper diligere invicem: quia qui diligit proximum, legem implevit (Exod. XX, 14) . Et vere legem implevit: nam non adulterabis: non occides: non furaberis: non falsum testimonium dices: non concupisces (Deut. V, 18) : etsi quod est aliud mandatum in lege, instauratur, id est impletur hoc verbo: Diliges proximum tuum sicut te ipsum (Lev. XIX, 18) . Vere in dilectione proximi impletur omne mandatum legis. Nam dilectio proximi, malum non operatur (Matth. XXII, 39) . Qui enim diligit proximum, 73 non adulterabit cum uxore cujus. Non occidet eum. Non furabitur res ejus, etc. Et quandoquidem dilectio proximi malum non operatur; ergo dilectio est plenitudo legis: qui enim malum [Col. 0107C] non operatur, legem implevit (Galat. V, 14; Jacob. II, 8) . Scimus utique quia dilectio malum non operatur: nec hoc solum scimus de ea, sed hoc etiam scientes sumus de dilectione, quod facit nos de somno surgere bonumque operari. Vis tamen continuationis et summa sententiae pendet ad illud quod sequitur: Abjiciamus ergo opera tenebrarum. Sed praemittit quasdam rationes, unde opportunius inferat dicens: Dilectionem non operari malum scimus: etiam hoc de dilectione scientes, quia, id est quod hora est, quasi diceret, tempus est; sed ideo per horam significavit illud tempus, ut ostendat breve esse et cito transiens, et nisi in eo poenitemus irrecuperabile. Scimus utique quia hora est [Col. 0107D] jam, id est amodo ex quo per fidem justificati sumus surgere nos de somno, id est de calamitate corporis, quae ad bene operandum pigros nos facit. Surgere dicit quasi bonis operibus omni studio invigilare. Sunt enim quidam qui postquam justificati sunt, cum fervere deberent in labore bonae operationis, torpent et negligunt, quasi securi ex justificatione, et quia continent se a criminalibus. Vere de somno surgere debemus: nam credidimus, id est fidem accepimus, quae fides propinquos nos fecit salvationi; sed nunc per meritum eorum quae post acceptam fidem operati sumus, propior est nostra salus quam olim esset cum solum credidimus, id est cum gratia sola esset in nobis, et adhuc nullum meritum. Vel ita: Nunc est proprior secundum tempus [Col. 0108A] nostra salus, id est dies nostrae salvationis, quam esset olim cum primum credidimus. Quotidie enim magis ac magis futuro judicio propinquamus, in quo remunerabimur. Vere nunc prope est nostra salus: nam nox, id est ignorantia in infidelitate habita praecessit, et ideo cavendum est ne in hanc noctem recidamus. Nox, inquit, praecessit, sed dies salvationis nostrae per premissos radios, ut per fidem, spem, dilectionem, et caetera, appropinquavit, id est prope esse intelligitur. Virtutes enim quae habentur in praesenti, radii sunt futurae jucunditatis. Et quando quidem nox esse desiit, et dies appropinquavit, ergo abjiciamus opera tenebrarum, id est quae operati sumus dum in ignorantia essemus. Vel opera tenebrarum, id est digna tenebris, et digna non videri, [Col. 0108B] sed semper occultari. Abjiciamus, inquit, haec opera, et induamus nos opera lucis, id est verae cognitionis, vel opera digna luce et manifestatione, quae opera sunt arma quibus et fidem nostram tuemur et insurgentia vitia superamus, ut induti armis lucis, honeste ambulemus, id est de bono in melius proficiamus, sicut qui positi sunt in die, id est in cognitione veritatis. Positos enim in die decet opera noctis abjicere, et arma lucis assumere. Nos dico sic ambulemus in die non remanentes in comessationibus, id est in publicorum conviviorum conventiculis, et non manentes in ebrietatibus ut nimiae potationi incumbamus. Non etiam in cubilibus, ad quae cubilia de nimietate saturitatis et potationis itur, ibique superflua quies habetur. Et non [Col. 0108C] manentes in impudicitiis, id est in delectatione libidinis; qui enim ebrius ad cubile descendit, consequenter urgetur facibus libidinis. Et non manentes in contentione; intemperantia enim potus et libidinis frequenter jurgia concitat. Et ne sitis in aemulatione, id est in invidia: quidam qui non audet contendere, quod potest, invidet proximo. In his itaque non remaneatis: sed induimini Dominum Jesum Christum, id est vestite nuditatem vestram fide Christi et virtutibus, quae super hanc fidem aedificantur. Homo enim propter peccatum de paradiso nudus ejectus est (Gen. V, 16) ; sed nuditas ista velari debet ornamento fidei caeterarumque virtutum. Et vos induti Dominum Jesum Christum, ne feceritis, [Col. 0108D] id est non facietis curam carnis. Nec curam quam 74 necessitas postulat prohibeo; sed ne feceritis curam carnis in desideriis, ut desideria carnis sectemini.

«Infirmum autem in fide assumite, non in disceptationibus cogitationum. Alius enim credit se manducare omnia. Qui autem infirmus est, olus manducet. Is qui manducat, non manducantem non spernat, et qui non manducat, manducantem non judicet. Deus enim illum assumpsit. Tu quis es, qui judicas (Jac. IV, 12) alienum servum? Domino suo stat aut cadit. Stabit autem. Potens est enim Deus statuere illum. Nam alius judicat diem inter diem, alius autem judicat omnem diem. [Col. 0109A] Unusquisque in suo sensu abundet. Qui sapit diem, Domino sapit: et qui manducat, Domino manducat. Gratias enim agit Deo. Et qui non manducat, Domino non manducat, et gratias agit Deo. Nemo enim nostrum sibi vivit, et nemo sibi moritur. Sive enim vivimus, Domino vivimus: sive morimur, Domino morimur. Sive ergo vivimus, sive morimur, Domini sumus. In hoc enim Christus mortuus est et resurrexit: ut et vivorum et mortuorum dominetur. Tu autem quid judicas fratrem tuum? (Jac. IV) aut tu quare spernis fratrem tuum? Omnes enim stabimus ante tribunal Christi [Dei]. Scriptum est enim: Vivo ego, dicit Dominus: quoniam mihi flectetur omne genu, et omnis lingua confitebetur Deo (Isai. XLV, 23; Phil. II, 10) . Itaque unusquisque nostrum pro se rationem reddet Deo. Non ergo amplius invicem judicemus: sed hoc judicate magis, ne ponatis offendiculum fratri vel scandalum. Scio et confido in Domino Jesu, quia nihil commune per ipsum, nisi ei qui existimat quid commune sit esse, illi commune est. Si enim propter cibum frater tuus contristatur, jam non secundum charitatem ambulas. Noli cibo tuo illum perdere, pro quo Christus mortuus est. Non ergo blasphemetur bonum nostrum. Non est enim regnum Dei esca et potus: sed justitia et pax, et gaudium, in Spiritu sancto. Qui enim in hoc servit Christo, placet Deo, et probatus est hominibus. Itaque quae pacis sunt sectemur: et quae aedificationis [Col. 0109C] sunt, in invicem custodiamus. Noli propter escam destruere opus Dei. Omnia quidem sunt munda, sed malum est homini qui per offendiculum manducat. Bonum est non manducare carnem, et non bibere vinum, neque in quo frater tuus offenditur, aut scandalizatur, aut infirmatur. Tu fidem quam habes penes temet ipsum, habe coram Deo. Beatus qui non judicat semetipsum in eo quod probat. Qui autem discernit, si manducaverit, damnatus est, quia non ex fide. Omne autem quod non est ex fide, peccatum est.»

Quia Romani gravi inter se discordia disceptabant, dicentes: Hi qui de Judaisme conversi erant, quosdam cibos esse immundos, nec eis uti debere. [Col. 0109D] calumniabantur etiam Judaei gentilibus, quia comederent idolothyta, dicentes eos adhuc inhaerere ritibus gentilitatis; e contrario gentiles scientes omnes cibos mundos, utebantur illis, accusantes Judaeos quod non haberent integram fidem; quia in hunc modum confligebant. Apostolus, volens eos revocare ad pacem, instruit eos non facere scandalum fratribus inter se nec de conscientiis alter alterum judicare. Scandalum faciebat ille, qui propter incitandam iram proximi comedebat quod proximum offendebat: vel eum sub incredulitate comedere faciebat quod immundum putabat. Judicare de conscientiis erat cum Judaeus, credens quaedam immunda, damnaret gentilem, dicens eum ideo uti idolothytis, quia [Col. 0110A] adhuc idolis adhaereret. Littera sic jungitur: Curam carnis ne feceritis, sed hoc facite: Infirmum in fide, id est eum qui non habet firmam fidem, credendo quasdam creaturas Dei immundas (et hic erat Judaeus), illum nolite scandalizare vos qui firmi estis in fide, sed assumite eum. Assumere est condescendere infirmitati ejus: abstinere a quibus abstinet, et sic alliciendo eum paulatim de integritate fidei doceat, donec ad perfectionem veniat. Hic scandalum removit. 75 Assumite infirmum non remanentes in disceptationibus, cogitationum ejus, scilicet infirmi, id est ne disceptetis judicantes aliquem de conscientia cordis, quae soli Deo cognita est et non vobis. Vere infirmus debet assumi. Nam alius est perfectus qui assumere et docere eum potest. Alius autem est infirmus [Col. 0110B] qui assumptione indiget. Quod sic ait. Alius se credit posse manducare omnia, sciens omnia esse munda, et hic est fide firmus. Alius autem est infirmus, putans se non posse omnia manducare. Hic autem qui infirmus est, nolens uti carnibus gentilium, manducet, id est permittatur manducare olus, id est si velit abstinere: utique bonum est, nec inquietetur.

Hic incipit compescere Romanos, ne judicent de conscientiis. Qui non vult manducare, permittatur abstinere. Is autem qui manducat, sciens omnes cibos esse mundos, non spernat non manducantem, id est gentilis comedens non contemnat Judaeum abstinentem, arguens eum de imperfectione fidei. Et ille qui non manducat, id est Judaeus, non judicet, id est [Col. 0110C] non damnet manducantem gentilem. Non debet alter alterum spernere seu judicare: nam Deus assumpsit illum, id est utrumque et manducantem, et non manducantem. Assumpsit dico per fidem quam jam habent ut servos. Et quandoquidem a Deo assumpti sunt facti servi ejus, tu quis es qui judices servum alienum? Nec leges mundi hoc patiuntur, ut servus ab alio quam a domino suo judicetur. Non utique judicare debes alienum servum: quia servus ille stat bene operando reservatus domino, id est judicio domini sui, aut peccando cadit a domino suo judicandus. Si etiam plane noveris eum cecidisse, ne tamen judices eum: quia cras potest poenitendo esse melior te, et de omnibus bona semper suspicio tenenda est. Quia, si etiam cecidit, stabit autem fortassis [Col. 0110D] cras, id est fortis apparebit in bono. Vere quod stabit suspicandum est de eo: nam Deus, cui servus est, potens est iterum statuere eum. Quia Domini solum est judicare servum, tu non debes judicare eum, praeterea ideo ne damnes eum. Nam quod facit, ex judicio et sana intentione animi facit. Quod sic ait: Alius seu Judaeus seu gentilis judicat diem inter diem, id est uno die abstinendum, alio non. Alius autem judicat omnem diem in abstinentia observandum, et quicunque judicat abstinendum sane sentit, et inde laudandus est non damnandus. Qui judicat abstinendum, sive hic, sive ille, sane sentit: et volo ut unusquisque abundet in suo sensu, id est in eo quod sapienter sentit et operatur, ut si modo bene [Col. 0111A] abstinet, postmodum melius abstineat, et caetera bona sectetur. Notandum est quod si abstinere eos malum esset, nollet eos Apostolus abundare in hoc sensu: ideo utique opto, ut in hoc sensu abundent; quia qui sapit diem, id est qui in abstinentia observat diem, sapit hoc Domino, id est ad honorem Domini: et qui manducat, manducat similiter Domino. Nam manducans agit gratias Deo: et pro sano intellectu habito de creaturis Dei, et quia sustentatur his beneficiis. Et ille qui non manducat, non manducat Domino, id est jejunat ad honorem Dei, et gratias iterum agit Domino pro abstinentia sibi collata: et per hoc satis ostenditur utrumque sane intelligere, neutrumque pro hoc debere damnari. Vel illud superius aliter legitur: Ne judices alienum servum; [Col. 0111B] nam alius, id est homo, judicat diem inter diem, id est de praesenti solum. Alius, id est Deus, judicat omnem diem, sic de futuro ut de praesenti. Et cum homo sane judicet de praesenti, volo ut unusquisque hominum abundet in suo sensu bono: caetera non mutantur. Uterque manducans et abstinens gratias agit Deo, et juste. Nam nemo nostrum vivit sibi, id est nemo debet quaerere gloriam suam, dum vivit, et nemo justorum moritur similiter sibi. Vere nec vivimus nec morimur nobis, nam Domino: sive enim vivimus, Domino, id est ad honorem Domini vivimus; sive morimur, Domino morimur. Et quia vivimus et morimur Domino, ergo sumus 76 Domini, sive vivimus, sive morimur. Quare tu, quicunque, ne judices alienum servum. Vere Domini [Col. 0111C] sumus: nam in hoc mortuus est Christus et resurrexit, ut per meritum mortis et potentiam resurrectionis dominetur mortuorum et vivorum. Et cum Deus omnium dominetur, tu autem abstinens quid, id est quare judicas fratrem tuum manducantem, aut tu manducans quare spernis fratrem tuum jejunantem?

Nolite vos alterutrum judicare: nam omnes stabimus ante tribunal Dei, judicandi a Deo. Stabimus dicit a similitudine exspectantium sententiam judicii. Tribunal dicit quasi Deus sessurus sit, ad modum cujuslibet potentis pro tribunali. Vere omnes stabimus: nam ita scriptum est: haec dicit Dominus per Isaiam: Ego vivo (Isa. XLV, 23) . Ecce sacramentum, ut quod sequitur certissime credatur. [Col. 0111D] Cum tamen Isaias dicebat Vivo, intelligebat de Christo, qui gustaret aliquando mortem, quem resurgentem Pater constitueret omnium judicem: quod infideles falsum putaverunt, cum viderent eum mortuum. Et in voce Christi sic ait: Ego vere vivo: quod palam erit ex eo, quoniam mihi flectetur omne genu, id est omnis creatura mihi in judicio subjicietur; et tunc omnis lingua, id est omnis conscientia confitebitur Domino. Et quandoquidem ita Scriptura ait omnes, scilicet, a Deo judicandos, itaque constat quod unusquisque nostrum reddat rationem Deo pro se, et non pro proximo. Et quandoquidem pro nobis reddituri sumus rationem, ergo non amplius judicemus nos invicem, id est subditus subditum. Per hoc, invicem, innuit se non [Col. 0112A] prohibere judicium praelatorum in subditos, de quibus judicare debent, sed solos subditos compescit ne se alterutrum praesumant judicare. Postquam satis ostendit non debere se invicem judicare de conscientiis, prohibet eos a scandalis fratrum, dicens: Ne judicetis invicem, sed hoc magis judicate, ne ponatis offendiculum fratri, vel scandalum. Offendiculum vocat, ut si faceret fratrem peccare comedentem in incredulitate, vel si eo animo comederet, ut frater hoc abominans rixaretur et sperneret comedentem. Scandalum vocat contristationem fratris habitam ex eo quod videt eum comedere quod immundum putat. Objiceret Paulo ille qui omnibus utendum esse intelligit: Tu fortasse cum Judaeo infirmaris, qui dicis me offendere cum utor creaturis Dei. Absit [Col. 0112B] hoc, ait Paulus, ut ego accusem te, quin sane credas. Scio enim et hoc confido in Domino Jesu, id est per Jesum tibi testor, quod nihil est commune, id est immundum: et hoc per ipsum, id est per Christum qui nos solvit a lege, sub qua multa judicabantur immunda; sed quia evacuata hac lege libertas reddita est, jam commune dicendum est. Scio utique nihil esse commune nisi ei qui existimat aliquid commune esse: illi pro certo commune est, non propter ipsam creaturam, sed propter fidei suae infirmitatem. Ne ponas scandalum fratri. Nam si frater tuus contristatur propter cibum quem sumis, jam non ambulas secundum charitatem, quia non geris curam proximi. Ut ab offendiculo fratris caveas, noli cibo tuo (qui vile quid est) perdere illum: [Col. 0112C] ut vel facias eum comedere tecum in infidelitate, vel rixeris cum illo. Noli, inquam, pro tam vili re negligere eum, pro quo Christus mortuus est, id est quem Christus adeo dilexit, ut pro eo mori voluerit. Quandoquidem cibus vile quid est, perdere autem proximum grave est, ergo ne cibo nostro perdatur proximus.

Bonum nostrum, id est sanus intellectus quem de creaturis habemus, hoc utique bonum non blasphemetur, id est non fiat blasphemabile, ut per hoc bonum fratrem simplicem offendamus. Determinat in quibus non sit offendendus proximus: in his scilicet quae salvationem impediunt, et in quibus non sit sequendus; in his scilicet quae salutem animae auferunt [Col. 0112D] dicens: Cibo non debes proximum perdere; nam esca 77 et potus non est regnum Dei, id est uti hac esca et hoc potu, non dat regnum Dei: nec tollit, si abstineas ab his. Haec non dant regnum Dei. Sed justitia, id est aequitas servata ad proximum ut in nullo eum offendamus; et pax, id est concordia ex servata aequitate veniens. Et gaudium, quod alter in dilectione congaudere alteri; quod gaudium in pace nutritum est in Spiritu sancto, id est, secundum quod dictat Spiritus sanctus. Haec, inquam, sunt regnum Dei: nam in his servitur Christo. Qui autem in his, id est pace, justitia, et gaudio, servit Christo, hic placet Deo, et probatus est hominibus, id est haec servitus probabilis judicatur ab omnibus; nec est sicut tua comestio, in qua offenditur proximus. Ideo prius [Col. 0113A] ait, servit Christo, dehinc placet Deo; quia Christus legem pacis et justitiae dedit hominibus, qui nisi per Christum placere non possunt Deo. Quandoquidem servitus pacis placet Deo et ab hominibus approbatur, itaque sectemur ea quae pacis sunt, non litigemus cum proximo, sed etiam sectemur ea quae sunt aedificationis: et hoc invicem, ut tu aedifices illum in tuo bono, et ille te in suo. Quod hic ait aedificationis, idem est quod ait superius, infirmum assumite. Sectemur ea quae sunt aedificationis, non ea quae sunt destructionis, quod sic ait: Noli propter escam tuam qua proximus offenditur destruere in eo opus Dei, id est fidem quam jam operatus est in eo Deus. Si enim nimia districtione cogas eum, hoc tantillum boni quod habet deseret. Quare magis est nutrienda [Col. 0113B] infirmitas ejus, quam nimia asperitate cogenda: quod Petrus idonee satis observabat, cum Judaeos quos ad fidem Christi converterat, adhuc circumcidi et in quibusdam legalibus permittebat: de quibus si intemperanter cogeret eos, citius quod ab eo acceperant dimitterent, quam ita repentine ad perfectionem ascenderent. Sciebat enim eos paulatim posse et debere ad perfectionem adduci, sicut factum est. Noli propter escam destruere fidem proximi, non quod esca immunda sit: omnia quidem munda sunt; sed tamen malum est homini, qui manducat per offendiculum, intendens offendere proximum. Nec solum ut caveas ab offensione proximi debes abstinere ab his, sed etiam ab omni carne et ab omni potu in quo frater offenditur. Quod ita ait: [Col. 0113C] Bonum est tibi non manducare carnem, nec bibere vinum, neque aliquid in quo frater tuus offenditur se peccando, vel offenditur a te et scandalizatur contristando, aut infirmatur in fide aliquantulum haesitando. Ne offendas proximum, debes abstinere ab his. Tu quidem habes fidem sanam penes temetipsum; habe illam coram Deo, id est sufficit tibi ut Deus intelligat fidem tuam: non oportet ut coram abstinente qui offenditur facias opus ejus fidei; ideo penes temetipsum fidem hanc habeas, non coram abstinente. Nam beatus est ille qui non judicat, id est qui non damnat semetipsum, in eo quod probat, id est quod probabiliter verum esse credit. Sed si tu uteris cibis quibus licet uti, ad offensionem proximi, in eo quod probas judicas te reum offensionis factae [Col. 0113D] in fratrem. Ille qui in eo quod probat se non damnat, beatus est; sed ille qui discernit cibos a cibis, dicens hos mundos, illos immundos, hic, si in hac dubietate manducaverit, damnatus est; non quia cibus immundus sit, sed quia non comedit ex fide ut crederet esse munda. Vere, quia non ex fide, damnatus est: nam omne quod non est ex fide, peccatum est.

«Debemus autem nos firmiores imbecillitates infirmorum sustinere, et non nobis placere. Unusquisque vestrum proximo suo placeat in bonum, ad aedificationem. Etenim Christus non sibi placuit, sed sicut scriptum est: «Improperia improperantium tibi ceciderunt super me (Psal. LXVIII, 10.) » Quaecunque enim scripta sunt, ad 78 nostram doctrinam scripta sunt ut per patientiam et consolationem Scripturarum, spem habeamus. Deus autem patientiae et solatii det vobis idipsum sapere in alterutrum secundum Jesum Christum, ut unanimes uno ore honorificetis Deum, et Patrem Domini nostri Jesu Christi. Propter quod suscipite invicem, sicut et Christus suscepit vos in honorem Dei. Dico enim Christum Jesum ministrum fuisse circumcisionis, propter veritatem Dei, ad confirmandas promissiones patrum: gentes autem super misericordia honorare Deum, sicut scriptum est: «Propterea confitebor tibi in gentibus, Domine, et nomini tuo cantabo (II Reg. 22, 50) .» Et iterum dicit: «Laetamini, gentes, cum [Col. 0114B] plebe ejus (Psal. XVII, 5) .» Et iterum: «Laudate, omnes gentes Dominum, et magnificate eum, omnes populi (Psal. CXVI, 1.) Et rursus Isaias ait: Erit radix Jesse, et qui exsurget regere gentes, in eum gentes sperabunt (Isai. XI, 10) .» Deus autem spei repleat vos omni gaudio et pace in credendo, ut abundetis in spe et virtute Spiritus sancti. Certus sum autem, fratres mei, et ego ipse de vobis, quoniam et ipsi pleni estis dilectione, repleti omni scientia, ita ut possitis alterutrum monere. Audacius autem scripsi vobis, fratres, ex parte, tanquam in memoriam vos reducens, propter gratiam quae data est mihi a Deo, ut sim minister Christi Jesu in gentibus, sanctificans Evangelium Dei, ut fiat oblatio gentium accepta et sanctificata in Spiritu [Col. 0114C] sancto. Habeo igitur gloriam in Christo Jesu ad Deum. Non enim audeo aliquid loqui eorum, quae per me non efficit Christus in obedientiam gentium, verbo et factis, in virtute signorum et prodigiorum, in virtute Spiritus sancti: ita ut ab Jerusalem per circuitum usque ad Illyricum repleverim Evangelium Christi. Sic autem hoc praedicavi Evangelium, non ubi nominatus est Christus, ne super alienum fundamentum aedificarem, sed sicut scriptum est: «Quoniam quibus non est annuntiatum de eo, videbunt (Isai. LII, 15) ;» et qui non audierunt, de eo [ al., non habet de eo] intelligent. Propter quod et impediebar plurimum venire ad vos, et prohibitus sum usque adhuc. Nunc vero ulterius locum non habens in his regionibus, [Col. 0114D] cupiditatem autem habens veniendi ad vos, ex multis jam praecedentibus annis. Sed cum in Hispaniam proficisci coepero, spero quod praeteriens videam vos: et a vobis deducar illuc, si vobis primum ex parte fruitus fuero. Nunc igitur proficiscar in Jerusalem ministrare sanctis. Probaverunt enim Macedonia et Achaia collationem [al., collectionem ] aliquam facere in pauperes sanctorum qui sunt in Jerusalem. Placuit enim eis, et debitores sunt eorum. Nam si spiritualium eorum participes facti sunt gentiles, debent et in carnalibus ministrare eis. Hoc igitur cum consummavero, et assignavero eis fructum hunc, per vos proficiscar in Hispaniam. Scio [ al., sciens] autem quoniam [Col. 0115A] veniens ad vos, in abundantia benedictionis Christi veniam. Obsecro ergo vos, fratres, per Dominum nostrum Jesum Christum, et per charitatem Spiritus sancti, ut adjuvetis me in orationibus vestris ad Deum, ut liberer ab infidelibus qui sunt in Judaea, et obsequii mei oblatio accepta fiat in Jerusalem [ al., Hierosolymis] sanctis, ut veniam ad vos in gaudio per voluntatem Dei, et refrigerer vobiscum. Deus autem pacis sit cum omnibus vobis. Amen.»

Ad hoc diceret ille qui sanae fidei esset: Si ego, quod utique tu fateris, sanae fidei sum, omnia munda credens, hic autem infirmatur in fide, justior causa videtur, ut infirmus firmum sequeretur, quam ego [Col. 0115B] firmus sequerer infirmitatem illius. Non sic est, ait Paulus. Sed, licet tu sanae fidei sis, hic autem infirmae, tamen nos firmiores debemus sustinere, et quadam participatione imbecillitates infirmorum ad melius enutrire, et non debemus nobis placere in omnibus. Nobis non utique placeamus, sed unusquisque placeat proximo suo; et hoc in bono; quia ad aedificationem proximi, qui secundum charitatem aedificandus est. Nobis non utique placeamus: etenim Christus (quem per omnia sequi debemus) non placuit sibi, id est non consensit infirmae carni, sed sicut 79 scriptum est in psalmo (LXVIII, 10) ait Christus ad Patrem: Improperia improperantium tibi quadam mole ceciderunt super me, et in morte depresserunt me. Quasi diceret: Quia ejeci de templo [Col. 0115C] vendentes et ementes, in quo tibi improperabant, ideo adjudicaverunt me morti. Quid inde, diceret aliquis, si ita scriptum est? Multum utique, quia quaecunque scripta sunt de Christo, ad nostram doctrinam scripta sunt, ut per doctrinam habeamus patientiam, et in patientia habeamus consolationem Scripturarum, quae plurimum utilis est patientibus, et ut per patientiam et hanc consolationem habeamus spem futurae retributionis. Et quia merita vestra et doctrinam meam insufficientia video ad haec obtinenda, opto ut Deus, dator patientiae et solatii, det vobis sapere idipsum, ut omnes veram cognitionem habeatis, et hoc in alterutrum, ut quod sane sentit iste, sentiat et ille e converso. Sapere dico secundum, id est per Jesum Christum: ut vos unanimes uno ore et una voluntate, [Col. 0115D] et eadem confessione honorificetis Deum et Patrem Domini nostri Jesu Christi. Non quod Deus et Pater diversos significent, sed in eodem diversas causas assignat: dicens eum honorificandum tum quia Deus est, tum quia Pater est Domini Jesu Christi, per quem omne bonum provenit nobis.

Propter quod, id est ut idipsum sapiatis, et eodem animo unaque confessione Deum honorificetis; suscipite vos invicem, ut alter alterum omni benignitate suscipiat: ad instruendum supportantes vos in alterutrum. Suscipite dico, sicut et Christus in magna altitudine suscepit vos. Suscepit utique in honorem. Honor maximus fuit remittere peccata. quem honorem augmentabis, reddendo incorruptionem. [Col. 0116A] Honorem dico Dei, id est a solo Deo datum. Deus enim per gratiam dat, et dabit hunc honorem, ad quem honorandum deficiunt merita nostra. Probat quod ait: Suscepit vos Romanos: nam Judaeos et gentiles, et primum de Judaeis ait: Vere Christus suscepit vos, o Judaei. Nam ego dico (cui credi oportet) Christum Jesum ministrum fuisse circumcisionis, id est Judaeorum. Christus enim minister fuit, et quasi apostolus Judaeorum, quibus in propria persona praedicavit. Hoc autem fuit non ex merito Judaeorum, sed propter veritatem Dei, id est propter promissa Dei. Ideo propter promissa ad confirmandas, id est ut per ipsum actum confirmarentur promissiones patrum, id est factae patribus eorum. Vel ita: Christus minister fuit propter veritatem [Col. 0116B] Dei, id est propter completionem promissorum Dei: et ad confirmandas per veritatem facti promissiones patrum, id est quas fecerant patres, id est prophetae, patres Judaeorum. Deus enim et per seipsum promiserat, ut Abrahae et frequentius per prophetas. Probavit Deum suscepisse Judaeos, ad quod probandum nullam induxit auctoritatem, quia quasi omnibus patens erat. Probat idem de gentibus per auctoritates, quia dubietas quibusdam inde erat, dicens: De Judaeis hoc dico. Dico etiam quod gentes debent honorare Deum, super, id est de misericordia sibi facta. Et hoc dico sicut scriptum est in psalmo (Psal. XVII, 50) . Illud propterea in ordine psalmi vim habet; vox Filii ad Patrem: O Domine Pater, ego confitebor tibi in gentibus, id est gentes faciam [Col. 0116C] confiteri nomini tuo. Nec solum confitebor, sed etiam cantabo et exsultabo nomini tuo. Et iterum dicit Scriptura per Isaiam: O vos gentes laetamini cum plebe ejus (Isa. XI, 10) , id est cum Judaeis, qui dicebantur peculiaris populus Dei, quas gentes frustra Isaias invitaret ad laetitiam, nisi consideraret earum susceptionem. Et iterum, David de gentibus. Omnes gentes, id est singuli de gentibus laudate Dominum (Psal. CXVI, 1) : nec solum laudate, sed etiam magnum ostendite eum operibus bonis, omnes populi, qui in singulis gentibus estis. Et rursus de eodem ait Isaias: Jesse, pater David, erit radix ejus originis, de qua nascetur Christus qui exsurget regere gentes: et in eo rege sperabunt gentes (Isa. XI, 10) . Exsurrexit Christus, quia solus immunis a peccato inter omnes. Surrexit altius 80 tertia die resumpta incorruptione, cum Deus Pater dedit omne judicium huic filio regi. Moneo ut vos suscipiatis invicem, sed quia nec viribus vestris, nec doctrina mea, hoc perficere potestis, precor ut Deus spei in quem spero, et vos sperare debetis, repleat vos omni gaudio, id est perfectione dilectionis: quod gaudium ut digni sitis habere, repleat vos pace, id est omni concordia. Pace dico reformata in credendo, id est in una eademque integritate fidei, ut eadem fides faciat pacem in vobis. Pax vero nutriat gaudium: repleat dico fide, pace, et gaudio, ut abundetis in spe, id est ut quanto melius agetis, firmius et abundantius speretis: et ne spes vestra perturbetur, abundetis [Col. 0117A] in virtute Spiritus sancti, id est Spiritus sanctus copiosas vires ministret vobis perseverandi in bono.

Paulus incipit hic convenire quosdam Romanos, laudans eos de integritate fidei, de plenitudine dilectionis et omnis scientiae. Sed tamen aliquantulum tangit eos; quia non correxerant imperfectionem errantium fratrum, cum bene possent, quia sapientes; cum deberent, quia eos diligerent; cum etiam necesse hoc esset, quia Paulus, intentus aliis, non sufficienter vacare posset correctioni Romanorum; quasi diceret: Conscientia vestra certa est de integritate fidei eorum: similiter etiam ego ipse certus sum, fratres mei, de vobis, quoniam ipsi pleni estis fide et dilectione. Nec litigatis cum fratribus vestris: repleti omni scientia; ita ut possitis monere alterutrum, [Col. 0117B] id est instruere infirmam fidem aliorum. Et licet pleni sitis dilectione et scientia, tamen audacius, id est cum aliquantula audacia scripsi vobis fratres ex parte, id est secundum eam partem, qua aliquantulum imperfecte agendo, litigia fratrum non compescuistis. Scripsi quidem non vos docens, quos sapientes scio, sed tanquam reducens vos in memoriam eorum quae credo vos scire, sed non satis eorum reminiscimini. Dicerent illi: Quia perfectos nos fateris, quare nos redarguis? Audacter ait Paulus propter gratiam, id est propter dignitatem apostolatus, quae data est mihi a Deo, et hoc magisterium meum cogit me ut vos sic admoneam. Data est mihi gratia ideo, ut sim minister Jesu Christi in gentibus, id est per ministerium meum gentes subjiciam Christo, [Col. 0117C] sanctificans Evangelium Dei: quod sanctifico dum idem operor quod praedico. Sanctificans ideo, ut fiat accepta Deo oblatio gentium, id est ego offerens gentes acceptus sim Deo, vel ut gentes oblatae acceptae sint Deo. Oblatio dico accepta, et sanctificata in Spiritu sancto, quia per impositionem manus do Spiritum sanctum, quod pseudodoctores facere nequeunt. Et quia sanctifico Evangelium, igitur habeo gloriam, id est glorior multum in apostolatu meo. Gloriam dico referendam non ad me, sed ad Deum, et hoc in Christo Jesu, id est per Christum, qui me consecravit apostolum: ideo habeo gloriam, quia non audeo loqui aliquid eorum quae Christus non efficit per me ministrum, ut faciunt pseudo, qui dicunt se fecisse quae nunquam fecerunt. Ea non loquor [Col. 0117D] quae per me non efficit Deus, sed loquor ea quae per me Christus efficit, in obedientiam gentium, id est ut vel ego obediam ipsi in gentibus, vel gentes per me obediant ei. Efficit dico per me verbo, Christus enim loquitur in me. Efficit etiam factis, id est in operibus meis, quia quod bene loquor operor. Efficit dico in virtute signorum et prodigiorum, ad quae facienda dat mihi virtutem. Signa vocat, ut depulsiones morborum, prodigia, suscitare mortuos. Prodigiorum dico factorum in virtute Spiritus sancti. Vel efficit Christus per me in virtute Spiritus sancti, quem per manus meas distribuit. Sic, inquam, efficit, ut ego repleverim, id est plenarie praedicaverim Evangelium Christi, incipiendo ab [Col. 0118A] Hierusalem usque ad Illyricum mare: nec recta via, sed per circuitum, id est singula loca circumeundo. 81 Sic autem praedicavi Evangelium, non in Judaea ubi Christus nominatus est, ne aedificarem super alienum fundamentum, id est super fidem quam alii apostoli praedicaverant.

Nec tamen haec causa fuit quare ibi non praedicaverit, sed quia Deus ad gentes eum direxit. Ne aedificarem dico sic; sed sicut scriptum est in Isaia: Gentes quibus non est annuntiatum de eo, videbunt (Isai. LII, 15) Deum, et qui nec etiam audierunt, intelligent. Propter quod quia rudibus et quasi lapideis praedicabam, plurimum impediebar venire ad vos, o Romani, quare necesse esset ut vos qui sani eratis, infirmos aedificaretis. Olim impediebar; sed [Col. 0118B] nunc ulterius non habens locum in his regionibus, quia omnes conversi sunt: habens autem cupiditatem veniendi ad vos, ex multis jam praecedentibus annis, in quo notare potestis quantam diligentiam habeam ad vos. Cum ego proficisci coepero in Hispaniam, spero quod videam vos, praeteriens per vos. non enim causa est quare remorer vobiscum qui fideles estis. Videam vos dico, et deducar illuc a vobis, si tamen fruitus prius fuero vobis ex parte, id est aliquando remorando vobiscum; quia hic ulterius locum non habeo et ad vos transire cupio. Igitur quod prius faciendum est operabor, scilicet ibo Hierusalem ministrare sanctis. Quando Petrus et qui cum eo erant Paulo et Barnabae dextras dedere societatis (Galat. II, 9) , injunxerunt eis, ut in Ecclesiis [Col. 0118C] gentium collectiones facerent, unde ministrarent sanctis in Hierusalem, quibus infideles omnia abstulerant. Vadam ministrare sanctis, quid Macedonia et Achaia, id est Ecclesiae eorum probum judicaverunt facere aliquam collectionem in pauperes sanctorum deferendam, id est, in pauperes sanctos, qui sunt Jerusalem. Probaverunt quidem hoc non a nobis coacti, sed, quia ita placuit eis; et si non placeret, debitores tamen sunt eorum et ex debito facere oporteret. Vere debitores sunt eorum. Nam, si gentiles facti sunt participes spiritualium bonorum eorum sanctorum, quia sancti illi spiritualia gentibus ministraverunt, debent etiam gentes ministrare sanctis in carnalibus. Quandoquidem hoc mihi prius faciendum restat, igitur cum hoc consummavero, et [Col. 0118D] cum assignavero, id est, sub sigillo eis reddidero fructum hunc, proficiscar in Hispaniam transiens per vos. Scio autem quoniam veniens longo desiderio actus, veniam ad vos in abundantia benedictionis Christi, id est, benedictionem Christi faciam abundare in vobis, impertiens illud gratiae Dei quod deest. Et quia nunc iturus sum Jerusalem, igitur, obsecro vos fratres, per Dominum nostrum Jesum Christum, ut adjuvetis me in orationibus fusis pro me ad Deum, ut hoc adjutorio liberer ab infidelibus qui sunt in Judaea, et ut ita oblatio obsequii mei, id est in qua obsequor, fiat accepta sanctis in Jersosolyma, sine diminutione illis praesentata; ut hoc prospere completo, veniam ad vos in gaudio per voluntatem [Col. 0119A] Dei, id est, sicut Deus disposuerit; et refrigere vobiscum perficiens in vobis quod imperfectum invenero. Sed quia ad hoc neque per vos, neque per me sufficitis: Deus pacis fit faciens pacem cum omnibus vobis. Amen.

«Commendo autem vobis Phoeben sororem nostram, quae est in ministerio Ecclesiae quae est in Cenchris: ut eam suscipiatis in Domino digne sanctis [ al., satis], et assistatis ei in quocunque negotio vestri indiguerit. Etenim ipsa quoque astitit multis, et mihi ipsi. Salutate Priscam et Aquilam, adjutores meos in Christo Jesu (qui pro anima mea suas cervices supposuerunt: quibus non solum ego gratias ago, sed et cunctae Ecclesiae gentium) [Col. 0119B] et domesticam Ecclesiam eorum. Salutate Epaenetum dilectum mihi, qui est primitivus Ecclesiae Asiae in Christo Jesu. Salutate Mariam, quae multum laboravit in vobis. Salutate 82 Andronicum et Juniam, cognatos et concaptivos meos, qui sunt nobiles in apostolis, qui et ante me fuerunt in Christo Jesu. Salutate Ampliatum dilectissimum mihi in Domino. Salutate Urbanum adjutorem nostrum in Christo Jesu, et Stachyn dilectum meum. Salutate Appellen probum in Christo. Salutate eos qui sunt ex Aristoboli domo. Salutate Herodianum cognatum meum. Salutate eos qui sunt ex Narcissi domo, qui sunt in Domino. Salutate Tryphaenam et Tryphosam, quae laborant in Domino. Salutate Persidem charissimam, quae multum laboravit [Col. 0119C] in Domino. Salutate Rufum electum in Domino, et matrem ejus, et meam. Salutate Asyncrytum et Philegontem, Herman, Patrobam, Hermen, et qui cum eis sunt, fratres. Salutate Philologum et Juliam, et Nereum et sororem ejus, et Olympiadem, et omnes qui cum eis sunt sanctos. Salutate invicem in osculo sancto. Salutant vos omnes Ecclesiae Christi. Rogo autem vos, fratres, ut observetis eos qui dissensiones et offendicula praeter doctrinam quam vos didicistis faciunt, et declinate ab illis. Hujusmodi enim Christo Domino nostro non serviunt, sed suo ventri, et per dulces sermones et benedictiones seducunt corda innocentium. Vestra enim obedientia in omni loco divulgata est. Gaudeo igitur in vobis; sed volo vos [Col. 0119D] sapientes esse in bono, et simplices in malo. Deus autem pacis conterat Satanam [ al., Satan] sub pedibus vestris velociter. Gratia Domini nostri Jesu Christi vobiscum. Salutat vos Timotheus adjutor [ al., habet frater] meus, et Lucas [ al., Lucius] et Jason, et Sosipater cognati mei. Saluto vos ego Tertius, qui scripsi Epistolam hanc, in Domino. Salutat vos Gaius, hospes meus, et universa Ecclesia. Salutat vos Erastus arcarius civitatis, et Quartus, frater. Gratia Domini nostri Jesu Christi cum omnibus vobis, Amen. Ei autem qui potens est vos confirmare, juxta Evangelium meum, et praedicationem Jesu Christi secundum revelationem mysterii temporibus aeternis [Col. 0120A] taciti, (quod nunc patefactum est per scripturas prophetarum secundum praeceptum aeterni Dei, ad obeditionem fidei) in cunctis gentibus cogniti, soli sapienti Deo per Jesum Christum, cui honor et gloria in saecula saeculorum. Amen.»

Finita Epistola, inserit salutationes suas, dicens: Cum his quae superius commendavi commendo etiam vobis Phoeben sororem nostram, quae est in ministerio Ecclesiae, id est quae ministrat necessaria cuidam Ecclesiae, quam constituit Cenchris. Hoc inquam de ea commendo, ut suscipiatis eam in Domino digne sanctis, id est vel quomodo vos sanctos decet eam suscipere; vel quomodo ea sancta suscipienda est: et ei susceptae assistatis in quocunque negotio indiguerit [Col. 0120B] vestri. Per hanc Phoeben euntem Romam, dicitur Apostolus misisse suam Epistolam, quam ideo commendat, ut Romani, audita auctoritate ejus, acquiescant ei in omnibus, quae bene suadebit. Assistendum est ei: etenim ipsa astitit multis sanctis, et mihi ipsi ministrando. Salutate etiam Priscam et Aquilam, adjutores meos in Christo Jesu. Vel salutate in Christo, qui uterque supposuerunt suas cervices pro anima mea. Hi Paulo in multis periculis et carceribus subvenerunt. Quibus non ego solus gratias ago; sed etiam cunctae Ecclesiae gentium, qui modo non haberent apostolum suum, nisi per adjutorium istorum. Salutate et domesticam Ecclesiam, id est familiam eorum. Salutate Epaenetum dilectum mihi, qui est primitivus Asiae in Christo. Hic primus de [Col. 0120C] Asia fidem accepit a Paulo. Salutate et Mariam, quae multum laboravit in vobis, ab errore revocando vos. Haec Maria dicitur nuntiasse Apostolo dissensionem Romanorum: qua occasione scripsit eis hanc Epistolam. Et haec Romam redierat, et ideo dicit eam laborasse. Salutate Andronicum et Juliam, cognatos meos, in genere Judaeorum: et concaptivos meos; qui saepe mecum capti fuerunt, qui sunt nobiles in apostolis. Hi de septuaginta duobus fuisse creduntur: qui et ante me fuerunt in Christo, qui prius Paulo ad fidem conversi sunt. Salutate Apellen probum in Christo. Salutate eos qui sunt ex domo Aristoboli, id est familiam quia fidelis est. Dominum nequaquam, quia 83 infidelitatis est reus. Salutate eos qui sunt ex domo [Col. 0120D] Narcissi, nec omnes, sed eos qui sunt in fide in Domino. Aliqui enim ex ejus familia adhaerent domino suo in infidelitate. Salutate Rufum electum in Domino, et matrem ejus, ac meam. Ejus secundum carnem, meam secundum beneficium. Et, ut finem faciam, salutate vos invicem ex parte mea in osculo sancto, id est alter alteri dicat; aut ex parte Pauli, osculantes se in osculo pacis in loco ejus. Sicut ego, sic omnes Ecclesiae Christi salutant vos. Ideo Paulus ex nomine probatas salutavit personas, ne, cum modo suadet Romanis a pseudo declinare, forte possent de aliquo horum dubitare quos salutavit. Vos autem fratres salutatos rogo ut observetis, id est ut callide custodiatis vos ab eis qui faciunt dissensiones, [Col. 0121A] et etiam offendicula, praecipitando in peccatum. Docentes quod praeter doctrinam est, quam vos a me didicistis; et, ut vos observetis, declinando penitus, separamini ab illis, quia qui ejusmodi sunt non serviunt Christo Domino nostro, sed suo ventri. Quaerunt enim quae sunt, non quae Jesu Christi. Et hi tales seducunt corda innocentium, id est simplicium per dulces sermones, id est seductorios, et per simulatas benedictiones. Debetis declinare ab nis: nam obedientia vestra et bonum ejus divulgata est in omnem locum, et propterea gaudeo in vobis. Sed tamen volo vos sapientes et astutos esse in bono, et in malo simplices, ut malitia pueri sitis. Licet dixerim vos sapientes, tamen quia sapientia vestra parum ex se sola potest, precor ut Deus pacis [Col. 0121B] conterat Satanam, et membra ejus sub pedibus vestris prostrata, et hoc velociter. His dictis salutat eos Paulus, dicens: Gratia Domini nostri Jesu Christi sit vobiscum. Salutat vos Timotheus adjutor meus, et Lucas, et Jason, et Sosipater, vel pater Sosii, qui sunt cognati mei. Saluto vos ego Tertius, qui scripsi Epistolam in Domino. Hic Tertius erat notarius Apostoli, qui salutationibus aliorum suam inseruit. Ad salutationes suas revertitur Paulus, et ait: Salutat vos Gaius hospes meus, et universa Ecclesia, [Col. 0122A] id est familia ejus. Salutat vos Erastus, arcarius, id est thesaurarius civitatis, et Quartus frater. Omnes isti sic dicentes: Gratia Domini Jesu Christi cum omnibus vobis. De omnibus autem bonis vestris sit Deo honor et gloria. Ei dico qui potens est confirmare vos, juxta Evangelium meum, id est sicut ego praedico vobis, et juxta praedicationem Jesu Christi, cujus praedicatio eadem est cum meo Evangelio. Evangelii dico et praedicationis habiti secundum revelationem mysterii. Mysterium vocat salvationem hominum: quae occulta fuit semper ante adventum Christi, sed per eum revelata. Mysterii dico taciti temporibus aeternis ante Christum: quod mysterium nunc in tempore gratiae patefactum est per scripturas prophetarum, nunc tandem intellectas per Christum. [Col. 0122B] Patefactum dico secundum praeceptum aeterni Dei, cui ab aeterno hoc in patulo erat: Patefactum ideo ad obeditionem fidei in cunctis gentibus, id est ut cunctae gentes obediant fidei. Quia si quaerere velis quare olim tacitum nunc revelatum, frustra hoc inquiris: quia mysterii dico cogniti soli sapienti Deo: qui solus semper causam ejus sapuit. Patefactum dico per Jesum Christum. Cui Christo, scilicet qui potens est, sit honor et gloria in saecula saeculorum. Amen.

«Paulus vocatus apostolus Christi Jesu per voluntatem Dei, et Sosthenes frater Ecclesiae Dei, quae est Corinthi, sanctificatis in Christo Jesu vocatis sanctis, cum omnibus qui invocant nomen [Col. 0123C] Domini nostri Jesu Christi, in omni loco ipsorum et nostro. Gratia vobis et pax a Deo Patre nostro, et Domino Jesu Christo. Gratias ago Deo meo semper pro vobis in gratia Dei, quae data est vobis in Christo Jesu: quod in omnibus divites facti estis in illo, in omni verbo, et in omni scientia: sicut testimonium Christi confirmatum est in vobis; ita ut nihil vobis desit in ulla gratia, exspectantibus revelationem Domini nostri Jesu Christi, qui confirmabit vos usque in finem sine crimine, in die adventus Domini nostri Jesu Christi. «Fidelis Deus, per quem vocati estis (I Thess. V, 24) » in societatem Filii ejus Jesu Christi Domini nostri. Obsecro autem vos fratres, per nomen Domini nostri Jesu Christi, ut idipsum dicatis omnes, et [Col. 0123D] non sint in vobis schismata: sitis autem perfecti in eodem sensu, et in eadem scientia. Significatum est enim mihi de vobis, fratres mei, ab his qui sunt Cloes, quia contentiones sunt inter vos. Hoc autem dico quod unusquisque vestrum dicit: Ego quidem sum Pauli; ego autem Apollo (Act. XVIII, 25) ; ego vero Cephae; ego autem Christi. Divisus est Christus? Nunquid Paulus crucifixus est pro vobis? Aut in nomine Pauli baptizati estis? Gratias ago Deo meo quod neminem vestrum baptizavi, nisi Crispum et Caium, ne quis dicat quod in nomine meo baptizati estis. Baptizavi autem et Stephanae domum: caeterum nescio si quem alium vestrum baptizaverim. Non enim misit [Col. 0124B] me Christus baptizare, sed evangelizare: non in sapientia verbi, ut non evacuetur crux Christi. Verbum enim crucis pereuntibus quidem stultitia est, his autem qui salvi fiunt, id est nobis, virtus Dei est. Scriptum est enim: «Perdam sapientiam [Col. 0124C] sapientium, et prudentiam prudentium reprobabo (Isai. XXIX, 14) .» Ubi sapiens? ubi scriba? ubi inquisitor hujus saeculi? Nonne stultam fecit Deus sapientiam hujus mundi? Nam quia in Dei sapientia non cognovit mundus per sapientiam Deum: placuit Deo per stultitiam praedicationis salvos facere credentes. Quoniam et Judaei signa petunt, et Graeci sapientiam quaerunt. Nos autem praedicamus Christum crucifixum: Judaeis quidem scandalum, gentibus autem stultitiam: ipsis autem vocatis Judaeis atque Graecis Christum Dei virtutem et Dei sapientiam; quia quod stultum est Dei sapientius est hominibus, et quod infirmum est Dei fortius est hominibus. Videte enim vocationem vestram, fratres, quia non multi sapientes [Col. 0124D] secundum carnem, non multi potentes, non multi nobiles, sed quae stulta sunt mundi elegit Deus, ut confundat sapientes; et infirma mundi elegit Deus, ut confundat fortia: et ignobilia mundi, et contemptibilia elegit Deus, et ea quae non sunt; ut ea quae sunt destrueret: ut non glorietur omnis caro in conspectu ejus. Ex ipso autem vos estis in Christo Jesu, qui factus est nobis sapientia a Deo, et justitia, et sanctificatio, et redemptio, ut, quemadmodum 86 scriptum est, «Qui gloriator, in Domino glorietur (II Cor. X, 17; Jer. IX, 22) .»

Paulus, etc. Quia auctoritate opus erat ad premendam [Col. 0125A] Corinthiorum superbiam, nomen auctoritatis ponit dicens: Paulus, quod utique nomen ubique notum est. Paulus dico, vocatus a Deo, id est apostolus divina vocatione constitutus. Vel vocatus ab omnibus; quia jam omnes noscunt eum esse apostolum. Apostolus dico, id est legatus Christi Jesu, id est non se praesumptuose ingerens ut pseudo, sed legatus Christi Jesu; nec a Christo missus per exercendae irae opportunitatem, ut Saul: sed per voluntatem, id est per beneplacitum Dei. Paulus utique et cum eo Sosthenes frater; non quia Sosthenes in hac Epistola quidquam scripserit, sed ut Paulus per hoc ostendat omnes errores se cognoscere, quia qui de eisdem erat, et inter eos conversabatur, ei nuntiaverat; ideo etiam ut ostendat [Col. 0125B] Sosthenem errores eorum nuntiasse sibi, non malo animo contra eos habito, sed desiderio correctionis eorum. Paulus, inquam, et Sosthenes frater, scribunt Ecclesiae Dei, quae est Corinthi. Ecclesiae dico sanctificatis, id est a peccatis in baptismo justificatis. Et hoc totum in Christo Jesu, non per meritum baptizantium. Quia ecclesia collectivum nomen est, satis congrue jungitur plurali, ut dicamus Ecclesiae sanctificatis; nec solum per Christum sanctificatis, sed per gratiam ejusdem vocatis sanctis, id est ad hoc, ut sanctificarentur ut totum, et sanctificatio ad vocationem, ipsaque sanctificatio ex Deo esse cognoscatur, et omne meritum baptizati et baptizatoris excludatur. Paulus scribit Ecclesiae Corinthiorum cum omnibus, id est et omnibus Ecclesiis, in eisdem [Col. 0125C] erroribus detentis. Omnibus, dico, qui invocant nomen Domini nostri Jesu Christi, quem in eo quem invocant, confitentur solum esse justificantem. Nec omnibus Ecclesiis dico per mundum, sed his quae sunt in omni loco ipsorum Corinthiorum, id est omni Ecclesiae metropoli Corinthiorum suppositae, et in eumdem errorem lapsae, quae Ecclesiae et si locus ipsorum Corinthiorum sunt, quia eis praeferuntur nostro etiam loco, quia sic eas Corinthiis suppono: ut tamen providentiam meam illis semper adhibeam, quemadmodum Corinthiis. Hoc ideo Paulus ait, ne Corinthii dicerent: De nobis tantum habes judicare, nos vero de subditis. Cujus moris adhuc tenetur regula, quia summus pontifex, et si Ecclesias Ecclesiis subjecerit, de omnium tamen errore [Col. 0125D] discutit, sed ex jure mediantibus metropolitanis. Paulus et Sosthenes scribunt hoc Corinthiis: Gratia sit vobis et pax. Cum inter Corinthios quidam essent, qui gratiam sibi datam in baptismo custodissent integram, bene agendo: quibus utique remissio non erat optanda, quam jam acceperant, et acceptam firme tenuerant. Cum vero inter eosdem alii essent, qui gratiam acceptam errando annihilaverant, et his iterata remissio esset necessaria, pro hac diversitate perfectorum et imperfectorum, diverso modo optanda est haec gratia, ut dicamus vobis, qui iterum peccatis, sit secunda gratia, id est iterato remittantur peccata; vobis autem qui acceptam justificationem non irritam fecistis peccando, sit gratia, [Col. 0126A] id est acceptae justificationis perseverans custodia. Sic de pace: Peccatoribus sit pax animi restituta; non peccantibus tranquillitas animi perseveret. Gratia, inquam, et pax sit vobis a Deo Patre nostro, et Domino Jesu Christo, a quo solo credite esse omnem justificationem: excluso omni merito baptizatoris. Quia de Corinthiis quidam erant perseverantes in doctrina Pauli, non communicantes errori aliorum, primum separatim loquitur istis, ut audito quod bonum suum tantae auctoritatis sit apud Apostolum, magis animentur ad bonum: ideo et ut per hoc magis incumbant correctioni errantium fratrum et ut errantes absque reclamatione obediant istis, cum audierint perfectionem eorum tanti esse apud Apostolum.

[Col. 0126B] Unde sic ait: Gratias ago Deo meo, id est quem meum facio, non detrahendo ei, quemadmodum pseudo, qui dicunt merita baptizantis nocere vel prodesse baptizatis. Gratias utique ago Deo meo pro 87 vobis semper, id est in omni oratione mea. Ago, inquam gratias in gratia, id est in consideratione gratiae Dei, perseverantis in vobis: quae gratia data est vobis in Christo Jesu, id est per Christum Jesum, qui homini reconciliato Deo ministrat hanc gratiam. De hoc utique gratias ago; quia, id est quod facti estis divites in omnibus, quia et singulas gratias, et omnes copiose habetis. Facti dico in illo, id est per Christum, cujus sola misericordia dat gratiam. In omnibus dico, scilicet in omni verbo, id est in omni doctrina spiritualium, mediocrium, et simplicium; [Col. 0126C] divites etiam in omni scientia litterali, morali, et allegorica: ita divites in omnibus, sicut testimonium Christi, id est doctrina de Christo attestata vobis per Scripturas, sicut, inquam hoc, testimonium confirmatum est, id est firmiter perseverat in vobis. Ad quem modum enim firmam tenuistis fidem Christi, ad eum modum ditavit vos Deus suis gratiis: cujus rei confirmatio vestra causa et similitudo fuit. Ita utique testimonium Christi confirmatum in vobis, ut nihil desit vobis in ulla gratia, id est ut omnem gratiam tam firmiter teneatis, quanta firmitate vobis tradita est. Vobis dico exspectantibus revelationem Domini nostri Jesu Christi, id est propter securitatem quam ex conservata justificatione habetis, secure [Col. 0126D] praestolamini diem vestrae dissolutionis in qua revelabitur vobis. Dum enim vivimus, anima nostra circumsepta carne nequit intueri divinam essentiam, quam plenius intuebitur, dum a mole carnis liberabitur. Quam revelationem qui bene agit, secure exspectat; qui vero male, potius fugere hanc videtur quam exspectare. Vos utique Christum exspectatis, qui quemadmodum vos confirmavit in praeterito, sic etiam confirmabit continue usque in finem, id est usque in diem dissolutionis vestrae. Nec ita dico confirmabit, ut a venialibus vos cohibere possitis, sed confirmabit sine crimine, id est immunes factos a capitalibus. In finem dico, scilicet usque in die adventus Domini nostri Jesu Christi, qui unicuique justo advenit, in dissolutione suscipiens animam [Col. 0127A] ejus transferendam. Ideo sic determinavit sine crimine, ne si forte viderent eos in venialibus cadere, insultarent et dicerent: Ecce nunc apparet justitia eorum quos Paulus tanti faciebat. Vere de caetero confirmabit; nam hoc promisit, dicens: «Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII, 20) .» Deus utique, qui promisit, fidelis est et mentiri non potest: unde confido, quia confirmabit; confido etiam ideo, quia per quem Deum vocati estis. Qui si vos dum in peccato essetis, per misericordiam vocavit, credendum est utique quod jam justificatos et jam promerentes confirmet de caetero. Per quem utique vocati estis in habendam societatem Filii ejus, id est ut pro modo vestro in justitia cum Filio ejus permaneatis. Nec [Col. 0127B] adoptivi filii dico, sed Jesu Christi nostri proprii et consubstantialis.

Postquam perfectos in bono suo corroboravit, convertit sermonem ad eos qui peccaverant in praedictis, dicens: Vos perfectos de confirmatione vestri laudo; sed vos qui erratis obsecro, id est omni districtione conjuro per nomen Domini nostri Jesu Christi, quos tamen fratres appello, licet erraveritis. Ideo fratres eos vocat, ne si, non fratres eos appellaret, prae nimietate peccati desperarent. Obsecro, inquam, vos ut omnes dicatis idipsum, id est ut omnes confiteamini solum Deum posse peccata dimittere; et hoc dicendo non sint in vobis schismata, id est aliquae scissurae infidelitatis. Schismata non sint; sed sitis perfecti in eodem sensu, id est in eadem [Col. 0127C] voluntate, et in eadem scientia, ut idem et velitis et sciatis: sunt enim qui idem volunt, nec tamen idem sciunt. Sunt alii quorum diversa est voluntas, et tamen est eadem scientia. Propterea sic vos obsecro, quia significatum est mihi per litteras de vobis fratres mei, quod per eam praedicta repetit. Significatum est utique ab his qui sunt Cloes, quia, id est quod contentiones sunt inter vos, id est quod alter contendat in alterum. Cloes nomen est loci in archiepiscopatu Corinthiorum, unde haec contentio mandata fuerat ipsi per Sosthenem. Quod nomen hic ideo ponit, ne errorem suum dissimulare velint Corinthii. Scientes quod Paulus ab eisdem qui inter eos conversantur, hoc agnoverit. Nec solum quod [Col. 0127D] 88 contendatis novi, sed etiam verba ipsius contentionis. Hoc autem dico, quod dicit unusquisque vestrum praeferens se de baptizatore suo alter in alterum. Hoc utique dicit: Ego quidem longe majori justitia discretus ab illo, qui inferiorem habuit, baptizatorem. Ego quidem sum Pauli. Ego autem Apollo, qui erat archiepiscopus Corinthiorum. Ego vero Cephae, id est Petri. Non ideo haec nomina ponit quod de his gloriarentur, cum nec Petrum vidissent; sed ideo, quia si nomina illorum pseudo, de quibus gloriabantur, reponeret, dicerent Paulus quia invidet istis, nollet nos gloriari de nominibus eorum, sed bonum judicaret, si de nomine suo sociorumque gloriaremur. Ad hoc removendum posuit Paulus nomen suum et Petri ostendens quod suo nomine [Col. 0128A] nollet eos gloriari. Quod si non de nomine Pauli, multo minus gloriandum est de pseudodoctoribus. Infideles hoc dicunt: Ego Pauli, ego Cephae. Sed fidelis dicit: Ego sum Christi cujus gratia sola justificat. Et quia hic dicit se esse Pauli, hic alterius, ergo Christus divisus est, et jam non unus sed multi Christi sunt. Quisque enim baptizatorem suum facit Christum, dum dimittere peccata, quod Christi solum est, attribuit illi. Vel ita: Christus divisus est, quia divisim dat munera gratiae suae, dum minus per istum, magis per illum justificat. Vel quia sic male dicendo erratis, propterea Christus divisus separatus est a vobis. Vos Christum dividitis, faciendo quisque suum Christum. Vel creditis Christum divisim dare gratiam, sed nunquid Paulus, [Col. 0128B] quem aliqui in vobis Christum suum faciunt, vel propter cujus meritum creditis Christum melius dare uni quam alii? Sed nunquid Paulus crucifixus est pro vobis? Hoc utique negare non potestis, quoniam per Christum redempti sitis, quem Paulus non attigit. Aut nunquid in nomine Pauli baptizati estis?

Si utique verba baptismi solerter attenderitis, quibus Deo soli confitemini, intelligeretis omnem justificationem esse ex Deo; et quandoquidem hoc bonum baptismi vobis errantibus fit in malum, ideo quia hoc bonum non feci, gratias ago Deo meo quod neminem vestrum baptizavi nisi Christum et Gaium; propterea nolo aliquos baptizasse, ne dicat aliquis [Col. 0128C] quod in nomine meo baptizati estis. Cum Crispo et Gaio baptizavi et domum, id est familiam Stephanae. De his recordor; sed nescio si forte aliquem alium baptizaverim. Ideo tam paucos baptizavi, quia Christus non misit me baptizare. In hoc multum humiliat ministerium baptizandi, ubi dicit se non esse missum ad hoc, quod etiam facere possunt quilibet infideles, si necessitas poposcerit. In quo tamen Corinthii vicissim se praeferebant alter alteri. Dicit hic sacramentum Ecclesiae ideo tempore necessitatis concessum esse, etiam infideli; quia est illud, sine quo nemo potest salvari. Sed alia sacramenta promissa sunt ideo solis ministris, quia si ad salutem prosint, non sunt tamen ea sine quibus homo nequeat salvari; quia sola fides baptismatis (si integre servata [Col. 0128D] sit) ad salutem sufficit. Hic de baptismo finem facit, et de praedicatione sua sermonem incipit, dicens: Christus non misit me baptizare, sed evangelizare. Praedicare quidem misit me, non in sapientia verbi, id est non in verbosa sapientia mundi; et hoc ideo, ut non evacuetur crux Christi. Si enim rationes humanae sapientiae sequerer, quae penitus destruunt immortalem mori posse, mortuum iterum vivere, jam penitus comprobaretur Christum non gustasse mortem crucis, et sic destrueretur pretium totius salutis: quare non in verbosa sapientia mundi missus sum, secundum quas rationes facile evacuari potest crux Christi. Vere si sequerer sapientiam mundi, evacuaretur crux Christi. Nam verbum, id est praedicatio crucis pereuntibus, id est sapientibus [Col. 0129A] mundi, qui ideo pereuntes dicuntur, quia sapientia corum cito peribit et destruetur. Vel quia propter hanc sapientiam peribunt et damnabuntur. Verbum utique crucis sapientibus quidem hujus mundi stultitia est; quia humana ratio neminem cogit ut Christus, qui immortalis erat in natura, mori potuerit, qui mortuus iterum vixerit. Pereuntibus quidem est stultitia; sed his qui salvi fiunt, id est, nobis, qui a verbosa sapientia declinamus, nobis utique verbum 89 crucis est virtus Dei. Considerantes enim per tantam debilitatem (uti per mortem) superari antiquum hostem, cujus fortitudo in omne genus hominum praevaluerat, miramur in hoc magis virtutem Dei, ubi per debilitatem destruxit fortitudinem. Quia si per apertam fortitudinem minorem exstingueret potentiam, [Col. 0129B] vere non in sapientia verbi misisset me Deus: sic enim scriptum est in Abdia: Ego perdam (ait Dominus) sapientiam sapientium (Abdi. I, 8; Isai. XXIX, 14) ; sive quia destruam illam, sive quia damnabo illos, propterea adhaeserunt humanae sapientiae. Nec solum sapientiam perdam, sed etiam prudentiam, id est providentiam qua callide sciunt praemunire sententias suas, ne aliqua impugnatione frangantur. Quidam enim habent sapientiam artis, qui tamen nesciunt se satis praemunire contra cavillationes objicientis. Illam utique prudentiam reprobabo; quia neminem de hujus mundi prudentibus in ministerio meae praedicationis assumam; vel jungitur ibi ubi ait: pereuntibus. Vere pereuntes: [Col. 0129C] nam scriptum est: «Perdam sapientiam sapientium.» et vere hujusmodi prudentes reprobati sunt. Haec sunt verba Apostoli. Nam ubi est sapiens, id est logicus ille qui in argumentatione sua confidit: et ubi est scriba, id est ethicus qui de moribus agit; et ubi conquisitor hujus saeculi, id est physicus, qui naturas omnium rerum conquirit? Si logicus ille dicat, si peperit, cum viro concubuit, mentitur; quia Maria sine coitu virili de Spiritu sancto concepit. Si ethicus de moribus, de cultura idolorum doceat, repellitur; quia novi mores, novus cultus inductus est. Si iterum physicus dicat repugnare naturae, ut virgo pariat, mortuus vivat, mendacii reus est. Quandoquidem et sapiens, et scriba, et physicus repelluntur, nonne per hoc palam [Col. 0129D] est, quod Deus fecit, id est comprobavit esse stultam sapientiam hujus mundi; ideo Deus sapientiam hujus mundi repellit: nam sic placuit Deo; et cum audias hoc placere Deo, causam hujus ne quaesieris. Placuit utique Deo per stultitiam praedicationis, id est et per stultam rem praedicatam et per stultos praedicatores salvos facere credentes in se: ideo per stultitiam placuit ei salvare credentes, quia mundus, id est homines mundi non cognoverunt Deum per carnalem sapientiam.

Quod si aliqui philosophi intellexerunt esse unum Deum, qui omnia creasset, non tamen hoc cognoverunt in sapientia Dei, id est ut intelligerent consilium Dei, quo ordine disponebat salvare perditum hominem per incarnationem Verbi, et caetera. Vel [Col. 0130A] ita, quod mundus non cognovit Deum per suam sapientiam. Hoc fuit in sapientia Dei, id est ita placuit sapientiae Dei, ut mundanae non admisceret suam. Vere per stultitiam salvavit credentes: nam et res praedicata stulta fuit, et praedicatores stulti. Vere per rem stultam praedicatam; nam quoniam Judaei qui jam per signa Deum ut in Aegypto cognoverant, petunt adhuc signa, ad comprobandum esse verum de Christo quod praedicatur; et Graeci, id est gentiles qui Deum ignorant, quaerunt sapientiam, id est volunt sibi per mundanas rationes approbari quod de Christo dicitur: Nos autem, ut satisfaciamus Judaeis, praedicamus Christum virtutem Dei, quia Judaei virtutem miraculorum requirunt: Graecis vero quaerentibus sapientiam praedicamus Christum esse sapientiam [Col. 0130B] Dei, quod utrumque electis quidem Judaeis et Graecis virtus est et sapientia, sed reprobatis scandalum est et stultitia. Et ideo diximus per stultam rem salvos fieri credentes. Nunc litteram exponamus. Vere per stultitiam Deus salvat credentes; quoniam Judaei quidem petunt signa, qui per miracula Deum cognoscere consueverunt. Et Graeci mundanam quaerunt sapientiam, quia aliud non intelligunt. Nos autem stulti praedicamus rem stultam, scilicet Christum crucifixum: Judaeis quidem scandalum, quia improperatur eis quod regem suum crucifixerunt; Gentibus autem stultitiam, quia intelligere nesciunt qua ratione quem Deum dicimus, eumdem mortuum fuisse dicamus. Judaeis quidem [Col. 0130C] et Graecis reprobatis scandalum est et stultitia; sed ipsis Judaeis atque Graecis vocatis, id est a Deo electis, praedicamus Christum virtutem Dei, quod Deus majus miraculum 90 operari non potuit quam per mortem destruere mortem. Praedicamus etiam Christum sapientiam Dei; quia major sapientia nequit inveniri quam per humilitatem superbiam et per debilitatem destruere fortitudinem. Vere Christus est sapientia Dei. Nam illud Dei quod est stultum secundum aestimationem hominum, sapientius est hominibus. Vel quia homines tantam sapientiam capere, vel tam sapienter operari nequeunt. Et vere Christus est virtus Dei. Nam illud Dei, quod est infirmum, vel stultum secundum aestimationem hominum, sapientius est hominibus. Vel quia homines [Col. 0130D] tantam sapientiam capere, vel tam sapienter operari nequeunt. Et vere Christus est virtus Dei. Nam illud Dei, quod est infirmum secundum carnales, hoc est fortius hominibus. Vel quia intelligere virtutem hanc nesciunt. Vel quia tanta fortitudine nihil facere queunt. Vel aliter superior littera jungitur ita: ideo mundus non cognovit Deum per sapientiam; quoniam Judaei petunt signa, et Graeci sapientiam; nos vero praedicamus Christum crucifixum; Judaeis quidem non signum sed scandalum; Graecis autem vel gentibus non sapientiam sed stultitiam. Et quia in cruce Christi nec virtutem nec sapientiam mundus intelligit: ideo Deum non cognovit. Et est ibi finis sententiae. Sed licet reprobis Judaeis atque Graecis Christi crux scandalum sit et stultitia, [Col. 0131A] tamen ipsis Judaeis vocatis atque Graecis Christus est Dei virtus et Dei sapientia. Sequens littera non mutatur; probavit ex parte quod per stultitiam: nam per stultam rem praedicatam salvarentur credentes; probat nunc aliam partem scilicet, quod per stultos praedicatores salvaverit Deus credentes, dicens: Vere per stultitiam salvavit Deus credentes.

Videte enim vocationem, id est vocatores vestros per quos ad fidem vocati estis. Hoc, inquam, videte de eis; quia non multi sapientes, et caetera. Sed quae stulta sunt elegit Deus in ministerio vocationis vestrae. Vel ita jungitur ad proximum. Vere illud Dei quod stultum et infirmum est, sapientius et fortius est hominibus. Nam modo videte vocatores vestros, invenietis eos stultos et infirmos. Et secundum hanc [Col. 0131B] continuationem illud procedens, id est quod stultum et infirmum est Dei, sapientius et fortius est hominibus, respicit ad comprobandum praedicatores stultos fuisse; sicut in praecedenti voluit ad hoc ostendendum, quod res praedicata fuerit stulta. In sequenti etiam notatur effectus hujus stultitiae et insipientiae. Videte, inquam, vocationem vestram, id est per quos vocati estis fratres; quia in eis non sunt multi sapientes secundum carnem, id est carnalem sapientiam; non sunt multi potentes secundum carnem; non multi nobiles, secundum carnis generositatem. Dicunt sancti ideo Paulum dixisse, non multi, quia ipse fuit saecularium litterarum perfectus, terrenarum opum dives, Romana parentela conspicuus. Vocatores utique vestri, nec sapientes [Col. 0131C] nec nobiles, sed Deus elegit ea quae stulta sunt mundi, id est quae mundus stulta reputat, ut per haec Deus stulta confundat, id est erubescere faciat sapientes mundi, videntes se non posse resistere argumentis suis stultis praedicatoribus Dei. Elegit etiam Deus infirma mundi: eos scilicet qui nullius potentiae erant in mundo, ut per haec infirma confundat fortia, id est potentes mundi erubescere faciat. Et ignobilia mundi, id est eos qui de genere suo non possent gloriari; et contemptibilia, id est eos, in quibus nec aliqua personarum reverentia; haec elegit Deus, et (ut singula enumerem) et ea quae non sunt, id est quae nulla esse mundo videbantur, haec elegit Deus, ut per ea quae non sunt destrueret ea quae sunt, id est quae bona mundi esse videntur. Et hoc totum [Col. 0131D] sic ideo fecit Deus, ut omnis caro non glorietur, id est ut omni carni conveniat non gloriari in conspectu ejus, scilicet quia si praedicatores abjectionem sui considerarent: vel gentes eos conversae intelligerent, nihil sibi, sed totum referendum esse gratiae Dei. Vel ita: Ut ejus non sic obliquetur, non glorietur omnis caro in conspectu ejus Dei, id est considerans virtutem Dei et infirmitatem suam; nec praedicator sibi nec subditi ascribant aliquid magistris, 91 sed totum gratiae Dei. Sed licet praedicatores stulti essent et infirmi, vos tamen nihil minus propter hoc habuistis: estis enim in Christo Jesu fideles facti. Et cum tanta infirmitas praedicatorum appareat, vos tamen nihil minus habetis; constat [Col. 0132A] per hoc totum esse ex ipso Deo, et nihil ex merito doctorum.

Hic optime consideratur effectus stultitiae et infirmitatis. Vos, inquam, estis in Christo Jesu, qui Christus factus est nobis sapientia a Deo, quia Deus per Christum instruens nos, effecit nos sapientes ministeriorum Dei; et ut sapientes efficeret, factus est nobis justitia, faciens nos vivere in justitia virtutum. Ut autem in justitia viveremus, factus est nobis sanctificatio. Sanctificavit enim nos remittendo peccata; et ut sanctificaret, factus est redemptio, id est dedit pretium sanguinis sui, quo nos redimeret, ut redemptos sanctificaret; sanctificatos in justitia virtutum confirmaret, et in justitia manentibus sapientiam daret. Haec omnia factus [Col. 0132B] est nobis, ut quicunque gloriatur, glorietur non in se, vel in doctoribus, sed in Deo: ad quem modum scriptum est in Jeremia sic: In hoc glorietur qui gloriatur scire et nosse me, quia ego sum Dominus (Jer. IX, 24) .

«Et ego cum venissem ad vos, fratres, veni non in sublimitate sermonis aut sapientiae, annuntians vobis testimonium Christi. Non enim judicavi me scire aliquid inter vos, nisi Jesum Christum, et hunc crucifixum. Et ego in infirmitate et timore et tremore multo fui apud vos: et sermo meus et praedicatio mea non in persuasibilibus humanae sapientiae verbis, sed in ostensione spiritus [Col. 0132C] et virtutis: ut fides vestra non sit in sapientia hominum, sed in virtute Dei. Sapientiam autem loquimur inter perfectos. Sapientiam vero non hujus saeculi, neque principum hujus saeculi, qui destruuntur, sed loquimur Dei sapientiam in mysterio, quae abscondita est, quam praedestinavit Deus ante saecula in gloriam nostram, quam nemo principum hujus saeculi cognovit; si enim cognovissent, nunquam Dominum gloriae crucifixissent. Sed sicut scriptum est: «Quod oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, quae praeparavit Deus his qui diligunt illum (Isai. LXIV, 4) .» Nobis autem revelavit Deus per Spiritum suum. Spiritus enim omnia [Col. 0132D] scrutatur, etiam profunda Dei. Quis enim scit hominum, quae sunt hominis, nisi spiritus hominis, qui in ipso est? Ita et quae Dei sunt nemo cognovit, nisi Spiritus Dei. Nos autem non spiritum hujus mundi accepimus, sed Spiritum qui ex Deo est, ut sciamus quae a Deo donata sunt nobis, quae et loquimur, non in doctis humanae sapientiae verbis, sed in doctrina Spiritus, spiritualibus spiritualia comparantes. Animalis autem homo non percipit ea quae sunt Spiritus Dei: stultitia enim est illi, et non potest intelligere, quia spiritualiter examinatur. Spiritualis autem judicat omnia et ipse a nemine judicatur, sicut scriptum est: «Quis enim cognovit sensum Domini, aut quis instruat eum? (Isai. XL, 13; Sap. IX, 13; Rom. XI, 34.) » Nos autem sensum «Christi habemus.»

Dixi quod vocatores vestri stulti et contemptibiles fuerunt: et quemadmodum illi, sic ego ipse cum venissem ad vos, o fratres, non veni per sublimitatem sermonis, id est, laborans artificiose loqui: et uti gloriosis verbis, cum utique propter insipientiam non dimisi; aut non veni per sublimitatem sapientiae, ut per mundanam sapientiam vobis praedicarem. Sunt enim quidam qui sublimes quidem sermones habent, nec tamen tantam sapientiam artis. Iterum quidam sciunt praecepta artis, non tamen satis habentes artificii locutionis. Ego, inquam, per sublimitatem sermonis aut sapientiae non veni annuntians [Col. 0133B] vobis Christum: et hoc per testimonium, quia quod de Christo dicebam, sic testificatum in prophetis ostendebam. Vere non in sublimitate sermonis aut sapientiae praedicavi: 92 non enim judicavi me scire aliquid inter vos, cum utique multa scirem, nisi Christum Jesum, et hunc secundum stultitiam gentium et infirmitatem Judaeorum crucifixum. Non enim praetuli me aliis praedicatoribus pro sapientia mundi quam habueram; sed eamdem stultitiam, id est crucem Christi praedicavi, quemadmodum illi: per sublimitatem sermonis et sapientiae non veni, nec etiam per reverentiam personae; sed ego fui apud vos in infirmitate, id est in multa tribulatione, et propter hanc infirmitatem fui in timore Dei et tremore corporis. Et licet haec omnia paterer, [Col. 0133C] tamen sermo meus quem habebam in privatis, et praedicatio mea in publico habita non fuit in persuasibilibus verbis humanae sapientiae, id est non tantum studui apposite loqui ad persuadendum; sed fuit praedicatio mea in ostensione spiritus, id est ut Spiritus sanctus comprobaretur loqui per me. Et in ostensione virtutis, id est miraculorum Dei: et ideo in spiritu et virtute Dei solum, ut fides vestra, quam vobis ministravi, non sit in sapientia hominum, sed constet in virtute Dei. Et licet nihil me judicaverim scire apud vos, tamen nos sapientiam loquimur, sed inter perfectos, vobis autem quia imperfecti eratis, loqui non potui. Sed licet non loqueremur eam vobis, tamen habemus sapientiam, nec carnalem sed spiritualem, quae longe dignior est carnali cui adhaeretis. [Col. 0133D] Quod sic ait: Sapientiam quidem habemus, sed non eam quae sit hujus saeculi, id est carnalium. Neque etiam eam quae sit principum hujus saeculi, id est vel philosophorum, vel malignorum spirituum, qui principantur hominibus mundi, qui principes destruuntur, et secundum doctrinam et secundum hoc quod propter falsam doctrinam damnantur. Sapientiam hujus saeculi non loquimur, sed loquimur sapientiam Dei, existentem in mysterio. Sapientiam Dei hic vocat illud consilium, quo Deus per incarnationem Filii humanum genus salvare disposuit. Sapientiam hanc loquimur latentem mysterio; nec ita, ut quicunque possint eam animadvertere, ut mysterium baptismi et quaedam alia, sed quae abscondita est, et nemini [Col. 0134A] nisi paucis per Spiritum sanctum revelata. Quam sapientiam Deus praedestinavit ante saecula, id est Deus ab aeterno sic futuram praeordinavit, in gloriam nostram, id est omnium fidelium, ut omnes per hanc habeamus aeternam gloriam. Vel ita in gloriam nostram, id est praedicatorum, qui ministramus hanc sapientiam. Conveniens quidem fuit, ut nos qui ministramus aliis, copiosius aliis de hac sapientia intelligeremus; quia sapientiam nemo principum hujus saeculi, id est philosophorum vel daemonum cognovit. Vere principes non cognoverunt: nam si cognovissent, nunquam crucifixissent, diaboli qui hoc posuerunt in cor Judae, ut traderet eum, vel in corda Judaeorum, ut crucifigerent Jesum. Nunquam utique crucifixissent, quem per hanc [Col. 0134B] crucifixionem scirent esse Dominum gloriae. Si cognovissent, non crucifixissent. Sed non cognoverunt, sicut scriptum est in Isaia. Hoc, inquam, scriptum est, quod oculus non vidit (Isai. LXIV, 4) . Illud quod de littera Pauli est, et non Isaiae sic dicentis: Oculus, id est sensualis homo, non per se vidit; et auris, id est idem sensualis quod per se intelligere non potuit, ab alio docente non audivit; nec etiam in cor, id est in ipsam rationem hominis, id est humaniter sapientis, ascendit; quia si homo intelligeret, tunc utique quod non intelligens vile credit, ascenderet in eo, et magnum esse crederet. Haec, inquam, nec vidit nec audivit quae, id est quanta et quam digna Deus praeparavit his qui diligunt eum. Vel illud quod nomen esse legatur sic. [Col. 0134C] Scriptum est hic, quia illud quod oculus non vidit, et caetera: est illa quae praeparavit Deus diligentibus se. Et est satis bona relatio.

Diceret aliquis: Si in cor hominis hoc non ascendit, quomodo ergo tu nosti? Ad hoc Paulus: Nemo quidem hujus saeculi cognovit; sed nobis qui jam mundum exuimus, revelavit hoc Deus per Spiritum suum. Spiritus enim Dei docuit, in quo humana sapientia penitus deficit. Credendum est utique quod per Spiritum 93 suum revelaverit nobis Deus: Nam Spiritus Dei scrutatur omnia, non quod ipse ignotum quid habeat, quare eum scrutari oporteat, sed quia aperit nobis omnia quae maximo scrutinio sunt investiganda. Aperit etiam nobis profunda Dei, id est altiora et occultiora essentiae Dei, ut illud quomodo [Col. 0134D] Trinitas in unitate, unitas in Trinitate maneat; probat quod dixit a minori et a simili ita: Vere Spiritus Dei tantum scrutari potest ea quae sunt Dei. Nam spiritus hominis tantum novit ea quae in ipso homine sunt; et si solus spiritus hominis novit ea quae sunt ejus hominis, per simile et a majori constat, quod Spiritus Dei solus scrutetur ea quae sunt Dei. Quod sic ait: Spiritus, inquam, scrutatur profunda Dei. Nam quis hominum scit ea quae sunt hominis alterius, nisi spiritus ejusdem hominis qui est in ipso? Nemo utique. Et quandoquidem nemo cognoscit quae sunt hominis, nisi spiritus ejusdem; ita simili ratione, et ea quae Dei sunt, nemo cognovit nisi Spiritus Dei, qui nobis revelavit sapientiam Dei. Dixerat quidem [Col. 0135A] Deum revelasse sibi per Spiritum; sed nondum dixerat eos accepisse Spiritum illum, de quo subjungit: Nobis non tantum revelavit per Spiritum suum Deus, sed etiam nos accepimus spiritum non hujus mundi, sed Spiritum qui est ex Deo, ut per eum Spiritum sciamus mysteria Dei, quae per gratiam donata sunt nobis a Deo, quae etiam loquimur et manifestamus, non in doctis verbis humanae sapientiae haerendo; sed loquimur haec in doctrina Spiritus, id est secundum quod dictat Spiritus sanctus, et docet nos. Nec quibuscunque loquimur haec mysteria, sed tantum spiritualibus, nos dico comparantes, id est aequo examine trutinantes spiritualia spiritualibus; quia si spiritualem auditorem habemus, spiritualia ipsi damus; si carnalem, reticemus. Spiritualis spiritualia [Col. 0135B] percipit; sed homo animalis qui sensualitate sola viget, ut aliud animal, non ratione, hic, inquam, non percipit ea quae sunt Spiritus Dei. Propterea non percipit, quia stultitia est illi, id est quia quod spiritus docet stultum reputat adhaerens carnalitati; et quia stultitia est illi, ideo non potest intelligere quae sunt Spiritus Dei. Animalis utique non potest intelligere, quia examinatur, id est comprobatur animalitas ejus, et de impietate sua convincitur spiritualiter, id est per spiritualia illa quae ipsi conceduntur. Deus enim quibusdam dat quasdam gratias, sciens eos pro certo gratiae non cooperaturos; sed hoc facit ut manifesta sit impiorum justa damnatio. Vel ita ut impersonale sit, examinatur. Animalis ideo homo non percipit ea quae sunt spiritus; quia examinatur, [Col. 0135C] id est fit examinatio et approbata cognitio eorum spiritualiter vivendo. Hi autem qui carnaliter vivunt, intelligere nequeunt. Animalis non percipit; sed spiritualis judicat omnia, id est discernit eligendo bona, reprobando mala. Et ipse spiritualis judicatur a nemine animali. Carnalis enim nequit animadvertere causam, quare spiritualis hoc eligat, alterum rejiciat. Vere spiritualis non judicatur a carnali. Nam spiritualis habet sensum Christi, quem carnalis cognoscere nequit. Quod ita ait: Quis animalis cognovit sensum, id est sapientiam Domini, ut noverit dispositiones ejus. Aut quis instruat eum quid faciendum ipsi sit, quid non faciendum? Animalis utique sensum Domini non cognovit, sed nos per spiritum quem accepimus, habemus sensum [Col. 0135D] Christi; et ideo a nemine carnali possumus judicari.

«Et ego fratres, non potui vobis loqui quasi spiritualibus, sed quasi carnalibus. Tanquam parvulis in Christo, lac vobis potum dedi, non escam. Nondum enim poteratis, sed nec nunc quidem potestis. Adhuc enim carnales estis. Cum enim sit inter vos zelus et contentio, nonne carnales estis, et secundum hominem ambulatis? Cum enim quis dicat, Ego quidem sum Pauli; alius autem ego Apollo, nonne homines estis? Quid igitur est Apollo? Quid vero Paulus? Ministri ejus cui credidistis. Et unicuique sicut Dominus 94 dedit. Ego plantavi, Apollo rigavit: sed Deus incrementum [Col. 0136A] dedit. Itaque neque qui plantat est aliquid, neque qui rigat; sed qui incrementum dat, Deus. Qui autem plantat et qui rigat, unum sunt. Unusquisque autem propriam mercedem accipiet, secundum suum laborem. Dei enim sumus adjutores; Dei agricultura estis; Dei aedificatio estis. Secundum gratiam Dei quae data est mihi, ut sapiens architectus fundamentum posui; alius autem superaedificat. Unusquisque autem videat quomodo superaedificet. Fundamentum enim aliud nemo potest ponere, praeter id quod positum est, quod est Christus Jesus. Si quis autem superaedificat supra fundamentum hoc, aurum, argentum, lapides pretiosos, ligna, fenum, stipulam, uniuscujusque opus manifestum erit. Dies enim Domini [Col. 0136B] declarabit, quia in igne revelabitur: et uniuscujusque opus quale sit, ignis probabit. Si cujus opus manserit quod superaedificavit, mercedem accipiet. Si cujus opus arserit, detrimentum patietur: ipse autem salvus erit, sic tamen quasi per ignem. Nescitis quia templum Dei estis, et Spiritus Dei habitat in vobis? Si quis autem templum Dei violaverit, disperdet illum Deus. «Templum enim Dei sanctum est, quod estis vos (II Cor. VI, 16) .» Nemo vos seducat. Si quis videtur inter vos sapiens esse in hoc saeculo, stultus fiat ut sit sapiens. Sapientia enim hujus mundi stultitia est apud Deum. Scriptum est enim: «Comprehendam sapientes in astutia eorum (Job. V, 13) .» Et iterum: «Dominus novit cogitationes [Col. 0136C] sapientium, quoniam vanae sunt (Psal. XCIII, 11) .» Nemo itaque glorietur in hominibus. Omnia enim vestra sunt, sive Paulus, sive Apollo, sive Cephas, sive mundus, sive vita, sive mors, sive praesentia, sive futura. Omnia enim vestra sunt: vos autem Christi; Christus autem Dei.»

Licet fratres spirituales simus, sicut ostensum est, et spiritualia doceamus, tamen ego, fratres, non potui vobis loqui quasi spiritualibus, sed quasi carnalibus locutus sum: et quia carnales eratis, dedi vobis tanquam parvulis in Christo, id est teneris in fide Christi lac potum. Per lac significat dulcedinem doctrinae; per potum, facilitatem. Dedi vobis lac, non escam, [Col. 0136D] id est illam doctrinam in simplicitate vestra ruminare, quae potius erat facilitate nutrienda, quam difficultate premenda. Ideo spiritualia non dedi, quia nondum capere poteratis, sed necdum quidem potestis, licet de novis doctoribus modo gloriemini. Vere nondum potestis. Nam adhuc carnales estis. Et vere carnales. Nam cum modo sit inter vos zelus, id est invidia animi, et contentio in verbis, nonne carnales estis? et nonne ambulatis secundum hominem, id est secundum carnalem doctrinam eorum hominum quos sequimini? Vere carnales estis et secundum hominem ambulatis; quia cum aliquis vestrum dicat: Ego quidem sum Pauli; alius autem dicat: Ego sum Apollo: nonne homines estis, id est nonne secundum hominem sapitis? Quia dicitis «ego Pauli, [Col. 0137A] ego Apollo:» igitur dicite mihi quid est Apollo. quid vero Paulus, et quid eos conferre vobis creditis? Hoc vere de eis sentire potestis, quia ministri sunt ejus, cui vos credidistis. Et nihil aliud sunt, nisi quod ex praecepto Dei ministrant vobis quae Dei sunt, licet diverso modo. Quia sicut Dominus dedit unicuique nostrum, ad eum modum ego plantavi, id est evangelizavi, et ad fidem vos traxi; Apollo vero rigavit, id est baptizavit, vos jam per me credentes; sed Deus solus dedit incrementum bonorum per Spiritum suum. Sequitur metaphoram plantatae arboris, quam alius rigat, alius plantat, et [cui] Deus solus incrementum dat. Et quia solius Dei est incrementum dare, itaque neque ille qui plantat est aliquid, quantum ad donum fidei, neque ille qui rigat, aliquid [Col. 0137B] est in remittendis peccatis, sed Deus totum est qui solus dat incrementum fidei, et sequentis justitiae.

Diceret adversarius: Licet ministri sint Dei, tamen diversi sunt in meritis, et merita credo aliquid conferre mihi. Contra hoc Paulus: Licet alter dignior, alter minus, tamen 95 qui plantat et qui rigat unum et indifferentes sunt in administrando, solummodo donum Dei dispensant, quod nec augeri potest, nec minui, bonis malisve meritis eorum. Licet qui plantat et qui rigat indifferentes sint, in eo quod ministri sunt Christi, in eo tamen differunt, quod unusquisque accipiet proprium mercedem, mensuratam sibi secundum suum laborem, id est pro modo quo in opere Dei laboravit. [Col. 0137C] Plus enim ei debetur, qui plus meretur. Et hoc bene ad intentionem. Ubi enim ostendit se magis aliis in fide Corinthiorum promereri, et de se gloriandum non esse subditis, dicit: Longe minus in his qui minus merentur gloriandum, et nihil penitus esse ostendit. Revertamur ad litteram. Vere secundum proprium laborem accipiet mercedem: nos enim in vobis Deum plus aliis adjuvimus, et ideo plus aliis remunerabimur, quod ita ait: Nos sumus adjutores Dei, id est operarii; et ut servi ministrando praeceptis Domini adjuvimus Deum in vobis, ministrando fidem ejus sicut ipse nobis disposuit. Vere Deum adjuvimus in vobis. Nam vos estis agricultura Dei, id est cultus agri, a quibus jam eradicatae sunt spinae peccatorum. Estis, inquam, agricultura per [Col. 0137D] ablationem malorum, et estis aedificatio Dei, per positionem virtutum, quia super fidem vestram Deus jam alias virtutes aedificavit. Et quod estis agricultura et aedificatio Dei, hoc est per me. Ego enim posui fundamentum, id est fidem super quam fundantur aliae virtutes. Posui utique ut architectus, id est princeps tecti, quia et si alios coadjutores in vobis habui, ego tamen princeps ibi fui. Architectus dico sapiens, id est cum discretione singulis, quod capacitati eorum sufficere poterat, impertiens. Hoc autem feci secundum gratiam Dei: fundare enim vos in fide non possem, nisi operaretur mecum gratia Dei, ad quam habendam non praemisi meritum, sed quae ex misericordia data est mihi. Ego quod ad me pertinuit, sanum fundamentum [Col. 0138A] posui; sed alius cujus est aedificare super hoc fundamentum, videat quid superaedificet. Alius enim est qui aedificat super hoc fundamentum; quasi diceret Quod meum fuit fundamentum, posui; quod vestrum est, videte ut bene superaedificetis. Ille superaedificare dicitur, qui vel virtutes aedificat, vel si peccat, non ita tamen ut fundamentum destruat: quod destruitur per criminalia, nisi per aptam poenitentiam deleantur. Destruitur etiam per venialia, quae non solum ex necessitate habemus, cum etiam justus» septies cadat in die (Prov. XXIV, 16) . Sed per ea venialia, quae ex voluntate, et impoenitentes in eis consentiendo admittimus. Ego quidem provide posui fundamentum. Videat autem unusquisque vestrum quomodo aedificet super hoc fundamentum: arbitrio [Col. 0138B] enim vestro jam per acceptam gratiam confortato relinquitur hoc opus.

Notandum est quod superaedificare dicuntur hi solum, quorum culpis non destruitur fundamentum. Qui enim destruit, potius dicenda est eversio peccati, quam superaedificatio. Videndum utique est vobis de superaedificatione, ne varietur. Nam de fundamento securos vos reddo, quia unum est. Nemo enim potest fundare aliud fundamentum quod sit praeter id quod positum est a me, quod fundamentum, id est fides, est Christus Jesus. Fides enim tua de Christo (juxta Augustinum) Christus est in corde tuo. Si quid enim aliud praeter fidem ponitur, eversio fundamenti, non fundamentum est. Fundamentum quidem unum est, et aliud [Col. 0138C] esse nequit, sed superaedificationes sunt diversae; quia alius aurum, aut argentum, alius fenum vel stipulam superaedificat. Quod ita ait: Si quis autem superaedificat supra hoc fundamentum, id est fidem, aurum, argentum, lapides pretiosos: per haec tria, virtutes, sed discretae intelliguntur. Vel ligna, fenum, stipulam, per haec tria discreta mala, quae tamen fundamentum non destruant, accipiuntur. Haec autem omnia per ignem (sicut proxime subjunget) probabuntur. Per aurum perfecta justitia, ut eorum nihil penitus purgandum sit, qui utique per ignem transituri sunt; non ut ibi aliqua acerbitate detineantur, sed sicut purissimum aurum igni adhibitum, 96 non solum nullum patitur detrimentum, [Col. 0138D] sed per hoc majori nitore fit splendidius, sic perfecti, ignis utique laesionem non sentiunt, sed probabiliores agilitate virtutum ab hoc igne facillime emergunt. Per argentum significantur justi, in quibus tamen aliqua levia purganda sunt; quia velut argentum in igne positum decoloratur: qui color arte artificis post ignem redditur; sic illi ignem quidem patientur, sed leviter, quia levia commiserunt. Per lapides pretiosos signantur justi, licet premantur aliquot venialibus; magis tamen adhaeserunt justitiae, et ideo patientur quidem in igne magis his praedictis; quemadmodum lapides pretiosi plus detrimenti per ignem sentiunt, quam argentum. Pluraliter ideo lapides dixit; quia in hoc gradu diversi erunt, et secundum diversitatem meritorum [Col. 0139A] sentient. Per haec tria, genus perfectorum: per tria quae sequuntur, signantur imperfecti. Per ligna accipiuntur hi qui in mundo quidem remanent. Uxores, filios et possessiones habent; quos pensare oportet, quae uxoris sunt, et filiorum, et ideo plurimum laborare. Nec orationibus Ecclesiae propter hoc quomodo deberent, possunt interesse. Hi tamen, quia non sic diligunt mundum, ut eum Deo praeponant, salvabuntur quidem, sed tamen diu per ignem punientur; quemadmodum lignum longa materia est ignis, et multo spatio comburitur. Per fenum signantur illi, qui aliquandiu quidem affliguntur per ignem, sed velut fenum, quod cito in igne deficit, cito evadent. Per stipulam vero quae propter ariditatem citius feno comburitur, signantur [Col. 0139B] hi, quorum poena compendiosa erit in transitu ignis.

Si quis autem aedificat haec vel haec, opus uniuscujusque, seu sit aurum, seu lignum, vel quodcunque aliud, manifestum erit. Et hoc probat. Nam dies Domini declarabit hoc opus. Diem Domini vocat ab hora dissolutionis uniuscujusque usque ad judicium. Ex quo enim anima separatur a corpore, dies Domini est in eo, quia nihil jam operari potest praeter voluntatem Dei; sed dum homo vivit dies hominis est, et non Dei; quia operatur homo quod sibi placet, bonum vel malum, ex libertate arbitrii. Vere dies Domini declarabit. Nam in igne revelabitur, id est palam fiet, opus ejus. Hunc ignem [Col. 0139C] continuum dicit sicut diem. In morte enim hominis paratus est diabolus cum igne et tortoribus suis. Et si quid purgandum est, purgat per adhibitum ignem. Si vero nihil purgationis est opus (ut in beato Martino) ipsa evasio ignis revelat bonitatem sui operis, ut in eo quem torquet non fuisse aliquid sordis. Sed quia nondum plane potest hoc videri, in igne purgatorio singulis singulorum opera revelabuntur. Vere opus cujusque revelabitur in igne. Nam ignis ille probabit, quale sit opus uniuscujusque, seu sit aurum, seu lignum, vel quodcunque sit. Vere ignis probabit singulorum opus. Nam est et bonum opus et malum; bonum utique. Si enim opus alicujus, quod aedificavit super fundamentum manserit illaesum, hic utique accipiet mercedem [Col. 0139D] superaedificati boni. Malum opus probabit ignis. Nam si opus alicujus arserit, id est ardere posse inventum fuerit, ut lignum, fenum, stipula, hic utique patietur detrimentum et affligetur per violentiam ignis. Sed licet patiatur detrimentum, tamen ipse salvus erit. Sic tamen dico salvum, quasi per ignem transiturum. Prius enim quod dulce committere fuit, puniri oportet per amaritudinem ignis.

Determinavit modo discretiones operum, quae non destruunt fundamentum, dicens omnes salvandos, qui illud non destruunt: nunc subjungit de operibus his, quae destruunt fundamentum, et thesaurizant aeternum interitum, dicens: Si quis non destruit fundamentum, salvabitur; si quis autem [Col. 0140A] violaverit templum Dei, disperdetur. Sed ut compungat eos, praemittit interrogationem hanc, dicens: An nescitis quia vos estis templum Dei; Deus autem sanctificat vos ut sitis sibi templum. Et ita dico templum, quod spiritus Dei 97 omni assiduitate habitat in vobis. Si quis autem violaverit se templum Dei, destruendo fundamentum fidei, vel in se per criminalia, vel in auditoribus docendo falsa, illum utique disperdet Deus in aeternum interitum. Et merito qui violat, disperdetur. Nam templum Dei sanctum est, et violari non debet, quod templum vos estis. Et quia templum Dei estis: propterea videte ne aliquis pseudodoctorum seducat vos per falsam doctrinam, vel nemo nostrum seducat seipsum destruendo fundamentum fidei. [Col. 0140B] Nemo, inquam, seducat se; sed si quis manens inter vos videtur sibi esse sapiens in hoc saeculo, id est de saeculari scientia, fiat stultus, id est credat et confiteatur se esse stultum, ut sic mereatur esse vere sapiens: vere necesse est eum stultum fieri ut fiat sapiens. Nam sapientia hujus mundi stultitia est apud Deum. Et vere stultitia est apud Deum. Nam scriptum est in Job de mundana sapientia sic loquente Deo: Sapientes mundi ego comprehendam, id est concludam in ipsa astutia eorum (Job. V, 13) , id est in eo in quo se magis astutos intelligunt, nec resistere poterunt. Et iterum de mundi sapientia scribitur in psalmo: Dominus novit cogitationes (Psal. XCIII, 11) sapientium. Nostra translatio habet [Col. 0140C] hominum, id est humaniter sapientium. Hoc novit de illis quoniam vanae sunt. Quandoquidem hominis sapientia probatur esse stultitia: itaque nemo vestrum ulterius glorietur in hominibus, id est in his doctoribus, de quibus propter humanam sapientiam gloriamini. Probat non esse gloriandum in his, tum quia servi eorum sunt, qui eis praedicant, etiam ipse idem. De re autem inferiori vel aequali gloriari non licet, sed solummodo de majori se; tum ideo, quia si de Paulo et Cepha non est gloriandum, multo minus de illis carnalibus, quos constat longe esse inferiores istis. Unde ait: Non est gloriandum vobis in hominibus: nam omnia vestra sunt, id est servituti vestrae deputata; sive etiam sit Paulus, sive Apollo, sive caput eorum Cephas, id est Petrus, sive mundus vester est: servit enim vobis; etsi ministrat [Col. 0140D] necessaria, et si aspera quaelibet ad meritum justitiae vestrae inferat, sive vita vestra est. Nam ut de male actis poeniteamini, et post bene agendo promereamini, praesens vita conceditur vobis, sive mors vestra est. Utile enim est amplecti mortem pro Christo, si se ingesserit; sive praesentia, sive futura bona, vel mala. Vestra sunt vere haec praedicta: nam omnia vestra sunt, vos autem solummodo Christi estis, in quo solo gloriari debetis. Christus autem est Dei, non quod Christus ab eo differat in substantia, sed quia per mediantem Christum reducimur ad Deum. Cephas, caput; Simon, obediens; Barjona, filius columbae dicitur. Quia autem hoc nomen Cephas mutavit ei Deus, et vocavit Petrum; [Col. 0141A] inde consuetum est mutare nomina apostolicorum.

«Sic nos existimet homo ut ministros Christi, et dispensatores ministeriorum [mysteriorum] Dei. Hic jam quaeritur inter dispensatores, ut fidelis quis inveniatur? Mihi autem pro minimo est ut a vobis judicer, aut ab humano die. Sed neque meipsum judico. Nihil enim mihi conscius sum, sed non in hoc justificatus sum. Qui autem judicat me, Dominus est. Itaque nolite ante tempus judicare, quoadusque veniat Dominus, qui et illuminabit abscondita tenebrarum, et manifestabit consilia cordium, et tunc laus erit unicuique a Deo. Haec autem, fratres, transfiguravi in me, et [Col. 0141B] Apollo, propter vos: ut in nobis discatis, ne supra quam scriptum est, unus adversus alterum [alium] infletur pro alio. Quis enim te discernit? Quid autem habes quod non accepisti? Si autem accepisti, quid gloriaris quasi non acceperis? Jam saturati estis, jam divites facti estis. Sine nobis regnatis. Et utinam regnetis, ut et nos vobiscum regnemus. Puto enim quod Deus nos apostolos novissimos ostendit, tanquam morti destinatos; quia spectaculum facti sumus mundo, et angelis, et hominibus. Nos stulti propter Christum, vos autem prudentes in Christo; nos infirmi, vos 98 autem fortes; vos nobiles, nos autem ignobiles. Usque in hanc horam, et esurimus, et sitimus, et nudi sumus, et colaphis caedimur, et instabiles [Col. 0141C] sumus, et laboramus operantes manibus nostris. Maledicimur, et benedicimus; persecutionem patimur, et sustinemus; blasphemamur, et obsocramus: tanquam purgamenta hujus mundi facti sumus omnium peripsema usque adhuc. Non ut confundam vos haec scribo, sed ut filios meos charissimos moneo. Nam si decem millia paedagogorum habeatis in Christo, sed non multos patres. Nam in Christo Jesu per Evangelium ego vos genui. Rogo ergo vos, fratres, imitatores mei estote sicut et ego Christi. Ideo misi ad vos Timotheum, qui est filius meus charissimus et fidelis in Domino; qui vos commonefaciat vias meas, quae sunt in Christo Jesu, sicut ubique in [Col. 0141D] omni Ecclesia doceo. Tanquam non venturus sim ad vos, sic inflati sunt quidam. Veniam autem ad vos cito, si Dominus voluerit: et cognoscam non sermonem eorum qui inflati sunt, sed virtutem. Non enim in sermone est regnum Dei, sed in virtute. Quid vultis? In virga veniam ad vos, an in charitate et spiritu mansuetudinis?»

Quia modo adeo se humiliaverat Paulus, dicens, et Apollo vestri sunt, ne propterea inflarentur Corinthii, dicit se esse magnae dignitatis, quia ministros Christi, etc. Littera sic jungitur, licet praemiserim ego Paulus et Apollo vestri sumus: tamen sic nos existimet homo quicunque est inter Corinthios, ut ministros Christi, id est ut eos qui digni sunt [Col. 0142A] ministrare Christum et fidem ejus subditis; existimet etiam nos ut dispensatores ministeriorum Dei. Dispensamus enim ecclesiastica officia, hunc presbyterum, alium diaconum consecrando. Vel dispensatores mysteriorum, id est secretorum Dei: scimus enim et loquimur fidelibus consilia Dei. Propterea dico, sic nos existimet homo; quia hic, id est in hac Ecclesia Corinthiorum jam, id est ante opportunum tempus judicii. In hoc enim mundo quia occulta sunt opera, judicare non licet. Vel hic, id est hac occasione qua dixi nos debere existimari ministros et dispensatores; propterea jam quaeritur inter dispensatores, quis eorum inveniatur ut fidelis, id est perfectus; et cujus justitia conferat discretum aliquid baptizatis suis. Ut fidelis dictum est: sicut [Col. 0142B] ibi, «habitu inventus ut homo (Phil. II, 7) .» Sed quidquid alii dispensatores sentiant, ego tamen hoc respondeo: Quia mihi pro minimo est et parvipendo, ut a vobis judicer, id est ut vos me condemnetis; aut ut judicer ab humano die, id est ab homine, qui etiam propter subtilitatem ingenii dies dicatur. Vos me nescitis judicare, sed neque ego ipse judico, id est, reprehendo meipsum in aliquo; ideo quia nihil conscius sum mihi, et sicut scientia mea non invenit quid judicet; multo minus vos qui occulta conscientiae scrutari non potestis. Sed licet conscientia mea nullius accuset me; tamen non in hoc justificatus sum, quia fortasse quaedam aestimo bona, quae de radice mala pullulant. Nec homo, nec ipsa conscientia mea judicare me potest; sed ille qui judicat, [Col. 0142C] id est, qui judicandi me potestatem habet, Dominus est, et praeter eum nemo hoc potest. Et quando quidem Deus solus judicare potest, homo vero non, quia nec seipsum satis intelligit. Itaque nolite judicare me, vel alium ante tempus, id est, nunc cum adhuc occulta latent, quoadusque veniat Dominus ad judicium: qui utique veniet, et illuminabit, id est palam faciet, abscondita tenebrarum, id est peccatorum, quia inter peccata quaedam latent absconsa. Qui etiam manifestabit consilia cordium, id est opera bona, quae ex consilio et deliberatione recti cordis facta sunt, et tunc in adventu illo unicuique qui ex consilio cordis recte egit, erit laus a Domino.

[Col. 0142D] Quod supra ait Corinthios dicere: Ego sum Pauli, ego sum Apollo, exponit hic quomodo figurative hoc dixerit, significando illos de quibus gloriabantur per nomen suum, et per Apollo quod utique fecit in exemplum humilitatis. Unde sic ait: Quod supra posui vos dicere, ego sum Apollo, 99 ego Pauli, non ideo sic feci quod de nobis gloriaremini; sed, o fratres, ego transfiguravi, id est transtuli, haec inme, figurative loquens, dum nomina nostra illis pseudo attribuebam. Haec utique transfiguravi in me et in Apollo, et hoc propter vos insinuandos, ut vos discatis in nobis, ne unus infletur adversus alterum pro se facto alio, id est digniori quam alter sit per meritum sui baptizatoris. Vel pro alio, id est pro justiori doctore quem habuit. [Col. 0143A] Ne inflemini dico, agentes quod supra. Scriptum est superius, ut qui gloriatur, non in merito hominis, sed in Domino glorietur; non debes inflari adversus alterum: quis enim est qui te discernit ab alio, sciens merita singulorum? Stultus utique est, qui te discernere praesumit. Iterum non debes inflari; quia quid habes tu ab illo doctore de quo gloriaris quod non accepisti a me? Magis utique a me accepisti, quia fidem, quam ab illo. Iterum non debes inflari; quia si accepisti a me, quid de alio gloriaris quasi non acceperis a me quod ab illo? magis utique a me. Vel aliter: Noli inflari, quia quis est qui te discernit a massa perditorum in Adam, ut faciat te vas in honorem nisi Deus solus? Nemo utique, iterum ne infleris; quia quid habes tu boni ab aliquo, [Col. 0143B] quod non accepisti a Deo? Deus totius boni est largitor. Iterum non debes inflari; quia si tu accepisti aliquid a Deo, quid gloriaris inde, ascribens hoc merito hominis, quasi non acceperis illud a Deo? Dico ne gloriemini, sed male dico; quia vos merito debetis gloriari: jam enim estis saturati, id est satis habetis bona in vobis; jam etiam facti estis divites, habentes quod dividatis singulis; etiam regnatis, id est vos ipsos bene regitis sine nobis. Haec omnia ironice, sed amodo serio. Regnatis dico ( et utinam in veritate regnetis ). Hoc enim cuperem, ut regimine nostro non indigeretis; ita regnetis ut et nos regnemus vobiscum, id est ut vos in regno illo dignitate vitae nos praecederetis. Mallem certe vos praeire, et me sequi, quam converso; quia de [Col. 0143C] me certior sum quam de vobis. Iterum ironice: Vos utique regnatis, nos minime; quia puto quod vos equidem putatis: hoc scilicet quod Deus ostendit nos novissimos, id est deteriores et nullius dignitatis apostolos. Nos dico tanquam destinatos morti, id est quia adeo affligimur pro Christo, ut solummodo ad mortem nati videamur: propterea vobis in mundo florentibus, contemptui sumus. Ideo etiam quia spectaculum facti sumus huic mundo: conveniunt enim omnes ad oppressionem nostri, et mala nostra ludus est eorum. Huic mundo dico: nam et angelis malis, qui gaudent de afflictione nostri, et hominibus. Et ideo nos reputamur stulti; sed hanc stultitiam bonum esset imitari; quia propter Christum [Col. 0143D] nos stulti, vos autem prudentes in Christo: quod utique nec estis, nec esse debetis. Nos infirmi et imbecilles mundo, vos autem fortes et de potentia mundi gloriantes. Vos nobiles, nos autem ignobiles. Vel aliter, ut sine ironia legatur: Vellem nos regnare vobiscum. Nam certus sum quod revera regnabimus: puto enim, et hoc utique confido quod Deus ostendit nos novissimos apostolos, id est similes novissimis, id est Enoch et Eliae; quia tanta patimur modo in principio Ecclesiae, quanta illi passuri sunt ab Antichristo in fine. Unde idem Paulus ait: «Nos sumus in quos fines saeculorum devenerunt (I Cor. X, 11) .» Quare etiam Nero dictus est Antichristus, quia quemadmodum iste Enoch et Eliam, sic ille Petrum et Paulum interfecit. Vere [Col. 0144A] novissimi sumus: nam destinati morti; nam spectaculum mundo. Et caetera similiter exponantur, sed ironice. Nos stulti, vos prudentes; vos fortes, nos debiles; hic eadem ironia. Nec solum praemissa mala patimur, sed a principio praedicationis nostrae usque in hanc horam, et esurimus et sitimus; et nudi sumus, et colaphis caedimur, et instabiles sumus, de loco ad locum fugati; et laboramus operantes manibus nostris, unde victum habeamus. Maledicimur ab impiis, et nos benedicimus illos. Patimur persecutionem, 100 et sustinemus alacriter. Blasphemamur, et obsecramus impios, ne blasphement, vel Deum, ut ignoscat blasphemantibus. Et adeo saeviunt in nos, quod facti sumus tanquam purgamenta hujus mundi. Videtur enim illis quod mundus de nobis polluatur, [Col. 0144B] et per interitum nostrum purgetur. Facti sumus utique peripsema, id est purgatio omnium; quia jam omnes purgarentur si non essemus, sed de nobis polluuntur. Peripsema dicitur purgamentum pomi, vel spuma ferri secundum Ambrosium; tales facti sumus a principio mundi usque adhuc.

Quia aspere locutus fuerat Corinthiis, incipit eis iterum blandiri, dicens: Licet ironice dixerim vos prudentes, fortes et nobiles, tamen non scribo haec ut confundam vos, et erubescere faciam; sed moneo vos, nunc blande, nunc aspere, ut meos charissimos filios. Vere filios, nam si habeatis decem millia paedagogorum, id est magistrorum (etiam fidelium in Christo), tamen non habetis multos patres, secundum [Col. 0144C] fidem: vere non multos, nam me solum. Ego enim genui vos in Christo Jesu, per Evangelium meum. Et quando quidem ego pater, vos filii. Ergo rogo vos, fratres, estote mei imitatores, ut filii patris. Ideo enim quia filii estis, et ut imitatores sitis: misi ad vos Timotheum, qui est filius meus charissimus et fidelis in Domino, et huic acquiescite. Misi ideo ut sit qui vos commone faciat vias meas, ut sicut ego, sic et vos, in omni justitia ambuletis: quae viae sunt insistendae, quia sunt in Christo Jesu, et omnis Ecclesia sequitur eas. Quod ita ait: Sicut ego doceo ubique, nec passim in agris, sed in omni Ecclesia. Per hunc Timotheum dicitur Apostolus misisse hanc Epistolam Corinthiis: locutus est superius de baptizatoribus illis, et satis probavit non [Col. 0144D] unum praeferendum esse alteri. Causatus est etiam illos de mundana sapientia, quod nimiae laudis esset apud illos, et de contemptu suo; nunc autem transit ad illud, de fornicatore quodam, qui novercam suam duxerat uxorem: quem ipsi nec a communione Ecclesiae sejunxerant, nec de peccato fratris condoluerant, sed potius inflabantur inde dicentes: Quod si a bono baptizatus esset, nunquam in tantam peccati foveam rueret, quemadmodum apparebat, in quibus ne similiter peccarent, operabatur justitia baptizatoris. Littera sic jungitur: Ego sollicitus de vobis ut pater de filiis, mitto ad vos Timotheum; sed quidam de vobis sunt inflati; et fortasse propter superbiam suam non eum audituri, ideo de superbia hic tangit eos, ut in omni humilitate [Col. 0145A] inveniat eos obedisse Timotheo. Inflati utique estis: sic tanquam ego non sim venturus ad vos, nec adventum meum reveremini, quem utique vereri vos oportet, nisi vos ipsos correxeritis. Fortasse creditis me non venturum, quia modo mitto Timotheum; sed scitote quia cito veniam ad vos: quod tamen juris non est, et ideo determino, si Dominus voluerit, cujus voluntati contraire non licet. Veniam utique et tunc cognoscam, id est approbabo juxta illud: «Novit Dominus qui sunt ejus (II Tim. II, 19) .» Cognoscam utique non sermonem eorum, id est non curialitatem et artificium sermonis, cui adhaerent hi qui per hujusmodi sermonem inflati sunt; sed cognoscam et laudabo in vobis virtutem, id est humilitatem, patientiam, etc. Haec enim laudari [Col. 0145B] debent, non sublimitas sermonis: ideo cognoscam virtutem et non sermonem; quoniam non in sermone hujus mundi est, id est acquiritur regnum Dei, sed in virtute integrae fidei et boni operis. Et quod duo vobis proposui sermonem, quem reprobo; virtutem, quam approbo: Quid vultis, id est quid borum eligitis? veniam ad vos in virga, id est in asperitate correctionis; an veniam ad vos in charitate, id est in lenitate? Et adeo quod in spiritu mansuetudinis, id est quasi assuetus manui et gaudens deservire vobis? Si in sermone invenero, veniam in virga; si in virtute, veniam in spiritu charitatis. Videtur ubi ait, in virga an in charitate, per hoc innuere, quasi correctio non sit ex charitate, si aspera est; quod utique falsum est: 101 sed [Col. 0145C] dicit hoc secundum infirmitatem eorum, qui totum judicabant esse ex ira, quod voluntati carnis contraibat.

«Omnino auditur inter vos fornicatio, et talis fornicatio, qualis nec inter gentes, ita ut uxorem patris sui aliquis habeat. Et vos inflati estis: et non magis luctum habuistis, ut tollatur de medio vestrum, qui hoc opus fecit. Ego quidem absens corpore (Coloss. II, 5) , praesens autem spiritu, jam judicavi ut praesens eum qui sic operatus est, in nomine Domini nostri Jesu Christi, congregatis vobis et meo spiritu, cum virtute Domini Jesu, tradere hujusmodi hominem Satanae in interitum [Col. 0145D] carnis, ut spiritus salvus sit in die Domini nostri Jesu Christi. Non est bona gloriatio vestra. «Nescitis, quia modicum fermentum totam massam corrumpit?» (Galat. V, 9.) Expurgate vetus fermentum, ut sitis nova conspersio, sicut estis azymi. Etenim pascha nostrum immolatus est Christus. Itaque epulemur, non in fermento veteri, neque in fermento malitiae et nequitiae, sed in azymis sinceritatis et veritatis. Scripsi vobis in epistola: Ne commisceamini fornicariis; non utique fornicariis hujus mundi, aut avaris, aut rapacibus, aut idolis servientibus: alioquin debueratis de hoc mundo exiisse. Nunc autem scripsi vobis non commisceri. Sed is qui [si quis] frater nominatur inter vos, est fornicator, aut avarus, aut [Col. 0146A] idolis serviens, aut maledicus, aut ebriosus, aut rapax: cum hujusmodi nec cibum sumere. Quid enim mihi est [ non habet est] de his qui foris sunt judicare? Nonne de his qui intus sunt vos judicatis? Nam eos qui foris sunt Deus judicabit. Auferte malum ex vobis ipsis.»

Utique veniendum est ad vos in virga, quoniam auditur inter vos esse fornicatio. Auditur utique omnino, id est secundum infamiam omnium: de quo, quia omnes infamant vos (fama etiam hoc at tulit ad me) non est exspectandus accusator. Nec quae patienda sit, sed talis fornicatio, qualis nec auditur inter gentes, id est inter gentiles primae geniturae adhuc adhaerentes. Auditur ita ut aliquis de [Col. 0146B] vobis habeat uxorem patris sui, id est novercam suam duxerit uxorem. Dicerent illi: Quid ad nos? Multum ait Paulus; quia enim frater peccavit, vos inde inflati estis superbientes, quasi melius illo per baptismum justificati; quia non similiter corruistis. Nec solum inflati, sed etiam nec habuistis luctum condolendo casui fratris, magis, id est quod eligendum esset vobis non inflari. Nec hoc curae habuistis, ut tollatur de medio vestrum, id est ut a communione Ecclesiae separetis eum, qui hoc opus fecit: qui uxorem patris sibi illicite usurpavit vos praesentes non tulistis eum de medio vestrum, sed ego absens utique corpore, praesens autem spiritu, id est auctoritate apostolica (dicunt etiam sancti, quod Spiritus sanctus nota fecerat ei etiam absentium facta); [Col. 0146C] praesens utique spiritu jam judicavi, id est condemnavi eum, ut si praesens fierem corpore: eum dico qui sic operatus est cum uxore patris judicavi utique: et hoc sciatis me fecisse in nomine Domini nostri Jesu Christi, ne dicatis quod repulsio ejus detrimentum sit Ecclesiae Christi, qui potius in hoc honoratur, quam Ecclesia ejus minoretur, quae utique veneno hujus mali inficeretur, si non hic repellatur. Judicavi utique vobis congregatis tradere hunc Satanae. Vel illud, in nomine Domini, ad sequentem litteram respicit, sic: Hoc, inquam, de eo judicavi, ut vobis congregatis in nomine Domini Jesu Christi, et praesente meo Spiritu, id est auctoritate mea vobis cooperante

[Col. 0146D] Quid inde diceret impius, si spiritus tuus nobiscum sit? multum utique, ait Paulus. Nam Spiritu meo dico manente cum virtute Domini Jesu; quia virtus Dei mihi, et per me vobis cooperabitur. Judicavi, inquam, oportere vos tradere eum qui hujusmodi est, Satanae. Tradere Satanae dicit excommunicare. Quemadmodum enim diabolus omne jus habet in hominem priusquam per fidem justificetur, sic postquam pro culpa a 102 sacramentis Ecclesiae, quibus armis contra Satanam muniti sumus, separatur, exinde sub jugo Satanae religatur; quia nec per se resistere potest, nec fortasse vult, et ab auxilio Dei penitus destituitur. Tradere dico Satanae in interitum carnis, id est ad hoc, ut caro ejus, quae in peccato jucundata est, sensim intereat afflictione [Col. 0147A] morborum. Diabolus enim postquam videt hominem sine Deo, debilitatum, libere aggreditur eum, et per varios morbos vexat carnem ejus. Quod ideo Deus patitur, ut homo videns se, postquam a Deo recessit, per tot morbos angustiatum, confiteatur peccatum, et poenitendo revertatur ad Deum, ut spiritus ejus salvus sit. Vel ita: Tradere Satanae in interitum; quia postquam non protegitur sacramentis Ecclesiae, de malo quotidie praecipitatur in pejus: qui interitus animae est, carnis, id est per carnem cui consentit male suadenti. Nec ideo tradere ut perpetuo pereat, sed ut, dum mole peccatorum premitur, condolens de peccatis poeniteat, et sic spiritus ejus salvus sit in die, id est in illuminatione Domini nostri Jesu Christi. Tunc enim Christus illuminat [Col. 0147B] cum, cum poenitendi desiderio fervescit. Quod utique videndum est Ecclesiae praelatis, ut ea intentione reos excommunicent qua Paulus, scilicet, ut spiritus eorum salventur. Quandoquidem luctum non habuistis, nec eum de medio vestrum tulistis, inde apparet quod gloriatio vestra non est bona. Malum est enim eum de justitia gloriari, qui et salutem proximi negligit, et se morbo ejus inficit. Vere non bene gloriamini, quia an nescitis vos quod modicum frumentum si fuerit acidum totam pastae massam corrumpit factam acidam? Sic et iste (modicum quid secundum numerum Ecclesiae) corrumpit totam Ecclesiam, factam ream ex cohabitatione hujus cui participavit. Quandoquidem fermentum hoc Ecclesiae massam corrumpit, ergo auferendo hunc et [Col. 0147C] omne malum de medio vestrum, expurgate fermentum, id est inflationem vestram. Et si quod aliud scilicet peccatum est expellendum. Fermentum dico vetus. Nisi enim vos purgaveritis, estis membra veteris hominis. Expurgate itaque, ut sitis conspersio. Farina per aquam conglutinata sine fermento dicitur conspersio. Humanitas autem nostra quae per se sterilis est et arida, per farinam siccam accipitur, quae rore Spiritus sancti in baptismo conglutinatur, ut ariditate depulsa, fructum faciat; quemadmodum farina per aquam copulatur, ut utilitatem habeat. Sitis, inquam, conspersio nova, id est facti membra novi Adae, scilicet Christi qui vos per Spiritum sanctum renovavit. Nunc estote nova conspersio sicut prius [Col. 0147D] in baptismo fuistis azymi, id est sine fermento totius peccati. Bonum est enim sic vos modo per poenitentiam (quae est alter baptismus) purgari, sicut prius per baptismum purgati fuistis. Azymus Graece, sine fermento dicitur Latine. Zymus est fermentum a sine, ut ibi acephali, id est sine capite. Vos utique expurgare debetis: etenim Christus immolatus est in ara crucis: quod Christus est nostrum pascha, id est noster transitus de morte ad vitam, de corruptione ad incorruptionem; per quem nunc tandem nos purgare possumus, qui prius sub jugo diaboli vincti, non poteramus.

Hic mittit nos ad historiam ubi filii Israel, ut a plaga Aegypti liberarentur, sanguine immolati agni postes linire jubentur (Exod. XII, 7) : post cujus [Col. 0148A] agni immolationem de Aegyptiaca servitute liberati, transeunt ad terram repromissionis. Hoc enim festum immolationis agni paschae dicitur apud eos; pascha apud Graecos, transitus apud nos. Ille utique agnus verum Agnum in quo macula non fuit, Christum significavit, per cujus sanguinem effusum liniuntur mentes nostrae, et sic liberamur a plaga percutientis angeli; ad esum cujus agni quotidie convenit Ecclesia, per hoc transitura ad veritatem rei, qua nunc utitur sub specie panis et vini, quorum licet species maneat, credimus tamen revera transire in veram substantiam corporis et sanguinis Christi: per haec transituri in aeternitatem. Epulemur dico non manentes 103 in veteri fermento, sed neque in fermento malitiae [Col. 0148B] in nobismetipsis habitae; nec in fermento nequitiae, ut ne quid agamus contra proximum, sed manentes in azymis, id est in humilitate, sinceritatis, id est puritatis conservatae in nobis, et veritatis ne fraudemus proximum. Paulus jam ante de vitanda fornicatione scripserat Corinthiis; sed dicta ejus, male interpretantes, existimabant quod de gentibus vitandis, cum fornicarentur, praeciperet. Nunc autem per hoc quod jam de hoc crimine scripserat illis, eos reprehendit, et quomodo scripturam quam miserat intelligere deberent, insinuat, dicens: Jure utique arguo vos de hoc, quod non tulistis fornicatorem illum de medio vestrum. Ego enim scripsi vobis in Epistola jam missa, quod non commisceamixi fornicariis, non utique praecipiens hoc de fornicariis [Col. 0148C] hujus mundi, id est de gentibus qui non Deum sed mundum sequuntur. Scripsi etiam vobis ne commisceamini aut avaris, aut rapacibus, aut servientibus idolis, id est his qui vel ad culturam idoli redeunt, vel qui idolis immolata sub veneratione idoli comedunt. Vere non de fornicariis gentilium hoc prohibui: alioquin enim, id est si aliter agens, de gentilibus vitandis hoc praeceptum darem; jam si obedire velletis, debueratis exisse de hoc mundo, id est melius esset vobis mori negligendo quaecunque mundus habet, quam propter timorem aliter agentes communicetis fornicariis: olim scripsi, male intellexistis, sed nunc determino vobis quod scripsi non debere vos commisceri cum ejusmodi. Quod [Col. 0148D] sic intelligendum est: Si is qui frater est in fide, nominatur fornicator, aut avarus, aut serviens idolis cultu, vel comedendo idolothytum sub veneratione, aut maledicus, aut ebriosus, id est consuetus detractioni et ebrietati, aut rapax nominatur cum illo qui est ejusmodi, ut omnem communionem excludam: quod levius videtur prohibeo scilicet nec cibum sumere. Notat beatus Augustinus in eo ubi ait: si nominatur et non dixit si est, hoc intellexisse Apostolum; quia si frater est criminis reus, et latet culpa ejus, non debet excommunicari. De incertis enim non est habendum judicium, sed de crimine quod manifestatum et comprobatum est; et ideo dixit nominatur. De hoc utique non judicandus est reus. Vere de fratribus debemus judicare: nam [Col. 0149A] quid mihi, id est quid ad me pertinet et ad Ecclesiam de his qui foris sunt, id est, de gentilibus judicare? nihil utique. Et quod de his qui extra Ecclesiam sunt judicare non licet, nonne vos judicatis, id est judicare debetis, de his qui intus sunt, in Ecclesia. Vere de his qui intus sunt, judicatis tantum. Nam eos qui foris sunt, id est gentiles, Deus judicabit, et ad vos nihil pertinet de illis. Quandoquidem de fidelibus judicandum est vobis: igitur auferte malum fornicatoris fratris ex vobis, quod nisi auferatis: jam ipsis, id est, jam culpa ejusdem criminis vos contaminatis.

«Audet aliquis vestrum habens negotium adversus alterum, judicari apud iniquos, et non apud [Col. 0149B] sanctos? An nescitis, quoniam sancti de hoc mundo judicabunt? Et si in vobis judicabitur mundus, indigni estis qui de minimis judicetis. Nescitis quoniam angelos judicabimus, quanto magis saecularia? Saecularia igitur judicia si habueritis, contemptibiles [contendibiles] qui sunt in Ecclesia, illos constituite ad judicandum. Ad verecundiam vestram dico. Sic non est inter vos sapiens quisquam, qui possit judicare inter fratrem suum? sed frater cum fratre judicio contendit: et hoc apud infideles? Jam quidem omnino delictum est in vobis, quod judicia habetis inter vos. Quare non magis injuriam accipitis? Quare non magis fraudem patimini? Sed vos magis injuriam facitis et fraudatis, et hoc fratribus. An nescitis, quia [Col. 0149C] iniqui regnum Dei non possidebunt? Nolite errare: neque fornicarii, neque idolis servientes, neque adulteri, neque molles, neque masculorum concubitores, neque fures, neque avari, neque 104 ebriosi, neque maledici, neque rapaces regnum Dei possidebunt. Et haec quidem [aliquando] fuistis: sed abluti estis, sed sanctificati estis, sed justificati estis, in nomine Domini nostri Jesu Christi, et in spiritu Dei nostri. Omnia mihi licent, sed non omnia expediunt. Omnia mihi licent, sed ego sub nullius redigar potestate. Esca ventri et venter escis: Deus autem et hunc et hanc destruet. Corpus autem non fornicationi, sed Domino, et Dominus corpori. Deus vero et Dominum suscitavit et nos [Col. 0149D] suscitabit per virtutem suam. Nescitis quoniam corpora vestra membra sunt Christi? Tollens ergo membra Christi, faciam membra meretricis? Absit. An nescitis quoniam qui adhaeret meretrici unum corpus efficitur? Erunt enim (inquit) duo in carne una (Gen. II, 24: Ephes. V, 31; Matth. XIX, 5) .» Qui autem adhaeret Deo, unus spiritus est. Fugite fornicationem. Omne enim peccatum quodcunque fecerit homo, extra corpus est. Qui autem fornicatur, in corpus suum peccat. An nescitis quoniam «membra vestra templum sunt (II Cor. VI, 16) .» Spiritus sancti, qui in vobis est, quem habetis a Deo, et non estis vestri? «Empti enim estis pretio magno (I Petr. I, 18) ,» glorificate et portate Deum in corpore vestro.»

Hac occasione, quia de judiciis incoepit, transit, ut mala ex judiciis provenientia corrigat in Corinthiis. Si quis enim eorum auferret quidquam alteri, non ille patienter hoc tolerabat, sed impatiens fratrem ad causam compellebat, nec coram ecclesiasticis judicibus, sed spretis illis, coram saecularibus fraudem etiam faciebat fratri, dando munus judici ad oppressionem fratris. Littera sic jungitur: Judicare quidem vobis licet de fratribus, sed non eo modo quo intemperanter audetis apud iniquos. Vel ita: Auferre malum ex vobis, bonum est. Sed quare audet aliquis vestrum. Ubi ait, audet, notat esse peccatum hujusmodi ausum. Cur, inquam, audet aliquis vestrum habens negotium, id est querelam de [Col. 0150B] saecularibus rebus adversus alterum fratrem, judicare, id est inire judicium cum fratre, apud iniquos judices, id est saeculares, et non apud sanctos, id est fideles Ecclesiae judices?

Dicerent illi: Timemus inquietare sanctos ab orationibus suis. Non utique (ait Paulus), quia an nescitis vos, quod sancti in futuro judicio judicabunt de hoc mundo? Et si in vobis, id est in comparatione vestri judicabitur hic mundus in ultimo judicio, an estis indigni qui hic judicetis de minimis ad comparationem futurorum, scilicet de temporalibus Ecclesiae rebus? Et sicut homines, sic etiam daemones in similitudine nostra judicabuntur; quia an nescitis vos, quia apostatas angelos judicabimus, comparatione vestri. Quod si angelos, quanto magis saecularia [Col. 0150C] licet judicare? Homines judicabuntur mali in comparatione bonorum, quia cum ejusdem conditionis fuerint, nec idem cum bonis operati sint, haec sola comparatio sententia damnationis eorum est.

Daemones duplici modo in similitudine justorum damnabuntur, tum quia firmiores naturae quam homo creati sunt, nec in bono perstiterunt; tum quia semper invident justis, nec eos superare queunt. Pro hujus pugnae victoria justi damnabunt malos angelos. Nunc iterum ironice reprehendit eos de hoc, quod insipientes constituebant judices: qua de re fiebat, ut causae Ecclesiarum transferrentur ad saeculares. Quandoquidem (sicut probatum est) Ecclesia judicare debet inter fratres: igitur si habueritis [Col. 0150D] saecularia judicia, id est lites inter vos pro temporalibus rebus. Per illud notat melius esse, si non haberent hujusmodi judicia. Si, inquam, habueritis haec judicia, constituite illos ad judicandum, id est praeficite vobis illos in judices, qui sunt contemptibiles, id est insipientiores, in Ecclesia. Et hoc ironice dicit, quia sic eos facere sciebat. Et hoc quod dico, contemptibiles constituite ad judicandum, hoc dico ad vestram verecundiam, non praecipiendo ut faciatis sed memorando quod facitis, ut verecundiam habeatis. Nam cum ita facitis an sic, id est, adeo insipientes facti estis; quod non est inter vos quisquam sapiens 105 qui possit judicare inter fratrem et fratrem? sed quia adeo omnes desipuistis: ideo frater contendit cum fratre, judicio, id est, per causam. Nec [Col. 0151A] malum contentionis sufficit: sed etiam hoc fit apud infideles judices, penuria ecclesiasticorum judicum. Quo quidem ex judicio hoc malum evenit: quod contenditis vicissim, et jura Ecclesiae ad infideles refertis. Jam certe propterea omnino, id est, sicut omnibus patet, delictum est in vobis. De hoc quod judicia habetis inter vos. Melius enim esset non reclamare sua, quam ex reclamatione tot mala provenire Ecclesiae. Et quia delictum est inter vos fieri judicia, quare non magis accipitis, id est, sine reclamatione toleratis, injuriam ejus qui vestra tollit aperte? Et quare non magis patimini fraudem, id est occultum damnum fratris circumventione factum, quam de reclamatione vestra sic vilescat Ecclesia? Bonum esset vos pati injuriam a fratre illatam, [Col. 0151B] quia non solum non patimini, sed etiam vos facitis ei injuriam, re auferendo sua. Et etiam fraudatis, id est, occulte judicem praevenitis munere vestro ad oppositionem [oppressionem] fratris: et hoc totum facitis non extraneis, sed fratribus, quos supportare deberetis. Et hoc facientes fratribus inique agitis. Sed an nescitis vos, quia iniqui non possidebunt regnum Dei? Propterea ne a regno Dei alieni sitis, nolite errare fraudando et injuriando fratribus. Vere iniqui non possidebunt: nam neque fornicarii, neque qui serviunt idolis, neque adulteri, neque molles qui patiuntur, neque concubitores masculorum qui agunt, neque fures, neque avari, neque ebriosi, neque maledici, neque rapaces, regnum Dei possidebunt.

[Col. 0151C] Ne modo Corinthii deterrerentur his, et desperarent: quia fortasse ad haec post baptismum redierant, consolatur eos Paulus blandiendo eis; unde ait: Nolite terreri praemissis: vos quidem et haec fecistis quae praemisi; sed abluti estis ab his in baptismo, sed etiam sanctificati estis, id est confirmati donis sancti Spiritus, sed estis justificati possessione virtutum in nomine Domini nostri, id est Patris: et in nomine Jesu Christi, et in Spiritu Dei nostri, qui ab utroque procedit, quae nobis commemorata sunt in baptismo. Quia dixerat superius: Quare non magis injuriam accipitis, dicerent illi: Nonne licet nobis repetere nostra? determinat Paulus: quia quaedam sunt, quae sic licent, ut melius prosint dimissa, et haec sunt res temporales. Quaedam sunt quae sic [Col. 0151D] licent, ut judicium eorum dimitti non debeat, et haec sunt criminalia, quae animam occidunt. Littera sic jungitur: Licet dixerim accipite injuriam magis quam reclametis, scio tamen quod mihi et unicuique vestrum licent haec omnia, id est repetere sua, causam inire cum fratre, etc.; sed quamvis liceant, tamen haec omnia non expediunt, id est non expeditos ad bona nos faciunt, imo impeditos. Idem iterum nunc subdit aliam causam: Omnia mihi licent, sed tamen ego propterea non redigar sub potestatem ullius judicis, aut alicujus rei ut magis charam habeam illam, quam pacem fratris. Vel ita: Ego non redigar sub potestatem ullius judicis, ut praemio, vel aliquo obsequio praeveniam eum ad oppressionem [Col. 0152A] fratris. Nec solum haec licita dimittenda sunt, sed etiam necessaria corporibus, pro quibus similiter non debet frater inquietari, ut pro esca, quae utique paratur ventri, et venter sustentatur escis. Sed licet adeo necessaria sit, tamen non est litigandum pro hac: quia Deus et hunc ventrem et has escas destruet. Pro his temporalibus, quia cito transeunt, nec damnant animam non repetita, ne curetis habere judicium, sed fornicationem illam non patimini indemnatam. Quod sic jungitur. Esca debetur ventri, sed corpus non debetur fornicationi; sed Domino servire debet per omnia: et Dominus debetur corpori ibi servienti: quia cum per se nudum sit, vestit eum Deus ornamento virtutum si servierit Domino. Vere Dominus bene faciet corpori: [Col. 0152B] nam Dominus suscitabit nos in incorruptionem: sed hujus rei probationem praemittit dicens. Vere Deus suscitabit nos: nam ipse suscitavit jam 106 Dominum Jesum, in quo carnem nostram suscitavit: et hoc in nobis perficiet. Et si quaeris quomodo suscitet? scito quia per virtutem suam. Hoc dicit ad comprimendum Corinthios, qui de resurrectione dubitabant: quod in sequentibus declarabitur. Dixit causam quare corpus debeatur Deo: subdit causam quare non debeatur fornicationi, dicens: Corpus non est subdendum fornicationi: quia an nescitis vos quoniam non solum animae, sed etiam corpora vestra membra Christi sunt? Anima membrum est Christi, quia per rationem figit oculos interiores in admirationem Dei. Corpus membrum [Col. 0152C] est Christi: dum per manum ministrat pauperi, pedibus visitat infirmum, etc. Et quando quidem membra Christi sumus: ergo tollens membra Christi, faciam ea membra meretricis? Absit hoc. Possunt utique fieri membra meretricis: quia an nescitis vos quod qui adhaeret meretrici, efficitur unum corpus cum illa? Duobus modis adhaerens meretrici corpus ejus efficitur: uno per illam commistionem carnis, per quam in quamdam unitatem astringuntur; altero fit participatione peccati. Quod per conjunctionem carnis unum corpus efficiantur probat, quia de hoc magis ambigebatur, vere unum corpus efficiuntur: nam Moyses dicit in Genesi: «Erunt duo in carne una (Gen. II, 24) .» Hoc tamen de legitimo matrimonio dixit: sed eadem conjunctio et identitas [Col. 0152D] carnis fit in copula adulterii, sicut in matrimonio. Qui adhaeret meretrici fit unum corpus cum illa, sed qui adhaeret Domino, unus spiritus est, id est unitur Domino in identitate spiritus. Et quia tantum malum fornicationis est, propterea fugite fornicationem.

Notandum est quod ait: Fugite fornicationem; hoc enim peccatum non est exspectandum: sed antequam veniat, quibus adjumentis possumus ab eo fugiendum est: difficile enim est evadere ab ea postquam igneas sagittas fornicatio intorsit. et ideo dixit, fugite, et non exspectate: quia ubi aliquos accessus habet, non est hominis inde eam expellere. Subdit causam quare fugienda sit fornicatio, dicens: [Col. 0153A] Ideo utique fugere debetis fornicationem. Nam omne aliud peccatum quodcunque fecerit homo, extra corpus est: sed ille qui fornicatur, peccat intra corpus suum. Sunt utique quaedam peccata, quae penitus nullam delectationem afferunt carni: ut homicidium. Manus enim si occidit, non in eo delectationem sentit. Sunt tamen quaedam alia in quibus delectatur caro, ut quando cibus bene respondet palato: vel quando videtur quod oculos pascit, auditur quod jucundum est auribus, et hujusmodi. Sed tamen haec omnia dicuntur esse extra corpus, ad comparationem fornicationis: quia qui fornicatur, peccat intra corpus suum: quia ipsa anima transit eo actu in ipsam carnalitatem: in hoc enim omnis sensualitas consentit et cooperatur, et in ipsam [Col. 0153B] carnem transit. Vel aliter, secundum Ambrosium, ut fornicationem hic de adulterio solum intelligamus: Fugite fornicationem, id est adulterium: quia omne aliud peccatum est extra corpus, id est extra uxorem: sed qui fornicatur peccat in, id est contra, corpus suum, id est contra uxorem suam: quia pro peccato fornicationis uxor potest separari ab eo, et non propter aliud. Corpus viri dicitur uxor: quia cum maritus et uxor unum corpus efficiantur, vir quidem caput est, mulier autem portio viri in eodem corpore. Vel aliter secundum novitatem quorumdam: et videbitur haec sententia continuari ad illud, quod prius dixerat, fornicatorem illum ejiciendum ab Ecclesia. Omne peccatum quodcunque fecerit aliquis homo, id est utens ratione, illud est extra [Col. 0153C] corpus, id est extra Ecclesiam, quae capitis Christi corpus est: quia quae ratione utens facit, venialia sunt: et propter haec non separatur ab Ecclesia: sed ille qui fornicatur, peccat in corpus suum, id est contra Ecclesiam, cujus corporis membrum est: pro peccato enim fornicationis ab Ecclesia separatur. Iterum causa quare fugiant fornicationem, propterea fornicatio fugienda est: quia an nescitis quod membra 107 vestra templum sunt Spiritus sancti, id est Spiritus sanctus membris vestris utitur, dum per manum nostram eleemosynam dat pauperi. Pedibus itur ad visitationem infirmi. Et quia membris vestris sic utitur Spiritus in administratione sua, nolite illum fornicando expellere a vobis. Iterum ideo, quia [Col. 0153D] qui Spiritus in vobis est assidua mansione, nec ideo iterum repellatis eum, quia quem Spiritum habetis a Deo, ipse enim dator satis vobis commendabile facit donum suum. Et pro tot causis nolite membra vestra subdere fornicationi. An etiam ignoratis quod vos non estis vestri juris, sed Dei? Qui enim alterius est, imperio ejus mancipare se debet. Vere non estis vestri, estis enim empti, et ejus servi estis, qui vos emit. Nec empti levi pretio sed magno; quia sanguine Christi. Et ideo nolite fornicari, sed glorificate Deum. Glorificare Deum est munditia vitae Dei gloriam nuntiare. Qui enim videt justitiam justi, glorificat Deum, causa cujus et adjutorio sic vivit. Glorificate dico, et portate Deum. Portare Deum est onus totius adversitatis, quae causa Dei infertur, sustinere patienter: [Col. 0154A] et exemplo patientiae Deum ad alios portare, qui, visa patientia hujus, gaudeant contumeliam pati pro nomine Christi (Act. V, 41) . Portate dico Deum non solum in anima, sed etiam in corpore vestro, ut munditia corporis vestri digna sit portare jugum Christi.

«De quibus autem scripsistis mihi: Bonum est homini mulierem non tangere; propter fornicationem autem unusquisque suam uxorem habeat, et unaquaeque suum virum habeat. Uxori vir debitum reddat, similiter autem et uxor viro. Mulier sui corporis potestatem non habet, sed vir. Similiter autem et vir sui corporis potestatem non habet, sed mulier. Nolite fraudare invicem, nisi forte ex consensu [Col. 0154B] ad tempus, ut vacetis orationi: et iterum revertimini in idipsum, ne tentet vos Satanas propter incontinentiam vestram. Hoc autem dico secundum indulgentiam, et non secundum imperium. Volo autem omnes vos homines esse, sicut meipsum. Sed unusquisque proprium donum habet ex [ al., a] Deo: alius quidem sic, alius vero sic. Dico autem non nuptis et viduis; bonum est illis si sic permanserint, sicut et ego. Quod si se non continent, nubant. Melius est enim nubere, quam uri. His autem qui matrimonio juncti sunt, praecipio non ego, sed Dominus, uxorem a viro non discedere. Quod si discesserit, manere innuptam, aut viro suo reconciliari. Et vir uxorem non dimittat. Nam caeteris dico ego, non Dominus. Si [Col. 0154C] quis frater uxorem habet infidelem, et haec consentit habitare cum illo, non dimittat illam. Et si qua mulier fidelis habet virum infidelem, et hic consentit habitare cum illa, non dimittat virum. Sanctificatus est enim vir infidelis per mulierem fidelem, et sanctificata est mulier infidelis per virum fidelem. Alioquin filii vestri immundi essent, nunc autem sancti [mundi] sunt. Quod si infidelis discedit, discedat. Non enim servituti subjectus est frater vel soror in ejusmodi. In pace autem vocavit vos Deus. Unde enim scis, mulier, si virum salvum facies? Aut unde scis, vir, si mulierem salvam facies? Nisi unicuique sicut divisit Dominus, unumquemque sicut vocavit Deus, ita ambulet, et sicut [Col. 0154D] ubique in omnibus Ecclesiis doceo. Circumcisus aliquis vocatus est? non adducat praeputium. In praeputio aliquis vocatus est? non circumcidatur. Circumcisio nihil est, et praeputium nihil est, sed observatio mandatorum Dei. Unusquisque in qua vocatione vocatus est, in ea permaneat. Servus vocatus es? non sit tibi curae: sed et si potes fieri liber, magis utere. Qui enim in Domino vocatus est servus, libertus est Domini: similiter qui liber vocatus est, servus est Christi. Pretio empti estis; nolite fieri servi hominum. Unusquisque ergo in quo vocatus est frater, in hoc permaneat apud Deum. De virginibus autem praeceptum Domini non habeo: consilium autem do, tanquam misericordiam 108 consecutus a Domino, ut sim fidelis. [Col. 0155A] «Existimo ergo hoc bonum esse propter instantem necessitatem, quoniam bonum est homini sic esse. Alligatus es uxori? noli quaerere solutionem. Solutus es ab uxore? noli quaerere uxorem. Si autem acceperis uxorem, non peccasti; et si nupserit virgo non peccavit; tribulationem tamen carnis habebunt hujusmodi. Ego autem vobis parco. Hoc itaque dico, fratres: Tempus breve est: reliquum est, ut et qui habent uxores, tanquam non habentes sint; et qui flent, tanquam non flentes; et qui gaudent, tanquam non gaudentes; et qui emunt, tanquam non possidentes; et qui utuntur hoc mundo, tanquam non utantur: praeterit enim figura hujus mundi. Volo autem vos sine sollicitudine esse. Qui sine uxore est, sollicitus est quae Domini [Col. 0155B] sunt, quomodo placeat Deo. Qui autem cum uxore est, sollicitus est quae sunt mundi, quomodo placeat uxori, et divisus est. Et mulier innupta et virgo cogitat quae Domini sunt, ut sit sancta corpore et spiritu. Quae autem nupta est, cogitat quae sunt mundi, quomodo placeat viro. Porro hoc ad utilitatem vestram dico, non ut laqueum vobis injiciam, sed ad id quod honestum est, et quod facultatem praebeat sine impedimento Dominum obsecrandi [Domino observandi]. Si quis autem turpem se videri existimat super virgine sua quod sit superadulta, et ita oportet fieri; quod vult, faciat: non peccat, si nubat. Nam qui statuit in corde suo firmus, non habens necessitatem, potestatem autem habens suae voluntatis, et hoc judicavit in [Col. 0155C] corde suo servare virginem suam, bene facit. Igitur et qui matrimonio jungit virginem suam, bene facit: et qui non jungit, melius facit. «Mulier alligata est legi, quanto tempore vir ejus vivit; quod si dormierit vir ejus, liberata est (Rom. VII, 2) :» cui vult nubat, tantum in Domino. Beatior autem erit, si sic permanserit secundum meum consilium: puto autem, quod et ego Spiritum Dei habeam.»

Hic de fornicatore illo finis est; sed hac occasione, quia de fornicatione loqui coeperat, convenienter respondet Corinthiis, qui per litteras eum interrogaverant, scilicet et conjugia celebrare. An necessitas Christianae religionis coget eos, debere in continentia [Col. 0155D] perdurare? Erant enim apud eos quidam supra modum religiosi, qui dicerent neminem in opere conjugii manentem posse salvari. Sed Apostolus sciens infirmitatem fidei eorum, patiebatur hoc in illis. Non quod crederet eos salvandos, sed ut sic enutriret Ecclesiam paulatim ducendo in perfectionem. Littera sic jungitur. Fornicatio est fugienda: nec tamen sic ut conjugium destruamus, sed ut propter fornicationem vitandam unusquisque habeat suam. Et hoc dico respondens ad ea de quibus scripsistis mihi, interrogantes an liceret nubere, an necesse esset continere. Et de hoc respondeo vobis: Quod bonum est utique homini mulierem non tangere illo modo coeundi, sed tamen propter vitandam fornicationem [Col. 0156A] unusquisque habeat suam uxorem, et unaquaeque mulier habeat suum virum, hoc concedo. Ubi ait suam uxorem, excludit eos quibus non licitum est legitime ducere uxorem, ut eos qui altari ministrant. Ubi ait mulier habeat virum, excludit eas, quae non legitime copulantur, nec habent viros, juxta illud in Evangelio: Hic quem «nunc habes, non est tuus vir (Joan. IV, 18) .» Licet unum bonum conjugii hic solummodo reponat, scilicet vitationem fornicationis, ista tamen sunt, scilicet intentio sobolis, fides tori, id est ne fornicentur, et figura veri conjugii Christi et Ecclesiae. Quando enim Deus primum feminam junxit viro, de costa viri formatam, figuravit Ecclesiam jungendam Christo de latere ejus in cruce formatam. Nec ita vir et uxor conveniant (sicut quidam [Col. 0156B] pseudo praedicant) sine commistione, velut frater et soror cohabitent; sed vir reddat debitum uxori: similiter autem et uxor reddat debitum viro. Sciens hoc quia mulier non habet potestatem sui corporis, ut si velit contineat, sed vir. Similiter et vir non habet potestatem sui corporis, sed mulier, id est neuter potestatem habet continendi 109 sine consensu alterius. Et propterea nolite fraudare invicem, id est non subtrahat se alter alteri in opere conjugii: nisi forte hoc fiat ex consensu utriusque: et hoc non continue, sed ad tempus, et pro hac causa ut purius vacetis orationi. Quod si legitime nuptos oportet continere, ut digne mereantur orare, multo magis illos qui fornicantur. Et eos qui non solum orant, sed quorum manus etiam Dominica [Col. 0156C] sacra tractant, et populo dispensant. Et, tempore orationis praeterito, revertimini in ipsum opus conjugii, ne vos a legitimo cessantes tentet Satanas, stimulans vos ad illicita. Et hoc dico propter incontinentiam vestram. Scio enim fragilitatem vestram, quae magis per indulgentiam nutrienda est, quam per asperitatem deterrenda. Licet propter vitandam fornicationem concesserim vobis ducere uxorem, hoc tamen dico secundum indulgentiam, ne videar vos intemperate cogere. Non hoc dico secundum imperium, ut hujus rei praeceptum faciam. Si hoc enim praeceptum esset, jam omnes ex necessitate uxores ducerent. Et licet ita vobis indulgeam, tamen ego volo omnes homines esse sicut meipsum: ut quemadmodum ego, sic omnes continerent. Ex hoc [Col. 0156D] verbo intelligitur, Paulus (et hoc testatur Ambrosius) virgo fuisse: sed quidam attestantur uxorem eum prius habuisse. Hic etiam objiciunt, quia, ait, volo continere omnes, quod conjugium destruere vellet, sed nihil est: quia si omnes exemplo Pauli continerent, ipsi idem aliquos ex seipsis conjugia inire cogerent, ne bonum Dei institutum periret. Dicit etiam bene Augustinus (lib. De bono conjugii, cap. 10) , quia si omnes essent sicut Paulus, cito civitas Dei et numerus fratrum impleretur.

Ne iterum, quia dixerat: Volo vos esse sicut me, putarent se non salvari, nisi per continentiam assimilarentur ei, contra hoc ait Paulus: Licet dicam quod vellem vos imitari me per continentiam, [Col. 0157A] tamen unusquisque vestrum habet proprium donum, sufficiens sibi ad salutem: quod ego fortassis non habeo. Et hoc donum habet ex Deo. Alius quidem sic, quia largus in eleemosyna. Alius vero sic, quasi fortis in patientia, magnus in oratione. Sic dico de conjugatis. Hoc autem dico non nuptis, id est virginibus in utroque sexu, et viduis in utroque sexu, quia bonum est illis si sic continendo permaneant: sicut plures, et ego contineo. Quod si non se continent, id est continere nolunt, vel non possunt: secundum indulgentiam dico nubant: ideo nubere hujusmodi concedo: quia melius est nubere (non dico quam fornicari), sed (quod minus est) quam uri, id est desideriis libidinis agitari et vinci. Non nuptis et viduis alterum secundum indulgentiam alterum secundum [Col. 0157B] consilium dico: sed his qui matrimonio juncti sunt: non solum dico sed praecipio, non ego, sed Dominus, id est non mea auctoritate, sed Domini praecipientis in Evangelio, uxorem non discedere a viro. Hoc praeceptum quia satis notum erat, imperfectum posuit, praetermittens hoc nisi causa fornicationis. Quod si uxor a viro discesserit, propter fornicationem aut per consensum continentiae, praecipio illam manere innuptam, aut reconciliari viro suo. Et vir similiter non dimittat uxorem, nisi propter causam praemissam fornicationis. Hic iterum praeceptum imperfectum posuit, quia praemiserat. Et est ita intelligendum: Vir non dimittat uxorem nisi propter fornicationem; quam si propter hoc dimiserit, maneat innuptus, [Col. 0157C] vel uxori reconcilietur. In libro B. Ambrosii hoc tamen invenitur: ideo non totum de viro praeceptum esse quod de muliere: quia uxor membrum viri est, et penitus viro subjecta: quare si a viro discedit, non licet adhaerere alteri. Sed vir, quia sub se uxorem habet, et ubique dominatur ei: ideo licere viro si justa causa ab uxore discesserit, ducere alteram quod non licet uxori. His non ego praecipio: nam caeteris tantum ego dico non Dominus, id est ex auctoritate mea. Non quod Dominus non consentiat, sed quia auctoritatem ejus de hac re in Scriptura non invenio. Caeteris dico, id est fideli et infideli, et econverso lege conjugii junctis. Hoc utique dico quod si quis fratrer fidelis habet infidelem uxorem, 110 et haec [Col. 0157D] infidelis consentit habitare cum illo fideli, non dimittat illam, nec quia fidelis est aspernetur eam infidelem, et econverso. Si qua mulier fidelis habet virum infidelem, et hic infidelis consentit habitare cum illa fideli, non dimittat virum. Vere fidelis mulier non debet dimittere virum infidelem. Nam plerumque vir infidelis sanctificatus, id est fidelis factus est, per mulierem fidelem, cohabitantem ei, et saepius commonentem eum ad fidem. Vel aliter: Fidelis mulier non dimittat virum infidelem, nam vir infidelis in ipso opere conjugii sanctificatus, id est mundus, est, et hoc per mulierem fidelem, id est per virtutem, fidei quam habet mulier. Et iterum: Vir fidelis non dimittat uxorem infidelem. Nam plerumque mulier infidelis sanctificata est accepta fide [Col. 0158A] per virum fidelem, inde docentem eam. Vel aliter: Mulier infidelis in ipso coitu sanctificata et munda est, praevalente fide viri sui. Non debent utique vicissim se dimittere propter praemissa, sed simul manere: quia alioquin, id est, si alter alterum dimiserit, filii vestri essent immundi, id est non legitimi, sed spurii. Si enim connubium solvitur, legitimum fuisse non creditur; et ideo filii non legitimi si se dimittunt, filii sunt immundi: sed nunc, id est, si cohabitant: filii sunt sancti, id est, judicantur legitimi. Vel aliter: Ideo non separemini, alioquin, id est, si aliter fiat, filii vestri essent immundi, id est in infidelitate permanerent. Si enim alter parentum, cum infidelis esset, ad fidem transiret, filii utique illi parenti adhaererent, qui in priori secta remaneret: [Col. 0158B] in qua filii nati essent, et in qua consuevissent. Et ideo amore filiorum bonum est parentes simul manere. Filii utique vestri essent immundi per infidelitatem. Sed nunc si simul manserint parentes, sunt sancti, id est per fidem purificati. Praecipio ne fidelis, sive vir, sive mulier, separetur ab infideli. Quod si infidelis, vel vir, vel uxor, discedit, et non consentit habitare cum fideli, discedat: non sequatur eum qui fidelis est. Ideo dico permittatur infidelis discedere, remanente fideli: Nam frater, aut soror fidelis, non est subjectus servituti in rebus ejusmodi, quae fidem ejus destruant. Debent utique alter alteri subservire lege conjugii, sed non contra fidem. Dico si discedit discedat: sed tamen mallem vos in pace cohabitare. Nam deus vocavit nos ad [Col. 0158C] fidem in pace, id est, ut conjugii copulam non rumperemus. Si enim nollet nos remanere in conjugio, prius utique amovendi eramus a conjugio, et deinde vocandi ad fidem.

Notandum, quaedam esse in quibus Deus vocat hominem: in illis, scilicet opus quorum non contradicit fidei: ut Petrum in piscatione, cui post vocationem ad piscandum reverti licuit. Alia sunt a quibus vocat, ad quae post fidem reverti non licet, ut Matthaeum a teloneo vocatum, nec ad opus telonei postea reversum. Inde apparet, quia fides Christi nemini statum priorem aufert, solummodo fidem non destruat. In pace propterea vobis cohabitandum est, quia unde scis, tu, mulier fidelis, si salvum [Col. 0158D] facies virum infidelem? Aut unde scis, tu, vir fidelis, si salvam facies mulierem infidelem? nisi sic ambulet quisque vestrum, sicut Deus divisim proposuit unicuique vestrum. Viro scilicet, ut regat uxorem, uxori ut subserviat viro: et unde adhuc hoc scitis nisi ambulet quisque vestrum ita sicut Deus vocavit unumquemque, ut si in conjugio vocatus fuit, maneat in conjugio? Si simul habitaveritis tunc sciri poterit, an fidelis infidelem lucrabitur: sed si separamini, quomodo hoc scietur? Et hoc dico vobis in conjugio simul manere, sicut in omnibus Ecclesiis doceo. Hoc ideo dicit, quia imponebant ei quidam quod Corinthiis (quia nimis carnales erant) conjugia indulgebat, quae ab aliis Ecclesiis penitus interdicebat. Sicut modo dixit non esse [Col. 0159A] mutandum statum conjugii propter fidem, sic per simile alios status, in quibus vocati sunt, concedit; salva tamen integritate fidei. Et illud: Sicut in omnibus Ecclesiis doceo, sequenti litterae 111 conjungit, ita: Qui vocatus est in conjugio, permaneat in eo. Et sicut ego in omnibus Ecclesiis doceo: Si aliquis circumcisus vocatus est, id est, in ritibus Judaeorum qui fidem non violant, ille non cogatur adducere praeputium, id est morem gentilitatis, ut cogatur uti cibis, quos non consueverunt, qui nec nocent, nec adjuvant comesi, vel non comesi. Iterum si aliquis vocatus est in praeputio, id est in gentilitate, non circumcidatur, id est non cogatur sequi ritus Judaei. Neuter utique cogendus est, quia nec circumcisio aliquid est, nec praeputium aliquid [Col. 0159B] est, id est nec abstinere nec comedere hos cibos prodest, vel nocet ad beatitudinem, sed solummodo observatio mandatorum Dei ad habendam beatitudinem sufficit. Et sicut de circumciso et preputiato hoc universaliter dico, quod unusquisque veniens ad fidem, permaneat in eo statu in quo vocatus est; et sciat hunc statum vocationem Dei, quia (sicut supra dixi) si Deus hunc statum negligeret, nunquam vocasset eum ad fidem, quandiu in eo fuisset, et ideo si tu vocatus es servus, non sit tibi curae manere in servitute; sed et si potes liber fieri aliquo modo, magis utere ipsa servitute, quia quanto plus nunc deprimeris, tanto plus in futuro exaltaberis. Ideo dico magis utere servitute; quia ille qui vocatus est servus manens in Domino, hic est [Col. 0159C] libertus, id est servus Domini; et similiter servus est Christi ille, qui liber vocatus est. Servus et libertus hic idem significant, sed honestius vocabulum servo dedit, ut magis alliceret eum sibi. Quod quia uterque servi estis Christi, propterea nolite fieri servi hominum; ita quod in vobis pereat servitus Christi; et est praemissa causa: empti enim estis pretio sanguinis Christi. Et licet dicam, nolite fieri servi hominum; tamen unusquisque frater, id est fidelis vocatus est in servitute vel in libertate, in hoc maneat, et ita quod apud Deum. Propter vitandam fornicationem, concessit superius unumquemque voluntatem habere suam. Dedit etiam praeceptum Domini de conjugatis, ne a se invicem discederent. Dedit praeceptum suum de his quorum [Col. 0159D] alter esset fidelis, ne ab infideli discederet.

Sed quia praeceptum permanendi in virginitate non dederat, quaerere possent Corinthii, quare hoc praeterisset. Ad hoc respondet Paulus. Littera sic jungitur: De conjugatis praeceptum Domini; de his autem quorum alter fidelis est, meum praeceptum dedi. Sed de virginibus praeceptum ideo non determino; quia inde praeceptum Domini non habeo. Non enim invenio in scriptis, Dominum praecepisse ut omnes perseverent in virginitate: et quia praeceptum Domini super hoc non habeo, propterea do consilium illud supradictum: Bonum est virginibus, si sic permaneant ut ego, etc.; nunc autem consilium istud approbat, dicens: Hoc utique consilium [Col. 0160A] meum tenendum est. Hoc enim dico, tanquam misericordiam consecutus a Domino. Misericordiam vocat hic et remissionem peccatorum, et maxime apostolatum suum, quod utrumque per gratiam accepit a Domino. Ita misericordiam consecutus sum, ut sim fidelis in commisso apostolatu: fideliter enim dispenso mysteria fidei credita mihi a Deo, in quo quia fidelis sum, non est ambigendum, quin utile sit consilium meum. Et quia fidelis sum, ergo secundum fidem existimo hoc praedictum consilium esse bonum, scilicet permanere in virginitate, si possunt, ut ego. Bonum utique, est propter vitandam necessitatem instantem, id est, quae quotidie instat conjugatis in nutriendis filiis, et in se alterutrum sustentandis, etc. Majus bonum est virginitatis [Col. 0160B] beatitudo permanens, quae merito virginitatis acquiritur, quam vitare penurias mundi, sed infirmis auditoribus temporale bonum virginitatis praetendit. Quia enim carnales, erant, sciebat eos magis utilitate carnis posse ad bonum induci, quam utilitate spiritus; quia spirituales non erant. Hoc ideo existimo bonum esse, quoniam ita est in rei veritate. Quod sic ait: Bonum est homini utriusque sexus sic esse permanere, scilicet in virginitate vel continentia.

112 Quia adeo bonum continentiae praetulerat, ne ideo putarent conjugati debere solvi matrimonia, et continere, contra hoc Paulus opponens ait: Licet dixerim bonum esse sectari castitatem, tamen si alligatus es uxori, noli quaerere solutionem, bona enim est castitas conjugalis. Opposita sententia. [Col. 0160C] Sed quia melior est continentia vidualis, si solutus es ab uxore, noli iterum quaerere uxorem, sed contine. Iterum ne innupti dicerent: Verum quidem est quod conjugati non debent dissolvi, sed nos qui in lege conjugii non tenemur, peccatum facimus si nupserimus? contra hoc Paulus: Licet bonum sit homini esse in castitate, tamen si tu vir acceperis uxorem, non peccasti; et si virgo nupserit, non peccavit. Sed licet virginibus sine peccato nubere liceat, tamen si nupserint, habebunt tribulationem carnis hujusmodi, id est, quae sequitur modum conjugii, scilicet gemitus ventris, nutrimenta filiorum, et similia. Conjugatae habebunt quidem tribulationem carnis, sed ego vobis virginitatem custodire volentibus parco, dum ad ea vos provoco, quae tribulationes [Col. 0160D] carnis et memoratas sollicitudines excludunt. Postquam concessit, ut quae nolunt continere nubant, determinat quomodo secundum salutem animae in conjugio se debeant habere, dicens: Quia sine peccato accipere uxorem concessi, itaque, id est, ut sine peccato maneatis in conjugio, determino vobis, ut qui habent uxores, sint tanquam non habentes, id est, non magis voluptati quam Deo inservientes. Et qui flent de damnis saecularibus, sic foris fleant ut interius per spem gaudeant; et qui gaudent ex prosperitate temporali, ut intus spiritualiter timeant, nec dolent se corrumpendos felicitati, nec adversitati frangendos. Quod autem sic se habere debeant hoc dico, fratres, quia tempus istud breve est, et in [Col. 0161A] proximo est finis. Unde quia tempus breve est, hoc est reliquum, id est, hoc solum saluti relinquitur, ut qui habent uxores, sint tanquam non habentes; et qui flent, tanquam non flentes; et qui gaudent, tanquam non gaudentes, ut quidquid in hoc mundo est pro parvitate temporis potius non esse videatur quam esse; et qui emunt, sint tanquam non possidentes, id est utantur velut sine quibus non possunt, sed non delectentur; et qui utuntur hoc mundo, faciant tanquam non utantur, id est totum ex necessitate, nihil ex delectatione: propterea sic respuendus est mundus, quia figura hujus mundi praeterit. Mundus quidem non praeteribit, sed formae substantiarum ejus destruentur, ut aurum rubore perdito redibit in terram, et caetera similiter. Damnatis enim [Col. 0161B] impiis, figura hujus mundi mundanorum ignium conflagratione peribit, sicut factum est mundanarum aquarum inundatione diluvium. Et quia figura mundi praeterit, ideo volo vos esse sine sollicitudine, ne gravati terrenis damnum coelestium incurratis. Sine sollicitudine dicit, ut conjugati quantum possunt exonerent se mundanis. Continentes sint expertes totius mundanae sollicitudinis.

Et ita exsequitur dicens: Volo quidem omnes esse sine sollicitudine, sed tamen alter expeditior est ad hoc, alter impeditior. Qui enim sine uxore est, virgo, vel continens sollicitus est, id est sollicitus esse potest in his quae sunt Domini, id est quae ad Deum pertinent. Licet etiam esse sollicitum, quomodo placeat Domino. Ubi ait: Sollicitus est quae sunt Domini, [Col. 0161C] intelligit de his quae saluti sufficiunt, et sine quibus nemo salvatur. Ubi ait: Quomodo placeat Deo, intelligit illam summam perfectionem, cui non sufficit hoc solum, quod necessarium est saluti, nisi bona sua pauperibus disperserit, mundum deseruerit, nudus nudam crucem secutus sit. Qui sine uxore est, sic ei licet: qui autem cum uxore est, cogente necessitate sollicitus est de his quae sunt mundi, ut ministret uxori et pueris, sine quibus durare nequeunt. Sollicitus etiam est quomodo placeat uxori, dando monilia, 113 praeparando ornamenta, et sic divisus est, quia ex maxima parte distrahitur in cultu uxoris, et cultura familiae: et satis modica pars ejus obsequio Dei relinquitur. Sicut vir continens cogitat ea quae [Col. 0161D] sunt Domini: sic etiam mulier quae innupta est, id est virgo et vidua, cogitat ea quae sunt Domini: ut sit sancta et corpore et spiritu, id est per utramque integritatem corporis et spiritus. Ea vero quae nupta est, cogitat ea quae sunt mundi, id est necessaria domui, et quomodo placeat viro in superfluis; et cum ita commendem vobis continentibus continentiae bonum, porro, id est non aliter, hoc dico, quam ad utilitatem vestram, scilicet non ut per hoc injiciam vobis laqueum, cogens vos vovere virginitatem, quod votum postea frangatis: sed hoc dico, hortando vos ad id, quod est honestum, id est a contagione alienum, et quod praebeat facultatem obsecrandi vos Domino sine impedimento [Col. 0162A] tribulationis carnis. Per hoc enim potestis observare munditiam vestram, cum ad hoc non impediat vos tribulatio carnis, quae conjugatas premit. Fortassis dicerent parentes: Virginibus quidem nubere licet, sed nostra culpa est quod filias nostras, ut in virginitate maneant, non cogimus. Contra hoc Paulus ait: Licet continentes dixerim habere facultatem ut sine impedimento serviant Domino, quod non habent conjugatae, tamen si quis pater existimat se videri turpem, id est timet se infamari super, id est, de virgine sua volente nubere: quod illa sit non solum adulta: sed et superadulta: et si ita oportet fieri, quia nisi maritetur, in proximo est infamia, faciat pater quod vult filia. In hoc enim non peccat pater, si nubat filia, quae mavult conjugium quam [Col. 0162B] castitatem. Iterum, quia quidam patres filias in proposito virginitatis manere volentes, cupiditate dotis, et ut habeant incrementum generis, et pro hujusmodi cogunt violenter nubere, interdicit Paulus, ne hoc fiat. Littera sic jungitur: De Patre qui filiam volentem permittit nubere, dico quod non peccat: nam de illo qui filiam volentem concedit manere in virginitate, quid aliud dicam, nisi quod benefacit? Ille utique qui statuit in corde suo, id est qui rationabili disponit concilio: ille dico firmus, et perdurans, in hoc non utique habens necessitatem praedictam: quia de filia non timet infamiam: sed habens potestatem suae voluntatis efficiendae, quia filia consentit: et qui hoc non solum statuit: sed etiam judicavit, id est deliberationes [Col. 0162C] in corde suo fecit: considerando pondus conjugii, admirando decus virginitatis. Hic utique si judicavit servare virginem suam, benefacit, dum eam volentem in virginitate custodit. Quandoquidem qui volentem permittit nubere, non peccat: et qui nolentem nubere bene facit, si conservat in virginitate. Igitur et qui matrimonio jungit virginem suam, ita volentem bene facit: et qui non jungit nolentem jungi, bene et melius facit. Sicut de virginibus dixi, non peccat quae nubit: et quae non nubit, melius facit: sic de mulieribus, quod illa quae viro juncta est non peccat: sed quae in castitate manserit, beatior erit. Quod ita ait: Mulier alligata est viro, quanto tempore vivit vir ejus. Quod si dormierit vir ejus, liberata est a lege viri. Et licet nubere cui [Col. 0162D] vult, tantummodo in Domino, id est legali more conjugii. Sed quamvis liceat ei nubere: tamen erit perfectior si permanserit sic, id est innupta, agens secundum consilium meum. Quid inde dicerent illi, si tu ita consulis? Ad hoc Paulus: Non est spernendum consilium meum: quia puto quod sicut alii apostoli: sic et ego habeam spiritum Dei, et per spiritum, gratiam consilii.

«De his autem, quae idolis sacrificantur, scimus quia omnes scientiam habemus: scientia inflat, charitas vero aedificat. 114 Si quis autem se existimat scire aliquid, nondum cognovit quem admodum oporteat eum scire. Si quis autem diligit [Col. 0163A] Deum, hic cognitus est ab eo. De escis autem quae idolis immolantur, scimus quia nihil est idolum in mundo: et quod nullus Deus nisi unus. Nam et si sunt qui dicantur dii, sive in coelo, sive in terra (si quidem sunt dii multi, et domini multi) nobis tamen unus Deus, Pater ex quo omnia, et nos in illo: et unus Dominus Jesus Christus, per quem omnia et nos per ipsum, sed non in omnibus est scientia. Quidam autem cum conscientia usque nunc idoli, quasi idolothytum manducant; et conscientia ipsorum cum sit infirma, polluitur; esca autem nos non commendat Deo. Neque enim si non manducaverimus, deficiemus; neque si manducaverimus, abundabimus. Videte autem ne forte haec licentia vestra offendiculum fiat infirmis. [Col. 0163B] Si quis enim viderit eum, qui habet scientiam in idolio recumbentem: nonne conscientia ejus, cum sit infirma, aedificabitur ad manducandum idolothyta? Et peribit infirmus in tua conscientia frater propter quem Christus mortuus est? Sic autem peccantes in fratres, et percutientes conscientiam eorum infirmam, in Christum peccatis. Quapropter si esca scandalizat fratrem meum, non manducabo carnem in aeternum, ne fratrem meum scandalizem.»

Error erat in Corinthiis de usu ciborum. Quidam enim scientes omnia esse munda, sana fide comedebant omnia. Hi autem qui fide infirmi erant, cum [Col. 0163C] viderent prudentiores se idolothyta comedere, credebant eos sub veneratione idoli sic agere, et dicebant: Bonum est ut revertamur ad idolothyta. Nisi enim intelligerent aliquid esse idolum, non comederent immolata illis hi, qui inter nos prudentiores sunt. Cum autem sic quidam eorum errarent nolebant tamen desistere prudentiores a cibis illis, et sic percutiebant conscientias infirmorum. Et de hujusmodi incipit hic Paulus dicens: De conjugiis per epistolam interrogastis me: sed de his quae sacrificantur idolis, nihil requisistis a me: nec oportuit, quia scimus, id est et vos scitis et ego scio; et cum aequaliter sciamus, non oportuit vos quaerere a me: et hoc dicit ironice. Scimus utique de his, quia omnes non hanc solam, sed habemus quamcunque [Col. 0163D] scientiam. Modo improbat hanc scientiam, per malum quod inde sequitur, dicens nos utique scimus: sed scientia ista non satis laudanda est: quia inflat, id est facit vos superbire contra infirmos fratres, in quibus non ex charitate agitis, sed male: quia charitas aedificat, nutriens virtutes in perfectionis consummationem, et ideo scientia vestra inflat, quia non contemperatur charitate. Improbavit scientiam eorum per malum superbiae, consequens illam; nunc ipsam scientiam: ostendens eos inscientes, in quo se existimant esse scientes. Licet dixerim vos scientes, tamen si quis existimat se scire aliquid, uti vos, sine charitate; profecto hic mundum cognovit ad quem modum oporteat eum scire. [Col. 0164A] Modus enim hic est, scientiam contemperari charitate. Opposita sententia: Qui inflatur, scientiae modum non cognovit: sed si quis diligit Deum, quia habet charitatem proximi, hic utique cognitus et approbatus est a Deo. Nunc determinat scientiam eorum, in quo laudanda sit, et in quo reprobanda dicens: Scimus quod diligens Deum, a Deo cognoscitur. De escis autem quae immolantur idolis, scimus, id est, vos fide firmi mecum scitis, quod idolum nihil est in mundo, id est in creatione mundi. Deus quidem lapidem vel lignum unde formatur idolum, creavit, sed facturam idoli non fecit. Non enim creaturae illi ex Deo hoc provenit, ut dicatur idolum, sed ab artifice. Et hoc etiam scitis, quod non est ullus Deus nisi unus solus, unde constat idolum non [Col. 0164B] esse Deum. Vere unus tantum est Deus. Nam et si sunt qui dicantur dii: sive in coelo, ut angeli; sive in terra, ut apostoli; juxta illud: «Ego dixi: Dii estis (Psal. XXVXI, 1) .» Bene dico dicantur dii, qui, siquidem in veritate sunt multi dii: et in diis multi domini, 115 ut in coelo archangeli dominantur angelis, in terra apostoli martyribus. Licet utique sint multi dii, nobis tamen est unus Deus Pater, ex quo in principio creata sunt omnia, et nos creati subsistimus in illo per gubernationem ejus; et unus Deus est Dominus Jesus Christus. Et bene de unitate Christi cum Patre subdidit. De hoc enim haesitabant Corinthii, per quem Jesum Christum facta sunt omnia. Pater enim omnia condidit in Filio, et nos per ipsum Christum mediantem sumus in Deo. Sed licet [Col. 0164C] in his sanam habeamus scientiam, tamen non in omnibus scientia nostra aeque perfecta. Vere non in omnibus; quidam enim non integrae fidei, conscientia idoli manente usque nunc, qua idolum venerandum esse credunt, manducant quasi idolothytum, id est immolata idolo sub veneratione idoli. Et hoc faciendo polluitur conscientia ipsorum, cum sit infirma pro imperfectione fidei: illos quidem polluit esca, qua utuntur, quia nos vident uti, sed illa esca non commendat nos Deo. Nunquam enim propter hanc escam chariores erimus Deo. Quare non in hoc deberemus offendere. Vere haec esca non commendat nos Deo: nam si non manducaverimus hanc escam neque ideo deficiemus a Deo, neque si manducaverimus, propterea abundabimus in bono. Et quandoquidem [Col. 0164D] nil impedit abstinere, nil adjuvat comedere: Videte ergo, ne forte haec licentia vestra noceat. Licet utique secundum sanam fidem vestram, sed non ita licet ut per hoc fiat offendiculum infirmis fratribus, quod contuitu nostro manducando idolothyta peccent, quia sub veneratione idoli. Propterea dico ne fiat offendiculum; quia si quis non sanae fidei viderit eum recumbentem in idolo, id est in loco ubi immolatur idolo; eum dico qui habet scientiam quod omnis creatura Dei munda sit, nec contaminetur propter idolum si sana fides sit, videns hoc infirmus, nonne conscientia ejus cum sit infirma animabitur exemplo tuo ad manducandum idolothyta, sub veneratione idoli? Et sic per infirmam conscientiam [Col. 0165A] peribit infirmus frater in tua scientia, cujus exemplo comedit.

Nec hoc leve putes, quia hic est frater, propter quem Christus mortuus est, et propter quem modicum cibum non vis dimittere, nihil tibi conferentem? Et quia in tua scientia peribit frater, peccas in fratrem. Sic autem peccantes in fratres, et percutientes, cibo vestro infirmam conscientiam eorum, peccatis contra Christum qui mortuus est propter infirmum. Quapropter, id est, quia peccare in fratrem, peccare est in Christum, si esca mea scandalizat fratrem meum, non manducabo carnem in aeternum. Verum quidem est, quia in aeternitate nemo utetur cibo carnis, sed ideo sic ait ut magis deterreat a scandalo fratris, cum dicit: Quia si in aeternum [Col. 0165B] cibus carnis comederetur sibi, respueret eum ne poneret offendiculum fratri, ideo nollem in aeternum manducare carnem. Non ideo solum ne fratrem meum peccare facerem, sed ne eum scandalizem, id est saltem animo contristem.

«Non sum liber? Non sum apostolus? Nonne Christum Jesum Dominum nostrum vidi? Nonne opus meum vos estis in Domino? Et si aliis non sum apostolus, sed tamen vobis sum: nam signaculum apostolatus mei vos estis in Domino. Mea defensio apud eos qui me interrogant, haec est. Nunquid non habemus potestatem manducandi et bibendi? Nunquid non habemus potestatem mulierem sororem circumducendi, sicut et [Col. 0165C] caeteri apostoli, et fratres Domini, et Cephas? Aut solus ego et Barnabas, non habemus potestatem hoc operandi? Quis militat suis stipendiis unquam? Quis plantat vineam, et de fructu ejus non edit? Quis pascit gregem, et de lacte gregis non manducat? Nunquid secundum hominem haec dico? An et lex haec non dicit? Scriptum est enim in lege Moysi: «Non alligabis os bovi trituranti (Deut. XXV, 4; I Tim. V, 18) .» Nunquid de bobus cura est Deo? An propter nos utique hoc dicit? Nam propter nos scripta sunt, quoniam 116 debet in spe qui arat arare; et qui triturat, in spe fructus percipiendi. Si nos vobis spiritualia seminavimus, magnum est si nos carnalia vestra metamus? Si alii potestatis vestrae [Col. 0165D] participes sunt, quare non potius nos? sed non usi sumus hac potestate. Sed omnia sustinemus, ne quod offendiculum demus Evangelio Christi. Nescitis, quoniam qui in sacrario operantur, quae de sacrario sunt, edunt? Et qui altari deserviunt, cum altari participant? Ita et Dominus ordinavit his qui Evangelium annuntiant, de Evangelio vivere. Ego autem nullo horum usus sum. Non autem scripsi haec, ut ita fiant in me. Bonum est enim mihi magis mori, quam ut gloriam meam quis evacuet. Nam si evangelizavero, non est mihi gloria: necessitas enim mihi incumbit: vae enim mihi est, si non evangelizavero. Si enim volens hoc ago, mercedem habeo; si autem invitus, [Col. 0166A] dispensatio mihi credita est. Quae est ergo merces mea? Ut Evangelium praedicans, sine sumptu ponam Evangelium, ut non abutar potestate mea in Evangelio. Nam cum liber essem ex omnibus, omnium me servum feci, ut plures lucrifacerem. Et factus sum Judaeis tanquam Judaeus, ut Judaeos lucrarer; iis qui sub lege sunt, quasi sub lege essem (cum ipse non essem sub lege), ut eos qui sub lege erant lucrifacerem; iis qui sine lege erant, tanquam sine lege essem (cum sine lege Dei non essem, sed in lege essem Christi), ut lucrifacerem eos, qui sine lege erant. Factus sum infirmis infirmus, ut infirmos lucrifacerem. Omnibus omnia factus sum, ut omnes facerem salvos. Omnia autem facio propter Evangelium, ut particeps ejus [Col. 0166B] efficiar. Nescitis, quod hi qui in stadio currunt, omnes quidem currunt, sed unus accipit bravium? Sic currite ut comprehendatis. Omnis autem qui in agone contendit, ab omnibus se abstinet: et illi quidem ut corruptibilem coronam accipiant, nos autem incorruptam. Ego igitur sic curro, non quasi in incertum; sic pugno, non quasi aerem verberans; sed castigo corpus meum, et in servitutem redigo, ne forte cum aliis praedicaverim, ipse reprobus efficiar.»

Dissuadet iterum ab offendiculo fratris dicens: Licet sana sit fides vestra, debetis tamen abstinere a cibis pro quibus offenditur infirmitas fratris; quemadmodum videtis me, qui cum habeam potestatem [Col. 0166C] accipiendi temporalia a Corinthiis, quibus praedico, nolo tamen offendiculum praebere infirmitati eorum. Et quod posset accipere ab eis jure praedicationis praemittit, dicens: Possum quidem a vobis carnalia accipere, si voluero; quia nonne sum ego liber? Nonne habeo libertatem illam quam habent alii apostoli, qui de praedicatione sumptus accipiunt? Sic ideo ait, quia bonum suum illi pseudo verterant in malum dicentes: Ideo non a vobis necessaria accipit; quia scit se non esse apostolum, cum illi solum sint apostoli, qui cum Christo in terris conversati sunt, hic autem non vidit eum. Vere liber sum, ut alii: Nonne ego sum apostolus? Non, dicerent illi; quia non vidisti Christum. Contra hoc Paulus: Sum [Col. 0166D] utique apostolus. Nonne vidi Christum Dominum nostrum? Vidit eum in hora vocationis, quando dictum est ei: «Saule, Saule, quid me persequeris?» (Act. IX, 4.) Vidit iterum eum, quando illi oranti in templo dictum est: «Portabis nomen meum in gentibus,» etc. (Act. XXIII, 11.) Sum apostolus, quia vidi Christum. Sum etiam ideo, quia nonne opus meum, id est mei apostolatus vos estis: et hoc in Domino, cujus gratia in me, et in vobis operatur, sine omni merito. Vos utique estis meum opus in Domino quia etsi, id est licet, aliis non sum apostolus (quod utique sum), sed tamen vobis apostolus sum. Vere vobis praecipue. Nam vos estis signaculum apostolatus mei, id est quia signatae et expressae sunt in vobis gratiae Dei, per ministerium mei apostolatus. [Col. 0167A] Ideo vos estis approbatio apostolatus mei: et hoc totum in Domino, quia et apostolatus mei et gratiae vobis datae sunt, per misericordiam Dei. Hoc ideo dicebat, quia Corinthii acceperant diversas gratias, ut curationes, et genera linguarum, quam gratiam aliis praeferebant, cum esset minima, 117 ut ipse dicturus est. Et quod per gratias acceptas estis signaculum mei apostolatus, haec est mea defensio, id est, per hoc defendor et comprobor esse apostolus apud eos, qui me interrogant, id est, qui dubitant de me; quia non corpore cum Christo conversatus sim, utrum sim apostolus, an non. Postquam probavit se apostolum, probat quod jure apostolatus possit accipere temporalia ab his, quibus ministrat spiritualia, dicens: Quandoquidem (sicut [Col. 0167B] probatum est) apostolus sum. Nunquid non habemus potestatem manducandi et bibendi apud eos quibus praedicamus? Et nunquid non habemus potestatem circumducendi mulierem, id est, ut circumquaque nobiscum ducamus mulieres, quae nobis de suis temporalibus ministrent. Mulierem dico non in opere carnis, sed fide et pia conversatione sororem. Hanc formam habendi fideles mulieres in comitatu suo traxerunt apostoli a Domino Jesu, qui ideo mulieres secum cohabitare voluit, ut ostenderet sicut virum, ita se redimere mulierem. Unde quidam dubii erant propterea, quia mulier causa fuit totius perditionis. Nunquid, inquam, possumus hoc sicut et caeteri apostoli possunt; etiam fratres Domini, scilicet, Jacobus Hierosolymitanus, et Judas Zelotes, [Col. 0167C] qui Jacobi frater dicitur, et sicut Cephas, id est, Petrus qui utique mulieres in suo comitatu habuit? Et cum omnes habeant, aut ego solus et Barnabas, qui mecum laborat in Evangelio, non habemus potestatem operandi hoc, id est, ut quemadmodum alii, sic et nos accipiamus a subditis? Quod licitum sit ei accipere probat, et humanis rationibus, et per legem veterem, et per Evangelium, dicens: Vere debemus ex licito hoc operari. Quis enim unquam militat in castris, vivens de propriis stipendiis? Lex militiae non patitur hoc. Et, quis plantat vineam, et non edit fructum ejus? Et, quis pascit gregem, et non manducat de lacte gregis? Sed, nunquid secundum hominem, id est, secundum humanas rationes dico, et approbo hoc quod carnalia a subditis accipere [Col. 0167D] debeam? Dico etiam hoc per legem; quia an etiam lex haec non dicit? Dicit utique, quia sic scriptum est in lege Moysi: Non alligabis os bovi trituranti (Deut. XXV, 4; I Tim. V, 18) in area, sed comedet de his quae triturat.

Diceret carnalis: Quid ad te? De bove enim hoc praeceptum est, non de homine. Contra hoc Paulus: Nunquid Deo cura est bobus in lege, ut de eis praeceptum ibi posuerit? De bobus utique non est haec cura Deo. Sed an propter nos utique hoc dicit? Vere propter nos: nam etiam haec alia propter nos scripta sunt, scilicet, quod ille, qui arat, debet arare in spe percipiendi temporales fructus, et ille qui triturat, in spe percipiendi fructus triturat. Arare dicit spinas [Col. 0168A] infidelitatis eradicare de bono fidei, eum qui infidelis est excolere. Triturare dicit, postquam jam sunt in Ecclesia, accepta fide triturat eos praedicator, separans grana a paleis, bonos a malis. Et qui arat, et qui triturat, meretur accipere temporalia. Probat iterum idem aliis rationibus dicens: Et si nos praedicatores seminavimus vobis spiritualia, magnum est modo, id est, nullius pretii reputari debet si nos metamus a vobis vestra carnalia? Et si alii, id est pseudodoctores, sunt participes vestrae rei, ita ut potestati suae faciant de vestris quod placet, quare non potius nos, qui sanam doctrinam ministramus? Probato quod sit apostolus, et quod lege ministerii potestatem habeat accipiendi ab eis, tandem venit ad illud, propter quod incoepit dicens: Licet apostoli [Col. 0168B] essemus et potestatem ex apostolatu haberemus, tamen non sumus usi hac potestate, ut aliquid a vobis acciperemus.

Dicerent illi: Fortasse non indiguistis. Egemus utique, sed tamen sustinemus omnia, famem, sitim, nuditatem. Propterea ne demus aliquid offendiculum Evangelio Christi, id est, ne in aliquo videamur impedire bonum nostrae praedicationis. Timebat Paulus in hac re 118 plura offendicula; quia si acciperet ab eis qui minus erant avari, mallent non audire praedicationem, quam dare temporalia. Praeterea, quia si Paulus acciperet, acciperent similiter pseudo: qui licet Paulo adversarentur, tamen in hoc et in quibusdam eum sequebantur, non audentes facere [Col. 0168C] quod Paulus non accipiebat; qui si exemplo Pauli occasionem accipiendi haberent, pro paucis cibis (quia gulosi erant) absolverent eos a magnis peccatis, et hac occasione ipsi Corinthii securius peccarent. Non utimur potestate, ne faciamus offendiculum. Ideo enim non dimittimus quin nobis liceat: nescitis enim, quod qui in sacrario, id est in opere templi, ut in cortinis, vel in aliqua reparatione operantur, edunt illa quae sunt de sacrario? Sacrarium dicitur quasi secretarium post altare. Et, an nescitis, quod sacerdotes qui deserviunt altari, partem capiunt cum altario? Pars enim super altare comburebatur, et pars sacerdotibus in cibos reservabatur. Vel aliter, ut illud praemissum de gentilibus dicamus: Nescitis quoniam hi qui operantur [Col. 0168D] in sacrario gentilium, edunt ea quae sunt de sacrario? Et qui serviunt altari Judaeorum, participantur cum altario? ita, id est eodem ordine, vivere, scilicet, de praedicatione, ordinavit Dominus his qui annuntiant Evangelium, ubi ait in Evangelio. «Edentes et bibentes quae apud illos sunt (Luc, X, 7) ,» etc. Et licet Dominus sic ordinaverit, tamen ego non sum usus aliquo horum, vel cibo, vel potu, vel tegumento.

Dicerent illi: Callide Paulus agit ita loquens, ut quod prius simpliciter non accepit, modo duplicatum recipiat. Contra hoc Paulus: Licet ita scribam, tamen non ideo scripsi haec, scilicet, me non fuisse usum aliquo horum, ut ita fiant in me deinceps id [Col. 0169A] est, ut quod prius non coepi, modo multiplicatum recipiam: ideo nec feci, nec amodo volo fieri in me, quia magis bonum est mihi mori nedum pati penuriam, quam ut quis evacuet gloriam meam, id est remunerationem quam exspecto de Evangelio. Si enim cum offendiculo fratris evangelizarem, gloriam utique meriti mei evacuarem. Vel ita: Bonum est mihi magis mori, quam modo moriar. Nunc enim multis tribulationibus morior, sed mallem adhuc majori egestate mori, quam ut quis evacuet gloriam meam. Vere gloria mea ne evacuetur timendum mihi est. Nam si ego evangelizavero sic, id est cum offendiculo fratris, cupiditate accipiendi sumptus a vobis, jam non est mihi gloria, sed perit remuneratio mei. Vere non debetur mihi gloria: nam necessitas, [Col. 0169B] id est egestas incumbit mihi quae me evangelizare cogit, ut sic habeam stipendia. Vere necessitas incumbit: nam si non evangelizavero, est mihi vae, id est dolor egestatis, famis scilicet et nuditatis. Si ex necessitate evangelizavero, non est mihi gloria. Si autem hoc ago volens, id est ex voluntate tantum, non pro cupiditate sumptuum: tunc habeo mercedem mei Evangelii. Vel aliter, ad hoc quod superius dixit: Malo mori, quam gloriam meam evacuari.

Diceret aliquis: Si Evangelium tuum res talis esset, pro qua, si non fieret, non deficeremus; vel pro qua, si sit, non in melius abundemus, ut esset idolothyta sana fide comedere, credi posset quod gloria tua periret, si cum offendiculo fratris evangelizares. [Col. 0169C] Sed quia Evangelium tuum res tantae dignitatis est, per quam salventur homines, non est credibile quod pro offensione infirmi fratris pereat gloria tua de Evangelio. Evacuabitur pro certo, ait Paulus: Nam si evangelizavero tantum, et ab offendiculo fratris non declinavero, non erit mihi gloria pro solo evangelizare. Nullius enim meriti est sic evangelizare, ut offensionem fratris non caveamus. Vere non est multum evangelizare solummodo. Nam necessitas evangelizandi incumbit mihi, ex injuncto officio. Et vere necessitas officii mei evangelizare me cogit. Nam vae, id est, damnatio mihi est si non evangelizavero. Et inde palam est quod non est tanti evangelizare, cujus gloria propter offendiculum fratris non pereat. Si ex necessitate [Col. 0169D] 119 ministerii mei tantum evangelizavero, non est mihi gloria: sed si hoc ago volens, non ut cupiditate sumptus fratrem offendam, tunc habeo ego de Evangelio meo mercedem. Sed si hoc facio invitus, id est necessitate coactus, parvipendens offendere fratrem, hoc quidem verum est quod dispensatio donorum Dei credita est mihi, id est quod non minus propter peccatum meum dispensat Deus gratias suas, sed tamen sine mercede mea. In hoc verbo mihi invito et peccanti per offendiculum fratris credita est dispensatio gratiarum Dei, accipiunt sancti auctoritatem: quod licet minister malus sit, dona tamen Dei per eum dispensata non minuuntur, propter peccatum illius, sicut nec augentur propter justitiam ejus. Et quia dixi si volens hoc ago, tunc ex voluntate [Col. 0170A] mercedem habeo. Ergo dicamus modo quae est merces mea, id est qualis debet esse voluntas, pro qua mihi merces veniat: talis esse debet voluntas, ut ego praedicans Evangelium ponam, id est collocem Evangelium, et fundamentum ejus constituam, sine sumptu accepto a Corinthiis pro quo offenderentur. Ideo sine sumptu, ut non abutar, id est ut non male utar potestate mea, concessa mihi in Evangelio. Potens enim sum de Evangelio sumptus accipere, sed si fratrem in hoc offendero, male utor hac potestate. Credendum est quod sine sumptu ponam Evangelium, ne offendatur infirmitas auditorum: nam (quod sumptu majus est) cum liber essem ex omnibus, et nulli eorum aliquid deberem, feci me servum omnium, ut sic lucrifacerem plures. Et qui pro utilitate eorum [Col. 0170B] jugum servitutis sub omnibus habui: credendum est quod a sumptu contineam, timens offensionem fratris, pro quo lucrando servum me exhibui. Vere servum omnium me feci; nam Judaeorum, Samaritanorum, gentilium, et infirmorum fratrum. Quod ita exsequitur: Factus sum Judaeis tanquam Judaeus, condescendens ritibus eorum, abstinendo a carnibus a quibus abstinebant, ut sic lucrarer Judaeos, libentius mihi acquiescentes, quia ritus eorum non aspernarer. His etiam qui sub lege sunt, id est Samaritanis, qui quinque libros Moysi tenent, sed prophetas non habent, factus sum quasi sub lege essem: cum tamen ipse non essem sub lege; sed ideo feci ut hoc modo lucrifacerem eos qui erant sub lege, id est Samaritanos. Samaritani sunt quos rex Assyriorum [Col. 0170C] captivitatis filiis Israel posuit ad incolenda loca Samariae, et sunt ex origine Persarum (IV Reg. XVII, 24) ; qui quinque libros Moysi receperunt, cum multis tribulationibus vexaret eos Deus, quia terram populi sui Israel sibi illicite usurpassent. His etiam qui erant sine lege, id est gentilibus, factus sum tanquam essem sine lege, coutens cibis eorum et asserens Deum elegisse eos, cum tamen non essem sine lege Dei, sed essem in lege Christi; sic ideo factus sum ut lucrifacerem gentiles qui erant sine lege. Factus sum etiam infirmis fratribus infirmus: abstinens a licitis cibis, ne generarem offendiculum eorum infirmitati, ut sic lucrifacerem infirmos. Et quid enumerem singula? Omnibus factus sum omnia: [Col. 0170D] perfectus perfectis; et sic in singulis, ut omnes salvos facerem. Haec autem omnia facio propter collocandum Evangelium; quod nisi sic facerem, evacuaretur propter offendicula fratrum. Propter Evangelium ideo, ut efficiar particeps ejus, id est ut partem capiam remunerationis, quam Evangelium attestatur, et fidelibus promittit. Hic totum quod de se induxit adaptavit. Quasi diceret: Quemadmodum omnibus omnia factus sum propter Evangelium, sic et compatimini infirmitati fratrum ut participes sitis promissae beatitudinis. Dixi abstinendum esse vobis a licitis, causa infirmorum fratrum, sicut ego apostolus vester a licitis abstineo, ne dem offendiculum Evangelio Christi; quod totum ideo facio: ut accipere merear quod exspecto. Inductus exemplo eorum [Col. 0171A] qui, ut temporalem coronam accipiant, abstinent ab omnibus quae ad accipiendam coronam 120 eos impediant. Quia an nescitis quod hi qui in stadio currunt, omnes quidem currunt, sed unus accipit bravium, id est coronam vel praemium cursus? Stadium dicitur spatium ducentorum et viginti quinque passuum, quantum Hercules uno anhelitu cucurrit, et non respiravit; et dicitur stadium a stando, quia statur in fine cursus. Quandoquidem currentes in stadio sollicite intendunt ad accipiendum bravium, sic ergo currite abstinendo ab omnibus quae impedire vos possunt, ut omnes comprehendatis bravium aeternae felicitatis. Si enim omnes hic currunt ubi unus tantum accipit bravium, multo sollicitius currere debetis, ubi omnes aeternum bravium accipietis. Sic utique currere debetis abstinendo ab [Col. 0171B] omni quod vos impedire possit. Nam omnis ille qui contendit in agone, id est in certamine cursus, abstinet se ab omnibus impedientibus cursum. Et illi quidem currentes in stadio sic se abstinent, ut accipiant corruptibilem coronam: nos accepturi incorruptibilem, longe amplius abstinere nos debemus, quanto digniori corona remunerabimur. Et quia incorruptam coronam exspecto, igitur ego sic curro, non quasi in incertum. Ille currit in incertum qui modo male, modo bene agit. Cum enim bene agit, sperat se accepturum; quando vero male, diffidit. Currere dicit bene operari, sine impedimento illatae tribulationis: Pugnare dicit quando infertur tribulatio, et fortiter resistit. Sic etiam pugno non quasi [Col. 0171C] verberans aerem, ut quod bene dicam, opere in me non compleam: qui enim in vanum verba dicit, aerem solum verberare dicitur. Vel ita: Non quasi aerem verberans, id est non frustra ictus meos projiciens, sicut ille qui pugnat cum hoste, quando, projecto ictu, non tangit hostem, dicitur verberare aerem; sed ego conterens hostem, non verbero aerem, sed castigo corpus meum, id est carnis concupiscentias comprimo: et ita quod corpus redigo in servitutem, id est ut caro non solum non repugnet, sed etiam serviat spiritui. Ideo sic castigo et redigo, ne forte contingat quod contingere posset, ut, cum aliis praedicaverim, ipse efficiar reprobus et damnabilis. Ubi ait ne forte, bene ostendit Deum sic eligere suos ut non cogat eos: ne libertatem arbitrii [Col. 0171D] in eis destruat, quin si velint iterum cadere, possint.

«Nolo enim vos ignorare, fratres, quoniam patres nostri omnes sub nube fuerunt, et omnes mare transierunt, et omnes in Moyse baptizati sunt in nube et in mari (Exod. XIII, 21) . Et omnes eamdem escam spiritalem manducaverunt, et omnes eumdem potum spiritalem biberunt. Bibebant autem de spiritali, consequente eos petra. Petra autem erat Christus. Sed non in pluribus eorum beneplacitum est Deo. Nam prostrati sunt in deserto (Num. XXVI, 65) . Haec autem in figura facta sunt nostri, ut non simus concupiscentes malorum, sicut et illi concupierunt (Psal. CV, 11) ; [Col. 0172A] neque idololatrae efficiamini sicut quidam ex ipsis, quemadmodum scriptum est: Sedit populus manducare et bibere, et surrexerunt ludere (Exod. XXXII, 6) . Neque fornicemur, sicut quidam ex ipsis fornicati sunt (Num. XXV, 1) , et ceciderunt una die viginti tria millia. Neque tentemus Christum, sicut quidam eorum tentaverunt, et a serpentibus perierunt (Num. XXI, 6) . Neque murmuraveritis, sicut quidam eorum murmuraverunt, et perierunt ab exterminatore. Haec autem omnia in figura contingebant illis; scripta sunt autem ad correptionem nostram, in quos fines saeculorum devenerunt. Itaque qui se existimat stare, videat ne cadat. Tentatio vos non apprehendat, nisi humana. Fidelis autem Deus est, qui non patietur [Col. 0172B] vos tentari supra id quod potestis, sed faciet etiam cum tentatione proventum, ut possitis sustinere. Propter quod charissimi mihi, fugite ab idolorum cultura. Ut prudentibus loquor: Vos ipsi judicate quae dico. Calix benedictionis cui benedicimus, nonne communicatio sanguinis Christi est? Et panis quem frangimus nonne participatio corporis Domini est? Quoniam unus panis, et unum corpus multi sumus: omnes 121 quidem de uno pane, et de uno calice participamus. Videte Israel secundum carnem: nonne qui edunt hostias, participes sunt altaris? Quid ergo? Dico quod idolis immolatum sit aliquid, aut quod idolum sit aliquid? Sed quae immolant gentes, «daemoniis immolant, et non Deo (Deut. XXXII, 17) .» [Col. 0172C] Nolo autem vos socios fieri daemoniorum. Non potestis calicem Domini bibere, et calicem daemoniorum: non potestis mensae Domini participes esse, et mensae daemoniorum. An aemulamur Dominum? Nunquid fortiores illo sumus? Omnia mihi licent, sed non omnia expediunt. Omnia mihi licent, sed non omnia aedificant. Nemo quod suum est quaerat, sed quod alterius. Omne quod in macello venit, manducate, nihil interrogantes propter conscientiam. «Domini est terra, et plenitudo ejus (Psal. XXV, 1) .» Si quis vocat vos infidelium ad coenam, et vultis ire: omne quod vobis apponitur, manducate, nihil interrogantes propter conscientiam. Si quis autem dixerit: Hoc immolatum est idolis: nolite manducare propter illum, qui indicavit, [Col. 0172D] et propter conscientiam. Conscientiam autem dico, non tuam sed alterius. Ut quid enim libertas mea judicatur ab aliena conscientia? Si ego cum gratia participo, quid blasphemor pro eo, quod gratias ago? «Sive ergo manducatis, sive bibitis, vel aliud quid facitis, omnia in gloriam Dei facite (Coloss. III, 17) .» Sine offensione estote Judaeis et gentibus et Ecclesiae Dei: sicut et ego per omnia omnibus placeo, non quaerens quod mihi utile est, sed quod multis, ut salvi fiant.»

Quia Paulus dixerat: Castigo corpus meum, etc., ne ipse reprobus efficiar, ad hoc diceret aliquis: Quare tantopere laboras, ne reproberis? Non enim [Col. 0173A] credendum est Deum leviter reprobare nos, quibus baptismum, fidem et caetera sacramenta Ecclesiae contulit, etiamsi injuste aliquando simus operati. Contra hoc Paulus probat nihil valere ad salutem sacramenta, si desint bona opera. Patres enim Veteris Testamenti eadem quae habemus in veritate, habuerunt in figura; sed quia male operati sunt, non profuerunt illis sacramenta; sic nec nobis proderunt, si mala fuerint opera nostra. Littera sic jungitur: Propterea tantopere laboro, ne reprobus efficiar. Video enim non mihi sufficere accepta sacramenta, si defuerint opera; quemadmodum nec patribus nostris sub Veteri non suffecerunt, quia male operati sunt. Quod ut videatis, nolo vos ignorare, o fratres, quoniam patres nostri, id est Judaei, qui nos [Col. 0173B] in cultu Dei praecesserunt, et docuerunt, et quorum figurae veritatem nostram genuere. Illi, inquam, patres omnes, nullo separato, fuerunt sub nube. Nubes illa quae inter Aegyptios et Judaeos posita fuit usque ad mare Rubrum, significavit divinam misericordiam, quae catechumenos protegit, donec veniant ad baptismum. Et omnes patres nostri transierunt mare Rubrum, ita et nos omnes per baptismum transimus; et omnes patres nostri in Moyse, id est in regimine Moysi baptizati sunt, id est profecti sunt in nube, separante eos ab Aegyptiis, et in maris transitu. Baptizati dicit, cum nec ista vox de illis tunc dicta sit, nec mare illud veritas baptismi fuerit, quia figura tantum, sed nomen significatae rei, pro ipso significante ponit; quia quemadmodum illi in [Col. 0173C] ducatu Moysi protecti sunt, longe melius nos duce Christo protegimur in baptismo, in quo nobis peccata remittit, et liberum arbitrium nostrum confortat ut possit resistere diabolo male suadenti. Ideo etiam ait, baptizati sunt; quia quam efficax nobis est baptismus ad salutem, sic esset eis transitus maris, si credentes mandatis Dei obedirent. Et omnes patres nostri manducaverunt eamdem escam, id est manna. Escam dico spiritualem, id est spiritualis escae corporis et sanguinis Christi significativam. Ideo etiam spiritualem; quia quod esca corporis et sanguinis Christi facit in nobis, idem prodesset eis ad salutem manna illud, si in bono perstitissent. Non quod aliud fuerit quam manna. Et omnes biberunt [Col. 0173D] eumdem potum, id est aquam fluentem de petra: potum dico spiritualem; quia potum 122 sanguinis Christi figurantem, et idem in fide valentem eis si boni essent. Nec semel inde biberunt, sed bibebant assidue de petra, id est de aqua manante de petra consequente eos, quia quocunque ibant in deserto, aqua illa sequebatur illos. Petra dico spirituali, id est spiritualem petram Christum significante. Quare non semel, sed continue bibebant; quia non sufficit nobis qui quotidie in peccatum labimur semel sumere sanguinem Christi, quia sicut quotidie cadimus, sic jugi medicamine egemus. Petra autem illa unde manabat aqua, erat Christus, de cujus latere fluxit aqua nostrae regenerationis. Et licet tot sacramenta habuerint patres nostri, tamen non in pluribus [Col. 0174A] eorum beneplacitum est Deo; quia peccando, datis sacramentis indignos se fecerunt. Vere plures eorum non placuerunt Deo: nam prostrati sunt in deserto, provocantes super se iram Dei male agendo. Et haec praedicta non solum causa eorum facta sunt, sed etiam in figura nostri. In omnibus enim praedictis figurata est veritas sacramentorum, quae data est nobis per Christum. Ideo in figura nostri facta sunt, ut non simus concupiscentes malorum, sicut et illi multoties mala concupierunt.

Hic Paulus se inserit eis, ut melius eos retrahat, peccata quorum compatiendo sua facit. Nunc quaedam peccata Judaeorum reponit, quae vidit in Corinthiis esse, dicens: Ne sitis concupiscentes malorum, scilicet, neque efficiamini idololatrae. Hic jam [Col. 0174B] separat se ab illis quibus in idololatria non consensit, ne, inquam, sitis idololatrae sicut quidam eorum fuerunt. Corinthii autem idololatrae erant; quia vel sub veneratione idoli idolothyta comedebant; vel non curantes offendere fratrem manducando idolothyta, causa erant quare infirmus frater idololatra esset, et sic de idololatria accusabiles. Idololatrae fuerunt quidam Judaeorum, quemadmodum de eis scriptum est in Exodo: Sedit populus Judaeorum manducare et bibere, quae immolaverunt vitulo conflatili, et postea surrexerunt ludere (Exod. XXXII, 6) , id est choreas ducere, et caetera coram idolo. Vel surrexerunt ludere, id est idolum adorare: quod ludus et derisio videbatur de his, qui per tot miracula erant instructi. [Col. 0174C] Neque fornicemur, sicut quidam ex ipsis fornicati sunt cum Madianitis, et propterea ceciderunt viginti tria millia (Num. XXV, 1) . Fornicatio erat in Corinthiis, ut in eo qui duxerat uxorem patris, cujus per consensum alii erant rei. Neque tentemus Christum, sicut quidam eorum tentaverunt, dicentes: «Nunquid poterit Deus parare mensam in deserto (Psal. LXXVII, 19) »; et illi perierunt a serpentibus, ven enantibus eos, donec Moyses serpentem aereum erexit in ligno, quem qui Judaeorum videbat, ea die a laesione serpentum securus erat: qui serpens significavit Christum secundum humanitatem, ut idem in Evangelio perhibet: «Sicut exaltavit Moyses serpentem in deserto, sic oportet exaltari Filium hominis (Joan. III, 14) .» Tentabant Corinthii Deum, [Col. 0174D] dum de resurrectione dubitabant, quasi Deus non posset, quidquid ex bonitate vellet. Neque murmuraveritis, quod utique faciebant Corinthii, quorum quidam dicebant Paulum non esse apostolum, et similia: sicut quidam Judaeorum murmuraverunt, ut filii Core et Dathan et Abiron, dicentes Moysen non ex praecepto Dei consecrare Aaron in sacerdotem, sed pro exaltatione sui generis; et ideo perierunt ab exterminatore, id est a percutiente angelo.

Notandum est quod, quia Judaei rudes erant, nec spiritualia capere possent; ideo in carnalibus servire Deo propositum fuit illis. Et sicut in carnali servitute offendentes, secundum carnem puniebantur; sic et nos quibus spiritualia data sunt, si in eis offendimus, secundum animam puniemur. Non solum [Col. 0175A] praedicta sacramenta in figura nostri praecesserunt, sed etiam haec omnia, et peccata, et poenae peccatorum contingebant illis in figura nostri; quia si illi 123 manentes in umbra, pro transgressu umbrae damnati sunt, quanto magis nos, si in ipsa veritate peccamus? Non solum haec illis in figura nostri contigere, sed etiam scripta sunt haec ad correptionem nostram, ut per exempla eorum corripiamur. Nostram dico, in quos devenerunt fines saeculorum; quia quantumcunque duratura sint haec saecula, nos tamen fines habemus; quia hi ritus, qui per Evangelium dati sunt, fiunt ultimi ritus. Et ipsi, quandiu mundus erit, non finientur. Vel ita: In nos devenerunt fines saeculorum, quia finita est omnis saecularitas, scilicet veterum rituum carnalitas, et [Col. 0175B] tradita est nobis ipsa veritas. Quandoquidem priora sacramenta patribus nostris nihil profuerunt propter peccatum, et haec ad nostram doctrinam scripta sunt.

Itaque, id est propterea ille vestrum qui se existimat stare, scilicet qui sane intelligit de creaturis Dei, sibique licere omnia, videat ne cadat per offendiculum fratris. Et, ne in hoc verbo quia dixerat videat ne cadat, turbarentur Corinthii, scientes justum etiam septies in die cadere, determinat Paulus de quo casu intelligat, dicens: Videat quisque ne cadat, sic ut non apprehendat vos tentatio, id est delectatio peccati, nisi quae sit humana, id est necessitate carnis veniens, scilicet venialis. Quod ad vos pertinet, videte ut faciatis; quia Deus fidelis est et verax in promissis, qui fideles suos in nullo deserit; [Col. 0175C] qui Deus non patietur vos tentari supra id quod pati potestis. Secundum enim quod videt fortitudinem vel teneritatem cujusque, tribulationes disponit. Nec solum non patietur vos supra modum tentari, sed etiam faciet vobis cum tentatione proventum, id est et augmentum virtutis qua perseveretis, et augmentum tribulationis: faciet, dico, ita ut vos possitis sustinere, ne in tribulatione deficiatis.

Propter quod, id est quia videndum est stanti, ne cadat, et Deus praesto est qui manum porrigat. Ideo fugite a cultura idolorum; si hoc facitis, tunc eritis mihi charissimi. Fugere a cultura idolorum dicit et infirmis qui sub veneratione idoli comedebant, et his qui, licet sanae fidei essent, tamen causa erant qua fratrum infirmitas corrumperetur. Et ut fugiatis [Col. 0175D] a cultura idolorum, rem subtilem dicturus sum, in qua loquor vobis non ut simplicibus, sed ut prudentibus; et ideo vos ipsi judicate, id est quanto subtilius potestis, apud vos discutite hoc quod vobis dico. Summam sententiae breviter extra colligamus: Ideo fugere debetis a cultura idolorum; quia, sicut ille qui corpori et sanguini Christi communicat, unum quodammodo fit cum Christo, sic ille qui communicat idolo, idolothyta comedendo incorporatur diabolo.

Nunc litteram exponamus: Fugiendum vobis est a cultura idolorum, quia calix, id est sanguis Christi. Calix dico benedictionis, per quem benedictiones gratiarum accipimus: quia per sanguinem Christi, [Col. 0176A] si digne sumimus, et a prioribus peccatis liberamur, et contra venientia confortamur; cui calici nos benedicimus, laudantes eum, quod nunquam hujusmodi calix fuerit, qui et a peccatis liberaret, et ne ultra peccaremus confortaret. Vel calix benedictionis, id est quem ipse Deus benedicit et consecrat, et cui nos benedicimus per officium nostrum: Deus enim hoc efficit per sacerdotem ministrum. Hic itaque calix nonne est communicatio sanguinis Christi? id est: nonne per sanguinem assumptum unimur Christo, ipsique conformamur? Et panis, id est verum corpus Christi, qui sub specie sola panis accipitur. Panis dico quem nos in altari frangimus, ut quod unum est in veritate (licet ita videatur), scindi tamen non potest, dividentes significemus nos, qui diversae [Col. 0176B] personae sumus, unum fieri in Christo. Hic, inquam, panis quem frangimus, nonne est participatio corporis Domini? id est: nonne per hoc corpus Deum in nobis capimus, eumque nobis incorporamus? Ideo in duabus substantiis, corporis scilicet et sanguinis sacrificium 124 hoc Deus instituit; ut per carnem in altari traditam ostenderet se redimere carnem nostram, per haec sacramenta in incorruptionem quandoque transferendam; et per sanguinem quem tradit, insinuaret se similiter redimisse animam nostram; ad quod de anima insinuandum: quia re incorporali uti non potuit, digne per sanguinem, qui sedes animae dicitur, animam figuravit. Nec in duas substantias distribuit, ut diversas partes ejus intelligeret. Qui enim sanguinem tantum, vel corpus solum, [Col. 0176C] totum accipit: qui utrumque accipit, non magis per utrumque, quam per alterum accipit. Quod corpus sicut vera caro Christi est sub specie panis, ita per solam speciem atteritur, diminuitur, in partes dividitur, cum in veritate incorruptibile, indivisibile, impotens diminui permaneat. Vere per acceptionem sanguinis et corporis Christi unimur Christo; quoniam multi sumus unus panis, id est sicut in pane diversa grana in unitatem panis transeunt, ita et nos unimur fide, spe et charitate. Sumus etiam multi unum corpus secundum diversitatem membrorum sibi invicem in unitate dilectionis subservientium. Nos omnes sumus unus panis et unum corpus: qui participamus de uno pane et de uno calice, id est de corpore et sanguine Christi per [Col. 0176D] quem counimur Christo, incorporantes eum nobis.

Modo secundum Ambrosium, quod sequitur dicamus: O Israel, id est o fidelis anima, quae Deum intueris, quod in spiritualibus modo vobis ostendi, videte idem fieri secundum carnem, id est per carnalem participationem idolothyti diabolo communicare. Nonne enim qui edunt hostias immolatas diabolo, participes sunt altaris diaboli? id est: nonne communicant ipsi diabolo per hoc quod participant quae super altare idoli immolantur? Quemadmodum in spiritualibus, sic in carnalibus quin fiat, negari non potest. Quia dico comedentes immolata idolo participare diabolo, ergo quid dico, id est an hoc dicere existimor quod immolatum idolis sit aliquid aliud [Col. 0177A] quam esset priusquam immolaretur? Absit hoc ut videar hoc dicere quod idolum sit aliquid aliud quam lapis vel lignum, vel illud unde fabricatum est! quia per immolata ipsi dico hominem uniri diabolico. Non utique dico quod immolatum idolis, vel idolum aliquid sit quod prius non fuerit; sed hoc dico, quod gentes quae immolant haec, immolant illa daemoniis, et per hoc uniuntur ipsis, non per carnem immolatam, quod aliud sit quam caro, neque per idolum, quod aliud sit quam prius fuerit. Daemoniis immolant, et non Deo: quare diabolo sese incorporant. Vel aliter (ut extra librum adaptationem similitudinis accipiamus), ita: Quia communicantes corpori et sanguini Christi uniuntur Christo, ita per simile participantes immolatis idolo uniuntur diabolo. [Col. 0177B] Et hoc extra litteram accipiamus, ut quod per spiritualia ostendit, in carnalibus videatis: Videte modo Israel, id est Judaicum populum, secundum carnem, id est secundum carnales ritus agentem. Nonne enim qui apud Judaeos edunt hostias immolatas Deo, participes sunt altaris, id est participant Deo cui immolant in altari? Eodem modo qui edunt idolothyta, participes sunt diaboli. Et hoc extra librum.

Sequens littera sic jungitur: Quandoquidem dico comdentem idolothyta participare diabolo, ergo quid videor dicere? Sequens littera non mutatur. Propterea volo vos fugere a cultura idolorum, quia nolo vos fieri socios daemoniorum, sicut probatum est [Col. 0177C] esse eos qui idolothyta comedunt. Ideo essetis socii daemoniorum, nisi idola fugiatis, quia non potestis bibere calicem daemoniorum et calicem Domini. Et non potestis esse participes mensae Domini et mensae daemoniorum. Debemus fugere a cultura idolorum, ne associemur daemoniis. Debemus etiam ideo, quia participando mensae daemoniorum, aemulamur, id est invidemus Domino, cujus regnum ex 125 nobis ipsis, et imitatoribus nostris diminuimus. Sed an aemulamur Dominum? Malo utique nostro invidemus ei, quia nunquid fortiores illo sumus? Qui autem fortiori se invidet, male agit, quia opprimitur ab illo.

Dicerent ad haec, qui sana fide idolum illique immolata nihil esse crederent. Videris, Paule, intelligere immolata idolo aliquid esse, cum nos propterea [Col. 0177D] dicas fieri socios daemoniorum. Absit hoc! ait Paulus. Hoc enim plane profiteor, quod omnia ista licita sunt mihi, et cuicunque sanam fidem habenti ex fide comedere, sed tamen ideo non licere, quod non omnia expediunt, sed potius beatitudinem per offendiculum fratris impediunt. Iterum idem, omnia utique mihi licent, secundum sanam fidem, sed non omnia aedificant proximum, et in eo quod destruunt eum, non licent. Et quia ad aedificationem proximi omnia agenda sunt, propterea nemo quaerat quod suum est tantum, et non proximi, sed quaerat quod alterius, id est quod ad aedificationem proximi valet.

Quia modo dixit secundum fidem licere, propter offendiculum fratris non licere. Determinat modum quando his cibis uti liceat, et quando non, dicens: [Col. 0178A] Ne in praedictis offendatis, sic discernite: Omne quod in macello venit, id est venditur, manducate, nihil interrogantes propter conscientiam, quam in sequentibus determinabit. Manducate omnia, quia Domini est terra et plenitudo ejus (Psalm. XXV, 1) . Si quis autem infidelium vocat vos ad prandium, et vultis ire, quod bene licet (quia de infidelibus non habemus judicare) omne quod vobis apponitur manducate, nihil interrogantes propter conscientiam, quam iterum determinabit, vos nihil interrogetis. Sed si quis dixerit vobis: Hoc est immolatum idolis, nolite illud manducare propter illum qui indicavit, et propter conscientiam, quam nunc determinat. Conscientiam autem dico non tuam, qui fide sanus es, sed propter conscientiam alterius, id est infirmi fratris, [Col. 0178B] ne offendat te. Dixit conscientiam, primum notans conscientiam Judaei qui, si videat Christianum idolothyta comedentem, dicet non adhaerendum esse Christianae fidei; quia revertuntur ad culturam idoli. Secundo conscientiam gentilis, qui videns illud idem dicet: Quare dimitterem idola mea, cum Christiani ad ea revertantur? Tertio conscientiam infirmi fratris, propter causam saepe dictam. Propter conscientiam alterius abstinere debes. Quia ut quid libertas mea, id est hoc quod mihi ex sana fide licet, judicatur, id est judicabilis fiat et damnabilis ab aliena conscientia, id est propter infirmam conscientiam fratris. Et si ego participo idolothytis cum gratia, id est comedens in nomine Domini, quare blasphemor, id est cur me blasphemabilem exhibeo, pro [Col. 0178C] eo quod gratias ago? Putat enim me infirmus vel infidelis idola venerari, cum ago gratias Deo. Quandoquidem conscientia nullius laedenda est, ergo sive manducatis, sive bibitis, vel aliud quid facitis, haec et omnia facite, non in licentiam fidei vestrae, sed in gloriam Dei, ut nemo juste vel injuste possit calumniari fidem Christi. Et ut in gloriam Dei omnia faciatis, estote sine offensione Judaeis et gentibus, et Ecclesiae Dei, id est infirmis fratribus, sicut supra determinatum est. Estote dico et sicut ego placeo, id est placere laboro omnibus per omnia, non quaerens quod mihi solum utile est, sed quod utile sit multis, ut sic salvi fiant multi per me. Et ut multis utiles sitis, estote in hac re imitatores mei. Quod si mei [Col. 0178D] eritis et Christi, sicut et ego Christi imitator sum.

«Imitatores mei estote, sicut et ego Christi. Laudo autem vos, fratres, quod per omnia mei memores estis; et sicut tradidi vobis praecepta mea tenetis. Volo autem vos scire, quod omnis viri caput Christus est; caput autem mulieris vir (Ephes. V, 23) caput vero Christi, Deus. 126 Omnis vir orans aut prophetans, velato capite, deturpat caput suum. Omnis autem mulier orans aut prophetans, non velato capite, deturpat caput suum: unum est enim, ac si decalvetur. Nam si non velatur mulier, tondeatur. Si vero turpe est mulieri tonderi aut decalvari, velet caput suum. Vir quidem non debet velare caput suum; quoniam imago et gloria [Col. 0179A] Dei est, mulier autem gloria viri est. Non enim vir ex muliere est, sed mulier ex viro. Etenim non est creatus vir propter mulierem, sed mulier propter virum. Ideo debet mulier velamen habere super caput suum, et propter angelos. Verumtamen neque vir sine muliere, neque mulier sine viro, in Domino. Nam sicut mulier de viro, ita et vir per mulierem: omnia autem ex Deo. Vos ipsi judidicate: decet mulierem non velatam orare Deum? Nec ipsa natura docet vos, quod vir quidem si comam nutriat, ignominia est illi: mulier vero si comam nutriat, gloria est illi; quoniam capilli pro velamine ei dati sunt. Si quis autem videtur contentiosus esse, nos talem consuetudinem non habemus, neque Ecclesia Dei. Hoc autem praecipio: [Col. 0179B] non laudans, quod non in melius, sed in deterius convenitis. Primum quidem convenientibus vobis in Ecclesiam, audio scissuras esse inter vos, et ex parte credo. Nam oportet et haereses esse, ut et qui probati sunt, manifesti fiant in vobis. Convenientibus ergo vobis in unum, jam non est Dominicam coenam manducare. Unusquisque enim suam coenam praesumit ad manducandum. Et alius quidem esurit, alius autem ebrius est. Nunquid domos non habetis, ad manducandum et bibendum? Aut Ecclesiam Dei contemnitis, et confunditis eos qui non habent? Quid dicam vobis? Laudo vos? in hoc non laudo. Ego enim accepi a Domino, quod et tradidi vobis, quoniam Dominus noster Jesus Christus in qua nocte tradebatur, accepit panem, [Col. 0179C] et gratias agens fregit, et dixit: Accipite et manducate: Hoc est corpus meum, quod pro [omnibus] vobis tradetur; hoc facite in meam commemorationem. Similiter et calicem, postquam coenavit, dicens: Hic calix novum testamentum est in meo sanguine; hoc facite, quotiescunque sumitis, in meam commemorationem. Quotiescunque enim manducabitis panem hunc, et calicem bibetis, mortem Domini annuntiabitis, donec veniat. «Itaque quicunque manducaverit panem, vel biberit calicem Domini indigne, reus erit corporis et sanguinis Domini (Joan. VI, 59) .» Probet autem seipsum homo, et sic de pane illo edat, et de calice bibat. Qui enim manducat et bibit indigne, judicium [Col. 0179D] sibi manducat et bibit, non dijudicans corpus Domini. Ideo inter vos multi infirmi et imbecilles, et dormiunt multi. Quia si nosmetipsos dijudicaremus, non utique judicaremur. Dum judicamur autem, a Domino corripimur, ut non cum hoc mundo damnemur. Itaque, fratres mei, cum convenitis ad manducandum, invicem exspectate. Si quis esurit, domi manducet, ut non in judicium conveniatis. Caetera autem cum venero disponam.»

Postquam de immolatis idolo reprehendit eos ne vel sub offendiculo fratris, vel sub veneratione idoli participarent illis, transit ad aliud, quod nimis impudice consueverant, scilicet ut viri velato capite orarent in Ecclesia; mulieres vero denudato: quod [Col. 0180A] ne ulterius fiat in eis, prohibet et lege conditionis eorum et auctoritate sanctorum, et quia natura repugnat. Littera sic jungitur: De hoc quod vel sub veneratione idoli, vel sub offendiculo fratris idolothyta comeditis, vos reprehendo. De hoc autem laudo vos, o fratres, quod estis memores mei per omnia quae imperavi vobis. Memores ideo; quia, sicut tradidi vobis praecepta mea, sic tenetis nihil inexpletum praetermittentes. Et hoc totum ironice; quia mandatum ejus vix in aliquo tenuerant. Sed licet ita laudem vos, in eo tamen vitupero, quod vir velato capite, mulier nudato, deturpat se. Sed praemittit rationes, quibus sic non debere fieri approbet, dicens: Ne tam perverso more deturpetis capita vestra, volo vos scire quod Christus caput est [Col. 0180B] 127 omnis viri divitis vel pauperis; a Deo enim principium habet non ab alio. Et quemadmodum in capite omnes sensus habemus, et nullum in corpore praeter tactum, quem habemus iterum in capite; sic omnes sensus nostri consentire, et cooperari debent capiti suo Christo; Christus est caput viri: vir autem caput est mulieris, id est principium. De costa enim viri fabricata est mulier, et sic materiam principii sui traxit a viro: qui vir a Deo tantum habuit principium. Christus est caput viri; Deus vero est caput, id est principium Christi, secundum hominem caput specialiter; quia immunem a peccato per unitam ipsi divinitatem Christum Deus constituit. Secundum Deitatem Deus est caput Christi; quia Filius principium habet a [Col. 0180C] Patre, Pater non ab alio. Et quia vir Christum solummodo caput habet, ideo omnis vir orans in ecclesia Dominicam orationem, vel quaslibet orationes, aut prophetans; prophetare dicit, vel symbolum dicere, in quo carnis resurrectio et vita aeterna, quae futura sunt praedicuntur; vel prophetans, id est legens in ecclesia et revelans quae praeterita sunt vel futura solummodo de Christo; vir ita faciens, deturpat caput suum.

Possemus hic dicere caput viri Christum quem, dum inhoneste agit, quantum ad se deturpare videtur, cujus jussa spernit; sed quia sequens littera sic non patitur, dicimus: Vir velato capite orans deturpat proprium caput, dum libertatem quam habet [Col. 0180D] (quia sub nullo praeter Christum est) tegit velamento: quod signum est erubescendae subjectionis. Vir velato capite orans deturpat proprium caput; sed omnis mulier orans aut prophetans (sicut supra expositum est) non velato capite, deturpat proprium caput, quod semper velare deberet, in signum ejus erubescentiae, quod totius perditionis causa sit mulier, et maxime cum in Ecclesia suo praesentatur judici, cui omne genus hominum infestum fecit, dum diabolo consensit, et ad consentiendum eidem virum impulit. Vere, mulierem non velare caput, est deturpare caput. Nam unum et idem est, quod non velat caput ac si decalvetur, id est capillos in fronte discriminet, cum certum sit quod nolit tonderi. Decalvetur tantum posuit, [Col. 0181A] quod utique habet pro inconvenienti, quia sciebat illas nullo modo velle tonderi. Vere non velare caput est decalvari: nam si non velatur mulier, tondeatur: quod quia nullo modo faciet, sequitur ut non velato capite decalvetur. Ex non velato capite, sequitur necessario vel decalvari, vel tonderi; sed si turpe est mulieri, quod utique dedeceret tonderi, vel decalvari, velet caput suum, quod deceret. Mulier velet caput, sed vir non debet velare caput, quoniam vir est imago Dei, a quo formam et principium habet, et est vir gloria Dei. Si enim bene egerit, gloriatur Deus in eo. Vir est imago et gloria Dei. Sed mulier est gloria viri; quia debet a viro gubernari; et si bene gubernata fuerit, gloriam habet super his quae mulier bene gessit. Vere vir solius [Col. 0181B] Dei gloria est, et mulier gloria viri. Nam vir non est ex muliere, id est in prima conditione vir non habuit originem ex muliere, quae necdum erat; sed mulier principium habuit ex viro, quia de costa Adae aedificata est Eva. Iterum vere vir est gloria tantum Dei, et mulier viri. Etenim vir non est creatus propter mulierem, ut serviret ei, quia Deo soli; sed mulier creata est propter virum, ut omni servitute maneret in adjutorio viri. Et quia mulier ad gloriam viri facta est, et ut semper viro subesset, ideo mulier debet semper habere potestatem, id est signum quod sit alienae potestatis, supra caput, quod velare debet in signum subjectionis; et propter angelos, id est propter doctores Ecclesiae, qui angeli dicuntur, quia Dei nuntii sunt, ne visa lascivia impudicarum [Col. 0181C] mulierum, illicite moveantur ad eas. Vel propter angelos Dei, qui praesentes sunt in omnibus Ecclesiae sacramentis, ne offendantur intemperantia tantae libidinis. Vel propter angelos, id est propter patriarchas et priores sanctos, qui ne hoc fieret prohibuerunt. Quia modo adeo depresserat muliebrem sexum, sic per omnia 128 viro indigniorem factum. Nunc relevat et consolatur eum, dicens: Licet in prima creatione vir mulierem praecesserit, tamen in sequenti successione generandi, vir et mulier pares sunt; quia neque vir sine muliere, neque mulier sine viro generare queunt, sed participatione alterius aequaliter generat uterque. Nec tamen quod ex se procreari possint, sed totum in [Col. 0181D] Domino: Dominus enim per conjunctionem masculi et feminae creat hominem. Vere nec vir sine muliere, nec mulier sine viro: nam sicut mulier generatur de viro; ita et vir generatur per mulierem.

Hic quidam insidiantur verbis Pauli, quare dixerit mulier de viro, vir non de muliere, sed per mulierem, dicentes de solius viri semine concipi puerum sine semine matris, sed tantum per mulierem foveri puerum in utero matris, nec mater habeat ibi semen, sed solam uteri nutrituram. Male exponentes verba Pauli, cum per tam bene sit materiale, quemadmodum de. Licet dicam mulierem generari de viro et e converso, tamen haec et omnia. quaecunque sunt ex Deo sunt; quia nec vir nec mulier per se possunt aliquid sine Deo.

[Col. 0182A] Haec praemissa leguntur sub allegoria sic: Vir qui in prima creatione factus fuit a Deo, in multa rationalitatis fortitudine significat rationem, quae semper regere debet sensualitatem; mulier autem quae non adeo fortis fuit, sicut vir, significat sensualitatem quae, bene gubernata, obedire debet rationi. Quod utique diabolus subtiliter intuens virum se non posse pervertere, cum magis ratione vigeret, quam sensualitate mollesceret; aggressus est mulierem, quam sensit magis sensualitate premi, quam ratione erigi. Et secundum hoc, sic dicimus: Vir non debet velare caput, quoniam vir est imago Dei, id est per vim rationis imaginatur Deum, et per rationem agendo gloria est Dei. Glorificatur enim Deus in bene agentibus servis; mulier autem, id est ipsa [Col. 0182B] sensualitas, gloria est viri per rationem Deum imaginantis: sensualitas enim bene operando consentiens rationi, gloria ejus est. Et licet per virum rationem, per mulierem accipiamus sensualitatem, non tamen negamus quin utrumque sit in utroque, et ratio in muliere vir dicitur; et sensualitas in viro mulier appellatur. Nec sic de ratione et sensualitate hic agimus, quin semper ad ipsas personas respiciamus. Vir debet esse gloria Dei, et mulier viri. Nam vir non est ex muliere, id est rationalitas non debet pendere ex sensualitate, sed mulier ex viro, id est sensualitas ex ratione. Vir utique non est ex muliere. Etenim vir non est creatus, id est ratio non ad hoc data est homini propter mulierem, [Col. 0182C] id est ut sequatur sensualitatem, sed mulier propter virum, id est sensualitas creata est propter obediendum rationi. Et quia mulier propter virum creata est, ideo deberet habere signum potestatis supra caput, et propter angelos, sicut dictum est. Sed licet virum tanta dignitate praetulerim mulieri, tamen neque vir sine muliere, nec mulier sine viro, id est alter non praecedet alterum in Domino, id est in beatitudine, solummodo bene operentur: licet in prima creatione vir mulierem praecesserit, vere alter non praecedet alterum in salvatione; nam illud quod supra dictum est, mulier de viro, vir non de muliere, nihil nocebit, cum in successione generationis vir ita sit de muliere, sicut mulier de viro, licet in prima creatione mulier [Col. 0182D] de viro solo generata sit, omnia autem ex Deo, sicut dictum est.

Probavit secundum ordinem creationis secundum instituta Patrum, virum non debere velari, nec mulierem denudare caput. Probat idem per naturam utriusque: quae viro breviores capillos dedit in signum libertatis; mulieri prolixos in signum velandi pudoris. Licet enim quidam viri longiores habeant, hoc fit per artem, non per naturam. Si vero feminae breviores habeant, hoc est ex aliquo vitio, non ex natura. Littera sic jungitur. 129 Probavi superius per ordinem creationis velandum esse caput mulieris. Nunc vos ipsi, Corinthii, judicate, quod non debere fieri probabo per naturam, Judicate, inquam, an decet mulierem non velatam [Col. 0183A] orare Deum? Non utique; quia nec ipsa natura docet vos sic agere, imo prohibet. Et cum natura prohibeat, si vir quidem nutriat comam, ignominia est illi, quia contra naturam agit. Si vero mulier nutriat comam, gloria est illi; quoniam capilli longi dati sunt ei a natura pro velamine, id est in signum velaminis, quod capiti semper debet supponi. Probavi per ordinem creationis, et per legem naturae, virum non debere caput velare, nec mulierem denudare. Sed si quis inter vos videtur contentiosus, nec consentit nostris rationibus, hoc unum dicemus ei: Frater, nos non habemus talem consuetudinem, nec habuimus in synagoga Judaeorum, neque adhuc habemus in nova Ecclesia Dei, ut vir velato capite, mulier non velato oret. Et quia consuetudo [Col. 0183B] hoc non habuit, nec adhuc habet, propterea, quia admonitione nostra abuteris, jam non solum suadeo, sed ex auctoritate nostra praecipio ne ulterius fiat hoc insuetum.

Postquam ab hoc malo coercuit Corinthios, transit ad alia, in quibus longe deterius offendebant: seducti enim a pseudomagistris, dereliquerant institutionem Pauli, quam eis tradiderat de susceptione corporis et sanguinis Christi. Suaserant enim eis pseudo, quod post coenam communicari deberent: hac enim hora Christus tradiderat haec sacramenta discipulis suis participanda. Unde in multa mala devenerant; quia, cum inter eos essent schismata, ad unitatem corporis Christi accedere praesumebant; et aliud malum, quia prius coenabant et inebriabantur, [Col. 0183C] et hoc in ecclesia et in his coenis eos qui tantos apparatus non habebant, erubescere faciebant, nec indigentibus aliquid ministrabant, et post haec mala mensae Domini se ingerebant. Littera sic jungitur: Hoc quod praemissum est ne fiat praecipio, illud aliud non laudans, sed magis improbans. Hoc scilicet, quod convenitis ad coenam Dominicam, in qua deberetis unum fieri, vos dico non per hoc profecturos in melius, sicut deberetis, sed lapsuros in deterius. Et cum multa sint mala vestra, primum quidem omnium hoc repono, quod, vobis convenientibus in ecclesiam, audio inter vos esse scissuras et discordias, cum Ecclesia unitatem exigat, et, sicut audio, bene credo ex parte, id est propter partem de vobis, quos in schismatibus scio gloriari. Credo utique, [Col. 0183D] nam oportet credere. Nam religiosae personae mandaverunt mihi. Vel ita: scissurae in vobis ideo sunt; nam oportet esse scissuras, id est quaslibet discordias, et (quod majus est) haereses. Necesse est enim ut veniant scandala, ad hoc, ut qui probati sunt et a Deo electi, fiant manifesti in vobis, perdurantes in tentationibus, et ut reprobi fiant similiter manifesti. Quandoquidem scissurae sunt in vobis, ergo convenientibus vobis in unum, qui unitati contradicitis, jam non est, id est, pro sola causa discordiae non licet manducare Dominicam coenam, id est corpus et sanguinem Christi, quae Dominus discipulis in coena tradidit; vel jam, id est in hoc mundo, Dominica coena vobis pro discordia interdicitur, sed in futuro [Col. 0184A] damnabimini penitus. Propter scissuras non licet corpus Christi accipere. Ideo etiam vobis non licet: quia unusquisque vestrum praesumit, id est, praesumendo anticipat propriam coenam, non solum ad apparandum, sed etiam ad comedendum. Et praeterea aliud malum: quia alius quidem (qui non habet unde sibi praeparet) esurit. Iterum aliud malum: Alius autem ebrius est. Sed sic in ecclesia comedentes, nunquid non habetis privatas domos ad manducandum et bibendum? quas si non haberetis, tolerabilius esset in platea comedere. Aut contemnitis 130 Ecclesiam Dei, in qua inebriamini; et confunditis eos, id est verecundiam infertis pauperibus, qui non habent quid sibi praeparent?

Et quia sic impudenter agitis, quid dicam vobis? [Col. 0184B] Certe sine charitate estis, contemptores Dei, sectatores gulae, etc. Laudo ego vos in hoc? utique non laudo, imo vitupero. Vel ita: Laudo vos in quibusdam aliis, sed in hoc nullatenus laudo. Postquam vituperavit in eis ordinem in quo male consueverant, determinat eis quomodo sacramenta Christi accipere debeant, scilicet in abstinentia, non in ebrietate, sed in dolore, et in tribulatione. Littera sic jungitur: Non laudo vos quia corpus Domini ebrii suscipitis; sic enim non esset accipiendum, sed in commemoratione tribulationis et mortis Christi. Sed priusquam ad hoc veniat, commendat illud quod dicturus est auctoritate Domini, dicens: Ego accepi ab ipso Domino quod jam tradidi vobis, et nunc iterum tradam, hoc scilicet quod Dominus noster Jesus [Col. 0184C] Christus in illa nocte, (nox autem signum est adversitatis et tristitiae; in qua nocte non epulabatur, non inebriebatur, sed ad mortem pro peccatis nostris tradebatur) accepit panem, id est veram substantiam panis. Et agens gratias Deo Patri de hoc; quia, sicut per eum disposuerat, humanum genus redimebat, et in obedientia Patris perseverabat. In his verbis quibus Christus gratias egit Patri, dicitur substantia panis et vini apposita in altari, transire in veram carnem et verum sanguinem Christi. Gratias, inquam, agens fregit illud, quod unum et inseparabile durat in aeternum; sed fregit, cum singulis totum dedit: ut per hoc insinuaret, nos, qui personis diversi sumus, debere unum fieri in dilectione Dei. Fregit, inquam, et dixit: Accipite, [Col. 0184D] id est, acceptabile hoc habete, et subtiliter discutite mysterium hujus sacramenti; ut, quemadmodum ego pro vobis, sic et pro nomine meo et proximis pati gaudeatis. Accipite, inquam, et manducate. In qua re Christus insinuare voluit non sufficere nobis si credamus, nisi gustando videamus quam suavis est Dominus; sicut manducare non proficeret, nisi crederemus. Et hoc quod panis paulo ante erat, nunc vere est corpus meum; quod corpus tradetur pro vobis in mortem, licet nunc illud vobis porrigam immortale et impassibile.

Notandum est hoc etiam sic esse signa substantiae; ut nullam ibi qualitatem notent, neque mortalitatem, neque immortalitatem. Nec mirandum est si (quemadmodum [Col. 0185A] ait Augustinus) manibus mortalibus se immortalem ferebat, cum in transfiguratione (Matth. XVII) , qui tunc et postea mortalis fuit, se in gloria immortalitatis et impassibilitatis Petro, Jacobo et Joanni ostendit. Manducate, inquit, corpus meum: et hoc facite, id est, continue sumite. Non in gaudio et ebrietate, sed in meam commemorationem: ut vos semper memores passionis et mortis meae, et pati et mori velitis pro me. Similiter sicut corpus, accepit calicem postquam coenavit (hic innuit, quod post coenam corpus similiter dederit); accepit, inquam, calicem, dicens: Hic calix qui paulo ante vera substantia vini erat: hic utique calix est meus sanguis: et in hoc meo sanguine est novum testamentum, id est nova promissio. Lex enim vetus [Col. 0185B] carnalia promittebat; sed hoc sacramentum corporis et sanguinis mei rem novam, quia spiritualem beatitudinem promittit. Testamentum etiam ideo novum, quia nunquam est immutandum, ut alii ritus inducantur. Et hoc, scilicet sanguinem meum; facite, id est sumite, in meam commemorationem, id est contrito et humiliato corde, non semel, sed quotiescunque sumitis. Et justum est ut hoc sumatis in memoriam mei; quia quotiescunque manducabitis panem hunc, id est verum corpus meum, quod speciem et saporem panis retinet (ne sumentes illud abhorreant); et quoties bibetis hunc calicem, id est sanguinem 131 meum (propter saporem et speciem vini retinentem), quoties, inquam, haec sumetis, annuntiabitis, id est repraesentabitis mortem Domini, [Col. 0185C] cui semper compati et commori debetis; facientes hoc donec Dominus veniat ad judicium, et seipsum vobis facie ad faciem tradat.

Notandum est cur Dominus Jesus post coenam, celebrato veteri pascha, corpus et sanguinem suum, novum scilicet pascha discipulis tradiderit; quod satis competenti ordine factum est. Si enim prius novum pascha, deinde vetus celebraret, non videretur per hoc novum sacramentum destruere vetera, nec finem esse veterum; sed videretur innuere quod iterum, post haec nova, reducturus adhuc esset illa vetera. Ut autem ostenderet omnia vetera in hoc novo sacrificio finem habere, nec illa unquam esse reducenda, congrue vetus pascha ad destructionem praemisit, et novum pascha, quod permansurum [Col. 0185D] erat, supposuit; in quo omnium veterum finis fuit, quandoquidem in commemorationem et in conformitatem Christi sumenda sunt haec sacramenta. Itaque quicunque manducaverit panem, id est corpus Domini, vel biberit calicem, id est sanguinem Domini indigne, id est in scissura, in ebrietate, vel in hujusmodi malis, ille erit reus corporis et sanguinis Domini, id est damnabilis propter corpus et sanguinem Christi indigne acceptum. Ne autem reus fiat homo, probet seipsum, id est examinet et dijudicet se, non conferens illi qui male agit, quasi per hoc justitiam suam praeferat; sed seipse in contuitu infirmitatis suae dijudicet. Et sic probatus edat de pane illo, et de calice bibat. Oportet ut homo sic seipsum probet. [Col. 0186A] Qui enim manducat et bibit indigne, hic manducat et bibit non indulgentiam, sed judicium, id est damnationem sibi; et merito, quia non dijudicans, id est parum discernens ab alio cibo corpus Domini, quemadmodum non discernebant Corinthii; quia quod in toto praemiserat, de Corinthiis maxime intellexerat. Ex praemissis infert in eos: Quia indigne sumitis corpus Domini, nec ab aliis cibis illud dijudicatis: ideo inter vos, o Corinthii, multi sunt infirmi, febribus et hujusmodi passionibus; et multi imbecilles, qui virtute membrorum privantur; et etiam dormiunt multi somno mortis. Quia non examinamus nos, ideo sic affligimur; si vero nosmetipsos dijudicaremus, id est mala facta nostra dijudicaremus, id est damnaremus flagello poenitentiae, non [Col. 0186B] utique judicaremur, id est damnaremur pro his a Domino. Unde enim homo seipsum judicat, inde liber evadit judicium Dei. Et licet per infirmitatem et imbecillitatem sic affligamur a Domino, tamen dum sic judicamur, et, secundum quosdam de nobis male agentes, damnamur, nos alii, ne similiter peccemus, corripimur a Domino; in quo enim Deus judicio agit contra impios, in eo misericorditer castigat suos.

Corripimur dico, ut correcti non damnemur cum hoc mundo; ideo non ait cum Corinthiis, sed cum mundo. Intelligit enim eis qui peccant non plus prodesse accepta sacramenta, quam his qui in mundo, id est in gentilitate, adhuc permanent: quandoquidem indigne sumentes damnantur; et quia per damnationem impiorum corripimur. Itaque, fratres [Col. 0186C] mei, ut digne et bene correpti suscipiatis, cum vos convenitis ad manducandum coenam Domini, exspectate invicem, id est alter alterum, non anticipantes constitutam horam accipiendi Dominicam coenam. Secundum enim traditionem Domini, consuevit Ecclesia in die coenae ad vesperum communicare. Dico ut exspectetis. Si quis vero esurit, et legitimam horam exspectare negligit, malo ut manducet domi, quam ante horam anticipet coenam Christi; non tamen, postquam comederit, participaturus mensae Christi. Sic invicem exspectare vos volo, ut non conveniatis in judicium, id est conventus vester non sit vobis causa damnationis. Haec supradicta 132 modo vobis proposui, quia scio vos sine his non posse salvari. Caetera autem, sine quibus tamen [Col. 0186D] salvari potestis, sed ad incrementum gloriae proficua, illa cum ego venero disponam vobis.

«De spiritualibus autem nolo vos ignorare, fratres. Scitis autem quoniam cum gentes essetis, ad simulacra muta prout ducebamini euntes. Ideo notum vobis facio quod nemo in spiritu Dei loquens, dicit anathema Jesu. Et nemo potest dicere «Dominus Jesus,» nisi in Spiritu sancto. Divisiones vero gratiarum sunt, idem autem spiritus. Et divisiones ministrationum sunt, idem autem Dominus. Et divisiones operationum sunt, idem vero Deus, qui operatur omnia in omnibus. Unicuique autem datur manifestatio spiritus ad [Col. 0187A] utilitatem. Alii quidem per spiritum datur sermo sapientiae; alii autem sermo scientiae, secundum eumdem spiritum; alteri fides in eodem spiritu; alii gratia sanitatem in uno spiritu; alii operatio virtutum; alii prophetia; alii discretio spirituum; alii genera linguarum; alii interpretatio sermonum. Haec autem omnia operatur unus atque idem spiritus, dividens singulis prout vult (Rom. XII, 6; Ephes. IV, 7) . Sicut enim corpus unum est, et membra habet multa, omnia autem membra corporis cum sint multa, unum corpus sunt; ita et Christus. Etenim in uno spiritu omnes nos in unum corpus baptizati sumus; sive Judaei, sive gentiles, sive servi, sive liberi; et omnes in uno spiritu potati sumus. Nam et corpus non est unum [Col. 0187B] membrum, sed multa. Si dixerit pes, quoniam non sum manus, non sum de corpore; num ideo non est de corpore? Et si dixerit auris, quia non sum oculus, non sum de corpore; num ideo non est de corpore? Si totum corpus oculus, ubi auditus? Si totum auditus, ubi odoratus? Nunc autem posuit Deus membra, unumquodque eorum in corpore sicut voluit. Quod si essent omnia unum membrum, ubi corpus? Nunc autem multa quidem membra, unum autem corpus. Non potest autem oculus dicere manui: Opera tua non indigeo; aut iterum caput pedibus: Non estis mihi necessarii. Sed multo magis quae videntur membra corporis infirmiora esse, necessariora sunt. Et quae putamus ignobiliora membra esse corporis, [Col. 0187C] his honorem abundantiorem circumdamus. Et quae inhonesta sunt nostra, abundantiorem honestatem habent: honesta autem nostra nullius egent; sed Deus temperavit corpus, ei cui deerat abundantiorem tribuendo honorem, ut non sit schisma in corpore, sed in idipsum pro invicem sollicita sint membra. Et si quid patitur unum membrum, compatiuntur omnia membra; sive gloriatur unum membrum, congaudent omnia membra. Vos autem estis corpus Christi, et membra de membro. Et quosdam quidem posuit Deus in Ecclesia: primum apostolos, secundo prophetas, tertio doctores, deinde virtutes; exinde gratias curationum, opitulationes, gubernationes, genera [Col. 0187D] linguarum, interpretationes sermonum. Nunquid omnes apostoli? Nunquid omnes prophetae? Nunquit omnes doctores? Nunquid omnes virtutes? Nunquid omnes gratiam habent curationum? Nunquid omnes linguis loquuntur? Nunquid omnes interpretantur? Aemulamini autem charismata meliora [ al., majora]. Et adhuc excellentiorem viam vobis demonstro.»

Hic finis est de sacramentis altaris: nunc transit ut doceat eos de donis Spiritus sancti, in quibus graviter errabant. Qui enim majora dona acceperant, gloriabantur adversus eos quibus minores gratiae concessae fuerant. Hi autem qui minus acceperant, desperabant, quia inferiores erant in donis [Col. 0188A] Spiritus sancti. Qui vero majoribus gratiis abundabant, arrogabant hoc meritis suis; et meritis inferiorum hoc improperabant, in hunc modum derogando spiritui. Errabant etiam in hoc, quod gratias illas quae inferiores erant, ut genera linguarum, praeferebant caeteris, magisque appetebant. Ut autem hunc errorem depelleret, instruit eos sic, dicens: 133 Caetera quae disponam cum venero praetermitto, sed de spiritualibus vos docere illud nullo modo differo. Nolo, inquam, vos, fratres, ignorare de spiritualibus, id est de donis Spiritus sancti, quid de his sentiendum sit vobis. Hoc autem de Spiritu dico quod facit cessare a malo, et operari bonum. Sed ad hoc inducendum praemittit similitudinem, dicens: Ideo scitote quod Spiritus sanctus faciat non [Col. 0188B] separari a Christo, quoniam scitis quod, cum adhuc essetis gentes, id est gentiles, vel gentiliter viventes, eratis euntes ad simulacra muta prout ducebamini a maligno spiritu; quia alius ad immolandum, alius ad thurificandum, alius ad adorandum ducebatur. Ubi ait, muta idola, ostendit quod ratione non ducebantur, quae satis discernere posset, idolum non esse Deum, sed per malignum spiritum. Et ideo quia a maligno spiritu ad malum ducebamini, per simile notum facio vobis, quod per Spiritum sanctum a priori malo desistitis. Quod aequipollenter ait: Hoc facio vobis notum, quod nemo loquens in Spiritu Dei, loquens actu, cogitatione et verbo: spiritus enim qui res est invisibilis, non cognoscitur esse in homine, [Col. 0188C] nisi per haec quae extrinsecus videntur vel audiuntur. Nemo, inquam, loquens in Spiritu Dei, dicit similiter actu, verbo, cogitatione, anathema, id est separationem a Jesu. Nemo enim habens donum Spiritus sancti poterit operari, cogitare, vel loqui, pro quo separetur a Jesu, quandiu Spiritus in eo manserit. In hoc multum relevat desperationem eorum, qui minores gratias acceperant, cum dicat non posse separari a Jesu, in quo Spiritus Dei per aliquod donum manserit.

Nec solum facit Spiritus ne separemur a Jesu, sed etiam nemo potest dicere verbo, opere, cogitatione. Jesus est Dominus meus, quia ego servus ejus, id est, nemo potest bonum operari, nisi in Spiritu sancto, qui per eum operatur. Jesus est Dominus [Col. 0188D] meus. Hoc nequit dicere, qui non est servus ejus; quia, si non est servus, mentitur potius quam verum dicat. Hic multum deprimit eos, qui de majoribus donis se praeferebant aliis; cum dicat nihil esse ex merito hominis, sed totum in Spiritu sancto. Licet hoc indifferenter det spiritus declinare a malo et facere bonum; gratiae tamen ejusdem Spiritus divisim distribuuntur diversis. Sed licet divisiones sint gratiarum, tamen idem et indivisus est Spiritus, qui divisas dat gratias. Et sicut sunt divisiones gratiarum, ita sunt divisiones effectuum earum, scilicet ministrationum. Hic enim ministrat in episcopio, hic in sacerdotio, et sic in caeteris gradibus Ecclesiae. Dicimus etiam ministrationes in quibuscunque, idonee ministramus proximo. Et licet divisiones [Col. 0189A] sint ministrationum, tamen idem est Dominus qui dat gratiam in qua ministramus.

Sunt etiam divisiones operationum, quae in nobisipsis bene operamur, orando, vigilando, jejunando; et hae operationes sunt effectus gratiarum. Et licet divisae sint operationes, tamen idem est Deus, qui operatur omnia quaecunque opportuna videt saluti in omnibus. Quod ita ait: Idem Spiritus, idem Dominus, idem Deus; non quod diversas intelligat substantias, sed ut Trinitatem in personis, unitatem designet in substantia. Et licet sunt divisiones gratiarum, tamen unicuique datur manifestatio Spiritus, id est aliquod bonum per quod Spiritus operari in eo manifestetur, ad utilitatem. Sic enim utile est minus donum cui datur, sicut majus donum alteri. [Col. 0189B] Deus enim non secundum merita hominum gratias suas distribuit: plerumque enim minus digno majus donum; plerumque digniori minus datur: secundum quod Deus videt hunc magis opportunum ad illud exercendum, illum ad aliud; enumerat gratias, dicens: Divisiones utique sunt gratiarum. Nam alii quidem, id est discrete datur per Spiritum sapientia, id est cognitio divinorum, et sermo sapientiae, ut gratiose eloqui possit quod bene sapit. Alii autem datur scientia de humanis et sermo, ut expedite loquatur quod scit; et hoc secundum eumdem Spiritum, excluso merito hominis. Alteri datur fides, id est 134 vel constantia fidei, ut pro fide tuenda non dubitet mori. Vel fides, quia novit sacramenta fidei; et hoc in eodem Spiritu. Alii datur [Col. 0189C] gratia sanitatum, ut per virtutem spiritus possit depellere morbos; et hoc in uno eodemque Spiritu, quia taedebat eum singulis donis spiritum apponere, comprehendit caeteras gratias, et ad ultimum subdit omnes dari per Spiritum. Alii datur operatio virtutum, id est miraculorum quae contra legem naturae fiunt, ut caecum illuminare, mortuum suscitare. Alii datur prophetia, id est revelatio futurorum, vel intellectus Scripturarum. Alii datur discretio spirituum; quia scit discernere, quo spiritu quisque operetur aliquid, vel loquatur. Alii dantur genera linguarum; quia scit loqui diversis linguis. Alii datur interpretatio sermonum; quod Graecum scit interpretari per Latinum, vel e converso. Vel [Col. 0189D] interpretatio sermonum, id est expositio allegoriarum. Et cum diversis haec diversa dentur, tamen haec omnia operatur unus atque idem Spiritus, quem supra vocavi Deum et Dominum: Spiritus dico, dividens singulis proult vult, id est per gratiam, non per meritum.

Hic incipit ostendere diversitatem membrorum in eodem capite, qui est Christus; et quomodo illa diversa unum fiant in capite Christo. Littera sic jungitur. Bene dico spiritus dividens singulis, id est diversis membris diversas conferens gratias. Nam Christus est unum corpus diversa habens membra: sicut vides quod corpus hominis, unum est, et tamen habet multa membra, id est diversos actus habentia; et tamen omnia membra corporis cum sint multa, [Col. 0190A] id est diversa, sunt unum corpus. Ita Christus diversa membra habet in Ecclesia; et tamen in eo capite unum sunt: nec mirum; quia sicut per eamdem animam diversa membra vivunt, sic per eumdem spiritum universa membra ejus reguntur. Vere Christus est unum corpus: etenim omnes nos sumus baptizati et vivificati in uno Spiritu, transeuntes in unum corpus Christi. Omnes dico indifferenter, sive simus Judaei, sive gentiles, sive servi, sive liberi. Et sicut baptizati, sic etiam omnes post baptismum potati sumus uno eodemque Spiritu in confirmatione, et in caeteris ordinibus Ecclesiae. Vere nos baptizati sumus omnes, id est vere sumus diversa membra. Nam, sicut corpus hominis non est unum membrum, sed multa; et per simile non est Christus unum [Col. 0190B] membrum, sed multa. Illud etiam totam refert sententiam. Nunc infert a superiori, quod nos omnes uno Spiritu baptizati et potati, sumus unum corpus Christi; quia unum: igitur si dixerit pes, id est inferius membrum in Ecclesia, quoniam non sum manus, id est talis operator ut ille; ideo non sum de corpore Christi; non ideo sequitur eum non esse de corpore Christi. Quod est dicere: Ille qui est inferior non potest se abrumpere ab unitate Christi; quia habet alium superiorem se in eodem corpore Christi. Et sicut pes non abrumpitur, quia non est manus; ita si dixerit auris, id est ille quem per alium docentem oportet intelligere, quia non sum oculus, id est quia per me non omnia intelligo; ideo non sum de corpore; non sequitur ideo non esse de [Col. 0190C] corpore.

Dixerat superius, quod corpus non est unum membrum, sed non dederat rationem. Quare et hoc nunc subdit, dicens: Vere auris, licet non sit oculus, tamen est de corpore; quia si ideo non esset, sequeretur quod oculus esset totum corpus. Sed si oculus esset totum corpus, ubi est auditus? Ecce penuria in corpore. Et si auditus est totum corpus, ubi est odoratus? Iterum penuria. Per odoratum, discretionem boni et mali accipimus. Ne autem in corpore esset haec penuria, posuit nunc Deus diversa membra, unumquodque eorum in uno corpore, sicut voluit distribuens eis gratias. Non solum propter removendam penuriam, unum membrum non est totum [Col. 0190D] corpus, sed etiam ideo esse non potest; quia si essent omnia membra unum membrum, 135 ubi esset corpus? Periret utique corpus, quia si omnia membra essent manus, nec sic esset corpus hominis. Si iterum omnes in Ecclesia essent apostoli, vel unum aliquid, nec ipsi iidem essent apostoli, cum non essent quibus praedicarent. Quandoquidem si unum membrum totum corpus dicitur, et penuria in corpore, et etiam defectus corporis sequitur. Propterea nunc quidem multa et discreta sunt membra, corpus autem horum membrorum unum est. Et quia ex necessitate inferiora ut superiora membra sic sunt in corpore, igitur non potest oculus dicere manui, id est superior inferiori: Non indigeo opera tua; cum unum membrum ablatum penuriam faciat [Col. 0191A] corpori. Per hoc satis apparet quod qui majus donum accepit, non habet unde se praeferat ei qui minus accepit; cum inferior sic faciat penuriam corporis, ut superior, si removeatur. Aut iterum caput pedibus, superior similiter inferiori dicere non potest: non estis mihi necessarii; cum oculus purgatione per manum indigeat, caput ut pedibus portetur ad hoc quod gustare, audire, vel videre desiderat.

Inferiora non tantum sunt necessaria, sed etiam multo magis sunt necessaria aliquando ea membra corporis quae videntur esse infirmiora. Plerumque etiam quilibet idiotae magis necessarii sunt in procuratione ecclesiasticorum, quam hi qui magis sapientes sunt, secundum opportunitatem temporis. [Col. 0191B] Et ea membra Ecclesiae quae putamus ignobiliora, quia labuntur, aliquando his circumdamus abundantiorem honorem, id est hos tales solertiori cura fovere debemus, et reducere ad meliora. Nostra etiam membra quae inhonesta sunt: ut pudenda in corpore; et fornicator ille qui uxorem patris duxerat in Ecclesia Corinthiorum; ut David quando peccavit in uxorem Uriae; haec inhonesta habent abundantiorem honestatem, id est diligens et honesta cura exhibenda est eis, ne, si spernantur, desperent; quia fortasse cras perfecti erunt, ut in David visum est. Inhonesta indigent honestate: sed honesta membra non egent ullius honoris impensi sibi ab alio. Qui enim perfecti sunt, non egent alio. Honesta quidem nullo egent: sed Deus temperavit, id est modificavit corpus, [Col. 0191C] ut honesta ornarent inhonesta. Temperavit, inquam, tribuendo abundantiorem honorem ei membro cui aliquid deerat, ut membrum aegrum majori dilectione foveremus, quam sanum. Ideo sic temperavit, ut non sit schisma, id est discordia, in corpore Christi; sed omnia membra sollicita sint pro invicem, id est alterum pro altero; sentientes idipsum, id est angustiam proximi judicantes propriam. Et si quid molestiae patitur unum membrum, compatiantur omnia membra; sive gloriatur unum membrum, congaudeant omnia membra. Et quidquid dixi de unitate corporis Christi, totum spectat ad vos, o Corinthii; quia vos estis unum corpus Christi, et diversa membra pendentia de membro Christi, qui vos de fide docuit. Vel membra pendentia de membro, id est de capite [Col. 0191D] Christo, qui supremum membrum est Ecclesiae. Locutus est superius de diversitate membrorum Christi, quomodo unum sint in capite suo Christo; loquitur adhuc de eisdem membris secundum diversitates donorum quae habent a Spiritu sancto; volens comparare dona illa inter se, quae magis sint utilia, quam minus: ut charitas et prophetia, quae maxima sunt. Loqui diversis linguis, longe his inferius. Et haec ideo comparat, quia Corinthii genera linguarum (quae ultima erat) praeferebant omnibus gratiis.

Littera sic jungitur: Vos estis membra pendentia de membro, id est de capite Christo, in quo unum corpus estis; et in hac unitate discretio, quia quosdam [Col. 0192A] quidem, id est discrete, posuit Deus in Ecclesia. Primum, id est in primo et excellentissimo gradu ponens apostolos. Secundum post apostolos posuit prophetas, id est viros illuminati sensus, qui aperirent Scripturas. Tertio gradu sub prophetis posuit doctores, qui de moribus instruerent. In his tribus servavit ordinem, 136 reliqua sine ordine miscuit. Deinde post doctores posuit virtutes, eos scilicet qui in virtute Dei caecos illuminarent, mortuos suscitarent. Exinde posuit gratias curationum, eos scilicet qui dono Dei morbos depellerent. Dehinc opitulationes, id est adjutores praedicationis, ut Barnabam et Timotheum: quo officio adhuc funguntur legati Romanae sedis. Post haec posuit gubernationes, id est episcopos, presbyteros: qui Ecclesias fidelium gubernarent. [Col. 0192B] Ad ultimum posuit genera linguarum, id est ultimam gratiam, quam vos, o Corinthii, maxime desideratis. Et congrue Deus diversitates gratiarum in Ecclesia ordinavit. Nunquid enim omnes fuerunt apostoli? Si omnes utique, nec unus. Nam si, cum omnes essent apostoli, non essent quibus praedicarent verbum Dei, quia omnes perfecti; iterum, nunquid omnes essent prophetae? Sic jam nihil alicui posset revelari, quia singuli essent prophetae. Nunquid iterum omnes erunt doctores? Non esset quem de moribus instruerent, quia omnes docti. Nunquid omnes virtutes? Sic nec esset, cui fierent miracula. Nunquid omnes habent gratiam curationum? Non: quia non esset quem curarent. Nunquid omnes variis linguis loquuntur? Sic jam vile et commune [Col. 0192C] fieret donum Dei. Nunquid omnes interpretantur, ie est, linguam in linguam transferre noverunt? Si omnes interpretes, pro nihilo fieret interpretatio. Cum autem sint tot dona Spiritus sancti, aemulamini, id est desiderate ea charismata, id est gratuita dona spiritus, quae inter praedicta sunt meliora. Charisma gratuitum dicitur. Et praeter haec quae supra monstravi, demonstro vobis adhuc viam excellentiorem, id est charitatem, quae via est, et omni dono excellentior; quia caetera omnia non sufficiunt ad beatitudinem sine charitate.

«Si linguis hominum loquar et angelorum, charitatem autem non habeam, factus sum velut aes sonans, aut cymbalum tinniens. Et si habuero prophetiam, [Col. 0192D] et noverim mysteria omnia, et omnem scientiam, et si habuero omnem fidem, ita ut montes transferam, charitatem autem non habeam, nihil sum. Et si distribuero in cibos pauperum omnes facultates meas, et si tradidero corpus meum ita ut ardeam, charitatem autem non habuero, nihil mihi prodest. Charitas patiens est, benigna est. Charitas non aemulatur, non agit perperam, non inflatur, non est ambitiosa, non quaerit quae sua sunt, non irritatur, non cogitat malum, non gaudet super iniquitate; congaudet autem veritati. Omnia suffert, omnia credit, omnia sperat, omnia sustinet. Charitas nunquam excidit; sive prophetiae evacuabuntur, sive linguae cessabunt, sive [Col. 0193A] scientia destruetur. Ex parte enim cognoscimus, et ex parte prophetamus. Cum autem venerit quod perfectum est, evacuabitur quod ex parte est. Cum essem parvulus, loquebar ut parvulus, sapiebam ut parvulus, cogitabam ut parvulus. Quando autem factus sum vir, evacuavi quae erant parvuli. Videmus nunc per speculum in aenigmate: tunc autem facie ad faciem. Nunc cognosco ex parte: tunc autem cognoscam, sicut et cognitus sum. Nunc autem manent fides, spes, charitas: tria haec. Major autem horum est charitas.»

Quia vult Corinthios magis appetere charitatem quam linguas, probat charitatem excellentiorem esse quam loqui linguis, dicens: Charitas utique linguis [Col. 0193B] est excellentior; nam si ego loquar linguis omnium hominum, loquar etiam linguis angelorum (non quod angeli linguis loquantur, sed quibusdam signis alteri alter voluntatem suam significat), et si ego tantae perfectionis essem, ut monitiones angelorum cognoscerem, 137 vel linguis angelorum loquerer (cum enim angeli assumpta forma aliqua hominibus loquuntur, necesse est ut verba humana proferant); si autem haec eadem verba loquar. Vel ita: Si loquar linguis hominum, id est humaniter viventium: et linguis angelorum, id est eorum qui in hoc mundo contemplative vivunt, charitatem autem non habeam, factus sum inutilis velut aes sonans, quod infructuose quantum ad se pertunditur, aut velut cymbalum tinniens, quod aures hominum delectat, seque pertundit [Col. 0193C] et diminuit. Et si habuero prophetiam, ut illuminato sensu ventura praedicerem; et si noverim omnia mysteria, id est figuras operum Dei (ut diluvium figura fuit baptismi et similia); et si noverim omnem scientiam, id est ipsorum mysteriorum significationem; et si habuero omnem fidem, ita ut montes (ad litteram) transferam (hoc enim erat meritum fidei, ut si fidelis diceret monti tollere hinc, et mittere in mare [Matth. XXI, 21] , ita pro certo fieret). Vel aliter: Si habuero tam perfectam fidem ut tollam montes, id est diabolos ab obsessis corporibus transferam in porcos vel in hujusmodi, charitatem autem non habuero, nihil sum, id est, nullius meriti propter fidem sine charitate judicor. Et si distribuero, [Col. 0193D] id est diversis tribuero, non superflua mea tantum, sed etiam facultates meas, id est, quae facultas et possibilitas esset mihi retinere: distribuero dico non in superflua, sed in cibos; nec divitum, sed pauperum; et omnes, quotquot sunt, facultates; et si tradidero corpus meum, ita ut ardeam, sicut B. Laurentius, charitatem autem non habuero, nihil mihi prodest.

Caetera sine charitate non prosunt; sed charitas, etiamsi per se considerari queat, patiens est, id est virtutem patientiae habet, etiamsi nihil quandoque patiatur. Est etiam benigna, id est larga et abundans dilectione proximi, etiam si non habet quid tribuat. Postquam bona in charitate posuit, mala removet ab eadem, dicens: Charitas non aemulatur, id est nemini invidet. Non agit perperam, id est [Col. 0194A] perverse, aliquid; non inflatur, id est non superbit, de temporali bono vel spirituali; non est ambitiosa, ut dignitates mundi concupiscat; non quaerit quae sua sunt tantum, sed aeque utilitati intendit proximi ut suae. Vel non quaerit, id est non requirit, quae sua sunt, si quis abstulerit ei. Non irritatur, id est non provocatur ad iram, non cogitat malum, ut dicat vel inferat alicui. Non gaudet super, id est de iniquitate; si videt inique agi in proximum, potius compatitur; congaudet autem veritati, id est secundum veritatem loquenti vel agenti. Omnia etiam adversa quae inferuntur, patienter suffert, tolerat; omnia credit, quaecunque de Deo sane credi oportet. Omnia sperat, et in praesenti virtutes, et in futuro gloriam. Omnia sustinet, id est, si differatur retributio, [Col. 0194B] longanimis est in sustinendo. Alia excellentia charitatis, scilicet quia charitas nunquam excidit, id est, permanens est in aeternum, et nunquam praeteriit. Vere charitas sola non excidit. Nam prophetiae et scientia, quae inter caetera magis stare videntur, illa destruuntur. Sive enim prophetiae sint, evacuabuntur in futuro. Cum enim omnia omnibus aperta fient, quid prophetarent? Sive linguae sint, illae cessabunt, omnibus enim in futuro identitas erit sermonis; sive scientia quae nunc habetur, illa destruetur. Quia de scientia quibusdam videbatur quod permanens esset, probat quod revera scientia praesens destruetur; quia nunc cognoscimus, id est scimus ex parte, id est imperfecte. Et vere prophetia evacuabitur. Nam nunc prophetamus ex parte, id est [Col. 0194C] imperfecte; sed in futuro cum venerit quod perfectum est, evacuabitur omne illud quod ex parte, id est imperfectum est.

Opponeret aliquis: Verum quidem est quod scientia nunc est imperfecta, sed perfecta erit in futuro; sed tamen illa pars scientiae quae nunc est, non destruetur, sed in illa totalitate scientiae claudetur. Et hoc per inductam similitudinem Paulus destruit, quod nec illa scientia quae nunc est permaneat; quia quemadmodum 138 puer nil per rationem, sed per sensus et per quasdam imagines intelligit: de lapide quod durus sit et solidus, et de aliis similiter; cum autem idem puer factus est vir, dimissis imaginibus, jam non corporali sensu discernere [Col. 0194D] quaerens, sola vi rationis longe melius cognoscit de eisdem; ita ut sensualis et imaginaria cognitio, quam puer habuit, nulla jam sibi ratione utenti esse videatur. Sic scientia hujus mundi per quasdam similitudines imaginatur Deum; ut quia videt aliquem potentem, pensat Deum qui hunc creavit, longe potentiorem; et de caeteris similiter. Sed in futuro cognoscemus Deum sicuti est: quem non cognoscimus modo sicuti est, sed tantum imaginamur per quasdam similitudines. Et quia tunc per fecta, nunc imperfecta; tunc secundum veritatem rei, nunc secundum imagines tantum: propterea dixit scientiam destrui. Dilectio autem non destructur; quia eumdem tunc diligemus quem nunc diligimus, licet tunc perfectius. Vere quod imperfectum [Col. 0195A] est evacuabitur, cum venerit quod est perfectum: quemadmodum videtis quod, cum essem parvulus, vim rationis ignorans, loquebar ut parvulus, sapiebam ut parvulus, cogitabam ut parvulus, omnia imperfecte. Sed quando factus sum vir, et vim rationis exercui, evacuavi ea quae erant parvuli; quia jam ratione longe melius intellexi ea quae, dum eram parvulus, vix per imagines et sensus aliquantulum cognovi.

Similiter, quemadmodum pueri, videmus nunc, id est in praesenti, Deum per speculum, id est non per veritatem rei sicuti est, sed per quamdam similitudinem qua Deum imaginamur; nec per speculum quod aliquantulum sit lucidum, sed positum in aenigmate, id est, in obscuritate tanta, ut veritas rei [Col. 0195B] secundum quod est, nullo modo cognoscatur; sed tunc in futuro videbimus Deum facie ad faciem, id est, videbimus Deum sicuti est. Et quia sic erit, apparet quod praesens scientia penitus destruetur; sed charitas permanebit: dum eumdem quem nunc diligimus, in futuro diligemus. De vobis utique sic erit, ut nunc imperfecte, tunc perfecte cognoscatis; quia ego ipse nunc cognosco Deum ex parte, id est imperfecte; sed tunc in futuro cognoscam eum tam perfecte, sicut et ego cognitus sum a Deo, cui nihil latet in me. Ideo charitas est excellentior, quia, cum alia destruentur, illa sola permanebit; et etiam nunc, dum in praesenti cum aliis virtutibus permanet, excellentior est omnibus illis. Sed littera sic jungitur. In futuro destruentur, sed nunc manent [Col. 0195C] fides, spes, charitas. Per has omnes virtutes intelligit quod fidem, spem et charitatem, satis leviter habere potestis, quia non sunt nisi tria haec; et cum tam pauca sint, praeparant omnem gloriam. Et licet simul maneant, tamen charitas est major horum, id est inter haec, vel major his, fide scilicet et spe; et quia permanebit in aeternum, et nunc major est, ideo sectamini charitatem praecipue, non genera linguarum.

«Sectamini charitatem, aemulamini spiritualia, magis autem ut prophetetis. Qui enim loquitur lingua, non hominibus loquitur, sed Deo. Nemo enim audit, spiritus autem loquitur mysteria. [Col. 0195D] Nam qui prophetat, hominibus loquitur ad aedificationem, et exhortationem, et consolationem. Qui loquitur lingua, semetipsum aedificat; qui autem prophetat, Ecclesiam aedificat [ al., Dei]. Volo autem omnes vos loqui linguis, magis autem prophetare. Nam major est qui prophetat, quam qui loquitur linguis; nisi forte interpretetur, ut Ecclesia aedificationem accipiat. Nunc autem, fratres, si venero ad vos linguis loquens, quid vobis prodero, nisi vobis loquar, aut in revelatione, aut in scientia, aut in prophetia, aut in doctrina? Tamen quae sine anima sunt vocem dantia, sive tibia, sive cithara, nisi distinctionem sonituum dederint, quomodo scietur id quod canitur 139 , aut quod citharizatur? Etenim si incertam [Col. 0196A] vocem det tuba, quis parabit se ad bellum? Ita et vos per linguam nisi manifestum sermonem dederitis, quomodo scietur id quod dicitur? Eritis enim in aera loquentes. Tam multa, ut puta genera linguarum sunt in hoc mundo, et nihil sine voce est. Si ergo nesciero virtutem vocis, ero ei cui loquor barbarus, et qui loquitur mihi barbarus. Sic et vos quoniam aemulatores estis spirituum, ad aedificationem Ecclesiae, quaerite ut abundetis. Et ideo qui loquitur lingua, oret ut interpretetur. Nam si orem lingua, spiritus meus orat, mens autem mea sine fructu est. Quid ergo est? Orabo spiritu, orabo et mente; psallam spiritu, psallam et mente. Caeterum si benedixeris spiritu, quis supplet locum idiotae? Quomodo dicet amen super [Col. 0196B] tuam benedictionem, quoniam quid dicas, nescit? Nam tu quidem bene gratias agis, sed alter non aedificatur. Gratias ago Deo [ al., meo] quod omnium vestrum lingua loquor. Sed in ecclesia volo quinque verba sensu meo loqui, ut et alios instruam, quam decem millia verborum in lingua. Fratres, nolite pueri effici sensibus, sed malitia parvuli estote, sensibus autem perfecti estote. In lege enim scriptum est: «Quoniam in aliis linguis et in labiis aliis loquar populo huic; et nec sic exaudient me, dicit Dominus (Isa. XXVIII, 11) .» Itaque linguae in signum sunt non fidelibus, sed infidelibus: prophetiae autem non infidelibus, sed fidelibus. Si ergo conveniat universa Ecclesia in [Col. 0196C] unum, et omnes linguis loquantur, intrent autem idiotae aut infideles, nonne dicent, quid insanitis Si autem omnes prophetent, intret autem quis infidelis vel idiota, convincitur ab omnibus, dijudicatur ab omnibus. Occulta enim cordis ejus manifesta fiunt, et ita cadens in faciem adorabit Deum, pronuntians quod vere Deus in vobis sit. Quid ergo est, fratres? cum convenitis, unusquisque vestrum psalmum habet; doctrinam habet; Apocalypsim habet; linguam habet; interpretationem habet: omnia ad aedificationem fiant. Sive lingua quis loquitur secundum duos, aut ut multum tres, et per partes, et unus interpretetur. Si autem non fuerit interpres, taceat in ecclesia, sibi autem loquatur et Deo. Prophetae autem duo aut tres dicant, [Col. 0196D] et caeteri dijudicent. Quod si aliquid [aliis] revelatum fuerit sedenti, prior taceat. Potestis enim omnes per singulos prophetare, ut omnes discant, et omnes exhortentur; et spiritus prophetarum prophetis subjectus est. Non enim dissensionis est Deus, sed pacis; sicut in omnibus ecclesiis sanctorum doceo. Mulieres in ecclesiis taceant: non enim permittitur eis loqui, sed subditas esse, «sicut et lex dicit (Gen. III, 16) .» Si quid autem volunt discere, domi viros suos interrogent. Turpe est enim mulieri loqui in ecclesia. An a vobis verbum Dei processit? aut in vos solos pervenit? Si quis videtur propheta esse, aut spiritualis, cognoscat quae scribo vobis, quia Domini sunt mandata. Si quis autem ignorat, ignorabitur. [Col. 0197A] Itaque, fratres, aemulamini prophetare, et loqui linguis nolite prohibere. Omnia autem honeste et secundum ordinem fiant in vobis.»

Postquam de charitate probavit, quod excellentior esset non solum linguis, sed et omni virtute, probat quod prophetare dignius et utilius sit in Ecclesia, quam loqui linguis. Et hoc probat multis modis, dicens: Licet dicam prae omnibus sectamini charitatem, volo tamen aemulemini spiritualia, id est desideretis spirituales gratias. Et cum omnes utiles sint, tamen desiderate ut prophetetis magis, quam loqui linguis. Et magis utique est desiderandum; quia ille qui loquitur lingua incognita, loquitur non hominibus, id est non ad aedificationem hominum, [Col. 0197B] sed Deo, id est ad honorem Dei tantum, qui linguam dedit. Vere non hominibus, nam nemo hominum audit, id est intelligit quae ille loquitur, sed licet nemo audiat, tamen Spiritus sanctus loquitur mysteria per illum loquentem lingua incognita. Vere magis utile est prophetare quam loqui linguis; quia ille qui prophetat loquitur hominibus ad aedificationem. Vel jungamus ad proximum, ut tamen eadem sit sententia: propter hoc quod nam, quia, enim proximis respondere debent; loquens linguis non loquitur hominibus. Nam ille tantum qui prophetat, id est qui obscuritates Scripturarum aperit, hic loquitur hominibus ad aedificationem, id est ut instruat ruditatem 140 eorum; et postquam instructi sunt ad exhortationem, ut ad meliora se erigant; [Col. 0197C] et ad consolationem, ut in tribulationibus fortes appareant. Ille vero qui loquitur lingua incognita, ut plus aedificat semetipsum: quandoque nec se; quia non intelligit, opposita sententia. Sed ille qui prophetat, dum Scripturas aperit, totam Ecclesiam aedificat. Et quia tanta utilitas est prophetandi, volo utique vos omnes loqui linguis, sed tamen magis volo vos prophetare. Propterea, quia ille qui prophetat major est dignitate, et merito, et utilitate, quam ille qui loquitur linguis, nisi forte (quod vix contingit) ille interpretetur, id est exponat cognita lingua, quod incognita loquitur, ut sic Ecclesia accipiat aedificationem per ejus interpretationem, quae interpretatio idem valet quod prophetia. Probat per similitudinem [Col. 0197D] sui, quod non debeant insistere varietatibus linguarum, dicens: Quia per linguam incognitam Ecclesia non aedificatur, non sunt linguae ideo multum appetendae, nec etiam ideo, quia sic ego nunc etiam cum jam conversi estis, et linguas habetis, venero ad vos, fratres, loquens linguis inauditis, quid vobis prodero, nisi loquar vobis, aut in revelationem, aut in scientia, aut in prophetia, aut in doctrina, id est si nihil loquar vobis in aliquo genere instructionis. Revelationem et prophetiam, dona Dei intelligit, scientiam et doctrinam industrialia: habentur enim per industriam hominis. Et vocat doctrinam, quod quis addiscit ab alio. Scientiam autem hoc, quod studio et proprio excercitio intelligit de Scripturis. Vel doctrinam de moribus, in quo [Col. 0198A] operari oportet: scientiam de naturis rerum, in quo speculatio sola sufficit. Prophetiam vocat continuam futurorum cognitionem, non per figuras aliquas, sed sola insinuatione Spiritus sancti; revelationem vero, subitam cognitionem futurorum, ut aliquis abreptus a Spiritu subito futura praedixerit, et mox Spiritus ab eo recesserit; vel revelationem, id est cognitionem futurorum per somnia, ut in Daniele et Joseph, vel per res gestas, ut Noe per arcam.

Probat idem similitudine inanimatorum, dicens: Licet de me ipso exemplum vobis adduxerim, tamen non oportuit; quia in his quae sunt sine anima, vocem, id est sonum dantia; sive hoc sit tibia, sive cithara: nisi dederint distinctionem sonituum, quomodo scietur quod canitur, aut quod citharizatur? Sic [Col. 0198B] et vos, quia indistinctos sonos confunditis, non intelligitur quod dicitis. Iterum per aliud probo non esse appetendam confusionem linguarum. Etenim si tuba det incertam vocem, cum distincta sit vox tubae, invitans ad bellum, quis propter incertam vocem parabit se ad bellum? Nemo utique. Vel illud etenim jungitur ad proximum. Cithara vel tibia confuse sonans non intelligitur. Nam tuba per simile dans vocem incertam non intelligitur. Et sicut tuba dans incertam vocem non intelligitur, ita et vos, nisi per linguam dederitis manifestum sermonem, quomodo scietur ab auditoribus id quod a vobis dicetur? Nescietur utique. Nam vos eritis loquentes in aera, id est frustra verberantes aerem. Loquentes dico tam multa ut puta, id est sicut genera linguarum infinita [Col. 0198C] sunt in hoc mundo, et in singulis linguis nihil est sine voce: unumquodque habet proprium et distinctum ab aliis vocabulum. Ergo quia linguae sunt diversae, et voces distinctae, si ego nesciero virtutem, id est significationem vocis quam profero, ero barbarus ei cui loquar; et qui loquitur mihi, barbarus similiter videbitur; sic estis et vos in alterutrum barbari. Vel ut hic incipiat versus. Sic, id est hac ratione; quia incognite loquitur, barbarus judicatur; vos etiam, quoniam estis aemulatores spirituum, id est desideratores spiritualium bonorum, quaerite ut abundetis in his donis quae valent ad aedificationem Ecclesiae, ut prophetia. Et ne intendatis varietatibus linguarum; quia illa dona appetere [Col. 0198D] debetis, quae valeant ad aedificationem 141 Ecclesiae. Ideo ille qui loquitur lingua incognita, oret Deum ut interpretetur, id est ut sciat interpretari audientibus, quod aliena lingua loquitur. Vel ita: Qui loquitur lingua, oret, id est loquatur: ita ut quod perorat interpretetur. Sic utique loquendum est, ut interpretatio comes sit. Nam si ego ipse orem, id est loquar, vel orem Deum lingua incognita, spiritus meus, id est Spiritus sanctus mihi datus: vel spiritus meus, id est ratio mea, quae, licet non intelligat, bonum tamen scit esse quod dicit, quia ex dono Dei: ratio, inquam, vel spiritus meus in me orat Deum. Vel orat, id est loquitur: sed mens, id est intellectus meus, est sine fructu, id est sine utilitate compunctionis, quia per hoc quod non intelligo, [Col. 0199A] compungi nequeo. Quandoquidem si lingua incognita loquor, sine fructu sum, quia non interpretor. Quid ergo est, id est quomodo orandum est? Ita utique orabo, vel loquar spiritu, id est voce incognita quam spiritus dat, vel ratio est et ita orabo ut etiam mente, id est intelligentia, quia quod intelligam, illud tantum proferam. Vere orabo spiritu et mente: nam ego psallam spiritu psallam et mente. Psallere dicit orare Deum consona vocis modulatione, quae consonantia diversarum vocum in Ecclesia innuit omnes in consonantia fidei et vitae debere laudare. Bonum est spiritu simul et mente orare: caeterum, id est sed si tu bene dixeris spiritu, id est voce incognita tantum, quis in tua oratione supplet locum, id est vocem idiotae? Consuetudo erat in Ecclesia ut idiotae, [Col. 0199B] id est rudes in fide, etiam illitterati quando perorabat sacerdos, responderent amen, et cum spiritu tuo: sed modo perorante aliquo lingua incognita, etiam prudentiores nesciebant ubi finis, ubi medium orationis, quia non intelligebant: et sic non poterant facere, nec illud quod idiotae consueverant respondere. Idioma dicitur proprium, inde dicuntur idiotae qui in proprietate naturae adhuc sunt: nihil scientes nisi quod a matribus pueri didicerunt: vel illud, caeterum, nomen sit ita: Propter hoc quod praemissum est, non debetis orare lingua tantum: caeterum, id est aliud, propter quod ne faciatis idem, quia si tu bene dixeris spiritu, etc. Vere nemo supplet locum idiotae: quando tu incognita voce peroras: quomodo enim dicet amen, super tuam benedictionem, [Col. 0199C] etiam sapiens: quoniam nescit quid dicas? Non enim intelligit, quando tu, incognita lingua loquens, finire debeas aut procedere. De hoc quod proximus te non intelligit reprehendo te: nam secundum propriam personam te non reprehendo. Nam tu quidem bene gratias agis quantum in te est; sed ideo male, quia alter, id est proximus, non aedificatur: quia nec intelligit. Vel ibi supra jungitur: Juste dixi benedixeris; nam tu quidem bene gratias agis, quantum in te est: sed frater non instruitur. Probat iterum exemplo et auctoritate sua, quod non adeo debeant sectari linguas, dicens: Nolite loqui lingua, ita ut non sit instructio proximi: nam ego, quem imitari debetis, volo loqui in Ecclesia quandoque, id [Col. 0199D] est pauca verba meo sensu, id est intellectu, ut quod loquar intelligam. Per hoc notat eos sic quandoque loqui, quod nec ipsi se intelligerent. Volo, inquam, loqui meo sensu: ut et me et alios instruam, quam electivum, quod nullo modo volo loqui: scilicet, decem millia, id est infinitatem verborum lingua incognita: quod utique possem si vellem, et inde gratias ago Deo: quoniam ego, si placet, loquor lingua omnium vestrum: sed, id est tamen, in Ecclesia volo, etc. Ideo Paulus se dixit habere genera linguarum, ne dicerent Corinthii, quia non habet linguas. Ideo nobis de linguis improperat. Iterum aliud quare non appetant linguas, quia efficiuntur sic parvuli. Sed littera sic jungitur ad proximum: Sicut in me videtis, loquimini vestro sensu: et similiter, fratres sectando [Col. 0200A] linguas quarum sensum non habeatis, nolite pueri effici sensibus, qui loquuntur quod non intelligunt; sed estote parvuli secundum 142 malitiam: et hoc dicit, quia erant multum malitiosi sensibus vel cogitatione, verbo et actu. Parvuli quidem malitia, sed sensibus estote perfecti, id est perfectam intelligentiam appetentes, ut prophetare possitis. Iterum ideo linguae non sunt appetendae vobis: quia fideles estis et linguae non fidelibus, sed infidelibus prosunt. Et quod ita sit, auctoritatem praemittit Isaiae (XXVIII, 11) : quam tamen in lege esse dicit, legis nomine prophetiam designans. Vere non fidelibus sed infidelibus. Nam in lege scriptum est illud, quoniam vel ibi continuatur, vel hic ponitur pro quod: Hoc, inquam, scriptum est, quod in aliis linguis, id est in [Col. 0200B] varietate linguarum, et in aliis labiis, id est in aliis sermonibus: quia prius de carnalibus, nunc autem de spiritualibus loquar populo huic Judaico infideli, ut mirantes novitatem linguarum, audiant me: et tamen nec sic, id est pro tam evidenti miraculo, exaudient me. Quodque ita sit credite: quia haec dicit Dominus (ait in aliis labiis nihil ad probationem, sed mos est ut auctoritates perfectae ponantur).

Nunc de lege praemissa infert Paulus. Quia populo incredulo diversae linguae propositae sunt: itaque per hoc apparet, quod linguae in signum, id est causa miraculi sunt non fidelibus, quorum fides non eget miraculis, sed infidelibus, qui novitate miraculorum ad fidem trahendi sunt. Opposita sententia. Linguae non fidelibus sed infidelibus: prophetiae autem [Col. 0200C] non fidelibus, stultum enim esset mysteria fidei revelare incredulis, sed fidelibus. Et quia vos fideles estis, quaerite prophetiam quae fidelibus congruit. Iterum aliud quare non appetant linguas: quia si illis loquentibus in Ecclesia variis linguis, forte infideles intraverint: putabunt eos insanire. Littera sic jungitur: Quia linguae non sunt in signum fidelibus: ergo vos qui estis Ecclesia, quare propter linguas insani reputamini? Si enim conveniat universa Ecclesia in unum, et omnes loquantur linguis incognitis, illis autem varietate linguarum conclamantibus, intrent idiotae Ecclesiam, aut infideles aliqui, nonne dicerent quod vos insanitis, quia phrenetico more tumultuatis? Varietate linguarum conclamantes [Col. 0200D] insanos dicent. Sed si omnes in Ecclesia prophetent, aperiendo Scripturas, intret autem illis prophetantibus aliquis infidelis vel idiota, statim convincitur ab omnibus ibi prophetantibus. Audiens enim praecepta Dei mysteria fidei, sua conscientia convincit eum et arguit: et ita dijudicatur, id est judicabilem et damnabilem se cognoscit, instructus ab omnibus, qui ibidem prophetant, et tunc occulta cordis ejus manifesta sunt sibi ipsi: quia in quibus se peccasse non putabat, per doctrinam quam audit, graviter se reum cognoscit. Et ita convictus, cadens in faciem, adorabit Deum, ut accipiat remissionem peccatorum, pronuntians etiam palam omnibus, quod Deus vere sit in vobis prophetantibus: quos linguis tumultuantes paulo ante dicebat insanire. Quia nec [Col. 0201A] indiscrete eos vult loqui linguis, ne judicentur insani; nec iterum vult eos penitus rejicere donum Dei, scilicet, loqui linguis, determinat quomodo utantur hoc praecipue et aliis donis: omnia faciendo ad utilitatem proximi. Littera sic jungitur: Quandoquidem linguis tumultuantes insani dicimur. Prophetantes vero Deum in nobis habere dicimur. Quid ergo faciendum est, fratres? Prophetabitis semper, neglectis penitus linguis? Minime: sed cum convenitis, unusquisque habet donum suum. Alius habet psalmum, ut cantet, vel interpretetur psalmos in Ecclesia. Alius habet doctrinam, ut sciat instruere de moribus. Alius habet Apocalypsim, id est revelationem occultorum. Haec tria posuit solum ad similitudinem; duo quae sequuntur, ad intentionem. Alius [Col. 0201B] habet linguam incognitam. Alius habet interpretationem Scripturarum, id est prophetiam: et cum haec omnia habeatis: omnia fiant in vobis ad aedificationem Ecclesiae. Sive illud faciatis, sive 143 aliud: sive aliquis loquitur lingua incognita, hoc fiat secundum duos, id est duobus tantum sic loqui permitto: aut secundum tres, ut multum dicam: non enim plus quam tribus hoc licere concedo: nec hic duo vel tres in eadem parte templi conclament; sed per partes, ut si ille in capite, hic in fine ecclesiae. Vel per partes diei, ut hic hora tertia, ille sexta. Nec hi loquantur sine propheta, sed semper unus praesto sit: ut quod inusitato modo dicitur, populari lingua interpretetur. Si autem objicitis, quod quandoque non fuerit praesto interpres, malo [Col. 0201C] ut loquens lingua in ecclesia taceat, quam sine interprete barbarum frendat. Ecclesiae non, sed loquantur sibi et Deo, id est instructioni sui et divinae laudi. Sicut loquentes linguis, sic etiam prophetae duo aut tres dicant in ecclesia, et per partes similiter. Dicerent alii: Nos [qui tantumdem scimus, nonne prophetabimus? Minime; sed caeteri prophetae dijudicent ea quae docentur ab illis fratribus, ut si quid male doceant, caeteri corrigant illos. Iterum aliud de prophetis. Si vero repente fuerit revelatum quid a spiritu alii sedenti, surgat et loquatur ille, et qui prior loquebatur, modo taceat. Contingebat enim plerumque ut spiritus subito arriperet aliquem: et de hoc praecipit Apostolus, ut quando [Col. 0201D] hoc contigerit, hic talis permittatur loqui. Loquatur qui prius sedebat, et alter taceat. Et hoc ideo dico, quia vos omnes potestis prophetare: eundo per singulos: solummodo videatur, ut omnes discant, id est instruantur per prophetantem. Plerumque enim contingit ut qui sapientem se putabat, addisceret quod nesciret, per illum subito inspiratum. Discant dico, et sic omnes exhortentur ad meliora: ideo praecipio ut prior taceat. Nam spiritus prophetarum subjectus est prophetis, id est Spiritus Sanctus non compellit eos loqui, velint nolint, quia cum spiritus sit Deus, non est Deus dissensionis, quae utique dissensio fieret, si conclamando litigarent. Sed est Deus pacis et concordiae: quae pax servatur si se alternatim supportaverint. Hoc autem de linguis [Col. 0202A] et prophetia et charitate, et omnibus praemissis dico vobis: sicut ego idem doceo in omnibus Ecclesiis, doctrinam quam imitamini: quia Ecclesiis sanctorum. Vel illud idem sequenti litterae jungitur: Omnes quidem viri prophetare possunt, sed mulieres nunquam: et hoc dico sicut in omnibus Ecclesiis doceo: imo taceant mulieres in ecclesiis: non enim a me vel alio doctore permittittur eis in ecclesia loqui: sed praecipio eas ubique subditas esse viris, quibus se parificarent, si in ecclesia loqui praesumerent. Et hoc de mulieribus dico, quod subditae sint, sicut etiam lex dicit in Genesi: «Sub viri potestate eris, et ipse dominabitur tui (Gen. III, 16) .» Dicerent illae: Nolumus loqui sed tantum interrogare. Non sic utique. Sed si quid volunt discere, interrogent [Col. 0202B] viros suos, non in ecclesia, sed domi: in ecclesia nunquam. Nam loqui in ecclesia, turpe est mulieri, id est turpem et impudentem probat mulierem. Haec de prophetis et mulieribus, et quaecunque supra docui, nolite superbiendo repellere, ut novitates vestras inducatis: quia an a vobis processit verbum Dei ad alias Ecclesias, ut modo novas inducatis [inferatis] doctrinas? Aut gloriamini quasi in vos solos pervenerit verbum Dei, et vos soli Deum credatis? Nemo vestrum praesumendo quasi sapiens sit negligat praecepta mea: sed si quis videtur inter vos esse propheta, id est Scripturas intelligens: aut etiam spiritualis, id est spiritualem vitam ducens, quicunque sit, cognoscat ea quae scribo vobis, et [Col. 0202C] oportet: quia haec mandata non mea sunt, sed Domini. Si quis autem contumeliose se efferens ignorat, dedignans attendere haec mandata, dico vobis de illo, quod pro certo ignorabitur a Deo: Quandoquidem ignorans haec mandata, a Deo ignorabitur. Itaque, fratres mei, aemulamini, id est desiderate prophetare, sicut praecipio, et tamen loqui linguis nolite prohibere, sicut supra determinavi. Nolite prohibere, sed omnia fiant in vobis honeste, id est ad aedificationem Ecclesiae: et 144 secundum ordinem, quem supra disposui, ut pauci loquantur vel prophetent, et per partes.

«Notum autem vobis facio, fratres, Evangelium quod praedicavi vobis, quod et accepistis, in quo [Col. 0202D] et statis. Per quod et salvamini: qua ratione praedicaverim vobis, si tenetis, nisi frustra credidistis. Tradidi enim vobis imprimis quod et accepi: quoniam Christus mortuus est pro peccatis nostris secundum Scripturas: et quia sepultus est, et quia resurrexit tertia die secundum Scripturas; et quia visus est Cephae, et post haec undecim. Deinde visus est plusquam quingentis fratribus simul, ex quibus multi manent usque adhuc, quidam autem dormierunt. Deinde visus est Jacobo, deinde apostolis omnibus: novissime autem omnium tanquam abortivo, visus est et mihi. Ego enim sum minimus apostolorum, qui non sum dignus vocari apostolus, quoniam persecutus sum Ecclesiam Dei. Gratia autem Dei sum id [Col. 0203A] quod sum: et gratia ejus in me vacua non fuit, sed abundantius illis omnibus laboravi. Non ego autem, sed gratia Dei mecum. Sive enim ego, sive illi, sic praedicavimus, et sic credidistis. Si autem Christus praedicatur, quod resurrexit a mortuis, quomodo quidam dicunt in vobis quoniam resurrectio mortuorum non est, neque Christus resurrexit. Si autem Christus non resurrexit, inanis est praedicatio nostra, inanis est et fides vestra. Invenimur autem et falsi testes Dei, quoniam testimonium diximus adversus Deum, quod suscitaverit Christum, quem non suscitavit, si mortui non resurgunt. Nam si mortui non resurgunt, neque Christus resurrexit. Quia si Christus non resurrexit, vana est fides vestra. Adhuc enim [Col. 0203B] estis in peccatis vestris. Ergo et qui dormierunt in Christo, perierunt. Si in hac vita tantum in Christo sperantes sumus, miserabiliores sumus omnibus hominibus. Nunc autem Christus resurrexit a mortuis primitiae dormientium, quoniam quidem per hominem mors, et per hominem resurrectio mortuorum. Et sicut in Adam omnes moriuntur, ita in Christo omnes vivificabuntur. Unusquisque autem in suo ordine, primitiae Christus: deinde hi qui sunt Christi, qui in adventu ejus crediderunt. Deinde finis, cum tradiderit regnum Deo et Patri, cum evacuaverit omnem principatum, et potestatem, et virtutem. Oportet autem illum regnare, donec ponat omnes inimicos sub pedibus ejus (Psal. CIX, 1) . Novissime [Col. 0203C] autem inimica destruetur mors. Omnia enim subjecit sub pedibus ejus (Psal. VIII, 8) . Cum autem dicat: Omnia subjecta sunt ei, sine dubio praeter eum qui subjecit ei omnia. Cum autem [Nam cum] subjecta fuerint illi omnia, tunc ipse filius subjectus erit illi qui subjecit sibi omnia, ut sit Deus omnia in omnibus. Alioquin quid facient, qui baptizantur pro mortuis? Si omnino mortui non resurgunt, ut quid et baptizantur pro illis? Ut quid et nos periclitamur omni hora? Quotidie morior propter vestram gloriam [pro vestra gloria], fratres, quam habeo in Christo Jesu Domino nostro. Si secundum hominem ad bestias pugnavi Ephesi, quid mihi prodest si mortui non resurgunt? Manducemus et bibamus, cras [Col. 0203D] enim moriemur (Sap. II, 6; Isa. XXII, 13) . Nolite seduci. Corrumpunt mores bonos colloquia mala. Evigilate justi, et nolite peccare: ignorantiam enim Dei quidam habent. Ad reverentiam vobis loquor. Sed dicet aliquis: Quomodo resurgent mortui? Quali autem corpore venient? Insipiens, tu quod seminas non vivificatur, nisi prius moriatur. Et quod seminas, non corpus quod futurum est seminas, sed nudum granum, ut puta tritici, aut alicujus caeterorum. Deus autem dat illi corpus sicut vult, et unicuique seminum proprium corpus. Non omnis caro eadem caro: sed alia hominum, alia pecorum, alia volucrum, alia autem piscium. Et corpora coelestia, et corpora [Col. 0204A] terrestria: sed alia quidem coelestium gloria, alia autem terrestrium. Alia claritas solis, alia claritas lunae, et alia claritas stellarum. Stella enim a stella differt in claritate: sic et resurrectio mortuorum. Seminatur in corruptione, surget in incorruptione. Seminatur in ignobilitate, surget in gloria. Seminatur in infirmitate, surget in virtute. Seminatur 145 corpus animale, surget corpus spirituale. Si est corpus animale, est et spirituale, sicut scriptum est: «Factus primus homo Adam in animam viventem (Genes. II, 7) » novissimus Adam in spiritum vivificantem. Sed non prius quod spirituale est, sed quod animale est, deinde quod spirituale est. Primus homo de terra terrenus: secundus homo de coelo coelestis. Qualis [Col. 0204B] terrenus, tales et terreni; et qualis coelestis, tales et coelestes. Igitur sicut portavimus imaginem terreni, portemus et imaginem coelestis. Hoc autem dico, fratres, quoniam caro et sanguis regnum Dei possidere non possunt, neque corruptio incorruptelam possidebit. Ecce mysterium vobis dico: Omnes quidem resurgemus, sed non omnes immutabimur. In momento, in ictu oculi, in novissima tuba: canet enim tuba, et mortui resurgent incorrupti, et nos immutabimur. Oportet enim corruptibile hoc induere incorruptionem, et mortale hoc induere immortalitatem. Cum autem mortale hoc induerit immortalitatem, tunc fiet sermo qui scriptus est: «Absorpta est mors in victoria (Ose. XIII, 14) .» Ubi est, mors, victoria [Col. 0204C] tua? Ubi est, mors, stimulus tuus? Stimulus autem mortis peccatum est, virtus vero peccati lex. Deo autem gratias, qui dedit nobis victoriam, per Dominum nostrum Jesum Christum (I Joan. V, 5) . Itaque, fratres mei dilecti, stabiles estote et immobiles: abundantes in omni opere Domini, semper scientes quod labor vester non est inanis in Domino.»

Postquam docuit eos de baptismo, de corpore et sanguine Domini et de donis Spiritus sancti, ad ultimum instruit eos de resurrectione mortuorum, quam partim credebant, partim negabant. Credebant enim Christum vere surrexisse a mortuis; eos [Col. 0204D] etiam qui in novissima tuba morerentur, et integra carne statim reviviscerent, hos tales credebant resurrecturos. Sed eos quorum corpora in cineres dissolverentur, dicebant nulla ratione posse resurgere. Naturalibus supra modum adhaerentes argumentis. Littera sic jungitur: De linguis et prophetia sic vos doceo. De resurrectione autem mortuorum, notum facio vobis, fratres: notum, inquam, facio Evangelium, id est, resurrectionem mortuorum; quod maxima pars est meae praedicationis; quod Evangelium de resurrectione ego praedicavi vobis, ne obtendatis vos quasi ignoranter peccare; quod etiam accepistis, et turpe esse debet quod semel bene credidistis: iterum negare, in quo etiam statis; nisi enim resurrectionem credatis, frustra in fide [Col. 0205A] stetis; per quod etiam Evangelium salvabimini: carnis enim resurrectionem partem dicimus fidei, sine qua nemo possit salvari. Salvabimini dico si tenetis hoc Evangelium ea ratione qua vobis praedicavi: et nisi hoc sit quod vos frustra credidistis, id est, nisi fidem vestram inutilem dicitis, quod Corinthii nullo modo faterentur eos, scilicet frustra credidisse. Trado vobis Evangelium. Nam hoc quod ego tradidi vobis in primis, id est, inter potiora fidei; quod etiam non a me habeo, sed accepi a Deo. Hoc, scilicet, Evangelium: quod Christus mortuus est pro peccatis nostris delendis; et si peccata nostra deleta sunt, quorum poena mors est, quare in morte detinemur? Mortuus est Christus: et hoc dico secundum Scripturas prophetarum idem attestantium. [Col. 0205B] Cum modo debeat probare de resurrectione, praemittit Christum vere fuisse mortuum, ut verae morti vera sit resurrectio. Hoc etiam tradidi vobis de Christo quod sepultus est, ne statim post mortem resurgens, diceretur: Non vere mortuus est. Hoc etiam tradidi vobis de eo quod resurrexit tertia die. Et hoc dico secundum Scripturas, quae hoc perhibent.

Probavit per testimonia Scripturarum, probat etiam Christum resurrexisse, per testimonia eorum quibus post resurrectionem visus est. Et hoc tradidi vobis, quia visus est Cephae, id est, Petro. Hanc apparitionem ubi, et quomodo facta sit non legimus, sed tantummodo scriptum est: Surrexit Dominus et apparuit Petro, et post haec visus est undecim apostolis, [Col. 0205C] 146 quando Thomas erat cum eis (Luc. XXIV, 39) . Deinde visus est plus quam quingentis fratribus simul: ex quibus multi manent usque ad hoc tempus; et si placet, quaerite ab eis; quidam autem eorum dormierunt. Christum dicit mortuum, hos dormisse. Deinde etiam visus est Jacobo Hierosolymitano episcopo, qui videns Christum in cruce, devovit se non manducaturum panem, donec videret Christum resurrexisse. De his duabus apparitionibus, nihil in Evangeliis invenitur. Deinde visus est omnibus apostolis (Act. IX, 3) , in die Ascensionis. Novissime autem omnium visus est mihi (Act. XXII, 17) ; prius in via, post in templo oranti. Mihi dico, tanquam abortivo, id est vi quadam et compulsione in apostolatum nato. Abortivum se dicit, quia [Col. 0205D] extra tempus natus in Christo, apostolatum accepit, in coelo recepto Domino cum carne. Bene dico abortivo. Nam ego sum minimus apostolorum, qui nec etiam dignus sum vocari apostolus, quoniam persecutus sum Ecclesiam Dei. Et licet dignus non fuerim, tamen sum id, id est apostolus qui utique sum per gratiam Dei, et licet prius persecutor fuerim, tamen ex quo recepi gratiam ejus, ipsa gratia non fuit vacua, id est otiosa in me, sed laboravi omni genere passionis abundantius omnibus aliis apostolis. Et licet dicam laboravi, tamen non ego per me hoc potui, sed gratia Dei operata est mecum. Cum dicat se tot et tanta sustinuisse, per hoc satis approbat resurrectionem, spe cujus omnia patitur. Revertitur [Col. 0206A] ad quod supra. Vere Christus resurrexit. Nam sic praedicamus, sive ego, sive illi alii apostoli, locus ab auctoritate. Vos etiam sic credidistis, quod Christus vere resurrexit: nolite negare. Si autem praedicatur et negari non potest, quod Christus surrexit a mortuis, quomodo quidam in vobis dicunt, quod non est futura resurrectio mortuorum? Si Christus resurrexit (quod utique verum est) resurrectio mortuorum sequitur ex necessitate. Probavit superius auctoritatibus Scripturarum et testimoniis sanctorum, qui viderunt Christum vere surrexisse a mortuis, et ex eo intulit, quia si Christus surrexit, et resurrectio mortuorum erit. Hanc autem consequentiam sic probat: Vere si Christus surrexit et resurrectio mortuorum est. Nam si resurrectio mortuorum [Col. 0206B] non est, neque Christus resurrexit. Hic locus a simili est, et inter causam et effectum diversis respectibus. Similitudo in eo est quia si Christus in morte detineri non potuit, quia peccatum, quod est causa mortis, in eo non fuit, nec nos pro modo nostro justificati a peccatis in morte detinebimur. Quia si mortem evadimus, tunc resurgemus, per hanc similitudinem, scilicet, quod peccatis justificati sumus, cum Christo resurgemus; sed quia Christus longe major nobis est in justitia, ideo major erit in gloria resurrectionis. Iterum resurrectio Christi et quaecunque operatus est in terris, omnia spectaverunt ut homo restitueretur perditae beatitudini. Quia si hic effectus, scilicet, resurrectio mortuorum non [Col. 0206C] sequitur, frustra causae illae praecesserunt, sed Christus resurrexit: et hoc probat per multa inconvenientia, ex eo non resurgente provenientia. Dico quod Christus surrexit. Nam si Christus non surrexit, ergo praedicatio nostra est inanis, id est sine re; quia res illa quam praedicat non sic est; et de eodem aliud inconveniens, quoniam fides vestra est inanis, id est infructuosa, si Christus non resurrexit, quod Corinthii, scilicet, fidem suam esse inanem nullo modo faterentur. Iterum aliud inconveniens, si Christus non resurrexit; quia tunc invenimur nos falsi testes Dei Patris, ideo quoniam diximus testimonium contra Deum: non enim placet Deo, si quis quod non fecerit Deus attribuat ei; hoc, scilicet testimonium quod Deus suscitaverit Christum, quem [Col. 0206D] pro certo non suscitavit si mortui non resurgunt. Verum est quod mortui resurgunt sicut vos dicitis. Nam si mortui non resurgunt, neque Christus resurrexit: idem superius posuerat, sed ad aliud: ibi enim ut illam probaret veram si Christus surrexit et mortui resurgent. Hic autem ut inferret veram eam quae dicit non suscitatum esse Christum nisi 147 mortui resurgant. Diceret Corinthius: Mallem negare resurrectionem Christi, quam concedere quod resurgant mortui. Probat iterum per inconveniens Christum resurrexisse: Vere Christus surrexit, nam si non resurrexit Christus, fides vestra de Christo vana est. Nulla fuit illa fides, quam accepistis. Vere si Christus non resurrexit, vana est fides vestra. Nam adhuc estis in peccatis vestris. Legitur surrexisse [Col. 0207A] propter justificationem nostram. Quia si non resurrexit, nec nos justificavit, sic igitur vana est fides vestra. Et quia adhuc homines sunt in peccatis, ergo illi qui dormierunt in Christo, id est mortui in Christi fide perierunt, id est damnati sunt. Iterum aliud inconveniens. Et si non resurrecturi sperantes sumus in Christo tantummodo in hac vita, sicut vos dicitis, futuram non habituri, tunc sumus miserabiliores omnibus hominibus: quia nec hac, nec alia vita fruemur: cum quotidie in angustiis devolvamur: quandoquidem tot inconvenientia ex negata resurrectione se ingerunt: igitur nunc, id est ex praemissis rationibus colligitur quod vere Christus resurrexit a mortuis. Christus dico primitiae et secundum tempus, et secundum dignitatem, quia et [Col. 0207B] si quidam ante eum suscitati fuerunt non a mortuis, sed in numero morientium relapsi sunt. Dignitate, quia majorem omnibus gloriam habebit, et quidquid alii, totum habebunt ab illo, et per illum. Christus dico primitiae dormientium. Per hoc innuit, cum dicit Christum primitiae, quod alii dormientes secuturi sint eum in resurrectione. Diceret aliquis: Non videtur ut per meritum unius hominis Christi omnes homines resurgere possint. Contra hoc Paulus: Vere caeteri dormientes per primitias suas, id est Christum, resurgent, quoniam quidem per hominem unum fuit mors omnium, ita et per hominem unum erit resurrectio mortuorum. Unde hoc a simili. Nam sicut in solo Adam omnes moriuntur, ita et in solo Christo omnes vivificabuntur. Si enim culpa [Col. 0207C] solius Adae, ad damnationem omnium sufficiens fuit, ut praetermissa majoritate similitudinem solam loquamur, quare simili modo justitia solius Christi ad justificationem omnium non sufficeret.

Postquam probavit resurrectionem omnium vere futuram, congrue subdit de ordine ejus resurrectionis: ut per hoc magis certificaret eos et invitaret ad eamdem resurrectionem, dicens: Licet omnes aeque resurgant, tamen unusquisque erit in suo ordine: qui enim plus promeruit, plus accipiet gloriae: et ita quod Christus erit primitiae tempore et dignitate, sicut superius. Deinde post Christum erunt in gloria ii qui sunt Christi. In eo dico eos esse Christi, scilicet, qui crediderunt in secundum [Col. 0207D] adventum ejus, id est resurrectionem: et ita crediderunt integritate fidei et boni operis: euntes obviam in adventum Christi. Potuisset dicere, qui crediderunt in nativitatem Christi vel passionem; sed ideo in adventum dixit, quia resurrectionem commendare eis intendebat. Et postquam ii qui sunt Christi resurgent, deinde erit finis, id est impletio promissae beatitudinis: cum Christus tradiderit regnum, id est Ecclesiam suam, quam cum potentia regit. Tradiderit dico Deo et Patri: tunc Christus dicetur tradere regnum Patri, cum Ecclesiam suam locabit in oculis Dei, ut quod hic vidit per speculum et in aenigmate, ibi videat facie ad faciem. Deo dicit et patri, ut ostendat eum qui ab alio initium non habuit. Ut etiam nocet eum et Creatorem esse, et [Col. 0208A] creaturis paternam dilectionem adhibere. Cum tradiderit dico regnum: et cum evacuaverit omnem principatum, et potestatem, et virtutem.

Notandum est quod in angelis diversitates officiorum Deus posuerit, et hoc totum causa hominum, ut angeli administrent saluti eorum. Sed postquam homines jam in perfectione erunt, et nulla administratione egebunt, nomina illa destruentur in angelis, quibus vocabantur pro diversitate humanae administrationis. Sunt enim quidam inter angelos, qui principatum habent super omnes alios. 148 Sunt etiam alii qui potestative perficiunt ea, quae a principatu injunguntur eis. Sunt alii qui dicuntur virtutes, quia miraculorum sunt operatores. Similiter et in malis angelis quidam sunt principes super omnes [Col. 0208B] alios. Alii habentes potestatem efficiendi quod principes praeceperint: alii virtutes, qui aliqua nova inducant quasi miracula. Et haec iterum in fine evacuabuntur. Quia sicut boni angeli ultra non habebunt in quo homines tueantur; sic nec mali in quo noceant hominibus. Sic etiam inter homines omnis differentia praelationis vel subjectionis destruetur: inter quos nulla erit regiminis inaequalitas. In fine tradet Christus regnum suum Patri: sed interim dum nondum finis est, oportet regnare, id est Christum cum potentia Ecclesiam suam regere. Oportet ideo dicit: quia sic prophetatum est in Scripturis, quas ex necessitate oportet impleri. Regnare dico, donec Deus ponat omnes inimicos Christi sub pedibus ejus, id est tam plenaria subjectione, sicut sunt [Col. 0208C] aliqui pedibus aliorum prostrati. Vel sub pedibus ejus, id est subjectos humanitati Christi. Quae per pedes ideo signatur: quia per humanitatem assumptam, divinitas venit ad homines. Et postquam haec omnia erunt evacuata, tunc etiam destruetur mors novissima: quia postquam non erit peccatum: nec poena peccati, scilicet mors remanebit. Mors dico inimica: cui et homines inimicantur, et quae inimicatur hominibus. Vere inimici ponentur sub pedibus Christi. Nam scriptum est in Psalmo: «Omnia subjecit Deus sub pedibus ejus (Psal. VIII, 8) ,» id est Christi, sicut expositum est in Psalmo. Tamen habetur, subjecisti. Cum autem Scriptura dicat, omnia sine dubio subjecta sunt Christo, omnia praeter [Col. 0208D] eum qui ei, scilicet Christo, subjecit omnia, scilicet praeter divinitatem. Deus, qui Christo subjecit omnia, non est Christo subjectus. Sed ipse Christus erit subjectus illi, id est Deitati: quae subjecit omnia ipsi, id est Christo. Diceret aliquis: Interim quidem Christus erit subjectus Deo, donec sibi Deus subjecerit omnia: sed postea non. Erit utique (ait Paulus) quia cum subjecta fuerint Christo omnia, tunc ipse Christus subjectus erit Deo, qui ipsi subjecit omnia. Ita tamen subjectus, ut sit aequalis, scilicet, ut Christus sit Deus in omnibus, id est in singulis creaturis: et ita in omnibus quod omnia singulis, id est perfecta beatitudo, perfecta gloria, et pax superans etiam omne hominis desiderium. Revertitur ut probet resurrectionem mortuorum [Col. 0209A] dicens: Mors per Christum destruetur, et homines tunc resurgent: alioquin, id est si dicas non esse resurrectionem mortuorum, quid facient illi qui baptizantur pro mortuis? Tangit hic reprobum morem quorumdam, qui, audito quod resurrectio futura esset eorum qui baptizarentur, cum essent baptizati, iterum loco infidelis patris jam mortui baptizabant se: ut sic pater vel mater salvarentur in resurrectione. Et hoc adducit ad verecundiam Corinthiorum: quia si illi perversi tantam fidem de resurrectione habebant, quanto magis Corinthii deberent resurrectionem credere? Littera sic est: Quid facient illi qui baptizantur pro mortuis spe resurgendi, si omnino mortui non resurgunt? Ut quid etiam baptizantur pro illis justificandis: cum nec [Col. 0209B] illi justificentur? Si enim justificarentur a peccatis et resurgerent. Vel aliter sic: Alioquin, id est si resurrectio non est, quid facient illi qui baptizantur pro mortuis operibus, id est pro peccatis, quae mortem operantur? Baptizantur dico spe resurrectionis. Et quid facient, si omnino mortui non resurgunt? Ut quid etiam baptizantur pro illis, id est, ut justificentur a peccatis? Vel aliter: Alioquin si non resurgunt mortui, quid facient illi qui baptizantur pro se mortuis, id est mortificandis peccato: Vel pro se mortificatis per peccatum Deo. Caetera sicut dicta sunt. Iterum si resurrectio mortuorum non est, ut quid etiam nos apostoli periclitamur omni hora? Non enim finem habent tribulationes nostrae, [Col. 0209C] quas gaudemus pati spe futurae 149 resurrectionis. Vere periclitamur: nam quotidie morior, id est pericula mortis patior, fratres, propter vestram gloriam, ut vos digni sitis gloria resurrectionis. Vel secundum Augustinum: Morior, et hoc juro per vestram gloriam, fratres: quam gloriam spe quidem jam habeo, in Christo Jesu Domino nostro: qui jam in gloria cum carne mea resurrexit. Qui etiam ut secum resurgerem promeruit. Si iterum mortui non resurgunt: quid mihi prodest si secundum hominem, id est secundum humanae rationis potentiam. Vel secundum hominem: quia ego homo, illi bestiae. Secundum hominem utique pugnavi contra bestias Ephesi, id est contra Ephesianos bestiales: quia resurrectionem negando, hominem in hoc mundo [Col. 0209D] solum vivere dicunt, quod et bestiae faciunt.

Quid, inquam, illa pugna mihi prodest, nisi post mortem habiturus sim gloriam? Ephesii negabant resurrectionem: contra quos Paulus multo labore disputavit, approbans futuram esse resurrectionem. Et quandoquidem secundum vos vita non restat post hanc: nihil jam aliud agendum est: nisi ut desperantes manducemus et bibamus: quia non ultra victuri moriemur (Isa. XXII, 13; Sap. II, 6) . Hoc verbum dixerunt Judaei, cum affligerentur in captivitate Babylonis, et desperarent de adjutorio Dei. Similiter qui resurrectionem negant, de auxilio et potentia Dei desperant. Et quia, fratres, non sic est desperandum, sed de resurrectione confidendum, ideo nolite seduci a pseudoapostolis. qui non habent [Col. 0210A] fidem resurrectionis. Per hoc quod dicit seduci, notat seductores esse inter eos. Nolite credere seductoribus. Nam colloquia illorum mala non solum fidem violant: sed etiam corrumpunt bonos mores. Qui enim futuram vitam non credit, nescio quare bonis moribus laboret adhaerere. Et ne a seductoribus corrumpamini, evigilate ad hoc ut sitis justi, et ut justitiam conservetis. Nolite ulterius peccare: necessarium est ut evigiletis. Quidam enim inter vos habent ignorantiam Dei, id est ignorant aequitatem, et fidem Dei: et hoc loquor vobis ad reverentiam, id est ad erubescentiam), ut verecundemini de peccatis vestris.

Postquam Paulus per necessarias rationes, per inconvenientia quae inde proveniunt, iterum per potentiam Christi, futuram resurrectionem approbavit, [Col. 0210B] vult illam approbare per legem naturae: quia humana sapientia magis argumentatur secundum passibilitatem [possibilitatem] naturae. Quasi diceret: Licet superius resurrectionem satis approbaverim, tamen secundum legem naturae objiciendo, dicit mihi aliquis: quomodo resurgunt mortui in pulverem jam dissoluti? Natura non videtur hoc pati. Iterum si aliquo modo pulvis ille conglutinatur, tamen quali corpore venient homines qui resurgent? Num credi potest ut tanta gloria possit venire dissoluto pulveri, ut tu praedicas? Priori respondet quaestioni. Natura bene patitur mortuos resurgere. Illud enim quod tu insipiens, qui de resurrectione dubitas, semen, inquam, illud, quod tu seminas non [Col. 0210C] vivificatur, id est nullo modo vivere potest, nisi prius moriatur, et computrescat: quemadmodum vides quod oportet semen putrefieri, ut sic postea vivat: ne dubites jam hominem iterum post mortem vivere posse, cum per mortem oporteat vivere. Probat aliam quaestionem, futuram scilicet gloriam corporum, ejusdem seminis similitudine, dicens: Vere in majori gloria corporum venient. Nam quod seminas tu, non seminas illud corpus quod futurum est, sed seminas nudum granum: corpus autem de nudo grano futurum multa grana, paleas et culmos est habiturum. Similiter non sit tibi absurdum, si dicamus corpora nostra in majori gloria resurrectura quam hic seminentur. Tu seminas nudum granum, utputa, id est sicut est granum tritici, aut granum [Col. 0210D] alicujus caeterarum segetum. Tu seminas nudum granum; sed Deus dat illi grano corpus sicut vult, fertilitate granorum, spicarum et culmorum gloriosum: et unicuique tamen 150 seminum reddit proprium corpus: quia si seminatum est triticum, pullulat triticum; et sic in identitate seminum singula grana resurgunt, et hoc in exemplum melioratae resurrectionis, non amissae substantiae. Cumque omnes in hoc conveniant, quod resurrectionis gloriam sunt habituri, in eo tamen differunt quod quidam gloriosiorem sunt habituri, quidam non adeo, secundum differentiam meritorum. Diceret aliquis: Cum omnis hominum materia ex eisdem constet elementis, videtur ut quidquid uni conferetur, totum in alio possideat similis materia. [Col. 0211A] Quod Paulus (ut ad meliora semper provocet eos) per similitudinem aliarum creaturarum improbat: quia quemadmodum omnia animalia ex eisdem elementis facta sunt, eadem tamen materia non aufert, quin alia et alia inter se sint. In coelestibus etiam creaturis ex eisdem materiis constitutis differentia est ad invicem claritatis; sic in hominibus natura carnis omnibus eadem non impedit quin possint diversificari in gloria resurrectionis. Littera sic jungitur: Licet omnes resurgant in majori gloria carnis, tamen differenter: nec hoc impedit eadem omnibus materia conditionis: sicut vides quod non omnis caro, eadem caro, licet omnis ex eadem materia, sed alia est caro hominum et alia est pecorum. Alia autem est caro volucrum: alia [Col. 0211B] autem est caro piscium. Et sicut terrena corpora inter se differunt, sic coelestia a terrenis. Sunt enim corpora coelestia, et corpora terrestria: et cum in hoc quod corpora sunt, conveniant: tamen in hoc differunt quod alia quidem est coelestium corporum gloria, alia autem terrestrium. Et sicut coelestia a terrenis differunt, sic ipsa coelestia inter se. Nam alia est claritas solis, et alia est claritas lunae, et alia est claritas stellarum. In ipsis etiam stellis differentia: nam stella differt a stella in claritate: et sicut hae creaturae vicissim a se differunt claritate, sic etiam resurrectio mortuorum differens erit justis in claritate gloriae. Et licet in gloria resurrectionis differant, hoc tamen indifferenter habent quod hic seminatur [Col. 0211C] corpus hominis in corruptionem, id est, ad hoc ut corruptioni subjaceat. Seminare dicit a die quo concipitur homo, usque ad diem resurrectionis omnium. Seminatur quidem in corruptione: sed surget in incorruptione, id est ut ab omni corrutione alienum sit, et hoc surgere erit in die judicii. Seminatur non solum in corruptione, sed etiam in ignobilitate. In multa enim vilitate carnis homo generatur, sed tunc surget in gloria, perpetua habenda. Seminatur hic in infirmitate, omnibus enim morbis et diversis hic subjacet miseriis: sed tunc surget in virtute impassibilitatis et immortalitatis. Seminatur hic corpus animale, quod quotidianis ciborum fomentis sustentari oportet, ut quodlibet animal: sed tunc surget corpus spirituale, quod spiritu solo [Col. 0211D] regitur, sine usu corporei cibi. Vere animale corpus seminatur: siquidem hoc vestrum corpus animale est, surget idem spirituale corpus: siquidem spirituale tunc erit. Vel aliter: Vere corpus surget spirituale; nam si corpus modo dicitur animale, vocandum est etiam idem corpus spirituale: nam animale non diceretur, nisi respectu spiritualis, ut quasi vim relativorum habeant, animale et spirituale: vere corpus hoc est animale, sicut scriptum est in Genesi (Gen. II, 7) : Primus homo, hic autem dictus est Adam, factus est in animam non vivificantem corpus: quia cito morte dissolutum est, sed in animam viventem, id est quae viveret ibi in carne: nisi enim corpus cibis aleretur, anima non viveret ibi. Et ideo dicitur vivens, quasi alienis viribus, [Col. 0212A] et non vivificans. Et vere surget corpus spirituale; nam novissimus Adam, id est Christus, dicitur Adam, quia natus de ipso secundum lineam carnis: ideo autem novissimus, quia post eum non est futurus alius Adam, qui novam inducat generationem. Omnis enim homo, vel carnalis Adae filius vel spiritualis. Hic, inquam, novissimus Adam, 151 factus est in spiritum non viventem, sed vivificantem. In illa enim resurrectione sic anima corpus vivificabit, ut nullo egens alimento vivat perpetuo.

Diceret ille: Licet Christus qui Deus fuit, ita potuit vivificari, ego non sic potero, qui tantum homo sum. Nihil impedit, ait Paulus, quia licet Christus Deus sit, tamen non prius fuit illud corpus quod est spirituale, sed prius fuit illud corpus quod [Col. 0212B] est animale: et deinde fuit illud corpus, quod est spirituale. Vere primus homo factus est in animam viventem, nam primus homo factus est de terra terrenus, et secundus Adam factus est in spiritum vivificantem. Nam secundus homo factus est coelestis veniens de coelo. Et qualis fuit primus ille terrenus, tales sunt et terreni, qui adhaerent ejus terrenitati. Et qualis fuit secundus ille coelestis, tales etiam erunt imitatores ejus coelestes. Et quandoquidem qui terrenum sectabitur, terrenus erit; et qui coelestem, coelestis; igitur sicut portavimus imaginem terreni Adae per peccatum, sic amodo portemus imaginem coelestis Adae, per justitiam vitae: ut, deposito onere terrenitatis, gaudeamus in levitate gloriae coelestis. Quia modo dixerat qualis fuit coelestis, tales erunt [Col. 0212C] adhaerentes ei. Dixerat etiam portemus imaginem coelestis: ne occasione horum verborum putaremus nobis ad salvationem sufficere veterem hominem in baptismo deponere, et novum hominem ibidem assumere. Determinat Paulus non satis esse hoc modo imaginem coelestis portare, nisi continua imitatione operum portemus. Littera sic jungitur: Licet dixerim, portemus imaginem coelestis, et erimus coelestes, tamen hoc dico, id est determino vobis, fratres, quoniam, id est quod, caro et sanguis, id est, qui carni acquiescunt et sanguini, quaedam enim peccata sunt ex carnalitate, ut mollis luxuria: quaedam ex vitio sanguinis, ut ira ex melancholia: et quicunque carnem et sanguinem peccati sectantur, [Col. 0212D] hi non possunt possidere regnum Dei, id est seipsos in futura gloria. Regnum enim Dei nihil aliud est, quam ipsi homines, in hac vita nemo possidet se: quia nulla dies est, qua non quisque possideatur a peccato, sed in futura beatitudine quisque justorum possidebit se. Ubi nemo tentatione carnis inquietabitur. Vere caro et sanguis non possidebunt regnum Dei: nam caro et sanguis est corruptio. Regnum autem Dei est incorruptio. Corruptio vero non possidebit incorruptelam: igitur caro et sanguis non possidebunt regnum Dei. Quia modo superius dixerat: Quicunque portaverit imaginem coelestis, resurget in gloria. Dixerat iterum quod caro et sanguis nullo modo possidebunt regnum Dei: ne haec verba intelligeret [Col. 0213A] aliquis esse contraria, solvit illud absolvendo omnem contrarietatem, dicens: Ne praedicta verba mea male interpretemini, ecce dico vobis mysterium, id est aperio vobis rem occultam, ut per ejus apertionem auferam a vobis hujus rei dubietatem. Vere quidem est (sicut praefatus sum) quod omnes resurgemus, id est omnes corpora resumemus, sed tamen non omnes immutabimur, in accipiendo gloriam: quia quidam resurgent ad poenam sibi augmentandam: alii ad gloriam. Resurgemus quidem in momento, et ut majorem facilitatem resurrectionis aperiat, corripit quod dixerat, in momento, dicens: Resurgemus in ictu oculi, id est, quam cito oculus transit ad pervidendum aliquid: vel, quam cito palpebra palpebrae jungitur. Hoc [Col. 0213B] autem fiet in tuba novissima: non quod vox tubae ibi audiatur, sed sicut vox tubae victores invitat ad palmam; victis vero fit ad terrorem: ita vox illa signum erit justis ut triumphi meritum accipiant, impiis autem terrorem poenae incutiat. Novissima ideo, quia cum multas voces dederit Christus in mundo, unde terreret impios, laetificaret justos: vox illa judicii novissima erit consummans justis gloriam, impiis iram indeficientem. Et quia de tuba hac nihil amplius dixerat, subdit: 152 Bene dico tuba. Nam canet tuba. Non determinat utrum Christus vel angelus tuba illa canere debeat. Vel ut sit nominativus, tuba illa canet et in voce tubae resurgent mortui incorrupti, id est in integritate membrorum restaurati: quidam tamen dolore poenarum corrumpendi, [Col. 0213C] sed nos electi Dei immutabimur, accipiendo gloriam resurrectionis. Vere immutabimur: nam oportet, id est (ut vere sint Scripturae) inevitabile est: oportet, inquam, corruptibile hoc, id est, corpus tot miseriis attritum, induere incorruptionem. Et quia incorruptum posset esse ad tempus, ut tamen non evaderet; addidit et oportet mortale hoc corpus induere immortalitatem.

Vere hoc mortale fiet immortale: nam mors absorpta, id est destructa et deglutita est, in victoria Christi, quando morte sua mortem superavit: vel in victoria sua, id est mortis: per hoc enim quod mors invadere Christum praesumpsit, in quo non erat peccatum, quod est causa mortis, in ipsa sua praesumptione occubuit. Haec autem auctoritas in Osee sic [Col. 0213D] invenitur: «O mors ero mors tua (Osee XIII) .» Et quia hanc scripturam quidam male interpretabantur, dicentes hoc scriptum esse de morte animae, non corporis, praemittit Paulus expositionem hujus auctoritatis dicens: Cum autem hoc mortale corpus induerit immortalitatem. Non enim (sicut quidam male suspicantur) anima sola evasura est mortem, sed cum anima etiam corpus: tunc fiet, id est implebitur sermo ille qui scribitur in Osee: Absorpta est mors in victoria, sicut dictum est. Verba quae sequuntur ejusdem prophetae esse dicuntur, insultantis ipsi morti, quia destructa sit, et dicentis. Quandoquidem absorpta est, ubi est, o mors, nunc, tua victoria, qua juri tuo omnia subjiciebas? Et, o mors, [Col. 0214A] ubi est modo tuus stimulus, id est peccatum quod in aculeo suae caudae, mortem loco veneni gestabat? Ait Paulus: bene dico stimulus: nam peccatum est stimulus mortis, id est aculeo suo mortem hominibus instimulans. Pro eo quod Paulus quid sit stimulus exponit, praecedentia verba putantur non esse ipsius: vel si sunt Pauli, non tamen mutatur sententia. Insultando enim dicit morti, quia modo absorpta es. Ubi est, o mors, tua victoria? Caetera non mutantur. Ne iterum dicerent: Cum destructo peccato destruatur mors, bene modo nobis est, quia per legem destruemus peccatum. Contra hoc Paulus: Peccatum est stimulus mortis. Lex vero nullo modo debilitat peccatum: imo est virtus, et augmentum peccati. Et hoc congrue removit, ut [Col. 0214B] sicut per Christum probaverat fieri resurrectionem, sic per eumdem ostendit esse omnem peccati remissionem. Et quia lex auget peccatum, ideo nulla legi gratia, sed Deo omnes agamus gratias: qui dedit nobis victoriam peccati et mortis, et hoc per Dominum nostrum Jesum Christum. Et quia ex Deo et per Christum omnis victoria; itaque, fratres mei, ut sitis Deo dilecti, estote stabiles in bono, dum in quiete pacis estis. Estote etiam immobiles a fide, si adversa irruerint. Vos dico abundantes in opere Domini, ut semper melius et melius operemini. Vos dico semper scientes quod labor vester non est inanis, id est sine fructu; sed in gloria magna resurrecturi estis, et hoc in Domino, id est per Dominum misericorditer agentem in vobis.

«De collectis autem, quae fiunt in sanctos, sicut ordinavi in Ecclesia Galatiae, ita et vos facite. Per unam Sabbati unusquisque vestrum apud se reponat, recondens quod ei bene placuerit: ut non, cum venero, tunc collectae fiant. Cum autem praesens fuero, quos probaveritis per Epistolas, hos mittam perferre gratiam vestram in Jerusalem. Quod si dignum fuerit, ut ego eam, mecum ibunt. Veniam autem ad vos, cum Macedoniam pertransiero. Nam Macedoniam pertransibo. Apud vos autem forsitan manebo, vel etiam hyemabo, ut vos me deducatis 153 quocunque iero. Nolo enim vos modo in transitu videre. Spero enim me aliquantulum [Col. 0214D] temporis manere apud vos, si Dominus permiserit. Permanebo autem Ephesi usque ad Pentecosten. Ostium enim mihi apertum est magnum, et evidens, et adversarii multi. Si autem venerit Timotheus, videte ut sine timore sit apud vos: opus enim Domini operatur sicut et ego. Ne quis ergo illum spernat: deducite autem illum in pace, ut veniat ad me: exspecto enim illum cum fratribus. De Apollo autem fratre vobis notum facio, quoniam multum rogavi eum, ut veniret ad vos cum fratribus: et utique non fuit voluntas ejus, ut nunc veniret: veniet autem. cum et vacuum fuerit. Vigilate, state in fide; viriliter agite et confortamini: omnia enim vestra [Col. 0215A] in charitate fiant. Obsecro autem vos, fratres, nostis domum Stephanae, et Fortunati, et Achaici; quoniam sunt primitiae Achaiae, et in ministerium sanctorum ordinaverunt seipsos, ut et vos subditi sitis ejusmodi, et omni cooperanti et laboranti. Gaudeo autem in praesentia Stephanae, et Fortunati, et Achaici: quoniam id quod vobis deerat, ipsi suppleverunt. Refecerunt enim et meum spiritum, et vestrum. Cognoscite ergo qui ejusmodi sunt. Salutant vos omnes Ecclesiae Asiae. Salutant vos in Domino multum Aquila et Prisca, cum domestica sua Ecclesia: apud quos et hospitor. Salutant vos omnes fratres. Salutate invicem in osculo sancto. Salutatio mea manu Pauli. Si quis non amat Dominum nostrum Jesum Christum, sit [Col. 0215B] anathema, Maran Atha. Gratia Domini nostri Jesu Christi vobiscum. Charitas mea cum omnibus vobis in Christo Jesu, Amen.»

Postquam singula quae praecipienda erant, disposuit, secundum ordinem rectae fidei in fine Epistolae, de quibusdam privatis eos admonet, scilicet ut sancti qui erant in Hierusalem, quos et rapina infidelium, et publica fames oppresserat, subvenirent, ministrantes aliquid de suis abundantiis. Littera sic jungitur: De resurrectione mortuorum sic credite. De collectis autem quae fiunt deferendae in sanctos, qui sunt in Hierusalem, ita et vos facite per unam diem Sabbati, id est septimanae, sicut ordinavi debere fieri in Ecclesiis Galatiae. Et ne putetis haec [Col. 0215C] collecta meis usibus me velle deputare, praecipio ut unusquisque vestrum reponat apud se: non tamen sic ut suum esse putet illud, sed recondens, et quasi alienum integre conservet: quod ei bene placuerit pauperibus sanctis erogare. Ideo dico facite per unam Sabbati, ut non cum venero, tunc primum collectae incipiant fieri. Ut autem omnem suspicionem auferam a vobis male suspiciosis, cum ego praesens vobis fuero, non proprios legatos, sed hos quos probaveritis (id est quos ex vobisipsis elegeritis) mittam perferre gratiam vestram, id est gratuitum donum vestrum in Hierusalem. Mittam dico per Epistolas, id est cum Epistolis meis, in signum ipsis traditis.

Dicerent Corinthii: Aliorum munera ipse defers, [Col. 0215D] et nostra quare deferre dedignaris? Ad hoc Paulus: Certe si dignum fuerit donum vestrum, ut ego ire debeam, ibunt mecum legati vestri, ut ego simul veniens commendem gratiam vestram. Sic faciam de gratia vestra, Veniam etiam ad vos cum pertransiero Macedoniam: prius sum enim ad Macedonas iturus. Bene dico pertransiero: nam vere pertransibo Macedoniam; sed postea manebo apud vos forsitan, id est si Deus concesserit. Vel etiam ut plus dicam. Hiemabo penes vos, ut vos deducatis me quocunque a vobis discedens iero. Ideo hiemabo; quia nolo vos modo videre in transitu. Ideo non in transitu videbo vos; quia spero me aliquantum manere apud vos, si Dominus permiserit. Et licet dicam me transiturum ad vos, prius tamen permanebo Ephesi usque [Col. 0216A] ad Pentecosten. Et necesse est ibi permanere me; quia ostium apertum est mihi magnum, id est quia multi Ephesiorum ad fidem se praeparant. Et ostium evidens; quia jam quaedam signa fidei video in eis: et oportet me insistere; quia adversarii multi sunt, qui volunt eos subducere Christo. Ego modo Ephesi manebo. Si autem 154 Timotheus, deferens hanc Epistolam, venerit ad vos, videte ut sine timore sit apud vos. Quidquid enim mihi de vobis nuntiavit, ad correptionem vestram fecit, et ideo videte ne eum inquietetis, utique sine timore debet esse apud vos; quia opus Domini operatur in vobis, sicut ego, et alii discipuli, et quia opus Domini operatur: ergo videte ne quis spernat eum, sed obtemperate monitis ejus. Nec solum non spernatis eum, sed etiam illum [Col. 0216B] revertentem ad me deducite in pace, ut illaesus veniat ad me: ego enim exspecto illum cum aliis fratribus. Apollo episcopus Corinthiorum fugiens dissensionem eorum reversus fuerat ad Paulum, de quo Corinthii scripserant Paulo ut eis remitteret episcopum suum. Respondet eis Paulus quod Apollo nolit reverti, priusquam bene sint correcti, dicens: De Timotheo sic agite; de Apollo autem fratre nostro, et episcopo vestro, significo vobis, quoniam multum rogavi ut veniret ad vos: et utique non fuit voluntas ejus, ut nunc veniret ad vos, sed veniet cum vacuum ei fuerit, et vos bene correctos intellexerit. Ut autem adventum hujus patris vestri mereamini, vigilate, id est studiose cavete vobis ne [Col. 0216C] erretis, et state in fide, ut a sana fide non devietis, et in fide stantes agite viriliter, id est bene operamini. Nec ad horam sed in bonis actibus perseverando confortamini, studentes ut omnia vestra fiant in charitate, id est in dilectione Dei et proximi, in qua hucusque nimium tepuistis. Obsecro vos, fratres, ut subditi sitis Stephanae, et Fortunato, et debetis. Nostis enim domum Stephanae et Fortunati, et Achaici. Hoc, inquam, nostis quod isti sunt primitiae Achaiae. Primi enim de Achaia crediderunt. Corinthus in Achaia est. Nostis etiam hoc quod isti ordinaverunt seipsos in ministerium sanctorum: quibus propriis manibus et de suis rebus ministraverunt. Hoc, inquam, obsecro vos, ut subditi sitis his omnibus quae in vobis sunt ejusmodi, et omni cooperanti [Col. 0216D] illis in bono, et laboranti similiter in ministerio sanctorum. Ut autem subditi sitis illis, scitote quoniam ego gaudeo in praesentia Stephanae, Fortunati, et Achaici: sic enim mihi est de illis quasi si praesentes eos habeam. Gaudeo, inquam, et merito; quoniam ipsi impleverunt in me et in sanctis hoc quod deerat vobis: ipsi enim ministraverunt nobis in temporalibus, quod cum vos debuissetis, neglexistis. Vere ipsi suppleverunt; nam refecerunt spiritum meum ministrando necessaria, et per hoc spiritum vestrum. Nisi enim bonis suis fovissent nos, non possemus tandiu immorari vestrae instructioni. Et quia refecerunt spiritum meum et vestrum, ergo cognoscite, id est ex dilectione obedite eis, et omnibus qui sunt ejusmodi. Salutant vos, o Corinthii, [Col. 0217A] omnes Ecclesiae. Salutant multum in Domino Aquila et Prisca, cum domestica sua Ecclesia, id est et eorum familia vos salutat. Salutant vos omnes fratres. Salutate vos invicem in osculo sancto, id est osculamini vos alterutrum, evacuantes a vobis schismata. Salutatio quae sequitur facta est propria manu, mea dico scilicet Pauli, haec, scilicet gratia Domini nostri, etc.

Mos erat Pauli, ut ipse idem manu propria Epistolam clauderet, ne dubitaretur quin a se mitteretur Epistola: et hoc propter pseudo, qui sub nomine Pauli furtivas mittebant epistolas. Ab hac autem salutatione sua excludit infideles, dicens: Si quis non amat Dominum nostrum Jesum Christum, hunc [Col. 0218A] non saluto; sed sit anathema, id est separatus a Deo anathema dico Maranatha. Hoc verbum ex Syro sermone conficitur et Hebraeo, et sonat Dominus venit. Quasi diceret: Qui non amat Christum, separetur ab eo dum ipse Dominus ad judicandum venit. Vel sit anathema, et malo suo; quia Dominus venit fortassis hodie vel cras, ut ulciscatur de eo. Haec autem est mea salutatio, a qua impios separo. Gratia Domini nostri Jesu Christi sit vobiscum, et charitas mea sit cum omnibus vobis, id est omnes vos diligatis me, licet aliquantulum asperius vos correxerim, et hoc sit in Christo Jesu, id est propter amorem Christi Jesu. Amen, id est ita fiat.

«Paulus apostolus Christi Jesu, per voluntatem Dei, et Timotheus frater, Ecclesiae Dei quae est Corinthi, cum omnibus sanctis qui sunt in universa [Col. 0218D] Achaia. Gratia vobis et pax a Deo patre nostro, et Domino Jesu Christo. Benedictus Deus et Pater Domini nostri Jesu Christi (Ephes. I, 3; I Petr. I, 2) .» Pater misericordiarum et [Col. 0219A] Deus totius consolationis, qui consolatur nos in omni tribulatione nostra, ut possimus et ipsi consolari eos qui in omni pressura sunt, per exhortationem, qua exhortamur et ipsi a Deo. Quoniam sicut abundant passiones Christi in nobis, ita et per Christum abundat consolatio nostra. Sive autem tribulamur pro vestra exhortatione et salute, sive consolamur pro vestra consolatione, sive exhortamur pro vestra exhortatione et salute, quae operatur tolerantiam earumdem passionum, quas et nos patimur: ut spes nostra firma sit pro vobis, scientes quoniam sicut socii passionum estis, sic eritis et consolationis. Non enim volumus ignorare vos fratres, de tribulatione nostra quae facta est in Asia, quoniam supra modum [Col. 0219B] gravati sumus, et supra virtutem, ita ut taederet nos etiam vivere. Sed ipsi in nobisipsis responsum mortis habuimus, ut non simus fidentes in nobis, sed in Deo qui suscitat mortuos: qui de tantis periculis nos eripuit et eruit: in quem speramus, quoniam et adhuc eripiet adjuvantibus et vobis in oratione pro nobis: ut ex multarum personis facierum ejus quae in nobis est donationis per multos gratiae agantur pro nobis. Nam gloria nostra haec est, testimonium conscientiae nostrae, quod in simplicitate cordis et sinceritate Dei, et non in sapientia carnali, sed in gratia Dei conversati sumus in hoc mundo, abundantius autem ad vos. Non enim alia scribimus vobis, quam quae legistis et cognovistis [cognoscitis]. [Col. 0219C] Spero autem quod usque in finem cognoscetis, sicut et cognovistis nos ex parte; quia gloria vestra sumus, sicut et vos nostra, in die Domini nostri Jesu Christi. Et hac confidentia volui prius venire ad vos, ut secundam gratiam haberetis, et per vos transirem in Macedoniam, et iterum a Macedonia venirem ad vos, et a vobis deduci in Judaeam. Cum ergo hoc voluissem, nunquid levitate usus sum? Aut quae cogito, secundum carnem cogito, ut sit apud me EST, et NON? Fidelis autem Deus, quia sermo noster qui fuit apud vos, non est in illo EST et NON: sed est in illo est [ non habet sed est in illo est]: Dei enim Filius Jesus Christus, qui in vobis per nos praedicatus est, per [Col. 0219D] me et Silvanum et Timotheum, non fuit in illo EST et NON, sed EST in illo fuit. Quotquot enim promissiones Dei sunt, in illo EST. Ideo et per ipsum: Amen Deo ad gloriam nostram. Qui autem confirmat nos vobiscum in Christo, et qui unxit nos Deus, et qui signavit nos, et dedit pignus Spiritus in cordibus nostris. Ego autem testem Deum invoco in animam meam, quod parcens vobis, non veni ultra Corinthum: non quia dominamur fidei vestrae, sed adjutores sumus gaudii vestri. Nam fide statis.»

More suo salutem praemittit, dicens: Paulus (quod nomen tam humilitatis quam auctoritatis [Col. 0220A] est) Paulus inquam apostolus, id est legatus Christi Jesu: gloriam enim Christi annuntiat. Apostolus, dico, non per temerariam praesumptionem ut pseudo, sed per voluntatem, id est per beneplacitum Dei, et cum eo Timotheus frater, id est cooperator in opere Christi. Ideo Timotheum reponit, per quem primam Epistolam miserat, ut sciant sibi cognita esse omnia quae apud eos geruntur. Paulus, inquam, et Timotheus scribunt Ecclesiae, id est convocationi fidelium. Ecclesiae dico Dei, id est in qua gratia Dei tantum operatur, et non merita doctorum ut pseudo gloriantur. Ecclesiae dico quae est Corinthi. Corinthiorum utique Ecclesiae scribit cum omnibus, id est et omnibus sanctis, id est in baptismo per Christum sanctificatis: cum omnibus dico qui sunt in [Col. 0220B] 157 universa Achaia. Quasi diceret: Ecclesiae Corinthi omnibusque Ecclesiis illi subjectis. Achaia enim dicitur provincia, in qua metropolis Corinthus sita erat. Vobis Corinthiis sit gratia, his qui peccaverunt secunda remissio: his qui bene correcti sunt, vel qui post acceptam fidem non peccaverunt, sit perseverantia gratiae bene custoditae. Et ei scilicet sit pax, id est bona tranquillitas animi a Deo qui potest: Patre nostro, qui pium ad nos affectum habet, et a Deo qui similiter potest, Jesu Christo, et vult: quia salvare nos officium ejus est. Nunc imprimis gratias agit Deo pro perseverantia eorum qui lapsi non fuerant, et pro correctione eorum, qui errore contempto bene se emendaverant: consolaturque eosdem exemplo suo, ut fortes sint in adversis, [Col. 0220C] quaecunque oporteat eos pati, dicens: Quia vos in fide Christi laborare video, inde gratias agens dico: Benedictus sit Deus Domini nostri Jesu Christi: et Pater Domini nostri Jesu Christi. Deus ejus est, secundum quod Christus homo fuit: Pater Christi est, secundum deitatem in qua Filius aequalis est Patri: ipse tamen principium habens a Patre, non Pater ab eo. Qui si Jesu Christi Pater est, cum nos Christi filii simus: sic per Christum Deum Patrem habemus. Duo praedicta, Deus et Pater, spectant ad Christum: eadem duo quae sequuntur, spectant ad homines. Benedictus etiam sit qui Deus et Pater est Christi. Pater est etiam misericordiarum. Cum posset dicere dator misericordiarum, dixit pater: [Col. 0220D] ut ostendat eum et datorem, et ex paterno affectu nobis bona dantem. Pater, inquam, misericordiarum, et Deus totius consolationis. Misericordiae dicuntur omnia dona Dei, seu dentur in adversis, seu in prosperis: consolatio autem dicitur tantum ubi fuit desolatio. Posset etiam dixisse, si vellet, pater consolationis et Deus misericordiarum, idemque esset. Deus dico consolationis non imperfectae, sed totius, id est perfectae. In quibuscunque enim desolamur, potens et praesto est consolari nos Deus; quia consolatio nunc eis fuerat opportunior: ideo circa bona consolationis magis immoratur, dicens: Qui Deus consolatur nos, me scilicet et condiscipulos meos, in tribulatione nostra, quam patimur. Nec in quadam tantum, sed in omni. Ubicunque enim tribulamur, [Col. 0221A] facile vel difficile secundum modum tribulationis, praesto est medicina consolantis: consolatur, inquam, non solum ut nos liberet, sed etiam ut possimus et ipsi qui tribulamur consolari eos, qui modo videbamur desolati: et per exemplum patientiae nostrae, et per exhortationem sermonis. Consolari dico eos qui sunt in pressura tribulationum. Nec in quadam tantum, sed in omni pressura interiori vel exteriori, possumus eos consolari per exhortationem. Posset dicere per consolationem, sed ut ostenderet se non simpliciter consolari, sed etiam fortiores fieri: ait per exhortationem qua alii sancti et nos ipsi exhortamur a Deo: ut videntes Deum praesentem nobis in tribulatione, nihil dubitemus in quaecunque tormenta irrumpere, et alios ad exemplum ac [Col. 0221B] virtutem patientiae, verbo et exemplo invitare.

Et vere exhortamur a Deo: quoniam sicut abundant passiones Christi, id est quas vel pro Christi nomine, vel pro exemplo Christi pro nobis passi sustinemus. Sicut enim passiones abundant in nobis, ita copiose abundat etiam consolatio nostra per Christum nos consolantem. Vel per Christum: quia per exemplum patientiae ejus consolamur. Et quaecunque patimur, et quandocunque consolamur, hoc non solum propter nos, sed etiam ad instructionem vestri: sive enim tribulamur, hoc fit pro vestri exhortatione, ut ad patiendas tribulationes fortes sitis, et sic pro salute aeterna habenda: sive etiam consolamur, hoc fit pro vestri consolatione, ut sciatis [Col. 0221C] vos similiter a Deo in tribulatione consolandos, et sic pro futura salute habenda: sive etiam exhortamur: hoc totum fit pro vestri exhortatione, ut vos exemplo nostro et doctrina exhortati sitis ad meliora, et 158 sic pro habenda vobis salvatione. Videndum est quod haec verba, tribulamur, consolamur, exhortamur, hic in passiva significatione leguntur: vere totum pro vobis, quia quae tribulatio, consolatio et exhortatio operatur in vobis, verbo et exemplo nostro, tolerantiam passionum etiam earumdem quas patimur etiam nos, qui tantae auctoritatis apud Deum sumus: non ergo miremini, si vos inferiores Deus permittat vexari. Operatur in vobis tolerantiam, ut spes nostra habita pro vobis, qua et vos speramus in bono perseverare, et salutem aeternam [Col. 0221D] apprehendere: ut haec spes sit firma, id est permanens: et veritate virtutis roborata. Non ait de vobis, sed pro vobis: ut ostendat suam charitatem pro bono eorum affectuose sollicitam esse. Patimur, inquam, scientes: quoniam sicut estis non dicam participes, sed socii passionum nostrarum, sic eritis etiam socii consolationis, quam futuram exspectamus nobis et vobis in gloria. Et per hoc quod socios eos vocat, multum animat ad patientiam. Ea occasione quia de passionibus loqui coepit, transit ad enumerandas difficultates, quas passus est in Asia; hoc autem facit ne possent objicere Corinthii: Exemplo tuo nos, Paule, provocas ad ferendas tribulationes, qui nunquam fortasse tam graviter ut nos tribulatus es. Littera sic jungitur: Bene dico [Col. 0222A] patimur: nam nos supra modum gravati sumus in Asia. Sed priusquam hoc dicat, praemittit unde intendant totum spectare ad sese quidquid dicturus est. Gravati quidem sumus: et hoc non volumus vos ignorare, fratres, de tribulatione nostra, quae facta est in Asia. Ibi enim apud Ephesum, quia puellam spiritum pythonis habentem mundavit, et sic dominis ejus quaestum quem de divinatione puellae habebant abstulit: instinctu eorum tota civitas irruit in eum. Cumque rationem reddere vellet, ne audiretur conclamabant: Magna Diana Ephesiorum. Ibique tot verberibus afflixerunt eum, ut in platea velut mortuus relinqueretur (Act. XVI, XIX) : hoc, inquam, nolo vos ignorare, quoniam ibi apud Ephesum gravati sumus supra modum priorum tribulationum, [Col. 0222B] et supra humanam virtutem. Virtus enim hominis tanta pati non posset. Ita utique gravati sumus, ut taederet nos, non dico pati, sed etiam vivere: nec tantum taeduit nos vivere, sed etiam ipsi habuimus in nobis, id est in anima nostra responsum mortis: quia consulentes animam nostram, si forte vivi evaderemus, respondebat nobis mortem. Ne per hoc quod dicit, taedebat nos in tormentis vivere, putaretur sibi contraire, ubi ait: Consolatur nos Deus in omni tribulatione, contra hoc ait: Ideo tantum gravati sumus usque ad taedium vitae et responsum mortis, ut non simus fidentes in nobis, id est viribus nostris nihil ascribamus: sed in Deo tantum confidamus, qui suscitat mortuos: me enim [Col. 0222C] de morte, id est de eo pro quo alius homo moreretur, liberavit: qui etiam frequenter eripuit nos de tantis periculis quae passi sumus, in quem euntes bene agendo speramus, quoniam ut olim, sic etiam adhuc in futuro eripiet, in hac ereptione adjuvantibus aliis fidelibus et vobis in oratione, id est per orationem factam pro nobis: sic dico adjuvantibus, ut per multos adjutores agantur Deo gratiae pro nobis: gratiae dico ejus donationis, id est patientiae et spei: et omnis bonae donationis quae in nobis est. Agantur dico ex personis multarum facierum, id est ex personis multiplici facie virtutum variatis. Sicut enim homo facie distinguitur ab alio, sic in Ecclesia hic per humilitatem quasi facie distinguitur ab alio: et alius per patientiam ab isto, et sic membra Ecclesiae [Col. 0222D] diversas virtutes distinctas habent facies. Ex personis autem multarum facierum, id est varietate virtutum distinctis, agantur gratiae Deo pro nobis. Vel ita: Ex personis multarum facierum, id est ex diversitate aetatum et sexus: personas multarum facierum vocans pueros, juvenes et caeteras aetates utriusque sexus. Vel ita: Agantur pro nobis gratiae 159 donationis quae est in nobis. Agantur dico per multos, et quod dico per multos, hoc est ex personis multarum facierum. Per hoc quod ait, vobis adjuvantibus pro nobis satis commendat et allicit eos sibi quos tanti facit: ut pro Apostolo intercedere digni sint. In his enim verbis parificat eos sibi.

Hucusque de Corinthiis perfectos consolatus est. Hic transire videtur ad illos, qui nondum satis correcti, [Col. 0223A] adhaerebant pseudomagistris: memorans hic quam digne conversatus sit apud eos: et quomodo in nullo gravis fuerit eis a quibus nec victualia recepit dicens: Dignum utique est, ut gratias agatis pro nobis: nam nos conversati sumus apud vos in simplicitate et sinceritate. Sed priusquam hoc dicat, praemittit testimonium hujus rei, dicens: Et si vos negetis nos bene conservatos esse apud vos, non curo. Nam gloria nostra haec est, id est in hoc multum de puritate meae conversationis glorior, habens testimonium conscientiae nostrae. Conscientia enim mihi testis est quod in simplicitate non ut defraudarem vobis res vestras ut pseudo, sed in simplicitate nihil a vobis accipiens: et in sinceritate Dei, id est in puritate fidei: non admiscens (ut illi) falsa veris: [Col. 0223B] et non in sapientia carnali: non enim adhaesi carnalibus documentis ut illi: sed in gratia Dei, id est in magnificando gratiam Dei: ex qua omne bonum et nihil ex carnali sapientia: in gratia, inquam, Dei conversati sumus in hoc mundo: abundantius tamen conversati sumus ad vos apud quos majora sustinui, cum nihil a vobis reciperem, ne arguendi vos auctoritatem amitterem. Dicerent Corinthii: Ideo Paulus hic conversationis suae memoriam facit; ut quod olim non accepit, modo multiplicatum recipiat. Contra hoc Paulus: Ne putetis intentione accipiendi a vobis conversationem meam apud vos memorare. Non enim alia in hac Epistola scribimus vobis, quam quae in priori epistola legistis: in qua scripsi me nihil accepturum a vobis. Nec alia modo [Col. 0223C] scribimus quam vos cognovistis de nobis: quandiu apud vos fuimus, nihil a vobis accipiendo: sed de labore manuum vivendo. Et sicut tunc cognovistis: sic etiam spero quod usque in finem cognoscetis, me nihil accipere a vobis: sicut jam etiam cognovistis nos manentes apud vos. Cognovistis dico ex parte, id est secundum opus quod exterius videbatis: sed aliam partem, id est voluntatem, ignorabatis: ideo talem me volui cognosci, scilicet nihil accipientem a vobis: quia nos sumus gloria vestra, sicut et vos nostra, id est, quia volui me gloriari in obedientia vestra: et vos gloriari in doctrina nostra: quae utique gloria non esset, si gravarem vos, temporalia a vobis accipiendo. Malletis enim repellere Doctorem, [Col. 0223D] quam eum sustentare: quae gloria mihi de vobis et vobis de me apparebit in die Domini nostri Jesu Christi: quando vos de obedientia exhibita, ego de doctrina remunerabimur. Transit iterum ad aliud: Illi enim accusabant eum de levitate, quia in priori Epistola dixerat se venturum ad eos, et non venerat. De mendacio autem non poterant eum arguere. Dixerat enim: Veniam si Dominus permiserit. Littera sic jungitur: Et hac confidentia, vel quia simpliciter et sincere conversatus sum apud vos; vel quia vos estis gloria mea, ego vestra: hac, inquam, vel hac confidentia volui venire ad vos: prius quidem volui, sed modo nolo. Volui utique tunc, ut per adventum meum haberetis secundam gratiam, id est quia post baptismum peccastis in secundam remissionem, [Col. 0224A] et volui per vos transire in Macedoniam: et a Macedonia revertens, iterum volui venire ad vos: et a vobis volui deduci in Judaeam. Et quia sic prius volui: ergo cum voluissem hoc, id est venire ad vos, nunquid usus sum levitate, quia non veni sicut prius volui? Aut quia non veni, an ea quae cogito secundum carnem, id est carnale commodum cogito, ut ideo venire dimiserim, quia nihil me a vobis sperarem recepturum? an, inquam, secundum carnem cogito ut propterea sit apud me, est, et non, id est. affirmatio et negatio de 160 eodem? Quod apud me non sit, est et non, apparet in illo sermone qui noster sermo fuit apud vos dum praesens essem inter vos: quia in illo sermone tunc habito non fuit est et non, id est affirmatio et negatio de eodem: et quod ita sit: [Col. 0224B] Deus qui fidelis est et verax hoc novit. Vel aliter: Vere apud me non fuit est et non: quia Deus fidelis, id est verax est. Cum autem Deus doctores veritatis se daturum promiserit: si me doctorem falsitatis instituit, profecto mendacii reus est. Et quod Deus sit fidelis promittens doctores veritatis apparet in eo: quia sermo noster qui fuit apud vos, in illo sermone non fuit: est et non. Vere Deus fidelis est: nam in Christo Jesu qui Christus Jesus Filius Dei est, qui etiam Christus praedicatus est in vobis per nos: scilicet per me et Silvanum et Timotheum. In illo Christo non fuit est et non, id est affirmatio et negatio de eodem: sed semper fuit in illo est, id est veritas seu negando, seu affirmando. Vere in illo non [Col. 0224C] fuit est et non: nam quotquot sunt promissiones Dei Patris in illo sunt est, id est verae et completae; vel etiam similiter. Et quia per Christum completae sunt promissiones Dei patris in illo sunt est, id est verae et completae sunt promissiones Dei: ideo et per ipsum Christum dicimus amen, id est ita esse completum sicut promissum est, et hoc totum Deo, id est ad gloriam Dei, et ad gloriam nostram, quia per veritatem Dei comprobatur veritas nostra. Licet dicam ad gloriam nostram tamen non nobis, sed Deo debetur gloria: qui Deus confirmat nos vobiscum ut veritas in vobis sit: et hoc in Christo. Qui etiam Deus unxit nos oleo sanctificationis in baptismate. Qui etiam signavit nos, id est signum discretionis ab aliis (scilicet virtutes) dedit nobis. Qui etiam pignus [Col. 0224D] spiritus dedit, id est Spiritum sanctum ut sit nobis arrha futurae gloriae: quem spiritum dedit in cordibus nostris habitatorem continuum. Et cum Spiritus sanctus sit in nobis, non est credendum, quod levitas vel mendacium fuerit in nobis.

Postquam se excusavit, quod nec pro levitate, neque secundum carnem cogitans ad eos venire dimiserit, subdit causam quare non venerit, dicens: Pro levitate, vel quia carnaliter cogitarem venire non dimisi: sed ideo ut parcerem vobis non veni. Et ut credatis, ut vobis parcerem me non venisse, ego invoco Deum testem hujus rei. Mali quidem negligentes offendere Deum, testem falsitatis non multum curarent advocare Deum: sed Paulus qui se totum in Deo posuerat, non praesumeret Deum facere testem [Col. 0225A] ejus rei, quam veram non intelligeret. Aliter enim agens, mendacii Deum argueret. Deum utique invoco testem: non solum contra corpus, ut si mendax fuero, in solo me puniat corpore, sed etiam in, id est contra animam meam, ut perdat eam cum corpore si mendacii testem facio Deum. Inde Deum advoco testem: quod parcens vobis, id est ut commodius possem parcere vobis, non veni Corinthum ultra, id est ulterius quam prima vice.

Priusquam dicat in quo eis non veniendo pepercerit, determinat hic quod ait, parcens. Corinthii enim insidiantes verbis ejus, dicerent: Ita ais te pepercisse, ac si regia potestate habeas nos cogere ex tua voluntate. Parcens non ideo dico, quia nos dominamur fidei vestrae: fides enim res est voluntaria, non necessitate [Col. 0225B] dominii cogenda. Dominari autem dicitur in potestatibus illis, ubi filius succedit patri usu necessario: sed in praelatis Ecclesiae (etiam in saecularibus qui non lege successionis, sed per electionem praesunt) potius dici debet servitus quam dominium. Ideo ait non dominamur fidei vestrae: sed sumus adjutores vestri, non cessantes orare Deum pro correctione vestri, adjutores dico gaudii vestri: in illa enim re vos adjuvamus de qua habituri estis permanens gaudium: quare nobis obsequi debetis. Vere non dominamur vobis: nam vos statis fide: quae voluntatis res est, non necessitatis, si vos statis.

«Statui autem hoc ipsum apud me: ne iterum [Col. 0225C] in tristitia venirem ad vos. Si enim ego contristo vos: et quis est qui me laetificet, nisi qui contristatur ex me? Et hoc ipsum scripsi vobis, ut non cum venero tristitiam super tristitiam habeam, de quibus oportuerat me gaudere; confidens in omnibus vobis, quia meum gaudium omnium vestrum est. Nam ex multa tribulatione et angustia cordis scripsi vobis per multas lacrymas: non ut contristemini, sed ut sciatis quam charitatem habeam abundantius in vobis. Si quis autem contristavit me, non me contristavit; sed ex parte, ut non onerem omnes vos. Sufficit illi, qui ejusmodi est, objurgatio haec quae fit a pluribus, ita ut e contrario magis donetis et consolemini: ne forte abundantiori tristitia absorbeatur, qui ejusmodi [Col. 0225D] est. Propter quod obsecro vos, ut confirmetis in illum charitatem. Ideo enim et scripsi vobis, ut cognoscam experimentum vestrum, an in omnibus obedientes sitis. Cui autem aliquid donastis, et ego: nam et ego quod donavi, si quid donavi, donavi propter vos in persona Christi, ut non circumveniamur a Satana; non enim ignoramus cogitationes ejus. Cum venissem autem Troadem, propter Evangelium Christi, et ostium mihi apertum esset in Domino, non habui requiem spiritui meo, eo quod non invenerim Titum fratrem meum: sed valefaciens eis, profectus sum in Macedoniam. Deo autem gratias qui semper triumphat nos in Christo Jesu, et odorem notitiae suae manifestat per nos in omni loco: quia Christi [Col. 0226A] bonus odor sumus Deo in his qui salvi fiunt, et in his qui pereunt. Aliis quidem odor mortis in mortem, aliis autem odor vitae in vitam. Et ad haec quis tam idoneus? Non enim sumus sicut plurimi adulterantes verbum Dei: sed ex sinceritate, sicut ex Deo coram Deo in Christo loquimur.»

Postquam determinavit quomodo dixerit parcens; determinat in quo pepercerit, dicens: Ego utique non veni Corinthum, sed statui hoc ipsum quod in priori Epistola statueram. Statui, inquam, apud me, non praecipitio inconsideratae sententiae, sed apud me diligenter pertractans ex consilio statui, ne iterum [Col. 0226B] venirem ad vos in tristitia, id est ad contristandum vos. Iterum dicit, quia in prima Epistola venerat contristari eos, quia lapsi fuerant in peccatum: si non praesentialiter, tamen per epistolam. Vel ita: Ego jam semel veneram, sed ideo nolui iterum venire, ne adventus meus esset vobis in tristitia. Ideo Paulus venire noluit, quia si praesens fieret, oporteret eum, ut impoenitentes severitate judicii removeret ab Ecclesia: quia praesens non posset uti tanta lenitate, videns mala eorum: quanta temperantia erga illos per Epistolam utitur, et sic malum hoc eveniret: ut cum in unitatem Ecclesiae eos revocare deberet: potius per districtionem justitiae eos ab invicem separaret, quos absens per lenitatem misericordiae, ad unitatem revocare potuisset, [Col. 0226C] quod utique fecit. Ideo nolui iterum venire: quia si ego contristo vos quocunque modo, quis est in vobis qui me laetificet, nisi ille qui contristatur ex me, id est secundum meam voluntatem, ut contristatus de peccato poeniteat? Quod si venirem, non fieret ut aliquis me hoc modo laetificaret. Me enim praesente districtio justitiae magis vos deterreret quam ad poenitentiam suaderet. Illud etiam innuit, ac si diceret: Propter Deum quidem poenitere debuissetis et (ut illud omittam) pro eo solo ut me doctorem vestrum laetificaretis. Et hoc ipsum, scilicet ne veniens in tristitia neminem qui me laetificaret invenirem, scripsi vobis ideo: ut cum praesentialiter venero, non habeam tristitiam super tristitiam. Hujusmodi quidem tristitiam audiens vos peccasse [Col. 0226D] habebo secundam, si veniens vos incorrectos invenero: utque vos correctos inveniam scribo nunc me in eo laetificari tantum qui ad poenitentiam contristatur. Tristitiam dico habeam de vobis incorrectis: 162 de quibus modo primum oportuerat me gaudere bene correctis. Et revera gaudebo sicut oportuit. Nam confidens sum in omnibus vobis, quod de correctione vestri gaudebo: propterea quia quandiu eram apud vos, gaudium meum erat gaudium omnium vestrum: quia ut primum videbatis me gaudentem, etiam non intellecta re de qua gaudebam pia affectione congaudebatis mihi: et propterea confido quod revera de vobis correctis gaudebo. Vel ita: Confidens sum in vobis, quia gaudium meum est gaudium omnium vestrum, id est quod gaudium [Col. 0227A] quod futurum exspecto (ut digni sitis habere Deum oro) et vos habituros confido. Ideo ait confidens in omnibus, ne peccantes putarent Paulum diffidere de salvatione sui. Quia dixit tristitiam habeam super tristitiam, dicerent illi: Habuistine tristitiam? Utique habui. Nam ego scripsi vobis ex multa tribulatione corporis, jejunando, vigilando, ut Deus parceret vobis: et ex multa angustia cordis sollicitus de salute vestra scripsi vobis, affligendo me per multas lacrymas. Nec ideo me tribulatum et angustiatum esse memoro, ut vos mecum contristemini: sed ut sciatis quantam charitatem habeam ad omnes. Charitatem dico abundantius in vobis ostensam: apud quos et diutius mansi: et nihil a vobis recipiens, de labore manuum vixi. Ostensa causa, quare ad [Col. 0227B] eos non venerit, quae causa ad suasionem correctionis idonea fuit, subdit de illo quem ab Ecclesia separari jusserat in alia Epistola: quia duxerat uxorem patris: cujus poenitentiam (quia audivit indulgentia dignam) scribit Ecclesiae Corinthiorum, ut cum recipiant: scientes Paulum indulsisse illi. Littera sic jungitur: Nolo ut vos contristemini; sed si quis contristavit me (ut ille qui uxorem patris duxit) non me tantum contristavit, sed vos: et hoc ex parte: non enim omnes contristati estis, sed boni tantum condoluere fratri peccanti. Ex parte ideo dico: ut non onerem omnes eos, id est indignum est hoc onus imponere vobis omnibus, ut fratri non compatiamini. Hoc autem ironice dicit propter eos qui superbierunt de lapsu fratris, cui condolere debuerant; [Col. 0227C] vel ita: Non me contristavit tantum; sed vos ex parte, id est secundum partem bonorum: et hanc partem excipio, ut non onerem omnes vos de contemptu peccantis fratris: quidam enim vestrum (sicut justum erat) condoluerunt. De illo autem qui me et vos contristavit, scitote quoniam sufficit illi qui est ejusmodi, id est tantae fragilitatis: quod (si nimia districtione vexetur) desperabit. Illi, inquam, sufficit haec objurgatio, qua eum objurgati estis, pellendo ab Ecclesia pro peccato. Objurgatio dico, quae fit illi a pluribus peccanti fratri juste condolentibus sufficit: ita ut vos e contrario agentes, ut sicut ab Ecclesia prius separastis, nunc e contrario Ecclesiae eum restituatis. E contrario, inquam, sicut amplius [Col. 0227D] objurgastis et ille patienter sustulit, ita magis donetis, id est remittatis ei peccatum suum, et ne putet hoc vos agere, quasi non curantes de eo, consolemini eum frequenter per consolationes Scripturarum. Ideo dico donetis et consolemini, ne forte (quod cito contingere posset) hic qui est ejusmodi, id est multae fragilitatis, absorbeatur, id est desperans deglutiatur abundantiori tristitia. Si enim supra modum coerceatis eum, desperabit de salute: et cito revolvetur etiam in deterius peccatum. Melior est enim misericordia ad salutem quam severitas justitiae generans desperationem. Propter quod, ne ille absorbeatur cum possem imperare: magis ex charitate, obsecro vos ut charitatem bene incoeptam (charitas enim fuit quod eum ex praecepto meo, ut corrigeretur [Col. 0228A] ab Ecclesia expulistis) obsecro, inquam, ut charitatem hanc confirmetis, id est firmam et perfectam ostendatis in illum, indulgendo, et in Ecclesiam recipiendo, quam charitatem incoepistis eum abjiciendo. Debetis indulgere ei: nam ideo scripsi, ut coeptam charitatem consummetis: et ut cognoscam experimentum vestrum, id est vos expertos cum eum ab Ecclesia ex 163 obedientia separastis; cognoscam, dico, an obedientes sitis in omnibus, ut sicut prius obedistis eum removendo, sic nunc obediatis indulgendo ipsi. Et, sicut moneo, debetis indulgere: quia si vos alicui condonastis aliquid, et ego vobiscum indulsi

Dicerent illi: Donasti fortasse, sed non propter nos. Ita, inquam: nam quod ego donavi, si aliquando [Col. 0228B] donavi aliquid, hoc propter vos donavi. Ubi ita dictum suum reprimit: Si quid donavi, ostendit se paucis indulsisse pro alio, ut nos admoneat non pro carnali dilectione, sed magis pro fructu poenitentiae dimittenda esse peccata. Iterum ille. Quid inde si tu condonasti? Multum utique quia hoc donavi in persona Christi, idem valuit illi cui donavi ac si Christus donaret ei in propria persona. Oportet utique vos indulgere ei tum propter me, propterea ut non circumveniamur, id est ne decipiamur a Satana. Sicut enim in nimia mollitie decipit, sic in severitate quae supra modum est, diabolus circumvenit: ideo moneo ne circumveniamini a Satana: quia nos non ignoramus cogitationes ejus Satanae, quam versutae sint: ubi etiam intelligimus virtutem, ut in [Col. 0228C] disciplinando peccatore suam inferat fallaciam. Ostendit iterum Paulus, quod culpa eorum fuit, dum propositum veniendi ad eos mutavit, quia eos incorrectos audivit. Non ultra veni Corinthum, sed veni usque Troadem. Cum autem venissem Troadem propter Evangelium Christi praedicandum: (ubique enim praedicabant) et cum ibi, Troade, esset mihi apertum ostium, id est, mentes eorum paratae essent ad recipiendum verbum Christi, et hoc in Domino (Dominus enim corda eorum aperiebat) cum ita venissem, non habui requiem spiritui meo. Requiem se dicit non habuisse, quia in praedicando non potuit tunc laborare. Requiem non habui, eo quod non inveni in Troade fratrem meum Titum. Per Timotheum et [Col. 0228D] Titum epistolam primam Corinthiis miserat: Timotheus autem reversus erat ad Paulum: sed Titus detinebatur adhuc Corinthi, laborando de correctione eorum. Hoc autem quod propter absentiam Titi Troadibus praedicare non potuit, culpa fuit Corinthiorum, quorum incorrectio Titum detinebat. Propter Titum noluit Troade praedicare Paulus: vel quia Titus prius eis praedicaverat, ne Paulus, eo absente praedicans, videretur minuere potestatem Titi. Vel quia Titus interpres erat Pauli, et linguam eorum expressius loqui poterat. Non utique requiem habui, sed valefaciens eis, Troadibus, profectus sum in Macedoniam. Hi Macedones in magno honore susceperunt Apostolum: ut etiam de rebus eorum quidquid vellet, disponere posset.

[Col. 0229A] Hic incipit Paulus magnificare se, et ministerium suum: et pseudoapostolos multipliciter deprimere, quia quidam Corinthiorum illos praeferebant Paulo Profectus sum in Macedoniam: ibi autem sum constitutus triumphator in Christo, et inde gratias ago Deo qui semper triumphat nos, id est triumphare nos facit in Christo Jesu, id est per Christum Jesum, in quo non triumphant pseudo: et qui Deus manifestat odorem notitiae suae, id est Christum: per cujus humanitatem odoramus divinam et indivisibilem essentiam. Vel manifestat per nos odorem suae notitiae, id est praedicationem nostram, per quam virtus Dei manifestatur in omni loco quo praedicamus. Manifestat utique per nos: quia nos sumus bonus odor Christi, id est si quis puritatem [Col. 0229B] actuum nostrorum considerat, potest odorare bonitatem Christi, cujus nos sumus ministri. Bonus, inquam, odor sumus: et si non quibusdam incredulis, tamen Deo, qui videt interiora cordis nostri. Bonus, inquam, odor sumus quantum ad Deum; et in his qui salvi fiunt per Evangelium nostrum, et in his qui pereunt, per contemptum ejusdem Evangelii, quantum ad Deum; in utrisque salvandis et perituris bonus odor sumus: sed quantum ad homines, aliis quidem sumus odor mortis. Increduli enim audientes a nobis fidem Christi, dicunt se odorare rem mortiferam. 164 Odor mortis, dico, valens eis in mortem, id est ad damnationem. Aliis autem, id est fidelibus, sumus odor vitae. Per doctrinam enim nostram odorant vitam justitiae, eundo sic in [Col. 0229C] vitam aeternam. Deus per nos manifestat odorem justitiae suae: et ad haec manifestanda quis inter pseudo tam idoneus sicut ego et coapostoli mei? Nemo utique tam idoneus: nam nos non sumus sicut plurimi, scilicet pseudo, adulterantes verbum Dei: sicut enim adulter rem alterius usurpat illicite, sic pseudo ministerium praedicationis a nemine sibi injunctum. Sicut etiam adulter fructum sobolis non quaerit in opere turpitudinis suae, sed solummodo explere libidinem: sic illi pseudo solummodo ut lucrari possint temporalia, non curant de eis quos docent, sive pereant, sive non pereant. Non, inquam, adulteramus verbum Dei: sed loquimur ex sinceritate, id est secundum puram fidei veritatem. [Col. 0229D] Non iterum adulteramus: sed loquimur in Christo, id est secundum fidem et institutionem Christi loquimur ex Deo, id est secundum quod Deus loqui insinuat; et coram Deo, id est in beneplacito Dei.

«Incipimus iterum nosmetipsos commendare? Aut nunquid egemus (sicut quidam) commendatitiis epistolis ad vos, aut ex vobis? Epistola nostra vos estis, scripta in cordibus nostris, quae scitur et legitur ab omnibus hominibus, manifestati, quoniam epistola estis Christi, ministrata a nobis et scripta, non atramento, sed Spiritu Dei vivi. Non in tabulis lapideis, sed in tabulis cordis carnalibus. Fiduciam autem talem habemus per [Col. 0230A] Christum ad Deum: non quod sufficientes simus cogitare aliquid a nobis, quasi ex nobis; sed sufficientia nostra ex Deo est qui et idoneos nos fecit ministros Novi Testamenti, non littera sed spiritu. Littera enim occidit, spiritus autem vivificat. Quia si ministratio mortis litteris deformata in lapidibus fuit in gloria, ita ut non possent intendere filii Israel in faciem Moysi, propter gloriam vultus ejus quae evacuatur, quomodo non magis ministratio spiritus erit in gloria? Nam si ministratio damnationis in gloria est, multo magis abundat ministerium justitiae in gloria. Nam nec glorificatum est, quod claruit in hac parte, propter excellentem gloriam. Si enim quod evacuatur per gloriam est, multo [Col. 0230B] magis quod manet in gloria est. Habentes igitur talem spem, multa fiducia utimur. Et non sicut Moyses «ponebat velamen super faciem suam (Exod. XXXIV, 33) ,» ut non intenderent filii Israel in faciem ejus, quod evacuatur, sed obtusi sunt sensus eorum. Usque in hodiernum enim diem, idipsum velamen in lectione Veteris Testamenti manet non revelatum, quod in Christo evacuatur, sed usque in hodiernum diem cum legitur Moyses, velamen positum est super cor eorum. Cum autem conversus fuerit ad Deum, auferetur velamen. «Dominus autem spiritus est (Joan. IV, 24) .» Ubi autem spiritus Domini, ibi libertas. Nos vero omnes revelata facie gloriam Domini speculantes, in eamdem imaginem transformamur [Col. 0230C] a claritate in claritatem, tanquam a Domini spiritu.»

Et quia dico nemo ad haec tam idoneus, dicitis propterea quod iterum, ut in alia Epistola ubi dicebam Omnibus omnia factus sum (I Cor. IX, 22) etc., incipimus commendare, id est magnificare nosmetipsos. Non utique: sed ministerium Dei in nobis. Aut nunquid egemus sicut quidam (scilicet pseudo) commendatitiis epistolis missis ab aliis ad vos; aut ex vobis, missis ad alios? Illi enim pseudo, ut magis possent lucrari, cum transibant de loco ad locum, precabantur ut illi a quibus irent commendarent eos per epistolas, illis ad quos transibant. Ego utique [Col. 0230D] non egeo epistolis commendatiis: nam vos estis nostra epistola, quia signaculum mei apostolatus, qui vos in fide Christi fundavi. Epistola dico scripta in cordibus nostris, fidem enim vestram nunquam obliviscimur: sed de salute vestra sollicite Deum rogamus: 165 quae epistola scitur ab omnibus. Omnes enim sciunt vos per me ad fidem conversos, et quae Epistola legitur ab omnibus. Si quis enim velit cognoscere qualis sim in vobis, me legit et cognoscit. Vos dico manifestati, quoniam estis epistola Christi: quia fides vestra et bona vita ostendit virtutem Christi. Epistola Christi dico, ministrata a nobis. Per hoc enim quod estis mea epistola qui vos instruxi, ego autem epistola Christi, sic me mediante estis epistola Christi: quem Christum vobis dispensavi. [Col. 0231A] Epistola dico scripta, non atramento, id est non delebiliter. Vel atramento, id est aliqua contagione ut pseudo suos sequaces polluunt. sed scripta Spiritu Dei, id est indelebiliter. Dei dico vivi, qui et vos perpetuo vivere faciet: non iterum scripta in tabulis lapideis, id est induratis, et verbum Dei non sentientibus: sed scripta in talibus carnalibus, id est sensibilibus: et verbum Dei ad fructum faciendum suscipientibus. Tabulis dico cordis, id est interioris intellectus, ubi ait: In tabulis lapideis, mittit nos ad memoriam veteris legis, quae data est in lapideis tabulis (Exod. XXXIV, 1) , significans corda Judaeorum lapidea. Quia sicut lapis sculpturam quidem recipit, sed nihil sentit; sic corda Judaeorum, corticem quidem legis, id est carnalem intellectum susceperunt: [Col. 0231B] sed medulam legis spiritualem, scilicet, intellectum non senserunt: Dixit superius. Nemo tam idoneus ut ego: iterum vos estis epistola mea, et per me estis epistola Christi, et ad haec subdit talem fiduciam, scilicet, quod fiducialiter dixi me magis idoneum, etc. Hanc talem fiduciam non nobis praesumimus referendam: sed habemus hanc fiduciam referendam ad Deum. Quia enim idoneus sum, quod vos estis epistola mea: hoc totum Deus operatur. Habemus, inquam, ad Deum, et per Christum mediantem: Christus enim secundum imperium Dei consecravit me idoneum Apostolum. Fiduciam utique hanc habemus ad Deum: non ita quod sufficientes simus cogitare, nedum operari aliquid a nobis, id est utilitatem nostram. Quasi hoc possit esse ex nobis, [Col. 0231C] id est ex viribus nostris, sine cooperante gratia Dei. Et licet nihil sufficiamus ex nobis, tamen sufficimus; sed illa sufficientia nostra non tantum cogitandi, sed, sicut praemissum est, idonee operandi. Omnis haec sufficientia qualiscunque sit, ex Deo est.

Commendavit personam suam satis: nunc commendat ministerium suum, quod iterum retorquebit ad commendationem sui, dicens: Qui Deus fecit nos idoneos ministros. Quomodo idoneos supra satis ostendit, sed cujus rei ministri sint, illud subdit: Ministros dico novi testamenti. Vetus Testamentum prius fuit, quod et delendum erat per Novum, et carnales secundum carnalitatem instruens.

Sed Evangelium testamentum novum est, docens [Col. 0231D] et innovans spiritum hominis, nec alio testamento immutandum. Ministros dico Novi Testamenti existentis: non in littera tantum, ut Vetus: sed in spiritu et littera. Vetus enim lex litteralia quidem praecepta dabat, sed quia gratiam Spiritus non habebat, ideo magis nocebat quam adjuvaret. Ideo dico novum testamentum esse in spiritu; quia si in littera tantum esset, occideret. Littera enim occidit, sed spiritus vivificat. Lex vetus quae in littera tantum existebat, occidere dicitur: non quia Deus dator legis, vel Moyses minister legis hoc faceret: sed impia carnalitas hominum, quae non promeruit ut haberet adjutricem gratiam cum littera. Quae littera ideo occidit, quia auget concupiscentiam peccati, dum prohibet: natura est enim nostrae fragilitatis, ut [Col. 0232A] avidius ruat in vetitum: cumulat etiam peccatum praevaricationis, quod non erat ante legem datam. Littera quidem sic occidit: sed Spiritus, id est Evangelium cum adjutore spiritu datum, facit vivere in justitia. Commendato Evangelio suo, eamdem commendationem refundit in se, dicens: Et quia minister sum testamenti, existentis in spiritu, merito spiritualis administrationis habebo 166 gloriam. Vere ministratio spiritus erit mihi in gloria; quia ministratio mortis fuit Moysi in gloria. Hoc ita ait: Quia si ministratio mortis, id est veteris legis: quae et concupiscentia majore et nova praevaricatione mortem inferebat: Si, inquam, ministratio haec mortis litteris tantum formata non adjutorio spiritus proficua facta: formata dico in lapidibus. In [Col. 0232B] tabulis enim lapideis lex Moysi data fuit, ut significaret lapidea corda Judaeorum. Si, inquam, haec ministratio fuit Moysi valens in habenda gloria: ita dico in gloria, ut filii Israel non possent intendere in faciem Moysi propter gloriam vultus ejus, quae gloria evacuatur. Hanc enim gloriam vultus scimus cito elapsam a Moyse. Si, inquam, ministratio mortis fuit Moysi in tanta gloria: quomodo ministratio spiritus, id est Evangelii cum quo per manus meas Spiritus sanctus administratur; quomodo hoc non erit mihi magis valens in habenda gloria quam Moysi? Non hoc dicit ut se merito praeferat Moysi, sed sola dignitate ministerii. Per manus enim Moysi praecepta sola dabantur, nulla gratia: sed a Paulo et praecepta: et per impositionem manus ejus, gratia [Col. 0232C] Spiritus sancti adjuvans, ut quae praecipiebantur, posset homo operari. Quia ait in faciem Moysi non posse intendere Judaeos, signum erat quod spiritualem intellectum legis capere non poterant: quem facies, id est intellectus Moysi lucide cognoscebat. Iterum quod gloria vultus ejus evacuata est: signicavit illa quae ministrabat temporalia esse, non permanentia, pro quibus temporalem habebat gloriam. Vere ministratio spiritus erit mihi in gloria; nam administrare spiritum, est administrare justitiam. Ministerium autem justitiae est valens in habenda gloria. Nam si ministratio damnationis, id est veteris legis, quae et peccatum et praevaricationem peccati fecit; si, inquam, haec ministratio Moysi est in [Col. 0232D] gloria, multo magis ministerium, id est administratio justitiae abundat mihi in gloria. Abundat ideo, quia gloria mea permanens, illa transitoria. Ubi supra ait: Ministratio mortis, mortem peccatum intelligit. Hic autem per damnationem, poenam peccati accipit. Vere ministratio mea abundat in gloria multo magis; nam nec glorificatum est, id est non debet dici glorificatum hoc quod claruit in hac parte, id est in facie Moysi propter excellentem gloriam, id est ad comparationem gloriae meae excellentioris. Vel ita: Non debet dici glorificatum illud quod claruit in Moyse in hac parte, id est respectu hujus meae partis: propter excellentem gloriam, quae partis meae est, et non partis Moysi. Vere gloria mea super excellens est, nam mea permanet: illa autem transit. [Col. 0233A] Et vere illud quod manet est in gloria mihi, si Vetus Testamentum quod evacuatur Moysi est per gloriam: idem valet quod in gloria: multo magis Evangelium meum quod permanet est mihi sufficiens in habenda gloria.

Notandum est quod prius ait se ministrare spiritum, per spiritum vero justitiam, deinde quod permanet; Moyses vero ministravit litteram contra spiritum; damnationem contra justitiam. Hoc quod evacuatur, contra hoc quod permanet. Et sicut damnatio effectus est peccati, sic justitia effectus spiritus. Hucusque ministerium suum ministerio veteris legis praetulit, ubique deprimens pseudo, qui veterem legem reducebant. Si enim Moyses minister mortis est et damnationis, quanto magis hi qui [Col. 0233B] tanta indignitate inferiores sunt Moyse? Quia excellentem gloriam exspectamus: igitur nos habentes talem spem (scilicet permanentis gloriae) utimur multa fiducia: non reprimentes verbum Dei formidine cujuscunque difficultatis. Utimur quidem fiducia: et non facimus sicut Moyses, qui ponebat velamen super faciem suam (Exod. XXXIV, 33) ; ideo, ut non intenderent filii Israel in faciem ejus: quod velamen modo per Evangelium nostrum evacuatur. In Evangelio enim aperitur quidquid in figuris veteris legis claudebatur. Diceret 167 ille: Quare dicis velamen legis evacuatum, quae sicut prius ita et nunc obscuratur? Contra hoc Paulus: Evacuatum est quidem velamen legis, sed sensus impiorum peccato infidelitatis sunt obtusi. Et [Col. 0233C] vere obtusi: nam a tempore datae legis usque in hodiernum diem meum, id velamen ipsum quale prius erat, manet in lectione Veteris Testamenti non revelatum. Cum enim infidelibus exponuntur figurae veteris legis, infidelitas claudit corda eorum, et sic velamen legis non est illis revelatum. Non quia Evangelium nostrum hoc velamentum non auferat, sed quoniam non accedunt ad Christum: in quo Christo, id est in fide cujus, evacuatur hoc velamen. Velamen quidem est Veteri Testamento, non ideo quin Vetus Testamentum per Evangelium apertum sit, sed quia usque in hodiernum diem, cum legitur et exponitur eis: Moyses, velamen infidelitatis est positum super impoenitens cor eorum, quod velamen evacuatum [Col. 0233D] est in Christo, ad quem converti nolunt. Et quod ita dicendum sit, sequens littera innuit: Velamen super cor eorum, quia non accedunt ad Christum: sed cum conversi fuerint ad Dominum, ablato prius velamine cordis ex quo animum poenitendi habuerunt; auferetur deinde velamen intelligentiae, et aperte cognoscent mysteria legis. Vere, quia convertentur ad Dominum, auferetur velamen. Nam Dominus est spiritus: ubi autem spiritus est Domini, id est, spiritus Dominus intransitive dictum; vel, spiritus Domini transitive, Deus enim seipsum dat: ubi autem est spiritus Domini, ibi remoto velamine est libertas intelligentiae. Quod si Dominus est spiritus, spiritus autem aufert velamen, quia est libertas, igitur conversis ad Dominum auferetur velamen. [Col. 0234A] Ubi est spiritus Domini, ibi est libertas. Nos vero habemus spiritum Domini: Habemus utique. Nam nos discipuli Christi revelata facie, id est illuminata mente, speculantes de alto virtutum in quo positi sumus. Vel speculantes, id est, per speculum nondum perfecte intuentes. Vel hoc vel illo modo speculantes gloriam Domini, id est essentiam Deitatis: transformamur in eamdem imaginem: quia quam subtiliter Christus scripturas intelligit, idem per spiritum nos docuit. Transformabimur plenius resumendo impassibilitatem eamdem et immortalitatem. Transformamur dico a claritate virtutis, eundo in majorem claritatem. Vel a claritate fidei et spei, quae nunc est, translati in claritatem rei, ut videamus Deum sicuti est. Transformamur, inquam, a claritate in claritatem [Col. 0234B] tanquam a spiritu Domini, id est, quanto dignius et magis egregie spiritus Domini valet hoc efficere.

«Ideo habentes hanc administrationem, juxta quod misericordiam [Dei] consecuti sumus, non deficimus, sed abdicamus occulta dedecoris, non ambulantes in astutia, neque adulterantes verbum Dei: sed in manifestatione veritatis, commendantes nosmetipsos ad omnem conscientiam hominum coram Deo. Quia si etiam opertum est Evangelium nostrum, in his qui pereunt, est opertum: in quibus Deus hujus saeculi excaecavit mentes infidelium, ut non fulgeat illuminatio Evangelii gloriae Christi, qui est imago [invisibilis] Dei. Non enim nosmetipsos praedicamus, sed Jesum Christum [Col. 0234C] Dominum nostrum. Nos autem servos vestros per Jesum, quoniam Deus qui dixit de tenebris lumen splendescere, ipse illuxit in cordibus nostris ad illuminationem scientiae claritatis Dei in facie Jesu Christi. Habemus autem thesaurum istum in vasis fictilibus; ut sublimitas sit virtutis Dei, et non ex nobis. In omnibus tribulationem patimur, sed non angustiamur. Aporiamur, sed non destituimur. Persecutionem patimur, sed non derelinquimur. Humiliamur, sed non confundimur. Dejicimur, sed non perimus. Semper mortificationem Jesu Christi in corpore nostro circumferentes: ut 168 et vita Jesu in corporibus nostris manifestetur. Semper enim nos qui vivimus, [Col. 0234D] in mortem tradimur propter Jesum: ut et vita Jesu manifestetur in carne nostra mortali. Ergo mors in nobis operatur, vita autem in vobis. Habentes autem eumdem spiritum fidei, sicut scriptum est: «Credidi propter quod locutus sum (Psal. CXV, 1) ,» et nos credimus, propter quod et loquimur: scientes, quoniam qui suscitavit Jesum, et nos cum Jesu suscitabit, et constituet vobiscum. Omnia enim propter vos; ut gratia abundans, per multos in gratiarum actione, abundet in gloriam Dei. Propter quod non deficimus: sed licet is qui foris est noster homo corrumpatur, tamen is qui intus est, renovatur de die in diem. Id enim quod in praesenti est momentaneum et leve tribulationis nostrae, supra modum in sublimitate aeternum [Col. 0235A] gloriae pondus operatur in nobis: non contemplantibus nobis quae videntur, sed quae non videntur. Quae enim videntur, temporalia sunt, quae autem non videntur, aeterna sunt.»

Et ideo quia speculamur gloriam Domini, eundo a claritate in claritatem. Nos propterea habentes hanc ministrationem Evangelii, non propter meritum nostrum nobis traditam, sed juxta quod consecuti sumus misericordiam a Deo, non deficimus in hac administratione, quaecunque adversa se nobis ingerant: sed abdicamus non solum aperta, sed etiam occulta dedecoris, id est peccati hominem dedecorantis. Nos dico non ambulantes in astutia extorquendae pecuniae, ut pseudo a subditis: neque adulterantes verbum [Col. 0235B] Dei, ut pseudo; sed, praedicando in manifestatione purae veritatis: non enim ut illi curamus apposite loqui ad persuadendum, sed commendantes puritate sermonis et vitae nosmetipsos, non ad oculum, ut illi, sed ad omnem conscientiam hominum. Licet enim verbo nos insequantur, tamen apud se laudant puritatem nostram. Commendantes dico coram Deo, id est in beneplacito Dei: cui placere pseudo parum, aut nihil curent. Vel ita: Quia ita sit de nobis, hoc dico coram Deo, ut ipse nobis testis sit, qui solus occulta nostra novit.

Quia dixit ibi in manifestatione veritatis, objiceret ille quibusdam occultatum esse Evangelium. Contra quod ait: Utique nos evangelizamus in manifestatione: quod etiam, si opertum est Evangelium nostrum, [Col. 0235C] scitote quod opertum est in his, id est in peccato eorum, qui per infidelitatem pereunt: in quibus pereuntibus, excaecavit mentes eorum: quia adhuc infidelium Deus hujus saeculi, id est diabolus, qui his qui de mundo sunt dominatur; juxta illud: «Princeps mundi hujus ejicietur (Joan. XII, 31) .» Vel dicamus: Deus hujus saeculi, id est qui non tantum coelestia, sed etiam terrena gubernat. Fuit enim error quorumdam, Deum coelestia gubernare tantum, terrena solo casu fortunae volvere. Vel ita: Deus hujus saeculi. Homines enim de mundo diversos sibi deos faciunt. Hic avaritiam colit, ille voluptatem, et ab hujusmodi deo excaecantur. Excaecavit ita ut illuminatio Evangelii, id est illuminatum Evangelium non fulgeat, sed opertum sit illis. Evangelii dico gloriae [Col. 0235D] Christi, id est in quo Christus gloriosus approbatur: qui Christus est imago Dei, id est repraesentans nobis Deum. Non sic imago, ut filius alius sit a Patre in substantia; sed ideo imago; quia qui videt Filium, videt et Patrem, imago Dei invisibilis: et quia Deus in natura Deitatis invisibilis, ideo oportuit ut per Christum fieret visibile, quod in natura sua est invisibile. Vere evangelizamus gloriam Christi. Nam non praedicamus nosmetipsos. Vel ibi supra jungitur: Vere non ambulamus in astutia, ut pseudo. Nam non praedicamus, id est praedicando commendamus nosmetipsos, id est hoc quod ex nobis ipsis est: sed praedicamus Jesum Christum Dominum nostrum. Nos autem praedicamus servos, non solum [Col. 0236A] Jesu, sed etiam vestros, per Jesum, id est ut charitatem Jesu in vobis aedificemus. Et merito per Jesum: quoniam Deus illuxit in cordibus nostris, aperiens nobis mysteria sua: ut docti simus evangelizare vobis. Illuxit Deus qui dixit, id est qui solo dicto fecit, splendescere 169 lucem de tenebris. Cum enim in principio massa totius creaturae tenebrosa esset, nulla formarum varietate distincta, dixit: «Fiat lux (Gen. I, 3) », et in hoc dicto tenebras expulit, et fecit lucere illam massam, quae in unum confusa erat, discernendo per varias formas. Hic, inquam, Deus illuxit in cordibus nostris, ad illuminationem scientiae, id est ut nos illuminaret de scientia claritatis Dei, id est divinae essentiae: de qua nos illuminare non potuit, nisi in facie, id est, in cognitione et fide [Col. 0236B] Christi Jesu. Nisi enim Christus se nobis visibilem ostenderet, in quo tota Deitas, nequaquam scientiam claritatis Dei intelligere sufficeremus. Commendavit se satis secundum spiritum, nunc se multum vilificat secundum corpus, et per hanc vilificationem commendans Evangelium sibi traditum. Nisi enim gloriam Evangelii sui mirabilem intelligeret, nequaquam pro eo tot et tanta pati vellet. Illuminavit nos Deus de scientia divinae claritatis, quae licet adeo digna sit, tamen istum thesaurum claritatis Dei habemus nos in vasis fictilibus, id est in corporibus nostris. Thesaurum bene vocat. Thesaurus enim est, quod diligitur et erogatur. Vasa spiritus vocat corpora: quia spiritus nihil operaretur, nisi per administrationem [Col. 0236C] membrorum. Manu enim porrigimus pauperi, et sic in caeteris. Fictilia dicuntur propter fragilitatem, quod omni corruptioni subjaceant corpora nostra. Ideo thesaurum istum habemus in vasis fictilibus, ut sit sublimitas virtutis Dei, id est ut in omnibus qui bene operantur virtutis Dei sola sublimetur, et extollatur: et appareat nihil esse ex nobis fictilibus: ideo competens fuit ut thesaurus Dei in fragili vase reconderetur, ne si virtus hominis aliqua esset, incaute sibi usurparet quod proprium Dei est. Vere et nos fictiles sumus, et virtus Dei est in nobis fragilibus. Nam in omnibus et locis et rebus patimur tribulationem corporis: sed tamen non angustiamur spiritu, imo dilatamur. Aporiamur, id est pauperamur exterius, sed non destituimur [Col. 0236D] a Deo interius. Aporos Graece, pauper Latine. Persecutionem patimur de loco ad locum, sed non derelinquimur a Deo. Dejicimur, id est verberibus prosternimur, vel de alto praecipitamur, et tamen non perimus. Ut finem faciam, semper sumus circumferentes hac illac in corpore nostro mortificationem, id est illa quae faciunt mortem: tribulationes, scilicet quae sunt accessus mortis. Et debemus libenter pati: quia mortificatio haec est Jesu, quam ipse pertulit pro nobis: et nos exemplo ejus hanc circumferentes: ut vita Jesu Christi non solum in animabus sed etiam in corporibus nostris manifestetur, reddita nobis immortalitate et impassibilitate. In depressione corporis sui adhuc immoratur: ostendens se haec omnia pati ad commendationem Evangelii [Col. 0237A] sui et gloriae Christi, dicens. Benedico circumferentes mortificationem: nos enim semper tradimur. Non ait semper, eo quod mori posset saepius, quam semel: sed quia quotidie tanta patiebatur, quae virtus hominis (nisi moriendo) non evaderet: sed per virtutem spiritus, Paulus in melius restaurabatur. Mortificationem vocat tribulationes, quibus paulatim propinquat ad interitum. Mortem vero dicit, ultimum ictum in quo dissolvitur. Nos, inquam, tradimur in mortem: superius dixit exemplo Jesu: hic ait, propter Jesum, id est amore Jesu. Nos dico, qui licet ita moriamur, tamen vivimus, id est vivere possemus in gloria mundi: longe melius quam pseudo vestri si reticeremus quae Christus injunxit. Vel ita: Nos quidem secundum corpus tradimur in [Col. 0237B] mortem: qui tamen per mortem carnis melius vivimus, secundum justificationem animae. Vel ita: Nos quidem tradimur in mortem, secundum injuriam illatam corpori: qui tamen vivimus, non deficientes per virtutem Dei. Morimur propter Jesum: ut vita Jesu manifestetur sicut in anima, ita et in carne nostra. Idem in praecedenti versu 170 dixerat: sed repetit ut solvat quod hic posset objici. Vita Jesu erit in carne nostra. Quia si objicis, carnem nostram mortalem non posse fieri immortalem, quod et caro Jesu, utique dico quia in carne nostra mortali fiet vita Jesu et per Jesum caro quae mortalis est, pro certo fiet immortalis. Quandoquidem in mortem tradimur: ergo mors operatur in nobis, quod suum est mortificando corpora nostra; sed in vobis [Col. 0237C] qui spreta imitatione nostra adhaeretis pseudo. In vobis utique est vita, id est vos nihil patimini, sed malo vestro. Vel ita: Quia vita Jesu manifestabitur in vobis mortificatis, ergo mors ista operatur, id est utile opus facit in vobis, scilicet, vitam Jesu. Quia si mors vitam Jesu in vobis operatur: tunc vita praesens quam diligitis operatur in vobis contrarium vitae Jesu, scilicet, damnationem. Vel ita: Quia per mortem, vitam Jesu habituri sumus, ergo mors operatur in nobis quod bonum est, et per mortem nostram vita operatur in vobis: quia merito mortis nostrae in fide et justitia vivitis. Diceret aliquis: Non oporteret te a Deo mortificari, si justitiam tuam quietam haberes, nec fidem Christi in [Col. 0237D] conspectum hominum assereres. Contra hoc Paulus ait se non posse reticere fidem Christi, quia habet spiritum: et per spiritum fidem: et quia fidem habet, ideo loquitur: et quia loquitur, mortificatur. Et quod sic oporteat eum facere, probat auctoritate David in persona martyrum agentis dicens: Ideo aporiamur, dejicimur, mortificamur: quia nos habentes spiritum datorem fidei, eumdem quem David et alii sancti habuerunt: vel eumdem quem vos habetis, si pro Christo pati velitis. Virtus enim spiritus nulli deficit: nisi ei qui sibi ipsi primum defecerit. Nos, inquam, habemus hunc spiritum, et ideo nos credimus propter quod, id est quia credimus. Loquimur etiam in conspectu hominum quod credimus. Quia tribulationes praemiserat non subdidit: [Col. 0238A] Quia loquimur humiliati sumus verberibus, quod tamen inde sequitur. Credimus et ideo loquimur, agentes sicut scriptum est in David: «Credidi propter quod,» id est quia credidi, locutus sum. Et credendo et loquendo optimam fiduciam habemus: scientes quoniam Deus qui suscitavit Jesum suscitabit etiam nos, cum Jesu loco et immortalitate ponendos: et ibi constituet, id est in aeternum mansuros locabit. Constituet dico vobiscum, quos paratus est, si vultis, suscitare cum Jesu. Ideo ait, nos vobiscum constituet, ne putarent illi se nulla vitae justitia Apostolo posse pacificari: quare ostendit quod non secundum dignitates praelationum, sed secundum fructus operum singuli remunerabuntur. Per hoc etiam quod ait, nos vobiscum, multum eos allicit ad appetitum [Col. 0238B] justitiae. Ideo dico vobiscum constituet: nam nos omnia patimur, et operamur propter vos instruendos: ut gratia abundans in me, abundet in vobis. Quomodo in Paulo abundaret satis notum est. Ut gratia, inquam, abundans in me abundet hac re, scilicet, gratiarum actione: per vos multa facta in gloriam Dei. Qui merito debet glorificari a nobis, qui nobis abundantem gratiam dedit: ipse quidem non ait, abundet gratia in vobis: sed per hoc quod ad agendum gratias gloriae Dei admonet, satis hoc innuit. Frustra enim agerent gratias Deo, nisi abundarent gratia Dei. Sicut haec omnia se pati dixit ad gloriam Dei, sic modo totum retorquet ad utilitatem Corinthiorum, dicens: Propter quod, id est quia omnia patimur propter vos, ut modo de gloria [Col. 0238C] Dei sileam: etiam pro sola utilitate vestra non deficimus quaecunque inferantur tribulationes. Diceret aliquis: Mirum est quod te dicis non deficere, quem quotidianis tribulationibus videmus corrumpi. Ad hoc ait: Utique non deficimus, sed renovamur. Licet, is id est tam vilis noster homo, id est caro quae nostro imperio, id est spiritui semper obedire cogitur: qui homo foris est: ut pluvias, aestus, quaecunque adversa patiatur: licet, inquam, is noster 171 homo corrumpatur: tamen is homo laudabilis qui intus est, ubi debet vexatione exterioris hominis muniri; is, inquam, qui intus est: quanto magis is qui foris est corrumpitur: tanto magis hic renovatur de die in diem, id est continue. Vel de die in [Col. 0238D] diem, id est de virtute eundo in virtutem. Dico non deficimus: et merito. Nam id tribulationis nostrae quaecunque sit magna vel parva: quod, scilicet, tribulationis in praesenti est momentaneum, id est est citissime transiens, nec intolerabile, sed leve: haec, inquam, talis tribulatio operatur in nobis pondus gloriae aeternum: pondus contra leve, gloriae contra tribulationis, aeternum contra momentaneum: et in sublimitate, id est in coelo contra hoc quod ait in praesenti. Pondus dictum est ab ea similitudine, quia quod in trutina pondus habet, carius est, illud autem quod leve, deterius. Ideo haec quae patimur levia et quasi nulla judicamus: quia nobis non contemplantibus, id est non affectantibus, ea quae videntur, sed ea quae non videntur. Ideo quae videntur spernimus: [Col. 0239A] quia temporalia sunt quae videntur. Ideo quae non videntur desideramus, quia aeterna sunt quae non videntur.

«Scimus enim quoniam si terrestris domus nostra hujus habitationis dissolvatur, quod aedificationem ex Deo habemus, domum non manufactam, sed aeternam in coelis. Nam et in hoc ingemiscimus, habitationem nostram quae de coelo est superindui cupientes: si tamen vestiti, et non nudi inveniamur. Nam et qui sumus in tabernaculo isto, ingemiscimus gravati, eo quod nolumus exspoliari, sed supervestiri, ut absorbeatur quod mortale est, a vita. Qui autem efficit nos in hoc ipsum, Deus, qui dedit nobis pignus spiritus. Audentes [Col. 0239B] igitur semper, et scientes quoniam dum sumus in hoc corpore, peregrinamur a Domino. Per fidem enim ambulamus, et non per speciem. Audemus autem, et bonam voluntatem habemus magis peregrinari a corpore, et praesentes esse ad Dominum [Deum], et ideo contendimus sive absentes sive praesentes placere illi. Omnes enim nos manifestari oportet ante tribunal Christi, ut referat unusquisque propria corporis prout gessit, sive bonum sive malum. Scientes ergo timorem Domini hominibus suademus, Deo autem manifesti sumus. Spero autem et in conscientiis vestris manifestos nos esse. Non iterum commendamus nos vobis, sed occasionem damus vobis gloriandi pro nobis; ut habeatis ad eos, qui in facie gloriantur, [Col. 0239C] et non in corde. Sive enim mente excedimus, Deo: sive sobrii sumus, vobis. Charitas enim Christi urget nos: aestimantes hoc, quoniam si unus pro omnibus mortuus est, ergo omnes mortui sunt, et pro omnibus mortuus est Christus: ut et qui vivunt, jam non sibi vivant; sed ei qui pro ipsis mortuus est, et resurrexit. Itaque nos ex hoc neminem novimus secundum carnem: et si cognovimus secundum carnem Christum, sed nunc jam non novimus. Si qua ergo in Christo nova creatura est, vetera transierunt, et ecce facta sunt omnia nova (Isai. XLIII, 19; Apoc. XXI, 5) . Omnia autem ex Deo, qui nos reconciliavit sibi per Christum: et dedit nobis ministerium [Col. 0239D] reconciliationis. Quoniam quidem Deus erat in Christo mundum reconcilians sibi: non reputans illis delicta ipsorum, et posuit in nobis verbum reconciliationis. Pro Christo ergo legatione fungimur, tanquam Deo exhortante per nos. Obsecramus pro Christo, reconciliamini Deo. Eum qui non noverat peccatum, pro nobis peccatum fecit; ut nos efficeremur justitia Dei in ipso.»

Diceret aliquis: De aeternitate invisibilium, quid scitur nisi ostendantur? Utique ait Paulus. Quandiu in terrena habitatione tenemur, videre non possumus; sed dissoluti statim accipiemus. Et causam ponit, quare videre non possumus, id est quia in mortalitate adhuc tenemur et tempus notat, quando [Col. 0240A] haec habituri sumus solum post dissolutionem, dicens: Vere quae non videntur aeterna sunt: nam nos quibus credi oportet, scimus quoniam, 172 id est quod si terrestris domus nostra, id est corpus nostrum, materia et loco habitationis terrenum: quia et de terra est, et in terra habitat. Domus ideo quia anima in eo habitat velut aliquis in domo. Si, inquam, domus nostra hujus tam brevis et tam miserae habitationis dissolvatur, praedictis tribulationibus pro Christo passis: hoc, inquam, scimus, quia sic dissolvetur: et quando dissolvetur quod habemus praeparatam aedificationem ex Deo, id est corpus immortale, nobis aedificatum a Deo: non quod Deus mortale corpus non fecerit: sed quia illud per ministerium masculi et feminae concrescere jussit. Immortale [Col. 0240B] mortale autem corpus sine ministro: et ipse idem in eo faciet immortalitatem. Habemus utique aedificationem, scilicet, domum, non manu, id est non per ministerium alterius factam, sed aeternam in coelis et permanentem. Per domum et per aedificationem, corpus immortale significat. Vere habebimus domum aeternam in coelis: nam nos ingemiscimus non propter ea quae patimur, non quod de habenda immortalitate timeamus: sed ingemiscendo desideramus in hoc, id est in hanc immortalitatem venire. Ingemiscimus, inquam, cupientes superindui: nos jam induti sumus justificationem animae: et super hoc volumus indui habitationem nostram, id est corporis immortalitatem quae habitatio est nobis veniens de coelo. Immortalitas enim nobis reservatur [Col. 0240C] in coelis. Hac tamen conditione dico superindui: si nos inveniamur in die illo vestiti justificatione animae, quae in baptismo data est nobis prima vestis. Diceret ille: Sicut vestiti ita et nudi omnes indiscrete superinduentur. Hoc removet. Vestiti quidem induentur: sed nudi justitia animae non vestientur corporis immortalitate. Notat hic duo genera bonorum: contemplativos, de quibus modo praedixit: et eos qui in activa vita manentes, justitiam tamen Dei custodiunt: de quibus subdit dicens: Vere perfecti ingemiscunt, cupientes superindui immortalitatem: nam etiam nos minus perfecti, qui sumus in tabernaculo isto: quibus bonum est esse in carne et nutrire eam: quae caro tabernaculum dicitur: quia in ea militare debet anima Deo: nos etiam tales [Col. 0240D] ingemiscimus: superindui similiter cupientes: licet gravati simus eo corpore: quod tamen foventes nolumus exspoliari, id est ab anima separari: sed (si possibile esset) volumus sine illata morte supervestiri immortalitate: ita ut corpus quod nunc mortale est, non gustando mortem, repente absorbeatur a vita superveniente: et sic fiat immortale. Et licet dicam, nos ingemiscimus et superindui cupimus: tamen non a nobis hoc est: sed qui efficit nos in hoc desiderio, et ita in hoc ut sit ipsum, id est permanens in nobis hoc desiderium: qui, inquam, hoc desiderare nos facit, Deus est. Vel aliter praecedens versus legitur sic: Debemus ingemiscere desiderio ejus habitationis, quae est de coelo. Nam etiam desiderio [Col. 0241A] terrenorum ingemiscimus. Quod ita ait: Nos qui sumus in tabernaculo isto, id est in carne ista quam nutrimus, licet gravati mole hujus carnis, tamen ingemiscimus eo quod, id est ideo, quia nolumus exspoliari carnalibus istis: sed subito vellemus supervestiri immortalitate: ut, quod mortale est, absorbeatur a vita: hoc non mutatur. Et licet ingemiscamus amore terrenorum, tamen Deus est qui efficit in hoc ipsum, ut cupiamus superindui habitatione quae de coelo est: praeponentes coelestia terrenis: Deus dico qui nos vere efficiet immortales. Quod ex eo credi potest: quia dedit jam nobis pignus spiritus, id est Spiritum sanctum, qui est arrha et principium immortalitatis, quam perficiet in nobis. Et quia Deus efficit nos in hoc ipsum, igitur [Col. 0241B] audentes audemus. Audentes assiduitatem notat: audemus in eodem actu adhuc esse significat. Audentes, inquam, semper et bene scientes. Quidam enim audent quod nesciunt: sciunt quod quandoque 173 non audent. Nos utique semper audentes et scientes, quoniam dum sumus in hoc mortali corpore, peregrinamur, id est separamur a Domino. Peregrinus dicitur qui tendit illuc, quo nondum pervenit: sic sancti in hoc mundo tendunt ad Deum, cujus faciem nondum apprehenderunt. Vere in corpore manentes peregrinamur a Domino: nam hic ambulamus per fidem. De re autem quae non videtur, fides dicitur: et non ambulamus per speciem, id est per veram rei operationem. Nos, inquam, audentes audemus: licet utique caro repugnet, tamen constanter [Col. 0241C] audemus: et cum audacia bonam voluntatem habemus. Quidam enim audent sine bona voluntate: quidam bene volunt, qui tamen non audent. Habemus, inquam, voluntatem magis peregrinari a corpore: quia natura carnis est, ut nunquam velit dissolvi; ideo ait: Magis volumus separari a corpore, et praesentes sic esse ad Deum quam remanere cum corpore: nec Domino praesentes fieri. Et ideo ut praesentes simus ad Dominum, contendimus, id est laboramus, placere illi, sive dum adhuc in hac vita absentes sumus a Deo, sive cum in gloria praesentes erimus Deo laboramus, ut hic et ibi placeamus ei. Et necesse nobis est ut placeamus illi: nam oportet, id est necesse est omnes nos manifestari [Col. 0241D] ante tribunal Christi, id est coram Christo. Per tribunal, quod sedes judicis est, judicium designat: ut unusquisque referat, id est reportet inde propria corporis: non quod commissa animae non sit relaturus, sed propria corporis, id est quae operatus est dum in corpore vixit. Referat dico propria prout gessit, si tamen tempus operandi habuit. Parvuli enim, sicut baptizati per solam gratiam, salvabuntur: sic pueri non baptizati, propter solum originale damnabuntur. Referet propria prout gessit, sive bonum fuit, sive malum, quod gessit. Hic fit quaestio, ut quia ait, prout gessit, irrita videntur esse beneficia, quae fiunt pro mortuis. Sed contra hoc dicitur: quia si mortuus ut hoc pro eo fieret, pie ordinavit; vel, si charitative agens contra proximum [Col. 0242A] hoc beneficium promeruit: gessisse dicitur mortuus quod vel disposuit fieri, vel promeruit. Quia omnes ante tribunal Christi manifestabimur: ergo scientes timendum esse Dominum, suademus hominibus timorem Domini, ut de conspectu judicis referant bonum. Opponeret ei aliquis: Suades hoc non tam ad utilitatem hominum, quantum ad commendationem tuam. Contra hoc ait: Suademus sic hominibus: Deo autem sumus manifesti, qua intentione suademus, seu utilitati hominum, seu commendationi nostrae. Nec solum Deo: sed etiam spero nos esse manifestos in conscientiis vestris: quia etsi ore de nobis maledicitis, tamen intus nobismetipsis bene sentitis. Et hoc dicentes quod manifesti simus Deo et conscientiis vestris: [Col. 0242B] non iterum (sicut in alia epistola opposuistis) commendamus nos vobis: sed potius damus vobis occasionem, id est opportunitatem gloriandi pro nobis, magistris vestris. In excellentia enim magistri praecellitis alios. Pro nobis dico, ita ut habeatis quid respondeatis contra eos qui gloriantur in facie, id est in oculis hominum: et non gloriantur in corde suo; sed male torquentur in propria conscientia, hi sunt pseudo. Vere opportunitatem habetis gloriandi pro nobis: nam quidquid facimus, facimus vel ad gloriam Dei, vel ad utilitatem vestram. Quia ita ait: Sive nos excedimus mente humanam naturam, ut audiamus illa quae non licet homini loqui; sive nos sumus sobrii, id est deponendo ebrietatem secretorum Dei: sobrie condescendendo infirmitati vestrae, [Col. 0242C] ut quando de conjugio praecipiebat et hujusmodi. Si, inquam, sobrii sumus, haec sobrietas vobis utilis est. Et bonum est nos ita sobrios esse: nam charitas Christi (etiam si nollemus) urget nos, ut contemperemus nos vobis. Vult ostendere Christum solum ad justificationem et salutem sufficere, et veterem legem quam 174 pseudo nituntur reducere, nil prodesse, sed multum nocere, dicens Charitas Christi urget nos, existimantes hoc, quoniam si unus, scilicet, Christus mortuus est pro redimendis omnibus: ergo omnes mortui sunt originali peccato, per mortem unius. Nec pro hoc solo mortuus est ut peccato moreremur; sed ut per mortem ejus justitiae viveremus. Quod sic ait: Est Christus mortuus pro omnibus: ideo ut qui mortui [Col. 0242D] sunt peccato, et qui vivunt justitiae, jam non vivant attribuentes hoc quod vivunt, sibi (ut fiebat sub veteri lege), sed vivant ei, id est ad gloriam ejus, qui mortuus est pro ipsis peccato mortificandis: et resurrexit pro eisdem, ut in justitia resurgerent. Quando quidem in morte Christi mortui sumus peccato: et eo resurgente resurreximus justitiae, id est, quia Christus ad omnem justificationem sufficit: itaque nos ex hoc, postquam Christus passus est, et resurrexit: neminem novimus, id est, approbavimus ambulantem secundum carnem, id est, secundum carnales ritus veteris legis. Objiceret ille. Quare ita improbas legem, quam Christus approbavit et tenuit? Contra hoc Paulus. Etsi, id est quamvis [Col. 0243A] nos olim cognovimus in tempore illo quo adhuc insistendae erant figurae Christum ambulantem secundum carnem, id est operantem ritus veteris legis: sed, id est tamen, nunc postquam data est gratia: jam olim quidem novimus: sed jam amplius non novimus Christum secundum carnem. Et quia jam neminem novimus secundum carnem, ergo vetera transierunt. Praemittit locum unde inferat, dicens: Si qua creatura est in Christo, id est si hoc est quod homo secundum recreationem animae accipiat in Christo nova, id est innovata: vetustate peccati deposita, apparet quod vetera transierunt. Et ecce in evidenti est. Facta sunt omnia nova creatura in Christo. Adhuc objiceret ille: Et si Christus hoc operetur, tamen quia legem a Deo [Col. 0243B] datam evacuat, non est sequendus: quia ex Deo non operatur, sed contra Deum. Et Paulus in quo adversarius volebat infirmare rationes suas, scilicet, quia Christus secundum Deum hoc non faceret, in eodem approbat dicens Deum operari per Christum evacuationem veteris legis. In Christo facta sunt omnia nova: haec autem omnia quae Christus operatur, sunt ex Deo: qui Deus per Christum hoc operatur. Reconciliavit enim humanum genus sibi per Christum, id est per hominem illum, qui fuit medietas in qua connecterentur duae extremitates longe a se differentes: homo, scilicet, et Deus: et qui Deus dedit nobis, mihi et aliis apostolis, ministerium reconciliationis, id est ut ministraremus hominibus, quomodo per Christum reconciliati sunt Deo, si [Col. 0243C] volunt ut reconciliati Christo reconcilientur Deo. Quia iterum Deus posset hoc operari per hominem Christum: ita quod non tota divinitas sic habitaret in homine illo. Determinat Paulus quomodo Deus fecerit per Christum, scilicet, plenitudine divinitatis habitante in eo corporaliter. Determinat etiam, quomodo ipse factus sit minister reconciliationis, scilicet, verbo tantum ut eam praedicaret gentibus. Sed Christus sic fuit minister reconciliationis, veluti per quem, et in quo res ipsa operata fuit: bene dico Deus reconciliavit nos sibi per Christum, quoniam quidem Deus erat in ipso Christo, id est tota divinitas in homine illo. Deus dico reconcilians sibi mundum, id est homines mundi per Christum. Reconcilians [Col. 0243D] dico ita, scilicet, non reputans, id est non exigens, sed indulgens illis, id est mundo, delicta ipsorum. Et hujus rei ministerium ita dedit nobis, quod posuit in nobis verbum reconciliationis, id est ut praedicaremus reconciliationem factam per Christum, ut homines reconciliantes se Christo, reconciliarentur Deo. Et quia Deus posuit in nobis verbum reconciliationis, ergo nos fungimur legatione Dei. Nec vilipendatis hanc nostram legationem, quia fungimur ea pro Christo, id est auctoritate Christi: scientes contemptum meum, contemptum 175 esse Christi. Et quia hac legatione fungimur pro Christo, obsecramus vos, fratres, reconciliamini Deo, declinantes a malo, facientes bonum. Reconciliamini dico, et hoc pro Christo, id est, amore [Col. 0244A] Christi, qui tanta charitate vos dilexit. Et obsecrationem nostram nolite spernere; sed habeatis eam tanquam per nos Deo exhortante vos, id est, obsecrationem meam sciatis esse Dei exhortationem. Bonum et dignum est vos reconciliari Deo, qui Deus eum, id est, Christum qui non noverat peccatum (licet per scientiam, non tamen per experientiam facti) illum fecit Deus peccatum pro nobis redimendis. Peccatum factus est Christus secundum poenam peccati quam pertulit: sicut aliquem innocentem suspensum diceremus furem, secundum poenam furti quam pateretur, licet actus furti non esset in eo. Vel Christus dictus est peccatum. Hostia enim illa quae pro peccato offerebatur peccatum vocabatur: sic Christus quia pro peccato [Col. 0244B] omnium oblatus est, peccatum dicitur. Pro nobis, inquam, Deus Christum fecit peccatum, ut nos efficeremur, non tantum justi, sed etiam ipsa justitia: nec falsa, vel legis; sed vera justitia Dei, et hoc in ipso, id est per Christum.

«Adjuvantes autem exhortamur, ne in vacuum gratiam Dei recipiatis. Ait enim: Tempore accepto exaudivi te, et in die salutis adjuvi te. Ecce nunc tempus acceptabile: ecce nunc dies salutis. Nemini dantes ullam offensionem, ut non vituperetur ministerium nostrum. Sed in omnibus exhibeamus nosmetipsos, sicut Dei ministros, in multa patientia, iu tribulationibus, in necessitatibus, in angustiis, in plagis, in carceribus, in [Col. 0244C] seditionibus, in laboribus, in vigiliis, in jejuniis, in castitate, in scientia, in longanimitate, in suavitate, in Spiritu sancto, in charitate non ficta, in verbo veritatis, in virtute Dei. Per arma justitiae, a dextris et a sinistris. Per gloriam et ignobilitatem, per infamiam et bonam famam. Ut seductores et veraces: sicut qui ignoti, et cogniti. Quasi morientes, et ecce vivimus: ut castigati, et non mortificati. Quasi tristes, semper autem gaudentes: sicut egentes, multos autem locupletantes: tanquam nihil habentes, et omnia possidentes. Os nostrum patet ad vos, o Corinthii. Cor nostrum dilatatum est. Non angustiamini in nobis, angustiamini autem in visceribus vestris. Eamdem [Col. 0244D] autem habentes remunerationem, tanquam filiis dico, dilatamini et vos. Nolite jugum ducere cum infidelibus. Quae enim participatio justitiae cum iniquitate? Aut quae societas luci ad tenebras? Quae autem conventio Christi ad Belial? Aut quae pars fideli cum infideli? Quis autem consensus templo Dei cum idolis? Vos enim estis templum Dei vivi, sicut dicit Deus, quoniam inhabitabo in illis: et inambulabo inter eos, et ero illorum Deus, et ipsi erunt mihi populus (Lev. XXVI, 12) . Propter quod exite de medio eorum, et separamini, dicit Dominus (Isa. LII, 11) : et immundum ne tetigeritis, et ego recipiam vos: et ero vobis in patrem: et vos eritis mihi in filios et filias, dicit Dominus omnipotens (Jer. XXXI, 9) .»

Obsecramus adjuvantes: nos autem ut efficiamini justitia Dei adjuvantes per ministerium praedicationis Domini in vobis. Vel adjuvantes vos instructione et orationibus ad Deum, exhortamur vos, ne gratiam Dei in vacuum recipiatis: quasi diceret: Vos utique gratiam Dei recepistis, sed videte ne in vacuum, id est, ne inutilem vobis receperetis. Bene dico gratiam: nunc enim est gratia. Ait enim Pater ad Christum integrum cum membris suis, quae est Ecclesia: Ego exaudivi te, id est complevi quod postulabas dimittendo peccata. Exaudivi, inquam, te in tempore accepto: et Deo cui in eo placuit misereri homini: et accepto homini, quia in eo se solutum a morte peccati 176 gavisus est. Exaudivi [Col. 0245B] te, dimittendo peccata. Adjuvi etiam te confortatum ad bona opera similiter in tempore accepto: in die, id est in claritate verae cognitionis positum. Die, dico, salutis, quia per veram cognitionem iter est ad aeternam salutem. Hoc legitur in Isaia (c. XLVIII, v. 8) . Modo Paulus quando hoc tempus acceptum intelligendum sit, exponit, sic: Deus ait tempore accepto, et ecce fratres nunc, id est, a passione Christi, in posterum est illud tempus acceptabile: et ecce nunc est illa dies salutis, in qua Deo acceptum est exaudire et adjuvare. Et ideo sic exhortamur vos: nos nemini dantes ullam offensionem, id est, sic nos habentes moribus verbo et habitu ut nulli generemus offensionem, in aliquo horum. Ideo non dantes offensionem, ut non vituperetur ministerium [Col. 0245C] nostrum, id est ne apostolatus noster vituperabilis sit, quod utique esset, si quod bene doceo, in meipso non ostenderem. Nullam damus offensionem; sed exhibemus nos ministros Dei; et ut in eo permaneamus Deus hoc concedat, ut exhibeamus nosmetipsos in omnibus quae loquimur et agimus, sicut, id est, vere ministros Dei, ut ibi quasi modo geniti, scilicet in patientia multa, id est, multipliciter patiendo corpore et animo exhibeamus nos Dei ministros. Subdit partes patientiae: in multa patientia dico, habita in tribulationibus, ut quocunque modo corpus nostrum tribuletur, aequanimiter toleremus. Habita etiam patientia in necessitatibus, ne aliqua indigentia deficiamus. Habita iterum patientia [Col. 0245D] in angustiis animi, et in plagis corporis, et in carceribus. Patientia etiam in seditionibus quas adversum nos concitant infideles. Patientia iterum habita in laboribus: manibus enim nostris laboramus, ne aliquem gravemus (I Thess. II, 9) . Patientia habita etiam in vigiliis, plerumque enim eum vigilare oportuit disputantem de fide. Habita etiam patientia in jejuniis: quia multoties eum jejunare oportuit, modo coactione, modo indigentia, modo voluntate. Haec omnia praemissa partes sunt patientiae, caetera coaequaeva sunt illi. Exhibeamus nos sicut Dei ministros in castitate, quod casti simus animo et corpore. Exhibeamus nos etiam ministros Dei, in scientia, ut sufficienter de omnibus docti simus. Vel, ut castitatem et scientiam unum membrum dicamus: [Col. 0246A] Simus ministri Dei, in castitate et in scientia, id est in casta scientia: non sit versipellis scientia nostra, ut scientia pseudodoctorum. Simus etiam ministri Dei in longanimitate. Quod si differtur corona, patienter tamen sustinemus onera. Simus etiam ministri Dei in suavitate, id est in leni mansuetudine habita, in Spiritu sancto, non adulatoria suavitate. Exhibeamus iterum nos Dei ministros, in charitate non ficta, ut vere diligamus Deum et proximum: et in verbo veritatis, ut in pura veritate sonent verba nostrae praedicationis: non ut pseudo qui intendunt fallere mendacibus verbis. Simus etiam boni ministri in virtute Dei, ut per signa miraculorum comprobem me esse idoneum magistrum. Exhibeamus etiam nos ministros Dei per arma justitiae, habentes [Col. 0246B] justitiam loco armorum a dextris et a sinistris, id est, a prosperis et ab adversis, quod nec prosperis seducamur nec per adversa dejiciamur. Quae amodo sequuntur, partes sunt dextri vel sinistri. A dextris dico ut per gloriam, quod si aliqui glorificant nos, ut ibi quando voluerunt ei aedificare aras, in hac gloria exhibeamus nos tanquam Dei ministros. A sinistris sicut per ignobilitatem, ut quando detrahunt nobis, dicentes nos falsa praedicare. In hac ignobilitate exhibeamus nos sicut Dei ministros. Iterum per infamiam quae pars sinistrae est, ut quando dicebatur ei: «Insanis, Paule (Act. XXVI, 24) .» Et iterum per bonam famam: ut quando ab aliis praedicatio ejus extollebatur, per haec utraque exhibeamus [Col. 0246C] nos sicut Dei ministros. Nos iterum habiti ut seductores, et ab aliis habiti ut veraces, exhibeamus nos sicut Dei ministros. Nos iterum 177 habiti, sicut qui ignoti sint Deo, et secundum alios habiti tanquam Deo cogniti, in utroque exhibeamus nos sicut Dei ministros. Nos iterum habiti sicut morientes, id est in criminalia cadentes secundum quosdam, et ecce secundum alios in justitia vivimus: in utroque exhibeamus nos sicut Dei ministros. Nos iterum habiti ut castigati, secundum quosdam, qui post illata nobis verbera dicerent: Ecce non amplius audebunt loqui: et secundum alios habiti non castigati qui dicerent: Nunquam propterea reticebunt Dei verbum, quae castigatio esset mortificatio: et ideo ait mortificati: [Col. 0246D] in utroque exhibeamus nos sicut Dei ministros. Nos iterum habiti quasi tristes secundum quosdam, quod contristemur adversis corpore vel spiritu, habiti autem secundum alios semper gaudentes corpore et spiritu: in utroque exhibeamus nos sicut Dei ministros. Nos etiam secundum quosdam habiti egentes, vel corporali bono vel spirituali secundum alios autem habiti quasi locupletantes multos in spiritualibus bonis: in utroque exhibeamus nos sicut Dei ministros. Nos iterum existimati tanquam nihil penitus habentes boni temporalis, seu spiritualis secundum quosdam: et secundum alios existimati tanquam omnia, id est Deum possidentes: in utroque exhibeamus nos sicut Dei ministros. Ut pseudodoctores in conspectu vestro deprimam: [Col. 0247A] o Corinthii, os nostrum modo patet ad vos: multa de gloria nostra et satis diffuse loquendo, qui in priori Epistola me servum omnium proposui. Et utique os nostrum digne patere potuit, quia cor nostrum dilatatum est: quaecunque enim de gloria nostra loquor, omnia in me circumspicit esse conscientia mea. Et quia os patet et cor dilatatum est, jam amplius non angustiamini in nobis. Quia enim simpliciter vos docui, quos rudes inveneram, dicitis culpam meam esse quod in charitate angusti estis: sed utique in exemplo nostro bene apparet quod non angustiamini in nobis: sed angustiamini in visceribus vestris, id est hujus tenacitatis et angustiae fomes est in cordibus vestris. Vel aliter, ut pauca superius mutemus: Hortamur vos, ne gratiam [Col. 0247B] Dei frustra recipiatis: quod ne fiat nemini sitis dantes ullam offensionem pravo opere vel exemplo, ut ministerium nostrum, id est ne magisterium nostrum per vos offendentes sit vituperabile. Ne detis offensionem, sed exhibeamus nos in omnibus, ut melius eos alliciat ad bonum, cum eisdem se inserit dicens: nos sicut Dei ministros. Et secundum hoc sicut in propria significatione erit. Omnia quae sequuntur non mutantur, nisi quod sicut ad Paulum, sic exposita ad eos spectare dicantur. Et quia, o Corinthii, nunc multa et ampla praecepta do vobis, modo patet os nostrum ad vos multa praecipiendo, qui me prius arguebatis vos commonitos esse de paucis. Nec mirum si patenti ore multa vobis praecipio, [Col. 0247C] quia cor nostrum dilatatum est, id est omnia in me invenio quae vobis operanda trado. Et ex hoc jam apparet: quia non angustiamini in nobis si pauca operamini, sed angustiamini in visceribus vestris. Nolite autem angustiari, sed charitate dilatemini: sicut aliae Ecclesiae ita et vos: et hoc dico vobis tanquam filiis, vos dico spe quidem jam habentes eamdem remunerationem quam nos habemus, scilicet coelestem gloriam. Et ut in mandatis Dei dilatemini. Nolite ducere jugum cum infidelibus pseudo. Per jugum veterem significat legem, quae graviter opprimebat observatores suos. Non debetis ducere jugum cum infidelibus: quia vos justi, illi iniqui: vos lux, illi tenebrae: in vobis Christus, in illis Belial: vos fideles, illi infideles: vos templum [Col. 0247D] Dei, illi idolorum. Et quae participatio justitiae cum iniquitate? Aut quae societas luci ad tenebras? Nulla utique societas debet esse membrorum, ubi est differentia capitum: sed Christus caput nostrum Belial caput illorum. Quae autem conventio Christ ad Belial? Aut quae pars fideli cum infideli? Quis autem consensus 178 templo Dei cum idolis, id est cum illis impiis, qui velut idolum sedes sunt daemonis? Sicut enim in idolo, sic in ipsis responsa dabat daemon. Bene dico templo Dei: nam vos fideles estis templum Dei vivi, quia in vobisipsis vivit, dum vos in bono vivere facit. Et hoc dico, sicut dicit Dominus Deus per Ezechielem licet aliis verbis. Hoc, inquam, dicit Deus: quoniam, id est quod inhabitabo in illis fidelibus justificando eos per fidem, et etiam [Col. 0248A] inambulabo de virtute promovendo in virtutem. Et ita apparebit quod ego ero Deus illorum, et ipsi erunt mihi populus. Quicunque enim viderint justitiam eorum, dicent: Hi sunt populus Dei, et Deus habitat in illis. Nunc de hac auctoritate infert Paulus aliam de eodem Ezechiele sumptam. Ubi in captivitate Babyloniae Judaeis suadebat exire, et separari ab operibus malis gentilium. Quod si facerent, promittebat eis a Deo liberationem, dicens: Propter quod, scilicet, ut sitis populus Dei, de medio impiorum exite: non operantes quae operantur. Separamini etiam ab eisdem voluntate, non tantum opere. Sic autem fieri necesse est, quia haec dicit Dominus: Ne etiam tetigeritis immundum, id est nec etiam delectationem habueritis in immunditiis eorum, quod [Col. 0248B] saltem placeant vobis. Et si hoc feceritis, ego recipiam vos: et vobis receptis ero in patrem, et vos eritis mihi in filios, vel etiam in filias quae majori diligentia ornantur a parentibus. Et haec omnia credere et facere vos oportet, quia haec dicit Dominus omnipotens.

«Has igitur habentes promissiones, charissimi, mundemus nos ab omni inquinamento carnis et spiritus, perficientes sanctificationem in timore Dei. Capite nos. Neminem laesimus. Neminem corrupimus. Neminem circumvenimus. Non ad condemnationem vestram dico. Praediximus [Praedixi] enim quod in cordibus nostris estis ad commoriendum et ad convivendum. Multa mihi fiducia [Col. 0248C] est apud vos, multa mihi gloriatio pro vobis. Repletus sum consolatione: superabundo gaudio in omni tribulatione nostra. Nam et cum venissemus Macedoniam, nullam requiem habuit caro nostra, sed omnem tribulationem passi sumus. Foris pugnae, intus timores. Sed qui consolatur humiles, consolatus est nos Deus in adventu Titi. Non solum autem in adventu ejus, sed etiam in consolatione qua [qui] consolatus est in vobis, referens nobis vestrum desiderium, vestrum fletum, vestram aemulationem pro me: ita ut magis gauderem. Quoniam etsi contristavi vos in epistola, non me poenitet. Et si poeniteret videns quod epistola illa, et si ad horam vos contristavit, nunc gaudeo, non quia contristati estis: sed quia [Col. 0248D] contristati estis ad poenitentiam. Contristati enim estis secundum Deum, ut in nullo detrimentum patiamini ex nobis. Quae enim secundum Deum tristitia est, poenitentiam in salutem stabilem operatur: saeculi autem tristitia mortem operatur. Ecce enim hoc ipsum secundum Deum contristari vos, quam tam in vobis operatur sollicitudinem: sed defensionem, sed indignationem, sed timorem, sed desiderium, sed aemulationem, sed vindictam. In omnibus exhibuistis vos incontaminatos esse negotio. Igitur et si scripsi vobis, non propter eum qui fecit injuriam, nec propter eum qui passus est, sed ad manifestandam sollicitudinem nostram, quam habemus pro vobis coram Deo. Ideoque consolati sumus. In consolatione [Col. 0249A] autem nostra, abundantius magis gavisi sumus super gaudio Titi: quia refectus est spiritus ejus ab omnibus vobis. Et si quid apud illum de vobis gloriatus sum, non sum confusus: sed sicut omnia vobis in veritate locuti sumus, ita et gloriatio nostra quae fuit ad Titum, veritas facta est: et viscera ejus abundantius in vobis sunt: reminiscentis omnium vestrum obedientiam, quomodo cum timore et tremore excepistis illum. Gaudeo quod in omnibus confido in vobis.»

179 Quandoquidem vobis exeuntibus de medio impiorum (dicit Dominus) eritis mihi in filios et filias etc. Igitur, o charissimi, vos habentes has, id est praefatas promissiones, ut eas apprehendamus, mundemus [Col. 0249B] nos ab omni inquinamento carnis, et ab omni inquinamento spiritus. Inquinamenta carnis vocat libidinem, ebrietatem et hujusmodi. Inquinamenta spiritus, ut iram, invidiam, et hujusmodi, quae ipsam inficiunt animam sine contagio carnis. Sic nos in utroque mundemus a peccatis: perficientes dehinc sanctificationem, id est, ut malis mundati in virtutibus perfecti simus. Hoc autem perficientes in timore Dei, id est, non timore hominum ut quaeramus apparere justi in facie et non in corde sicut pseudo, sed in timore. Nec tantum poenarum, ut per hoc solum modo poenas evadamus, sed in timore Dei, ut Deum timeamus offendere, qui timor dicitur charitas. Vel aliter littera illa dividitur: Mundemus nos ab inquinamento carnis: ut sit ibi versus, et nos [Col. 0249C] mundati perficientes sanctificationem spiritus, id est, secundum quod docet spiritus, vel illa ratio, vel perficientes sanctificationem spiritus, id est rationis, vel Spiritus sancti. Sententia est eadem. In timore Dei similiter. Et ut mundati perficiatis sanctificationem, capite nos, id est, accipite imitationem nostram. Vel ut ibi versus non sit: Vos perficientes sanctificationem, capite nos, id est, imitamini nos sicut dictum est. Nos utique capere debetis, neminem enim vestrum laesimus improperando, quod vel canes essetis, vel hujusmodi: me autem magnificando de genere Abrahae, ut faciunt pseudo. Neminem iterum vestrum corrupimus, perverse docendo, vel pravo exemplo depravando, ut iterum pseudo, [Col. 0249D] qui falsa veris admiscendo, corrumpunt fidem vestram: pravo etiam vitae exemplo. Neminem etiam vestrum circumvenimus, quemadmodum pseudo, qui cum aperte nequeunt extorquere a vobis, fraudulenta seductione, eliciunt magis quam impetrent. Quod autem significo vos corruptos et seductos esse ab illis pseudo: hoc non dico ad condemnationem vestram, id est, ut per hoc intendam condemnare vos, quasi reprobatos a Deo. Quodque non dicam ad condemnationem vestram scire potestis ex eo, quia praedixi in hac eadem Epistola, quod vos estis in cordibus nostris, ubi ait: Vos estis Epistola nostra scripta in cordibus nostris. Quia si vos condemnatos intenderem, nequaquam in cordibus nostris vos insererem, sed estis in cordibus nostris ad [Col. 0250A] commoriendum, id est, ut velim vos mecum commori peccato, ad convivendum, id est, ut mecum vivatis justitiae. Vel ita ut perfectioribus loquatur: Estis in cordibus nostris ad commoriendum, ut velim vos mecum mori in praesenti tribulatione, ut sic mecum sitis ad convivendum in aeternitate: ideo dico capite nos: quia multa fiducia mihi est apud vos de futuris bonis: ut cito suasioni quam facturus sum acquiescatis. Multa etiam gloriatio est mihi pro vobis. Multa enim apud alias Ecclesias glorior de bono correctionis vestrae, praeferendo vos illis in exemplum. Propterea multa fiducia mihi est apud vos de futuro: jam enim repletus sum consolatione in omni tribulatione, quaecunque sit seu facilis, seu difficilis, seu intus, seu foris: nec quoquo modo [Col. 0250B] consolor de correctione vestra: sed in tantum quod superabundo gaudio: magis enim de vestra correctione gaudeo, quam doleam de omni tribulatione nostra. Dicerent illi: Estne tibi tribulatio? Utique bene dico. Nam alibi et etiam cum venissemus in Macedoniam: caro nostra non habuit ullam requiem: sed passi sumus omnem tribulationem: foris, id est in corpore erant pugnae, dum flagellis affligebant me: et intus, id est in animo erant timores, ne fideles passionibus meis scandalizarentur, et judicarent me non esse sequendum, quia condemnatum. Vel ita: foris, id est ab his 180 qui extra Ecclesiam erant, fidebant mihi pugnae, sicut dictum est: intus autem, id est in Ecclesia, erant timores, ne a falsis fratribus seducerentur simplices. Foris et intus [Col. 0250C] adeo patiebar: sed Deus qui consolatur humiles, id est afflictos, consolatus est nos in adventu Titi. Gavisus sum enim de receptione fratris qui participaret tribulationibus nostris. Non solum autem in adventu ejus consolatus sum: sed etiam in consolatione qua idem Titus consolatus est in vobis: per hoc solatium ejus correctionem vestram intellexi. Et ideo cum de reditu ejus gauderem simul consolatus sum: intelligens correctionem vestram in ejus solatio. Consolatus est, inquam, me Titus, referens nobis desiderium vestrum, quanto voto desideraretis adventum nostrum. Referens etiam fletum vestrum, id est quod lacrymis peccata dilueretis. Referens etiam vestram aemulationem, id est indignationem. [Col. 0250D] qua contra pseudo pro me quem improbant, indignamini. Ita referens haec ut magis modo gauderem de poenitentia vestra, quam prius contristatus essem de impoenitentia. Vel magis gauderem de vestra conversione, quam dolerem de mea tribulatione. Et hoc nosse debemus, quia cum Apostolus priorem Epistolam per Timotheum misisset Corinthiis, magis ad indignationem moti sunt, quam ad poenitentiam, temerarium judicantes quod Apostolus tanta severitate auderet eos arguere: quo cognito, Paulus per Timotheum poenituit eum scripsisse illis Sed Tito apud Corinthios diutius morante, et Epistolam Pauli saepius relegente, sub admonitione Titi fecerunt fructum dignum poenitentiae. Quo audito, Apostolus magis gavisus est de poenitentia, quam [Col. 0251A] prius doluisset de impoenitentia eorumdem. Quod sic ait: Vere per relationem Titi, factum est mihi ut gauderem: quoniam et si contristavi vos in Epistola prius missa, non tamen modo poenitet me audita relatione Titi, licet prius poeniteret audita relatione Timothei. Prius quidem poenituit, videns quod Epistola illa prius missa contristavit vos ad indignationem: licet ad horam: et ideo venialius me modo poenitet: nunc enim gaudeo, non ideo quia prius contristati estis, sed quia modo contristati estis ad poenitentiam. Merito utique gaudeo de vobis ad poenitentiam contristatis: nam contristati estis secundum Deum: deserendo mala, adhaerendo bonis, ita secundum Deum, ut jam in nullo facto ex nobis patiamini detrimentum, quia et ipsa prior contristatio [Col. 0251B] de qua verebar, ne vobis fieret ad detrimentum, correcta est secundum Deum. Vere in nullo ex nobis patimini detrimentum: nam tristitia vestra, quae est secundum Deum, operatur in vobis poenitentiam, valentem vobis in stabilem, id est aeternam salutem. Tristitia secundum Deum operatur salutem: sed tristitia saeculi, quae adhuc in quibusdam est apud vos, qui nolunt contristari ad poenitentiam, haec tristitia operatur mortem, id est stabilem perditionem. Hoc congrue inservit ad deterrendum eos, qui nondum poenitebant. Vere tristitia secundum Deum operatur poenitentiam in salutem: nam operatur sollicitudinem, defensionem, et caeteras partes verae poenitentiae. Quod sic ait: Ecce enim in evidenti est hoc ipsum tam exiguum ad comparationem [Col. 0251C] salutis quam operatur: hoc ipsum dico, scilicet contristari vos secundum Deum: ecce quantam sollicitudinem proficiendi semper in melius operatur in vobis. Ista scilicet quae sequuntur copulativa sunt, valentia tantum ad ornatum orationis. Operatur etiam in vobis defensionem: quia jam zelum Dei habentes defenditis me contra pseudo, qui me improbant. Operatur etiam indignationem, graviter enim indignamini contra eos, qui seduxerunt vos. Operatur etiam timorem. Timidi enim semper estis, ne in laqueum recidatis. Operatur etiam desiderium. Desideratis enim appetitum bonorum, et aemulationem, id est imitationem justorum. Operatur etiam vindictam. Si quis enim in Ecclesia vestra delinquit, [Col. 0251D] statim per injunctam poenitentiam vindicatis culpam 181 ejus. Et ut breviter bona vestra colligam, in omnibus exhibuistis vos esse incontaminatos negotio, id est religioni ecclesiasticae. Vel incontaminatos esse a negotio saeculari, id est a peccato. Et quia in omnibus vos incontaminatos exhibuistis, igitur nunc apparet intentio mea quam habui in priori epistola, quia etsi scripsi vobis, non tamen propter eum solum qui fecit injuriam, ducendo uxorem patris, nec iterum propter eum solum scripsi qui passus est injuriam, tractus ad saeculares judices: sed scripsi ad manifestandam sollicitudinem nostram, quam sollicitudinem habemus pro vobis: et hoc coram Deo, id est in beneplacito Dei: hoc enim bene placet Deo ut de salute vestra sollicitus sim. Vel hoc dico coram Deo, id est teste Deo, qui conscientiam [Col. 0252A] meam novit. Cum enim Paulus de fornicatore illo ageret, non ad illum dirigebat sermonem, sed ad totam Ecclesiam, intendens ne unius pollutione multi inficerentur. Et quia sollicitudo nostra pro vobis habita nunc manifestata est, quia completa, ideo sumus consolati. In consolatione autem nostra gavisi sumus, et de correctione vestra, et de gaudio Titi abundantius, quam doluissem prius de peccatis vestris, vel de tribulationibus meis. Et cum de correctione vestra et gaudio Titi abundantius consolaremur, tamen magis abundantius gavisi sumus super gaudio Titi, quam de correctione vestra. Similis positio. Virgilius doctior est Horatio et Lucano: magis tamen doctior Lucano, quam Horatio. Ideo Apostolus magis de gaudio Titi, quam [Col. 0252B] de correctione Corinthiorum gavisus est: quia si non esset gaudium Titi, nec eos correctos esse crederet. Ideo etiam quia nisi Titus de hoc gauderet, exanimatus ex toto deficeret: quod nec in Ecclesia Corinthiorum, nec alibi laborare vellet. Unde ipse vel causas ponit: ideo magis gavisus sum super gaudio. Titi: quia spiritus ejus refectus est ab omnibus vobis, etiam ab incorrectis, de quibus spem bonam habet corrigendi per eos, qui jam bene correcti sunt: qui spiritus penitus deficeret ab instructione, si Corinthios incorrigibiles inveniret. Et ideo etiam magis de gaudio Titi: quia sicut apud illum Titum gloriatus sum de vobis, o Corinthii: cum enim reformidaret venire ad vos, accusans inhumanitatem vestram, dicebam vos benignos esse, eumque [Col. 0252C] honorifice recepturos. Si quid, inquam, gloriatus sum de vobis, non sum confusus in hoc: quia sicut ei praedixi, tales vos invenerit; et ideo me dixisse non erubui: sed gloriatio nostra quae fuit habita ad Titum de vobis, ita facta est veritas, sicut dum apud vos essemus, omnia locuti sumus vobis in veritate, id est sicut manens apud vos vera dixi vobis de aliis: sic modo vera dixi Tito de vobis. Et ideo adhuc magis de gaudio Titi: quia viscera ejus abundantius modo sunt in vobis correctis, quam prius in incorrectis. Ejus Titi dico reminiscentis obedientiam omnium vestrum, id est quam devote sibi obedistis, et nobis: reminiscentis etiam, quomodo excepistis eum cum timore animi et tremore corporis, scilicet in omni [Col. 0252D] reverentia. Et videns quomodo digne excepistis eum, gaudeo quod confido in vobis, non tantum in hac re, sed etiam in omnibus quaecunque mandavero exsequendis.

«Notam autem facimus vobis, fratres, gratiam Dei, quae data est in Ecclesiis Macedoniae: quod in multo experimento tribulationis abundantia gaudii ipsorum fuit: et altissima paupertas eorum abundavit in divitias simplicitatis eorum. Quia secundum virtutem testimonium illis reddo, et supra virtutem voluntarii fuerunt: cum multa exhortatione obsecrantes nos gratiam, et communicationem ministerii, quod fit in 182 sanctos. Et non sicut speravimus, sed semetipsos dederunt, primum Domino: deinde nobis per voluntatem Dei, [Col. 0253A] ita ut rogaremus Titum, ut quemadmodum coepit, ita et perficiat in vobis, etiam gratiam istam. Sed sicut in omnibus abundatis fide, et sermone, et scientia, et omni sollicitudine, insuper et charitate vestra in nos, ut et in hac gratia abundetis. Non quasi imperans dico, sed per aliorum sollicitudinem etiam vestrae charitatis ingenium bonum comprobans. Scitis etiam gratiam Domini nostri Jesu Christi: quoniam propter vos egenus factus est, cum esset dives: ut illius inopia vos divites essetis. Et consilium in hoc do. Hoc enim vobis utile est: qui non solum facere, sed et velle coepistis ab anno priore. Nunc vero et facto perficite, ut quemadmodum promptus est animus voluntatis; ita sit et perficiendi ex eo quod habetis. Si enim [Col. 0253B] voluntas prompta est, secundum id quod habet accepta est, non secundum id quod non habet. Non enim ut aliis sit remissio, vobis autem tribulatio, sed ex aequalitate in praesenti tempore, vestra abundantia illorum inopiam suppleat: ut et illorum abundantia vestrae inopiae sit supplementum, ut fiat aequalitas sicut scriptum est: Qui multum, non abundavit, et qui modicum, non minoravit (Exod. XV, 18) . Gratias autem ago Deo, qui dedit eamdem sollicitudinem pro vobis in corde Titi: quoniam exhortationem quidem suscepit; sed cum sollicitior esset, sua voluntate profectus est ad vos. Misimus etiam cum illo fratrem nostrum, cujus laus est in Evangelio per omnes Ecclesias. Non solum autem, sed et ordinatus est ab Ecclesiis comes peregrinationis [Col. 0253C] nostrae in hanc gratiam, quae ministratur a nobis ad Domini gloriam, et destinatam voluntatem nostram: devitantes hoc, ne quis nos vituperet in hac plenitudine quae ministratur a nobis in Domini gloriam. Providemus enim bona, non solum coram Deo, sed etiam coram hominibus. Misimus autem cum illis et fratrem nostrum, quem probavimus in multis saepe sollicitum esse: nunc autem multo sollicitiorem, confidentia multa in vos, sive pro Tito, qui est socius meus et in vobis adjutor; sive fratres nostri, Apostoli Ecclesiarum, gloriae Christi. Ostensionem ergo quae est charitatis vestrae, et nostrae gloriae pro vobis, in illos, ostendite in faciem Ecclesiarum Dei.»

In hoc enim uno quomodo de futuro facturi sitis intelligo. Nunc de collectis de quibus in prima Epistola compendiose dixerat, diffusius admonet: suadens eis et exemplo aliarum Ecclesiarum, et multis inductionibus. Littera superius jungitur: Cum venissemus in Macedoniam, caro nostra non habuit requiem: sed licet in primis requiem non haberemus, tamen Deus in Ecclesiis Macedoniae dedit pacem et gratiam. Quod sic ait: Notam facimus vobis, fratres, gratiam Dei, quae data est in Ecclesiis Macedoniae. Gratiam Dei digno nomine vocat eleemosynas: intelligens majorem esse gratiam Dei ministrandi pauperibus, quam sint genera linguarum, et quaedam aliae gratiae. De hac gratia facio vobis notum, [Col. 0254A] quod in multo experimento tribulationis: multas enim et acres tribulationes expertae sunt Ecclesiae Macedonum. In multo, inquam, experimento tribulationis fuit abundantia gaudii ipsorum, id est abunde gavisi sunt: quia pro Christo contumeliam pati digni habiti sunt, et paupertas ipsorum. Infideles enim pauperabant fideles. Paupertas, inquam, ipsorum altissima, id est maxima. Vel altissima, id est dignissima. Paupertas, inquam, abundavit: quia quanta plus dederunt, tanto pauperiores effecti sunt. Abundavit dico in divitias eorum: quia licet pauperes essent in habendo, divites tamen erant in administrando eleemosynam. In divitias dico, simplicitatis eorum. In simplicitate enim dabant, non putantes se propterea liberius posse peccare. Abundavit [Col. 0254B] utique in divitias: quia fuerunt voluntarii secundum virtutem et supra virtutem. Secundum virtutem dare est 183 quae sibi necessaria sunt, primum retinere, deinde quod superabundat in pauperes erogare. Supra virtutem dare, est nihil sibi penitus reservare. Et quod secundum virtutem et supra virtutem voluntarii fuerunt, inde reddo illis testimonium: nec coacti a nobis, sed obsecrantes nos, id est per quaecunque sacra adjurantes, cum multa exhortatione, dicentes: Ne sollicitus sis de nobis, quia laboriosi sumus, et de labore nostro (etiam si nihil nobis residuum sit) bene sustentabimur. Obsecrantes utique nos accipere gratiam, id est eleemosynas, ab ipsis, et communicationem, id est res suas, quas omnibus communicare intendebant. [Col. 0254C] Communicationem dico ministerii, id est administrationis: quod ministerium sit deferendum in sanctos, qui erant Hierosolymis.

Hic notandum quod de abundantia nostra prius sustentandi sunt sancti; de eo autem quod residuum fuerit, quicunque egentes. Obsecraverunt utique nos: et non fecerunt sicut speravimus, id est non hoc animo ut vitia eorum multa pateremur, sed primum dederunt semetipsos Deo, emendantes vitia. Deinde dederunt se nobis, sumptus offerendo fratribus: et hoc per voluntatem Dei. Hoc enim vult Deus: prius seipsum, postea sua devovere: ita dederunt ut rogaremus Titum ut, quemadmodum bene coepit, ita etiam perficiat in vobis alias gratias: et etiam istam [Col. 0254D] gratiam, exemplo Ecclesiarum Macedoniae. Non solum rogavimus Titum ut hanc gratiam perficeret in vobis, sed etiam ut per eum abundetis in hac gratia. Perficere ad Titum: Abundare, pertinet ad Corinthios. Vel ita: Non tantum rogavimus Titum perficere hoc in vobis; sed etiam ego ipse rogo vos ut, sicut abundatis in omnibus gratiis (scilicet in fide ) sanam enim fidem, et bonis operibus abundantem habetis, abundatis etiam in sermone et scientia, quia expeditum sermonem ad exhortandum habetis, et scientiam ad intelligendum; abundatis etiam in omni sollicitudine: omni enim studio solliciti estis ut melius et melius operemini; abundatis in charitate, id est in dilectione vestra extensa in nos (sicut in his gratiis) sic rogo ut etiam in hac gratia eleemosynarum abundetis. [Col. 0255A] Et hoc non dico quasi imperans, id est non de hac re praeceptum constituo: ne, si forte non obtemperatis imperio, rei essetis inobedientiae. Non utique ex imperio dico: sed dico hoc comprobans ingenium, id est rationem cum voluntate. Debetis enim rationabiliter pensare quod detis, scilicet temporalia; et quid pro his recepturi sitis, scilicet aeterna: et cum ratione debet esse voluntas libentissime dandi, comprobans, inquam, bonum ingenium etiam vestrae charitatis per sollicitudinem aliorum, id est per hoc quod solliciti estis supplere inopiam indigentium fratrum. Vel comprobans charitatem vestram per sollicitudinem aliorum, id est per hoc quod Titum et alios discipulos de vobis facio sollicitos.

Et utique debetis abundare in hac gratia, nam vos [Col. 0255B] scitis gratiam Domini nostri Jesu Christi; quoniam, id est quod, cum esset dives, id est Deus in divitiis omnipotentiae suae, qui aeternus erat, propter nos salvandos factus est egenus in tempore. Nec dives fieri voluit; sed factus est egenus, id est in omni egestate carnis vivens, praeter egestatem justitiae. Ideo factus est egenus, ut inopia, id est merito inopiae illius vos essetis divites justitiae. Et in hoc quod benignitatem Domini Jesu circa vos exhibitam vobis recordor, in hoc utique do vobis consilium salutis. Et bene dico consilium. Hoc enim (scilicet abundare in eleemosyna) utile est vobis: qui non solum coepistis facere, sed etiam incoepistis velle a priore anno.

Nota quod prius facere, postea augmentat velle; [Col. 0255C] facere enim non sufficit, nisi ex voluntate; sed velle sufficit licet non sit copia faciendi. Coepistis olim velle; nunc vero perficite id voluntate et facto, ita ut quemadmodum promptus est animus, id est discretio voluntatis 184 (quod supra vocavit bonum ingenium) ita fit promptus animus perficiendi. Et licet ita suadeam, perficiendi tamen dico ex eo, id est secundum hoc quod habetis, et ministrare fratribus ferre potestis. Ideo dico ex eo quod habetis, quia, si voluntas vestra prompta est ad dandum, secundum id quod habet, in hoc utique accepta est Deo, non solum in eo si dederit secundum id quod non habet. Quod ait secundum id quod habet, et quod non habet, idem est quod ait superius secundum virtutem et supra virtutem. Qui enim necessaria sibi reservat, [Col. 0255D] et ea quae superabundant, erogat, hic secundum quod habet dicitur dare; qui vero nihil sibi retinet, sed omnibus erogatis nudus nudam crucem sequitur, hic dat secundum id quod non habet. Sed quia hujus perfectionis non vidit eos capaces, hortatur ad id quod levius est. Opponeret aliquis: Cogis nos dare, ut, aliis de nostro ditescentibus, nos postea egeamus. Minime; sed secundum quod habetis, et non secundum id quod non habetis; ego enim non impero hoc ut per vestra data sit remissio aliis, et remissi torpescant otio, vobis autem inde sit tribulatio, unde illis remissio. Hoc quidem non impero, sed hoc rogo ut vestra abundantia, quae est in temporalibus, suppleat inopiam illorum in praesenti tempore; et hoc fiat ex aequalitate, non ut illis tantum [Col. 0256A] detis quantum vobis reservabitis; sed tantum unde aequaliter ut vos securi sitis ab egestate.

Ideo abundantia vestra suppleat illorum inopia, ut etiam abundantia illorum, perfectorum quae est in virtutibus, sit supplementum vestrae inopiae. Qui si divites estis terrenorum, inopes estis coelestium. Suppleat, dico, ita ut vicissim suppleti fiat aequalitas illis in aeterno bono; ut, quemadmodum sancti in hoc mundo participant fructibus laborantium, sic in futuro hi qui modo ministrant sanctis, participent remunerationem eorum. Nec ita dico fiat aequalitas, ut tantum accipiant imperfecti quantum perfectiores, sed in hoc aequalitas, quod singuli singulos nummos accipient, id est perfectam et sufficientem beatitudinem. Ideo non statutum fuit [Col. 0256B] ut alii hominum laborarent, alii orationi vacarent, ut oratores sustentarentur aliorum labore, laboratores vero salvarentur eorum oratione. Fiat, dico, aequalitas, sicut scriptum est figurative de futura aequalitate: qui multum habuit, non abundavit super modice habentem: et qui modicum habuit, non minoravit, id est, non habuit minus eo qui multum collegit. Qui enim multum habet de gloria coelesti, non sic abundat ut is qui minus habet indigeat: sed utrique et multum et modicum habenti aequalis est abundantia: quia utrique quod satis est, licet tamen differentia sit illis in gloria. Hoc ad litteram scriptum est de manna, quod colligebant Judaei; quia qui multum collegerat, licet amplius quam [Col. 0256C] plenum gomor, non plus habuit quam gomor: et qui minus collegerat quam gomor, non minus habuit quam plenum gomor (Exod. XV, 18) .

Dixi superius quod rogavi Titum. De hoc autem gratias ago Deo, qui dedit in corde Titi eamdem sollicitudinem pro vobis, quam et in corde meo. Eamdem bene dico, quoniam ipse quidem bene suscepit exhortationem pro vobis factam, sed etsi benigne suscepit, tamen profectus est ad vos cum esset sollicitior de vobis, sua voluntate quam mea exhortatione. Misimus etiam cum illo scilicet Tito, fratrem nostrum: laus cujus est in Evangelio. Hunc fratrem alii dicunt Lucam, alii Barnabam. Si Lucam dicimus, laus cujus est in scribendo Evangelio; si Barnabam, ita laus cujus est in praedicando Evangelio [Col. 0256D] per omnes Ecclesias. Omnis enim Ecclesia laudat eum. Non solum autem laudatur in Evangelio, sed etiam ab Ecclesiis ordinatus est comes nostrae peregrinationis. Hoc magis de Barnaba videtur dicere: quem cum Paulo fratres qui erant Hierosolymis miserunt in gentes ad praedicandum Spiritu sancto dicente illis: «Segregate mihi Barnabam et Saulum in opus quo assumpsi eos (Act. XIII, 2) .» Peregrinationis ideo dicit; cum enim a Judaea mittitur in gentes, exit patriam, et ad loca peregrina transit. Comes, dico, factus 185 in hanc gratiam eleemosynarum similiter praedicandam, quae gratia a nobis recipientibus, a vobis ministratur sanctis qui sunt Hierosolymis; de quo gaudere debetis, quia ministratur ad gloriam Domini. Et vere Deus in hac administratione [Col. 0257A] glorificatur; et, ut de gloria Domini sileam, si non esset aliud, ministrare deberetis ad complendam voluntatem nostram, doctrina cujus filii Dei estis.

Voluntatem dico utique sequendam, quia destinatam, id est in hoc velle ordinatam Deo. Deus enim me sic velle disposuit. Misimus Titum et cum illo alium fratrem, devitantes hoc ne quis nos vituperet in hac plenitudine eleemosynarum, quae a nobis ministratur sanctis in Hierosolymis. Ideo Paulus tot idoneos testes mittebat ad accipiendas collectas, ne, si per suspiciosam personam hoc faceret, vituperarent eum, dicentes quod de copia eleemosynarum in suos usus retineret. Dico ne quis nos vituperet, et bene; nam nos sic facientes providemus bona non [Col. 0257B] solum coram Deo, sed etiam coram omnibus hominibus. Nemo enim aliquid vituperabile poterit suspicari, ubi tot idoneos testes viderit. In hoc verbo Pauli concipitur quod qui se talem exhibet ut de eo sinistra possit oriri suspicio, etiam si non sit reus inde, peccat tamen, dum, per negligentiam suam minus provide agens, in fratre suscitat culpam. Cum Tito autem et cum illo alio fratre misimus etiam fratrem nostrum quem in multis probavimus, et saepe sollicitum esse de vobis. Hunc fratrem non nominat; sed credimus hunc esse Apollo, episcopum eorum, qui, in prima Epistola rogatus a Paulo, noluit ire (I Cor. XVI, 12) , audiens illos adhuc incorrectos; sed nunc audito per Titum quod essent correcti, revertitur ad illos. Dico eum fuisse sollicitum; [Col. 0257C] sed sciatis nunc multo sollicitiorem esse de vestra salute, confidentia multa habita in vobis, sive pro Tito qui commendavit correctionem vestri illi, sive pro his qui sunt fratres nostri, id est et pro Tito et pro his. Pro Tito dico, qui est socius meus in omnibus, et maxime adjutor in vobis, et pro his qui sunt fratres nostri apostoli, id est legati Ecclesiarum gloriae Christi, id est ad praedicandum gloriam Christi. Et quia tam probatas personas ad vos misimus. Ergo ostendite in illos charitatem vestram, et (ut plus dicam) ostendite in illos ostensionem quae ostensio est charitatis vestrae. Si enim vos ingratos exhibueritis, palam erit vos ex timore quod in peccatis eratis, et non ex charitate ministrasse Tito et aliis; sed benignitas vestra nunc ad istos exhibita erit [Col. 0257D] ostensio vestrae charitatis, quia approbabit vos ex charitate fecisse quod prius fecistis. Ostendite etiam ostensionem nostrae gloriae habitae apud illos pro vobis; multum enim gloriatus sum et promisi quod honorifice eos suscipietis. Ostendite dico in facie caeterarum Ecclesiarum, ut vos sitis facies et forma, quorum similitudini imprimantur aliae Ecclesiae.

«Nam de ministerio quae fit in sanctos, ex abundanti est mihi scribere vobis. Scio enim promptum animum vestrum, pro quo de vobis glorior apud Macedones; quoniam et Achaia parata est ab anno praeterito, et vestra aemulatio provocavit plurimos. Misimus autem fratres, ut ne quod gloriamur de vobis [Col. 0258A] evacuetur in hac parte, ut quemadmodum dixi, parati sitis; ne cum venerint Macedones mecum, et invenerint vos imparatos, erubescamus nos, ut non dicamus [ al., dicam] vos in hac substantia. Necessarium ergo existimavi rogare fratres, ut praeveniant ad vos et praeparent repromissam benedictionem hanc paratam esse, [ al., sic] quasi benedictionem, non quasi avaritiam. Hoc autem dico: Qui parce seminat, parce et metet; et qui seminat in benedictionibus, de benedictionibus et metet; unusquisque prout destinavit in corde suo, non ex tristitia aut ex necessitate. «Hilarem enim datorem diligit Deus (Eccli. XXXV, 11) .» Potens est autem 186 Deus omnem gratiam abundare facere in vobis, ut in omnibus semper omnem sufficientiam [Col. 0258B] habentes, abundetis in omne opus bonum, sicut scriptum est: Dispersit, dedit pauperibus, justitia ejus manet in saeculum saeculi (Psal., CXI, 9) . Qui autem administrat semen seminanti, et panem ad manducandum praestabit. Et multiplicabit semen vestrum, et augebit incrementa frugum justitiae vestrae, ut in omnibus locupletati abundetis in omnem simplicitatem, quae operatur per nos gratiarum actionem Deo. Quoniam ministerium hujus officii non solum supplet ea quae desunt sanctis, sed etiam abundat per multas gratiarum actiones in Domino per probationem ministerii hujus, glorificantes Deum in obedientia confessionis vestrae in Evangelio Christi et simplicitate communicationis vestrae in illos et in omnes; et in ipsorum [Col. 0258C] obsecratione pro vobis, desiderantium vos propter eminentem gratiam Dei in vobis. Gratias ago Deo super inenarrabili dono ejus.

Ut charitatem vestram in illos ostendatis, admoneo. Nam scribere vobis de ministerio, id est de collectis illis, quod ministerium sit transferendum in sanctos, de hoc, inquam, scribere est mihi ex abundanti, id est superfluum judicavi. Propterea ex abundanti, quia scio animum vestrum promptum esse ad ministrandum; pro quo scilicet quia parati estis, glorior de vobis ita in charitate diffusis, apud Macedonas, dicens. Quoniam non solum Corinthus, sed etiam tota Achaia sub Corintho, parata est mini [Col. 0258D] strare sanctis ab anno praeterito, et sic vestra aemulatio, id est imitatio provocavit plurimos ad idem faciendum. Videndum est quanta subtilitate Paulus in primis, exemplo Macedonum, inducat Corinthios, nunc e converso Macedonas exemplo Corinthiorum. Et licet animus vester promptus sit, tamen misimus ad vos hos fratres; ut quod gloriamur apud alios de vobis, ne evacuetur, id est non destruatur in hac parte, id est in parata administratione. Misimus, inquam, ut, quemadmodum in alia epistola dixi parati sitis, ne, cum Macedones mecum venerint ad vos, et invenerint vos imparatos, erubescamus nos in hac substantia, id est eleemosyna non praeparata. Nos dico erubescamus ut non dicamus quod vos erubescatis, qui utique si imparati estis, merito erubescetis. [Col. 0259A] Eleemosynam vocat substantiam: quia per eam subsistimus in praesenti. Et quia vos imparatos nolui, ergo existimavi necessarium rogare hos fratres, ut praeveniant me ad vos, et vos praeparent benedictionem eleemosynarum, non parandam cum venero, sed esse paratam: hanc benedictionem dico repromissam a vobis; videte ne in promisso infideles sitis. Praeparent dico, benedictionem, sic, quasi benedictionem, id est largam donationem, et non quasi avaritiam. Si enim modicum dant, magis avaritia judicabitur quam donum. Volo ut ipsi praeparent; ego etiam propria voce hoc ipsum dico; et admoneo ut affluenter detis, quia qui parce seminat, id est qui avare eleemosynam dat, metet quidem, id est remunerabitur, sed parce. Seminare dicit eleemosynam [Col. 0259B] dare, quia, sicut ille qui seminat, ad praesens perdit quod in futuro multiplicatum recipiat, sic qui dat eleemosynam, ad praesens perdit quod centuplicatum colliget in gloria.

Qui seminat parce, metet parce: et qui seminat in benedictionibus, id est in affluentia dandi, hic utique metet de benedictionibus, id est de copiosis remunerationibus. Et, licet adeo affluenter dare suadeam, tamen unusquisque tribuat prout destinavit, id est sicut posuit in corde suo, id est ex arbitrio propriae voluntatis. Non tribuens ex tristitia, ut doleat se tribuere. Aut ex necessitate coacta voluntate tribuat. Posset enim coactus velle, tamen sine tristitia. Non, inquam, ex necessitate, sed ex hilaritate. Hilarem enim datorem diligit Deus, qui hilaris hilare donum [Col. 0259C] tribuit. Supponit causas quare hilariter dandum sit, quia temporalibus 187 bonis praeterea virtutibus in praesenti; in futuro coelesti gloria merito eleemosynae abundabit, dicens: Date in hilaritate, quia potens est Deus abundare facere in vobis omnem gratiam, id est et copiam temporalium, et virtutes, et futuram gloriam, ita ut vos semper habentes omnem sufficientiam; et in omnibus, id est in singulis his gratiis. Habentes, inquam, omnem et in omnibus desiderio harum gratiarum abundetis in omne opus bonum ut eleemosynam et copiose et hilariter, iterum tam in vestitu quam in victu sine omni querela tribuatis. Abundetis, dico, in hoc opus bonum, sicut scriptum est in psalmo de eleemosynario justo (Psal. CXI, 9) . Dispersit, id est non uni, sed diversis sua bona distribuit, nec intentione recipiendi; sed dedit, nec eis qui non egerent, sed pauperibus et ideo justitia, id est meritum justitiae, ejus permanet in aeternum.

Opponeret aliquis: Malo mihi in futurum reservare quam modo dispergere, et in tempore egestatis indigere. Contra hoc Paulus exponens etiam quid supra intellexerit, dicens omnem gratiam. Debetis utique abundare in omne opus bonum, quia ille qui administrat semen seminanti, id est res temporales eleemosynam danti; ille etiam praestabit panem in sequenti anno, non ad superfluitatem, sed ad manducandum. Multiplicabit etiam semen vestrum, ut affluenter habeatis ad iterandas eleemosynas. Ecce [Col. 0260A] gratia in temporalibus. Augebit etiam merito eleemosynarum frugem, id est meritum justitiae vestrae in vobis habitae sine aliqua distributione eleemosynarum. Augebit, inquam, incrementum frugum justitiae vestrae, accrescere faciens meritum privatae justitiae per meritum eleemosynae; ita augebit, ut vos locupletati in omnibus, et in multiplicatione seminis, et incremento justitiae abundetis merito in omnem simplicitatem, id est in perfectam et simplicem erogationem. Nunc iterum subdit plura bona de eleemosynis provenientia, dicens: Quae simplicitas operatur per nos actionem gratiarum Deo, quia de administratione vestra gratias agimus Deo, ecce unum bonum: Et merito gratias, quoniam ministerium hujus officii, id est ministratio vestrae simplicitatis non [Col. 0260B] solum supplet ea quae desunt sanctis, sed etiam abundat in Domino, id est in gloria Domini actione gratiarum facta per multos. Abundat etiam per probationem ministerii hujus, quia omnes approbant et magnificant hujusmodi ministrationem. Per multos, dico, glorificantes Deum in obedientia confessionis vestrae, id est in eo quod fidei confessionem fecistis in Evangelio Christi cui creditis, et in obedientia, quia fidem habentes confitemini et statim Christo obedistis. Glorificantes etiam Deum in simplicitate communicationis, id est in eo quod simpliciter quae propria sunt communia facitis. Communicationis dico factae in illos sanctos et in omnes. Glorificantes etiam in obsecratione ipsorum quibus ministratis. Obsecratione dico facta pro vobis: Ipsorum [Col. 0260C] dico desiderantium videre vos. Non pro eo quod temporalia ipsis datis, sed propter gratiam Dei quam sciunt eminentem esse in vobis. Et quia tot bona de hac administratione consequuntur, ideo gratias ago Deo super, id est de dono ejus quod vobis contulit, scilicet gratiam eleemosynarum. Dono, dico, enarrabili, id est ut omnibus enarretur in exemplum. Vel dono inenarrabili, enarrari enim nequeunt quot bona de hoc dono proveniant.

«Ipse autem ego Paulus obsecro vos per mansuetudinem et modestiam Christi, qui in facie quidem humilis sum inter vos, absens autem [Col. 0260D] confido in vobis. Rogo autem vos, ne praesens audeam, per eam confidentiam qua existimor audere in quosdam, qui arbitrantur 188 nos tanquam secundum carnem ambulemus. In carne enim ambulantes, non tamen secundum carnem militamus. Nam arma militiae nostrae non carnalia sunt, sed potentia Deo ad destructionem munitionum, consilia destruentes, et omnem altitudinem extollentem se adversus scientiam Dei, et in captivitatem redigentes omnem intellectum in obsequium Christi, et in promptu habentes ulcisci omnem inobedientiam, cum impleta fuerit vestra obedientia. Quae secundum faciem sunt videte. Si quis confidit Christi se esse, hoc cogitet iterum apud se, quia, sicut ipse Christi est, [Col. 0261A] ita et nos. Nam et si amplius aliquid gloriatus fuero de potestate nostra, quam dedit nobis Dominus in aedificationem, et non in destructionem vestram, non erubescam. Ut autem non existimer tanquam terrere vos per Epistolas, quoniam quidem Epistolae, inquiunt, graves sunt et fortes, praesentia autem corporis infirma, et sermo contemptibilis; hoc cogitet qui ejusmodi est, quia quales sumus verbo per Epistolas absentes, tales et praesentes in facto. Non enim audemus inserere aut comparare nos quibusdam, qui se ipsos commendant; sed ipsi nobis nosmetipsos metientes, et comparantes nosmetipsos nobis. Nos autem non in immensum gloriabimur, sed secundum mensuram regulae quam mensus est [Col. 0261B] nobis Deus (Ephes. IV, 71) , mensuram pertingendi usque ad vos. Non enim quasi non pertingentes ad vos, superextendimus nos. Usque ad vos enim pervenimus in Evangelio Christi, non in immensum gloriantes in alienis laboribus, spem autem habentes crescentis fidei vestrae, in vobis magnificari secundum regulam nostram; in abundantia etiam in illa quae ultra vos sunt, evangelizare, non in aliena regula in his quae praeparata sunt gloriari. «Qui autem gloriatur, in Domino glorietur (I Cor. I, 31; Jer. IX, 23) .» Non enim qui seipsum commendat, ille probatus est; sed quem Deus commendat.»

Postquam de gratia eleemosynarum multiplici [Col. 0261C] commendatione correctos sufficienter admonuit, transit ad increpandum incorrectos, qui adhuc pseudo praeferebant sibi; quos pseudo plurimum hic deprimit, auctoritatem suam multipliciter et idonee commendans. Non ut per hoc quaerat gloriam suam, sed hoc solum intendit ut, vilificatis pseudo, Corinthii non ultra adhaereant, sibique tam gloriose commendato exinde gaudeant adhaerere. Littera sic jungitur: Vos bene correctos de gratia eleemosynarum adhortor; vos autem incorrectos hoc non admoneo, quos gratiae Dei indignos scio; sed obsecro, id est per quaecunque sacra adjuro vos ipse ego Paulus.

Nota quod ait ipse ego. Dicebant enim Corinthii quod, quandiu Paulus praesens fuit, illis humiliter [Col. 0261D] satis, et non ad laesionem alicujus quidquam locutus fuit, timens fortassis; nunc vero absens imperiose minabatur eis, ac si potestatem imperialem haberet in eos. Propterea ait: Ego ipse Paulus nunc imperiose agens, qui olim humiliter, obsecro vos per mansuetudinem et modestiam Christi. Mansuetudinem dicit, ubi gratis sine judicio omnia dimisit. Modestiam dicit, quia cum ageret judicio, modeste judicabat, condiens aequitatem misericordia. Per mansuetudinem utique et modestiam Christi obsecro vos ego Paulus, qui humilis quidem, et omnia patiens existimor fuisse inter vos; quae humilitas quidem, secundum quod opinamini, in facie fuit, et non in corde: simulabam enim extra humilitatem intus fovendo superbiam. Dum praesens fui secundum vos [Col. 0262A] humilis eram; sed modo absens confido, id est confidenter et imperiose ago in vobis, quod quasi non auderem in aliis Ecclesiis. Non solum quasi postulans obsecro, sed quasi rem debitam exigens rogo, ne praesens audeam, id est: sic vos corrigere studeatis, ne, cum praesens fuero, audeam, id est secundum vos audacter praesumam. Audeam dico in, id est contra, quosdam adhuc incorrectos agere per eam confidentiam, id est tam confidenter et potestative, qua confidentia existimor a quibusdam absens per epistolam audere.

189 Contra quosdam dico, qui arbitrantur tanquam nos ambulemus secundum carnem. Ambularet Paulus secundum carnem, si vel amore temporalium, quae ab eis acciperet, parceret eisdem. Vel si male [Col. 0262B] sibi conscius timeret pati pro Christo. Bene dixi tanquam; nos enim vere non militamus secundum carnem. Militiam vocat suam praedicationem. Diceret aliquis: Tu quidem aliquid singulare donum Dei habes: quo ita possis egredi carnem: quod donum quia non habemus, necesse est carnem sequi. Contra hoc ait: Non militamus secundum carnem. Nos utique ambulantes in carne; similiter enim ut vos onus carnis patimur; et tamen eam superamus. Vere non militamus secundum carnem: nam arma militiae, id est praedicationis, et omnis vitae nostrae, non sunt carnalia. Arma militiae vocat miracula, per quae praedicationem suam confirmabat. Arma dicit etiam virtutes, et quaecunque bona opera. Arma militiae nostrae non sunt carnalia: si enim carnem sequeremur, [Col. 0262C] profecto arma illa statim nos desererent; sed arma nostra sunt potentia Deo, id est per Deum, vel ad gloriam Dei. Potentia sunt ad destructionem munitionum; ut facile per haec arma destruamus quaslibet munitissimas haereses, vel philosophicas rationes. Vere arma nostra sunt potentia destruere. Nam etiam in actu sumus destruentes: ubi actus est, potentia abesse nequit. Littera tamen ibi jungitur. Non militamus secundum carnem; nos, dico, destruentes consilia, id est exquisitas rationes. Destruentes etiam omnem altitudinem physicalis scientiae, extollentem se adversus scientiam Dei; ut illos qui per naturae legem opponunt non potuisse virginem parere, mortuum resurgere; nec solum destruentes, [Col. 0262D] sed etiam redigentes omnem intellectum cujuscunque infidelitatis in captivitatem, quia superatis infidelibus deponunt jugum diaboli, et captivant se sub jugo Christi. Redigentes utique in captivitatem ducendo eos in obsequium Christi: ut qui prius male obsequebantur diabolo, amodo bene obsequantur Christo. Quod ait omnem intellectum, omnem altitudinem, non quod singulos infideles converterit, sed quia de omni genere infidelitatis aliquos ad fidem traxit. Redigentes quidem in obsequium Christi: quod si aliqui sunt nolentes redigi, sumus habentes in promptu ulcisci omnem inobedientiam, id est apostolica auctoritate omnem inobedientem damnare. In promptu hoc habet, quia nec conscientia mala eum revocat, nec temporali munere [Col. 0263A] seducitur. Diceret aliquis: Quandoquidem in promptu habes ulcisci, quare ergo non ulcisceris? Ulciscar utique, non tamen modo, sed cum impleta fuerit vestra obedientia, id est, cum separavero de medio malorum per patientiam exspectationis eos qui de vobis obedituri sunt fidei ex voluntate.

Diligenter intuenda est subtilis modestia Pauli, qui ultionem reproborum differt, videns in hac sua exspectatione electorum salutem. Si enim inultos pateretur reprobos, atque hac causa reus esset, hos tamen benigne patiendo judicat, ne cum lolio frumentum eradicet. Quia non secundum carnem militemus, probavi per hoc quod destruimus altitudinem mundanae scientiae, et rebelles captivamus in obsequium Christi; quae rationes non adeo [Col. 0263B] videntur singulis; sed modo videte et cognoscite idem, scilicet, quod non ambulamus secundum carnem. Videte, inquam, per ea quae sunt secundum faciem, id est quae sunt secundum corporalem visionem, et sine omni obstaculo videri possunt. Vel ita: Illos qui secundum faciem sunt, id est qui in facie se bonos simulant: intrinsecus autem lupi sunt, illos modo videte. Si quis pseudo, confidit non Deo sed sibi: praesumptor enim est non electus; si quis, inquam, confidit sibi se esse Christi, id est quod ipse sit apostolus Christi, non hoc solum, sed hoc iterum similiter cogitet; nec inaniter, sed apud se, subtiliter discutiens: quia sicut et ipse Christi est discipulus, ita et nos sumus. Vere 190 sicut ipse est Christi, ita et nos. Nam nos sumus ita amplius [Col. 0263C] eo. Quod sic ait: Si aliquid amplius fuero gloriatus de potestate nostra, qua incorrectos ab Ecclesia separare possum, et de caeteris apostolicae potestatis: quam potestatem dedit mihi Dominus, sed vobis pseudo non dedit: utique mihi dedit in aedificationem vestram, id est ut vos in fide et virtutibus aedificarem, et non dedit in destructionem vestram, sicut male opinantur quidam, scilicet me destructorem Ecclesiae: si, inquam, amplius gloriatus fuero, non erubescam inde; quia gloria mea vere major est.

Opponeret aliquis: Cum debeas aedificare, et non destruere, noli impatienter nos cogere, ne forte potius destruas quam aedifices. Contra hoc Paulus: [Col. 0263D] Licet mihi opponatis quod, cum debeam aedificare, destruam; tamen scitote quia quales sumus per epistolas absentes, tales erimus praesentes in facto; et hoc ideo ut non existimer tanquam terrere vos absens per epistolas. Tanquam terrere bene dicit: quia si minaretur absens quod implere formidaret praesens, hoc utique non esset terrere, sed tanquam terrere. Existimer ideo dico, quoniam quidem ipsi inquiunt. Epistolae Pauli graves sunt, id est ponderosae et multae severitatis; et fortes, id est fortitudinem et quoddam imperium minitantes, sed praesentia corporis ejus infirma est. Contra hoc quod ait, fortes, et sermo praesentiae ejus fuit contemptibilis, id est humilis satis et rudis: nunc autem gravis: ut, inquam, non existimer tanquam terrere vos: hoc cogitet qui hujusmodi [Col. 0264A] est, id est qui me dicit contemptibilem et infirmum. Cogitet, inquam, quia quales sumus absentes, in verbo per epistolas misso, tales erimus etiam praesentes, non solum in verbo, sed etiam in facto; quia quod per epistolam minamur, idem verbo et opere praesentes exercebimus. Vere quales sumus absentes verbo, tales praesentes erimus in facto. Non enim sumus de vestris pseudo, qui se impudenter inserunt, id est ingerunt, non missi a Deo, nec certe audemus nos inserere, ut (quod nobis commissum non esset) usurpemus illicite. Aut non audemus inserti a Deo nos comparare quibusdam, id est pseudo, qui non a Deo commendati seipsos commendant, commendatitias epistolas hinc inde deferentes: his non audemus nos comparare, ut mensuram [Col. 0264B] officii nostri inexpletam negligamus. Quidam enim ex electione regulariter inserti, postea perverse agendo, perversis se comparant. Non ausi sumus inserere nos; sed ipsi sumus metientes nosmetipsos in nobis, ut mensuram a Deo nobis traditam non excedamus: quod alienum est usurpando, ut illi qui se inserunt. Sumus etiam nosmetipsos comparantes nobis: nihil injuncti officii linquentes inexpletum. Comparantes nos nobis, non subsistentes intra propositam metam. Et licet metiamur et comparemus nos nobis, tamen nos non gloriabimur in immensum. Vel potest hucusque constructio duci, non supplendo sumus ita. Nos metientes et comparantes nos nobis non gloriabimur. Nos autem qui utique digne possemus, non gloriabimur in immensum, sed gloriabimur [Col. 0264C] secundum mensuram regulae, qua me et subditos idonee regulavi. Tunc fortasse diceret aliquis: Hanc mensuram tibi usurpasti. Contra quod Paulus: Quam mensuram mensus est nobis Deus. Iterum ille sed non usque ad nos. Mensuram utique dico pertingendi usque ad vos. Et vere pertingimus usque ad vos. Non enim superextendimus nos quasi qui non sumus pertingentes ad vos secundum mensuram nobis a Deo mensuratam. Vere non superextendimus nos. Nam usque ad vos ex mensura Dei pervenimus in Evangelio Christi, praedicando. Opponeret iterum: Ingressus es in alienum laborem. Contra hoc ait: Pervenimus ad vos, non gloriantes in alienis laboribus, id est super alienum fundamentum non aedificavi, non gloriantes dico; et non [Col. 0264D] in immensum duplicanda est illa negatio; vere pervenimus usque ad vos. Nam etiam ultra vos, quod sic ait: 191 Non in immensum gloriantes, sed habentes spem crescentis fidei vestrae, id est, per crescentem fidem vestram magnificari in vobis: viso enim fructu fidei vestrae dicetur: Magnus est doctor et institutor fidei hujus. Magnificari dico in vobis secundum regulam nostram, id est, secundum hoc quod ex omni aequitate regulavimus vitam vestram, magnificabimur in vobis. Spem etiam habentes evangelizare in illa loca quae ultra non sunt; et hoc in abundantia. In multis enim locis evangelizabo. Vel evangelizare in abundantia signorum et sermonis: et non habentes spem gloriari in aliena regula, id est, in alieno regimine: scilicet, in his locis quae praeparata, id est [Col. 0265A] evangelizata sunt ab aliis apostolis. Ego nolo gloriari in aliena regula. Similiter autem quicunque gloriatur, videat ut glorietur in Domino, mensurante sibi: nec temere sibi usurpet, quod Deus alii mensuravit. Omnem utique gloriantem oportet gloriari in mensura Domini. Non enim ille qui seipsum commendat, id est, qui se sine Deo alterius ingerit regimini, ut pseudo, ille utique non est approbatus a Deo, sed ille quem commendat, et cui propriam mensuram distribuit.