152

Etsi ante saeculi sexti decimi initium nullus plane omnem Vitae S. Brunonis, anno ex dicendis 1101 defuncti, seriem, moresque et gesta ex instituto litteris consignarit, non defuerunt tamen e celeberrimo, quem sanctissimus hic patriarcha instituit, Ordine viri, doctrina juxta ac pietate spectabiles, qui multo etiam citius, quae de Carthusiae principis aliarumve nonnullarum initiis ac fundatoribus comperta habebant, diligentissime in chartas, si non in vulgus (neque enim id forte summa eorum sivisset modestia) publice edendas, certe cum futuris deinceps [Col. 0009B] instituti sui sectatoribus privatim intra domuum secessus in exemplum communicandas, conjecerint, in iisque summa saltem vitae, a sancto Fundatore suo actae, capita delibarint. Quam id veritati consonet, argumento est Brevis apud Marteneum Veterum Scriptorum tomo VI inserta ordinis Carthusiensis Historia, in cujus Prologo haec leguntur: «Licet quinque primi Priores (Majoris Carthusiae) hic inferius descripti in pluribus Chronicis reperiantur, tamen successores eorum, nescio qua de causa, taliter sunt oblivioni traditi, quod nulla penitus ex eis memoria per aliquam scripturam habeatur.»

2. Cum enim, qui haec memorat, auctor anonymus sub saeculi quinti decimi initium, uti num. 17 [Col. 0009C] docebo, scripserit, Chronica sane, quorum mentionem verbis recitatis facit, diu ante saeculum sextum decimum fuerint elucubrata: ad haec eadem, quoniam haud dubie de quinque primorum Carthusiae priorum gestis utcumque tractarint, summa saltem rerum, ad Brunonem spectantium, capita delibasse, indubitatum apparet, uti etiam a Carthusianis scripta fuisse, maxime, cum in solis fere Carthusianorum domibus fuerint inventa, diuque in hisce omnino fere inedita latuerint. Porro e Chronicis hujusmodi, quae hoc nomine idcirco, quod res per tempora sua [Col. 0010A] digestas exhibeant, vocari non immerito potuere, aliterque nihilominus nuncupata etiam reperiuntur, duo potissimum ad cognitionem meam pervenere, contractius unum, prolixius aliud. De amborum, utpote in quibus non pauca, quae de S. Brunone narrantur, fundamentum habent, aetate auctoritateque juverit lectorem edocuisse ab ipso statim initio hujus Commentarii, in quo Sancti ejusdem gesta omnia discutienda, illustrandaque sunt.

3. A Chronico contractiori incipio. Labbeus Bibliothecae Novae librorum mss. tom. I, pag. 638 et binis seqq. inter Opuscula Historica e codice ms. S. Remigii Remensis recenset quinque elogia diversa, quorum primo res praecipuae a S. Brunone gestae, reliquis vero, quae ad quatuor ejus proximos in [Col. 0010B] Carthusiae majoris prioratu successores pertinent, summatim continentur. Elogiis in capite praefigitur hic titulus: «De institutionibus ordinis Carthusiensis:» verum cum in librorum Syllabo, quem praefatus librorum mss. tomus praefert, post haec verba, «De Institutionibus ordinis Carthusiensis,» statim ponatur, «sive de S. Brunone, de Landuino, de Petro Francisco, de Joanne Tusco, ac Guigone a sancto Romano, primis Carthusiae prioribus,» nescio, an pro «institutionibus» legendum potius non sit «institutoribus.» Verum sitne ita, an secus, parum refert, ac proin, breviter hoc notato, ad rem ipsam redeamus, nuncque in tempus, quo dicta elogia scripta sint, inquiramus. Launoius Dissertatione de vera causa secessus S. Brunonis in eremum [Col. 0010C] cap. 1, § V illud ipsum etiam S. Brunonis elogium, quod Labbeus loco mox cit. exhibet, e ms. statutorum et consuetudinum, a Guigone, quinto Carthusiae Majoris priore, scriptarum, ordinis Carthusiensis codice in medium adducit, aitque, hunc, in quo pariter, quae loco cit. apud Labbeum, proximorum quatuor sancti nostri in Carthusiae Prioratu successorum elogia exstant, Parisiis apud Carthusienses asservari.

4. Hinc porro auctor Carthusiensis anonymus, qui Annalium ordinis sui librum quartum, luce [Col. 0011A] publica hactenus, licet excusum non donatum, mecumque nihilominus a Patribus Carthusianis pro summa eorum humanitate communicatum, elucubravit, num. 101 conjicit, codicem illum, quem Carthusia Parisiensis asservat, scriptum fuisse tantum post annum 1257, circa quem Carthusia haec primum fuit fundata, necdumque Statuta Rifferii, quae antiqua vocantur, fuerant praescripta. Verum mox affirmat, et merito quidem, quae in eodem codice de S. Brunone tribusque primis post hunc Carthusiae prioribus reperiuntur, litteris mandata fuisse tempore Guigonis, quinti Carthusiae prioris, idque constare ex alio ordinis Carthusiensis earumdem consuetudinum codice ms., a venerando Carthusiae Montis-Dei Patre priore ad eum in Carthusiam [Col. 0011B] transmisso, qui, quae in codice Parisiensi de Sancto nostro proximisque ejus quatuor in Carthusiae Majoris prioratu successoribus elogia occurrunt, pariter complectitur, eorumque omnium, qui in ordine nunc reperiantur, antiquissimus est, utpote in Majori Carthusia exscriptus, atque in domum Montis-Dei a Gaufredo, ejusdem proto-priore, anno, quo fundata haec fuit, Christi 1136 transportatus, uti liquet ex ipso illo codice, ad cujus calcem haec leguntur: «Ex eremo Carthusiae olim, modo eremi de Monte-Dei ab anno MCXXXVI.» Et inferius: «Gaufredus, Prior de Monte-Dei habuit ex dono domni Guigonis.»

5. Ita fere quantum ad substantiam laudatus annalista Carthusiensis anonymus, qui praeterea, S. [Col. 0011C] Brunonis elogium, in codice suo antiquissimo descriptum, elogioque, quod Labbeus loco supra cit. exhibet, apprime, uti ex ejusdem scriptoris dictis eruitur, consonum, cum ejusdem sancti elogio, quod Launoius e codice Parisiensi excerpsit, unum esse, paucis additis, atque idem, affirmat, trium dein aliorum priorum, Landuini nimirum, Petri Franci seu Francisci, et Joannis Tusci, qui proxime post S. Brunonem Carthusiam rexerunt, elogia integra, quae et ipsa cum eorumdem elogiis, apud Labbeum loco supra cit. exstantibus, adamussim congruunt, e codice suo antiquissimo transcribit, ac mox, ne quis hujus, quod elogium, Guigoni adornatum, adnotato etiam hujus obitu, qui anno 1137 contigit, pariter contineat, antiquitatem supra adstructam [Col. 0011D] forsan neget, ita prosequitur: «Haec ibi de quatuor primis Carthusiae prioribus, statimque in eodem folio (verso scilicet) sub finem alterius (secundae nimirum) paginae eodem charactere, quo totus codex exaratus est, nulloque interjecto linearum spatio, sequebatur indiculus capitulorum consuetudinum Guigonis, qui in tribus paginis sequentibus continuatus fuerat

6. «Sed postea priores lineae hujus indiculi, quae residuum alterius paginae primi folii immediate, ut mox diximus, post breve elogium Joannis Tusci (quarti Carthusiae Majoris prioris) complebant, a recentiori manu, quae nihilominus videtur vetustissima, obliteratae (id est expunctae) fuerunt, et [Col. 0012A] earum loco initium Breviarii Vitae Guigonis superscriptum, quae Vita eadem recenti manu continuata fuit in altero folio dimidiato, quod facile deprehenditur praecedenti folio, in quo sunt elogia praefaturum quatuor priorum,» alterique sequenti, in quo praedictus capitulorum indiculus continuatus fuerat, «intersertum fuisse. Unde patet, dictum Guigonis elogium post illius mortem in praefatum codicem fuisse interjectum» seu illatum. Hactenus, si pauca exceperis, quae, aliis characteribus adhibitis, claritatis causa adjeci, laudatus Ordinis Carthusiani annalista anonymus. Ex his porro, aliisque supra in medium adductis est consequens, et saepius jam memoratum, etsi etiam Guigonis quinti Carthusiae Prioris elogium contineat, Montis Dei codicem, et [Col. 0012B] quatuor primorum Carthusiae priorum elogia, quae hic Labbeusque loco supra cit. suppeditat, ipsomet Guigone in vivis adhuc superstite, seu ante annum 1138, quo hic vivere jam desierat, fuisse conscripta. Jam vero, cum res ita sit, summam sane haec, quorum complexum ego deinceps annalistae Carthusiani anonymi plus semel jam laudati exemplo «quatuor primorum Carthusiae priorum Chronicon» appellabo, simplicique Chronici nomine jam supra distinxi, fidem apud omnes merentur, utpote in litteras conjecta ab auctore, etsi non certo noto, rebus tamen, quae in iis narrantur, synchrono ac verosimiliter ipsomet Guigone, primaevarum Carthusiae Consuetudinum, quibus eadem praefiguntur, scriptore, qui equidem, si quae de quatuor primis Carthusiae [Col. 0012C] Prioribus ac nominatim S. Brunone in Chronico illo referuntur, non scripserit, verosimillime saltem viderit ac approbarit.

7. Quapropter ut in ipso statim Commentarii hujus limine quoddam Vitae Sancti nostri compendium, cui tuto fidi queat, studioso lectori exhibeam, S. Brunonis elogium, Chronico illi inclusum, eaque, quae in hoc de illo narrantur, complectens, huc modo transcribo, quale apud Labbeum loco saepissime jam cit. exstat. Sic habet: «Magister Bruno, natione Teutonicus ex praeclara urbe Colonia, parentibus non obscuris [ al. additur natus], litteris tam saecularibus quam divinis valde munitus, ecclesiae Remensis, quae nulli inter Gallicanas secunda est, canonicus et scholarum magister, relicto saeculo, [Col. 0012D] eremum Carthusiae fundavit, et rexit sex annis. Qui, cogente papa Urbano, cujus quondam praeceptor fuerat, Romanam perrexit ad curiam, eumdem Papam solatio et consilio in Ecclesiasticis negotiis juvaturus. Sed cum tumultus et mores curiae ferre non posset, relictae solitudinis et quietis amore flagrans, relicta curia, contempto etiam archiepiscopatu Rhegiensis ecclesiae, ad quem, ipso Papa volente, electus fuerat, in Calabriae eremum, cui Turris nomen est, successit [ al. melius, secessit], ibique, laicis et clericis quamplurimis adunatis, solitariae vitae propositum, quandiu vixit, exercuit. Ibique defunctus humatus est post egressum Carthusiae undecimo plus minus anno.»

[Col. 0013A] 8. Elogium hoc in Commentarii hujus decursu usui non raro erit; notandum autem de caetero est, quatuor ultimas ejus voces, etsi in Carthusiae Parisiensis codice, e quo illud Launoius in Dissertationem suam supra laudatam intulit, non inveniantur, retinendas tamen esse, cum et a Labbeo in codice Remensi S. Remigii, et ab Annalium Carthusiensium libri quarti hactenus non vulgati auctore anonymo, tum in jam supra memorato codice, reliquis omnibus antiquiore, tum etiam in aliis, uti is ipsemet testatur, fuerint repertae, exigique ad sensus complementum videantur. Ad alterum e duobus Chronicis, quod plura adhuc de S. Brunone suppeditat, quodque quale sit, et quando scriptum, hic etiam discutiendum, jam progredior. Aliud hoc non [Col. 0013B] est, quam Carthusiani opus seu tractatus, de quo in sua de Carthusianorum initiis Dissertatione num. 57 et aliis pluribus Joannes Columbi, Societatis nostrae sacerdos, fuse disserit, recte ibidem num. 61 probans, Tractatum illum concinnatum non fuisse a Guillelmo de Elbura seu de Yporegia, aut, si mavis, ab auctore tractatus de Origine et veritate perfectae religionis, sive is revera, ut Columbi putavit, Guillelmus de Elbura sit, sive Boso, decimus septimus Carthusiae Majoris prior, ut pluries jam laudatus annalista anonymus, qui Carthusiensium Annalium librum quartum hactenus non vulgatum scripsit, num. 55 contendit, seque postea probaturum promittit.

[Col. 0013C] 9. Quis interim fuerit, aut quod nomen habuerit alter ille Carthusianus, qui tractatum seu Chronicon, a Columbio memoratum, contexuit, nulla ratione comperire quivi, nullumque is operi titulum praefixit; unde factum, ut id ab aliis quidem «Chronica de exordio Ordinis Carthusiensis,» ab aliis vero «Tractatus de narratione historiae inchoationis et promotionis Ordinis Carthusiensis» fuerit vocatum. Et apte quidem tam hoc, quam illo titulo potuit insigniri; etenim, ut laudatus Columbi (neque enim opus illud integrum ad manum habeo) num. 49 de Carthusianorum initiis docet, in duas partes diversas est divisum, quarum altera complectitur Ordinis Carthusiensis inchoationem, altera S. Brunonem proximosque ab eo quatuor Carthusiae Majoris [Col. 0013D] Priores, suo quosque Ordine positos, elogiisque praeterea etiam ornatos, uti, quantum ad hoc postremum, intelligo ex litteris, Colonia Agrippina ad me datis ab Augustino Aldenbruck, Societatis nostrae sacerdote, cum idem opus, apud Carthusianos ibidem exstans, rogatu meo hic fuisset scrutatus. Ego id a parte praecipua, quae quinque primos Carthusiae Priores, servato, quo Carthusiam rexere, temporis ordine, exhibet, «Primorum quinque Magnae Carthusiae Priorum Chronicon» deinceps appellabo, quemadmodum etiam ante me jam factum video in ms. quae penes me est, de S. Brunone Diatriba Chronologico-diplomatica, quam F. Michael Morckens, Ordinis Carthusiensis Coloniae Agrippinae [Col. 0014A] alumnus, concinnavit, atque ad decessores meos anno 1727 transmisit.

10. Vir hic religiosus, scientia non minus, ut vel solum hoc opus abunde probat, quam pietate insignis, integrum in id intulit S. Brunonis elogium, descriptum e praefato, uti id vocat aliique nihilominus aliter, ut jam docui, appellant, primorum quinque Magnae Carthusiae Priorum Chronico, seu antiquissimo hujus exemplari, ante annos, uti ex characteribus autumat, facile quadringentos exarato, quod in Carthusianorum Coloniensium bibliotheca asservatur, huic olim a Petro Rinckio, insigni Carthusiae Coloniensis benefactore, donatum, integrumque ac sincerum ex collatione cum antiquissimo Carthusiae Majoris exemplari deprehensum. Illud [Col. 0014B] ego Sancti nostri elogium, Vitae antiquioris titulo insignitum, numerisque pro more nostro distinctum, additis etiam, ubi congruum fuerit, ad calcem Annotationibus, Commentario huic subjuncturus idcirco sum, quod scriptum aliud antiquius, in quo plura de Brunone recenseantur, non invenerim. Et lector quidem, quam multa de sancto Ordinis Carthusiensis Institutore dictum elogium suppeditet, facile id evolvendo deprehendet; quam vero idem antiquum sit, patescet ex iis, quae de Chronici, ex quo desumptum est, antiquitate jam dicam.

11. Hoc jam inde ab anno circiter 1151 seu sub Basilio, qui Carthusiae ab hoc anno ad annum 1173 praefuit, scriptum esse, Joannes Columbi, pluries [Col. 0014C] jam laudatus, in sua de Carthusianorum initiis Dissertatione num. 57 et tribus seqq. contendit. Hanc autem suam opinionem probare nititur ex eo, quod auctor Chronici anonymus, postquam praefatus est, sese «De antiquis sapientibus et sanctis fundatoribus, ac promotoribus Ordinis Carthusiensis» tractaturum, solos in hisce Brunonem, Landuinum, Petrum, Joannem et Guigonem reponat, Antelmumque septimum et Basilium octavum Carthusiae Priorem, qui tamen, ut dilucide ostendit, antiquis Ordinis Carthusiensis fundatoribus ac promotoribus accensendi merito sunt, silentio praetereat. Unde, cum fieri id abs illo existimet, quod hi, cum scriberet, antiqui non essent, scripsisse eum jam inde ab anno [Col. 0014D] circiter 1151 seu sub Basilio, octavo Carthusiae Priore, concludit. Verum quid si auctor Chronici anonymus, cum jam Brunonem aliosque quatuor mox nominatos recensuisset, quo minus Antelmum pariter ac Basilium recenseret vel morte vel aliis gravibus intervenientibus causis fuerit impeditus? Quid si antiquarum seu primaevarum Consuetudinum, a Guigone scriptarum, liber (hunc enim is scriptor anonymus sub finem Vitae S. Brunonis edendae pro emortuali hujus anno figendo laudat) ad modum Codicis Montis Dei antiquissimi, aliorumque plurium, qui num. 4 et 5 memorati sunt, easdemque Guigonis Consuetudines continent, solos quinque primos Carthusiae priores in capite praetulerit, [Col. 0015A] hosque proinde solos ille in antiquis Ordinis Carthusiensis fundatoribus ac promotoribus habuerit, aut certe Antelmum et Basilium, quod nec ibidem memoratos invenerit, nec aliunde forte sat cognitos habuerit, silentio praetereundos duxerit?

12. Ut ut sit, Chronicon, de quo hic, serius, quam anno circiter 1151, scriptum esse, mihi sane verosimillimum, ne dicam indubitatum, apparet. Etenim ejus auctor in Sancti nostri elogio seu Vita antiquiori num. 2 «Universitatis» nomine insignit academiam Parisiensem, quae, etsi jam ab anno circiter 1151 societatem quamdam constituere inceperit, magistris, omni scientiarum genere instructis, ingentique ad horum lectiones confluentium discipulorum [Col. 0015B] multitudine floreret, «Universitatis» tamen nomine, quidquid contra in Universitatis Parisiensis Historia Bulaeus arguat, ante inchoatum saeculum decimum tertium condecorata non fuit, uti Historiae litterariae Franciae Scriptores tom. IX, pag. 80 docent, atque apud omnes prope eruditos modo in confesso est. Ad haec idem auctor, Carthusiae Majoris, ut jam dixi, alumnus, in Vita Sancti edenda num. 20 meminit Chartularii, quod, cum scriberet, in Carthusia Majori exstiterit, quam jam inde ab anno circiter 1151 tot instrumentis, quot ad Chartularium conficiendum suffecissent, instructam fuisse, parum credibile apparet.

13. Et vero, cum Carthusiae, Carthusiae principi vicinae, quales sunt domus Portarum, Majoraevi, [Col. 0015C] Durbonis, Allionis et Vallis S. Hugonis, paulo ante annum 1250, uti ms. de Vita S. Brunonis Tractatus, a Patribus Carthusianis hujatibus mecum communicatus, num. 24 prodit, de documentis suis in Chartularia, quae integra hodieque exstant, cogendis primum solliciti fuerint, eamdem tunc et Carthusiae Majori curam primum fuisse susceptam, verosimile evadit. Hinc porro jam consequitur, ut Chronici, in cujus hic aetatem inquirimus, auctor anonymus, utpote Chartularii, quod, cum scriberet, in Carthusia Majori exstiterit, mentionem ex dictis faciens, ante annum circiter 1250, contra ac Columbius statuit, verosimiliter non scripserit. Verum quanto quidem tempore serius chronologus ille scriptioni [Col. 0015D] manum admovit?

14. Cum Guillelmus de Yporegia, cui Joannes Columbius Tractatum de Origine et Veritate perfectae religionis in Dissertatione de Carthusianorum initiis num. 55 attribuit, hunc anno 1313 ex mente ejusdem Columbii exararit; Boso autem, cui dictus Tractatus reipsa forte adscribendus, anno 1313 obierit, oportet sane, ut hic ante annum 1314 sit contextus. Quare, cum ejus auctor, quiscumque demum is sit, lucubrationi suae (adi Joannem Columbi Dissert. jam saepius cit., num. 55 et 61) integrum, de quo hic, primorum quinque Carthusiae Priorum Chronicon inseruerit, consectarium omnino est, ut hoc auctor ante annum 1314 conscripserit. Quod quidem quamvis sat certum appareat, non [Col. 0016A] suppetit tamen praeterea, quo quot annis ante id fecerit, tuto determinem.

15. Nihil interim obstare videtur, quo minus id abs illo annis circiter quinquaginta aut etiam sexaginta ante dictum annum 1314 factum credatur: imo vero etsi quis scriptionem illam, seu Chronici, de quo hic, lucubrationem ante annum circiter 1250, aut etiam ante annum circiter 1230 figendam contenderet, falsi eum certo convincere non possem, quod, jam tum in Carthusia Majori Chartularium non exstitisse, indubitatum omnino non sit; quod tamen, ut ante neutrum hunc annum lucubrationem illam locandam, posset probari, omnino requiritur, aliis prorsus omnibus, quibus res certo evincatur, argumentis, quantum opinor, deficientibus. Atque [Col. 0016B] haec sunt, quae pro Chronici, primos quinque Carthusiae Majoris Priores, horumque ex parte gesta ordine recensentis, aetate utcumque determinanda occurrunt. Id autem nec ante saeculum tertium decimum, nec post annum 1314 scriptum esse, ex omnibus jam dictis certum apparet; quanto autem tempore ante hunc annum factum id sit, plane incertum, nec quidquam occurrit, quo monumenti illius aetatem proprius determinem.

16. Verum etsi res ita sit, subsecutis nihilominus temporibus id ita Carthusianis fuit probatum, ut, si quae in libris, quos scribebant, vel de Ordinis sui origine vel de S. Brunone primisve post hunc quatuor Carthusiae Prioribus commemoranda ex occasione habuerint, ea ut plurimum, quae reipsa commemorarunt, [Col. 0016C] ex eodem excerpserint, iisdem etiam fere, quibus hujus auctor, verbis non raro usi. Ac primo quidem hos inter memorandus est, qui monumentum illud in suum de Origine et Veritate perfectae religionis tractatum intulit, auctor supra plus semel laudatus, sive is Guillelmus de Yporegia sive Boso sit. Huic accedit Priorum Ordinis Carthusiensis chronologus, a Columbio in Dissertatione de Carthusianorum initiis num. 54 memoratus, qui, uti ibi hic scriptor indicat, horrendum, quo sese Parisiis homo redivivus damnatum, publice e feretro proclamarit, prodigium iisdem plane, quibus id in quinque primorum Carthusiae Priorum Chronico, seu in antiquiori Sancti nostri Vita, ex hoc edenda, num. 1 [Col. 0016D] et seqq. fit, verbis exponit, alio etiam, quam quo haec occurrunt, operis sui loco ita memorans: «In brevi exaudita est oratio Joannis Birelli, Prioris Carthusiae, et conventus, atque Amedeus Viridis, comes Sabaudiae, filium de uxore, quae sterilis putabatur, suscepit, qui, etiam Amedeus vocatus, nunc comes Sabaudiae est effectus.»

17. Ex his autem verbis consequitur, ut dictus chronologus eo temporis spatio, quod ab anno 1383 ad annum 1391 effluxit, indubie scripserit; priori enim e binis hisce annis Amedeus Viridis, posteriori vero ejus filius, Amedeus itidem vocatus, e vivis, ut Columbius loco cit. docet, excessit. Haec ipsa interim verba, jam mox recitata, in brevi Ordinis Carthusiensis Historia apud Marteneum tomo VI Scriptorum [Col. 0017A] veterum, col. 189 etiam leguntur, haecque nihilominus ab auctore ad annum usque 1409 producitur; quam ob rem, cum Priorum Carthusiae gesta ordine Chronico insuper exhibeat, consectarium omnino videtur, vel ut ipsum sit Carthusiensium Priorum e Columbio mox adducti chronologi opus, quod hic ipsemet additamentis, gesta a tempore, quo prius scripserat, complectentibus, dicto anno 1409 aut etiam serius, nulla facta in iis, quae prius scripserat, mutatione, auxerit; vel ut a scriptore altero et ex Priorum Carthusiensium laudati a Columbio chronologi opere (ipsis hujus verbis servatis intactis) et ex notitiis scriptisve aliunde acceptis eodem dicto anno 1409 aut etiam serius fuerit compilata.

[Col. 0017B] 18. Ut ut sit, et hujus equidem operis, in quod haec, quod infra laudandum adhuc sit, observare libuit, auctor anonymus ex quinque primorum Carthusiae Priorum Chronico, quod sibi praeluxisse, non obscure in Prologo innuit, integrum Sancti nostri elogium, quod Vitae antiquioris nomine edendum jam monui, paucis dumtaxat mutatis, ad verbum fere descripsit, uti etiam, quae exhibet, aliorum quatuor proximorum post S. Brunonem Carthusiae Priorum, uti iterum ex litteris, quas ad me Colonia Agrippina dedit Augustinus Aldenbrück, quasque num. 11 laudavi, intelligo. Nec immerito loco hoc recenseri possent non pauci alii, hosque inter Henricus Kalkar, Ordinis Carthusiensis scriptor eruditus anno 1408 e vivis sublatus, qui, cum ex occasione [Col. 0017C] dumtaxat de Sancto nostro egerunt, ex antiquiori illo monumento, licet ipsis hujus verbis non omnes usi, nonnulla excerpsere. Verum cum id operae pretium non putem, ad illos progredior, qui tandem sub saeculi sexti decimi initium res omnes, a S. Brunone gestas, ex instituto pertractare sunt aggressi, scribendorum materiem, quam et ipsi non alienis, sed propriis verbis expresserint, e binis, de quorum aetate jam actum, antiquis Chronicis, aliisque insuper, ut dubitandum non est, monumentis tum antiquioribus, tum recentioribus edocti.

19. Quatuor hic praecipue memorandi sunt, quos inter primum locum tenent Carthusianus anonymus [Col. 0017D] et Zacharias Benedictus, Carthusiae S. Andreae de littore Venetiis alumnus, quorum ille stylo soluto, hic ligato, sancti Patris sui gesta est complexus. Prioris lucubratio publici juris facta est anno 1508, quo eam excuso tunc a se S. Brunonis in S. Pauli Apostoli Epistolas Commentario Bertoldus Remboldus, Parisiensis typographus, praefixit; posterioris vero, etsi ante annum 1524, quo eam ad S. Brunonis Operum, typis a sese Lutetiae tunc editorum, calcem Judocus Badius adjecit, in lucem non prodierit, ab auctore tamen jam inde ab anno itidem 1508 fuerat concinnata, uti luculenter ostendit, quam ibidem in capite praefert, Epistola dedicatoria, Francisco du Puits, Ordinis Carthusiensis Priori Generali, «Quinto Kalend. Maii 1508» inscripta. Non diu admodum post [Col. 0018A] binos illos Sancti biographos idem hic Ordinis Carthusiensis Generalis Franciscus du Puits, Latine a Puteo, seu de Puteo, aut etiam, ut ab aliis (varie enim Gallicum id cognomen Latino idiomate potest non inepte efferri) scriptum invenio, Puteanus oratione aperta solutaque, ut Carthusianus anonymus proxime memoratus fecerat, sancti Patris sui Vitam, uti Theodorus Petraeus in Bibliotheca Carthusiana, Morotius in Theatro chronologico aliique docent, conscripsit; e qua item, ut iidem testantur, haud ita multo post Petrus Blomenvenna, Carthusiae Coloniensis alumnus multisque annis moderator, auctiorem deinde, additamentis aliunde acceptis, fecit, typisque in sede sua Coloniae Agrippinae vulgavit

[Col. 0018B] 20. Puteani lucubratio, quae auctoris sui nomine insignita nuspiam reperitur, esse videtur ea ipsa S. Brunonis Vita, quae anno circiter 1515 Basileae litteris Gothicis absque auctoris nomine excusa, iteratisque deinde typis Lutetiae una cum supra memorata Zachariae Benedicti lucubratione metrica ad operum S. Brunonis calcem a Judoco Badio absque auctoris itidem nomine fuit adjecta, Prologum habens sibi praefixum, cujus hoc est initium: «Non solum Dominum in Sanctis,» etc., itaque inchoata: «Temporibus Gregorii septimi, Romani pontificis,» etc. At vero difficultas, quae hic se offert, sermonis seriem interrumpere me cogit. Vitam sancti, quae Puteanum habet auctorem, Parisiis apud Joannem Parvum prelo fuisse datam, Possevinus in Apparatu [Col. 0018C] Sacro tradit; quare, cum praeterea Launoius in Dissertatione de causa secessus S. Brunonis in eremum cap. 5 circa medium affirmet, in Vita, a Puteano scripta, cum anno 1082 Sancti nostri in eremum secessum componi, hicque nihilominus in Sancti Vita, Basileae excusa, anno 1084 diserte innectatur, erit fortassis nonnemo, qui suspicetur, Puteani hanc fetum non esse.

21. Verum eadem Vita, quae Basileae ac deinde Parisiis apud Judocum Badium fuit impressa, ibidem apud Joannem Parvum fuerit fortassis recusa, aut, si res secus habeat, Possevinus forte in assignando Vitae, per Puteanum concinnatae, typographo errarit; quod ultimum sane mihi verosimillimum idcirco [Col. 0018D] apparet, quod, facta Parisiis in bibliothecis tum publicis, tum privatis, diligentissima indagine, nulla plane, uti ex litteris ab amico inde acceptis disco, S. Brunonis Vita, quae apud Joannem Parvum sit excusa, inveniri potuerit. Quod autem ad Launoium pertinet, Vitam is, quae a Puteano scripta non esse, pro biographi hujus lucubratione verosimiliter per errorem acceperit, eo facilius committendum, quod, ut jam monui, Vita, a Puteano elucubrata, auctoris sui nomine insignita non reperiatur. Ut ut sit, Vitam Sancti nostri, Basileae anno circiter 1515 excusam, Puteani esse fetum, multa suadent. Primo enim tabula, prodigiosam hominis, qui se damnatum publice Parisiis declararit, anastasim, Brunonis hinc conversionem, secessum in Carthusiae solitudinem aliaque [Col. 0019A] nonnulla hunc praegressa repraesentans, quae ordinis Carthusiensis Statutis ac Privilegiis, Francisci a Puteo, seu, ut brevius loquar, Puteani jussu Basileae anno 1510 apud Joannem Amorbachium excusis, praefixa est, Basileensi Sancti nostri Vitae pariter praefigitur.

22 Secundo verosimillimum apparet, Puteanum, utpote qui plurimum anno 1514 aut etiam paulo citius, ut Sanctorum albo Bruno adscriberetur, laborarit, litteris hujus Vitam tunc mandasse, eamque, cum jam illi, Leone X summo pontifice annuente, honores coelitibus proprii dicto anno 1514 coepissent deferri, typis haud multo post excudendam curasse. Tertio cum de vita S. Brunonis Basileensi sermo est, Puteanianam intelligi, Carthusianorum obtinet [Col. 0019B] traditio, uti subministrata a Josepho Phily, reverendissimi patris et capituli generalis ordinis Carthusiensis scriba, notitia me docet, certumque apparet ex Theodoro Petraeo, scriptore Carthusiano supra adhuc laudato, utpote qui in suis ad Dorlandi Chronicon Elucidationibus pag. 12 Puteani fetum vocet S. Brunonis Vitam, ad cujus calcem supra centum et sexaginta funebres, de quibus mox, tituli, seu, uti hos appellat, epitaphia adjiciuntur, quae tanto numero soli Sancti Vitae, quae Basileae excusa est, adjecta reperiuntur. Quarto ac ultimo Vita, quam Blomenvenna, ut jam docui, partim ex Vita, a Puteano scripta, contexuit, tantam cum Vita Basileae excusa, uti ex utriusque collatione liquet, similitudinem [Col. 0019C] habet, ut vel hanc ex illa, vel illam ex hac pro parte saltem contextam esse, sit necesse. Quare, his omnibus perpensis, nullus dubito, quin Vita, quae Puteanum habet auctorem, ea ipsa sit, quae anno circiter 1515 in lucem typis Basileensibus prodiit.

23. Inceptum itaque de Sancti Vitis, saeculi sexti decimi initio conscriptis, sermonem jam prosequor. E quatuor jam recensitis sola mihi deest, quam Carthusianus anonymus adornavit, typisque Bertholdus Remboldus Lutetiae excudit; e tribus vero reliquis, quarum nulla, longo temporis intervallo, quo earum auctores a sancti obitu scripserunt, spectato, ab antiquitate commendari potest, solam Puteanianam, in capita et numeros de more divisam, e Basileensi [Col. 0019D] primae editionis exemplari recudam, praetermissis aliis duabus vel idcirco, quod altera quidem ludi dumtaxat poëtici, non Vitae, historice ac sincere scriptae, speciem praeferat, altera vero parergis superfluis, digressionibusque nimium longis ac frequentibus lectori multum taedii, voluptatis fere nihil esset allatura; ut autem Vitae, a Blomenvenna concinnatae, desiderium, si quis forte eo teneatur, ferri queat facilius, Vitae, a Puteano exaratae Vitam alteram, quae, saeculo sexto decimo jam senescente, et ex hac, et ex auctiori Blomenvennae lucubratione a Surio concinnata est, quaeque proinde, quidquid in hac memoratu dignum occurrit, haud dubie continet, subjungam, simulque excerptae Blomenvennae, uti et e Zachariae Benedicti lucubrationibus verba, [Col. 0020A] ut ea, quae Puteanianae et Surianae Vitae sunt, rarius alleganda veniant, commentario huic, si quando congruum id fuerit, intexam, aut certe, si quid, quod a Vitis edendis absit notarique mereatur, suppeditent, in Annotationibus, quas hisce subjecturus sum, inobservatum haud praeteribo.

24. Tres itaque tantum Sancti nostri Vitas diversas, quarum duae recentiores, unaque antiquior supra memorata, nec tamen minus quam centum amplius post ejus obitum annis scripta est, recudam; quibus cum praeterea varios, quos tandem gloria posthuma seu quoddam potius hujus supplementum, e diversis notitiis scriptisve collectum excipiet, Titulos funebres, sectionibus diversis, quarum quaelibet plures ex his contineat, ad annotationum subinde addendarum [Col. 0020B] commodum discretos, ac suis quosque numeris distinctos, e Basileensi Sancti Vita eo ordine, quo ad hujus calcem reperiuntur, adjuncturus etiam sim, lectorem modo hujus consilii mei rationem et quid horum nomine veniat, hic adhuc edoceri convenit. In more olim, etiam aetate S. Brunonis, positum erat, ut monachi, cum quis ex insignioribus monasterii sui viris obiisset, schedam seu epistolam encyclicam, mortis ejus nunciam, quae fere membranis in longum porrectis constabat, quaeque quod non plicata, sed Romanorum voluminum instar voluta esset, Rotuli seu Rolli nomine distinguebatur, per unam e suis, qui propterea Rotularius aut Rolliger appellabatur, ad monasteria, Ecclesias aut personas, quibuscum erant aut societate aut amicitia aliove [Col. 0020C] singulari modo conjuncti, submitterent, pactas, ordinariasve seu statutas preces pro defuncti anima postulantes; responsoriae autem, quae ad hujusmodi epistolas, a personis, ad quas hae missae erant, carmine plerumque, ac subinde etiam oratione soluta dabantur, rotuloque allato aut etiam chartae separatae, prout res ferebat, inscribebantur, Titulorum funebrium nomine veniebant. Haec omnia fere aut certe non multum abludentia colliguntur ex iis, quae Cangius, varios citans scriptores, in Glossario mediae et infimae Latinitatis ad vocabula Rotulus, Titulus et Brevia mortuorum in medium adducit.

25. E more itaque jam descripto religiosi Calabrinae eremi incolae, cum in hac S. Bruno obiisset, epistolam [Col. 0020D] encyclicam, mortis ejus nunciam, ad Italiae, Galliae et Angliae monasteria ac Ecclesias, et quidem contra morem plerumque tunc usitatum alias etiam nonnullas, quam quibuscum societate erant conjuncti, per unum e suis, uti ipsa illa epistola, suo loco proxime ante Titulos funebres etiam edenda, fidem facit, quaquaversum miserunt, plurimasque responsorias, Titulorum funebrium nomine propterea deinceps hic distinguendas, acceperunt. Fuerunt illi, uti est ms. S. Brunonis Vita, a Carthusiano Ligetensi anonymo e funebribus, de quibus hic, ejus titulis praesertim contexta atque ad majores nostros a Federico Floueto, Societatis nostrae sacerdote, submissa, intelligo, in Calabrina S. Stephani eremo, cum haec a Cisterciensibus, qui eam, sexaginta circiter [Col. 0021A] post obitum S. Brunonis annis ad se translatam, diutissime obtinuerant, ad Carthusianos tandem anno 1514 rediisset, hoc ipso circiter tempore ab hisce inventi, qui prelo dignos duxere, reque ipsa ad Vitae sancti, quae haud ita multo post Basileae fuit excusa, calcem adjecere; nec sane immerito. Etenim sancti gestis, uti ex commentarii hujus decursu patescet, illustrandis non parum conducunt; etsi autem versibus insulsis maleque tornatis plerique constent, plurimi tamen ex iis nonnulla ad sanctum speciatim spectantia edocent, aut si, quod etiam non raro fit, modo generali nimium sint concepti, Brunonem saltem, si nonnullos exceperis, ab eruditione eximia, humilitate aliave virtute commendant, ut etiam plerumque tum, quanto hic in [Col. 0021B] pretio apud omnes fuerit, argumento sint. Hinc itaque ego non praecipuos tantum, ut Surius in sancti Vita, a se contexta, fecit, sed omnes et singulos, veluti pretiosa antiquitatis monumenta, ab ipso statim felici S. Brunonis e vivis excessu scripta, recudam, maxime quod a multis, ut intelligo, avide desiderentur, Basileensisque seu Puteaniana sancti Vita, ad cujus calcem dumtaxat reperiuntur, paucorum in manibus versetur.

26. Porro cum edendae S. Brunonis Vitae, non excepta etiam illa ipsa, quae ex primorum quinque Carthusiae priorum Chronico excerpenda, tantae antiquitatis merito, uti ex jam dictis pronum est colligere, non gaudeant, ut fidem per se facere possint; imo vero cum vel idcirco, quod ab auctoribus synchronis [Col. 0021C] aut subaequalibus scriptae non sint, ambigi non immerito queat, an quaelibet earum asserta veritati certo consonent, non parum sane in hoc commentario laborandum erit, ut, quae inter illa sunt, vera a falsis, certa a dubiis, probabilia ab improbabilibus, verisimiliaque ab iis, quae verisimilitudine destituuntur, secernam. Atque hoc quidem ut effectui mandem, adhibiturus frequenter sum, non tantum supra huc transcriptum e primorum quatuor Carthusiae priorum chronico sancti elogium, titulosque funebres, de quibus jam dictum, verum etiam nonnulla, tum scripta alia antiqua, ab auctoribus, qui aliquid saltem ex occasione de S. Brunone memoriae prodidere, elucubrata, tum diplomata seu [Col. 0021D] chartas instrumentave publica, de quorum omnium auctoritate ac fide tunc dicam, cum in medium adducenda seu citanda erunt; laborem autem omnem non parum sublevabunt nonnulli, qui de S. Brunone, adductis non solum documentis antiquis, verum etiam, quae ex hisce formare potuerunt, argumentis, vel ex instituto, vel, si ex occasione tantum, sermone saltem prolixiore tractarunt, scriptores recentiores. Et locum quidem hos inter non infimum tenebunt Surianus in suis ad Surianam S. Brunonis Vitam Annotationibus, Mabillonius tum alibi, tum maxime in Annalibus ecclesiasticis, Hercules Zanotti in sua Italice scripta S. Brunonis Historia, anno 1741 Bononiae excusa atque a reverendissimo [Col. 0022A] domino, Carthusiae Maverbacensis in Austria abbate, anno 1761 nobis submissa.

27. Nec minus usui erunt Carthusianus anonymus, qui librum quartum Annalium Carthusiensium, modo quidem excusum, hactenusque tamen, ut jam supra monui, publici juris non factum, composuit, Historiae litterariae Franciae Scriptores, praecipue tom. IX, in Vita S. Brunonis, Camillus Tutinus in Ordinis Carthusiensis, etsi interim hoc opus ad manum non habeam, nisi mutilum, Historiae Prospectu, Morotius in sacri Carthusiensis Ordinis Theatro chronologico, Joannes Columbius in sua de Carthusianorum initiis Dissertatione, Innocentius le Masson lib. I Annalium Carthusiensium, aliique in decursu nominandi non pauci. Citandum interim a me, veluti [Col. 0022B] visum inspectumve, studiosus lector non exspectet Severum a Neapoli, seu de Trafaglionibus, qui praeter alia, quae ad propositum nostrum suggeri ab eo suspicor, multa etiam, ut Surianus in suis ad S. Brunonis Vitam Annotationibus pag. 197 et seq. docet, monumenta ac diplomata, ad S. Brunonem remque Carthusianam spectantia, e tenebris in lucem protulit; hic enim scriptor penes nos non exstat; in aliis autem bibliothecis, quas hic scrutandas curavi, inveniri non potuit, nec in regionibus remotis quaerendum duxi, maxime quod ejus defectum magna saltem ex parte suppleri putem ex tribus diversis mss. de S. Brunone tractatibus, supra jam memoratis, quorum unus, qui Chronologico diplomatica [Col. 0022C] de S. Brunone Diatriba inscribitur, multaque antiqua documenta ac diplomata complectitur, a Michaele Morkens, Carthusiae Coloniensis alumno, ad decessores meos anno 1727 fuit transmissus; alter, qui non pauca, in non vulgato hactenus moxque iterum laudato Annalium Carthusiensium libro quarto pariter occurrentia, suppeditat, a Carthusianis hujatibus nobiscum est communicatus; ac tertius denique, qui potissimum, ut jam monui, e funebribus Sancti Titulis a Carthusiano Ligetensi anonymo est contextus, a P. Federico Floueto ad majores nostros dono anno 1658, ut pariter jam monui, fuit submissus.

28. Hisce porro addi etiam potest Vitae S. Brunonis, quod multa eruditione est refertum, Compendium [Col. 0022D] Historico-chronologico-criticum, a Carthusiae Parisiensis alumno, qui nomen suum subticeri omnino vult, mecum haud ita pridem communicatum. Atque ita, studiose lector, modo habes praesenti § memorata adjumenta praecipua, quibus ad illustranda examinandaque S. Brunonis Acta in hoc commentario sum usurus. Ceterum sciendum est, indiscriminatim a me et absque et cum aspiratione Carthusiae et Carthusiani vocabula exarari, quod ita factitatum inveniam a plerisque me praegressis scriptoribus, quos ego erroris arguere non ausim. Licet enim vocabulum Cartus, ut Puteanus in exhortatoria sua, Vitae Sancti a se contextae adjecta, de qua in ultima ad hanc Annotatione dicam, oratione vult, vere [Col. 0023A] esset vox Hebraica, p erfecte vocatus significans, reque ipsa vocabulum Hebraicum Cartham Hieronymus de nominibus Hebraicis (adi Parisiensem anni 1699 operum sancti hujus Patris editionem tom. II, col. 27) vocationem perfecit Latine interpretetur, consequens tamen propterea non est, ut vel a Cartus vel a Cartham Hebraicis vocabulis Cartusiae et Carthusiani nomina nomenclationem acceperint. Rem ipsam modo aggrediamur.

Nobili genere ortum esse S. Brunonem, omnes ejus Vitae edendae unanimi consensu tradunt, idque indubitatum apparet: etenim breve ejus elogium, quod e quatuor primorum Carthusiae Priorum Chronico num. 7 recitavi, ita habet: «Magister Bruno, [Col. 0023B] natione Teutonicus, ex praeclara urbe Colonia, parentibus non obscuris» (natus scilicet, uti alias additur ) . . . «eremum Carthusiae fundavit.» Ad haec stirpis, e qua editus est Bruno, nobilitati testimonium etiam praebet Ecclesia S. Mariae Rothomagensis utpote in titulo suo funebri, ad Carthusianos Calabrinos anno 1102 misso, qui inter titulos hujusmodi ad Vitarum calcem, ut dixi, edendos locum 146 obtinet, de Sancto sic loquens:

«Ipse fuit sapiens, vir nobilis, indole fulgens.» Nec contra generis, e quo ortus est Sanctus, nobilitatem argui merito potest ex Manasse Simoniaco, post Gervasium anno 1067 vita functum, Remensium archiepiscopo, qui in Apologia sua, pluries infra [Col. 0023C] laudanda, de Brunone (adi Mabillonium Musei Italici tom. I, part. II, pag. 121) ita loquitur: «Cujus (Brunonis videlicet) societatem non magnopere affectamus, utpote de cujus vita et libertate penitus ignoramus;» licet enim hisce verbis, ingenuusne esset Sanctus, dubitare se Manasses indicet, e vehementissimo dumtaxat, quo in Brunonem, moribus suis pessimis adversum, ferebatur, odio id facit. Verum sunt nonnulli, qui, generis, e quo ortus est Bruno, nobilitatem penitus rimari conati, eum e nobilissima illa Coloniensi familia, quam «de Hartenfaust seu de Duro Pugno» incolae indigitant, aliisque nobilissimis item, quas hic infra nominant, familiis trahere originem, scripserunt.

30. Etsi res, uti ex dicendis intelliges, admodum [Col. 0023D] sit incerta, qui tamen et a quibus tradatur, cum id futurum putem non ingratum, lectori exhibeo. Erhardus Winheim, Carthusiae Herbipolitanae alumnus, in opere suo, quod «Sacrarium Agrippinense» inscripsit, annoque 1607 typis Coloniensibus vulgavit, pag. 212 ita scribit: «Ad initiatorem (Ordinis Carthusiensis) igitur quod attinet, S. Brunonem, duxit is originem ex nobili prosapia Hartenfaust, una e quindecim Romanis per S. Maternum et Trajanum imperatorem in urbis (Coloniensis scilicet) praesidium ductis familiis, quemadmodum quatuor suorum gentilitiorum arma ex Chronico Coloniensi testantur.» Theodorus Petraeus, Cartusiae Coloniensis alumnus, in suis ad Chronicon Carthusiense Petri Dorlandi, quod e tenebris eruit typisque anno [Col. 0024A] 1608 vulgavit, elucidationibus ita observat: «Habuit vero (S. Bruno nimirum) parentes et genere et virtute inter Ubios cumprimis claros, ex illa nimirum nobilissima Romanorum prosapia oriundos, qui Agrippinae novam deduxere coloniam, quam etiamnum de Duro Pugno incolae indigitant.» Haec illi: ac posterior quidem, cum ambos S. Brunonis parentes nobilissima, quae de Duro Pugno dicitur, familia oriundos affirmet, sanctum tam ex parte patris quam ex parte matris e familia de Duro Pugno oriundum seu Hartefaustanum facit; prior vero, cum sanctum, nulla facta parentum ejus mentione, e familia de Hartenfaust, seu de Duro Pugno trahere originem, dumtaxat tradat, fueritne id ex parte patris, an matris, aut etiam an ex utriusque parte simul, non [Col. 0024B] definit.

31. Distinctius locuti fuere, qui ante Petraeum et Winheimium floruere, Petrus Blomenvenna et Stephanus Brolmannus, Ubiorum, qui medio circiter saeculo sexto decimo floruit, antiquarius, a Gelenio in opere de Coloniae Agrippinensis magnitudine ab ipso statim initio alibique non raro laudatus, quorum alter Sanctum ex parte patris, alter ex parte matris familia Hartefaustanum facit. Prioris verba, quae Vitae sancti, a se non admodum diu post annum 1515 typis Coloniensibus editae, hicque a nobis, ut jam supra monui, non recudendae, Prologo mox subdit, haec sunt: «Beatus Bruno, sacri Carthusiensis ordinis initiator, natione Teuthonicus, ex insigni [Col. 0024C] civitate Colonia, quae antiquitus Agrippina a Marco Agrippa, genero Octaviani, dicebatur, de parentibus tam genere quam virtute claris duxit originem. Imperator quippe Trajanus et senatus Romanorum nobiles illuc olim Romanos pro incolatu civitatis terraeque custodia direxerant; quibus matrimonialiter vicini nobiles conjungebantur. Ex quibus una tribus dicta fuit De Sapientibus, ex Romanis vero una appellabatur de Duro Pugno. De his ortus est beatus Bruno ex parte patris. Ex parte vero matris sanguinem traxit de tribu nobili Romanorum, de Parva Cogitatione nuncupata, ex familia, quae postmodum de Rubro Stessen dicta est.»

32. Posterioris vero, quae hic, teste Morkensio, de nobilibus sancti natalibus interrogatus, reposuit [Col. 0024D] ista: «Aimilius seu Sapiens cognominatus fuit S. Bruno, ex Colonia Agrippinensi oriundus ex patre de familia Romana-Francica et patricia Aimilia et Sapientum (Vonden Weisen) quae tradux et causa cognominis est; ac matrem habuit patriciam ex Catonum familia, quae vernaculo Francico idiomate (Vonder Hartenfaust) de Duro Pugno vocata est, cum esset Catonum sub Ubio-Romanis; aviam maternam ex patricii Aimiliorum (Vonden Cleingedancken) de Parva-Cogitatione Francis; proaviam ex hujus quadam traduce familia de Rubea-Stessa (Vonder Roder-Stessen.) Cum longius descendisset linea, matrimonia contracta sunt, et ex hac quidam eques egregiis facinoribus in Cruciada regum dono capite Aethiopis coronato scutum auxerat.» Ita Blomenvenna [Col. 0025A] et Brolmannus, quorum alter praeterea sanctum ex parte matris Stessenum, alter ex parte patris Aimilianum facit; an omnia autem et singula (quod absit! ut putem) tum Brolmanni, tum Petraei, Blomenvennae et Winheimii asserta, verbis jam recitatis inclusa, veritati consonent, examinare hic non lubet, sed tantum, an sanctus ex nobilissimis, quae verbis recitatis nominantur, familiis, ac praecipue an ex Hartefaustana, cui eum scriptores quatuor laudati unanimi consensu attribuunt, oriundus recte asseratur.

33. Ac Petraeus quidem, et Winheimius, nullum plane, quo Hartefaustanam sancti originem probent, monumentum antiquum laudant, nedum adducunt in medium. Nec melius firmat Blomenvenna, quae [Col. 0025B] de Hartefaustano sancti ex parte patris, Stesseno vero ex parte matris ortu memoriae prodit. Quod autem ad Brolmannum pertinet, ea quidem hunc, quae de sancti genere profert, e domus, a Gelenio, de Coloniae Agrippinensis Magnitudine lib. III, syntagmate 19 memoratae, quae ad Rubeam Stessam dicitur, quaeque, quod in ea Sanctus progenitus feratur, sacram ejus imaginem, portae affixam, praefert, monumentis antiquis eruisse, Morkensius in ms., quam jam supra laudavi, Chronologico-diplomatica de S. Brunone Diatriba affirmat; verum quae qualiave haec sint, non edicit. Ad haec ipsemet quidem Brolmannus, quo, quod Sancto attribuit, genus probet, apud Morkensium scribit: «More nobilium [Col. 0025C] Germanorum habuit (videlicet S. Bruno) quatuor insignia, quibus illustre genus suum familiamque ostenderet ac propugnaret, 1. De Sapientibus (Von den Weisen) qui habuerunt caeruleum leonem in candido campo salientem; 2. De Duro Pugno (Von der Hartefaust) qui scutum album ornaverunt duobus brachiis rubeis et cancellatis, manu in modum pugni contracta, quasi ad luctam; 3. De Parva-Cogitatione (Von den Kleingedancken), quibus clypeus erat rubeus cum nivea trabe, contorta per ambages; 4. De Rubea-Stessa (Von der Roder-Stessen), quorum clypeus in campo rubeo habebat duas trabes contortas, et hinc inde duo Aethiopum capita coronata.»

34. Verum gentilitia insignia, quae hic Brolmannus [Col. 0025D] memorat, quaeque una cum sancti imagine etiam Vita, a Blomenvenna conscripta penesque me exstans, ad calcem exhibet, propria fuisse S. Brunoni, seu ei ob genus, ex quo ortus esset, competiisse, nulla ratione verosimile apparet. Etenim gentilitia, qualia memorat Brolmannus, nuncque in usu sunt, insignia tum primum, cum Christiani, quod demum sub finem undecimi, ac initio duodecimi saeculi factum, bellum sacrum in Oriente contra infideles suscepere, sunt oborta, ut Muratorius tom. IV Antiquitatum Italiae col. 689 et seq. e variis auctoribus recte docet; Bruno autem, uti ex infra dicendis patescet, omni dubio procul ante annum 1050 natus est, ut proin hujusmodi insignia nec parentibus ejus, nec ipsimet competierint. At vero Commentarios [Col. 0026A] Rerum civilium, quos Brolmannus, Res Colonienses illustrans, composuerit, apud Morkensium laudari etiam invenio; quare cum in hisce, generi, quod Sancto attribuit, probando accommodata forsan abs illo suppeditari putarem, nec tamen Commentarios illos, uti nec antiqua, ut jam innui, domus, ad Rubeam Stessam dictae, monumenta, ex quibus, quae de sancti genere Brolmannus tradit, eruere hic potuerit, ulla ratione nossem, Coloniam litteras dedi, quibus ab Augustino Aldenbruck, Societatis nostrae sacerdote, petii, ut, si quid, quod ad Hartefaustanum aliudve sancti genus demonstrandum conduceret, vel de monumentis illis, vel de Brolmanno scriptisque ab eo Commentariis, vel etiam de familia familiisve, ex quibus Sanctus oriundus ab hoc [Col. 0026B] scriptore asseritur, compertum haberet, indagandove assequi posset, totum id ad me scribere dignaretur.

35. Ac petitioni apprime sane satisfecit vir, de Museo nostro optime meritus, datis hunc in finem ad nos duabus epistolis, in quarum prima de Brolmanno quidem scriptisque ab eo Commentariis ita loquitur: «Magnam is operam in colligendis urbis (Coloniensis nimirum) monumentis antiquis posuit, sed nihil ex iis publici juris factum praeter Epideigma, continens tabellas diversas aeri incisas et Praefatione aut dedicatione in aversa parte inscriptas. Ejusdem rerum civilium Commentarii mss. ubi lateant, Superi norint; crediderim ego inter amicos et haeredes ab ejus obitu divisos, meque ante XXII [Col. 0026C] annos librum illius primum, qui de Ubiorum origine et antiquis sedibus, apud P. Hartzheimium P. M. vidisse;» de genere vero seu familiis, ex quibus Sanctus originem traxisse traditur, sic scribit: «Quod ad splendorem generis S. Brunonis demonstrandum faciat, nihil aliud superest, quam constans traditio et fama publica. Certum quidem est, familias illas (a Brolmanno supra memoratas) hic Coloniae floruisse, prout plurima testantur monumenta, quae in variis aedibus tum sacris, tum profanis etiamnum visenda supersunt una cum eisdem scutis ac tesseris gentilitiis, quae Morkensius, Brolmannus, Gelenius adducunt. At nullo sat firmo documento praeter traditionem praedictam commonstrare huc usque possum [Col. 0026D] ex iisdem familiis ortum fuisse S. Brunonem.»

36. Quod porro ad domus, in qua Sanctus Coloniae Agrippinae natus fertur, monumenta antiqua, ex quibus, quae de Brunonis genere tradit, Brolmannus hauserit, jam pertinet, «Domum, inquit, quae primis eum (S. Brunonem nimirum) cunis excepit, ante dies aliquot denuo adii; at veterem illam et antiquissimi operis, quam adolescens saepe, deinde hic loci politioris litteraturae magister iterum perlustraveram, frustra in moderna ad saeculi hujus genium annis abhinc aliquot composita requisivi.» Ac deinde, interpositis nonnullis, quae, cum de gloria sancti posthuma tractabo, opportunius describentur, Hunc in modum prosequitur: «A quibus (domus, in qua Sanctus natus dicitur, dominis ac inquilinis) et [Col. 0027A] fenestris antiquis novae substitutae sunt, parum pensi habitis scutis et inscriptionibus, quae in antiquis, ut nullus dubito, licuisset reperire. Supra portam visitur S. Bruno, et in tabulato superiore cubiculi (quod scilicet Brunonem inhabitasse volunt) cernitur idem Sanctus, scutis quatuor (illis videlicet, quae Brolmannus supra memorat) circumdatus. Sed opus illud ducentos et quinquaginta annos aetate sua vix reor excedere.» Et quatuor quidem, quod hic monendum, scuta illa e Blomenvenna aut Morkensio, apud quos exstant, aeri incisa lectori exhibiturus hic fuissem, si e familiis, quarum sunt, genus ducere S. Brunonem, ulla ratione constaret. Verum rem secus habere, ex dicendis magis magisque patescet.

37. Laudatus Augustinus Aldenbruck verbis [Col. 0027B] proxime recitatis etiam adjecerat, sese, quo certiora ad me perscribere posset, curaturum praeterea, ut, an quidquam, nobili S. Brunonis generis definiendo aptum, in tabulariis publicis, quae Coloniae die schrein, scrinia appellantur, fortassis inveniretur, ab amicis, quibus ea, data occasione, aperienda scrutandaque sperabat, certior redderetur; cum autem id factum fuisset, secundam e duabus supra dictis scripsit epistolam, hisce maxima ex parte verbis conceptam: «Amicorum ope consecutus sum, ut in praecipuis id genus (quae Coloniae scilicet die schrein, scrinia vocantur) tabulariis vetustiores chartae omnes, quae De Rubea-Stessa agebant, perlustratae sedulo fuerint atque excussae; sed nihil ex iis erui aliud potuit, quam ab annis [Col. 0027C] sexcentis et amplius praecipuae nobilitatis urbicae duo fuisse stemmata, quorum unum nomine Alborum, alterum Rufforum insignitum fuerit. Verum frustra hisce e chartis familia et liberi petuntur, cum in antiquissimis sola deprehendantur nomina Alborum seu de Albis et Rufforum, sequiori deinde aevo additum subinde reperiatur unius alteriusve filii nomen in hunc fere dumtaxat modum: Superne De albis; infra Hilliger, etc., filii. Ex quibus id unum confici existimem, S. Brunonem a parente potius nomen de Albis, Von den Weisen, quam Aemili aut Sapientis, prout Brolmannus ex recensione Morkensii censuit, aut potius auguratur, traxisse.»

38. Atque haec sunt, quae laudatus Augustinus Aldenbruck ad quaesita, a nobis sibi proposita supraque [Col. 0027D] expressa, rescripsit; ex illis autem pro Hartefaustana Aimilianave Sancti origine determinanda nihil omnino potest erui. Primo enim, cum quo loco modo Rerum civilium Commentarii, a Brolmanno scripti, lateant, sese ignorare, num. 35 prodat, sitne in iis, unde hic auctor assertum a se Sancti genus probet, quid comprehensum, relinquitur aeque ac ante incertum; quod autem ad scuta et inscriptiones, in antiquis domus Stessanae, quae S Brunoni natalis perhibetur, fenestris expressa pertinet, saeculo ea quinto decimo, aut etiam ipsa imagine, quae S. Brunonem, quatuor scutis gentilitiis, a Brolmanno supra enumeratis, circumdatum, in superiori cubiculi, quod Sanctus inhabitarit, tabulato repraesentat, quaeque (adi num. 36) ducentorum dumtaxat et quinquaginta [Col. 0028A] circiter annorum videtur, aetate fuisse superiora, nullo plane, quantum scio, argumento potest probari; ut proinde, etsi etiam iisdem, quod tamen neutiquam constat, clarissime Hartefaustanam Aimilianamve Sancti originem fuisse expressam daretur, certa tamen haec propterea, ut consideranti patebit, minime evaderet, Quare cum nec ex publicis, uti laudatus Aldenbruck num. praecedenti indicat, civitatis Coloniensis tabulariis, nec ex aliis, quod sciam, obviis notae auctoritatis aetatisque monumentis ullo modo confirmetur, restat, ut in solo num. 35 allegata publica fama constantique traditione sit fundata, ac proin ut plane sit incerta, cum traditio, quae testimoniis a re, circa quam versatur, trium ut minimum saeculorum spatio remotis, dumtaxat fulcitur, fidem [Col. 0028B] indubitatam, uti ex se patet, facere non possit, talisque sit, uti ex jam dictis liquet, Coloniensium de Hartefaustana Aimilianave Sancti origine traditio.

39. Nec est, cur ex Gelenio de Coloniae Agrippinensis Magnitudine lib. III, syntagmate 19 et Brolmanno apud Morkensium opponas, domum, quae ad Rubeam Stessam hodieque dicitur, ad S. Brunonis, qui et in ea natus sit, parentes pertinuisse, ac proin horum saltem alterum e familia Hartefaustana, Stessanae cognatione jam tum conjuncta, exstitisse; praeterquam enim quod illud sola traditione, quae mox dicta praestare non videtur, innitatur, qui, quaeso, probabis, domum illam (quod tamen, ut inde quidquam eliciatur, requiritur) aut fuisse, antequam ad Sancti parentes pertineret, a Stessanis, a quibus [Col. 0028C] et nomen tunc acceperit, possessam, aut, si possessa ab hisce jam tum fuerit, ad Sancti parentes cognationis, quae hos inter et illos intercederet, causa transiisse? Ad haec Gelenii, qui similia credidisse potest, auctoritas, ut eadem pariter credam, minime sufficit; hic enim scriptor, quod etiam fere, ut modo intelligo, de Brolmanno dicendum, quaecumque ad Ubiae gentis magnitudinem facerent, promiscue, nullo discrimine, delectu nullo habito, corrasisse dignoscitur. Omnibus itaque accurate perpensis, Hartefaustanusne familia Sanctus, seu potius, ut generatim loquar, quo determinato illustri genere natus sit, deficientibus, quibus id tuto assignetur, monumentis antiquis satisque idoneis, plane est dubium; ut Surius sane in ejus Vita, contra ac a [Col. 0028D] Blomenvenna, e quo hanc, ut dictum, partim composuit, fieri videbat, a definienda nobili Sancti origine prudenter abstinuerit, eumque parentes habuisse et genere et virtute claros, num. 1 dumtaxat scripserit. Blomenvennam nihilominus, quam Surium Ferdinandus princeps elector Coloniensis, seu potius qui datam hujus nomine anno 1624 ad clerum Coloniensem de celebranda S. Brunonis festivitate epistolam encyclicam, quam integram Gloriae posthumae intexam, scripsere, sequi maluerunt, hisce hi ea verbis usi: «Sanctus Bruno, magnum Ecclesiae decus et ornamentum, civis Coloniensis, Coloniae nobili Hartenfaust familia natus et educatus.» Verum hi tantae auctoritatis, uti per se liquet, esse non possunt, ut hic audiendi sint.

[Col. 0029A] 40. Idem etiam de Hieracensi (fuerit hic haud dubie, uti ex Ughello tom. IX Italiae Sacrae de episcopis Hieracensibus colligo, Octavianus; anno 1591 vita functus) episcopo dicendum, qui, ut Severus a Neapoli apud Surianum in illustrata Sancti nostri Vita pag. 86 testatur, in collecto a sese archiepiscoporum Rhegiensium in Calabria Catalogo, cui post Arnulphum S. Bruno, tanquam electus ecclesiae hujus praesul, inseritur, fuisse hunc e familia Alcuina seu Alchanirina natum, memoriae prodit. Quibus enim e monumentis Catalogum illum collegit Octavianus? An ex antiquis? Id quidem cum Suriano loco cit. crediderim. Ast an etiam ex tam antiquis, ut fidem indubiam ex sese facere fuerint nata? Id enim vero nec Surianus affirmat, nec absque fidei [Col. 0029B] minime suspectae testimonio facile in animum induxero. Ut ut sit, certe Ughellus, a quo tom. IX Italiae in archiepiscoporum Rhegiensium Catalogo post Arnulphum S. Bruno, tanquam electus hujus in sedem illam successor, pariter recensetur insignique praeterea elogio ornatur, nullam plane de Alcuina seu Alchanirina sancti origine mentionem facit. Atque haec de Brunonis genere, quod nemo facile definiat, dicta sufficiant; ad solum ejus natale sermonem modo converto. Qui unanimi consensu, Sanctum nobili genere ortum, iidem, in Germania Coloniae Agrippinae etiam natum, omnes ejus asserunt biographi. Et sane hanc eorum assertionem veritati esse apprime consonam, satis liquet vel ex solo primorum [Col. 0029C] quatuor Carthusiae Majoris Chronico, ante annum, ut jam docui, 1137 concinnato, fideque dignissimo, quod in S. Brunonis elogio, num. 7 huc transcripto, opportune ad institutum praesens ita habet: «Magister Bruno, natione Teutonicus, ex praeclara urbe Colonia parentibus non obscuris natus . . . , eremum Carthusiae fundavit.»

41. Accedit porro Sigeberti Gemblacensis, anno 1113 e vivis sublati, quae iisdem fere verbis solum Sancti natale Coloniae Agrippinae collocat, Chronographia, uti etiam Petrus venerabilis, anno 1156 vita functus, qui magistrum Brunonem lib. II Miraculorum, cap. 28, Coloniensem appellat. At vero Sanctus noster a duobus scriptoribus sibi coaevis, quorum alter Chronicon Malleacense, a Labbeo [Col. 0029D] tom. II Bibliothecae novae mss. editum, alter Fragmentum Historiae Franciae a tempore Roberti ad mortem Philippi I regis, a Chesnio tom. IV Scriptorum Franciae insertum, conscripsit, Remensis etiam appellatur. Amborum verba huc transcribo. Prioris tom. Labbei cit., fol. 205 haec sunt: «Fulbertus docuit Berengarium, canonicum sancti Martini. Qui item Brunonem Remensem et alios multos haeredes philosophiae reliquit;» posterioris tomo Chesnii itidem cit., fol. 89 ista: «Hoc tempore tam in divina, quam in humana philosophia floruerunt Lanfrancus Cantuariorum episcopus, Guido Langobardus, Maingaudus Teutonicus, Bruno Remensis, qui postea vitam duxit eremiticam.» Ad haec inter funebres Sancti titulos duo occurrunt, quorum altero, [Col. 0030A] inter edendos trigesimo secundo, Bruno expresse Gallicus vocatur, altero Gallus, fuisse, sat aperte innuitur. Prior, qui ecclesiae S. Mariae Carnotensis scholarium est, sic habet:

42. Hinc porro, cum praeterea Gallum fuisse S. Brunonem, alii etiam ejus, quos hic recensere, [Col. 0030B] operae pretium non est, Tituli funebres indicare videantur, non nemo forte existimabit, e Gallia eum fuisse oriundum, nec Coloniae Agrippinae, sed Remis natum; verum cum monumenta antiqua non collidenda, sed, si fieri queat, componenda inter se sint; Sanctus autem alia etiam quam ortus ratione Gallus, aliaque item quam nativitatis, Remensis dici potuerit, reipsa id ita in Chronico Malleacensi, allegato e Chesnio Fragmento historico Titulisque funebribus factum esse, credendum est, ne alioquin monumenta haec antiqua pugnare dicenda sint cum antiquissimo quatuor primorum Carthusiae Priorum Chronico seu excerpto ex hoc Sancti elogio, quod nullo plane modo, utpote Brunonem natione Teutonicum et Coloniae Agrippinae natum, disertissime docens, veritati consonum [Col. 0030C] potest intelligi, nisi reipsa hic Coloniae Agrippinae natus sit. Sanctus itaque Remensis quidem a Chronici Malleacensis dictique Fragmenti historici scriptoribus dictus fuerit, quod hisce non tam ex patria, quam ex studiis, quibus Remis tum discendo, tum docendo diutissime vocaverat, et ex dignitatibus, quas ibidem obtinuerat, notus esset; pro gallo vero in Titulis funebribus habitus fuerit vel simili fere de causa, vel quod in Gallia potissimum educatus fuisset; quod postremum eo minus rejiciendum est, quod in Titulo funebri 115, qui S. Mariae Tornacensis est, Coloniae natus et in Gallia educatus dicatur. En illum:

43. Atque ita, omnibus rite expensis, S. Brunonem Coloniae Agrippinae natum esse, extra omnem controversiam arbitror; verum multum abest ut annus ejus natalis tam certo definiri queat. Hunc interim post annum Christi 1050 Bailletus ad 6 Octobris col. 83 collocat; ast eumdem decem ut minimum annis maturandum, Historiae litterariae Franciae Scriptores tom. IX, pag. 233, aliique plures observant; et recte quidem, ut vitae, a Sancto ductae, series ostendit. Etenim S. Bruno, uti infra ostendam, occasione turbarum, quas in Ecclesia Remensi Manasses archiepiscopus excitarat, anno 1076 aut sequenti scholarum, quam in hac gerebat, praefecturam [Col. 0031A] dimisit; quod proinde, si post annum demum 1050, ut Bailletus vult, natus sit, anno aetatis suae vigesimo quinto aut certe vigesimo sexto fecerit. Quare, cum simul, antequam hoc faceret, multis jam annis, ac proin duodecim saltem aut quindecim, scholas Remenses rexisset, censequens erit, ut celeberrimarum harum scholarum praefecturae jam inde ab anno aetatis suae duodecimo, aut ad summum quinto decimo, quod nemo sanae mentis admittet, fuerit admotus. Brunonem autem multis annis scholarum Remensium praefecturam, priusquam hanc abdicaret, gessisse, ex iis, quae Marlottus Historiae metropolis Remensis lib. I, p. 115 scribit, simulque ex iis, quae de anno, quo Sanctus praefecturam illam dimisit, jam dicta sunt, dilucide consequitur: [Col. 0031B] Brunonem enim scholarum Remensium caput seu rectorem jam inde ab anno 1056 constitutum a Gervasio archiepiscopo fuisse, loco cit. is scriptor tradit, nec multum a vero eum aberrare, ex infra dicendis de tempore, quo Bruno Remis docere primum inceperit, dilucide patescet. Sanctum interim Remensibus scholis diu praefuisse, aliunde in antecessum nunc probo. Atque ad hoc quidem opportune hic succurrit, qui e funebribus Sancti Titulis septuagesimus tertius est supra centesimum. In hoc enim Nolienses monasterii S. Vincentii canonici Regulares, qui, «visa schedula, quae Brunonis incomparabilis philosophi obitum patefecit,» ingemuere, diu hunc Remensium scholarum praefecturam gessisse, disertis verbis affirmant, ita loquentes: «Bruno . . . veram [Col. 0031C] scientiam et prudentiam liberalium artium, nec non caeteras Cardinales virtutes habuit et servavit, quas in bono fine consummavit. Dudum siquidem ecclesiae sedis Remensium summus didascalus, utpote in psalterio et caeteris scientiis luculentissimus, et columna totius metropolis diu exstitit.

44. Ad haec Sanctum, cum Remensium scholarum praefectura sese abdicavit, non viginti quinque dumtaxat aut viginti sex annorum, quod, ut dictum, ex Bailleti opinione consequitur, sed provectioris aetatis fuisse, in Vita Urbani II papae, Mabillonii et Ruinartii Operum Posthumorum tom. III inserta, pag. 6 et 7 posterior e binis hisce scriptoribus efficacissime e variis funebribus Sancti nostri Titulis probat. Verba [Col. 0031D] ejus proinde, Titulos simul, e quibus partim haec deprompta sint, suo singulis numero apposito, designans, huc transcribo. Sic habent. «Hunc (S. Brunonem videlicet) «Gemmam sophiae» appellant (Titulo 74) canonici sanctae Mariae Blesensis; «Lucem ecclesiarum» (Titulo 82) monachi Bellovacenses sancti Luciani; «Clarissimum sophistam» (Titulo 107) Miciacenses sancti Maximini; «Doctorem doctorum» (Titulo 77) Bernacenses; «Magistrorum decus, remigium turbae Remensis» (Titulo 109) Parisienses sanctae Mariae Majoris ecclesiae canonici; hunc «Doctrinae praebuisse undam gentibus et cleris,» aiunt (Titulo 114) sancti Gervasii Valesienses; «Cunctos superasse toto in orbe magistros» (Titulo 64) sancti Timothei Remenses; [Col. 0032A] «Ejus doctrina tot factos esse sapientes, quot mens nescit» (Titulo 131) sanctae Mariae Spulingenses; et monachi sancti Nicolai Andegavensis, «Ejus doctrinam toto fulgere in orbe,» unde ejus «Sequaces» esse optant (Titulo 78) canonici cathedralis ecclesiae sanctae Crucis Aurelianensis. Nimius essem in caeteris ejus elogiis recensendis. At omittere non licet canonicorum Andegavensis ecclesiae cathedralis sancti Mauricii testimonium, quo Brunonem asserunt magistrum fuisse non puerorum aut minorum clericorum, sed virorum gravium et jam doctorum, qui sub eo divina, id est, Theologiam addiscebant. Quod sane arguit, eum jam tunc maturae aetatis fuisse, cum Remis ante suum secessum doceret.»

45. Ita ille, qui deinde e canonicorum ecclesiae [Col. 0032B] cathedralis Andegavensis Titulo, qui inter recudendos locum 166 tenet, versibus aliquot, qui sic habent:

46. Verum quanto quidem citius id evenit? Zanotti (adi num. 26) in contexta a se Sancti Vita pag. 3 duo affert e Calabriae monumentis, quae laudat, testimonia diversa, quae S. Brunonem nonagenario majorem obiisse, produnt. Alterum, quod Epigramma vocat, quodque speluncae, in qua Sanctus in Calabria habitarit, fuerit inscriptum, duobus constat his versiculis:

47. Et vero ipsemet Zanotti ms. illud, ut ut antiquissimum, magni aut fecit: etsi enim etiam, quo ab errore chronico quantum ad annum Christi 1102, cui Sancti obitum illigat, habeatur immune, Christi annos in illo ab Incarnatione, prout haec Nativitatem praecessit, numerari affirmet, recitatis tamen, quae jam huc transcripsi, binis testimoniis, mox subdit, probabile non esse, Sanctum ad tantam, quanta in hisce asseritur, aetatem pervenisse, additque etiam, id ita idcirco sibi videri, quod non appareat, [Col. 0033C] qui is in aetate tam provecta (sic enim anno 1084, quo ex dicendis Carthusiae eremum primum ingressus est, sextum supra septuagesimum aetatis suae annum jam egisset) austerum adeo, quale tum in Carthusia Majori, tum in Calabria duxit, vitae genus ducere, labores et aerumnas, itinerumque, quibus se dedit, incommoda sufferre potuisset. Ita fere quantum ad substantiam Zanotti, et recte sane. Atque hinc est, cur et eorum, qui Sanctum anno 1020 natum statuunt, opinio mihi displiceat: in hac enim ille, cum anno 1084 in Carthusiae eremum secessit, annorum quatuor supra sexaginta exstiterit; qua pariter aetate rigidissimae gravissimisque incommodis obnoxiae vitae, quam tunc primum fuerit amplexus, ducendae [Col. 0033D] fuisse parem, minus credibile apparet.

48. Quapropter cum Sanctus equidem, ut supra ostensum, major, quam viginti quinque aut viginti sex annis, cum anno 1076 aut sequenti Remensium scholarum praefectura sese abdicavit, haut dubie exstiterit, nativitas ejus circa annum 1030 aut paulo serius hunc annum inter et annum 1040 collocanda videtur. Ita enim, cum in Cartusiam secessit, annorum dumtaxat quinquaginta circiter exstiterit; qua aetate plures fuisse et adhuc reperiri viros, vegetos adhuc ac robustos, durissimisque laboribus ferendis idoneos, experientia habetur compertum. Ita etiam poterit intelligi, qui factum sit, ut Bruno, cum Remensium scholarum praefecturam anno 1076 aut sequenti dimisit, hanc jam dudum, id est, annis [Col. 0034A] quindecim circiter, ut supra dictum, aut saltem duodecim, imo jam inde ab anno 1056, si Marlottus loco supra cit. recte notet, gessisset, eamque, qua tunc inclaruisse, a Guiberto de Novigento, auctore coaevo infra saepissime laudando, diserte asseritur, variisque in Titulis funebribus supra citatis innuitur, nominis celebritatem jam acquisivisset. Et sane Sanctum, cum Carthusiae eremum est ingressus, quinquagenarium circiter aut eo etiam paulo majorem fuisse, ac proin tempore jam assignato natum esse, utcumque etiam suadet modus, quo de eo, veluti de viro longe gravissimo, aetatisque plane mature, sermo fit tum in variis Titulis funebribus supra laudatis, tum in vita S. Hugonis, Gratianopolitani episcopi, apud nos tom I Aprilis inserta, in qua [Col. 0034B] auctor synchronus Guigo, quintus Carthusiae Majoris prior, num. 11 de S. Brunone, ad sanctum hunc episcopum paucis diebus, antequam Carthusiam ingrederetur, veniente, ita loquitur: «Adest magister Bruno, vir religione scientiaque famosus, honestatis et gravitatis ac totius maturitatis quasi quoddam simulacrum.»

49. Accedit, in diversis ecclesiis jam tum, cum Sanctus anno 1084 in eremum secessit, celebres floruisse viros, quos hic discipulos habuisset, hosque inter Odonem de Castellione, qui anno 1088 ad summum pontificatum fuit evectus, nomenque Urbani II assumpsit. Nec hic praeterire possum antiquum Carthusiae Montis Dei in Picardia codicem, in quo S. Bruno septuagenarius obiisse legitur, ut [Col. 0034C] Jacobus Martinius, Carthusiae hujus alumnus, apud Morkensium in ms. hujus Chronologica-diplomatica de S. Brunone Diatriba, § 1 testatur; si enim codex ille recte notet, Sanctus utique, utpote anno 1101 vita functus, anno circiter 1030 natus fuerit. Verum cum de codicis illius aetate nihil vel a Martinio, vel a Morkensio additum inveniam, rem alio adhuc argumento, quod mihi omnium validissimum apparet, juverit firmasse. Sanctus verosimiliter, uti infra probabo, ante annum 1050 Berengario in philosophia magistro usus est; quare cum hanc verosimillime non prius exceperit, quam cum septemdecim circiter annorum esset, hique ab anno 1050 ordine retrogrado computati deducant ad annum circiter 1030, [Col. 0034D] Sanctum circa hunc ipsum annum natum esse, consequitur. Atque hinc precipue simulque ex aliis supra in medium adductis probabilissimum sane apparet, Sanctum anno circiter 1030 aut paulo serius hunc annum inter et annum 1040 natum esse; quod cum sufficienter modo probatum putem, ad alia progredior.

Blomenvenna in contexta a se Vita de Sancto, adhuc puero, ita loquitur: «Hujus a cunabulis mater sapientia lactabat infantiam, et semper in profectu aetatis proficere ad meliora edocuit. Hic [Col. 0035A] etiam, dum puer esset, nihil puerile gessit in opere, sed quasi futurae religionis speciem ostentans, plurium monachorum institutor a Domino parabatur. Sortitus est autem a Domino animam bonam, laudabilem indolem, ingenium docile, memoriam tenacem, voluntatem affectuose inclinatam ad optima.» Eadem in edenda Sancti Vita habet Surius, a Blomenvenna, quem hic quantum ad substantiam ad amussim expressit, in verbis, quibus utitur, dumtaxat diversus. Atque haec quidem omnia, etiamsi expresse vel scriptoris vel monumenti antiqui testimonio confirmari haud queant, verosimillima universim apparent; quod vero nominatim ad eximias, quibus Sanctus adhuc puer effulserit, animi dotes pertinet, veritati sane id esse consonum, subsecuta [Col. 0035B] ejus per totam vitam gesta dubitare non sinunt, luculenterque ex dicendis patescet. Verum enimvero leviora haec sunt; graviora longe, difficultatibusque pene inextricabilibus implicata modo sequuntur. Blomenvenna verbis, proxime ex eo jam recitatis, haec subdit: «Verum scholis Parisiensibus traditus, liberalibus artibus imbuendus, ultra coaevos proficiens et inter primos philosophos habitus scholarum magister est effectus.» Sanctus ergo secundum Blomenvennam, cui Surius etiam consonat, litteris liberalibusque artibus Parisiis, celeberrima Galliarum civitate, fuerit imbutus.

51. Ac Sanctum quidem litteris operam daturum Colonia Agrippina Gallias petiisse, apud omnes in confesso est, nec ulla ratione potest revocari in dubium, [Col. 0035C] uti ex dicendis quisque facile intelliget. Verum quaeri hic potest, qua aetate Gallias adierit, num nullam ante in patria litteris operam navarit, num praevie S. Cuniberti canonicum non egerit, et num tandem vere Parisiensem urbem petierit studiisque suis consecrarit. Et primo quidem Brunonem in patria, antequam in Galliam proficisceretur, litterarum Grammaticaeque rudimentis fuisse imbutum, verosimillimum apparet: verum an altioribus etiam scientiis? Id sane, dum locum, quo ibi Bruno studuerit, assignant, innuere videntur Historiae litterariae Franciae Scriptores tom. IX, p. 233. Etenim hic Sanctum non tantum in collegiata S. Cuniberti ecclesia, et litteris tam divinis quam humanis optime imbutum, et magna cura educatum fuisse, scribunt, [Col. 0035D] verum etiam citant in margine Labbeum Bibliothecae Novae tom. I, p. 638, seu Sancti nostri elogium, ex hoc Labbei loco num. 7 huc transcriptum, in quo tamen ad eorum propositum nihil occurrit, quam «litteris tam saecularibus quam divinis valde munitum fuisse Brunonem;» quae elogii verba, ut consideranti patebit, intelligenda praecipue sunt de altioribus scientiis Philosophia et Theologia, quas Sanctus aliquando calluerit, quasque interim eum Coloniae, antequam Gallias adiret, non didicisse, ex aetate minus provecta, qua tunc fuisse, infra probabitur, certum apparet. Quod autem ad locum, quo Sanctum Coloniae educatum litterisque imbutum [Col. 0036A] aiunt, hunc etiam Sancti apud Labbeum elogium neutiquam exprimit.

52. Oportet ergo, ut scriptores illi, quae loco cit. de re illa litteris mandarunt, unice hauserint et prolixa, quam ibidem pro se una cum Sancti elogio dumtaxat citant, quamque Mabillonius Musei Italici tom. I, part. II, pag. 119 et seqq. exhibet, Manassis archiepiscopi Remensis Epistola, ad Hugonem Diensem, Sedis Apostolicae in Gallia legatum, data, in qua ita loquitur: «Bruno nec noster clericus, nec noster natus aut renatus est, sed sancti Cuniberti Coloniensis, in regno Teutonicorum positi, canonicus est.» Et sane Sanctus, quem ex hisce Manassis verbis Coloniae in collegiata S. Cuniberti ecclesia canonicum fuisse, constat, verosimillime etiam, ex parte [Col. 0036B] saltem, et in hac educatus, et litteris fuerit excultus, si modo jam inde ab eo tempore, quo in Galliam sese nondum contulerat, Coloniaeque juvenis adhuc degebat, Cunibertinis canonicis fuerit adscriptus. Verum sunt, qui sanctum tum demum, cum anno circiter 1076 aut sequenti improbis Manassis archiepiscopi moribus Remos deserere fuisset coactus, canonicatu in collegiata S. Cuniberti Ecclesia donatum fuisse, contendunt, idque idcirco quod Sanctus anno 1079, quo praefatam epistolam Manasses scripsit, Cunibertinae Ecclesiae canonicus ratione obtenti in hac in adolescentia canonicatus vocari nequivisset, cum tunc beneficio hujusmodi, utpote a pluribus jam annis Ecclesiae Remensis canonicus factus, sese haud dubie abdicasset. Res sane mihi sat verisimilis [Col. 0036C] apparet.

53. Attamen fieri potest, ut Manasses locutus fuerit de Sancto, veluti de Cunibertinae Ecclesiae canonico, quod, etsi non amplius tunc, aliquando tamen in hac canonicatum obtinuisset, eumque, utpote pravis suis moribus contrarium, pro canonico Remensi habere ex odio nollet; quod ut facilius credi queat, faciunt, quae jam recitatis proximo subdit, haec verba: «Cujus (Brunonis nimirum) societatem non magnopere affectamus, utpote de cujus vita et libertate penitus ignoramus; et quia, quando apud nos fuit, multis beneficiis a nobis in eum collatis, male et nequiter tractati sumus.» Ita quippe, ut Sancto apud Sedis Apostolicae legatum invidiam [Col. 0036D] conflet, Manasses hic loquitur. Ad haec Sanctus a Cunibertino canonicorum collegio, in quo primum vitae, ad canonum praescriptum exigendae, sese dederat, Cunibertinus canonicus, etsi ad aliud canonicorum collegium jam transiisset, dici forsan adhuc potuerit, quod pro tempore, quo Remis versaretur, possessi in Ecclesia Cunibertina canonicatus fructibus dumtaxat renunciasset, ipso interim canonicatu canonicique Cunibertini titulo retento, ut ad hunc, si quando Remensi excidisset, redire potuisset. Duo certe diversa hunc in modum, maxime si legitima, ut fieri potuit, auctoritas intervenerit, beneficia possidendo in canones peccaturus Sanctus fuisse non videtur. Hisce itaque consideratis, eorum opinio, [Col. 0037A] qui Brunonem, antequam Gallias adiret, Coloniae in collegiata S. Cuniberti ecclesia canonicum exstitisse, autumant, non omnino improbabilis apparet, ac proin Historiae litterariae Franciae scriptores, dum sanctum, antequam Gallias peteret, et Ecclesiae Cunibertinae canonicum faciunt, et in hac fuisse educatum, affirmant, erroris indubitati arguere non ausim, licet interim contrarium aestimantium opinio probabilior appareat.

54. Et haec quidem probabilior multo erit, si ad id, ut Sanctus Ecclesiae Cunibertinae canonicus esse potuerit, provectior fuerit quam quatuordecim aut quindecim annorum aetas requisita. Sanctus enim, cum id circiter aetatis esset, aut adhuc junior, Colonia in Galliam litteras discendi ergo profectus jam [Col. 0037B] fuisse, Remisque studuisse videtur. Funebris enim Titulus, inter recudendos 56, quo S. Mariae Ecclesiae metropolitanae Remensis canonici Sancto parentarunt, sic habet:

55. Et vero Sanctum, qui, cum juvenis admodum, [Col. 0037D] ut dictum, Remis studuerit, verosimillime, antequam hoc faceret, nec Parisiis, nec in alia Galliarum civitate litteris operam dederit, politiori litteratura seu humanioribus litteris sese Remis excoluisse, ipsimet Historiae litterariae Franciae scriptores loco supra cit. non obscure docent, poesi illum aeque ibidem, quam aliis scientiis, ut aevi, quo vivebat, mos ferebat, incubuisse, asseverantes, ut verosimillime, dum pro scientiis, a Brunone Coloniae Agrippinae haustis, ejus apud Labbeum exstans elogium loco supra cit. laudant, minus ex hoc, quam verbis suis indicent, deductum voluerint, aut certe, quid ex eo consequeretur, minus perspexerint. Porro Sanctus tanto ardore tantoque successu humanioribus litteris seu linguae Latinae studio sese totum in celeberrima [Col. 0038A] tunc Remensi schola addixit, ut aliis in exemplum proponeretur. Ita ex ultimo, e duobus proxime huc transcriptis Baldrici, abbatis Burguliensis, versiculis colligendum videtur: «Bruno Latinorum tunc studii speculum.» Ad haec quantum Sanctus nominatim in poetica facultate progressum fecerit, sufficienter ostendit vel solum ab eo compositum atque tum alibi saepius, tum Parisiis a Judoco Badio cum caeteris sancti Viri Operibus anno 1524 excusum Paraeneticum ad coelestia capessenda Epigramma, utpote in cujus versibus, ut ut ad artem omnino non exactis, ea tamen, quam in aliis pene omnibus poetis saeculi XI, quo Sanctus floruit, frustra quaeras, et venustas et elegantia mirifice elucet.

56. Integrum id speciminis loco huc transcribo. [Col. 0038B] Sic habet:

57. Ac ad id quidem tres conjecturas adhibet diversas. Omnium postremam, cum tantum eo tendat, ut Sanctum Parisiis, quod infra dumtaxat discutiendum, docuisse probet, praetermitto, solumque duas reliquas examino. Harum posterior «petitur (verba sunt Bulaei) ex auctore anonymo, qui Historiam a Roberto ad mortem usque Philippi I perduxit, quique Brunonem novit aut nosse potuit. Ille autem iis eum accenset, quos prope certum est studuisse et docuisse Parisiis. «Hoc tempore,» inquit, nempe circa annum 1060, «tam in divina, quam in humana philosophia floruerunt Lanfrancus Cantuariensis episcopus, Guido Langobardus, Manigaudus Teutonicus, Bruno Remensis, qui [Col. 0039A] postea vitam duxit eremiticam.» Nemo autem dixerit, Viros illos docuisse Remis.» Ita ille, qui, quamquam Sanctum philosophiae Parisiis incubuisse, expresse non edicat, satis tamen id innuit, cum, Parisiis studuisse eum, prope certum esse velit, simulque, quo rem evincat, anonymi textum, quo Sanctus in philosophia floruisse, asseritur, in medium adducat. Verum unde, quaeso, Brunonem non alibi quam Parisiis philosophiae incubuisse, aut etiam scientiam hanc docuisse, certum esse potest?

58. Sane Brunonem philosophiam Remis docuisse, ex infra dicendis ac nominatim ex ipso, quod hic Bulaeus laudat, Fragmento historico verosimilius apparet, ut proinde contrarium sit incertum, debeatque vel hinc Bulaei conjectura, de philosophia a [Col. 0039B] Brunone Parisiis excepta, pro admodum incerta haberi; an vero de aliis, quos anonymus a Bulaeo adductus laudat, certior sit, aliis examinandum relinquo, et ad alteram scriptoris hujus conjecturam jam venio. «Haec est ex Chronici Malleacensis (verba iterum sunt Bulaei) manuscripto codice, qui servari dicitur Parisiis in bibliotheca Puteana, quique ab auctore conscriptus est circa annum 1160, et in lucem editus a Philippo Labbeo. In eo autem leguntur haec verba ad an. 996: «Gerbertus docuit Fulbertum, Carnotensem episcopum. Hic iterum Fulbertus docuit Berengarium canonicum S. Martini. Qui item Brunonem Remensem et alios multos haeredes philosophiae reliquit. Bruno quidem [Col. 0039C] perfectus philosophus et eremita apud Calabriam multorum monachorum Pater obiit in Christo.» At ubi Berengarius eum haeredem philosophiae reliquit? Certe ubi ipse docebat; at non legitur docuisse Remis, sed Turonis, et praesumitur docuisse Parisiis post mortem Fulberti Carnotensis praeceptoris sui. Itaque verisimile est, Brunonem eum (in philosophia nimirum) Lutetiae audivisse.»

59 Hactenus Bulaeus, contendens videlicet, non tantum Sanctum nostrum philosophiae placita Parisiis excepisse, verum etiam ibidem in hisce magistro usum esse Berengario, Turonensi S. Martini canonico, viro illo ex sparso haereseos suae, qua realem Corporis et Sanguinis Christi in Eucharistiae Sacramento praesentiam negavit, Calvinoque et ejus [Col. 0039D] sequacibus praelusit, veneno per omnem late Europam notissimo. Verum cum Berengarius (adi Historiae litterariae Franciae scriptores tom. IX, pag. 140) Parisiis docuisse nuspiam legatur, sitque proinde, uti ipsemet Bulaeus verbis recitatis satis indicat, an ibidem revera ille unquam docuerit, admodum dubium, cur Turonis hunc, ubi certe docuit, a Sancto in philosophia auditum fuisse, e recitatis Malleacensis Chronici verbis potius non intulit? Sane cum Berengarius, a Lanfranco variis disputationibus devictus, et a discipulis propterea desertus, Parisios et scholas dimittere, Turonasque repetere, ex ipsiusmet Bulaei opinione sub annum 1038 fuerit coactus, nequiit profecto Sanctum in philosophia ibidem habere discipulum, utpote qui tunc, anno [Col. 0040A] demum, ut docui, 1030 circiter natus, decimum aetatis suae annum nondum attigisset. Ruit itaque et altera, qua Parisiis a Brunone philosophiam fuisse exceptam, probetur, formata a Bulaeo conjectura. Et vero Sanctum non Parisiis, sed Remis vel Turonis philosophiae incubuisse, dicendum: Remis quidem, si Berengarius in scientia illa magister ei non obtigerit, Turonis vero, si obtigerit.

60. Ac horum quidem primum idcirco placet, quod Sanctum diu Remis studuisse et docuisse, et ex jam dictis et ex porro dicendis certum omnino sit; postremum vero, quod utique, si revera Sanctus, ut Chronicon Malleacense tradere videtur, in philosophia Berengarium audierit, factum id esse ibi, ubi hic docebat, verosimillimum appareat. Ut [Col. 0040B] itaque Remisne, an Turonis philosophiae placita Bruno exceperit, definiri utcumque queat, habueritne hic in philosophia Berengarium magistrum, est indagandum. Ac Sanctum quidem in philosophia magistro usum esse Berengario, mea est opinio, quam ut probem, primo eos, qui illi adversantur aut certe non favent, convenio. Marlottus, postquam Historiae metropolis Remensis tom. II, pag. 135 S. Brunonem dixit praeceptorem, in philosophia videlicet, nactum fuisse Berengarium, S. Martini Turonensis canonicum, statim addit, «si chronographo Malleacensi, Brunonis coaetaneo, credatur.» Mabillonius fidei professioni S. Brunonis, quam tom. IV Veterum Analect. pag. 400 edidit, annotationem hanc praefixit: «Deoduini epistolae propter [Col. 0040C] argumenti affinitatem subjicere visum est S. Brunonis fidei professionem, quam morti proximus edidit, damnata haeresi Berengarii, cujus discipulus fuerat, si fides est Chronico Malleacensi.» Duo itaque viri illi eruditi, Marlottus nempe et Mabillonius, quidquid Chronici Malleacensis auctor verbis num. 58 a Bulaeo adductis scribat, pro indubitato non habuere, Brunonem in philosophia magistro usum umquam esse Berengario. Nec tantum rem hanc dubiam, verum etiam a vero alienam autumavit Mabillonius.

61. Etenim Praefatione in Saeculum VI Benedictinum num. 7 circa medium sic scribit: «De hac propagatione (doctrinae et eruditionis) agens sancti [Col. 0040D] Maxentii chronographus, eam, tanquam e fonte, repetit a Girberto seu Gerberto monacho Auriliacensi, qui Fulbertum Carnotensem docuisse dicitur. Fulbertus vero, ait, ille, «docuit Berengarium canonicum sancti Martini: qui item Brunonem Remensem et alios multos heredes philosophiae reliquit:» quo ex loco nonnulli colligunt, Brunonem, sacri Carthusiani Ordinis institutorem, Berengarii discipulum exstitisse. Verum praeterquam quod illius Maxentiani chronographi auctoritas tanti non est, ut id adstruere valeat, certe ipsa chronographi verba longe aliter interpretanda videntur. Haec enim verba, «qui item Brunonem Remensem» etc. non ad Berengarium referenda sunt, sed ad Fulbertum, qui Berengarium docuit, qui item Brunonem Remensem. [Col. 0041A] Deinde ipsamet verba non evincunt, Fulbertum, nedum Berengarium, auditorem habuisse Brunonem, sed tantum Brunonem et alios multos, sive a Fulberto, sive a Berengario haeredes philosophiae relictos fuisse, a quocumque demum praeceptore eruditi fuerint illi, id est, Bruno aliique philosophiae heredes. Certe Brunonem jam clericum et Coloniensem canonicum, ac proinde litteris excultum, ex urbe Colonia in Remorum civitatem accessisse, constat; at longe verosimilius est, eum a Notgero, Leodicensi episcopo, ejusque discipulis institutum fuisse. Hujus rei testis est locupletissimus Manasses, Remorum archipraesul, in Apologia sua, ubi de Brunone, qui ejus moribus adversabatur, haec habet: «Bruno nec noster clericus, nec noster natus [Col. 0041B] aut renatus est, sed sancti Cuniberti in regno Teutonicorum positi canonicus est,» etc. Id observare visum est hoc loco de viro sanctissimo, qui, etsi Berengarii discipulus fuisset, longe ab ejus errore abhorruit, ut probat ipsius confessio de sanctissimo eucharistiae sacramento, quam alias retulimus. Sed interest verum a falso discernere, et nubeculam illam, si qua erat, a tanto lumine removere.»

62. In altera deinde in Saeculum VI Benedictinum Praefatione, quo opinionem suam confirmet, num. 85 sic scribit: «Hunc Godefridum (Remensem, qui S. Brunoni in scholarum magisterio a Manasse, Remensium archiepiscopo, Remis fuit suffectus) viventem ac mortuum laudavit Baldricus abbas, qui eum Remis genitum, litterisque institutum cum [Col. 0041C] Brunone fuisse dicit. Ita enim canit ille in carmine nondum edito ad Godefridum Remensem.

63. Hactenus Mabillonius: verum haec, ut jam supra docui, Baldrici, abbatis Burguliensis, verba, «et tunc Remis erat, Remis quoque Bruno studebat, Bruno Latinorum tunc studii speculum,» quae potissimum, quod Mabillonius contendit, conficere deberent, in sensu naturali et magis obvio accepta significare dumtaxat videntur, Brunonem Remis litteris humanioribus operam dedisse. Si autem per «Latinorum studium» a Baldrico litteras humaniores non fuisse intellectas, praefracte velis, esse equidem non videtur, cur hic auctor magis debeat intelligi de philosophicis, quam de theologicis studiis, quibus Bruno Remis animum excoluerit. Quod [Col. 0042B] si ergo reipsa in toto huc transcripto textu de theologia dumtaxat, in quam sanctus Remis una cum Godefrido Remensi et Herimanno seniore incubuerit, Baldrico abbati sermo sit, quid, quaeso, inde habebitur pro opinione, qua sanctum, non Turonis apud Berengarium, sed Remis philosophiam excepisse vult Mabillonius? Scriptori huic nihilominus consensere deinde Historiae litterariae Franciae scriptores tom. IX, pag. 233, ita in inferiori paginae hujus margine notantes: «Ex errore et ex Chronici Malleacensis sensu male intellecto factum est, ut, Brunonem Turonis sub Berengario studuisse, quidam auctores scripserint. Remis id fuisse, Baldricus, Burguliensis abbas, diserte (loco nempe a Mabillonio supra adducto) affirmat.» Ita illi; sed dispiciamus [Col. 0042C] modo, an, qui sanctum sub Berengario Turonis studuisse, seu philosophiae placita excepisse scripserunt, indubie errarint, ac Malleacense Chronicon male intellexerint, seu potius an hoc verbis num. 61 datis sat felici successu interpretetur Mabillonius. Primo hic scriptor ait: «Haec . . . (Chronici Malleacensis) verba, «qui item Brunonem Remensem,» etc, non ad Berengarium referenda sunt, sed ad Fulbertum, qui Berengarium docuit, qui item Brunonem Remensem.» Fulbertum ergo, non Berengarium, ex hac Mabillonii interpretatione magistrum in philosophia Sanctus habuerit. Verum hoc, nisi simul Chronici Malleacensis auctorem erroris arguere velimus, nequit admitti.

[Col. 0042D] 64. Fulbertus enim, de quo loquitur, fuit Carnotensis episcopus; hic autem, ut Historiae litterariae Franciae scriptores tom. VII, pag. 265 dilucide ostendunt, e vivis excessit anno 1029, quo Sanctus vel non natus, vel certe prae aetate nimium adhuc imbecilla philosophiae lectionibus excipiendis intelligendisque idoneus nondum erat, uti ex iis, quae de natali Brunonis anno supra dicta sunt, pronum est eruere. Et vero sancto Fulbertum Carnotensem esse non potuisse in philosophia magistrum, ipsemet Mabillonius forsitan observarit. Ita suspicor, quod Chronici Malleacensis interpretationi, de qua jam dictum, alteram hanc proxime subjungat: «Deinde ipsamet (allegata Chronici Malleacensis) verba non evincunt, Fulbertum, nedum Berengarium, auditorem [Col. 0043A] habuisse Brunonem, sed tantum Brunonem et alios multos, sive a Fulberto, sive a Berengario «Heredes philosophiae» relictos fuisse; a quocumque demum praeceptore eruditi fuerint illi, id est, Bruno, aliique philosophiae heredes.» Ab opinione sane, qua Sanctus apud Turonas sub Berengario studuisse, statuitur, eruditi omnes facile discedent, si alter hic, quo Mabillonius utitur, Chronici Malleacensis interpretandi modus locum debeat habere. Verum res, ut mihi equidem apparet, verosimillime secus habet; quod ut probatum dem, ipsa recito Malleacensis Chronici verba, non ea tantum, quae Mabillonius loco supra cit. transcripsit, verum etiam, quae hisce praemittuntur, aliquot alia, textum aliquanto prolixiorem constituentia, qui sic habet: «Girbertus [Col. 0043B] vero natione Aquitanus, monachus Aureliacensis sancti Geraldi ecclesiae, . . . . ab imperatore papa Romanorum sublevatus est propter philosophiae gratiam: mutatum est nomen ejus pristinum et vocatus est Silvester. Girbertus enim docuit Fulbertum Carnotensem episcopum, qui post Leobinum exstitit episcopus. De quo multa scripta vel in pagina, vel in cantu sanctae ecclesiae remanserunt. Hic iterum Fulbertus docuit Berengarium canonicum sancti Martini. Qui item Brunonem Remensem et alios multos heredes philosophiae reliquit.»

65. Ordine hic, quo floruerunt, recensentur nonnulli, ut consideranti patebit, philosophiae doctores seu magistri, quorum alii aliis scientiam hanc tradidere; quare, cum Berengarius, uti apud omnes [Col. 0043C] in confesso est, philosophiae doctor seu magister etiam exstiterit, haec chronographi Malleacensis verba: «Qui item Brunonem Remensem et alios multos heredes philosophiae reliquit,» non ad Fulbertum, ut vult Mabillonius, sed ad Berengarium referenda sunt, itaque debent intelligi, ut significent, hunc ipsummet S. Brunoni philosophiae scientiam tradidisse. Et vero, ut ita intelligantur, naturalis etiam maximeque obvius quem offerunt, sensus exigit, quemadmodum, quantum opinor, quisque facile fatebitur, qui praejudiciis vacuus exstiterit. Mabillonius quidem, ut sanctam philosophiam a Berengario doctum non fuisse, ac proin haec verba, «Qui item Brunonem Remensem,» etc., eo modo, quem assignat, exponenda evincat, in probationem [Col. 0043D] adhuc addit, «Brunonem, jam clericum et Coloniensem canonicum, ac proinde litteris excultum, ex urbe Colonia in Remorum civitatem accessisse,» idque constare ex hisce (adi num. 52) Manassis Remorum archipraesulis de S. Brunone verbis, «Bruno nec noster clericus, nec noster natus, aut renatus est, sed sancti Cuniberti, in regno Teutonicorum positi, canonicus est,» etc. Verum litteris, quae altioris, ut philosophia, ordinis sint, nondum sanctum, cum Colonia Remos adiit, excultum fuisse, supra docuimus, nec id constare potest ex allegatis a Mabillonio Manassis archiepiscopi verbis, cum ex hisce, ut jam supra dictum, potius appareat, sanctum nostrum, antequam litteras discendi causa [Col. 0044A] Remos adiret, S. Cuniberti canonicum non exstitisse, sed tum demum, cum anno 1076 aut sequenti Remis excedere fuisset compulsus.

66. Nullum itaque ex argumentis, quibus Mabillonius, modo vel uno vel altero a se assignato Chronici Malleacensis, quae prolixe nunc discussa sunt, verba explicanda esse, probatum vult, rem certo evincit, ac proin sensui naturali magisque obvio, quem haec offerunt, adhaerens, ita ea pergo accipere, ut Berengarium S. Brunoni philosophiae placita tradidisse, significent: quod proinde re ipsa etiam factum, pro verosimillimo habeo, Chronici Malleacensis, quod auctorem Sancto nostro fere aequalem habet, auctoritate impulsus. Addit quidem (vide num. 61) etiam Mabillonius, tanti hanc [Col. 0044B] non esse, ut Chronicon illud iis, quae adstruit, fidem indubitatam facere possit, reque ipsa nonnulla, quae memoriae prodit a veritate aliena, deprehensa sunt, tum a Labbeo, a quo primum publici juris factum est, tum post eum ab Historiae litterariae Franciae scriptoribus tom. XII, pag. 79 et sequenti. Verum, etsi id ita sit, verosimillimum tamen adhuc apparet, quod de tradita S. Brunoni a Berengario philosophia affirmat. Ea enim, in quibus Chronici illius auctor a veritate deviasse notatur, ab aetate ejus longius abfuere; in iis autem, quae vel tempore suo vel non diu ante gesta sunt, vix unquam a Labbeo, qui tamen errores ejus sedulo adnotavit, errasse notatur, ut proinde, cum synchronus aut certe pene aequalis Sancto nostro exstiterit, [Col. 0044C] in iis utique, quae de audita ab hoc sub Berengario philosophia tradit, errasse existimandus non sit, neque vero errasse, a Labbeo notatur. Quare, si non omnino certum, verosimillimum equidem, omnibus consideratis, est, Sanctum nostrum a Berengario philosophiam doctum fuisse.

67. Hinc porro jam consequitur, ut eam, non Parisiis, quod hic etiam probandum erat, sed Turonis, cum in hac civitate, non autem (uti modo inter recentiores criticos satis convenit) in alia, Berengarius docuerit, verosimillime exceperit. At vero, inquies, Berengarius impia sua, qua alios etiam inficere conabatur, haeresi infamis juxta ac periculosus erat, ac proin existimandum non apparet, vel [Col. 0044D] sancti parentes, vel eos, qui illius adhuc juvenis curam gerebant, commissuros fuisse, ut Sanctum, magistri hujusmodi disciplinae traditum, venenatae impiaeque doctrinae hauriendae discrimini exponerent. Verum Berengarius non statim, cum scholas Turonenses regere coepit, in haeresim fuit prolapsus, nec statim, cum haereseos suae virus spargere coepit, passim pro haeretico ab omnibus fuit habitus. Et Hugo quidem Lingonensis episcopus, Berengarii olim condiscipulus, primus fuit, qui ab eo (adi Historiae litterariae Franciae scriptores tom. VIII, pag. 202) in eucharistiae sacramento et realitatem et transubstantiationem negari, detexerit, quique haud ita dudum post, quo errantem in viam reduceret, pulchram ad eum dedit epistolam; quare cum haec (adi iterum [Col. 0045A] laudatos scriptores loco cit.) non citius, quam paulo ante Octobrem anni 1049 scripta fuerit, consequens est, ut verosimillime prava Berengarii doctrina anno dumtaxat proxime hunc antecedenti, quo etiam haec aut tantum paulo citius turbas in ecclesia excitasse videtur, ab Hugone Lingonensi episcopo fuerit detecta. Jam vero, cum id ita sit, nihil sane sancti parentes, tutoresve impedire debuit, quo minus eum anno 1047, quo ex supra dictis septemdecim circiter annorum jam esse potuit, Turonas mitterent philosophiae placitis a Berengario imbuendum. Imo vero non satis video, cur eo etiam anno 1048 aut sequenti, cum anno demum 1050 a Leone IX Papa in concilio Romae celebrato Berengariani errores fuerint damnati, mitti non potuisset.

[Col. 0045B] 68. Nec porro Brunoni aut ejus filiis dedecori venti debet, quod is hominem de fide non recte sentientem, nec tamen ut haereticum damnatum in philosophia audierit; etsi enim id ita ex jam dictis appareat, dubitandum tamen non est, quin a Berengario saltem tunc, cum in concilio Romano damnatus primum hic fuisset, recesserit. Ita autumo vel ex eo, quod ab impia ejus haeresi maxime abhorruerit, ut fidem facit, tum, quas fecit, infra hic memorandas in psalmum XXI et in cap. XI, epist. I ad Corinth. commentationes, tum, quam morti proximus emisit, fidei professio, a Mabillonio, tom. IV Analect., pag. 400 et seq. relata infraque huc transcribenda. At vero quoniam hic de fidei professione, a sancto [Col. 0045C] morti proximo emissa, sermo incidit, unum hic adhuc moneri lectorem, necesse est. Cum in professione illa Bruno statim hisce vocibus: «Credo sacramenta, quae catholica credit et veneratur Ecclesia,» subjungat: «Et nominatim, quod consecratur in altari, verum corpus esse, veram carnem et verum sanguinem Domini nostri Jesu Christi, quem et nos accipimus in remissionem peccatorum nostrorum, in spem salutis aeternae,» erit fortassis non nemo, qui, cum his verbis doctrina, Berengarianae e diametro opposita, contineatur, argumento etiam id esse velit, sub Berengario Turonis philosophiae Sanctum studuisse, utpote qui emissae a se fidei professioni verba illa incluserit non aliam ob causam, quam ut Berengarianae qualemcunque, cui idcirco [Col. 0045D] obnoxius esse poterat, suspicionem haereseos a sese amoliretur.

69. Et vero fuit, cum et ego, argui inde pro philosophia, a Sancto sub Berengario audita posse, arbitrarer; ast, re penitius examinata, comperi, morem hunc post Berengarianam haeresim exortam diu observatum fuisse, ut doctiores illustrioresque fere viri, cum morti essent proximi, fidei professionem emitterent, qua tum alia fidei dogmata, tum praecipue, quae ad sacratissimum eucharistiae sacramentum pertinent, profiterentur. Ac inprimis quidem exempli loco sit Gervasius, Remensis archiepiscopus, anno 1067 vita functus, qui cum moriturus esset, fidei professionem non multum ab emissa per Sanctum quantum ad reconditum de eucharistia dogma diversam, [Col. 0046A] emisit, ut videre licet in archiepiscoporum Remensium serie, quam Gallia Christiana aucta tom. IX exhibet. Accedit Matthaeus S. R. E. cardinalis, cujus Brunonianae non multum dissimilis, quam sub finem vitae emisit, fidei professio apud Petrum Venerabilem, abbatem Cluniacensem, Miraculorum lib. II, cap. 22 exstat, et Ludovicus VI Francorum rex, cujus Brunonianae itidem non multum dissimilis, quam moriturus emisit, fidei professio a Baronio in Annalibus ad annum 1131 recitatur. Berengarii itaque in philosophia discipulum fuisse S. Brunonem, argui ex ea, quam hic morti proximus emisit, fidei professione non potest. Nec, ut sanctum Berengarii in philosophia discipulum faciamus, validius argui potest e centesimo sexagesimo [Col. 0046B] sexto, quo ecclesia cathedralis Andegavensis, S. Mauritio sacra, Brunonem mirifice celebrat, funebri Titulo; licet enim hic binos hosce contineat versiculos,

70. Ita quippe patescet, per «errorem,» quidem in hisce non errorem contra fidem, cui aliquando Sanctus adhaeserit, sed profanas scientias, quas sedulo magnaque cum laude primo coluerat docueratque, per «doctrinam» autem «meliorem,» non ullam sincerae veraeque fidei dogma, cui aliquando fuerit adversatus, sed divinam Evangelii, qua, postea saeculo deserto, in eremum secessit, terrenaque suo exemplo despicere ac coelestia sectari alios docuit, institutionem debere intelligi. Ut hoc eo queat deprehendi facilius, versiculos huc facientes, tam qui consequuntur, quam qui praecedunt binos recitatos, huc transcribo. Praecedentes hi [Col. 0046D] sunt:

71. Consequentes vero isti:

Scriptor anonymus, qui Tractatum de S. Brunone, a Carthusianis hujatibus mecum communicatum, composuit, aliter nonnihil, quo Sanctum erroris in fide suspicione liberet, titulum funebrem, ei ab ecclesia Andegavensi sacratum, interpretatur. De hujus enim auctore num. 7 ita pronuntiat: «Brunonem primum laudat, quod celebrioribus doctoribus omni scientia profana (ut sunt grammatica, dialectica et aliae ejusmodi) excelluerit. Deinde illum majori laude dignum ostendit, quod «his plus perfectam voluit praeponere sectam,» id est, scientiam, [Col. 0047B] videlicet theologiam, ut sequenti versu explicat; «Nunciat egregiam divina docendo sophiam.» Idcirco, qui dux erroris prius fuerat, non quidem falsae doctrinae, sed periturae et mundanae scientiae, ut postea dicit, sive philosophiae, quam multi Sancti, tamquam quae nihil aut modicum ad salutem valet, contempserunt, «monstravit iter melioris postea doctrinae» sive concionando (nam «multos sermones faciebat per regiones») sive docendo ac sacram Scripturam discipulis suis interpretando, ut canonicos Niolenses superius declarasse vidimus, cum eum dixerunt dudum ecclesiae Remensis summum didascalum, utpote in psalterio et caeteris scientiis luculentissimum.»

[Col. 0047C] 72. Ita ille: et sane interpretatio, quam hic suggerit, aliave similis, si supra a me assignata, quae tamen praestare videtur, forsan displiceat, necessario debet admitti, cum, Sanctum a fide numquam aberrasse certum sit e variis aliis funebribus ejus titulis, in quibus fidem semper sanam ac integram servasse, diserte traditur aut certe non obscure indicatur. Ut reliquos brevitatis ergo missos faciam, unum dumtaxat, vigesimum nempe et centesimum, in quo id expressius declaratur, in medium adduco. In hoc itaque monachi S. Audomari sic Sanctum compellant:

73. Ita, qui nostrae de audito Turonis a Brunone in philosophia Berengario opinioni adversantur, possunt arguere. Verum non omnes verosimiliter funebres Sancti tituli uni eidemque rotulo, qui encyclicam (adi num. 25 et infra in hanc notanda) de Sancti obitu epistolam, a Carthusiano Calabrino circumlatam, pluresque certe ad hanc responsorias seu titulos funebres complectebatur, fuere inscripti, chartaeque separatae, in quas aliquot ex hisce verosimiliter fuerint conjecti, temporis injuria interire [Col. 0048B] facile potuerunt. Quid si ergo id de titulo funebri, quo ecclesia Turonensis Sancto parentavit, factum fuerit? Ad haec Carthusiae Calabrinae alumnus, qui epistolam encyclicam, mortis S. Brunonis nuntiam, circumtulit, forte etiam non omnes, quibus is in vivis superstes notus fuerat, ecclesias adierit, a more solito ob causas, quae nos latent, deflectens. Ut ut sit, ex eo equidem, quod inter titulos Sancti funebres nullus omnino, ecclesiae Turonensis nomine insignitus, occurrat, consequens non est, ut vel Bruno Turo is notus non fuerit, vel philosophiae operam non dederit. Ambigi enim nulla ratione potest, quin Sanctus Coloniae Agrippinae, utpote in qua civitate natus ac magna ex parte educatus esset, [Col. 0048C] notissimus exstiterit, nec tamen inter funebres ejus titulos ullus est, qui ecclesiae Coloniensis, seu cathedralis seu collegiatae S. Cuniberti, in qua tamen Sanctus canonicum egerat, nomen praeferat; ut sane ex difficultate, quae modo proposita est, non infirmetur opinio, qua Sanctum Turonis philosophiam sub Berengario didicisse arbitramur. Hinc porro et ex aliis supradictis consectarium est, ut Sanctus verosimillime, cum jam octodecim esset annorum, Parisiis nondum studuisset. Cum enim, dum quatuordecim circiter esset annorum aut adhuc junior, litteras humaniores, quarum rudimenta Coloniae posuerat, Remis prosecutus sit, hisque ibidem jam imbutus philosophiam Turonis audire incoeperit, nec paucioribus, quam binis, annis verosimillime absolverit, [Col. 0048D] quo, quaeso, tempore ante expletum decimum octavum aetatis suae annum Parisiis studere potuerit? An autem ibidem umquam post certo studuerit aut etiam docuerit, dicenda aperient.

74. Anno circiter 1048 aut certe non serius, quam anno 1050 Turonis, relicto Berengario, excessisse S. Brunonem, verosimillimum sane efficiunt, quae § praecedenti in medium adduxi. Verum quo tunc sanctus sese contulit? Parisiosne, an Remos? Nullum plane, quo alterutrum indubitanter asseram, suppetit monumentum antiquum. Pro civitate Remensi [Col. 0049A] tamen, quod in hac Sanctum diu et studuisse et docuisse, in comperto ex dicendis sit, stare malim. Morkensius in ms. sua Chronologica-diplomatica de S. Brunone Diatriba in ea versatur opinione, qua existimat, Sanctum ordinis sui institutorem post detectam Berengarii haeresim in patriam Coloniam Agrippinam esse reversum; quod sane vero apparet non absimile, etsi interim nullo pariter queat monumento sat antiquo probari. Sed quid de altero asserto dicendum, quo tum primum in S. Cuniberti ecclesia canonicum creatum fuisse Sanctum nostrum, Morkensius praeterea affirmat? Nec hoc, uti etiam Brunonem tunc ibidem in sacram Scripturam resque theologicas incubuisse, vero apparet absimile. Quod si interim ita, ut potuit, [Col. 0049B] sese etiam reipsa res habuerit, a Manasse, Remensium archiepiscopo, S. Cuniberti canonicus eo sensu, quem num. 53 exposui, vocari Sanctus etiam potuerit, quamvis in S. Cuniberti ecclesia, antequam in Galliam litteras dicendi causa e patria primum abiret, canonicum non egisset, ut proin, etiamsi cum diu etiam ante annum 1067, quo circiter scholarum Remensium praefectura sese ex dicendis abdicavit, canonicum in S. Cuniberti ecclesia exstitisse, feret admittendum, argui ex Manasse merito non passet, hanc illum ibidem vivendi normam jam inde ab eo tempore, quo nondum Gallias adierat, fuisse certo amplexum. Haec adde iis, quae num. 52, seq. et 65 dicta sunt.

75. Porro Sanctum in patriam post exceptam [Col. 0049C] Turonis philosophiam rediisse, canonicum ibi agere tunc primum coepisse, rebusque theologicis simul dedisse operam, longe evaderet verosimilius, si, quod laudatus Morkensius etiam tradit, Sanctum Colonia a Gervasio Remensium archiepiscopo, qui ad hanc cathedram anno 1055 fuerat promotus, ad civitatem Remensem, ut ibidem, quas callebat, scientias doceret, fuisse revocatum, sat certo posset argumento probari. Pro se quidam citat Morkensius antiquum, de quo num. 49, Carthusiae Montis-Dei in Picardia codicem, a Suriano in suis ad Surianam Sancti Vitam adnotationibus pag. 79 laudatum; verum cum de hujus antiquitate auctoritateque, tam Suriano quam Morkensio et Martinio, de quo num. [Col. 0049D] itidem 49, altum silente, aliunde mihi non constet, neutiquam codex ille, ut ut a praefatis scriptoribus antiquus vocetur, sufficere mihi potest, ut Sanctum revera a Gervasio Colonia Remos, ut istic doceret, fuisse revocatum, pro indubitato habeam. Rem itaque hanc, uti etiam, an Bruno, cum Turonas audita jam philosophia, deseruit, in patriam fuerit reversus, ibique aliquandiu, sacrae interim Scripturae rebusque theologicis dans operam, canonicum egerit, in medio relinquo, et ad alia Sanctum spectantia, quae certioribus solidioribusque fundamentis superstruuntur, tractanda progredior.

76. Brunonem imprimis Remis, cum verosimiliter etiam vel in hac ipsa civitate, vel alibi tum sacram Scripturam, tum etiam theologiam sedulo [Col. 0050A] jam excoluisset, scholarum magistrum egisse, vel ex solo quatuor primorum Carthusiae priorum Chronico, seu potius e brevi, quod ex hoc num. 7 huc transcripsi, Sancti elogio, utpote in quo hic ab auctore coaevo Remensis ecclesiae scholarum magister diserte appelletur, certum esse debet. Id interim etiam confirmatur ex Sigeberto Gemblacensi, et Hugone, Diensi episcopo sedisque apostolicae in Galliis legato, quorum ille in Chronographia ad annum 1084, hic apud Labbeum tom. X Conciliorum col. 365, in epistola ad Gregorium VII papam anno 1077 scripta, hicque infra adhuc memoranda Brunonem pariter «ecclesiae Remensis magistrum» appellant. Hisce adde Meinardum, Cormeriacenum in agro Turonensi priorem, qui in titulo [Col. 0050B] funebri, inter recudendos 176, quo Sancto parentavit, ita loquitur: «Mainardus, inquam, ego in Cormariensi monasterio monachorum plurimorum nomine, non opere, prior, Remorum civitatis oriundus fui, domini hujus Brunonis aliquot annis doctrinam audivi, Deoque volente admodum profeci.» Haec ille, qui, quamvis se Remis sub Brunone studuisse, aperte non edicat, res tamen ita sese verosimiliter habuerit, quod Remis ortum seu natum sese pronuntiet, ibique, ubi natus erat, aliquandiu verosimiliter litteras didicerit.

77. Atque haec quidem, quantum opinor, S. Brunonem Remis docuisse, seu magistrum egisse, satis superque evincunt: quas vero ibidem scientias docuerit, et quo circiter tempore id operis seu muneris [Col. 0050C] primum susceperit, nunc indagandum. Ac primo quidem Sanctum poesim ibidem docuisse, concludendum apparet e funebri ejus titulo 126; in hoc enim Atrebatensis S. Vedasti Nobiliaci coenobii schola eum ita alloquitur:

78. Ast quid de sublimioribus scientiis, Theologia videlicet ac philosophia dicendum? Sanctus quoque tam hanc, quam illam Remis docuisse videtur. Ac primo quidem, cum Brunoni laudes diversae, viro fere duntaxat philosophiam ac theologiam publice [Col. 0051A] professo apte convenientes, in nonnullis titulis funebribus, ac praecipue quidem titt. 31, 32, 107, 124, 126, 131, 146, 166, 168 et 173, nulla plane loci, quo scientias hasce ille docuerit, mentione facta, attribuantur, ex eo ipso mox adducto, quo Remis grammaticam docuisse videtur, argumento consequitur, ut et ibi philosophiam ac theologiam docuerit; verum rem alio adhuc modo lubet firmare. Fragmenti historici, quod a tempore Roberti, Francorum regis, ad mortem Philippi I deducitur, quodque a Marloto num. 57 laudatur, scriptor anonymus, quod non tam ex patria, quam ex studiis, quibus Remis tum discendo, tum docendo diutissime vacaverat, et ex dignitatibus, quas ibidem obtinuerat, Brunonem cognitum haberet, [Col. 0051B] «Remensem» eum, ut num. 12 docui, appellat; quare, cum praeterea hac Sanctum eo ipso loco, quo eum «tam divina quam in humana philosophia,» binas scilicet hasce scientias docendo seu publice profitendo, floruisse tradit, appellatione afficiat, id praesertim idcirco, quod eumdem maxime ex humana ac divina philosophia, seu ex theologia ac philosophia, quam utramque scientiam Remis tunc docebat, cognitum haberet, verosimillime fecerit.

79. Atque ita jam habemus, Brunonem tam philosophiam, quam theologiam Remis docuisse; quod autem nominatim ad posteriorem hanc scientiam pertinet, id praeterea sic ostendo: Scholarchae seu scholastici munus, quod non nisi doctissimis [Col. 0051C] gravissimisque viris deferri solebat, obiisse Sanctum nostrum, exploratum habemus tum ex funebri ejus titulo 173, in quo a regularibus ecclesiae Vincentii Noliensibus canonicis «Dudum . . . . . ecclesiae sedis Remensium summus didascalus» fuisse asseritur, tum ex Guiberto de Novigento, scriptore cooevo, qui lib. I de Vita sua cap. 11 de Sancto nostro sic scribit: «Fuit non longe ab his diebus Bruno quidam in urbe Remensi, vir et liberalibus instructus artibus et magnorum studiorum rector;» olim autem, etiam aetate S. Brunonis seu saeculo XI in majoribus ecclesiis ad scholastici seu scholarchae curam praecipue spectabat clericos liberalibus artibus ac proin, et quidem potissimum, ut apparet, theologicis facultatibus erudire, bonis moribus informare, ecclesiasticam [Col. 0051D] disciplinam promovere, et de omnibus, ad divinum cultum spectantibus, dum interrogaretur, respondere. Haec aut certe non multum abludentia ex Thomassino De veteri et nova Ecclesiae disciplina tom. I, lib. III, cap. 70, num. 8 et ex Papyrii Massoni Annalibus in Philippo fas est colligere, licet interim scholarchae seu scholastici officium, cum non desint modo, qui alibi liberales artes doceant, in ecclesiis tam majoribus seu cathedralibus, quam aliis, quantum ad exercitium magna ex parte sit abolitum uniceque fere quoad dignitatem et titulum remanserit. Jam vero, Cum Sanctus, ut jam probatum est, scholastici seu scholarchae munere in ecclesia Remensi certissime fuerit perfunctus, ambigendum [Col. 0052A] non est, quin in ea clericis theologiam tradiderit.

80. Et eum quidem unice tunc sublimiores scientias hasque inter theologiam docuisse, verosimilimum puto. Etenim cathedralis Andegavensis ecclesia, in titulo funebri, inter recudendos 166, quo Sanctum mirifice celebravit, ita de eo canit:

81. Si, Sanctum Colonia Agripina, ut Remis litteras doceret, a Gervasio, Remensium archiepiscopo, fuisse evocatum, Morkensius num. 75 recte notet, Bruno sane ante annum 1055, utpote quo primum ad Remensem cathedram Gervasius fuerit evectus, Remis litteras docere non incoeperit; quod si autem Marloto, qui Brunonem anno 1056 scholarum Remensium caput seu rectorem a Gervasio constitutum fuisse, Historiae metropolis Remensis tom. II, pag. 115 scribit, sit standum, ante annum 1055 Sanctum nostrum, cum scholarum praefecturam, nisi cum jam aliquandiu docuisset, adeptus fuisse non videatur, Remenses scholas docere incoepisse, [Col. 0052D] dicendum apparet. Verum cum nec Marlotus, nec Morkensius certam hic, uti ex supra dictis pronum est colligere, fidem sibi concilient, alio recurrendum est, ut tempus, quo circiter Sanctus docendi muneri apud Remenses sese addixit, utcunque determinem. Baldricus, abbas Burguliensis in versibus ad Godefridum Remensem, Brunoni in scholarum Remensium magisterio a Manasse, Remensium antistite, anno circiter 1077 suffectum, num. 62 huc transcriptis, hunc Godefridum suum, quem impense laudat, cum Herimanno ac Brunone Remis studuisse, docet, ac deinde subdit:

82. Hinc porro, quod huc unice facit, jam consequitur, ut Herimannus Remensium scholarum praefectus, et quidem ante Godefridum, exstiterit. Quare cum id muneris ante Brunonem, utpote cui Godefridus proxime in hoc fuerit suffectus, pariter gesserit, e tempore, quo hoc Herimannus deposuit, [Col. 0053B] tempus prope, quo idem obire Bruno inceperit, perspectum habebimus. In illud ergo inquiramus. Mabillonius tom. IV Analectorum recitat epistolam, a Gozechino Leodiensi scholastico Moguntia, quo sese, Leodiensis cathedrae magisterio relicto, receperat, conscriptam, in qua hic, temporis sui vitia et mala, e Berengarii erratis maxime nata, deplorans, pag. 385 ita loquitur: «Haec omnia sapienter despexit Herimannus Remensis, Drogo Parisiensis, Spirensis Huoremannus; Bavenbegensis Meinhardus, et praeterea multi, et praestantes et praecipuae auctoritatis, viri, qui, praecisis speciebus,» id est, ut Mabillonius praefatione in saeculum VI Bened. num. XI interpretatur, «stipendiis et emolumentis, [Col. 0053C] et abdicatis laboribus, studiis valefecerunt, et sapienti consilio usi, in theologiae otium,» id est, uti ex antecedentibus et consequentibus apparet, Historiaeque litterariae Franciae scriptores tom. IX, pag. 234 interpretantur, in solitudinem, rerum divinarum meditationi veraeque sapientiae unice vacaturi, «concesserunt.»

83. Herimannus ergo, qui hic memoratur, quique alius, quam Herimannus, Remensium scholarum ante Brunonem praefectus seu scholarcha proxime nominatus, esse non videtur, in solitudinem, studiis relictis abdicatoque proinde scholarchae officio, sese jam tum receperat, cum praefatam epistolam Gozechinus scripsit. Quare, cum id ante annum 1060, uti ex iis, quae Mabillonius loco proxime citato disserit, [Col. 0053D] facile intelliges, indubie fecerit, ante hunc ipsum annum Remensium scholarum magisterio sese Herimannus jam abdicarat. Jam vero, cum Herimanno proxime ex dictis fuerit Sanctus noster suffectus, consequens est, ut hic verosimillime ante eumdem dictum annum 1060 a Gervasio, Remensium archiepiscopo, scholas Remenses regendas acceperit, ac proin, ut Marlotus, qui id, ut jam supra bis monui, anno 1056 factum statuit, a vero forsan non multum aberrarit. Quamobrem cum Sanctus equidem, antequam scholarum Remensium praefectus seu magnorum studiorum rector, ut Guibertus de Novigento supra laudatus loquitur, aut etiam, ut Regulares ecclesiae S. Vincentii Nolienses canonici supra pariter in funebri suo de S. Brunone [Col. 0054A] titulo scribunt, «summus didascalus» crearetur, litteras seu inferioris saltem ordinis scientias aliquandiu Remis, Herimanno scholarum praefecturam adhuc gerente, docuisse videatur, consectarium sit, ut inter annum 1050 et annum 1060 Remis, sive interim jam tum in civitate Remensi versans, theologicis studiis operam ibi dedisset, sive Colonia Agrippina, ubi haec excoluisset, a Gervasio archiepiscopo, ut supra Morkensius vult, evocatus demum tum fuerit, docuisse primum incoeperit.

84. Certe eum ante annum 1050 onus illud non suscepisse, indubitatum idcirco apparet, quod tum, uti ex supra dictis pronum est colligere, uno dumtaxat aut altero anno e philosophiae stadio esset egressus, hocque decurso, aliquamdiu saltem theologicis [Col. 0054B] studiis, antequam docere inceperit, verosimiliter operam dederit. Atque ita modo habemus, non tantum quandonam circiter Sanctus magistrum in civitate Remensi primum egerit, verum etiam quo circiter tempore ad scholarum Remensium praefecturam seu summi didascali munus fuerit promotus. Porro Sanctus non tantum, qua de jam satis actum, scholarum praefecturam Remis gessit, verum etiam et metropolitanae ecclesiae canonicum et cancellarium egit. Ac primum quidem constat tum ex primorum quatuor Carthusiae priorum Chronico seu deprompto ex hoc, quod num. 7 huc transcripsi, Sancti elogio, tum ex Sigeberti Gemblacensis Chronico; in quibus ambobus, perantiquis sane, habita ratione ad tempus, quo post Brunonis obitum [Col. 0054C] scripta sunt, monumentis, «ecclesiae Remensis canonici» titulo insignitur; quod autem ad cancellarii munus, quod pariter obierit, spectat, manifestum id sit vel ex sola, cui Bruno, a se veluti cancellario scriptae, etiam subscripsit, Charta, anno 1076 a Manasse archiepiscopo in abbatiae S. Basoli favorem concessa. Hanc idcirco, prout in quarto Annalium Carthusiensium libro nondum vulgato exhibetur, huc transcribo.

85. Sic habet: «In nomine Patris et Filii et Spiritus sancti. Ego Manasses, ineffabili Dei providentia Remensis archiepiscopus, praeteritorum atque futurorum memor, qualiter omnia ruinarum atque defectus detrimenta irrecuperabiliter patiantur: quia vitae meae statum non semper duraturum [Col. 0054D] cognovi, manum charitatis porrigendo animae meae portum tranquillissimum studui praeparare. Hac igitur necessitate et cura mihi commissarum ecclesiarum compulsus, et abbate Stephano id deposcente, dedi et subjeci coenobio sancti Basoli altaria duo, Alteiae videlicet et Caprillae, ut ea fratres perpetuo sine personatu teneant, tantum summaticos persolvant, et pro me, quoad vivam, duas omni hebdomada missas, unam privatim, alteram vero communiter celebrent: atque per singulos annos in anniversarii mei die ejusdem ecclesiae fratres de illorum altarium reditibus in refectorio regulariter epulentur. Si quis ea inde abstulerit, anathema sit. Actum Remis anno Dominicae Incarnationis millesimo septuagesimo sexto regni autem Philippi regis XVII; archiepiscopatus [Col. 0055A] vero domni Manasse VII. Indictione quarta decima. Signum Guidonis archidiaconi. S. Guarini archidiaconi. Signum Manasse praepositi. S. Leuvini decani. S. Odonis cantoris. S. Henrici abbatis. S. Jotzelini abbatis. S. Gebuini abbatis. S. Raimbaldi abbatis. S. Dudonis decani. S. Dominici decani. S. Lamberti decani. S. Bavonis decani. S. Widonis militis. S. Alberti militis. S. Rodulphi. S. Haymonis. S. Lamberti. Bruno cancellarius scripsit et subscripsit.»

86. Charta haec apud Marlotum quoque, qui tamen unde eam acceperit, non edicit, tom. II Historiae metropolis Remensis pag. 170 et seq. exstat, uti etiam in ms., de quo num. 28, de S. Brunone tractatu, a PP. Carthusianis hujatibus mecum communicato, ut proinde tria ejusdem instrumenti [Col. 0055B] exemplaria ante oculos habeam. Atque haec quidem omnia tum in notis chronicis, quibus signantur, tum in verbis, quibus concepta sunt, ad amussim fere inter se consonant; at non item in testibus, instrumento subscriptis; praeterquam enim quod aliquot horum nomina Marlotianum exemplar alio modo, quam quo id duo reliqua exemplaria faciunt, scripta exhibeat, abbatibus, chartae subscriptis, monasterii seu abbatiae cui singuli praefuere, nomen adjungit, quod in duobus aliis exemplaribus non fit, quodque an in Marlotiano recte fiat, haud satis habeo compertum. Anonymus interim Carthusianus, Annalium ordinis sui libri quarti auctor, chartae a se recitatae sequentem, qua hanc ex autographo desumptam, declarat, adnotationem subjungit: «Extractum [Col. 0055C] fuit (instrumentum scilicet seu charta jam recitata) ex Originali, sigillo majore cerae flavae sigillato, in cujus concha impressa est imago beatae Virginis Mariae, dextra laevaque Jesum puerum tenentis. Hoc instrumentum inventum fuit in praefata abbatia Sancti Basoli ad Remos per quemdam V. P. monachum Benedictinum reformatae congregationis, Compendii commorantem, anno 1649, et cuidam Carthusiensi domus Montis-Dei commodatum, ex cujus scriptis illud eruimus.»

87. Mabillonius autem, qui Annalium Benedictinorum lib. LXIV, num. 129 chartae, huc jam integre transcriptae, partem recitat, quique ipsum instrumenti hujus autographum aut certe authenticum [Col. 0055D] ejusdem exemplar sibi praeluxisse, innuit, ita ibidem observat: «Post duos (Chartae, de qua hic, subscriptos) archidiaconos, praepositum, decanum, et cantorem ecclesiae Remensis apposita sunt signa Heinrici abbatis Sancti Remigii, Jotselini abbatis Altivillarensis, Gibbuini abbatis Mosomensis, Raimbaldi abbatis Sancti Theoderici, et aliorum. «Bruno cancellarius scripsit et subscripsit,» idem, ut videtur, qui non multo post a Manasse ob ejus facinora recessit et Carthusiensem ordinem instituit. Authentico affixum est sigillum Manasse archiepiscopi, exhibens effigiem beatae Mariae, Christum puerum in sinistro brachio gestantis cum hac inscriptione, «Manasses Remorum archipraesul.» Haec ille, abbatibus, Chartae seu instrumento, de quo [Col. 0056A] hic, subscriptis, monasteriorum seu abbatiarum, quibus hi praefuere, nomina adjungens, quae tamen an ex ipso autographo, quod forte ad manum habuerit, an vero ex Marloto, quem in margine citat, hauserit, non habeo edicere, ac proin rectene, an secus, nomina illa abbatibus apud Marlotum apponantur, in medio relinquo, et in tempus, quo Sanctus primum Remensis cancellarius creatus fuerit, nunc inquiro.

88. Marlotus, saepius jam laudatus, Historiae metropolis Remensis tom. II, pag. 134 sic scribit: «Fragmentum . . . Historiae Franciae, quae incipit a Philippo, de Brunone loquitur, acsi Remis natus fuisset. At Manasses Epistola statim citanda scrupulum amovet his verbis: «Hic Bruno nec noster [Col. 0056B] natus est, nec renatus.» Remensis igitur, ut auguror, vocatur hic, quod Remis litteras cum laude professus dicatur, cancellariaeque dignitate ob juris peritiam donatus, quam adhuc exercuit sub Manasse, ut constat ex variis chartis, maxime vero ex instrumento fundationis sancti Martini Gemellorum dioecesis Ambianensis, quod publice recitatum est coram Philippo rege, Manasse Remis synodum tenente, cui subscripsit Bruno cancellarius an. 1073.» Ex hoc Marloti textu et ex charta, proxime recitata annoque 1076 notata, Brunonem ab anno ut minimum 1073 ad annum usque 1076 cancellarii Remensis munere functum esse asseverant tom. IX, pag. 234 Historiae litterariae Franciae scriptores: et recte sane, si modo in anno, quo Brunonem [Col. 0056C] Chartae, seu instrumento fundationis Sancti Martini Gemellorum subscripsisse, Marlotus ait, error non cubet. Hac interim de re vehementer dubitare me facit ms., quem jam pluries laudavi, de S. Brunone Tractatus, a Carthusianis hujatibus mecum communicatus.

89. Hic enim num. 12 sic habet: «Circa idem tempus, quo data fuit haec (proxime hic jam recitata) charta, Manasses fundationem abbatiae Sancti Martini Gemellorum dioecesis Ambianensis, ante tres annos factam, firmavit, cujus instrumento haec verba confirmatoria Bruno adjecit. «Anno episcopatus sui VII firmavit eam Manasses archiepiscopus. Signum Widonis archidiaconi, et Guarini Warici [Col. 0056D] archidiaconi, et Manassetis praepositi, et Leuvini decani, Odonis cantoris. Bruno cancellarius scripsit;» quod si autem haec quae unde hausta sint, non additur, veritati consonent, Charta fundationis S. Martini Gemellorum, seu potius, quo fundatio haec confirmata fuit, instrumentum, utpote Manassis, cathedram Remensem anno demum 1069 consecuti, anno septimo signatum, non anno 1073, ut Marlotus (huic enim de eadem charta, de qua in tractatu laudato, sermo esse videtur) loco citato notat, sed anno 1075 aut 1076 fuerit donatum. Fortassis Marlotus annum, quo monasterii S. Martini Gemellorum fundatio, annis tribus, ut recitata tractatus mox iterum laudati verba docent, confirmationem, a Manasse factam, praegressa evenit, pro anno, quo haec accidit, [Col. 0057A] per errorem posuerit. Fortassis etiam mendosa dumtaxat aut malae fidei documenta, ex quibus, quae huc spectantia memorat, deprompta sint, ad manum habuerit.

90. Et hoc postremum quidem idcirco maxime suspicor, quod fundationis (melius forte ob jam dicta dixisset confirmationis) S. Martini Gemellorum, quod laudat, instrumentum coram Philippo, Francorum rege, Manasse Remis synodum tenente, publice (adi supra recitata scriptoris hujus verba) recitatum fuisse scribat, nec tamen synodi, Remis a Manasse celebratae, cui Philippus Francorum rex interfuerit, mentio ulla occurrat vel apud conciliorum synodorumque collectores, vel etiam apud Galliae Christianae auctae scriptores, praecipua saltem Manassis [Col. 0057B] gesta, e quibus utique synodi illius celebratio fuisset, tom. IX, in archiepiscopis Remensibus recensentes. Aiunt quidem ibidem col. 72, fuisse anno 1074 a Manasse concilium ad illicitas Philippi regis et Bertradae nuptias firmandas in urbe Remensi celebratum; verum huic interfuisse Philippum, non addunt, etiam haud dubie, concilium seu generalem archidioecesis Remensis synodum, quam anno 1074 Manasses vere celebravit, ad firmandas Philippi cum Bertrada nuptias celebratam fuisse, non dicturi, si has ante annum certe 1092 non fuisse contractas, considerassent.

91. Ut ut sit, dubium equidem ex omnibus jam dictis fit, an instrumentum, de quo modo hic fuse actum, jam inde ab anno 1073, ut Marlotus notat, [Col. 0057C] monasterio S. Martini Gemellorum fuerit concessum ac proinde etiam, an Sanctus noster, quod ei veluti cancellarius subscripserit, cancellarius ut minimum quod, ut supra monui, Historiae litterariae Franciae scriptores arbitrati sunt, jam inde ab eodem dicto anno 1073 exstiterit. Verum, etsi id ita sit, Sanctum etiam ante ipsum annum 1073 cancellarii Remensis munus obiisse, nonnulli existimant. Et quidem hoc diutissime ante annum illum Bruno obierit, si Marlotus in Historia Metropolis Remensis tom. II, pag. 115 recte scribat. Ibi enim de Gervasio Remensium archiepiscopo, anno 1067 vita functo, ita memorat: «Ut omnibus modis reipublicae praesertim litterariae prodesset Gervasius, scholas Remenses, vetustate collapsas, illustriores reddere statuit opera S. Brunonis [Col. 0057D] Coloniensis, ac in ecclesia Remensi a pueris enutriti, quem scholarum caput seu rectorem constituit, addito cancellariatus officio, quo egregie perfunctus est usque ad Manassem I, donec ipse, calcatis dignitatum pompis in eremum secessit, ut infra dicetur.»

92. Hactenus ille, Sanctum nostrum a Gervasio, Remensium antistite, ac proin ante annum 1068, quo hic jam obierat, imo vero jam inde ab anno 1056, ad quem haec refert, Remensis ecclesiae cancellarium creatum fuisse, non obscure docens. Verum postea ipsemet Marlotus, quae tam cito Brunonem muneri huic non fuisse admotum suadent, in medium adducit. Ac primo quidem pag. 139 [Col. 0058A] et binis seqq. recitat chartam, pro percelebris San-Dionysiani Remis monasterii fundatione a Gervasio archiepiscopo anno 1067, uti in fine notatur, datam atque ab Oderico cancellario, qui etiam nominis aliqua variatione Odalricus aut Oldaricus vocatus reperitur, scriptam atque subscriptam; dein vero pag. 166 et seq affert chartam alteram, in favorem S. Petri Ruminiacensis a Waltero viro nobili concessam, itaque terminatam: «Actum publice Ruminiaco anno Incarnationis Dominicae 1070, existente papa Romae Alexandro, regnante Francorum rege Philippo, Remis Manasse archiepiscopo, archidiacono Odone, cancellario Odalrico» etc. Cum ergo, uti e binis hisce ab ipsomet Marloto adductis instrumentis publicis constat, ecclesiae Remensis cancellarius anno 1067 et anno 1070 [Col. 0058B] Odalricus adhuc exstiterit, Sanctus sane non ante annum 1070, nedum ante annum 1067, dignitate illa fuerit decoratus.

93. Imo vero ne ante annum quidem 1074 id forte acciderit. Etenim apud eumdem iterum Marlotum opere et tom. cit., pag. 168 et seq. exstat charta, pro Morimontensis in dioecesi Catalaunensi monasterii fundatione confirmanda a Manasse, Remensi archiepiscopo, impertita, quam haec claudunt verba: «Anno ab Incarnat. Domini 1074, indict. XII, Kalend. Novemb., epacta prima, regnante venerabili rege Philippo, hanc chartam, in generali synodo Remensi corroboratam et confirmatam, ego Odalricus scripsi et subscripsi;» etsi autem duo [Col. 0058C] tunc Odalrici, alter Remensis ecclesiae cancellarius, alter ejusdem (adi Marlotum opere et tom. mox iterum cit., pag. 151) praepositus ac deinde primus San-Dionysiani Remis monasterii abbas, Remis floruerint, recitataque chartae, monasterio Maurimontensi datae, subscriptio, utpote Odalrici scriptoris nomini contra morem, in chartis per ecclesiarum cancellarios scriptis servari solitum, cancellarii titulum non habens adjunctum, Odalrico praeposito convenire videatur, verosimilius tamen Odalrico cancellario tribuenda est, quod cancellariorum fuerit chartas publicas, quae ab ecclesiarum, quarum cancellarii erant, seu capitulo seu episcopo dabantur, conscribere nominisque sui adscriptione munire, facileque fieri possit, ut hic cancellarii titulum, [Col. 0058D] utpote ad Chartae, in generali dioecesis Remensis synodo solemniter corroboratae ac confirmatae, valorem verosimiliter non requisitum nomini suo adjicere neglexerit.

94. Verum, ut ut haec quantum ad chartae hic memoratae, in cujus praeterea clausula, num. praeced. data, epacta, antiquis computistis usitata, cum anno non convenit, subscriptionem sese habeant, Bruno equidem, uti omnia ad institutum praesens modo adducta consideranti patebit, anno 1076 exstitit ecclesiae Remensis cancellarius, annoque 1069 dignitatem hanc consecutus nondum fuerat, ut illa proinde indubie saltem vel anno, qui hunc proxime excepit, vel altero e sex sequentibus condecoratus [Col. 0059A] primum fuerit, Remensem interim cathedram, non Gervasio, sed Manasse jam occupante. Porro etsi Bruno aliquandiu, uti ex jam dictis pronum est colligere, ejusque successor Godefridus scholarchae simul et cancellarii munia Remis obierint, non semper tamen, qui Remensis ecclesiae scholarcham agebat, ejusdem etiam cancellarius erat, quandoquidem anno 1192, vacante cancellaria, Garnerius, ut Marlotus Historiae metropolis Remensis tom. II, pag. 427 et seq. docet, scholarum magisterium obtinuerit, ut ex eo, quod Sanctus ex supra dictis diu ante annum 1070 scholarum Remensium praefectum egerit, cancellarium pariter, contra ac modo statuimus, jam tum egisse, argui non possit, contrarium licet sensisse videatur Mabillonius, utpote [Col. 0059B] Marloti verbis, num. 91, huc transcriptis, quae tamen non citat, consonans, sicque Praefatione in alteram Saeculi VI Benedictini partem, num. 85, de Brunone scribens: «In eadem (Remensi) ecclesia Gervasio tunc pontifice, canonicus et scholarum magister . . . . atque cancellarius factus est.» Atque haec sunt, quae tum de ipso cancellarii munere, a Brunone Remis gesto, tum de tempore, quo huic primum is fuerit admotus, dicenda occurrunt.

95. Quod modo ad tempus, quo primum ecclesiae Remensis canonicis fuerit adscriptus, pertinet, factum id esse antequam Remenses scholas moderandas acceperit, ac proin diu etiam, antequam cancellarii munere functus fuerit, plerique censent [Col. 0059C] scriptores recentiores; etsi autem nullo id queat antiquitatis testimonio confirmari, sat tamen verisimile apparet vel ex eo, quod tempus aptius, quo honorem illum consecutus Bruno sit, assignari non posse videatur. Caeterum sunt etiam, qui, Sanctum, Remis adhuc agentem, divini verbi exstitisse praeconem, contendunt, innixi, ut opinor, partim sequenti, quem funebris ecclesiae Andegavensis titulus, inter recudendos 166, includit, versiculo:

96. Ingentem sane eorum, quos sanctus noster discipulos habuerit, litterasque (unde ejus in hisce tradendis industria mirifice eluxit) optato plane successu docuerit, multitudinem exstitisse, non obscure indicat funebris illius Titulus 131 sequentibus hisce, quibus partim constat, versiculis:

97. Hisce adhuc addo Lambertum, Pultariensis ad Sequanam Ordinis S. Benedicti monasterii abbatem, Petrum canonicorum Regularium S. Joannis [Col. 0060D] in Vineis prope Suessionas itidem abbatem, et Mainardum Cormeriacensis seu Cormaricensis in Turonensium territorio coenobii, dum ad eum epistola encyclica, mortis S. Brunonis nuncia, fuit allata, priorem ac deinde abbatem, qui omnes in Titulis funebribus, 45 nimirum, 79 et 176, quos Sancto consecrarunt, ejus se discipulos fuisse, pariter profitentur. Et hos quidem tres abbates, uti etiam Robertum, Lingonensem episcopum, et Urbanum, summum pontificem, Brunone non alibi quam Remis magistro usos esse, infra docebo, cum inquiram an sanctus, post abdicatam anno circiter 1076 aut sequenti scholarum Remensium praefecturam, antequam in Cartusiae eremum secederet, litteras Parisiis docuerit omnes autem virtute, quod, eos non [Col. 0061A] tantum litteris, sed et bonis moribus a Brunone fuisse informatos, argumento est, illustres extitisse, hic modo ostendo. Ac primo quidem quam id quantum ad Urbanum veritati consonet, satis superque monstrat celeberrimi hujus Pontificis Vita, a Ruinartio conscripta, Operumque scriptoris hujus ac Mabillonii posthumorum tomo tertio inserta; quod autem ad Robertum, Lingonensem episcopum, tresque recensitos abbates, Lambertum videlicet, Petrum et Mainardum, pertinet, Robertus, cum omnes optimi Pastoris in dioecesi sua administranda partes implesset, longum hujus viginti quinque circiter annorum regimen piissimo obitu terminavit, ut liquet ex iis, quae de laudabili hoc antistite Galliae Christ. auctae scriptores tom. IV, col. 566, memoriae [Col. 0061B] produnt.

98. Lambertus, licet Pultariensis sui monasterii abbas esset, se tamen hujus servum et procuratorem exiguum in Titulo funebri, inter recudendos 45, quo Sancto nostro parentavit, appellat; unde sane magna ejus humilitas elucet. Petrus, canonicorum Regularium S. Joannis in Vineis prope Suessionas abbas, his inter alia in Titulo Sancti funebri 79, ad Carthusiae Calabrinae eremitas directo, verbis utitur: «Dilectis in Christo et Deo dignis Fratribus Calabriae, reverendis eremitis in monasterio sanctae Dei Genitricis, semper Virginis Mariae, Deo famulantibus, Petrus Sancti Joannis Suessionensis canonicorum regularium humilis abbas, totaque fratrum cum eo degens et Deo serviens congregatio bene incepisse, [Col. 0061C] melius perseverare, feliciter consummare. Audito beato fine sancti Patris vestri et magistri mei Brunonis, a cujus ore sanae doctrinae fluenta plerumque haurire contigit, etsi opere non complevi, de absentia vehementer tristamur; carnales evasisse angustias et requiem adeptum esse, et cum Deo vivere, prout conjecturam de munditia et perfectione transactae vitae, nobis satis notae, facere possumus, vehementius congaudemus. Ejus ergo memoriam, tum quia magister noster fuit, tum quia precibus ejus et vestris confidimus, tanto apud Deum efficacioribus, quanto sanctioribus hoc modo habituros promittimus triginta diebus Missas, etc.»

99. Qua sane scribendi methodo summam animi modestiam humilitatemque manifesta vir hic, multiplici [Col. 0061D] laude dignissimus, uti fas est colligere ex S. Gervasii Calendario, quod de eo apud Claudium d'Ormay Historiae Suessionensis tom. II, lib. V, cap. 13 ad 21 Martii sic habet: «Obiit Petrus abbas Sancti Joannis, vir totius honestatis, Deo et mundo per omnia laudabilis et memoriae celebris.» Mainardus, Cormaricensis prior ac dein abbas, in Titulo funebri, quem Sancto inscripsit, Cartusianis Calabrinis ita loquitur: «Gavisus sum utique super tanti viri (Brunonis) glorioso fine, sed quia intentio indefessa mihi inerat ad eum in brevi pergere, eumque videre et audire, omnesque animi mei aestus in illum refundere et vobiscum sub ejus ducatu sanctae Trinitati obedire, ultra quam dicere possim, [Col. 0062A] de inopinato transitu ejus conturbatus sum, nec retinere potui habenas ultro profluentium lacrymarum. Mainardus, inquam, ego in Cormariensi monanasterio monachorum plurimorum nomine, non opere, prior, Remorum civitatis oriundus fui, domini hujus Brunonis aliquot annis doctrinam audivi, Deoque volente, admodum profeci,» etc.

100. Quibus verbis profecto vehementissimam, qua tenebatur, S. Brunonem, si diutius hic in vivis fuisset superstes, adeundi ejusque vestigia sequendi animi propensionem commonstrat; nec dubitandum apparet, quin vir ille, qui voluntatem ad austerum sanctumque a Brunone, magistro olim suo, institutum vivendi genus inclinatam adeo habuit, virtutum exercitio animum sedulo excoluerit. Tales fuere [Col. 0062B] S. Brunonis discipuli, quos proinde hic virtute ac morum probitate non minus, quam perituris mundi scientiis verosimillime informarit. Et ad hunc forte Sancti commendandum maxime in docendo modum alluserint in suo, qui inter recudendos locum 61 obtinet, funebri Titulo Remenses S. Dionysii monachi ita de Brunone canentes:

101. Nec solis verbis, doctrinam simul et virtutem spirantibus, efficiebat Sanctus, ut tum hanc, tum [Col. 0062C] illam avide haurirent discipuli; verum etiam ad id eximia morum honestate, rarisque virtutibus, quae tum in eo eluxere, non parum conferebat. Et morum quidem honestas, qua tum Bruno sese reddidit conspicuum, in Titulo funebri 66, qui Ecclesiae cathedralis S. Mariae Laudunensis, in archidioecesi Remensi sitae, est, ita celebratur:

102. Quod autem ad virtutes, quae in eo tum emicuere, pertinet, Cartusianus anonymus, qui librum quartum Annalium Ordinis sui, hactenus non vulgatum penesque me exstantem, scripsit, hasce simulque insignes, quibus Sanctus tum effulsit, animi dotes e variis funebribus ejus Titulis ob oculos positurus, ita loquitur: «Notari maxime [Col. 0063A] me possunt,» quae in Brunone eluxerunt, «sapientia, facundia, gravitas a fastu aliena, morum suavitas et integritas, doctrina irreprehensibilis, vita denique exemplaris, ad cujus ideam probi quique efformari et suos componere mores non refugerent. Harum virtutum corollarium hic succincte perstringere libet ex ejusdem Titulis funebribus, non quidem earum, quae in eo post conversionem abundantius et perfectius enituere, sed virtutum tantummodo, quibus in saeculo adhuc positus orbi irradiavit.» Haec praefatus rem ipsam mox aggreditur. Verba ejus, Titulis funebribus, quos citat, numeros simul, quibus singuli inter edendos distinguuntur, apponens, huc transcribo. Sic habent: «Ejus (Brunonis nempe) sapientiam, doctrinam et vitam exemplarem commendat [Col. 0063B] Titulus 112 sancti Petri Neocastrensis his paucis, sed succidis, versibus:»

«103. Et in Titulo 31 ecclesiae Sanctae Mariae Carnotensis:

«Et post in versiculis scholaribus Titulo 32 eadem non solum praedicantur, sed et magnitudinis animi ejus testimonium perhibetur, cum ibidem dicitur:

«His adstipulatur Titulus 150 Sanctae Mariae Bajocensis ecclesiae:

«104. Sed nullus sapientiam ejus ita commendavit ac Lambertus abbas Sancti Nicolai Andegavensis, qui in suo Titulo 131 sic loquitur:

«Quanta fuerit ejus ingenii sublimitas, licet ex scriptis ab eo libris ante conversionem possit innotescere, attestantur etiam variarum ecclesiarum Titituli, inter quos sic habetur in Titulo 66 Sanctae Mariae Laudunensis:

«105. Et in Titulo 173 ecclesiae beati Vincentii [Col. 0064A] conventus Nioliensium vocatur incomparabilis philosophus, ubi et subditur: «Quis enim non obstupesceret, imo ab intimis cordis non ingemisceret, cum tantum virum, totius scientiae et pene omnium clericorum lumen et fundamentum, naturae concessisse audiret?» Quibus Nauclerus (in Chronographia vol. II, Generat. 37) conformia scribens, beatum Brunonem philosophiae atque Sacrae Paginae doctorem clarissimum, scholasticorumque Parisiis (hicne umquam Bruno docuerit, infra inquiram) doctorem dissertissimum appellavit. Ne autem arbitretur quis huic sancto doctori linguam eruditam defuisse, qua sciret sustentare eum, qui lassus est, verbo; accipiat ex Titulo 64 sanctorum martyrum Timothei et Appollinaris, in quo sic legitur:

«106. Nec solum verbo, quod parvum fuisset, sed exemplo alios docebat, ut ex quibusdam Titulis discimus: sic enim legimus in Titulo 120 ecclesiae Sancti Audomari:

Et in Titulo 124 Sanctae Mariae Atrebatensis:

Hactenus laudatus Carthusianus anonymus; licet autem in omnibus, quos laudat, Titulis funebribus ad virtutes rarasque animi dotes, quarum Sanctus tunc, cum adhuc docendi munus obiret nedumque saeculo nuntium misisset, specimina dederit, fortassis non alludatur, in plerisque tamen id fieri, dubium non est, quemadmodum consideranti patebit. Ut ut sit, Sanctum equidem tum, cum scholarcham adhuc seu scholarum praefectum ac rectorem Remis ageret, variis virtutum exemplis, quibus, ut hasce pariter amplecterentur discipuli, partim effecerit, effulsisse, verosimillimum apparet.

107. Ita suadet tum eximia fortitudo, qua tunc improbis Manassis archiepiscopi moribus sese, contempta [Col. 0064D] etiam dignitatum fortunarumque jactura, uti infra visuri sumus, opposuit, tum scripta anno 1067 aut seq. ad Gregorium VII summum pontificem ab Hugone, Diensi episcopo sedisque apostolicae legato, epistola, in qua, pluries infra adhuc memoranda, de altero Manasse, Remensis ecclesiae praeposito, simulque de Sancto nostro, qui tum scholarum Remensium praefectura sese non diu abdicarat, nondumque in eremum secesserat, hunc Hugo loquitur in modum: «Manassem . . . . . amicum nostrum in Christo, qui in Claromontano concilio Remensis ecclesiae male acquisitam praeposituram in manu nostra dimisit, commendamus gratiae Sanctitatis vestrae, sicut catholicae fidei sincerum defensorem, [Col. 0065A] et dominum Brunonem, Remensis ecclesiae in omni honestate magistrum. Digni enim sunt ambo a vobis et in his, quae Dei sunt, vestra auctoritàte confirmari, quoniam digni habiti sunt pro nomine Jesu contumeliam pati. Et ideo consultores profuturos causae Dei et cooperatores in partibus Franciae adhibeatis.» Caeterum idem Carthusianus anonymus proxime laudatus, fuisse a Sancto ante conversionem, seu antequam hic, perituris omnibus mundi rebus relictis, in eremum secederet, libros conscriptos, num. 104 indicat; verum, cum id non satis constet, res ne ita, an secus habeat, tunc primum examinaturus sum, cum de vita, a Sancto in Calabriae eremo acta, binisque epistolis, certo ibidem ab eo scriptis, tractabo, ita uno eodemque [Col. 0065B] loco de omnibus operibus, quae vel Sancti sunt, vel ei attribuuntur, sermonem instituturus.

108. Cum Gervasius, Remensis archiepiscopus, vir de ecclesia sua multis nominibus, ac praesertim, quod Remenses scholas, ante quidem celebres ac illustres, celebriores tamen illustrioresque Brunonis opera reddiderit, optime meritus, anno 1067 e vivis fuisset sublatus, vacantem hujus obitu archiepiscopalem cathedram Simoniace obtinuit seu potius invasit Manasses, generis nobilitate, non virtutum ornatu clarus, qui in veteri codice Remensi manuscripto [Col. 0065C] Manasses de Gournai, ut Galliae Christianae auctae scriptores tom. IX, col 71, testantur, vocatus invenitur. Hic, etsi per ostium in ovile ovium non esset ingressus, ita tamen promotionis consecrationisque suae, quae anno 1069 evenit, initio se gessit, ut, si non in omnibus, in multis saltem veri pastoris munus impleret. Tunc enim Ecclesiae jura magna animi propensione subinde propugnasse, beneficusque in monasteria exstitisse cognoscitur ex iis, quae de eo tum Marlotus tom. II Historiae Metropolis Remensis pag. 165 et octo sequentibus, tum Galliae Christianae auctae scriptores loco proxime cit. memoriae produnt. Nec tum etiam commisit Simoniacus ille antistes, ut proborum omnium, et si interim in nonnullos ex his fuerit iniquior, odia in sese [Col. 0065D] concitaret. Imo contra sedulo curasse videtur, ut etiam de viris, qui et morum gravitate et virtute essent spectabiles, bene mereretur.

109. Quam verum id sit, argumento est Sanctus noster, quem, uti ex supra dictis facile colliges, ad cancellarii ecclesiae Remensis munus, quod Odalrici obitu vacabat, vel ipsemet promovit, vel ab ecclesiae suae canonicis promovendum sategit, sive interim id fecerit, quod multiplicem in Sancto scientiam morumque probitatem, praecipue ad munus illud digne obeundum requisitam, observasset, sive quod hoc modo Brunonis, viri celeberrimi, magnaeque in urbe Remensi auctoritatis, amicitiam sibi conciliare unice desideraret, ne quando illum pravorum [Col. 0066A] consiliorum, quae jam tum forte animo agitabat, adversarium experiretur. Et Sanctus quidem Manassae, quamdiu id utcumque per gesta moresque hujus licuit, adhaesisse animo non omnino averso videtur, consiliisque suis, ut sat verosimile apparet, interim effecerit, ut profligatae conscientiae homo bona nonnulla praestiterit, et a malis quae meditabatur, abstinuerit. Verum cum deterior in dies Manasses evaderet, beneficia ecclesiastica venderet, sacram supellectilem diriperet, multos injuste excommunicaret, clericorum, ecclesiarum ac abbatiarum bona occupare tentaret aut etiam reipsa occuparet, lupumque, ut verbo dicam, non pastorem ageret, adversarium ei omnino sese Sanctus noster praebuit, maxime forte, quod Simoniaca hominis ad [Col. 0066B] sedem Remensem promotio, quam hactenus ignorasset, jam tandem palam ei facta esset. Ast cum a Manasse, si diutius Remis, ei adversans, substitisset, certissime non parum periclitaturus esset, verosimillime tum periculo sese subducendi causa, tum ne impiorum hominis gestorum, quae impedire non poterat, testis esse cogeretur, Remos dignitate quo, quas ibidem obtinebat, una cum aliquot illustrioribus ecclesiae Remensis clericis reliquit.

110. Haec omnia fere Guibertus de Novigento in Vita sua lib. I, cap. 11 vel expresse docet, vel saltem ex eo possunt colligi. Audi, qui ibidem disserat: «Manasses quidam, inquit, post Gervasii famosissimi archiepiscopi decessum praedictae urbis (Remensis nimirum) regimini Simoniace se intrusit, vir quidem [Col. 0066C] nobilis sed nihil prorsus serenitatis, quae prima ingenuitatem decet, habens. Tantos enim fastus ex illa novitate conceperat, ut regias peregrinarum gentium majestates, imo majestatum ferocitates imitari videretur.» Ac paucis deinde, quae huc non faciunt, interpositis, ita prosequitur: «Is igitur (Manasses) cum milites summopere affectaret, clerum negligeret, dixisse aliquando refertur: «Bonus, ait, esset Remensis archiepiscopatus, si non missas inde cantari oporteret.» Hujus ergo mores prorsus improbos, et stupidissimos habitus cum omnis honestus horreret, Bruno in ecclesiis Galliae tunc opinatissimus cum aliis quibusdam Remensium clericorum nobilibus infamis illius odio excessit ab urbe,» Remensi nempe. Ita Guibertus. Et Sanctus [Col. 0066D] quidem eo ipso tempore, quo, ut hic ait, ex odio, sive quo ipsemet, non tam in episcopum suum, quam in pessimos ejus mores ferebatur, sive quo ab hoc ipso pro hoste habebatur, urbem Remensem deseruit, magnorum studiorum regimen seu scholarum praefecturam, cancellariique munus verosimillime, ne dicam indubie, abdicavit, aut certe, si mavis, dignitatibus omnibus a Manasse spoliatus, amisit.

111 Ast quo circiter anno et quibus comitantibus illustrioribus ecclesiae Remensis clericis, ille Sancti ex urbe Remensi discessus evenit? Quo tunc sese primum contulit? Ut ad singula haec quaesita ex ordine respondeam, Bruno certe nec ante annum [Col. 0067A] 1076, nec post annum, qui hunc proxime excepit, Remis alio commigravit, ut proinde id vel anno 1076 vel sequenti indubie fecerit. Ac eum quidem Remis ante annum 1076 non excessisse, liquet ex charta, hoc ipso anno a Manasse Remis in abbatiae S. Basoli favorem concessa supraque huc transcripta, quae ita terminatur: «Bruno cancellarius scripsit et subscripsit;» post annum autem 1077 actum id non esse, patescit ex eo quod anno illo in concilio Augustodunensi, imo verosimillime etiam in Claromontano, quod huic praeivit, Manassem, archiepiscopum Remensem, uti mox videbimus, Simoniae aliorumque criminum insimularit, idque verosimillime, antequam Manassae adversans ex urbe Remensi excessisset, non fecerit, uti suadet tum ingens [Col. 0067B] discrimen, cui alioquin apud excandescentem hinc, iraeque impotentem praesulem sese exposuisset, tum rerum subsecutarum series, ex qua, Sanctum nostrum, postquam in concilio Augustodunensi Manassem accusasset, non prius ad civitatem Remensem, quam hic anno 1080 in concilio Lugdunensi exauctoratus fuisset, reversum esse, verosimillimum, imo indubium, evadit, uti ex infra dicendis quisque facile colliget.

112. Ad illustriores modo clericos, qui una cum Sancto, Manassem aversantes, urbe Remensi excessere, sermonem converto. Hosce quidem inter fuisse Radulphum Viridem, ad quem Sanctus epistolam infra pluries memorandam e Calabriae eremo scripsit, et Fulcium Monoculum, cujus in eadem epistola [Col. 0067C] mentio fit, vero apparet minime absimile ob colloquium, quod cum hisce, eadem pariter docente epistola, de perituris mundi hujus deliciis, aeternumque duraturis coeli gaudiis habuit occasione, uti apud omnes fere in confesso est, maximarum aerumnarum, quas a Manasse archiepiscopo Remensis ecclesia patiebatur; Manassem vero tunc Remensis ecclaesiae praepositum, et Pontium quemdam Sancto exstitisse in suo ex urbe Remensi excessu comites, indubitatum est, cum hi ambo una cum Brunone Simoniaci praesulis accusatores in concilio Augustodunensi alibique existerint, uti hic ipsemet apud Mabillonium Musei Italici tom. I, part. II, pag. 121 in Apologia sua supra plus semel jam laudata [Col. 0067D] pluriesque infra adhuc laudanda, ex parte declarat atque ex dicendis patescet. Quod modo ad locum, quo Sanctus, Remis excedens, sese receperit, pertinet, Parisios eum concessisse, conjiciunt nonnulli, hosque inter sese imprimis offert Bulaeus, qui, praeterea in eam, quae Sanctum tunc Parisiis docendi muneri sese addixisse, statuit, opinionem propendens, in Historiae Parisiensis tom. I, pag. 468 ita scribit: «Ex hoc loco (Guiberti supra huc jam transcripto) constat, Brunonem, relictis Remis, cum nobilibus quibusdam aliis clericis ecclesiae Remensis alio commigrasse; quos quidem socios licet non nominet Guibertus, ex epistola tamen ipsius Brunonis ad Radulphum Viridem, praepositum Remensem, intelligimus, hos tres amicos simul demigrasse, [Col. 0068A] Brunonem Radulphum, et Fulcium Monoculum»

«113. Sic enim ille: «Reminiscitur quippe dilectio tua, quod, cum ego et tu et Fulcius Monoculus quadam die simul fuissemus in hortulo adjacente domui Adae, ubi tunc hospitabar, de falsis oblectationibus tractaremus.» Ergo tunc Bruno hospitabatur apud Adam, non utique Remis; cum enim canonicus esset ecclesiae Remensis et scholasticus, verisimile non est, eum alieno in hospitio mansurum fuisse. Unde conjicio, Brunonem cum amicis istis duobus Lutetiam venisse, ipsumque apud Adam hospitem domum elegisse, tumque docendi professionem resumpsisse. Ille forsitan est Adam canonicus Parisiensis, qui post Gualeramum cantor ejusdem ecclesiae fuit circa annum [Col. 0068B] 1100 et id muneris obiit ultra annum 1123.» Ita ille: Verum, etsi verosimillime, uti infra docebo, Brunoni in sua ad Radulphum Viridem epistola de hospitio, quo Remis apud Adamum fuerit exceptus, sermo non sit, propterea tamen nullo modo consequens est, ut Sanctus, dum tractatum, cujus verbis a Bulaeo recitatis mentionem facit, de falsis mundi delectationibus cum Radulpho Viridi et Fulcio Monoculo institueret, Parisiis apud Adamum fuerit hospitatus. Quidni enim extra urbem Remensem alibi aeque, quam Parisiis, hospitari tunc potuerit? Nec quidquam huc facit, quod addit de Adamo, Parisiensi canonico, cum alibi etiam viri, aut etiam, si velis, canonici plures florere tunc potuerint, quibus pariter esset Adami nomen.

[Col. 0068C] 114. Bulaeus quidem, ut Sanctum, dum Remis abiit, Parisios statim se contulisse utcunque probet, verbis proxime recitatis etiam subjungit, «adstipulatur supra laudatus Guibertus, qui, de ejus (S. Brunonis videlicet) conversione scribens, sic ait: «Fuit non longe ab his diebus Bruno quidam in urbe Remensi, vir et liberalibus instructus artibus, et magnorum studiorum rector, qui conversionis initia subjecta occasione nactus dignoscitur.» Quibus verbis denotare videtur, Brunonem Parisiensis et Remensis studii fuisse rectorem, quae ab Aimoino Floriacensi monacho in Vita Abbonis dicuntur majores sapientiae seu studiorum officinae;» verum quidni Sanctus, quod Remis tum philosophiae, [Col. 0068D] tum theologiae, quae majores seu altiores scientiae sunt, studiis praeesset, magnorum studiorum rector, a Guiberto dici potuerit? Sane eum eo sensu, quo Bulaeus innuit, magnorum studiorum rectorem vocatum a Guiberto non fuisse, vel ex eo liquet, quod ab ipso hoc scriptore verbis a Bulaeo productis munere illo, non Parisiis, sed Remis functus fuisse indicetur, ut consideranti patebit. Ad haec, etsi darem, Sanctum eo sensu, quo vult Bulaeus, magnorum studiorum rectorem a Guiberto appellari, hincne consequens foret, ut, cum Sanctus Remis excessit, magnorum statim studiorum rectorem Parisiis egerit, hucque proinde mox a suo ex urbe Remensi discessu sese contulerit? Nemo sane, quantum opinor, id asseruerit.

[Col. 0069A] 115. Et vero Sanctum tunc, cum Remis, ut Manassem vitaret, excessit, sese, non Parisios, sed Reciacum seu Roceium, Rocum, Roscium aut etiam (varie enim a variis appellatur) Rauciacum munitum aetate illa (adi Marlotum Historiae metropolis Remensis tom. II, pag. 195, et Valesium in Notitia Galliarum ad vocabulum Rauciacum ) ac celebre Campaniae Gallicae ad Axonam castrum, sese recepisse, verosimillimum est. Ita mihi apparet, tum quod Manasses, ecclesiae Remensis praepositus, aliique, qui huic adhaerebant, ac proin etiam Sanctus noster in praefato castro, uti ex ipsiusmet Manassis archiepiscopi ad Gregorium VII Papam epistola, anno 1078 ex infra dicendis scripta hicque num. 123 ex parte saltem recitanda, colligitur, sub [Col. 0069B] Ebali comitis (Reciacensis nimirum; neque enim, cui hoc quadrare queat, comitem alium, nomine Ebalum, invenio) clientela anno 1078 exstiterint, tum quod Ebalus, castri ejusdem, in quo etiam, ut apparet, domicilium fixerat, dominus seu toparcha, a parte clericorum Remensium ac proin Sancti nostri contra Manassem, Simoniacum Remensem archiepiscopum, omnino steterit, utpote qui, ut pariter ex eadem epistola intelligitur, cum Manasses archiepiscopus a sententia, contra se anno 1077 ab Hugone, Diensi episcopo sedisque apostolicae legato, in concilio Augustodunensi lata, ad summum pontificem appellasset, reque ipsa ad hunc causam suam propugnaturus Romam sese contulisset, Romam etiam, quo contra hujus molitiones Manassem [Col. 0069C] praepositum aliosque clericos, ex urbe Remensi profugos, tueretur, sese contulerit. Atque ita modo et quibus comitantibus et quo anno circiter Sanctus noster ex urbe Remensi discesserit, uti etiam quo tunc sese receperit, determinatum utcumque est: rerum hic tractandarum seriem nunc prosequamur.

116. Inter diversa, quae adversus Simoniacos, acceptasque a laicis investituras Sancti nostri aetate celebrata fuere concilia, commemorandum hic venit, quod Hugo Diensis, sedis apostolicae in Galliis legatus, Claromonte celebravit. Hic in illo, ut Hugo Flaviniacensis in Chronico Virdunensi apud Labbeum tom. I Bibliothecae novae Mss. pag. 201 docet, in Stephanum, Aniciensis ecclesiae invasorem, excommunicationis sententiam tulit; hanc autem deinde [Col. 0069D] Gregorius, anno 1073, quo Indictio Pontificia XI a Januario ad Decembris finem cucurrit, ad supremam Ecclesiae cathedram, uti apud omnes in confesso est, evectus, duabus diversis epistolis, altera ad canonicos Aniciences, altera ad Galliarum episcopos, uti apud Labbeum tom. X Conciliorum, col. 164 videre est, uno eodemque die, decimo videlicet Kalendas Aprilis, indictione decima quinta, conscriptis, confirmavit; quare, cum posterior haec nota chronica, uti ex jam dictis de obtenti a Gregorio Pontificatus anno liquet, annum 1077 designet, consequens est, ut praememoratum concilium, quod Hugo Diensis Claromonte celebravit, vel initio ipsiusmet anni 1077 vel sub finem [Col. 0070A] proxime antecedentis celebratum verosimillime fuerit. Huic autem e castro Reciacensi, in quo cum Brunone aliisque verosimiliter ex dictis jam versabatur, praesentem se stitit Manasses, ecclesiae Remensis praepositus, atque inter Hugonis legati manus, uti hujus infra huc transcribenda epistola fidem facit, male acquisita primaria ecclesiae Remensis dignitate, quam anno circiter 1076 ab ipso Simoniaco praesule Manasse obtinuerat, sese abdicavit.

117. Hinc porro, eidem concilio etiam Brunonem, aliosque, qui cum eo Reciacum commigrarant, ecclesiae Remensis clericos, interfuisse ibidemque, quae contra Manassem Remensem antistitem habebant, accusationum capita concilio exposuisse, verosimile apparet, uti etiam in hoc, ut [Col. 0070B] Manasses de objectis criminibus sese purgaturus ad aliud proxime futurum concilium citaretur, decretum fuisse. Et vero brevi hujus sese obtulit occasio: Gregorius enim, summus pontifex, data quarto Idus Maii, Indictione decima quinta, quae, ut jam dixi, annum 1077 designat, ad Hugonem, suum in Galliis legatum, epistola in mandatis dedit, ut, congregata episcoporum Franciae synodo, causam Gerardi, Cameracensis electi, qui post sui legitimam electionem ab Henrico rege, ignorans et hunc excommunicatum, et investituram a principibus laicis accipere, per pontificem esse prohibitum, investituram acceperat, sedulo discuteret, atque aliarum nonnullarum Galliae ecclesiarum causas, negotiaque quae ad harum, Ecclesiaeve universae utilitatem conducere [Col. 0070C] visa ei fuissent, definiret, advocato etiam ad synodum pro Arvernensis ecclesiae causa Hugone Cluniacensi abbate. Paruit pontificis voluntati Hugo, conciliumque Augustoduni indixit, idque ibi eo ipso adhuc anno 1077, quo proxime memoratam epistolam ad eum papa scripserat, celebravit.

118. Ita, qui hic erroris convinci non potest, diserte tradit Hugo Flaviniacensis, auctor synchronus, in Chronico Virdunensi apud Labbeum tom. I Bibliothecae novae mss. pag. 199 sic scribens: «Juxta haec itaque mandata apostolica (a Gregorio Papa Hugoni Diensi per epistolam mox dictam data) congregata est synodus venerabilium Patrum apud Eduam sub tutela et protectione Christi Domini . . . . [Col. 0070D] anno ab Incarnatione Domini 1077, ubi convenerunt ex Francia et Burgundia multi illustres viri.» Porro huic concilio Manasses, ecclesiae Remensis praepositus, itemque Sanctus noster et alii Remenses clerici, qui una cum hisce Remis Reciacum sese receperant, interfuerunt, Simoniaeque ac aliorum criminum accusaverunt Manassem archiepiscopum suum, qui cum citatus fuisset ad concilium, eique, spretis legati monitis ac praeceptis, sese sistere neglexisset, in eum, veluti in contumacem, suspensionis sententia fuit prolata. Verum ab hac mox ad pontificem, ut apparet, appellavit Manas et, vindictaeque interim, dum Romam adire posset, percupidus, ecclesiae Remensis canonicis, accusatoribus suis, a concilio ad Reciacense, uti ex jam supra [Col. 0071A] dictis infraque dicendis apparet, castrum redeuntibus, plurimas in via struxit insidias, domos eorum Remis fregit, praebendas vendidit, et bona diripuit. Audi haec suismet verbis Hugonem Flaviniacensem loco proxime cit. exponentem. «Accusatus est in eodem concilio (Augustodunensi scilicet) Remensis ecclesiae invasor Simoniacus Manasses a clericis Remensibus, et suspensus ab officio, quia vocatus ad concilium ut se purgaret, non venit. Qui cum canonicis Remensis ecclesiae accusatoribus suis, a concilio redeuntibus, plurimas parasset insidias, demum domos eorum fregit, praebendas eorum vendidit, et bona eorum diripuit.»

119. Haec Hugo. Et sane veritati esse apprime consona, etiam liquet ex epistola, ab Hugone legato [Col. 0071B] post concilii celebrationem, auditis, quas Manasses Brunoni aliisque ex illo redeuntibus ecclesiae Remensis canonicis intulerat, variis injuriis, ad Gregorium pontificem data, in qua, Sanctum nostrum Manassemque praepositum «dignos habitos fuisse pro nomine Jesu contumeliam pati,» declarat, alludens verosimillime, ne dicam indubie, ad injurias, quas ambo, e concilio Augustodunensi Reciacum redeuntes, tum in via, tum Remis in bonis suis passi fuerant. Epistolam illam, quod praeterea, quae de Manassis, Remensis ecclesiae praepositi, ad Claromontanum seu Arvernense concilium accessu supra asserui, invicte probet, aliaque, quae huc et praecipue Manassem archiepiscopum spectant, complectatur, in fine mutilam, prout apud Labbeum tom. X [Col. 0071C] Conciliorum col. 365 et seq. exstat, huc transcribo. Sic habet: «Reverendissimo Patri et domino papae Gregorio suae sanctitati inutilissimus servus Hugo humilis presbyter Diensis, salutem. Quoniam didicimus R. vestrum Parisiensem rediisse, cui injunxeramus, ut fideliter, sicut filius vester, vobis referret gesta Augustodunensis concilii, cui interfuit, qui neque per nos rediit, neque quidquam de statu vestro nobis scripsit, rogamus paternitatem vestram, ut sententiam suam nobis dignetur scribere super ordinatione Remensis, Bituricensis et Carnotensis ecclesiarum.»

«120. Sciat quoque paternitas vestra, quia ille Noviomensis dictus episcopus, sub comminatione [Col. 0071D] publicae examinationis a nobis familiariter exactus, confessus est nobis Simoniam suam, praesentibus Laudunensi et Lingonensi episcopis cum aliis quibusdam. Unde etiam sacramento supra sacra Evangelia nobis firmavit, quod, visis litteris vestris vel legatione vestra, ecclesiam, quam male occupaverat, bene dimitteret, et pro posse et scire suo, ut juxta Deum ordinaretur, adjuvaret. Silvanectensis vero episcopus, accepta investitura de manu regis, ordinatus est ab illo (Manassem Simoniacum Remensis Ecclesiae episcopum seu potius invasorem designat) Remensi haeresiarcha, cui litteris vestris interdixistis, ne hujusmodi in episcopos acciperet. Antisiodorensis, infra annos ordinatus, investituram quidem de manu regis non accepit, [Col. 0072A] quamquam per familiares regis gratiam ejus consecutus sit. De Senonensi autem archiepiscopo quantam contumeliam, quantamve injuriam auctoritati vestrae in nostra legatione intulerit, a praedicto R. ut spero, sufficienter audistis. Neque hoc dicens, Deus testis est, gloriam meam quaero. Burdegalensis quoque, quoniam vocatus praeterito anno ad Arvernense concilium neque venit, neque canonice se excusavit, in eodem concilio ab episcopali officio suspensus est. Quod ille vilipendens, interdictum sibi usurpavit officium. Rursus vocatus ad Augustodunense concilium, quoniam nullam causationem nobis misit, etiam a sacerdotio suspendimus eum.

«121. De his ergo omnibus quid Magnitudo vestra judicaverit, quid inde agere placuerit, parvitati [Col. 0072B] nostrae rogamus, rescribite. Praeterea summopere poscimus, ut per dominum Valentinum episcopum pallium nobis mittatis ad confirmandam ordinationem religiosissimi Lugdunensis Ecclesiae archiepiscopi, contra oblatrantes haereticos et de regis indignatione adversus ordinationem Dei carnaliter gloriantes. Ipse enim, postpositis omnibus incommodis et periculis penuriae atque itineris, Sanctitatis vestrae conspectui devotissime se praesentaret, si Ecclesia illi commissa, tamdiu languida et pastoris solatio destituta, quoquo modo absentiam ejus sine magno detrimento pati potuisset. Valentino episcopo praecipite et securitatem in manu vestra accipite, quatinus circa festum S. Joannis Baptistae, prout nos cum eo condiximus, Ecclesia sua ad celebrandum [Col. 0072C] officium illum accipiat, quia valde opportunus videtur ad oppugnandam provincialium arrogantiam. Manassem autem amicum nostrum in Christo, qui in Claromontano concilio Remensis Ecclesiae male acquisitam praeposituram in manu nostra dimisit, commendamus gratiae Sanctitatis vestrae, sicut catholicae fidei sincerum defensorem, et dominum Brunonem, Remensis Ecclesiae in omni honestate magistrum. Digni sunt enim ambo a vobis, et in his, quae Dei sunt, vestra auctoritate confirmari, quoniam digni habiti sunt pro nomine Jesu contumeliam pati. Et ideo consultores profuturos causae Dei et cooperatores in partibus Franciae adhibeatis.»

«122. Remensis haeretici depositionem con . . . . . [Col. 0072D] revelatam iniquitatem sanguis coeli et . . . . . clamat, auctoritatis vestrae scripto robora . . . . . hos rogamus Remensi Ecclesiae destinate . . . . . suam satisfactionem, aut ipse, si placit . . . . . aut nobis suscipiendam praecipite. Quia . . . . . excommunicationem vestram, nobis inconsultis, episcopi electionem fecerunt. Tiezo filius vester jam redisset ad vos, nisi ad convocandum concilium 18 Kalendas Februarii, Pictavis, Deo annuente, celebrandum detineretur; in quo concilio meritorum vestrorum patrocinium adesse nobis suppliciter exoramus. Orate pro nobis, sanctisime Pater.» Talis est data ab Hugone Diensi post Angustodunense concilium anno, ut apparet, 1077 aut sequentis initio ad summum pontificem epistola; e qua sane, quae supra tum de illatis per Manassem [Col. 0073A] archiepiscopum Sancto injuriis, tum de hujus Manassisque praepositi in concilio Claromontano praesentia edixi, optime firmantur. Rei modo seriem prosequamur. Bruno clericique Remenses, ejus socii, evitatis quas eis, a concilio Augustodunensi redeuntibus, Manasses archiepiscopus struxerat insidiis, ad Ebalum comitem in Reciacense hujus castrum, e quo illud adierant, sese iterum recepere, gravissimae litis, sese inter et archiepiscopum suum pendentis, exitum ibidem praestolaturi.

123. Ita autumo quod Manasses archiepiscopus apud Labbeum tom. X Conciliorum, col. 363, in epistola supra citata, quam ad Gregorium VII papam dedit, ita loquatur: «De comite Oebalo, qui me in praesentia vestra accusare tentabat, et se suamque [Col. 0073B] fidelitatem vobis verbis simulantibus commendabat, satis in promptu habetis cognoscere, cujus potius sinceritas fidelitatis erga vos videatur existere. Utrum mea, qui Deo et vobis paratus sum per omnia obedire, an illius, qui et apud vos per Manassem et suos sequaces in suo castro receptos persequitur beatam Mariam. Manasses enim, de quo diximus, cui nos jussu vestro, quod in nos admiserat, si ad Ecclesiam matrem suam rediret, indulsimus, conscientia sceleris sui depressus nec ad vos vult redire, nec paci Ecclesiae concordare, quin potius cum illis suis sequacibus, quia factis non potest, verbis et maledictis Ecclesiam meque lacerare non desinit. Unde, ut de ipso Oebalo taceam, in quem [Col. 0073C] vos, credo, justam et Apostolicam exercere sententiam, super Manasse instanter deprecor sanctitatem vestram, ut aut jubeatis eum ad sua regredi, et ulterius non impugnare Ecclesiam, aut in eum ejusque fautores et cooperatores Apostolici vigoris dirigatis animadversionem. Dignamini etiam ad eorum receptores scribere aptam epistolam, ut aut eos contra Ecclesiae jura non retineant, aut pari sententia se mulctatos agnoscant:» quibus e verbis consideranti patescet, Manassem praepositum adhaerentesque ei, quorum unus erat Sanctus noster, Ecclesiae Remensis clericos tum certe, cum epistola, haec complectens, a Manasse archiepiscopo, quod anno, uti infra docebo, 1078 factum, ad Pontificem fuit conscripta, apud Oebalum comitem in castro [Col. 0073D] Reciacensi seu Rauciacensi commoratos fuisse; quod cum ita sit, sese in id, anno 1077 e concilio Augustodunensi revertentes, quo Manassis archiepiscopi insidias declinarent, verosimiliter receperant.

124. Nec id tantum, quod modo proposui, e recitatis epistolae Manassis verbis discimus, verum etiam Ebalum seu Oebalum comitem, qui Sanctum ejusque contra Manassem archiepiscopum comites in castro suo tuebatur, Romae hujus accusatorem apud Gregorium Papam egisse. Qui id factum sit, expono. Manasses archiepiscopus, qui, ut supra docui, a sententia, in concilio Augustodunensi contra se lata, ad summum Pontificem verosimiliter appellarat, Romam anno 1078, cum inde, prout Hugo Flaviniacensis [Col. 0074A] loco proxime cit. testatur, litterae ei, «ut in concilio,» alio scilicet, in Galliis denuo celebrando, «cum sex se purgaret episcopis,» traditae fuissent, se contulit. Ebalus comes, audito praesulis Simoniaci discessu ac consilio, iter pariter Romam versus, quo ibi contra eum clericorum Remensium, quos in castrum suum ac clientelam receperat, causam tutaretur, arripuit, horum etiam aliquot sibi adjunctis. Et ex his quidem exstitisse Pontium, saepius jam laudata Manassis archiepiscopi Apologia apud Mabillonium tom. I, part. II Musei Italici, pag. 121 indubitatum facit; Fulcium autem Monoculum, de quo Sanctus in recitanda infra ad Radulphum Viridem epistola, ex iis pariter exstitisse, verosimile apparet, primo quidem quod Fulcius ille, a Sancto [Col. 0074B] memoratus, Romam sese, uti ipsamet haec epistola fidem facit, proxime post habitum cum Brunone et Radulpho Viridi de falsis mundi delectationibus, verisque coeli gaudiis colloquium, in quo monachicum habitum assumere statuerunt, contulerit; deinde vero quod id post concilium Augustodunense anno 1077 aut sequenti, nec alibi, quam in castro Reciacensi habitum fuisse videatur.

125. Quod quo utcumque probatum dem, praevie verba, quibus colloquii illius Sanctus meminit huc transcribo. Sic habent: «Reminiscitur . . . . . dilectio tua, quod, cum ego et tu et Fulcius Monoculus quadam die simul fuissemus in hortulo adjacenti domui Adae, ubi tunc hospitabar, de falsis oblectationibus et perituris mundi hujus divitiis, necnon de perennis [Col. 0074C] gloriae gaudiis aliquamdiu, ut opinor, tractaremus, unde divino amore ferventes promisimus ac vovimus Spiritui sancto in proximo fugitiva saeculi relinquere et aeterna captare, necnon monachicum habitum recipere; quod et in vicino paractum esset, nisi tunc Fulcius Romam adiisset: ad hujus reditum peragenda distulimus; quo moram faciente, aliisque intervenientibus causis, divinus amor elanguit, refriguit animus, fervorque evanuit.» Quando itaque Sanctus collationem, hic memoratam, in qua monachum vovit, cum Radulpho Viridi ac Fulcio habuit, non domi, sed alieno in hospitio versabatur. Hinc porro consequitur ut hanc Remis, antequam anno circiter 1076 e civitate hac cum Manasse aliisque [Col. 0074D] Remensibus clericis excessisset, indubie non habuerit. Brunonem enim tunc Remis, ubi non tantum canonicus, sed et scholasticus praeterea et cancellarius erat, in alienis aedibus habitasse, verosimile non apparet, ut Bulaeus verbis num. 113 recitatis recte arguit. Imo vero, ut Tractatus de S. Brunone, a Cartusianis hujatibus mecum communicati, auctor num. 20 Operis sui recte notat, dubitandum non est quin tunc ibi Sanctus suae tum cancellarii, tum canonici et scholastici dignitati congruum domicilium habuerit, et quidem in ipso claustro communi, quo diu ante et post S. Brunonis aetatem canonici Remenses usi fuere, uti fas est colligere ex Flodoardo Hist. Remensis lib. II, cap. 11, Chronico Mosomensi apud Dacherium tom. VII Spicilegii, et [Col. 0075A] Stephani Tornacensis Epistola 160, ad Radulphum Remensem decanum, a Radulpho Viridi diversum, circa annum 1176, aut, ut videtur, non diu admodum post scripta.

126. Stephani verba huc facientia, quod ex iis, canonicos Remenses Brunonis aetate vitam in claustro communem duxisse, potissimum intelligatur, e jam saepe laudato, qui hactenus vulgatus non est, Annalium Carthusiensium libro IV describo. Sic habent: «Exiit sermo inter plures, quod antiqua Patrum vestigia, sacris instituta conciliis et a gloriosa hactenus Remensi Ecclesia diutius observata, quidam ex vobis immutare contendunt, laminamque auream religiosae consuetudinis, quae in fronte Ecclesiae Metropoleos apposita lucet omnibus, qui in [Col. 0075B] regno sunt, quadam singularitate studeant delere, dejicere, conculcare. Singulari quodam privilegio sedes Remensis inter alias Galliarum Ecclesias eminebat, perseverans cum Apostolis in communione panis et oratione, et in sociali communione sacramentalem praeferens, majoribus erat spectaculum, minoribus documentum. Ex reliquiis regularium institutionum duo loca sibi detinuerant, coenaculum refectionis et domum somni, in altero castigatam sequentes abstinentiam, in altero candidatam continentiam observantes . . . . . In his et aliis observantiis Regularibus incedebat Remensis Ecclesia, terribilis ut castrorum acies ordinata, amabilis suis, admirabilis alienis. Si haec immutari coeperint, quid dicet germana ejus loco et ordine Germania, quae [Col. 0075C] inter alias institutiones Ecclesiasticas refectionis adhuc et quietis fraternam communionem sic observat, ut modernam dissolutionem non admittat?»

127. Cum ergo Remenses canonici, uti e verbis hisce pronum est eruere, vitam communem in aedibus, separatis quidem, ut tunc moris erat, uni tamen eidemque claustro inclusis, Sancti nostri aetate duxerint, hic utique, dum illos inter ante suum ex urbe Remensi discessum, seu ante annum 1076, quo circiter is accidit, versaretur, alienas ibidem aedes non inhabitarit, ac proin nec tunc collationem, utpote quae, Brunone alienis in aedibus versante, acciderit, cum Radulpho Viridi et Fulcio Monoculo habuerit. Eodem etiam ex capite parum verosimile [Col. 0075D] apparet, collationem illam seu colloquium contigisse, postquam jam Sanctus, exauctorato pulsoque Simoniaco invasore Manasse, in pristinum fere, aut hoc etiam forte meliorem, statum, quod qui et quando factum sit, infra videbimus, fuisset restitutus. Porro ex eo, quod Sanctus, dum de falsis mundi oblectationibus cum Radulpho Viridi et Fulcio sermonem miscuit, alieno in hospitio fuerit versatus, consectarium praeterea est, ut nec id Parisiis evenerit. Qui enim collationem seu colloquium illud Parisiis factum statuunt, Sanctum nostrum tunc, cum id habuit, docendi ibidem munus obiisse, affirmant; quod si autem ea in urbe reipsa umquam Bruno docuisset, alienis tunc, velut hospes, aedibus usurus fuisse non videtur. Accedit, nihil [Col. 0076A] plane aliunde haberi, ex quo Sancti cum Radulpho et Fulcio collationem Parisiis habitam fuisse, utcumque fiat probabile, ut proinde, uti non Remis, sic nec ibi verosimiliter evenerit. At vero Reciaci seu Rauciaci eam post concilium Augustodunense evenisse, e status, in quo ibi Sanctus tunc fuit, adjunctis verosimillimum apparet.

128. Ibi enim tunc tum hic, tum alii Ecclesiae Remensis clerici, ejus in exsilio socii, alienis in aedibus versabantur, a castri illius (id enim plures domos fuisse complexum, Valesius loco supra cit dubitare non sinit) incolis diversis, per «Manassae praepositi eique adhaerentium receptores» num. 123 a Manasse archiepiscopo verosimiliter indigitatis, hospitio ex comitis Ebali, ut verosimile apparet, [Col. 0076B] voluntate excepti. Ad haec eo temporis spatio, quo Sanctus cum aliis Remensibus clericis Reciaci versabatur, collationemque de falsis mundi delectationibus post concilium Augustodunense habere jam potuerat, Ebalus, castri hujus toparcha, Romam versus, ut supra docui, iter arripuit, huncque eo, ut supra pariter docui, aliquot Remenses clerici comitati sunt; non diu autem, ut supra recitata ex Sancti nostri ad Radulphum Viridem epistola verba docent, post collationem, a Brunone cum Radulpho et Fulcio habitam, Romam hic discessit. Accedit Reciaci Radulphum Viridem et Fulcium Monoculum cum Sancto nostro, antequam Ebalus comes Romam abiret, fuisse ex jam dictis versatos. Tres quidem dumtaxat Ecclesiae Remensis canonicos, Manassem [Col. 0076C] praepositum nimirum, Pontium et Brunonem, qui Manassem archiepiscopum in concilio Augustodunensi anno 1077 accusarint, ac deinde in castrum Reciacense sese receperint, Historiae litterariae Franciae scriptores, qui recessui huic habitam a Brunone cum Radulpho et Fulcio de divitiarum oblectationumque mundi hujus vanitate collationem praeivisse autumant, tom. IX, pag. 235 recensent. Verum quid tum?

129. Assignato ab iis Remensium, qui Manassem accusarint atque in Reciacense castrum se receperint, clericorum numero, unde, Radulphum Viridem et Fulcium nec in castro Reciacensi sub Ebali comitis clientela exstitisse, nec ibidem cum Brunone [Col. 0076D] collationem, de qua hic, habuisse, consequens sit, standum non est. Remensium enim canonicorum, qui Manassem archiepiscopum accusarint, majorem exstitisse numerum, hic ipsemet prodit in apologia sua apud Mabillonium Musei Italici tom. I, part. II, pag. 121 ad Hugonem Diensem sic scribens: «Dixistis, ut accusatoribus nostris, scilicet Manassae et sociis, responsuri ad concilium veniremus; et ego dico vobis quia ego et Manasses pro omnibus sociis suis concordiam fecimus, exceptis duobus, quorum unus, scilicet Bruno, nec noster clericus, nec noster natus aut renatus est, sed sancti Cuniberti Coloniensis in regno Teutonicorum positi canonicus est; cujus societatem non magnopere affectamus, utpote de cujus vita et libertate penitus ignoramus [Col. 0077A] et quia quando apud nos fuit, multis beneficiis a nobis in eum collatis, male et nequiter tractati sumus. Alter vero, id est, Pontius, in Romano concilio, nobis praesentibus, est falsatus; et ideo nec uni, nec alteri in ecclesiastico judicio respondere aut volumus aut debemus.» Cum ergo, uti ex his verbis intelligitur, plures sane quam tres exstiterint Remensis ecclesiae canonici seu clerici, qui Manassem archiepiscopum accusarint, quique proinde post Augustodunense concilium in castrum Reciacense sese receperint, non est, cur hos inter exstitisse Radulphum Viridem et Fulcium Monoculum, eamus inficias; quod cum ita sit, non est etiam, cur cum hisce in eodem castro (de quo vide tamen Addenda et Corrigenda ad p. 519, n. 124) sanctus [Col. 0077B] noster illam, de qua hic disserimus, collationem non habuisse putetur.

130. Et sane hanc ibidem a Brunone habitam fuisse, suadent, tum quae huc facientia in medium jam adduxi, tum quae hic modo adhuc addo. Collatio illa, utpote in qua de mundi vanitate, coeli aeternitate, monachicoque habitu assumendo actum, optime quadrat statui, in quo sanctus post concilium Augustodunense Reciaci fuit; ibi enim tunc ille, bonis a Manasse archiepiscopo spoliatus, fortunam patiebatur adversam, qua pressi mortales terrena despicere, coelestia aestimare atque ad Deum sese convertere solent. Ad haec ab ipsomet Sancto, sese aliosque diu, quod in collatione illa voverant, adimplere distulisse, verbis supra huc transcriptis [Col. 0077C] indicatur; re autem ipsa factum id est in opinione, qua dictam collationem Reciaci post concilium Augustodunense habitam statuimus. Sanctus enim, uti infra probabo, certe ante annum 1081 meliori vitae in eremum secedens sese non dedit; ante autem, quam hoc faceret, triennio ut minimum celebris, de qua hic, cum Fulcio collatio acciderat, uti pronum est ex jam dictis eruere. Fulcius enim secundum haec cum Ebalo comite anno 1077 (annus enim 1078, num. 124, per errorem irrepsit) Romam petiit, hocque illius inter habita cum Brunone post concilium Augustodunense, anno itidem 1077 celebratum, de falsis mundi delectationibus collatio praeivit, ut haec ipso etiam anno 1077 ac proin [Col. 0077D] triennio ut minimum, antequam Sanctus in eremum secederet, acciderit. Reliqua modo, quae ad litem, a Sancto nostro, aliisque Remensis ecclesiae clericis Manassae archiepiscopo intentatam, spectant, expediamus.

Cum Manasses, Remensis ecclesiae archiepiscopus, Romam ad summum pontificem, Gregorium VII, ad quem ex dictis appellarat, jam advenisset, benigne ab hoc, ad meliorem frugem hominem rediturum, adhuc sperante fuit exceptus, causamque suam in [Col. 0078A] concilio, quod ibidem tunc, id est, mense Martio anni 1078, celebratum fuit, praesentibus etiam (adi verba ex Manassis epistola n. 123 huc transcripta) Ebalo comite clericisque Remensibus, hunc, ut docui, comitatis, qui pro clero Remensi locuturi advenerant, propugnare est conatus. Quibus ad id praesidiis usus sit, litteris proditum non inveni; quo vero successus rem gesserit, ipsemet in Apologia sua apud Mabillonium opere cit., p. 119 exponit, ita ibidem ad Hugonem, sedis apostolicae legatum, scribens: «Non solum per omnes fere Gallias, verum etiam Italiae et Romae, notum est qualiter ante hoc biennium ( anno scilicet 1077) in eadem provincia a vobis et ab aliis quibusdam in nos violenter ac injuste res gesta est: et ego vim ac praejudicium [Col. 0078B] passus Romam processi, ibique super hoc Romanum et Apostolicum judicium appellavi. Quia vero vos aberatis, jussu domni apostolici in ipsa regione remansi, et adventum vestrum per XI fere hebdomadas exspectavi. Cumque non veniretis, tandem in praesentia domni apostolici, et in concilio generali inter nos et eos, qui ibi loco vestro, utpote a vobis directi, aderant, altercatio habita est, et ex eorum accusatione ac nostra defensione, quidquid passi eramus, temere ac violenter actum esse et constare non debere, judicatum atque correctum est.» Hunc in modum Manasses, qui, quamquam in Hugonem, sedis apostolicae legatum, iniquior sit, remque, uti ex jam dictis et porro dicendis liquet, parum sincere exponat, sententiam tamen, [Col. 0078C] in se ab Hugone in concilio Augustodunensi latam, correctam seu rescissam fuisse, recte indicat.

132. Gregorius enim, futurum sperans ut indulgentia Apostolica ad meliorem frugem Manassem adduceret, a suspensionis sententia, qua Augustoduni fuerat damnatus, hominem absolvit, pristinoque gradui ac officio, certis tamen, quas hic subticet, conditionibus adjectis, restitutum in Gallias remisit. Ita apud Labbeum tom. X Conciliorum docet nos ipsemet Gregorius, in epistola, septimo Idus Martii, indictione prima quae ex supra dictis annum 1078 designat, exarata, sic scribens: «Quia consuetudo sanctae Romanae Ecclesiae, cui, Deo auctore, licet indigni, deservimus, est quaedam [Col. 0078D] etiam dissimulare, discretionis temperantiam potius quam rigorem canonum sequentes, causas episcoporum Franciae atque Burgundiae, qui suspensi seu damnati a legato nostro Hugone Diensi episcopo fuerant, non sine gravi labore discussimus. Denique Manassem Remensem archiepiscopum, qui in multis accusatus fuerat, seseque a synodis, ad quas Hugo Diensis episcopus eum invitavit, subtraxerat: quia sententia, super eum data, non Romanae Ecclesiae gravitate et solita mansuetudine videbatur, in proprium gradum officiumque restituimus, ea quidem ratione, ut supra corpus sancti Petri juraret hoc modo: «Ego Manasses Remensis archiepiscopus pro superbia non dimisi, quod non venerim ad synodum Augustodunensem, ad quam [Col. 0079A] me Diensis episcopus vocavit. Si vocatus nuntio vel litteris apostolicae sedis fuero, nullo malo ingenio et nulla fraude me subtraham, sed veniens diffinitioni et judicio hujus Ecclesiae fideliter obediam. Quod si domino papae Gregorio vel successori suo placuerit me de objectis ante legatum suum respondere, idem per omnia faciam. Thesauros autem, ornamenta et praedia Remensis ecclesiae mihi commissae ad honorem ipsius Ecclesiae fideliter tractabo et ad resistendum justitiae ea non abalienabo.»

133. Epistola haec, seu rescriptum, in quo deinde nonnulla alia, ad rem nostram non facientia hucque proinde non necessario transcribenda, sequuntur, ita terminatur: «Actum Romae septimo [Col. 0079B] Idus Martii, indictione prima;» posterior autem nota chronica, clausulae huic inclusa, annum Christi 1078 (adi quae num. 116 dicta sunt) designat; ut proinde lata in Manassem, qui sese ex dictis anno 1077 post concilium Augustodunense, alterius concilii, Pictavii (vide apud Labbeum tom. I Bibliothecae novae Mss. Chronicon Virdunense p. 206) ineunte anno 1078 celebrandi, utut ad hoc citatus, tempore non exspectato, Romam contulerat, suspensionis sententia, cum ibidem per XI fere hebdomadas (adi ejus verba, num. 131 huc transcripta) Hugonis Diensis adventum praestolatus fuisset, jam inde ab anni 1078 mense Martio sub conditione, quam verba proxime huc transcripta involvunt, per Gregorium VII, summum pontificem, fuerit rescissa. [Col. 0079C] Verum haec, qua erga Manassem, Simoniacum antistitem, usus est Gregorius, indulgentia ac benignitas Hugoni Diensi episcopo ac sedis apostolicae in Galliis legato verosimillime non parum displicuit. Fas est id colligere ex epistola, ad supremum illum Ecclesiae pastorem post celebratum anno 1078 Pictaviense concilium ab eodem Hugone, licet non de Manasse, scripta, in qua is sub finem apud Labbeum tom. X Conciliorum, col. 367 ita loquitur: «Provideat itaque sanctitas vestra, ne diutius tam opprobriose nobis improperetur, quod simoniaci vel quicumque criminosi a nobis suspensi vel depositi aut etiam damnati libenter currunt Romam, et ubi deberent sentire ampliorem rigorem justitiae, inde reportant quasi misericordiam pro voluntate. Et [Col. 0079D] qui antea nec in levibus praesumpserunt peccare, postmodum exercent aptissimam negotiationem cum tyrannide in commissis sibi ecclesiis.»

134. His porro verbis etiam docet, simoniacos tunc ex indulgentia, quam Romae fuissent experti, deteriores atque insolentiores evasisse; quod quam verum esset, suo agendi modo Manasses luculenter ostendit. Etsi enim, sese de objectis sibi criminibus, si quando id pontifici placuisset, Apostolico legato responsurum, juramento Romae edito, sanctissime (adi verba Gregorii papae, num. 132, huc transcripta) promisisset, vix tamen a concilio Romano, in quo ex dictis anno 1078 auditus absolutusque fuerat, in Gallias erat reversus, cum ad pontificem, ad [Col. 0080A] quem ei aliis de causis scribendum erat, dedit epistolam, in qua praeter querelas, verbis, num. 123, datis expressas, quas contra Ebalum comitem, Manassem praepositum aliosque Remenses clericos hujus sequaces defert, ex ecclesiae suae privilegiis contendit, sibi tantum vel ipsimet Pontifici vel hujus legatis, qui Itali essent aut Romae saltem educati, de objectis criminibus respondendum. Ita scilicet Manasses Hugonis Diensis, nec in Italia nati, nec Romae educati, a quo ne iterum ad concilium aliquod de objectis criminibus se purgaturus citaretur, maxime metuebat, judicio sese subducere conabatur. Audi, quae huc facientia in dicta epistola apud Labbeum, tom. X Conciliorum, pag. 363, in medium adducat.

[Col. 0080B] 135. «Obsecro etiam, inquit, benevolentiam honoris vestri, ut dignitatem, quam antecessores vestri antecessoribus meis archiepiscopis servaverunt, et privilegiis, aliisque scriptis ad posterorum memoriam reliquerunt, mihi reservare dignemini. Ne irritum aut infractum fiat privilegium, quod ipse dedistis mihi, scilicet ut vobis ipsi interpellatus et non interpellatus respondeam et legatis vestris Romanis, non ultramontanis, qui conjuncti Romanis quaerunt, quae sua sunt, non quae Jesu Christi, et sub honestis nominibus cupiditati suae consulunt, non Ecclesiae Dei. Unde propter talium pudendas reprehensiones et vocationes mihi, qui totius Galliae episcopos debeo convocare, liceat confidere de vobis sine legatorum vocatione, donec ad Pascha veniam ad vos, Deo [Col. 0080C] volente.» Ita Manasses, ne quando Hugoni, sedis apostolicae legato, de criminibus sibi objectis respondere cogeretur. Verum eum hac in re, acriter etiam, quaecumque sive de Sedis Apostolicae legatis sive de ecclesiae Remensis privilegio verbis recitatis scripserat, confutatis, Gregorius minime audivit, etsi interim expostulationum, abs illo contra Ebalum comitem, Manassem praepositum aliosque factarum, rationem habendam duxerit, ut fidem facit tum epistola, qua Manassi respondit, tum altera, quam praeterea, cum hoc fecit, ad Hugonem Diensem, suum in Galliis legatum, dedit. Ambae apud Labbeum, a quo, tom. X Conciliorum, col. 196 et tribus seqq. recitantur, «Undecimo Kalendas septembris, Indictione prima,» quae hic ex supra [Col. 0080D] dictis annum 1078 designat, «datae» notantur; unde consequitur ut, quam ad Gregorium papam Manasses archiepiscopus dedit, proxime memorata epistola anno 1078, utpote ambabus hisce anterior, concilioque Romano, quod eodem anno 1078 celebratum fuit, ex dictis posterior, exarata indubie fuerit; quod hic, ut fidem num. 123, datam liberarem, probare est visum.

136. Nunc, quae in duabus proxime dictis Gregorii epistolis verba, ad institutum praesens utcumque facientia, occurrunt, huc transcribo. Talia in priori sunt haec: «De Manasse, qui vos et ecclesiam vestram, quia malefactis non potest, maledictis infestare non cessat, et de caeteris omnibus, [Col. 0081A] super quibus conquestionem vobis collibuerit facere, misimus litteras nostras commemoratis confratribus nostris, Diensi videlicet episcopo, et Cluniacensi abbati, ut cuncta studeant diligenter inquirere, sollicite discutere, discussa et indagata ad purum juste, legaliter et canonice judicare;» in posteriori vero ista se offerunt: «Quia in sanctae Dei, cui divina dispositione praesidemus, Ecclesiae regimine sollicite nos vigilare oportet, vestris assiduis precibus nobis ut divinum obtineatis praesidium, deposcimus. Quapropter vos summopere studium adhibere admonendo mandamus, quatenus inquiratis et canonice, prout potestis, finem imponere procuretis negotiis, unde Rhemensis archiepiscopus, confrater noster, suis litteris nobis conquestus est. Conqueritur enim [Col. 0081B] de confratre nostro, archiepiscopo Viennensi Warmundo, qui in suo archiepiscopatu presbyteros deposuit, et eosdem restituit . . . . De Manasse autem, de quo similiter conqueritur, qui Oebali suorumque refugio et auxilio illum et ecclesiam fatigare non cessat, laborate ut ad pacem redeat, et ab inquietatione Ecclesiae et persecutione archiepiscopi quiescat. Quod si forte in sua contumacia persistens obedire renuerit, nisi illum justam excusationem habere cognoveritis, quodcumque vobis justius videtur, facite. De aliis autem necessitatibus eumdem archiepiscopum (si tamen vobis obedierit) sicut dignum est, adjuvate, eique commissam ecclesiam auctoritate beati Petri (quod et de aliis ecclesiis vos oportet agere) defendite.»

[Col. 0081C] 137. Pontifici igitur, quemadmodum ex hisce epistolae, quam ad Hugonem Diensem dedit, verbis potissimum apparet, in votis fuit, ut, si qua ratione fieri id posset, Ebalus Reciacensis comes et Manasses ecclesiae Remensis praepositus cum Manasse archiepiscopo in gratiam redirent. Hinc porro factum conjicio ut Manasses praepositus, voluntatis pontificiae sive per Hugonem, sedis apostolicae legatum, sive per ipsummet archiepiscopum Manassem factus certior, concordiam cum hoc inierit, quam ipsemet Simoniacus is antistes in sua apud Mabillonium tom. I Musei Italici, part. II, pag. 121 saepissime jam laudata Apologia commemorat his verbis: «Dico vobis quia ego et Manasses pro omnibus [Col. 0081D] sociis suis concordiam fecimus, exceptis duobus, quorum unus, scilicet Bruno, nec noster clericus, nec noster natus aut renatus est, sed sancti Cuniberti Coloniensis, in regno Teutonicorum positi, canonicus est; cujus societatem non magnopere affectamus, utpote de cujus vita et libertate penitus ignoramus; et quia, quando apud nos fuit, multis beneficiis a nobis in eum collatis, male et nequiter tractati sumus. Alter vero, id est, Pontius, in Romano concilio, nobis praesentibus, est falsatus; et ideo nec uni, nec alteri in ecclesiastico judicio respondere aut volumus aut debemus;» in hac autem conjectura, magis adhuc confirmor ex eo, quod, quando post pontifici placuit, ut anno 1080 Lugduni concilium ad discutiendam decidendamque Manassis [Col. 0082A] archiepiscopi causam celebraretur, huic iterum Manasses praepositus, voluntatis pontificiae observantissimus, sese stiterit, unusque etiam ibidem e Simoniaci illius antistis, cum quo ex dictis pacem jam ante inierat, accusatoribus exstiterit, uti colligendum videtur ex Gregorii VII, quae apud Labbeum tom. X Conciliorum col. 241 exstat, epistola, ad Manassem, archiepiscopum Remensem, postquam hic in dicto Lugdunensi concilio exauctoratus fuisset, Indictione tertia, id est ex supra dictis, anno 1080 conscripta; e qua etiam apparet Manassem praepositum bonis suis, in quae, pace cum Manasse archiepiscopo inita, restitutus verosimillime fuerat, iterum ab hoc, quod ejus sese in concilio Lugdunensi accusatoribus denuo junxisset, fuisse spoliatum.

[Col. 0082B] 138. In ea enim Pontifex ita loquitur: «Purgandi licentiam tibi indulgemus, ea videlicet conditione, ut Manassae et Brunoni, qui pro justitia contra te locuti fuisse videntur, rebus suis in integrum restitutis, usque ad Ascensionem Domini proximam Rhemensem Ecclesiam a tota occupatione ex toto liberam deseras.» Porro manasses praepositus non tantum post duas epistolas, num. 135 memoratas, quarum alteram Gregorius papa ad Manassem archiepiscopum, alteram ad Hugonem, suum in Galliis legatum, undecimo Kalendas Septembris, Indictione prima seu anno 1078 dedit, cum Manasse, Remensi archiepiscopo, pacem inivit; verum etiam ad eum Remos, aliorum clericorum Remensium, qui cum eo [Col. 0082C] et Brunone ex hac urbe anno ex dictis 1076 aut sequenti excesserant, nomine tractaturus, sese contulit remque composuit. Ita colligo ex saepissime laudata Manassis archiepiscopi Apologia, in qua hic apud Mabillonium tom. I Musei Italici, part. II, pag. 121 primo sic loquitur: «Ego et Manasses pro omnibus sociis suis concordiam fecimus, exceptis duobus,» etc.; ac deinde pag. 122 ita habet: «Quamvis nullam a praedicto Manasse et sociis speremus accusationem, eo quod ipsi, nisi forte hujus concilii occasione ad vomitum redeunt, nobiscum fecerunt concordiae compositionem, exceptis duobus, ut dixi, Brunone et Pontio, quibus juxta praecedentem rationem respondere nec volo, nec [Col. 0082D] debeo. Et si aliqui ex eis, quos concordare per Manassae legationem diximus, illuc, rupta pace, profecti sunt, et contra nos quidpiam dicere volunt, recipiendum non est.»

139. Et haec quidem Manassis praepositi cum Manasse archiepiscopo de pace collatio, utpote post epistolam, a Gregorio ad Diensem episcopum undecimo Kalendas Septembris anno 1078 scriptam, habita, vel ipso hoc anno vel initio sequentis verosimillime evenit; ast an tunc praeter Brunonem et Pontium omnes Remenses clerici, cum horum nomine Manasses praepositus cum Manasse archiepiscopo pacem iniisset, Remos pariter, uti ille jam fecerat, redierint, compertum non habeo. Dubitare interim hac de re multum me facit proxime laudata, [Col. 0083A] quam Gregorius ad Manassem archiepiscopum, in concilio Lugdunensi anno 1080 jam exauctoratum, scripsit, epistola. In hac enim Manassi archiepiscopo Gregorius praescribit, ut clericos . . . (Remenses videlicet, quos Manasses improbis suis moribus Remos relinquere coegerat) «qui tanto tempore pro justitia exsilium passi sunt, in ecclesia secure Deo servire permittat.» Ut ut sit, ex memorata pace, quam Manasses praepositus aliique Remenses clerici cum Manasse archiepiscopo inierant, factum conjicio ut Bruno et Pontius, quod in eam, ut recitata num. 137 e Manassis Apologia verba fidem faciunt, consentire noluerant, a Manasse praeposito reliquisque Remensibus clericis, huic consentientibus, sese sejunxerint, alioque concesserint, maxime forte, [Col. 0083B] quod Ebalus comes, sub cujus clientela Reciaci erant, pacem etiam cum Manasse tunc iniisset, uti suspicari me facit epistola, a Gregorio papa (adi Labbeum tom. X Conciliorum, col. 265) anno 1080 ad Ebalum scripta, in qua huic ille imperat, ut «a pestifera amicitia illius (Manassis tum exauctorati) amodo se retrahat.»

140. Et Brunonem quidem (de Pontio enim nihil hic attinet dicere) Reciaco Coloniam tunc repetiisse, ibique in S. Cuniberti ecclesia canonicis fuisse adscriptum, vero mihi admodum simile apparet, quod in Apologia saepissime jam laudata, quam Manasses archiepiscopus anno 1080 aut certe sub praecedentis finem scripsit, Cunibertinus canonicus exstitisse dicatur his verbis: «Bruno nec noster clericus, [Col. 0083C] nec noster natus aut renatus est, sed sancti Cuniberti Coloniensis in regno Teutonicorum positi canonicus est.» Quae verba, ut § III docui, ita verosimilius accipienda sunt, ut significent, Sanctum tum, id est, anno 1079 aut sequentis initio, cum haec Manasses scripsit, Cunibertinae ecclesiae canonicum fuisse. Verum, etsi res ita haberent, Sanctusque adeo in Galliis non amplius versaretur, a lite tamen, quam Manassi, Simoniaco antistiti, una cum aliis Remensibus clericis intentarat, non destitit. Res ex modo dicendis patescet. Pontifex, ut supra vidimus, Hugoni Diensi anno 1078 undecimo Kalendas Septembris seu XXII Augusti in mandatis dederat, ut querelis, a Manasse Remensi archiepiscopo [Col. 0083D] ad se delatis, occurreret, eumque, si dicto obsequens esset, adjuvaret.

141. Epistolae autem, qua hoc Hugoni injungebat, addiderat, uti ipsemet in hac post verba num. 136 huc transcripta testatur, exemplar epistolae alterius, ad Manassem scriptae, in qua hunc, aliis nonnullis praemissis, ita tandem alloquitur: «Interim dilectionem vestram ex parte beati Apostolorum principis Petri admonemus, ut, quemadmodum vobis Romae positis constituimus, coram Diensi episcopo et Cluniacensi abbate, quibus in his vicem nostram commisimus, occasionibus cunctis obstaculisque remotis, super objectis omnibus sitis respondere parati, legaliter satisfacere, canonice purificari; ne si aliud a vobis, quod absit! agatur, tergiversationi [Col. 0084A] et fugae et conscientiae scelerum, non exactioni justitiae et aequitatis a pluribus adscribatur;» ex hac autem ad Manassem epistola, cum Hugone Diensi a Pontifice communicata, et ex altera proxime dicta, quam hic ad ipsummet Hugonem dedit, Historiae litterariae Franciae scriptores tom. VIII, pag. 653 factum suspicantur, ut Hugo concilium, cujus a Manasse in Apologia sua apud Mabillonium Operis jam saepius cit., pag. 120 mentio fit, Trecis habendum indixerit. Et sane ex verbis, e priori epistola jam recitatis, est, cur id non immerito suspicati queant videri. Verum, utcumque res haec habeat, concilium equidem Trecis indictum (quam ob causam, ignoro) locum non habuit.

142. Ast cum id Gregorius Pontifex didicisset, [Col. 0084B] Hugoni legato suo, ut alibi ad decidendam Manassae archiepiscopi causam concilium celebraret, injunxit. Epistola, qua id fecit, apud Labbeum tom. I Bibliothecae Novae mss. Chronico Virdunensi pag. 205 exstat inserta, haecque, quae ad nostrum hic institutum praecipue spectant, verba complectitur: «Quia vero in partibus praeordinatis (Trecis nimirum) concilium celebrare non potuistis utiliter, competens arbitramur, ut aptum locum diligentia vestra inveniat, ubi, synodo congregata, Remensis archiepiscopi causa examinetur. Et quidem, si idonei accusatores et testes inventi fuerint, quod objicitur ei, canonice comprobantes, quam justitia dictaverit, sententiam dare absque haesitatione vos volumus. Alioquin si tales personae fuerint, quae recipi rationabiliter [Col. 0084C] nequeant, quoniam turpis de eo fama non solum Galliam, verum etiam fere totam replevit Italiam, sex episcopis, quorum vita non notetur infamia, assumptis sibi, si potest, excuset se, et sic purgatus, cum pace in ecclesia sua et propria dignitate remaneat.» Hugo legatus, epistola, qua tum haec, tum alia Pontifex praecipiebat, accepta, concilium, ut loco cit. Chronicon Virdunense seu Hugo Flaviniacensis hujus auctor, rei gestae synchronus, testatur, Lugduni indixit, atque ad id Manassem, Remensem archiepiscopum, citavit.

143. Verum hic, qui jam celebratis Augustodunensi et Pictaviensi conciliis sese sistere noluerat, nec ad Lugduni propediem celebrandum voluit accedere; [Col. 0084D] cum autem, ut supra docuimus, antea Romae, si quando ad concilium de criminibus sibi objectis responsurus a legato Apostolico vocaretur, sese ei obsecuturum, Pontifici juratus promisisset, callide ad hunc, ut sese, quod ad indictum a legato Lugduni concilium ire abnueret, utcumque excusaret, dedit epistolam, qua sese timore dissidentis regni ad Lugdunense concilium, ad quod vocatus erat, ire non posse, obtendit, addens etiam sese, quando tutae essent viae, Romam iterum petiturum, sententiamque ab ipsomet summo Pontifice pronunciante cum filiali submissione auditurum. Intelliguntur fere haec omnia ex Gregorii ad Manassem responsoria, in qua is pontifex apud Labbeum tom. X Conciliorum col. 235 et seq., data sibi a Manasse verba minime [Col. 0085A] accipiens, hisce illum, quae huc potissimum faciunt, acriter increpat: «Immemor promissionis tuae, qua Romae te supra corpus beati Petri obligasti, aliam excusationem obtendis, timore videlicet dissidentis regni ad Lugdunense concilium, ad quod vocatus es, venire non posse. In qua re quantum excusatio tua nutet, liquido valet perpendi . . .»

144. «Cum omnia viae illius pericula, si qua sunt, tutissimis et securissimis ductoribus posses transire, Lugdunensi scilicet archiepiscopo et Lingonensi episcopo, qui fraterna te charitate tractarent, et sine omni formidine ad praenominatum perducerent locum . . . Quod si forte ad praedictum concilium non iveris, aurem debitae obedientiae matri tuae Romanae [Col. 0085B] Ecclesiae, diu te supportanti non inclinaveris; si quid contra te Diensis cum consensu religiosorum fratrum nostrorum egerit, non solum sententiam in te prolatam non immutabimus, verum etiam apostolica auctoritate firmabimus. Quod si fraternitati tuae videbitur prolatae sententiae rationabiliter posse obviari, volumus te magis coram vicario nostro, Diensi videlicet episcopo, aliisque religiosis in patria illa, ubi accusatorum et defensorum major copia invenitur, rationes tuas exponere, quam Romam per tot labores et difficultates, ubi utrumque deest, frustra spe judicii quaerere. Interea fraternitatem tuam ex parte omnipotentis Dei per auctoritatem beati Petri monemus, ut, si te in hac causa culpabilem cognoscis, potius quam aliquo saeculari ingenio te excusandum [Col. 0085C] existimes, studeas animam tuam per dignos poenitentiae fructus liberare.»

145. Vehemens sane urgensque erat haec pontificis oratio: verum Manasses, nihil hac motus, concilio, brevi post, ut videbimus, Lugduni celebrato, sese non stitit, ad Hugonem Diensem, illius praesidem, misisse contentus Apologiam, saepissime supra jam laudatam, atque a Mabillonio tom. I Musei Italici, part. II, pag. 119 et octo seqq. publici juris factam, in qua, postquam, quae in causa sua tum Augustoduni, tum Romae gesta essent, compendio exposuit, rationes diversas, ob quas Lugdunum ad concilium venire non posset, in medium adducit seu praetexit. Et hae in speciem justae sunt, talesque, ut, [Col. 0085D] si Manassis archiepiscopi minus, quam sit, nota foret vitae ratio, sententiam in eum, credi posset, injuste, praecipitanter atque ex invidia, ut Noviomenses clerici in scripta quae apud Mabillonium tom. I Musei Italici, part. II, pag. 128 et binis seqq. exstat, ad Cameracenses epistola ferri aiebant, latam fuisse; verae tamen pleraeque non sunt, sed tantum a Manasse inventae seu confictae, ut solita calliditate ac astutia, qua, uti Gregorius papa apud Labbeum tom. X Conciliorum, col. 199 loquitur, «inducias, ut subterfugeret, quaerebat,» judicium ecclesiasticum, in causa sua ex canonum praescripto ferendum, aut eluderet aut declinaret; a quo quantopere abhorreret, argumento etiam sunt amplissima dona, quae, ut ab eo subeundo sese praestaret immunem, Hugoni [Col. 0086A] Diensi, concilii Lugduni celebrandi tempore jam instante, obtulit.

146. Audi apud Labbeum tom. I Bibliothecae Novae mss. pag. 205 et seqq. Hugonem Flaviniacensem: «Dum igitur . . . , inquit, locus concilii apud Lugdunum constitutus esset, Remensis etiam archiepiscopus (Manasses scilicet) juxta tenorem litterarum (Gregorii papae nempe, quarum partem num. 142 recitavi) ad idem se purgaturus iuvitaretur concilium, posito domno Hugone apud Viennam pro corporis curatione, nuntii praefati archiepiscopi venerunt ad eum, multis et maximis precibus et muneribus ad hoc eum flectere cupientes, et ob id ei in praesenti trecentas purissimi auri uncias, domesticis quoque ejus preciosa donaria offerentes, insuper [Col. 0086B] et celamentum, ne ulli mortalium id proderent, jurare volentes, cum sex episcopis, quos ipse Remensis eligeret de suffraganeis suis, ei, ut se purgaret, concederet, remota inquisitione infamiae Addentes etiam, quod nec sperare poterant, seu tamen nihil intemptatum relinquere volebant, quod si ei solo [soli] concederetur facultas se purgandi, inaestimabiles thesauros auri, et qui etiam numerum excederent, se juraturos, et insuper sacramentum, ne cui hoc proderent. Quod totum virilis ejusdem legati animus respuit. Et quia inexpugnabilem ejus erga pecuniam animum vidit, timens sibi, concilio interesse noluit.» Atque hinc modo etiam, etsi res aliunde, ut constat, minime constaret, manifestum fit, justissime sane a Sancto nostro (in cujus idcirco [Col. 0086C] honorem fusius haec prosequi hic libuit) aliisque ecclesiae Remensis clericis, qui cum eo Remis excesserant, multorum criminum insimulatum Manassem fuisse. Quod si enim hic reus non fuisset, si objecta diluere apte potuisset, utquid tanto conatu, tantis donis, tantis fraudibus judicium, in concilio a viris integerrimis minimeque suspectis ferendum, declinare studuisset? Sed rei seriem prosequamur.

147. Cum tempus concilio Lugduni celebrando praestitutum advenerat, Bruno et Pontius, uti e Manassis verbis, num. 137 recitatis, colligitur, aliique ecclesiae Remensis clerici, hosque inter, ut apparet, etiam Manasses praepositus, concilio sese sistentes, eadem, quae antea in concilio Augustodunensi, accusationum [Col. 0086D] contra Manassem archiepiscopum capita exposuere, Patresque, hisce auditis, ac lecta etiam, ut verosimile apparet, quam ad eos ex dictis Manasses miserat, Apologia, nec tamen, quas in hac ille, quod ad concilium non accederet, praetexebat, excusationibus admissis, Simoniacum antistitem, tum quia, ut loquitur loco proxime cit. Hugo Flaviniacensis, «se purgare noluit, tum quia audientiam Eduensis, Pictaviensis et ipsius Lugdunensis (concilii nempe) subterfugit, synodali judicio» exauctoravere, hancque in illum prolatam sententiam ad Pontificem approbandam ac confirmandam misere. Accidit id, unde etiam celebrati concilii tempus liquet, inter anni 1080 tertiam Januarii diem et anni ejusdem septimam decimam Aprilis. [Col. 0087A] Epistola enim supra ex parte huc transcripta, qua apud Labbeum loco cit. Gregorius papa Manassem, ut ad concilium Lugduni celebrandum se conferat, instantissime hortatur, «Tertio Nonas Januarii, Indictione tertia,» quae ex dictis annum 1080 designat, data notatur, aliaque epistola, qua itidem apud Labbeum tom. Conciliorum proxime cit., col. 241, latam in eodem concilio contra Manassem sententiam idem Gregorius confirmat, Indictione pariter tertia seu anno 1080, septima decima Aprilis die, ut notae chronicae, quas in fine exhibet, fidem faciunt, fuit conscripta.

148. Epistolam hanc integram, tum quod supra dictis lucem afferat roburque adjungat, tum quod ea Pontifex luculentum Sancti nostri in accusando [Col. 0087B] Manasse aequitati testimonium praebeat, resque illius ab hoc in integrum jubeat restitui, e Labbeo loco cit. huc transcribo. His verbis concipitur: «Gregorius episcopus, servus servorum Dei, Manassae Remensi. Sciat fraternitas tua, quod depositionis sententiam, a legato nostro Diensi episcopo in Lugdunensi concilio religiosorum virorum consilio prolatam, et nos, dictante justitia, in Romana synodo apostolica auctoritate firmavimus. Sed tamen contra morem Romanae Ecclesiae nimia, ut ita dixerim, misericordia ductus, adjunctis tibi Suessionensi, Laudunensi, Cameracensi, Catalaunensi episcopis vel eorum similibus cum aliis duobus, quorum testimonio aeque confidamus, si de justitia confidis, et eos habere poteris, usque ad festivitatem sancti [Col. 0087C] Michaëlis purgandi licentiam tibi indulgemus; ea videlicet conditione, ut Manassae et Brunoni et caeteris, qui pro justitia contra te locuti fuisse videntur, rebus suis in integrum restitutis, usque ad Ascensionem Domini proximam Remensem Ecclesiam a tua occupatione ex toto liberam deseras, et Cluniacum aut Casam Dei cum uno clerico et duobus laicis, tuis stipendiis religiose victurus, secedas.»

149. «Quod si facere volueris, praedicto Diensi episcopo praenuntiare procures, ut in ejus praesentia sacramento confirmes, de rebus praedictae ecclesiae te nihil interim distracturum, nisi quantum tibi et praedictis sociis competenter suffecerit. Clericos autem, [Col. 0087D] qui tanto tempore pro justitia exsilium passi sunt, in ecclesia secure Deo servire permittas. Et quoniam laboriosum tibi fuerit ad nos usque venire, concedimus, ut coram Diensi episcopo et abbate Cluniacensi, aut, si abbatem deesse contigerit, coram Amato, praedicto modo cum praedictis testibus de infamia te expurges. Quod si huic nostrae dispensationis praecepto obedire contempseris, scias quoniam iniquitatem tuam ulterius portare non possumus, et depositionis sententiam, non solum immutabiliter permansuram, sed etiam nullam tibi audientiam in posterum relinquendam. Data Romae decimo quinto Kalendas Maii, Indictione tertia.» Epistola haec, Gregorium sane summa erga Manassem benignitate indulgentiaque usum esse, fidem [Col. 0088A] facit; verum hic, quae illa praescribebat is Pontifex, obfirmato in criminibus animo, non implevit. Ac nominatim quidem nec Brunonem, nec alios Remensis ecclesiae clericos, quos gravissimis damnis (adi num. 118 et seqq.) affecerat, in dignitates facultatesque suas, ut Pontifex epistola recitata injungebat, restituit; qui vero quantum ad Sanctum nostrum postea id factum fuerit, § sequens aperiet.

Manasse, exauctorato Remensi archiepiscopo, non modo, ut jam docui, nihil omnium, quae ei epistola, § praecedenti huc transcripta, Gregorius [Col. 0088B] praeceperat, implente, verum etiam eo furoris delapso, ut, quem Simoniace acquisierat, jamque tum jussi Pontificii, tum sententiae, in concilio Lugdunensi contra se latae, vi dimittere debuerat, episcopatum armis etiam sibi servare aut certe bona ejus sibi asserere niteretur, Pontifex, hominis impietati mature occurrendum ratus, quatuor diversas una eademque vigesima septima Decembris die, non diu admodum, ut apparet, post celebratum, in quo Manasses exauctoratus fuerat, Lugdunense concilium, ac proin anno 1080 scripsit epistolas, unam scilicet ad clerum et populum Remensem, alteram ad Hebolum, seu, ut alibi etiam scriptum invenitur, Ebalum aut etiam Oebalum, Reciacensem comitem, tertiam ad episcopos archidioecesis Remensis suffraganeos, [Col. 0088C] ac quartam denique ad Philippum, Francorum regem. Et universim quidem litteris illis, ut Manassem pro episcopo non amplius habentes, successorem ei sufficerent, omnibus et singulis enixissime commendabat; nominatim autem clerum et populum, uti etiam comitem Ebalum et ecclesiae Remensis suffraganeos, ut Manassae, tamquam invasori injusto, pro viribus resisterent, serio monebat, Philippo etiam, Francorum regi, ne, quam clerus et populus ecclesiae Remensis facturus erat, electionem impediret, auctoritate apostolica injungens. Epistolae illae omnes exstant apud Labbeum tom. X Concil., col. 264 et tribus seqq. Prioris verba, huc potissimum facientia, quod simul Manassem, [Col. 0088D] cum in concilio Lugdunensi exauctoratus jam fuisset, epistolamque, § praecedenti huc transcriptam, a Pontifice accepisset, male acquisitum Remensem archiepiscopatum armis sibi servare thesaurosve ejus diripere, conatum adhuc fuisse, edoceant, huc transcribo.

151-2. En illa: «Quam itaque (sententiam in Manassem in concilio Lugdunensi latam) diligenter perscrutantes et pro magnitudine iniquitatum ejus (Manassis) justissimam fuisse approbantes, eo tenore in Romana synodo confirmavimus rogatu multorum fratrum, ut, concessis sibi induciis, si posset, ad expurgandum se de objectis veniendi licentiam haberet ac liberam de se agendi facultatem; ita tamen ut interim regimine ipsius ecclesiae cederet, [Col. 0089A] et in Cluniacensi vel in aliquo religioso monasterio degeret, ut, cujus obedientiae quantaeque humilitatis esset, probaretur. Verum (sicut vos ipsi scitis) non solum huic diffinitioni non obedivit, sed ad contemptum interdictionis nostrae ecclesiam vestram invadere ac impudenti devastatione confundere praesumpsit; utpote quam non per ostium, ut pastor, sed aliunde, ut fur et saevissimus praedo, intravit; ad hoc scilicet, ut gregem Dominicum mactet et perdat, non ut vigilantia pastoris protegat et defendat. Siquidem adeo in immensum actuum suorum tetendit iniquitas, ut dignissime damnationi atque excommunicationi subjaceat, ita ut in perpetuum nullam restitutionis suae spem concipere debeat. Quapropter apostolica vos auctoritate monemus, ut [Col. 0089B] perversis actibus ejus in nullo communicetis, imo ut tollatur de medio vestrum, et in interitum carnis suae tradatur Satanae, ut spiritus salvus sit, sibi modis omnibus resistatis. Detis etiam operam, ut communi consilio parique voto, assentiente vobis praedicto confratre nostro Diensi episcopo, patrem vobis secundum Dominum eligatis.» Nec Gregorius, qui, ut haec ejus verba fidem faciunt, Manassem Remis pulsum praeterea volebat, voto fuit frustratus; etenim ecclesiae Remensis non tantum populus et clerus, sed et primates in Simoniacum jamque exauctoratum antistitem insurrexere, eumque ex usurpata cathedra ejecere.

153. Docet id Guibertus de Novigento, auctor [Col. 0089C] synchronus, jam pluries laudatus, verbis num. 110 de Manasse huc transcriptis proxime isthaec sequentia subjungens: «Quem (Manassem nempe) postmodum proceres, clerus atque Burgenses, cum ab Hugone (qui Diensis agnominabatur) archiepiscopo (postea scilicet facto) Lugdunensi, apostolicae Sedis legato, viro in fenore justitiae clarissimo, creberrimo anathemate feriretur, et ille manu militari thesauros ecclesiae dilapidare niteretur, a sede, quam male obsederat, pepulerunt, et exilio relegatus aeterno, cum se ad excommunicatum tunc temporis Henricum imperatorem ipse etiam excommunicatus contulisset, hac illacque oberrans sine communione postremo defungitur.» Ita Guibertus: licet autem, an, quod hic innuit, Manasses in excommunicatione, [Col. 0089D] qua ob crimina pertinaciamque praecipue a Pontifice fuerat percussus, vitam finierit, non immerito ex iis, quae Historiae litterariae Franciae scriptores tom. VIII, pag. 655 et seqq. observant, in dubium queat revocari, ambigendum tamen non est quin, quod hic pariter tradit, Simoniacus ille antistes a clero, populo et optimatibus e Remensi cathedra fuerit ejectus; id enim vere factum, qui rem examinarunt, eruditi omnes unanimi consensu affirmant, nec ullum, uti in casu praecedenti fit, scriptoris synchroni aut etiam subaequalis testimonium, quod in contrarium utcumque faciat, potest afferri. Atque ea quidem Manassis expulsio, utpote epistolis, a Pontifice (adi num. 151) vigesima septima decembris anno 1080 datis, aliquanto, ut dubitari vix [Col. 0090A] potest, posterior, citius verosimillime, quam anno 1081, non evenit; serius autem etiam non evenisse, liquet ex eo, quod Rainaldus du Bellai, ut Galliae Christianae auctae scriptores, tom. IX, col. 75, docent, anno 1083 ad Remensem cathedram, cum hanc post Manassem expulsum Elinandus, Laudunensis episcopus, biennio tenuisset, fuerit evectus.

154. Sermonem modo de Sancto nostro resumamus. Pulso, ut nunc expositum, Simoniaco antistite Manasse, Bruno Remis rediit, ibique in statum pristinum ac forte etiam meliorem fuit restitutus. Rem sic probo: Titulus funebris, ei ab ipsa cathedrali Remensi ecclesia, cujus sane praeposito. Manassae pluries hic laudato canonicisque apprime notus erat, consecratus locumque inter recudendos 52 [Col. 0090B] obtinens, sic habet:

155. Sanctus ergo, uti hi versiculi apertissime produnt, eo ipso tempore, quo in civitate Remensi auctoritate ac divitiis, maxime ei arridente fortuna, plurimum valeret, in eremum, hisce abjectis, secessit. Id autem nec tempori, quo Remis ante suum ex hac urbe ob nefandos Manassis archiepiscopi mores discessum versatus est, nec itidem tempori, quod hunc inter et Manassis e cathedra [Col. 0090D] Remensi ejectionem intercessit, potest congruere. Etsi enim sanctus eo tempore, quo Remis, Manassem vitans, nondum excesserat, prospera ibidem fortuna diu usus fuerit, tum tamen, uti apud omnes in confesso est, in eremum, divitiis relictis, non secessit; quod autem ad tempus, quod inter ejus ex urbe Remensi discessum, anno ex supra dictis 1076 aut sequenti illigandum, et Manassis e sede Remensi expulsionem medium cucurrit, modo pertinet, sanctus tunc Remis versatus non est, nedum divitiis ibidem floruit, uti pronum est eruere partim ex supra dictis, partim ex Gregorii VII papae epistola, num. 148 et seq. huc transcripta, annoque ex ibidem dictis 1080 data, in qua is Manassae archiepiscopo, in concilio Lugdunensi ex [Col. 0091A] dictis jam exauctorato praecipit, ut Manassae et Brunoni res suas in integrum restituat, clericisque, «tanto tempore pro justitia exsilium passis,» quorum unus erat sanctus noster, «in ecclesia secure Deo servire permittat.» Restat ergo ut, Brunonem secunda gavisum esse Remis fortuna, tuncque inde in solitudinem secessisse, unice, ut consideranti patebit, congruat tempori, quod Manassis e cathedra Remensi expulsioni successit.

156. Quare Sanctum tunc in pristinum aut forte etiam meliorem statum Remis restitutum fuisse, indubitatum est. Verum idne statim a Manassis expulsione anno ex dictis 1081 facta, evenit? Sunt qui rem in tempus, quo Remensem cathedram Rainaldus du Bellai, ad hanc anno 1083 primum [Col. 0091B] evectus, jam occuparat, differendam contendunt. Verum horum opinio admittenda verosimiliter non est. Sanctus enim, cum in statum pristinum esset restitutus, ad cathedram etiam Remensem, quod sub Rainaldo fieri ex dicendis non potuit, expetitus seu postulatus, antequam in eremum secederet, verosimiliter fuit, uti jam nunc ostendo: Hugo Diensis, sedis apostolicae legatus, in epistola sua ad summum Pontificem post concilium Augustodunense anno 1077 aut seq. data supraque, num 119 et tribus seqq. huc transcripta, sub finem de Manasse praeposito et Brunone ait: «Hos, rogamus, ecclesiae Remensi destinate;» Quibus verbis Pontificem rogasse videtur, ut alterutrum, Brunonem videlicet vel Manassem praepositum in locum Manassis archiepiscopi, [Col. 0091C] quem exauctorandum verosimiliter putabat, sufficiendum curaret. Quare verosimile apparet eumdem legatum, pulso jam Manasse, apud clerum et populum Remensem, cui pontifex, ut «communi consilio parique voto, assentiente» ipsis Hugone Diensi legato suo, novum Manassae exauctorato episcopum substituerent, data sub anni (adi num. 151) 1080 finem epistola commendarat, summo studio egisse, ut vel Brunonem vel Manassem praepositum sibi eligerent episcopum.

157. Hinc porro in eam, quae et Tractatus de S. Brunone, a Cartusianis hujatibus mecum communicati, auctori placet, opinionem inducor, qua verosimile puto, apud multos e populo et clero Remensi, [Col. 0091D] habito sese inter de novi episcopi electione tractatu, ratum ac fixum fuisse Sanctum nostrum, cum in eremum secessit, episcopum eligere, idque indicari tum hisce, quibus funebris ecclesiae cathedralis Remensis Titulus, proxime huc transcriptus constat, versiculis:

158. Ad haec ut in dicta opinione magis magisque confirmer, etiam facit funebris Titulus 146, in quo ecclesiae S. Mariae cathedralis Rothomagensis canonici Brunonem celebrant hunc in modum:

159. Sanctum itaque, cum in eremum secessit, ac proin in pristinum statum aut forte etiam meliorem Remis jam fuerat restitutus, fuisse a multis tum cleri, tum populi in civitatis hujus antistitem desideratum, imo etiam reipsa, ni id praesciens abiisset, eligendum, ex omnibus jam adductis in medium sat verosimile apparet. Jam vero, cum id ita sit, nec tamen (adi Galliae Christ. auctae scriptores, tom. IX, col. 77) ante annum 1096, quo [Col. 0092D] Bruno in eremum jam dudum ex dicendis sese receperat, Rainaldus, jam inde ab anno 1083, ut supra docui, ad cathedram Remensem evectus, obierit, consectarium fit, ut, hoc jam antistite, sanctus ad Remensem cathedram expeti seu postulari nequierit, ac proin, ut citius tum id, tum ejus in pristinum, aut forte etiam meliorem statum restitutio acciderit. Verum quanto quidem temporis spatio tum haec, tum sancti ad cathedram Remensem postulatio, factam Rainaldi ad eamdem promotionem antecessit? Galliae Christianae auctae scriptores, tom. IX, col. 75, sic scribunt: «Manasse (Simoniaco scilicet, de quo supra, Remensium antistite) exauctorato, fama est Brunonem, quem ille beneficiis spoliaverat, a multis (in episcopum nimirum) [Col. 0093A] expetitum, quod doctrina morumque gravitate in ecclesia Remens pridem enituisset. Sed Elinandus Laudunensis episcopus tam donis quam amicorum studio archiepiscopatum a rege (Francorum Philippo) acceptum duos circiter annos tenuit, ab anno 1081 scilicet ad annum 1083. Hic tamen post multam pecuniae vim consumptam monitus est a summo pontifice, ut alterum beneficium abdicaret, eo quod uxorem quis habens aliam superinducere nequaquam posset. Tanta ille cupiditate flagrabat, inquit Marlotus, ut dixisse tradatur, non se parciturum labori, si summum pontificatum quoquomodo assequi posset.»

160. Quod si ergo fama, quam hic Galliae Christianae auctae scriptores laudant, veritati consonet, [Col. 0093B] sanctus noster statim a Manassis Simoniaci expulsione et in statum pristinum aut eo etiam meliorem restitutus, et ad cathedram Remensem fuerit postulatus seu expetitus. Et sane, cum Gregorius, qui tunc Romanam cathedram occupabat, populo cleroque Remensi, ut Manassae expulso novum antistitem substituerent, epistola sub anni 1080 (videsis num. 151) finem commendarit, statim a Manassis expulsione de novo eligendo antistite, ac nominatim de Sancto nostro assumendo cogitatum actumque fuisse, sat verosimile apparet, maxime cum tunc id factum, publica etiam, ut Galliae Christianae auctae scriptores loco proxime cit. produnt, fama feratur. Attamen res certa non est: cum enim Elinandus Remensis archiepiscopatus obtinendi avidissimus [Col. 0093C] exstiterit, fieri potest, ut statim a Manassis expulsione archiepiscopatum illum sibi conferri, a Francorum rege Philippo amicorum ope et pecunia obtinuerit, locumque ac tempus tunc tractandi de novi antistitis electione clero et populo Remensi regio subsidio suffultus penitus ademerit.

161. Audi, qui de Elinando seu Helinando, unde etiam, hunc vere Remensem archiepiscopatum biennio tenuisse, docemur, Guibertus, auctor synchronus, lib. III de Vita sua, cap. 2, loquatur: «Helinandus, inquit, vir admodum pauperis domus et obscure progenitus, literatura pertenuis, et persona satis exilis, cum per notitiam Gualteri, comitis semoris Pontisarensis, de cujus comitatu gerebat originem, ad gratiam Eaduardi Anglorum regis pertigisset [Col. 0093D] (uxor enim sua cum praedicto comite sibi necessitudinem, nescio quam, crearat), capellanus ejus fuit; et quia Francicam elegantiam norat, Anglicus ille ad Francorum regem Henricum eum saepius destinabat. Cum quo rege, quia multum erat cupidus et episcopatuum venditionibus assuetus, largissimis lenocinantibus xeniis egit, ut, si quispiam episcoporum Franciae decederet, pontificalibus infulis ipse succederet. Is enim in capellania regis ac reginae positus, quoniam Anglia infinitis eo tempore florebat opibus, multos pecuniarum montes aggesserat, ideo, arridente ei praefata largitionum causa vox ejus apud Henricum regem exaudibilis erat. Quod et factum est: Lauduno enim invectus, [Col. 0094A] quia non aestimatione parentum, non scientia litterarum se valiturum putabat, in opulentia, quae plurima suppetebat, et quam cautissime dispensare didicerat, et dapsilitate spes fuerat. Ad ornandas igitur et exstruendas se vertit ecclesias, et, cum multa pro Deo videretur facere, evidentissima tamen dabat indicia, se solos inde favores, solam nominis dilatationem in bene gestis quaerere. His etiam ipse artibus Remensem archiepiscopatum insedit, quem cum, dilapidatis penes regem Philippum, hominem in Dei rebus venalissimum, magnis censibus, biennio obtinuisset, a domino papa audivit, quia uxorem quis habens alteram superinducere nequaquam possit. Consulenti plane cuidam se cur eo tenderet, dixit, quia, si etiam papa fieri [Col. 0094B] possit, haud quaquam dissimularet.»

162. Cum igitur Elinandus, uti ex his Guiberti verbis intelligitur, vir fuerit maximae ambitionis, qua fiebat, ut pecuniis, a quibus ei optime prospectum erat, summas quasque ecclesiae dignitates beneficiaque sibi comparare minime formidaret, largitionibus sane eum, ne ullus posset a clero populoque Remensi de successore in Manassae exauctorati locum sufficiendo tractatus haberi, statim ab hujus expulsione apud Philippum, Francorum regem, effecisse, vero neutiquam apparet absimile, maxime cum eum, quo minus post Manassae expulsionem novi Remensis archiepiscopi electio fieret, reipsa per biennium integrum obstitisse, apud omnes, qui [Col. 0094C] de re hac scripsere, in confesso sit. Tractatus de S. Brunone, a Cartusianis hujatibus mecum communicati, auctor hujus lucubrationis suae num. 20 sic scribit: «Praefato Elinando (Laudunensi episcopo) jure, quod in archiepiscopatum Remensem sibi vindicabat, cedente, pax huic ecclesiae redditur, reversisque sub anni 1083 finem vel sub initium sequentis ex suo exilio canonicis, a Manasse quondam expulsis, de pastore praeficiendo clerus et populus serio agere coeperunt. Brunonem et Manassem praepositum a legato (sedis apostolicae) Hugone electoribus propositos fuisse, par est credere, cum ipse legatus, ut vidimus supra, summo Pontifici utrumque jam eumdem in finem commendaverat: «Hos,» inquit, «rogamus, ecclesiae Remensi [Col. 0094D] destinate.» Deinde nostrum patriarcham, in possessionem tum bonorum, tum dignitatum suarum jam restitutum, a multis expetitum fuisse, colligimus ex elogio ab ipsa (Remensi) cathedrali ecclesia, cui tunc, quando defunctus est Bruno, praefatus Manasses praepositus praesidebat, condito in haec,» num. scilicet 154 huc transcripta «verba.»

163. Ita ille; qui, etsi anno primum 1084, contra ac aditae a Rainaldo sedis Remensis tempus pati videatur, de successore Manassae sufficiendo a clero et populo Remensi actum forte fuisse, innuat, in episcopum tamen, ut tradit, tunc primum, cum Elinandus, quod anno 1083 factum, arrogato suo in archiepiscopatum Remensem jure cessit, a pluribus [Col. 0095A] expetitum fuisse S. Brunonem, vero non apparet absimile. Ita autumo quod Sanctus, cum ad episcopatum Remensem postulatus seu expetitus fuit, aliquanto jam temporis spatio, uti versiculi, e funebri ecclesiae cathedralis Remensis Titulo num. 154 huc transcripti, innuere videntur, in pristinum, aut forte etiam meliorem statim restitutus, Remis digisset, hocque veritati non sat apte queat intelligi consonum, si statum a Manassis e sede Remensi expulsione fuerit ad hanc ipse postulatus seu expetitus. Porro etsi forte hoc ex jam dictis anno 1083 primum acciderit, Sanctus tamen, utpote qui aliquanto temporis spatio ante, pristino statui fortunaeque redditus, Remis jam degerit, et forte ex dictis jam inde etiam ab anno 1081 ad archiepiscopatum [Col. 0095B] Remensem postulatus fuerit, vel statim a Manassis expulsione, id est, vel ab anno 1081 vel non multo post Remos ab exsilio reversus pristinum honoris facultatumque statum, quod hic ostendendum erat verosimiliter recuperarit. Nec est, cur opponas Elinandum eo temporis spatio, quod a Manassis expulsione ad Rainaldi electionem excurrit, regis subsidio suffultum, ecclesiae Remensis cathedram tenuisse, verosimileque non videri, sub hujusmodi antistite Brunonem Remos reverti ibique commorari voluisse; etsi enim Elinandus a Simoniae labe immunis non fuerit, in ecclesias tamen exstitit munificus, nec in clericos iniquus fuisse invenitur.

164. «Is igitur (subdit verbis de Elinando num. [Col. 0095C] 161 recitatis Guibertus) qualiscumque aut ambitione, aut quacumque alia humanitate apud se exstiterit, in hoc ei honor omnino asservandus est, quod et libertatem Ecclesiae magnifice tuitus sit, et tam ipsam (Laudunensem nimirum) sedem, quam appendices ejus ecclesias uberrima largitione provexit. Et dignum erat ut externa ei bona suppeterent, quae in Dominicarum domuum decore projicerentur.» Cum ergo talis exstiterit Elinandus, non video cur, eo Remensem cathedram tenente, Remos Bruno non rediisse, ibique versatus non esse sit credendus, maxime cum Simoniacam hominis labem forsitan ignorarit. Quid si etiam sanctus, ut Remos rediret, ab ipsomet Elinando invitatus fuerit? Sane cum ex dictis, ut in res suas restitueretur, Gregorio VII, [Col. 0095D] tunc summo pontifici, maxime in votis fuerit, non inepte ac temere conjeceris, litteris aliove modo, ut pulsi a Manasse Remensis ecclesiae clerici, ac proin etiam sanctus noster, Remos in bona sua restituendi redirent, ipsummet Elinandum egisse, ad id scilicet impulsum, ne, si secus faceret, Remensem sibi maxime cupitum archiepiscopatum, quem regio favore non sat recte obtinuerat, pontificia auctoritate, ut postea factum, amitteret.

165. Verum sunt, qui Sanctum, antequam statui pristino redderetur, ab anno 1081, imo etiam ab anno 1076 circiter, quo Remis ob improbos Manassis mores excessit, Parisios concessisse, ibique ad annum usque 1082, quo doctoris ad tempus redivivi, qui sese damnatum e feretro proclamarit, prodigium [Col. 0096A] evenerit, docuisse contendunt. Et mox quidem sanctum, qui tamen ex dictis ab anno circiter 1076 ad annum 1078 aut etiam sequentis initium apud Ebalum comitem commoratus est, a suo ex urbe Remensi ob improbos Manassis mores excessu Parisios se contulisse, ibique docendi munus, quod tamen an antea unquam ibidem obiisset admodum ex dictis est dubium, resumpsisse, Bulaeus in Universitatis Parisiensis Historia tom. I, page 468 existimat. Verum conjecturae aliquot, argumentaque, quibus hanc opinionem suam utcumque firmare nititur, nihil plane, ut ex supra dictis liquet, evincunt; nunc autem discutiendum, an majoris ponderis sint alia quae tum ab hoc, tum ab aliis, Sanctum nostrum, si non statim ab anno circiter 1076 seu a suo ex [Col. 0096B] urbe Remensi excessu, ab anno saltem vel 1079 vel ab altero e binis sequentibus Parisiis docuisse, volentibus, adducuntur in medium. Verosimile, aiunt, non est, Brunonem, tantum virum, tribus quatuorve aut etiam pluribus annis proximè ante suum in solitudinem recessum vitam plane otiosam egisse. Verosimile sane id non sit; per me licet. Verum cum Sanctus, ut supra docui, anno 1081 in pristinum statum Remis restitutus fuerit, quid si etiam scholarum praefecturam tunc recuperarit, hancque deinde ad suum usque in eremum discessum gesserit? Ita sane vitam, donec hic accidit, a dicto anno 1081 otiosam non duxerit, etsi etiam tunc Parisiis non docuisse statuatur. Nec anno 1079 et sequenti, [Col. 0096C] quo utroque Coloniae Agrippinae inter ecclesiae Cunibertinae canonicos verosimilius ex supra dictis egit, otiosam tunc duxisse vitam est putandus, cum fieri queat, ut tunc tam in Psalmos, quam in S. Pauli Apostoli Epistolas, quas ambas sacrae Scripturae partes eruditissimis, uti infra docebo, editis Commentariis illustravit, gnavam operam impenderit.

166. Quod si id displiceat, Sanctumque duobus illis annis Coloniae commoratum non fuisse, velis, nec sic, etiam hoc dato, fit consequens, ut Bruno, ni tum Parisiis docuerit, in otio vitam exegerit. Quid si enim tunc ad Dolense S. Mariae monasterium secessisse, ibidemque docuisse, asseratur? Sane Sanctum vel tunc vel alias in monasterio illo docendi munere functum esse, aut certe, cum hoc Remis [Col. 0096D] obiret, plurimos illius alumnos ibidem habuisse discipulos, dicendum apparet; religiosi enim coenobii illius incolae in Titulo funebri, inter edendos 169, quem Sancto inscripsere, ejus sese discipulos profiteri videntur hisce ad Cartusianos Calabrinos verbis: «Prout vestra dignatur expetere sanctitas; et nos Dolensis coenobii fratres, fraternitatis vestrae desolationi compassi, pro beati patris nostri ac magistri Brunonis anima devotissimarum orationum suffragia mox, ut ejus audivimus obitum, omnipotenti Deo persolvere curavimus.» E vita itaque, quam Sanctus, ni anno 1079 et aliquot sequentibus Parisiis docuisse admittatur, in otio duxerit, ibidem eum tunc docuisse, concludi nullo modo potest. Imo vero Sanctum non tantum non tunc, sed nec umquam [Col. 0097A] alias Parisiis docuisse, verosimillimum apparet. Tres enim scriptores synchroni, aut certe coaevi, is scilicet, qui quatuor primorum Cartusiae priorum Chronicon contexuit, Guibertus de Novigento, et Tituli funebris, inter recudendos 173, quo Regulares Noliensis S. Vincentii ecclesiae canonici Sancto parentarunt, auctor, fuisse illum (adi num. 7, 114, et 43) ecclesiae Remensis scholarum magistrum aut innuunt, aut hoc nomine diserte distinguunt, «scholarum» etiam «Parisiensium magistri» titulo eumdem verosimillime distincturi, si has umquam ille, ut Remenses, docuisset. Accedit nihil plane apud antiquum ullum paris auctoritatis ac fidei scriptorem uspiam inveniri, unde Sanctum Parisiis umquam docuisse, quoquo modo sit consequens.

[Col. 0097B] 167. At vero Annalium Cartusiensium libri quarti hactenus non vulgati auctor anonymus, conjecturis tribus diversis, quibus, Brunonem Parisiis docuisse, Egassius Bulaeus (adi, quae huc spectantia num. 112, seqq. et alibi dicta sunt) perperam contendit, in medium adductis, ita ratiocinatur: «Quartam possumus addere conjecturam, sumptam ex Titulis funebribus, quibus piae sancti Brunonis memoriae parentatum est ab omnibus fere ecclesiis et monasteriis Galliarum. Qui enim fieri potest ut Vir per universum Franciae regnum spectatissimus et nominatissimus, ac in ecclesiis ejusdem regni (ut dicit Guibertus) opinatissimus evaserit, quandoquidem istud vix asseri valet de Remensi academia, quin potius de Parisiensi intelligatur, ad quam, velut [Col. 0097C] regni sedem et Franciae meditullium et celeberrimum emporium et academiarum reginam, magis congruum videbatur, ut tot amici et discipuli, qui ejus funebria celebrarunt, confluerent? De ecclesiis namque suffraganeis et monasteriis provinciae Remensis non est dubium, eorum alumnos Remis sub Brunone studiis litterarum incubuisse. Cum vero lectitantur remotae quaeque ecclesiae ejus obitum lamentis et fletibus prosecutae, quales fuere Anglicanae, Britannicae, Normanicae, Pictonicae, Turonicae, Sequaneae et aliae plurimae, absurdum putamus dicere omnes harum ecclesiarum alumnos Remis eruditos fuisse, cum hoc magis juxta mentem Bulaei videatur congruere Parisinae academiae, ad quam aliquando translatus fuerat.»

[Col. 0097D] 168. «Sed quid dicemus de ecclesiis Parisiensibus, quae obitum sancti Brunonis, quasi viri notissimi, celebribus planxerunt elogiis, videlicet ecclesia cathedralis sanctae Mariae, abbatia sancti Maglorii, abbatia sancti Germani de Pratis, abbatia sancti Dionysii, abbatia sancti Mauri Fossatensis et abbatia sancti Petri Latiniacensis? Nonne incongruum est, ut tot clerici, totque monachi, intra fontem scientiarum Parisinae academiae constituti, ad exteram dioecesim pro capessendis scientiis profecti fuerint? Et quod de Parisiensibus dicimus, id ipsum testamur de caeteris remotiorum coenobiorum religiosis, quos Parisiis potius, quam Remis erudiri praestabat.» Ita ille, Sanctum Parisiis docuisse, praecipue tum ex insigni, quam per universum [Col. 0098A] Franciae regnum habuit, quamque, ni Parisiis docuisset, habiturum eum non fuisse, autumat, nominis celebritate, tum ex ingenti, quae eidem funebrium Titulorum inscriptione parentarunt, quaeque illum, ni Parisiis docuisset, speciali modo cogniturae magistrumve habiturae fuisse, non videntur, ecclesiarum monasteriorumque multitudine conjiciens, aut etiam contendens. Verum non video cur Sanctus, etiamsi numquam Parisiis, Remisque tantummodo docuisset, insignem illam, qua per universum Franciae regnum, imo per plures etiam extra hoc sitas provincias late inclaruit, nominis celebritatem acquirere nequiisset. Numquid non a coaevis Chronici Malleacensis, Fragmentique historici, a tempore Roberti ad Philippi regis mortem deducti, [Col. 0098B] scriptoribus (adi num. 41 et seq.) «Remensis» appellatur, quod iis ex nominis fama, quam Remis tum discendo, tum docendo ac varia munia obeundo acquisiisset, unice fere notus esset?

169. Similine etiam forte de causa, veluti «Parisiensis,» notus fuerit? Si affirmes scriptorem antiquum probataeque fidei vel unum, a quo «Parisiensis» vocetur, assignari postulo; quod si id, ut certe non poteris, facere non possis, unde tandem, qua Sanctus inclaruit, nominis celebritatem Parisiis, non autem Remis, docendo eum acquirere debuisse probabis? Adhaec Bruno ex unanimi fere eorum omnium consensu, a quibus Parisiis docuisse asseritur, id ibi munus non ante annum circiter 1076, quo ex dictis ob improbos Manassis mores urbe [Col. 0098C] Remensi excessit, obire incepit; et tamen celeberrimi etiam, antequam urbe Remensi, cogente Manasse, excessit, nondumque proinde Parisiis docuerat, nominis exstitisse, a Guiberto de Novigento, auctore coaevo, disertissime traditur. «Bruno, inquit in Vita sua lib. I, cap. 11, in ecclesiis Galliae tunc (cum Manasses scilicet Remensem civitatem ante Sancti ex hac discessum nefandis suis moribus misere affligeret) opinatissimus cum aliis quibusdam Remensium clericorum nobilibus infamis illius (Manassis nimirum) odio excessit ab urbe,» Remensi nempe. Sanctum itaque, quamvis etiam Parisiis numquam docuisset, ingentem, quam sibi peperit, nominis celebritatem acquirere potuisse, illi ipsi etiam fere omnes, qui eum Parisiis docendi [Col. 0098D] munere functum volunt, debent admittere. Accedit quod et iis, qui Sanctum, priusquam Remis sub Manasse excederet, Parisiis docuisse contendunt, responderi potest, Brunonem e solis, quos composuit, eruditissimis in Psalmos et S. Pauli Epistolas Commentariis, latissime forsan, cum obiit, jam vulgatis, celeberrimi nominis esse potuisse, etsi interim non Parisiis, imo nec Remis unquam docuisset.

170. Quod modo ad ingentem, quae Sanctum funebrium Titulorum inscriptione celebrarunt, ecclesiarum coenobiorumque multitudinem spectat, consequens ex hac non est ut non tantum fama, sed et speciali quodam modo, ut laudatus Cartusianus anonymus velle videtur, Sanctus nosteriis omnibus [Col. 0099A] notus fuerit, magisterve exstiterit. Etenim non solis, quibus tali modo notus esset, magisterve exstitisset, ecclesiis monasteriisque mortem ejus religiosi Calabrinae carthusiae seu eremi incolae, preces pro defuncti anima flagitantes, annuntiavere. Liquet id ex encyclicae, qua hoc fecerunt, epistolae initio, quo, quibus haec destinetur aut ad quos deferenda sit, verbis sequentibus innuitur: «Primo loco, quem primatem et caput in ecclesia credimus, et confitemur, apostolicae sedis praesulem, totamque illam principalem curiam humiles eremitae Calabriae monasterii sanctae Dei genitricis Mariae, cujus fundator pater Bruno fuit et praelatus, dum in carne viveret, debita subjectione veneramur et salutamus, sanctique Patris nostri obitum pridie Nonas Octobris denuntiamus, [Col. 0099B] ut meritis eorum et precibus adjuvetur apud Deum. Salutamus quoque universam sanctam Ecclesiam in ordinibus et professionibus suis, canonicos, monachos, eremitas, Deo dicatas sanctas virgines; quibus et omnibus spirituali praesentia prosternimur, ut defuncti Patris nostri memores esse velint, ut dilectae illi animae, si adhaesit macula, cum non sit justus, qui non peccet, multiplicatis intercessoribus et precum instantia detergatur et transeat ad requiem.» Ad quaecumque itaque, uti ex hoc textu intelligitur, monasteria ecclesiasque, sive sanctum nossent, sive non, epistola encyclica, mortis ejus nuncia, missa fuit, ut ex responsoriarum ad hanc seu titulorum funebrium quibus Sancto parentatum fuit, multitudine ingenti, utpote ab [Col. 0099C] iisdem monasteriis ecclesiisque profecta, argui non possit, hisce illum omnibus speciali quodam modo notum, magistrumve fuisse. Quare, etsi darem, Sanctum nostrum, ni Parisiis docuerit, monasteriis illis omnibus ecclesiisque nec speciali modo notum, nec magistrum existere potuisse, nondum propterea consectarium fuerit, ut reipsa ille umquam Parisiis docuerit.

171. Nec quidquam ad rem facit, plures Parisienses ecclesias S. Brunonis, veluti viri sibi notissimi, obitum celebribus planxisse elogiis; fieri enim potest ut hoc illae fecerint, quod, etsi iis, non facie aliove, quo magistri solent discipulis, speciali modo, fama tamen, utpote qui maxima ex dictis nominis [Col. 0099D] celebritate inclaruerit, notissimus exstiterit. Idem etiam de nonnullis aliis ecclesiis, monasteriisque, quae Sancti, veluti viri sibi notissimi, obitum luxere, esto judicium; etsi autem etiam et titulis funebribus, quibus Sancto parentatum fuit, saltem nonnulli a personis, quibus etiam facie aliove speciali modo notus fuerit, magisterve exstiterit, ei sint inscripti, nihil tamen cogit u hosce sub illo, non Remis, sed Parisiis studuisse admittamus. Utquid enim Sanctus plures etiam extraneos habere Remis discipulos nequierit? Sane saeculo XI, quo Bruno floruit, diversae diversarum urbium ecclesiarumque scholae, uti Historiae litterariae Franciae scriptores tom. IX, pag. 30 et seq. docent, pro nominis celebritate, qua earum magistri gaudebant, vel magis vel minus ab [Col. 0100A] extraneis alienigenisque frequentabantur; quare, cum Sanctus, dum summum Remensium scholarum didascalum ageret, doctrinae fama, uti ex supra dictis satis liquet, non solum per universam Galliam, verum etiam per plures remotas regiones alias celeberrimus exstiterit, dubitandum non est quin ad sese Remos attraxerit multitudinem ingentem non modo indigenarum, verum etiam extraneorum alienigenarumque, quo sub clarissimi nominis magistro litteris operam darent.

172. Atque ex his imprimis Odonem seu Ottonem, summum postea sub Urbani II nomine pontificem, Robertum a Burgundia, Lingonensem episcopum, aliosque tres viros illustres, § V recensitos, exstitisse existimo tum ob jam dicta, tum quod nihil [Col. 0100B] plane, ut alibi potius, quam Remis studuisse credantur, possit afferri. Imo vero, quod ad Urbanum nominatim spectat, Remis potius hic, quam alibi, studuisse idcirco est dicendus, quod et Remis aliquamdiu fuisse versatum, et ecclesiae metropolitanae canonicum ibidem egisse, aliunde habeatur perspectum, uti apud Ruinartium tom. III Operum scriptoris hujus et Mabillonii posthumorum videre licet. Atque ita futurum modo spero, ut qui omnia hactenus adducta rite expenderit, necesse non esse existimet, ut Sanctus vel ob nominis, qua inclaruit, celebritatem, vel ob discipulorum, eorumve, quibus speciali modo notus fuerit, multitudinem Parisiis aliquando docuisse admittatur, repugnantibus, quae supra in contrarium adduxi, argumentis. At vero, inquies, [Col. 0100C] Sanctus saltem tunc, cum in solitudinem, sociis nonnullis sibi adjunctis, secessit, Parisiis docuit. Ita enim a scriptoribus non paucis memoriae proditum existimatumque fuisse invenitur. Ita omnino habet: verum hi Sancto coaevi minime sunt, nec haec, quam tenent, placet opinio, tunc quod ex dictis Sanctus nullo umquam tempore Parisiis docuisse, videatur, tum etiam, ac maxime quidem, ex eo, quod Bruno, cum in eremum secessit, non Parisiis, sed Remis, in pristinum, ac forte etiam meliorem statum aliquamdiu jam restitutus, summos inter fortunae secundae favores commoratus fuerit, uti ex iis praecipue, quae num. 154 et binis seqq. in medium adduxi, studiosus lector facile perspiciet.

173. Hinc porro, etsi etiam horrendum illud [Col. 0100D] prodigium, quo doctor Parisiensis, primo se accusatum, secundo judicatum ac tertio tandem condemnatum, e feretro proclamarit, Parisiis, quod infra discutiam, reipsa accidisset, veraque, ob quam Bruno in solitudinem secesserit, causa exstitisset, hunc tamen tum, cum illud accidit, ibidem docuisse, admitti idcirco nondum posset. Cum enim Sanctus, Remis post Manassis archiepiscopi expulsionem in res suas seu facultates pristinas restitutus, civitatem illam non amplius, domicilium alibi fixurus, ante suum in solitudinem discessum reliquisse videatur, consectarium est ut, si eo tempore, quo dictum prodigium acciderit, seu anno circiter 1082 Parisiis docuit, in pristinas suas facultates Remis [Col. 0101A] restitutus tum nondum fuerit, ac proinde, ut in hasce illum, cum id equidem, antequam in solitudinem secederet, ex dictis sit factum, restitui tandem post praefatum prodigium contigerit. Verum praeterquam quod sanctus Remis ante annum 1082 pristino statui ac forte etiam meliori redditus verosimilius ex dictis fuerit, id post prodigium illud accidisse, idcirco praeterea non videtur, quod, cum Bruno in opinione eorum, qui prodigium propugnant, saeculo valedicere firmissime ex hoc statuerit, propositumque, rebus utcumque compositis, exsecutus fuerit, parum verosimile appareat, fuisse illum, viso prodigio passurum, nedum curaturum aut etiam Remos aditurum, ut, quas ibidem sub Manasse amiserat, facultates dignitatesque recuperaret. [Col. 0101B] Quare si pro vero, quod infra, ut dixi, examinabo, admitti debeat praememoratum prodigium, verosimilius quidem id ob jam dicta, S. Brunone, Parisiis non docente, sed tantum, sive ut amicos inviseret, sive aliam quamcumque ob causam ibidem praesente, acciderit.

174. Nec est, cur id cuiquam mirum noviterve confictum videatur; etenim ex ipsomet quinque primorum Cartusiae majoris priorum Chronico, seu ex edendo, quod in hoc continetur, Sancti nostri (adi § I) sub Vitae nomine elogio, ante cujus auctorem doctoris redivivi, quod Parisiis contigerit, prodigium nemo litteris consignasse putatur, colligendum videtur, S. Brunonem ei, cum casu dumtaxat Parisiis versaretur, adstitisse. Audi, qui, prodigio illo narrato, [Col. 0101C] num. 5, loquatur: «Ea tempestate, inquit, erat ibi (Parisiis nempe eo, quo prodigium accidit, loco) magister Bruno, natione Theutonicus, de civitate Colonia non obscuris parentibus natus, ecclesiae Remensis canonicus et ibidem scholarum magister in theologia, qui, supra scriptis vocibus (doctoris nempe, sese damnatum, e feretro vociferati) salubriter territus atque compunctus allocutus est quosdam socios ibi praesentes,» etc. Ita antiquior illa Sancti Vita, cujus auctor anonymus S. Brunonem utique, si eum, cum prodigium, quod narrat, Parisiis docuisse existimasset, scholarum non Remensium, uti verbis recitatis facit, sed Parisiensium magistrum vocaturus fuisse videtur, cum de re quae [Col. 0101D] et Parisiis gesta sit et quae ibidem a sancto docente fuisset conspecta, sermonem instituat. Quod autem non tantum Puteanus, aliique, qui saeculi XVI initio floruerunt, S. Brunonis biographi, verum etiam seculi XIV et XV scriptores, infra laudandi inveniantur, qui Sanctum nostrum eo ipso tempore, quo praedictum prodigium Parisiis contigisse, memorant, ibidem docuisse, memoriae prodant, aut certe eo loco, quo id faciunt, «scholarum Parisiensium magistrum» appellent, fuisseve innuant, factum reor ex eo, quod, cum prodigium istud Parisiis contigisse aut alicubi legissent, aut traditione secum communicata accepissent, Sanctum inde, utpote quem simul praesentem prodigio adstitisse, scholarumque magistrum egisse invenirent, ibidem tunc [Col. 0102A] docuisse judicarint, etsi interim id apud scriptores, sancto vel synchronos vel etiam dumtaxat subaequales litteris consignatum non reperirent.

Launoius, qui edita de vera causa secessus S. Brunonis in eremum dissertatione prodigiosam doctoris Parisiensis anastasim commentis accenset, veram conversionis seu secessus S. Brunonis in eremum causam a Guiberto de Novigento, auctore coaevo, lib. I de Vita sua, cap. 11 tradi affirmat Integrum Guiberti textum, quem Launoius hunc in finem dissertationis laudatae cap. 1, § 4 recenset, huc non transcribo, sed ea dumtaxat illius verba, [Col. 0102B] quae ad conficiendum, quod Launoius vult, facere utcumque queunt. Sunt autem haec: «Fuit non longe ab his diebus Bruno quidam in urbe Remensi vir et liberalibus instructus artibus et magnorum studiorum rector, qui conversionis initia ex subjecta nactus occasione dignoscitur. Manasses quidam post Gervasii famosissimi archiepiscopi decessum praedictae urbis regimini Simoniace se intrusit, vir quidem nobilis, sed nihil prorsus serenitatis, quae prima ingenuitatem decet, habens. Tantos enim fastus ex illa novitate conceperat, ut regias peregrinarum gentium majestates, imo majestatum ferocitates imitari videretur. . . . Is igitur cum milites summopere affectaret, clerum negligeret, dixisse [Col. 0102C] aliquando refertur; «bonus, ait, esset Remensis archiepiscopatus, si non missas inde cantari oporteret.» Hujus ergo mores prorsus improbos, et stupidissimos habitus cum omnis honestus horreret, Bruno tunc in ecclesiis Galliae opinatissimus cum aliis quibusdam Remensium clericorum nobilibus infamis illius odio excessit ab urbe,» Remensi nimirum.

176. Hactenus Guibertus; verum anne ita veram, qua S. Bruno in eremum pulsus fuerit, causam commemorat? Ita omnino, ut dixi, autumat laudatus Launoius, ac praecipue quidem tum, quod ex ejus opinione Sanctus noster, cum ob improbos Manassis mores Remis excessit, statim sese in eremum receperit; tum quod, ut putat, sancti ex urbe Remensi [Col. 0102D] discessum habita ab eo, quam supra jam memoravi, cum Radulpho Viridi et Fulcio Monoculo de falsis mundi oblectationibus collatio praecesserit. Verum nec Sanctus, cum Remis ob improbos Manassis mores excessit, statim sese in solitudinem abdidit, nec illius ex urbe Remensi discessum collatio memorata praecessit. Utrumque e solis fere supra jam dictis satis liquet. Ac primo quidem cum Sanctus, ut num. 111 dilucide probavi, anno 1076 aut sequenti Manassis vitandi causa Remos deseruerit, certeque, uti infra ostendam, ante annum 1081 in eremum, saeculo relicto, non abierit, mox hoc illum a suo ex urbe Remensi ob improbos Manassis mores excessu non fecisse, manifestissimum est. Et vero Sanctum non nisi post Manassis archiepiscopi e sede Remensi [Col. 0103A] expulsionem, seu paulo post annum 1080, quo haec accidit, in eremum secessisse, ab ipsomet Guiberto loco supra cit. etiam indicari, volunt nonnulli. Ita autumant quod hic, postquam verbis proxime recitatis subjunxit, «quem (Manassem archiepiscopum) postmodum proceres, clerus atque Burgenses, cum ab Hugone (qui Diensis agnominabatur) archiepiscopo (Lugdunensi scilicet postea creato) apostolicae sedis legato, viro in fenore justitiae clarissimo, creberrimo anathemate feriretur, et ille manu militari thesauros Ecclesiae dilapidare niteretur, a sede, quam male obsederat, pepulerunt,» ita deinde, nonnullis, quae, quamquam Manassem respiciant, huc tamen minus faciunt, interpositis, prosequatur: «At Bruno, urbe (Remensi scilicet) deserta, [Col. 0103B] saeculo etiam abrenuntiare proponit, qui suorum notitias horrens ad Gratianopolitanum processit territorium;» verum illis hac in re, uti infra docebo, assentiendum non est.

177. Nihil interim, etsi id ita sit, contra nos etiam hic facit, quod loco cit. Launoius praeterea addit de clericis Remensibus, cum Sancto ob improbos Manassis mores e civitate Remensi egressis, qui, ni tunc Bruno in eremum secesserit, diu eum, quocumque concederet, comitari debuerint, Deumque interea, a quo converterentur, atque in eremum cum Sancto pellerentur, e machina exspectare; in eremum enim cum Sancto, uti apud nos tom. I Aprilis, pag. 40, num. XI in S. Hugonis, Gratianopolitani [Col. 0103C] episcopi, Vita Guigo, quintus Cartusiae majoris prior, testatur, concesserunt magister Landuinus, Lucae in Hetruria (adi apud Labbeum tom. I Bibliothecae novae mss. pag. 639 quatuor primorum, cujus num. 6 notitiam dedi, Cartusiae majoris priorum Chronicon) mundo natus, Stephani duo, Burgensis et Diensis, Hugo capellanus et duo laici seu conversi, Andreas et Guarinus; horum autem nullus e nobilibus illis Remensibus clericis, qui cum Sancto ob improbos Manassis mores Remis excessere, exstitisse invenitur. Quod modo ad collationem, a Sancto cum Radulpho Viridi et Fulcio Monoculo habitam, pertinet, Brunonis hanc ex urbe Remensi ob improbos Manassis mores discessui non praeivisse, satis superque, quae num. 125 et seqq. in medium [Col. 0103D] adduxi, evincunt; ibidem interim dictis Guibertus de Novigento loco proxime cit. etiam suffragatur, utpote narrationi, qua Sancti ex urbe Remensi ob improbos Manassis mores discessum refert, post pauca interposita, quae huc non faciunt, subjungens, «At Bruno, urbe (Remensi nempe) deserta, saeculo etiam abrenuntiare proponit.»

178. Jam vero cum Sanctus nec statim a suo ex urbe Remensi ob improbos Manassis mores excessu in eremum abierit, nec hunc habita cum Radulpho et Fulcio, in qua hi cum Brunone monachici habitus assumendi votum emisere, collatio praecesserit, quis improbos Manassis mores pro vera, ob quam Sanctus in eremum secesserit, causa admittat? Sane, ut hoc fiat, minime favet Guibertus. Licet enim [Col. 0104A] verbis supra recitatis affirmet, Sanctum «Brunonem conversionis initia nactum fuisse ex occasione» improborum morum Manassae; hosce tamen, ob quam Sanctus in eremum secesserit, perfecteque sese converterit, causam exstitisse, non edicit. Imo vero contrarium innuit, cum improbos Manassis mores conversionis sancti initiis occasionem dedisse, dumtaxat tradat, haecque ab ipsa conversione perfecta sint diversa. Ut veritati consona scripsisse intelligatur Guibertus, res ita concipienda videtur. Bruno, Remis ob improbos Manassis mores excedere compulsus, fortunam maxime adversam, qua premente, de Deo cogitare vitaeque emendationem concipere mortales potissimum solent, fuit expertus, hincque factum ut cum Radulpho et Fulcio Monoculo [Col. 0104B] celebrem in qua sese brevi monachicum habitum assumpturum, vovit, collationem habuerit. Sic quippe cum votum illud completae a Sancto postea conversionis initiorum loco merito sit habendum, collationique, in qua idem votum fuit emissum, improbi Manassis mores occasionem dederint, recte scripsisse intelligitur Guibertus, Sanctum nostrum ex improborum Manassae morum occasione conversionis suae initia nactum fuisse, sive interim ex voto illo seu ex collatione, in qua hoc fuit emissum, factum tandem sit, ut Sanctus novam Carthusianorum religionem instituerit, sive nova ratione accedente ad id faciendum fuerit impulsus.

179. Et Brunonem quidem e dicta collatione occasionem [Col. 0104C] novae suae religionis instituendae accepisse, Launoius in sua de vera S. Brunonis in eremum secessus causa dissertatione cap. I, § III contendit; verum contra ad novi Carthusianorum ordinis institutionem nihil omnino collationem illam contulisse, annalium Carthusiensium libri quarti hactenus non vulgati auctor anonymus putat, operis sui num. 89 hunc in modum Launoio, illud contendenti, respondens: Ibi . . . . (in epistola scilicet S. Brunonis ad Radulphum Viridem per verba, num. 125, huc transcripta) «sanctus Bruno non loquitur de consilio fundandi alicujus novi ordinis, sed tantum de voto recipiendi monachicum habitum. Quidam adversarius hanc forsan irridebit distinctionem, quae nihilominus facilius, quam illa» (observata nimirum [Col. 0104D] a Launoio in Brunonis, quae proxime laudavi, verbis) «instituendae Carthusianorum religionis occasio, observabitur a quovis attentius et sine animi motu verba sancti Brunonis considerante. «Promisimus,» inquit, «ac vovimus Spiritui sancto in proximo fugitiva saeculi relinquere et aeterna captare, nec non monachicum habitum recipere.» Quis non videat aliud esse vovere habitum monasticum assumere, aliud inire consilium condendae novae religionis? Cumque statim addat, «quod (votum) et in vicino peractum esset, nisi tunc Fulcius Romam abiisset;» his verbis satis innuit eos tantum cogitasse de monastico habitu induendo, non in novo, quem instituerent, ordine, sed in aliquo alterius ordinis monasterio.»

[Col. 0105A] 180. «Si enim de nova religione in hac egissent collatione, hujusmodi consilium tam cito ad effectum perducere non potuissent, ut revera non perduxerunt, cum prius multa sibi disponenda fuissent ad tantum opus perficiendum, ut sunt genus et modus vitae, habitus, aedificia quantumvis humilia, locus imprimis ad propositum idoneus et alia hujusmodi non pauca tam circa temporalia, quam spiritualia, ad novam religionem rite instituendam absolute necessaria. Praeterea ex contextu verborum ejusdem epistolae clarius sole apparet, totum hoc propositum, in hac collatione susceptum, successu temporis ad nihilum recidisse, ut ipsemet beatus vir ingenue fatetur his verbis: «Quod in vicino peractum esset, nisi tunc Fulcius Romam abiisset, ad cujus [Col. 0105B] redditum peragenda distulimus. Quo moram faciente aliisque intervenientibus causis, divinus amor elanguit, refriguit animus, fervorque evanuit.» Quid dici potuit evidentius? Quid enim est dicere, quod «divinus amor elanguit, refriguit animus, fervorque evanuit,» nisi aperte dicere, quod non solum tunc non abrenuntiaverunt saeculo, sed etiam quod Radulphus et Fulcius abrenuntiandi consilium abjecerunt; sanctus vero Bruno illud in aliud tempus rejecerit? Quod apertius per illa verba, «fervor evanuit,» significatur, et adhuc apertissimum fit, si consideremus, sanctum Brunonem non cum his, quibuscum collationem habuerat et voverat, sed cum sex aliis, qui non interfuerant collationi, saeculo valedixisse.»

[Col. 0105C] 181. «Nec prodest cum Launoio reponere, sanctum Brunonem non de sua loqui, sed de Radulphi procrastinatione.» Nam in plurali numero locutus est Bruno, «ad cujus reditum peragenda distulimus,» ut daret intelligi, non Radulphum solum, sed se etiam cum eo distulisse, ac proinde fervorem etiam ad tempus tunc evanuisse: nam subdit: «Quo moram faciente aliisque intervenientibus causis, divinus amor elanguit,» etc. Sed ut adhuc hujus rei veritas manifestior fiat, habenda est ratio temporis, quod a dicta collatione dilapsum est usque ad annum, quo sanctus Bruno in solitudinem secessit. Siquidem constat, et id maxime, si Remis haec collatio habita est, ut extra dubium esse vult [Col. 0105D] Launoius; constat, inquam, inter eam et sancti Brunonis secessum» (si nempe, quod infra discutiendum, anno 1084 primum meliori vitae se dederit) «effluxisse octo aut decem annos. Nam superius vidimus, sanctum Brunonem Remis expulsum fuisse circa annum 1076, et in subjiciendis probabimus, eum religionem suam (in Carthusiae eremum anno 1084 illum secessisse, infra probabitur) instituisse anno 1084 vel anno 1086, ut ipsemet Launoius post Baronium scripsit. Ergo quidquid reclamet contra clarissimum Saussaeum Launoius, Brunoni emissum votum exsolvere differenti et procrastinanti opus fuit fortiori incitamento, quo vocationi divinae tandem obsequeretur. Et illud fuit damnati hominis horribile spectaculum, quo tandem animitus concussus [Col. 0106A] non solum de monastico recipiendo cogitavit habitu, sed ad sublimiora a Deo vocatus novum amplectendi genus vitae asperrimae consilium iniit, et feliciter complevit.» Hactenus ille, in collatione, quam Sanctus cum Radulpho Viridi et Fulcio Monoculo de falsis mundi oblectationibus aeternumque duraturis coeli gaudiis habuit, de novo instituendo ordine actum non fuisse, merito sane contendens, ut proinde illa non exstiterit novi instituendi ordinis occasio, aut certe non nisi valde remota; imo vero ut votum, in eadem emissum, ne ullam quidem sancto novae magisque austerae vitae, qualem in Carthusiae ac deinde in Calabriae eremis duxit, amplectendae obligationem imponere quoquo modo potuerit.

[Col. 0106B] 182. Verum «Brunoni,» quod in fine ait, «Deo exsolvere,» quod in collatione illa promiserat ac voverat, «differenti fortiori, quo vocationi divinae tandem obsequeretur, incitamento opus fuisse,» neutiquam placet. Etsi enim reipsa Sanctus, quod in praefata collatione, anno ex supra dictis 1077 verosimillime habita, promiserat, ad annum ut minimum 1081, uti infra probabo, ac proin, si non octo aut decem annis, longo saltem temporis spatio implere distulerit, non video tamen, cur ad votum implendum, novo accedente fortiori efficaciorique incitamento debuerit impelli. Cum enim voti emissi Sancto indubie in mentem subinde venerit, cur ad id implendum moveri nequierit solis iis rationibus, quibus [Col. 0106C] Radulphum Viridem, ut eidem voto satisfaciat, in sua ad hunc epistola hortatur? Gravissimae sane hae erant, atque ad arguendum Radulphi cunctationem, animumque ad promptam voti exsolutionem excitandum aptissimae. Inculcabat scilicet Sanctus praecipue districtam voti exsolvendi obligationem, cui non satisfaciens Radulphus poenas erat incursurus aeternas. Audi, qui Radulpho loquatur: «Quanquam, inquit, longo terrarum tractu, et prolixiore temporis spatio corpora ab invicem sejuncta sunt, animus tamen benevolentiae tuae ab amico avelli non potuit.» Et, paucis interpositis, ita prosequitur: «In finibus autem Calabriae cum fratribus religiosis, et aliquot bene eruditis eremum incolo ab hominum habitatione satis undique remotam;» [Col. 0106D] ac deinde, nonnullis iterum interjectis, ait: «Quam (contemplationem videlicet) tu, frater charissime, utinam unice diligeres, ut ejus amplexibus fotus divino caleres amore.»

183. Et paulo post: «Fuge ergo, frater mi, fuge has molestias et miserias omnes, et transfer te a tempestate hujus mundi in tutam et quietam portus stationem.» Ac iterum post: «Quapropter operae pretium est, diligenti examinatione prudentiam tuam ista perpendere; quod si amor Dei te non invitat, tantorum praemiorum utilitas te non provocat, saltem necessitas et timor poenarum ad hoc compellere debet. Scis namque, qua sponsione obligatus es, et quam omnipotens ac terribilis sit, cui temetipsum munus gratum et omnino acceptabile [Col. 0107A] devovisti, cui nec mentiri licet, nec expedit. Nec enim patitur, se injuste irrideri.» Sequuntur modo verba, num. 125 huc transcripta, quibus, de qua hic, collatio votumque in hac emissum continetur, ac deinde, nullis praeterea intermediis, haec subduntur: «Quid ergo superest, charissime, nisi a tanti debiti nexibus te citius expedire, ne pro tam gravi tamque diuturno mendacii crimine iram incurras Potentissimi, et propter hoc cruciatus immanes. Quis namque inultum relinqueret, se a quolibet sibi subdito defraudari munere promisso, maxime si id magnae foret sibi aestimationis et pretii. Quapropter cede, non mihi, sed prophetae, imo Spiritui sancto dicenti, «vovete et reddite Domino, Deo vestro, omnes, qui in circuitu ejus [Col. 0107B] affertis munera, terribili et ei, qui aufert spiritum principum, terribili apud reges terrae.» Cur haec omnia inculcat Spiritus Dei, nisi ut te voventem perurgeat reddere quod vovisti?»

184. Hic Radulphum, ne propter divitias, dignitates, et maxime archiepiscopi, qua pollebat, gratiam «a tam sublimi declinet sponsione et divina revocetur charitate,» gravissime monet, ac deinde post pauca subjungit: «Utinam non asperneris amicum monentem! utinam non surda aure audias verba Spiritus Dei! utinam desiderio longaeque exspectationi meae satisfacias, dilectissime; ne diutius crucietur pro te anima mea curis sollicitudinibusque atque timore! Nam si venerit (quod Deus avertat!) te prius, quam debiti votum solveris, ab hac recedere vita, me [Col. 0107C] continua tristitia sine aliqua spei consolatione tabescentem relinques.» Ac tandem sub finem epistolae addit: «Fraternitatem tuam diu incolumem memorem consilii nostri, nec voti immemorem vigere, sedulus exopto.» Haec sunt incitamenta, hi stimuli, a Brunone, quo Radulphum ad voti, quod in collatione cum eo habita emiserat, solutionem pertraheret, studiose sane ac industrie adhibiti, quibus majores acrioresque, ut idem votum exsolveret, Sanctum nostrum, cui indubie illius identidem recurrebat memoria, opus habuisse, quis edicat? Bruno itaque fortiori, quam quod voti emissio ortaque hinc obligatio afferebat, incitamento, ut monachum indueret, sicque votum monachici habitus assumendi exsolveret, neutiquam indiguit. Verum [Col. 0107D] an idem etiam de nova magisque austera, quam in Carthusia ac deinde in Calabria tenuit, vitae norma dicendum?

185. Cum Sanctus, uti infra docebo, aliquanto temporis spatio, antequam in Carthusiae eremum secederet, in Siccae-fontanae deserto monachum seu, si mavis, eremitam verosimiliter egerit, fieri potest, ut ibi, concepto paulatim majori divini amoris aestu, auctoque hinc poenitentiae agendae desiderio, vitam magis austeram ducturus cum aliis, quibus eamdem voluntatem inspirarat, in Carthusiae eremum sese receperit. Fieri etiam potest, ut eo post emissum habitus monachici assumendi votum, nulla plane alia accedente causa, sese idcirco contulerit, quod [Col. 0108A] ob dilatam diu voti exsolutionem rigidiori magisque austero vitae genere divinae bonitati, quam hinc offensam putarit, satisfacere voluerit. Quare nec novo fortiorique, quam esset voti emissi religio, Sanctus noster, ut in Carthusiae eremum, saeculo relicto, secederet, incitamento indiguisse videtur. Verum etsi id ita sit, neutiquam tamen consequens est, ut reipsa ad emissum monachici habitus assumendi votum fortior efficaciorque, quo tandem in Carthusiae eremum pulsus fuerit, stimulus non accesserit. Atque id quidem horrendo celeberrimi Parisiensis doctoris, qui, ad tempus redivivus, sese a divina justitia damnatum, e feretro proclamarit, spectaculo factum traditur a nonnullis; quibus proinde an assentiendum certo sit, nunc indagandum; [Col. 0108B] ut autem hanc non parvi momenti rem, quae saeculi proxime elapsi eruditorum plurium ingenia calamosque exercuit, apte discutiam, totum de ea, ut distincte magis ordinateque procedam, tractatum in diversos articulos seu §§ dispertiar, nec raro, quae disserenda venient, ipsismet, cum commode fieri id poterit, Carthusiani anonymi, qui Annalium ordinis sui librum quartum hactenus non vulgatum contexuit, verbis exprimam, tum ut operis hujus, cujus desiderio non neminem teneri intelligo, specimina quaedam exhibeam, tum ne forte eorum, quae ad doctoris Parisiensis anastasim probandam in illo afferuntur, magnique fieri intelligo, vim imminuisse existimer. Ab iis, quae saeculis binis proxime elapsis huc facientia evenere, duco exordium.

Secessui S. Brunonis in Carthusiae eremum seu causam seu occasionem praebuisse doctoris Parisiensis, qui suam proprio ore damnationem e feretro astantibus denuntiarit, luctuosissimam illam ae notissimam historiam, longissimo sane annorum spatio creditum jam fuerat, cum tandem saeculis binis proxime elapsis inventi sunt, qui illam aut in dubium revocare, aut etiam conquisitis undecunque argumentis impugnare sunt ausi. Ac «primus» quidem, [Col. 0108D] «quod sciamus, qui eam (ipsa sunt suppeditata ab Annalium Carthusiensium libri quarti auctore anonymo verba) in dubium coeperit revocare, fuit Renatus Benedictus (imo verosimilius, uti infra docebo, secundo tantum loco mox hic nominandus Papyrius Massonus) vel alius, qui ejus nomine Legendam Sanctorum, Gallica veste donatam, circa elapsi proxime saeculi occasum (id est, cum haec saeculo praeterito scripta sint, ante annum 1600) publicavit, qui in Vita sancti Brunonis ad marginem e regione illius narrationis ascripsit, «Guigonem nihil ejusmodi habere in Vita sancti Hugonis episcopi,» et insuper, «clericos Parisiensis ecclesiae his refragari.» Unde sentimus, huic historiae nunquam quemquam refragaturum, si de canonicatu [Col. 0109A] Parisiensi mentio non irrepsisset in meram rei gestae narrationem, quod unicum et solum postea fuisse videtur totius seminarium discordiae. Utrum vero ille homo canonicus vel doctor fuerit, inferius dicemus. Secundus, qui huic dubietati succinuit, fuit Papyrius Massonus, qui obiit anno 1611, vir accuratioris litteraturae.

87. «Hic lib. III annalium Francorum, pag. 232 agens de tempore fundationis ordinis Carthusiensium, postquam pauca de sancto Brunone et Landuino retulit, haec verba subdit: «Petrus Cluniacensis, cognomine Mauriacenus, qui Crasso et Ludovico vixit, ordinis hujus auctores Brunonem et Landuinum nominat, cumque originem, institutum ac mores Carthusianorum accuratissime [Col. 0109B] describat, nullam mentionem canonici Parisiensis facit, qui inter solemnes inferias dicitur respondisse mortuus.» Haec ille, cujus totum dubium videtur verti circa silentium Petri et canonicatum damnati hominis. Sed et Renati Benedicti, et Massoni animadversiones non tanti fuere ponderis, ut potuerint impedire, quo minus summus pontifex Gregorius XV, indicto per universam Ecclesiam sancti Brunonis festo, singulis annis a quibuscunque clericis et religiosis colendo, ejus Officium componi et a sacra rituum congregatione recognitum et approbatum in Breviario Romano apponi (anno scilicet 1623) praeciperet, cujus secundi nocturni tres lectiones ex ejus Vita desumptae sunt, quarum secunda totam hanc continet anastasim sub nomine [Col. 0109C] cujusdam magistri, nulla facta specifica mentione doctoratus vel canonicatus.

188. «Urbanus quoque octavus, Gregorii successor, novo decreto Officium sancti Brunonis cum narratione stupendae Historiae breviario Romano inseri voluit, ut testatur clarissimus Saussaeius in epistola didascalica his verbis: «Prodiit interim in lucem breviarium Romanum, cui ex Urbani VIII decreto Officium sancti Brunonis recens insertum fuerat. In hoc narratio illa, brevi quidem, sed aperta continebatur serie. At Parisiensi breviario tum recognoscendo ego cum aliis illustrissimi Domini archiepiscopi et venerabilis capituli delegatis operam impendebam. Institerunt hac occasione [Col. 0109D] Carthusiani Parisienses, ut sancti Brunonis festum ac Officium die ejus natali consignaretur, siquidem in breviario nostro hactenus locum non habuerat. Honestae eorum postulationi visum est concedendum. Ascriptus fuit igitur sanctus Bruno Lutetianis Fastis, sed eo pacto, ut narrationis praedictae in Officii ejus lectionibus neutiquam mentio fieret, quam suppressam paulo post etiam videre licuit in Romano divinorum Officiorum codice.» Haec ille, in cujus verbis detegitur vera totius discordiae causa, quam diximus supra, nullam aliam fuisse, praeter mentionem de canonicatu factam in quibusdam hujus Historiae narrationibus.

189. «Posthac, revolutis aliquot annis, Joannes Launoius ultimam doctoratus lauream recte ambiens, [Col. 0110A] typis edita thesi, palam, stimulante Marsya viro doctissimo, in scholis theologicis asseruit, «Quidquid de defuncti doctoris trina e feretro emissa voce vulgatum fuerat, esse totum fictitium et commentitiam, denique anilem fabulam.» Astantibus placuit: nam

«Non hoc ista sibi tempus spectacula poscit.» Non inde tamen (ut vera sanaque loquamur) sed ex aliis excellentis eruditique ingenii datis speciminibus cupita merito donatus est laurea. Qui, sibi complacens ex approbata contra redivivi historiam thesi, hanc validiori stabiliturus argumentatione adiit Romam. Ibi, quibus potuit, viis et laboribus institit, ut illud prodigium e Romani breviarii lectionibus abscinderetur, simulans maxime ex eo, quod in [Col. 0110B] acceptatione festi sancti Brunonis Parisiis actum fuerat, clerum et Carthusienses Parisienses id expetere. Hae sunt artes, quibus ad id obtinendum eum fuisse usum, ei exprobrat (pag. 114 et 115) auctor (Theophilus Raynaudus nimirum) Herculis Commodiani his verbis: «Et potuit,» inquit, «recisioni illi facilitatem accersere, quod tu, qui praesens aderas, quibus nosti artibus, et praesertim magno fragore Parisiensis cleri et academiae infamiam, et abs te conficta civitatis regiae vota, ut ea narratio, etiamsi vera esset, praeteriretur, urgebas. Hoc postremum docuerunt litterae tuae. Priora, quae germanissimam mutationis» (in Officio nimirum S. Brunonis factae) «causam continent, et aliis et mihi sapientissimus e Congregatione rituum [Col. 0110C] theologus liquido confirmavit.» Et paulo post: «Dicendum alibi, quis te Parisiensis Romae juverit, faciens ut persuasum haberetur, Patres Carthusianos expunctionem hujus narrationis e breviario expetere,» etc.

190. «Qui sacrae rituum congregationi praeerant, totius breviarii jussu Urbani VIII,» qui tamen antea (vide num. 188) Officium S. Brunonis, doctoris Parisiensis anastasim complectens, breviario Romano inseri jusserat, «tunc incumbentes recognitioni, viri religiosi et incorruptae integritatis, non Launoii artibus decepti, sed sapientioribus inducti rationibus, non hujus solum Historiae narrationem, sed et egregiam illam piissimamque fidei confessionem, ab [Col. 0110D] ipso Brunone morti proximo prolatam et tertiae secundi nocturni lectioni jussu Gregorii XV insertam, simul ex eodem breviario, sicut et multa alia ex aliis aliorum sanctorum lectionibus expungi curaverunt. Hi postea a Christophoro Puteano, Carthusiae Romanae priore, nomine reverendi Patris Carthusiae prioris et totius ordinis ministri generalis, oblato libello supplici, interrogati de hujusmodi recisione tale dederunt responsum, teste Theophilo Raynaudo, «mentem sacrae congregationis nunquam fuisse, improbare aut in dubium vocare narrationis hujus veritatem; sed consultius visum esse, eam expungere, quod mos Ecclesiae ferat, in sacris Officiis Sanctorum, qui religiosas familias instituerunt, recensere eorum Vitas, non [Col. 0111A] causas, ex quibus ad instituendum ordinem suum fuerint impulsi.» Et post pauca addit, a viro sapientissimo, Romae tunc morante, accepisse: «Cum aliunde breviandae essent lectiones Officii sancti Brunonis, nihil occurrisse, quod minori incommodo removeri posset. Caeterum sacram Congregationem de convellenda ejus narrationis veritate, vel de ea depretianda ne cogitasse quidem.»

191. «Non absimile quid paulo ante testatus fuerat Bartoldus Nihusius, scribens ad amplissimum virum Andream Saussaeium» (adi, quam didascalica hujus epistola, Coloniae Agrippinae anno 1645 excusa in fronte praefert, epistolam) «his verbis: Sciscitatus fui Romae per Janum Nicium Erythraeum e [Col. 0111B] sacra Congregatione, quae Ritibus dirigendis invigilat ac praeest, quid illa censeret. Et ecce, respondetur, nequaquam istud, quod diximus, e breviario submotum, quod judicaretur esse fabulosum, sed alia de causa.» Haec autem causa diserte ac liquido proditur in libro, in Vaticana bibliotheca asservato, de rebus in Romani breviarii recognitione mutatis; ubi inter acta Congregationis, habitae die Jovis 16 Januarii 1631, hoc decretum legitur: «Fuit resolutum, quod de lectionibus S. Brunonis amoveatur illud, quod ponitur fuisse causam suae conversionis ob majorem brevitatem et quia nihil facit ad sanctitatem S. Brunonis.» Haec ex citato libro desumpta sunt ab erudito viro Emanuele Schelstratio, ejusdem bibliothecae Vaticanae [Col. 0111C] praefecto, ad instantiam V. P. procuratoris genetalis ordinis nostri, a quo et ad nos nuper transmissa sunt. Non igitur, quod fabulosa censeretur, uti conabantur persuadere, qui correctionem urgebant, haec historia e breviario Romano expuncta est, sed ob majorem brevitatem, et quia nihil faciebat ad sanctitatem sancti Brunonis. Nec propterea sacrae Congregationis mens fuit prohibere, ne, qui vellent, eam suis breviariis insererent.

192. «Quam ob rem postea, nempe annis 1648 et 1652 breviariis Lutetiae Parisiorum editis «Apud societatem typographicam librorum Officii ecclesiastici, ex decreto Concilii Tridentini imprimendorum,» restituta est, nullo [Col. 0111D] reclamante. Haec necessario praefanda duximus, ut lector praemoneretur, non debuisse a doctore Launoio asseri, e lectionibus sancti Brunonis solummodo deletum fuisse, quidquid ad illud prodigium spectabat, aliamque nullam potiorem causam submovendi aliquid e Breviario ecclesiasticis praescribi regulis, praeterquam deprehensam falsitatem; quandoquidem, ut jam vidimus, celeberrima illa corporis et sanguinis Christi in Eucharistia professio, a sancto Brunone facta sub mortem, ab ipsis sacrae Congregationi praepositis etiam sublata est, quam nemo ita vecors erit, ut sentiat idcirco deletam fuisse, quod falsa sit, ut prudenter ante nos monuit Joannes Columbi Societatis Jesu,» in sua scilicet, in qua praeterea num. [Col. 0112A] 94 et seq. nonnulla, quae verbis jam recitatis Annalium Carthusiensium libri quarti auctor anonymus, in medium adducit, de Carthusianorum initiis dissertatione num. 8 sic scribens: «Item (Romani sacrae rituum Congregationis) censores sustulerunt e Breviario celeberrimam illam corporis et sanguinis Christi in Eucharistia professionem, a Brunone factam sub mortem, quam nemo ita vecors erit, ut sentiat idcirco delevisse, quod falsa sit; qui enim Turre in Calabria morienti astiterant, scripserunt ad socios in Carthusia commorantes, et alios toto orbe monachos moriturum in haec verba locutum esse: «Credo panem et vinum, quae consecrantur in altari, esse post consecrationem verum corpus Domini nostri Jesu Christi et verum sanguinem.»

[Col. 0112B] 193. Haec Columbius, et post hunc Carthusianus anonymus proxime laudatus; e quibus sane, aliisque a posteriori hoc scripto supra adductis, luctuosam doctoris damnati historiam, quod falsa putaretur, e Breviario Romano non fuisse saeculo praeterito expunctam, indubitatum apparet. Verum, etsi id ita sit, reliqua tamen omnia, quae verbis recitatis idem Carthusianus anonymus tradit, veritati tam certo non consonant. Ac primo quidem, quod ad scriptores, Parisiense doctoris ad tempus redivivi prodigium in dubium revocare primum agressos, pertinet, perperam verosimilius hos inter Renato Benedicto locum primum, Massono duntaxat secundum concedit. Etsi enim Massonus anno demum 1611 vitam cum morte commutarit, suos tamen [Col. 0112C] Francorum Annales, in quibus animum illa de re dubium declaravit, anno 1578 in lucem typis emisit, cumque Renatus Benedictus arti criticae parum dederit, verosimilius apparet, e legendae, num. 186 laudatae, editionibus, non priori, quae anno 1577, ipsomet curante Renato, prodiit, sed posterioribus duntaxat, anni nempe 1585, solique penes me exstanti anni 1593, quas alii curavere, notulam, num. 186 memoratam, in margine fuisse adjectam. Deinde vero, cum «de lectionibus S. Brunonis illud, quod conversionis ejus causam fuisse ponitur,» anno 1631, uti e verbis, num. 191 datis, intelligitur, e Breviario Romano «fuerit amotum,» non satis capio, qui iter, quod Launoius, ut idpsum a Breviario [Col. 0112D] expungendum curaret, Romam suscepit, differri etiam, ut verbis num. 189 recitatis fit, possit in tempus, quo is damnati doctoris Parisiensis historiam, veluti commentitiam ac anilem fabulam jam traduxerat thesi publice proposita, quod anno circiter 1635 factum, ipsemet innuit in praefatione, quam suae de vera causa secessus S. Brunonis in eremum anno 1646 typis primum datae dissertationi praemisit. Adhaec etsi Gregorius XV, cum sacra rituum Congregatio S. Brunonis officium, doctoris Parisiensis anastasim complectens, anno 1622 approbasset, anno sequenti, ut de eo officium semiduplex ab omnibus ubique fidelibus recitari libere ac licite possit, data bulla concesserit ac indulserit, illud tamen officium Breviario Romano inseri, primus [Col. 0113A] jussisse videtur Urbanus VIII, uti ex tractatu a Patribus Carthusianis hujatibus mecum communicato intelligo.

194. Alia minoris momenti, quae in supra recitata Carthusiani anonymi verba observari adhuc possent, omitto et progredior modo ad scriptores praecipuos, jam memoratis adjungendos, tam qui doctoris Parisiensis, quae Sanctum nostrum in Carthusiae cremum pepulerit, anastasim improbarunt, quam qui contra tutari eamdem, ut veram, contra Launoium sunt conati. Ac primo quidem, cum hos intersint nonnulli, qui mihi, utpote hactenus inediti, ad manum non sint, et tamen ab anonymo Annalium Carthusiensium libri quarti auctore memorentur, ipsa vel idcirco scriptoris hujus verba, huc spectantia, [Col. 0113B] transcribo. Sic habent: «Inter eos,» qui fabulosam non esse doctoris Parisiensis, sese damnatum e feretro vociferati, historiam, probare sunt conati, «primas facile mereretur Franciscus Ganneronius, monachus Montis-Dei eruditissimus, si opus suum ineditum hactenus inter privatos parietes non latuisset. Hic, ubi audivit, Launoium publica thesi proposita nisum fuisse probare, omnia esse fictitia, quae de homine damnato hactenus vulgata fuerant, arrepto calamo tractatum satis amplum scripsit, quem, «Vindiciae geneseos Carthusiensium» inscriptum, misit in Carthusiam anno 1640. Aliquot post annis Andreas Saussaeius, edito Martyrologio Gallicanae ecclesiae primum celebris, causam nostram [Col. 0113C] tutatus, objectiones adversariorum nonnullas diserte elisit scripta illa doctissima ad Bertoldum Nihusium epistola, quam ipse Nihusius Coloniae Agrippinae anno 1645 typis dedit sub inscriptione Epistolae Didascalicae. «In ea se, licet suppresso nomine, impugnatum sentiens Launoius dissertationem edidit anno 1646» De vera causa secessus S. Brunonis in eremum. Launoio statim reposuit Theophilus Raynaudus Soc. Jesu, sub nomine Honorati Leotardi inscripto libello, «Hercules Commodianus.» Haud diu post archangelus Monchozon, professus Carthusiae Tolosanae, grande volumen exaravit, R. P. Pegonio majoris Carthusiae priori dicatum, cui hunc titulum praefixit: «Carthusianus Alitiphilus [Alethophilus], pro avita decertans [Col. 0113D] traditione de institutione ordinis Carthusiensis.»

195. «In hoc volumen non solum rationes et argumenta praefatorum auctorum, sed et eorum tractatus integros, de verbo ad verbum exscriptos, congessit, multis nihilominus additis ex ingenio suo exquisitis rationibus. Latet etiamnum hoc opus, nobis fere solis notum. Denique Joannes Columbi Soc. Jesu novissimus omnium athleta surrexit, qui recenti dissertatione, De Carthusianorum initiis edita anno 1668 nova validaque argumenta certissimasque auctoritates prioribus superjecit.» Ista Carthusianus anonymus, qui etsi, a Columbio nova validaque pro doctoris redivivi historia firmanda adducta fuisse [Col. 0114A] argumenta, non immerito asserat, talia tamen hae non fuere, ut ab omnibus assensum extorserint. Ac inprimis quidem Mabillonius in operibus suis loco non uno historiam illam, si non pro commento seu fabula, pro narratione equidem habet admodum incerta ac dubia. Nec ei magis favent, qui post Mabillonium scripsere. Historiae litterariae Franciae auctores, aliique eruditi, qui editis in lucem operibus suam de prodigioso illo eventu opinionem vel obiter duntaxat, vel ex instituto quodammodo declararunt. Licet autem Papebrochius in Conatu chronico-historico part. I, pag. 32, num. 17 scripserit, Columbium pro prodigiosa doctoris Parisiensis anastasi «testes habere ab anno 1391, 1383, 1313, imo 1298 et 1150; sic ut ultimus solum distet 49 [Col. 0114B] annos a morte sancti fundatoris, obita anno 1101,» hincque de eo, ut de ipsa dicta historia nihil dubitante, Janningus in sua pro Actis sanctorum Apologia, anno 1685 typis vulgata, amicae expostulationis num. 24 locutus fuisset, ipse tamen postea Papebrochius in suis ad exhibitionem errorum responsionibus, anno 1697 editis, articulo 15, § 20, ea scribit, quibus sese, etsi etiam, quae Janningus loco mox cit. dixerat, confirmet, omnis circa historiae illius veritatem scrupuli expertem non esse, indicare videtur.

196. Sic enim ibidem num. 291 scribit: «Haec duo testimonia» (e tabulis fundationis Carthusiae, anno 1084 signatis et e Grandimontensi, qui anno 1115 exaratus sit, codice a Polycarpo de la Riviere [Col. 0114C] allegata) «si subsisterent, nihil video, quid ultra requiri possit ad summam certitudinem; sed silentium Columbi, triginta annis post Launoyum scribentis eumque refutantis, neque duo ista producentis, suspectam mihi facit Polycarpi fidem, et Theophili, si eum transcripsit, credulitatem. Igitur, velim nolim, cogor Launoyum inspicere, et pag. 135 lego quod in allegata «charta ne unus quidem apex est de doctore vel canonico Parisiensi,» quod ipsum «ingenue professus est prior generalis requisitus.» Et pag. 137: «In Grandimontensi Chronico ad annum 115, quo pagina vacabat, diverso charactere recentique manu, in loco non suo, scriptum est, quod sequitur: Parisiis horribile spectaculum [Col. 0114D] contigit, etc., prout vidimus ipsi.» Haec ille. Unde causa habetur, cur testimonia istaec contempserit Columbus, Polycarpi malam fidem tacite agnoscens; et cur ego nihil de illo, nihil de Theophilo sciens, contentus fuerim tantisper iis, quibus utitur Columbus; donec tempus exigat ex professo tractare argumentum istud, et Launoyi ad testimonia reliqua responsiones examinare. Interim fortassis alii, quam Polycarpus, sinceriores multo plura atque antiquiora, ipsique rei gestae viciniora invenient, quam invenit Columbus, licet tota totius ordinis diligentia adjutus; ut Launoyi contradictio (sicut optamus) penitus dissolvatur, et ex omnium animis aboleatur dubitatio de veritate istius historiae.»

197. Hactenus Papebrochius, qui cum sese iis, [Col. 0115A] quibus damnati doctoris historiam Columbius probare nisus est, fuisse tantisper, donec res ex professo examinaretur, contentum, scribat, pluraque adhuc ac antiquiora, quam a Columbio fuerint inventa, testimonia, quo Launoyi contradictio penitus dissolvatur, et ex omnium animis dubitatio de istius historiae veritate aboleatur, alleganda speret, sese omni circa hanc scrupulo expertem non fuisse, satis indicare videtur. Nec scio, an propense adeo, ac nihilominus facit, in opinionem eorum, qui horrendum doctoris redivivi, damnatum sese proclamantis, spectaculum veris historiis accensent, fuisset iturus, si quae, cum haec scriberet, ad summam huic fidem conciliandam antiquiora, quam adducta a Columbio, testimonia fortassis invenienda putabat, [Col. 0115B] ad nostrum usque tempus inventum non iri praevidisset, contraque, ut modo factum, detegendum scivisset, quinque primorum Carthusiae priorum Chronicon, seu «tractatum De narratione historiae inchoationis et promotionis ordinis Carthusiensis,» quem Columbius ac post eum Papebrochius anno circiter 1150, seu annis fere duntaxat quinquaginta post «S. Brunonis» mortem scriptum existimavit, certo ante saeculum tertium decimum, aliquot annis jam inchoatum, scriptum non esse, uti quae num. 12 et seqq. in medium adduxi, sufficienter ostendunt. Verum qualecunque sit, quod de luctuosa doctoris damnati narratione Papebrochius tulit, judicium, id nos, quo minus libere in hujus veritatem inquiramus, impedire non debet. A scriptoribus itaque, [Col. 0115C] qui illam duobus saeculis proxime elapsis vel utcunque improbare, vel contra tutari sunt conati, ad scriptorum antiquiorum pro eadem testimonia progredior, adducamque non solum antiquiora, qualia Columbius, verum etiam, quae a saeculi quarti decimi ac sequentis scriptoribus data sunt, minus antiqua, idque tum quod infra usui subinde sint futura, tum maxime quod ita factum inveniam ab anonymo Annalium Carthusiensium libri quarti auctore, a quo ne hic deflectam, ratio potissimum num. 185 in fine data suadet.

Non omnes, qui horrendum doctoris Parisiensis, damnatum sese, e feretro vociferati, spectaculum in litteras misere, ordinis Carthusiensis scriptores iisdem illud adjunctis vestitum ob oculos posuere, hincque nec inter eos, a quibus hodieque creditur, in modo, quo factum sit, satis convenit. Alii enim ex his publice illud in Ecclesia aut saltem ingenti coram circumstante hominum multitudine, alii contra privatim in aula domus defuncti, solis hujus, e quibus Bruno, ejusque aliquot socii fuerint, amicis praesentibus, evenisse volunt. Alii iterum una eademque die, unoque item ac eodem recitationis officii tempore vociferationes infelicis doctoris tres diversas rediisse affirmant; alii contra singulis vociferationibus [Col. 0116A] singulos dies attribuunt. Et vero si memoratum spectaculum non publice coram ingenti populi multitudine, sed intra privatos domus defuncti parietes evenerit, nec tribus diebus diversis, sed una eademque doctoris infausti voces redierint, non erit sane, cur constans scriptorum omnium coaevorum de memorabili adeo historia silentium magnopere sit mirandum, sicque, ob quam haec difficillima creditu apparet, difficultas gravissima evanescet. Verum cum scriptores longe plures, horrendum illud doctoris damnati spectaculum publice in Ecclesia aut saltem coram ingenti hominum multitudine factum, scribant, quamnam ii fidem hac in re mereantur, seu an sat credibilis verosimilisque videri queat eorum narratio, primo inquiram, postea eorum, qui rem [Col. 0116B] intra privatos domus defuncti parietes evenisse, statuunt, opinionem discussurus. A scriptorum Carthusiensium antiquiorum, qui horrendum eventum coram ingenti hominum multitudine contigisse, memoriae prodidere, testimoniis recensendis, servato, quo lata sunt, ordine chronico, duco initium, aliorum infra, qui Carthusiensis ordinis non sunt, relaturus.

199. Etsi primorum quinque Carthusiae priorum Chronici seu tractatus De narratione historiae inchoationis et promotionis ordinis Carthusiensis auctor tam antiquus, ac Columbius (adi num. 12 et tres seqq.) in sua De Carthusianorum initiis dissertatione putarit, non sit, caeteris tamem omnibus, qui [Col. 0116C] doctoris ad tempus redivivi historiam litteris commendarunt, communi opinione, etsi id ob loco proxime cit. dicta infraque de Carthusiano Majorevensi dicenda omnino certum non sit, antiquior habetur. Ante reliqua itaque omnia suppeditatum ab eo hucque spectans testimonium integrum, quod id hic subinde ante oculos haberi debeat, ex antiquiori Sancti Vita, Commentario huic, ut jam monui, ante duas alias minus antiquas subdenda, huc transcribo. Sic habet: «Anno Dominicae Incarnationis 1082, vel circa illum, dum solemne studium floreret Parisiis praecipue in philosophia et theologia et jure canonico, sicut generaliter consuevit, tale prodigium ibi dicitur accidisse. Quidam enim doctor praecipuus, et vita, ut videbatur, fama atque doctrina et scientia [Col. 0116D] inter omnes doctores Parisienses excellenter honoratus et mirabiliter gratiosus, gravi et ultima infirmitate praeventus, non diu decumbens diem clausit extremum. Cumque tota die, qua defunctus est, more Parisiensi in aula, funere in feretro decumbente, fuissent continue decantata divina officia, in crastino mane, congregata ibidem universitate Parisiensi tam scholarium quam doctorum, ut tam honorabili viro solemnem et honorabilem praeberent funeralis officii sepulturam, cum reverendi viri feretrum, in quo funus jacebat, vellent elevare ad ecclesiam deferendum, subito, cunctis stupentibus, qui mortuus videbatur et erat, elevato capite, resedit in feretro, et, omnibus audientibus, alta et terribili voce clamabat: «Justo Dei judicio accusatus sum,» [Col. 0117A] et, hoc dicto, caput deposuit, et decubuit mortuus, sicut prius.

200. «Qua voce cuncti attoniti et territi deliberaverunt, ipso illo die nullo modo fore sepeliendum, sed usque in crastinum reservandum. Mane ergo sequenti, cum multitudo maxima convenisset, et dictum funus, sicut prius, vellent ad ecclesiam deportare, defunctus, sicut prius, elevato capite, dolorosa et terribili voce intonuit: «Justo Dei judicio judicatus sum.» Quam vocem multitudo, quae aderat, clare intelligens et audiens stupuit plus quam prius, et alterutrum conquirentes, quid sibi vellent innuere tam insoliti et inexperti defuncti clamores, adhuc determinaverunt, ipsum ad aliud crastinum usque nullatenus tumulandum. Tertio vero die cum [Col. 0117B] propter ista prodigia fere tota civitas convenisset, et funus, cunctis praeparatis, vellent ad tumulum deportare, defunctus, sicut prius, jam tertio altissimo et moestissimo clamore personuit: «Justo Dei judicio condemnatus sum.» Qua horribili sententia audita, quasi omnes immenso fuerunt timore et tremore percussi, certi facti de condemnatione tanti viti, qui inter alios et super alios videbatur honestate vitae, claritate famae, dignitatis excellentia et multiplici scientia ac sapientia praefulgere. Ea tempestate erat ibi magister Bruno, natione Theutonicus, de civitate Colonia non obscuris parentibus natus, ecclesiae Remensis canonicus et ibidem scholarum magister in thelogia, qui suprascriptis vocibus salubriter territus atque compunctus allocutus est [Col. 0117C] quosdam socios ibi praesentes infra scriptis vel similibus verbis: Eia charissimi, quid faciemus? Omnes simul,» etc. Annalium Carthusiensium libri quarti auctor anonymus idem huc jam transcriptum testimonium, prout id in codice Thuaneo, voces nonnullas a vocibus, quibus hic exprimitur, diversas, rei tamen substantiam non immutantes, usurpante, exstat, in opus suum intulit, cumque deinde dictum auctorem anonymum, e quo illud transcribit, magnae apud omnes, ut Commentarii hujus initio etiam monui, subsecutos ordinis Carthusiensis scriptores auctoritatis fuisse, observavit, nonnullos ex his etiam recenset.

201. Ac primum quidem eos inter locum Bosoni, [Col. 0117D] Carthusiae priori, concedit his verbis: «Inter hos,» qui scilicet primorum quinque Carthusiae priorum Chronici, aut, si mavis, Carthusiani anonymi, qui id composuit, auctoritatem magni fecerunt. «primus prodeat Boso prior Carthusiae, vir non vulgaris sanctitatis, quam etiam Deus miraculis manifestavit. Hic, ut jam diximus, in tractatu «De orgine et veritate perfectae religionis,» hactenus perperam Guilelmo de Hyporegia attributo, ut suo loco probabimus, integrum nostri anonymi Chronicon cum narratione ejusdem prodigii (anastaseos scilicet doctoris Parisiensis) retulit iisdem verbis, paucis tantum omissis vel mutatis, sed non essentialibus. et ut ipse ostenderet, quantam fidem apud omnes illius auctor obtinere mereretur, primum hortatur [Col. 0118A] suum lectorem, ut «Tractatum sequentem de narratione Historiae inchoationis et promotionis ordinis Carthusiensis non negligat ad aedificationem scribere, vel legere, vel audire.» Ita ille, tractatum «De origine et veritate perfectae religionis,» quem, ut supra docuit, Columbius noster Guilielmo de Elbura seu de Hyporegia ascribit, Bosoni apertissime attribuens. Hinc cum ex argumentis, quibus tractatus ille Bosoni attribuendus probaretur, aliquid forte pro tempore, quo quinque primorum Carthusiae priorum Chronicon scriptum sit, propius determinando colligendum sperarem, in haec data ad Carthusianum Parisiensem, num. 28 supra laudatum, epistola inquisivi, huicque, cum ea de re ad Carthusiam litteris recurrisset, fuit responsum, argumenta [Col. 0118B] quidem illa ignorari, sed nihil interesse, cum dictus tractatus, ut ut Guilielmo de Hyporegia attribueretur, Bosoni etiam, utpote sub cujus auspiciis hic illum equidem elaborarit quodammodo possit ascribi.

202. Ab hoc responso non multum abludit tractatus De S. Brunone, a Carthusianis hujatibus mecum communicati, auctor num. 22 hujus operis sui sic scribens: «Neque a Patrum (qui, quae ad ordinem suum Carthusiensem spectabant, non publicarant) tramite deflexisset Boso, nisi ad suum Institutum a quorumdam alterius ordinis religiosorum calumniis vindicandum hujus humilis ac sancti silentii leges tandiu servatas violare coactus fuisset [Col. 0118C] edito tractatu fusissimo, sive suo marte, ut equidem volunt, sive suo jussu, usus nempe calamo Guillelmi de Hyporegia, Carthusiensis Itali, viri docti, quem tribus circiter ante suum obitum annis ad majorem Carthusiam evocaverat. Hunc tractatum inscripsit «De origine et veritate perfectae religionis ad defendendum ordinem Carthusiensem.» Ita ille; verum quiscunque demum tractatus illius auctor sit, is equidem quinque primorum Carthusiae priorum Chronicon magni fecit, ac proin transcriptum ex hoc doctoris Parisiensis prodigium, utpote ad quod legendum aut scribendum lectorem etiam hortatus sit, calculo suo approbavit. Ad alios modo, qui id pariter fecerunt, sermonem converto. Columbius in sua De Carthusianorum initiis dissertatione [Col. 0118D] num. 56 sic scribit: «Carthusianus Majorevensis tractatum brevissimum scripsit cum hoc titulo: «Quomodo ordo Carthusiensis sumpsit exordium.» In eo sequentia verbatim continentur. Ventum est ad hoc, ut defuncti corpus poni deberet in sepulcro. Circumstantibus igitur clericis, qui defunctus erat, clamavit, dicens: «Justo Dei judicio accusatussum, etc.» Sequenti igitur die, etc. Iterum clamavit mortuus et ait: «Justo Dei judicio judicatus sum, etc.» Iterum clamavit: «Justo Dei judicio condemnatus sum, etc.» Erat autem tunc temporis quidam magister in theologia, nomine Bruno, magnae sanctitatis, etc. . . . Ipse tractatus ab auctore suo dicitur scriptus «Anno millesimo ducentesimo nonagesimo octavo.»

[Col. 0119A] 203. Quare cum, quanto ante annum 1313 temporis spatio primorum quinque Carthusiae priorum Chronicon concinnatum sit, definiri sat certo, ut supra docui, haud queat, hujus forsan auctor ante jam laudatum Carthusianum Majorevensem seu ante annum 1298, quo hic ipsemet, sese scripsisse, declarat, scriptioni manum non admoverit. Ut ut sit, hujus equidem testimonium binis aliis, quae ex primorum quinque Carthusiae priorum Chronico, et Bosone, seu, si mavis, Guilielmo de Hyporegia jam adduxi, idcirco postpone, quod horum equidem priori ex communi opinione sit recentius, itaque ab Annalium Carthusiensium libri quarti auctore factum inveniam. Hic porro, ubi Carthusiani Majorevensis testimonium e Columbio breviter memoravit, [Col. 0119B] ita subjungit: «Alter quoque anonymus Carthusianus, qui vivebat sub Elisario priore Carthusiae circa annum 1360, et Chronicon ejusdem scripsit, sive potius praefatum (de quinque scilicet primis Carthusiae prioribus) tractatum vel chronicon De exordio ordinis Carthusiensis continuavit et ampliavit, eamdem historiam iisdem verbis narravit, interjectis tamen aliquibus parenthesibus mutatisque hisce verbis, nempe aula et ecclesia. Nam ubi vetus auctor habet in aula, ille recens posuit in ecclesia; et ubi apud priorem fit mentio ecclesiae, apud posteriorem legitur sepulcrum, unde patet scriptores plerosque circumstantias historiarum saepissime accommodare ad usum temporis, quo scribunt. Hunc vero auctorem vidisse citatum illud Chronicon [Col. 0119C] de exordio ordinis Carthusiensis, colligimus ex his verbis sub initium praefationis: «Et licet primi quinque priores hic inferius descripti in pluribus Chronicis reperiantur, tamen successores eorum,» etc. Cum dicit, «in pluribus Chronicis,» videtur etiam innuere, se habuisse tractatum Bosonis, cui praefatum Chronicon inseritur, ut diximus.» Ab hoc scriptore diversus non videtur, quem anno circiter 1390 scripsisse, Columbius in sua De Carthusianorum initiis dissertatione num. 54 docet, Carthusiae priorum chronologus, aut, si res secus habeat, debet hic pro proxime hic illi adjuncto haberi inter scriptores Christianos, qui Parisiense doctoris redivivi prodigium memoriae prodidere.

[Col. 0119D] 204. Horum modo ex Carthusiano nostro anonymo seriem prosequor. «Henricus Kalkar, doctor quondam Parisiensis, prior Carthusiarum Coloniensis et Argentinensis, et per plures annos diversarum provinciarum visitator et commissarius, abdicatis omnibus officiis, cum se recepisset in solitudinem, inter plures, quos edidit, libros unum conscripsit «De ortu et progressu ordinis Carthusiensis,» cujus multa exemplaria asservantur in bibliothecis Coloniensis et Divionensis Carthusiarum, ac civitatis Basileensis et alibi. In hoc tractatu hujus damnati miserum exitium concisioribus comprehendit verbis, ut sequitur: «Sed ecce in tenebrosis, ex perfidia maxime, illis ecclesiae quassationibus . . . Dei misericordia nova lux per fidem ex exorta Parisiensibus, [Col. 0120A] apud quos pro tunc concursus fuit studentium omnium, quae sub Christianissimo sunt, nationum; de illo scilicet quatriduano mortuo, qui, factis pro se una die funeralibus secunda die sepeliendus ad justum se Dei judicium vocatum, tertia judicatum, quarta clamavit damnatum, prout hoc apud Carthusienses communiter reperitur scriptum. Hoc enim terribile factum et prodigiosum resurrectionem mortuorum, et futurum judicium audientibus tunc et videntibus, quorum post hoc de hoc in omnem terram exivit sonus eorum, fidelissime docuit exspectandum; suo horrore timorem incutiens et terrorem omni homini poenitentiam agendam statumque et vitam emendandum.» Et post pauca: «Vir enim venerabilis [Col. 0120B] Bruno nomine, tunc praesens, animadvertens clamores illos Parisienses non illi damnato ad salutem fuisse, sed sibi et aliis coaudientibus datos pro mutatione status et vitae,» etc. Haec Kalkar, qui cum obierit octogenario major, hanc historiam jam didicerat, aut discere potuerat ante annum 1340, neque ut recens ab otiosis hominibus inventam, cum dicat, eam se enarrasse, prout hoc apud Carthusienses communiter reperitur scriptum, id est, apud Carthusienses, sive in Carthusiensium per Galliam, Germaniam, Hispaniam, Angliam et alias regiones domibus. Neque solum apud Carthusienses, sed et apud exteros quosque, quandoquidem inferius ostendemus, hanc historiam jam ab aliquot auctoribus Anglis scriptam fuisse ante annum 1370.

[Col. 0120C] 205. «Hermannus Steenkenius sive a Petra, patria Scutdorpaeus, Henrici Kalkaris coaevus, professus Carthusiae Diestensis circa annum 1390, et deinde domus Trevirensis, prout haec ferebant tempora, per multos annos vicarius monialium Brugensium, apud quas non sine sanctitatis opinione obiit anno 1428 in tractatu Super Oratione Dominica, quem Joannes de Westphalia typographus anno 1484 praelo excudit, de tanto spectaculo dat testimonium in haec verba: «Similiter fuit de illo misero magistro regente Parisiis in theologia, de quo legitur in Chronicis Carthusiae: «Qui cum esset magnae scientiae, ac bonae et sanctae vitae putaretur, obiit circa annum 1082, ad cujus exsequias cum pene [Col. 0120D] universitas magistrorum et scholarum convenisset, et sepeliri deberet, clara voce, cunctis audientibus, dixit: «Justo Dei judicio accusatus sum.» Sequenti die multo pluribus congregatis dixit: «Justo Dei judicio judicatus sum.» Quapropter reservatus usque ad alium diem, cum tota civitas convenisset, dixit coram omnibus: «Justo Dei judicio condemnatus sum.» Ecce «qualiter ille falso et solum apparenter lucens expulsus fuit de luce sua ad veras tenebras.» Idem tractatus editus est Rothomagi anno 1512 per Richardum Goupil; sed perperam auctor appellatur Arnoldus, quem ex chartis capitularibus ordinis constat appellatum fuisse Hermannum.

206. «Aymarus Savelli professus majoris Carthusiae, [Col. 0121A] cujus procuratorem egit per annos viginti et amplius, ab anno videlicet 1438 ad mortem usque, quam obiit anno 1459, toto hoc tempore plures libros, quos Recognitionum vocant, scripsit vel scribi curavit. Inter quos unus adhuc exstat scriptus anno 1455, in quo haec nostra historia iisdem prorsus verbis, quibus habetur in veteri nostro auctore anonymo, exprimitur cum tali inscriptione ad frontem: «Quomodo ordo Carthusiensis habuit originem.» Statimque post enarratam historiam sequuntur litterae fundationis Carthusiae anni 1084. Unde putamus, natum errorem D. Polycarpi de la Riviere, inter auctores, qui hujusmodi prodigii meminerunt, easdem litteras recensentis, contra quem propterea, velut malae in scribendo fidei hominem, [Col. 0121B] Launoius paulo acrius invehi visus est.

207. «Dionysius Richelius, vulgo dictus Doctor extaticus, qui inter nos floruit ab anno circiter 1423, ad annum 1471, quo e vivis discessit, in tractatu, «De praeconio sive laude Carthusiensis ordinis,» inter sua opuscula saepius edito de causa nostrae institutionis articulo primo haec habet: «Agnitum plane atque famosum est miraculum illud resuscitati Parisiis mortui, in theologia magistri, facie tenus virtuosi, grandique morum venustate forinsecus decorati, qui altera obitus sui die ac prima sui resurrectione erigens se in feretro terribili protulit apparatu: «Justo Dei judicio accusatus sum.» Porro sequenti die terribilius ait: «Justo Dei judicio judicatus sum.» Tertia autem die terribilissima [Col. 0121C] voce deprompsit: «Justo Dei judicio aeternaliter sum damnatus.» Cujus occasione prodigii ordo coepit Carthusiensis. Vir quippe altae considerationis magister Bruno,» etc. Cum dicit Dionysius: «Agnitum plane,» addensque «atque famosum,» clarius sole indicat, nullum omnino fuisse dubium tunc temporis, quo vixit, nempe anno 1423 de dicto spectaculo, sed potius certissimum ac verissimum fuisse, cum illud ubique divulgatum esset; haec enim vocabula «agnitum plane» et «famosum» significant. Quae etiam congruunt his, quae Henricus Kalkar, quem diximus supra jam claruisse anno 1340, dixerat, nempe hoc communiter reperiri scriptum apud Carthusienses.

[Col. 0121D] 208. «Bernardus de Egra, professus destructae domus Lignicensis in Silesia, vir in divinis Scripturis studiosus et eruditus, ait Trithemius, dialogum composuit anno 1481 «De laudibus et miraculis beatae Mariae Virginis,» impressum Lipsiae anno 1493 statim post mortem auctoris; in quo originem ordinis Carthusiensis enarrat fere, prout legitur in Chronico Carthusiae, quod ab altero anonymo, sub Elizario florente, conscriptum diximus. Henricus Arnoldi de Alveldia, qui, per quinque annos notarii munere in Basileensi concilio perfunctus, nomen ordini dedit in Carthusia ejusdem urbis circa anno 1436, vixitque cum omni laude usque ad annum 1487, postquam regimen ejusdem domus annis triginta et amplius cum utriusque status maximo [Col. 0122A] protectu tenuisset; hic inter caetera suae pietatis et doctrinae monumenta, de quibus Petreius, reliquit etiam Vitam sancti Brunonis, quam quidem non vidimus, sed eam asservari in bibliotheca urbis Basileensis, et in ea fieri mentionem damnati hominis, testatur reverendus Pater Mabilonius in suo Itinere Germanico his verbis:

209. «In minori Basilea, quae majori jungitur ponte Rheni sublicio, ante motus Helveticos insignis Carthusia exstabat, ex qua multi codices in publicam illam, quam superius descripsimus, bibliothecam transpositi sunt. Duos tantum notare juvat, unum, qui Guigonis statuta continet, alterum, qui Vitam sancti Brunonis, incipientem his verbis: «Quod sapiens, exhortationis gratia dicit.» [Col. 0122B] «In fine haec leguntur: Frater Ludovicus Moser, monachus professus hujus vallis B. Margaretae Basileae, ordinis Carthusiensis, hunc transumpsit ex chalcographo Patris Henrici de Alveldia, ejusdem domus quondam prioris, anno 1486, 18 die Aprilis, anno praefati Patris Henrici in ordine Carthusiensium L. Haec idcirco notare visum est, quod in eo libello agatur de funere famoso illius doctoris Parisiensis.» Haec Mabilonius. Petrus Dorlandus, Henrici Arnoldi suppar, monachus integerrimae vitae, professus et olim vicarius Carthusiae Diestensis, in qua et piissime defunctus est anno 1507, inter multas, quas posteris reliquit, elucubrationes, Chronicon Carthusiense, septem distinctum libris, scripsit; quem noster Petreius notis illustratum [Col. 0122C] vulgavit anno 1608. In eo hujus historiae substantiam, mutato quidem stylo, retulit, sed nulla addita circumstantia, quae differat ab iis, quae reperiuntur in Chronico anonymi scribentis circa annum 1360, de quo supra. Nec etiam facit mentionem lectionis quartae Vigiliarum pro mortuis, ut incaute, vel, labente memoria, credidit Launoyus.»

210. Atque hi ordinis Carthusiensis scriptores sunt saeculo sexto decimo antiquiores, a quibus prodigiosam doctoris Parisiensis anastasim memoriae proditam invenio; hisce autem Dorlandus, ut ut saeculo sexto decimo jam currente vita functus, idcirco recte etiam annumeratur, quod saeculo anteriori [Col. 0122D] praecipue floruerit, eaque, quae de Brunone habet, litteris tunc verosimillime consignarit. Porro fuerunt etiam, qui prodigiosae doctoris Parisiensis anastasis historiam adjunctis, quae apud scriptores antiquiores jam recensitos non sunt, auxerunt, hosque deinde sacri ordinis Carthusiensis scriptores duo, Puteanus videlicet et Blömenvenna, qui sancti patriarchae sui Vitam saeculi sexti decimi initio ex instituto descripserunt, sunt secuti. An recte, ex dicendis patescet, Blömenvennae verba, quo ex hisce, facta cum anonymi antiquioris num. 199 et seq. jam datis collatione, quaenam illa adjuncta sint, pateat, modo huc transcribo. Sic habent. «Factum est, dum optimis his studiis vir venerabilis Bruno insudaret temporibus S. Gregorii VII Romani pontificis [Col. 0123A] et Henrici IV imperatoris circa annum salutis nostrae octogesimum secundum supra millesimum, cum in Parisiensi civitate solemne floreret studium, aeque scholarium multitudine atque copiosa caterva doctorum solemnium abundans, ut tale in ea horrendum memorandumque saeculis cunctis eveniret spectaculum. Quidam enim solemnis doctor inter caeteros doctores praecipuus, scientia et moribus excellenter ornatus, ac prae caeteris honoratus, gravi quadam infirmitate praeventus, lecto decumbens vitae suae diem clausit extremum. Cui cum solemnes de more pararentur exsequiae, ad eum honorandum convenit magistrorum, studentium et aliorum civium multitudo copiosa; quibus comitantibus et funus prosequentibus, defuncti corpus ad ecclesiam, [Col. 0123B] in qua sepulturae tradendum erat, delatum est, cumque ab invitatis ecclesiasticis, qui tum aderant, defunctorum solitum decantaretur officium, ventumque esset ad eam lectionem, quae incipit. «Responde mihi,» surrexit, qui erat mortuus, et, elevato paululum capite, resedit in feretro, cunctisque videntibus et audientibus ac prae novitate rei stupentibus, alta et horrenda voce clamare coepit: «Justo Dei judicio accusatus sum.»

211. «Quo dicto, iterum decubuit; hii vero qui haec audierant et viderant, non modicum, nec immerito, territi, decreverunt, consulte quidem et provide, sepulturam ejus in crastinum differendam, rei exitum praestolaturi. Die itaque sequenti, cum [Col. 0123C] tantum spectaculum jam fuisset in tota civitate vulgatum, ad dictam ecclesiam convenit maxima et quasi innumerabilis utriusque sexus populi multitudo, ubi reinceptis et inde continuatis exsequiis, dum ventum est ad praefatae lectionis initium, idem defunctus, capite elevato, ut prius, clamare coepit ac dicere: «Justo Dei judicio judicatus sum,» et, his dictis, intra feretrum iterum se recepit. Verum crevit admiratio non parva inter astantes, rem terribilem, supra quam credi potest, stupentes. Quia tamen ex his nondum facti fuerant de ejus reprobatione certi, cum verba illa, «accusatus sum,» et «judicatus sum,» possent etiam in bonam partem accipi, quasi ipse primo injuste fuisset ante tribuna. Christi ab eo qui perdere cuncta festinat, indebite [Col. 0123D] accusatus, et inde justo Dei judicio ab ejus calumniosa accusatione liberatus, cunctis placuit, et in sequentem tertium diem ejus sepulturam differri. Tertia itaque die factus est concursus nimius virorum et mulierum, ita ut pene tota civitas ad tam admirandum Dei judicium praestolandum conflueret. Et ecce, cum priori more exsequiae continuarentur et fierent, surrexit tertio idem defunctus et ingenti mugitu ac desperabili voce, cunctis mortalibus metuenda, dixit: «Justo Dei judicio condemnatus sum.» Hoc dicto, caput reposuit sempiterno absorptus interitu. Quae vox tam stupenda et horrenda et a saeculo inaudita omnes, qui astabant, pene exanimes reddidit; qui tamen omnes eum, tanquam a Domino reprobatum, ejusque justo judicio, [Col. 0124A] ut ipsemet testatus est, condemnatum, omni Ecclesiae suffragio, nec non et ecclesiastica sepultura indignum judicantes, in sterquilinio sepeliri fecerunt.

212. «Verum cum in Parisiensi et caeteris vicinis ecclesiis quarta lectio in Agenda defunctorum incipiat sic: Quantas habeo iniquitates et peccata! etc., omissis prioribus dictionibus, scilicet: «Responde mihi», fertur a nonnullis, quod illae dictiones fuerint ex tunc a lectione illa delectae ob perpetuam et indelebilem pavendi judicii memoriam.» Narrationem hanc Puteanus in edenda Sancti Vita num. 4, et binis seqq. etiam exhibet et quidem iisdem prorsus verbis; quod mirum non esse, ex iis, quae de Sancti Vita, a Blömenvenna contexta, § I, disserui, pronum est [Col. 0124B] intelligere. Confer nunc haec recitata Blömenvennae, ac proin ex dictis etiam Puteani, verba cum verbis, ex quinque primorum Carthusiae priorum Chronico num. 199 et seq. huc transcriptis, videbisque, in hoc doctoris Parisiensis historiam non iisdem, quibus apud Puteanum et Blömenvennam, adjunctis vestiri. Ac in primis quidem trinam doctoris anastasim vociferationemque Chronici dicti auctor in defuncti aula, Puteanus contra et Blömenvenna in ecclesia factam scribunt; verum isthaec duorum horum scriptorum a Chronico discrepantia, utpote apud antiquiores etiam (adi Carthusiani anonymi verba, num. 203 huc transcripta (scriptores occurrens, infraque adhuc memoranda nos hic morari non debet. Sed ad duas alias sequentes animum [Col. 0124C] adverte. Trinam e feretro vociferationem tunc, cum ad lectionem, cujus initium: «Responde mihi,» in recitando defunctorum officio ventum fuisset, a doctore tantisper redivivo fuisse emissam, hujusque etiam corpus in sterquilinio fuisse humatum, Puteanus et Blömenvenna (adi hujus verba proxime recitata) tradunt; horum autem duorum adjunctorum quae horribilem doctoris Parisiensis historiam comitata sint, nullam piane primorum quinque Carthusiae priorum Chronicon (adi hujus verba num. 199 et seq. data) mentionem facit.

213. Quare, cum eorumdem scriptores antiqui alii, sive Carthusiani jam adducti, sive aliud quodcunque Vitae institutum professi, qui infra memorabuntur, [Col. 0124D] pariter non meminerint, e doctoris Parisiensis historia, ut ut etiam admissa ut vera, esse illa expungenda, existimo. Verum unde tandem bina illa adjuncta, quae apud antiquos ex dictis nuspiam reperiuntur, Blömenvenna, seu potius, ex quo hic illa deprompsit, Puteanus hausit? Annalium Carthusiensium libri quarti hactenus non vulgati auctor anonymus operis sui num. 85 opportune ad institutum praesens sic scribit: «Bertholdus Remboldus typis Lutetiae anno 1508 tradidit Vitam S. Brunonis, quam illius in divi Pauli epistolas commentariis praefixit. Hujus Vitae auctor anonymus historiam damnati fuse descripsit: Sed primus omnium evulgavit, hominem illum ad verba ista: «Responde mihi» voces suae damnationis emisisse. [Col. 0125A] Quod tamen non plane asserit, sed tantum dubitando addita hac parenthesi, «si qua narratis fides adhibenda sit.» Noster vero Sutor, qui eodem tempore vivebat, et paulo post suum De Carthusiana vita tractatum edidit, eorumdem verborum meminit quidem, «sed, inquit, quemadmodum scriptores nonnulli meminerunt, caeteris hoc tacentibus.» Certe omnes, quotquot superius auctores prodidimus, id tacuerunt. Qui vero fuerint, apud quos Sutor hujus adjuncti mentionem legerit, non habet. Inter eos tamen censemus fuisse praefatum Vitae sancti Brunonis auctorem anonymum.» Alterum itaque e binis supra dictis adjunctis primo memoratum invenitur a duobus saeculi sexti decimi scriptoribus, quorum alter cum non asseverando, sed dubitando [Col. 0125B] duntaxat loquatur, satis indicat, auctores apud quos hoc adjunctum legisset, magnae nec antiquitatis, nec auctoritatis fuisse; alter vero, cum auctores, apud quos illud invenisset, non nominet, facere non potest, ut hosce supra recensitis, qui ejusdem adjuncti non meminerunt, multo recentiores non fuisse putemus.

214. Jam vero, cum id ita sit, manet, praefatum adjunctum apud scriptores antiquiores, qui ferale doctoris Parisiensis spectaculum vel omnium primi, vel etiam proxime post hosce in litteras misere, non inveniri. Nec est, cur hic opponas Theodoricum, abbatem Trudonopolitanum, qui, quemadmodum nonnulli aiunt, in libro, «De sacra temporum ratione» inscripto, ita memorat: «Abhinc dierum [Col. 0125C] nostrorum annis septem, Gregorio septimo primam cathedram occupante, cum essem Parisiis studiorum causa, rem vidi prodigiosam ac omni memoria dignam, nec solus miratus sum, Deum laudans. Mortuus est clericus, nomine Raimundus Milleban, tribus diebus alternis eadem officii hora, qua dicebatur lectio, quae sic incipit, «Responde mihi,» surrexit e feretro, et voce horribili clamavit: «Justo Dei judicio accusatus sum,» secundo: «Judicatus,» tertio: «Condemnatus;» quo dicto, cessavit omnis clerus orare, et ab ecclesia protinus cadaver ejectum est, et asinina sepultura donatum;» hoc enim tam luculentum pro prodigiosa doctoris Parisiensis anastasi testimonium, quod hanc, si Theodorici, oculati, [Col. 0125D] ut verba recitata innuunt, rei gestae testis, vere esset, extra omnem controversiam poneret, verosimillime, ne dicam indubie, commentitium est, uti infra ostendam. Quod modo ad assertam a Puteano et Blömenvenna infausti doctoris in sterquilinio sepulturam pertinet, non dubito quidem, quin hanc illi ex auctoribus, aetatem suam praegressis, hauserint; verum posce vel e primos, vel etiam e primis proxime secutis, qui Parisiense doctoris redivivi spectaculum litteris commendarint, fuisse, nulla omnino ratio suadet, Atque ita ex omnibus jam dictis liquet, e duobus hic jam memoratis prodigiosae doctoris anastaseos adjunctis, utcunque habeantur pro falsis, explodi hanc velut commentum seu fabulam merito a Launoio non potuisse, cum ut [Col. 0126A] historia quaelibet vera pronuntietur aut falsa, adjunctorum duntaxat, quibus a primaevis ac omnium antiquioribus, non autem etiam eorum, quibus a post secutis scriptoribus pro arbitrio fuit vestita, ratio sit habenda.

Inter auctores qui ordinis Carthusiensis non fuere, atque ante saeculum sextum decimum Parisiensi doctoris redivivi prodigio testimonium praebuere, Caesario Eisterbacensi, qui saeculo duodecimo senescente et sequentis initio floruit, primum locum concedit Annalium Carthusiensium libri quarti auctor anonymus. Verum cum ea duntaxat testimonia, [Col. 0126B] quae pro prodigiosa doctoris Parisiensis anastasi, secutoque hinc, ut ejus biographi aliique scriptores antiquiores vel supra jam laudati vel infra mox laudandi memoriae produnt, Sancti nostri in eremum secessu extra omnem controversiam militant, in medium hic producere sit fixum, reperianturque, qui Caesario de Parisiensi doctoris redivivi prodigio sermonem non esse velint, scriptoris hujus testimonium, de quo tamen quid censendum sit separato § infra discutiam, hic modo non recensebo, uti nec supra memoratum, quod, etsi Theodorico, abbati Trudonopolitano, a nonnullis tribuatur, supposititium tamen, ut jam innui, commentitiumque verosimillime esse, infra dicenda aperient. Praetereo hic [Col. 0126C] etiam, quod ad Annalium Carthusiensium libri 4 auctore anonymo profertur, testimonium, a libri infra memorandi, qui «De quatuor Paradisi fluminibus» inscribitur, auctore suppeditatum. Etenim secundum hoc prodigiosa doctoris Parisiensis anastasis non in Ecclesia aut publice coram innumera populi multitudine, sed privatim in defuncti aedibus coram paucis solisque hujus amicis evenit; hic autem ea duntaxat, quae horrendum illud prodigium publice factum perhibent, testimonia recenseri praesens institutum exigit. En modo, quae huc spectant, ex Annalium Carthusiensium libro quarto hactenus non vulgato, saepissimeque jam laudato descripta, una cum observationibus, quas iisdem libri illius auctor anonymus admiscuit.

[Col. 0126D] 216. «Exstat etiamnum, iuquit hic, apud Montem-Dei crassum volumen, optima membrana conscriptum, continens Vitas sanctorum, quod secum attulit ad Montem-Dei Joannes monachus abbatiae sancti Arnulphi Metensis, qui circa annum 1324 habitum Carthusiensem induit. Sic inscribitur codex: «Vita aurea super Legendas plurimorum sanctorum cum quibusdam additionibus valde utilibus.» Et ad calcem litteris rubeis haec de tempore scripti codicis leguntur: «Frater Joannes monachus Sancti Arnulphi Metensis, filius Bertrandi dicti Trancon, cognominatus de Sancta Cruce, fecit fieri et scribi istum librum, et fuit finitus anno Domini 1322 in vigilia sancti Vincentii levitae et martyris. Finito libro, sit laus et gloria Christo. Amen.» In hoc [Col. 0127A] igitur volumine historia damnati nominis sic describitur cum sequenti titulo, «Hic incipit, qualiter ordo Carthusiensis fuit institutus. Sicut patres nostri narraverunt nobis, fuit quidam magnus clericus, regens actu Parisiis in theologia, magni nominis atque famae non mediocris, qui ad ultimum vitae suae perductus est, cujus amissione, utpote tanti viri, tanti magistri, cum alii clerici universi praesentes non modicum contristati ad ejus exsequias, prout moris est Parisiis, convenerunt; omnibusque, quae ad exsequias pertinebant, honorifice et rite paratis, ventum est ad hoc, ut defuncti corpus deberet poni in sepulcro, circumstantibusque clericis, qui defunctus erat, clamavit dicens: «Justo Dei judicio accusatus sum.»

[Col. 0127B] 217. «Quod audientes dicti magistri et clerici, et non immerito stupefacti, inito consilio, retulerunt corpus ad ecclesiam, in crastinum reservantes. Sequentique die exsequiis iterum celebratis, cum vellent ponere corpus in tumulo, iterum clamavit mortuus et ait: «Justo Dei judicio judicatus sum.» Tunc magis ac magis admirati dicti clerici, et conquirentes inter se quid agere deberent, dixerunt quidam, quod judicium poterat sonare in bono et in malo. Unde fuit commune consilium, ut et usque in sequentem diem, qui defunctus fuerat, intumulatus servaretur; quod et factum est. Divulgatoque praedictorum rumore, sequenti die convenit pene universa civitas. Et cum ponerent defunctum in sepultura praeparata, iterum [Col. 0127C] clamavit: «Justo Dei judicio condemnatus sum.» Dicti autem magistri audito hoc verbo et tractatu habito diligenti, dixerunt, eum esse damnatum. Erat autem tunc temporis quidam canonicus Remensis, magister in theologia, nomine Bruno, magnae sanctitatis et profundi sensus, qui, attente rem auditam considerans, vocavit quosdam de scholaribus suis secreto et ait illis: «Ecce, videtis, . . . . quid agere debeamus. Si homo tantae scientiae, tantae vitae, tantae famae, dicit se accusatum, judicatum, condemnatum, quid nos sperare debemus, miseri peccatores?» Cumque dicerent ei: «Magister, in omnibus parati sumus tuo acquiescere consilio;» ait: «Consulo, ut mundum, et quae [Col. 0127D] sunt mundi, fugiamus, et habitemus in solitudine secundum illud: «Ecce, elongavi fugiens, et mansi in solitudine (Psal. LIV, 8) .» Et incipiamus ordinem nobis poenitentiae et securitatis.»

218. «Et addidit: «Est nobis quidam sanctus episcopus in partibus Burgundiae in civitate Gratianopoli, in cujus episcopatu sunt loca deserta, et pene inaccessibilia. Eamus ad eum, et ejus consilio omnia faciamus.» Venerunt igitur septem unanimes et unius voluntatis. Cumque intrarent praedictam civitatem, accidit, ut sanctus vir dictus episcopus obdormiret in camera sua. Viditque in somnis, et, ecce, septem stellae cadebant ante pedes ejus et postea ascendebant per diversos montes et multa deserta usque ad quemdam locum [Col. 0128A] horridum valde, et ab hominibus remotum: steterunt autem ibi. Evigilante autem dicto episcopo, et de visione septem stellarum cogitante, adest magister Bruno cum sociis suis. Cadentibus autem dictis septem ante pedes viri sancti, conferebat in corde suo de septem stellis, nam ipsi septem erant. Levavit autem eos benigne ad osculum. Et, inquisita et diligenter intellecta qua causa venissent, dixit eis: «Scio locum vestrum, a Deo vobis paratum,» et duxit eos non sine grandi labore ad locum, ubi steterant septem stellae, et ait: «Ecce locus vester.» Ibi igitur, ipso sancto viro juvante, coeperunt aedificare primam domum ordinis Carthusiensis, quae domus Carthusiae nuncupatur.»

[Col. 0128B] 219. «Haec ibi, quae non discrepant a caeteris, sed notandum, quod sanctus Bruno dicitur secreto socios suos allocutus. Verisimile est etiam, hujus codicis auctorem vidisse Chronicon, a nostro anonymo» (adi verba num. 199 et seq. ex hoc transcripta, et num. 12 et binos seqq.) «editum circa annum 1220. Ante quinquaginta annos asservabatur in Carthusia Monsterolensi ms. codex ecclesiae Longiprati Ambianensis dioecesis, in quo tunc historiam praefatam legit quidam monachus Montis-Dei. In hoc etiam codice plurima metra Gallica una cum epistola seu tractatu De vita solitaria ad fratres de Monte Dei nomine Guillelmi continebantur. Hic autem codex datus fuit Carthusiae Monsterolensi circa annum [Col. 0128C] 1330, ut in eo legitur, «Par Messires Roberts Bataille Canoene de Longpre en Santers as Chartreux de Monstrevel.» Ex his liquet, hanc historiam sub initium saeculi quarti decimi fuisse notissimam, ac proin ejus originem antiquissimam fuisse; nec enim verisimile est, eam eodem tempore tot in locis unanimi consensu fuisse excogitatam.» Hisce observatis, Carthusianus anonymus testimoniis jam adductis infraque adhuc adducendis picturas ac tabellas antiquas interserit, quae cum ferale doctoris, damnatum se vociferati, spectaculum exhibeant, testimoniorumque loco hinc esse quodammodo queant, verba etiam, quibus id facit, proxime jam recitatis adjungo.

220. Sic habent: «Innocentius hujus nominis VI, [Col. 0128D] summus pontifex, in refectorio Carthusiae Villae-Novae, quam fundavit anno 1356, jussit depingi ortum et progressum ordinis Carthusiensis, incipiendo a sancti Brunonis et sociorum ejus conversione, ibique etiamnum inter alias tabellas una cernitur, exprimens illud expavescendum damnati hominis spectaculum. Etsi picturas et colores in hac historia contempserit et irriserit Launoius, non possumus praefatis tabellis non attexere precatorium librum, quo usus est Joannes, dux Bituricensis, Joannis regis Franciae filius, natus anno 1340, et mortuus anno 1416. Hunc librum modo in Carthusia constituti prae manibus habemus, politis venustisque litteris. deauratis intersertis characteribus, exaratum, ac pluribus exquisito oleari subactus opere depictis [Col. 0129A] imaginibus sparsim ornatum, inter quas octo visuntur, totam conversionis sancti Brunonis historiam exprimentes, ex quibus tres elegantissime triplicem damnati hominis anastasim repraesentant cum subscriptione triplicis vocis, accusationis scilicet, judicationis et damnationis. Quidam, qui librum non vidit, ut ejus picturae testimonium antiquius luculentiusque redderet, scripsit, praefatum ducem non fuisse auctorem depingendi has imagines, quas ideo diu ante pictas credidit. Sed ingenue fatemur, eas non fuisse antiquiores aetate ejusdem principis, ut ex primo hujusce libri folio apparet, ubi sic scriptum legimus: «Ces heures fit fair tres-excellent et puissant prince Jehan, fils de roy de France, duc de Berry et d'Auvergne, conte de Poitou, d'Estampes, de Bouloingne et d'Auvergne,» id [Col. 0129B] est, «Hae horae precatoriae compactae sunt jussu excellentissimi ac potentissimi principis Joannis, filii regis Franciae, ducis Biturigum et Arverniae, ac comitis Pictonum, Stamparum, Boloniae et Arverniae.» Deinde nomen scriptoris sive pictoris subscribitur sic, «Flamel.» Cujus opus omnes, qui vident, mirantur, adeo ut locum mereatur habere inter egregios hujus temporis pictores.»

221. Redit modo ad scriptorum, qui ordinis sui non sunt, testimonia Carthusianus anonymus, itaque haec recensere pergit: «Ranulphus Lygden, monachus in Occidentali Anglorum parte oriundus, qui vivebat anno 1363, inter plura, quae scripsit, Polychronicon edidit, libros septem complectens, [Col. 0129C] in quorum ultimo, capite 4 de sancto Brunone et causa conversionis ejus sic loquitur: Bruno, Colonia Agrippina oriundus, litterarum gratia Lutetiam, studiorum nomine tunc celeberrimam, se contulit. Ibi canonicus factus inter professores locum tenuit. Praeceptoris autem sui, cui defuncto jam exsequiae parabantur, voce, quia, capite e feretro exerto, se damnatum querebatur, motus, in eremum quamdam, sex aliis eum comitantibus, egressus, vitam egit duram. A loco quem incolebant, Carthusianorum ordini nomen inditum est, post annum sextum per Urbanum discipulum suum, qui jam Romanae praeerat Ecclesiae, revocatus suam ei in Ecclesiae negotiis praestitit aliquandiu operam. Verum sacrae curiae [Col. 0129D] laborum pertaesus, ad locum pristinum, rejecto simul Risensi [Rhegiensi] archiepiscopatu, quem accipere jubebatur, rediit.» Errat hic auctor, cum dicit, sanctum Brunonem canonicum Lutetiae factum et post praestitam Urbano papae operam ad locum pristinum, quo videtur intelligere Carthusiam, rediisse. Sed hujusmodi lapsus leves sunt, nec possunt ei fidem detrahere circa ea, quae de damnati historia narrat. Haec vero satis conveniunt cum narratione codicis Metensis, in quo (infra pluries memorando) infelix ille homo dicitur magister sive praeceptor trium illorum, qui circa illius cadaver in orationibus pernoctaverant. Hujus auctoris verba non carpsit Launoius, quia non novit eum. Haec [Col. 0130A] autem habuimus ante XX annos a Carthusia Villae-Franchae nostrae provinciae Aquitaniae. Utrum vero ex manuscripto codice, aut ex impresso auctoris tractatu, excerpta fuerint, fatemur, nos ignorare.»

222. «Per id temporis (saeculo nempe XIV) vivebat Joan. Iperius, Benedictinus abbatiae S. Bertini Audomaropolitanae dioecesis, qui in Chronico ejusdem monasterii agens de fundatione ordinis Carthusiensis, nostrae historiae meminit. Hujus Chronici (exstat modo apud Marteneum tom. III Anecdotorum insertum) nondum (cum scilicet haec scribebantur) typis excusi ipsissima verba, prout a R. Patre Mabillonio nobis officiose transmissa sunt, hic subjicimus. «In studio Parisiensi quidam doctor in theologia valde solemnis obiit, ad cujus exsequias multitudo magistrorum et scholarium convenit. [Col. 0130B] Et dum corpus defuncti in sepulchro poni deberet, clamavit dicens: «Justo Dei judicio accusatus sum.» Stupentes magistri illud ad ecclesiam retulerunt. In crastino missa cum exsequiis iterum celebratis, dum tumulari deberet, iterum clamavit: «Justo Dei judicio judicatus sum.» Altero vero crastino, missis et exsequiis celebratis, dum in sepulchro poneretur, iterum clamavit: «Justo Dei judicio condemnatus sum.» Sic credentes, eum vere esse damnatum recesserunt. Erat inter caeteros quidam doctor solemnis, nomine Bruno, canonicus Remensis. Hoc eventu pavefactus quibusdam de scholaribus suis ait: «Quid faciemus, cum homo tantae scientiae dicat, se accusatum, judicatum atque [Col. 0130C] damnatum?» Quibus suo consilio stare spondentibus ait: «Mundum fugientes in solitudine incipiamus ordinem poenitentiae.» In hoc proposito, magister Bruno cum sex sociis concordis venit ad Gratianopolim civitatem inter montana Bourgondiae.»

223. «In illa die vir sanctus illius civitatis episcopus vidit in somnis septem stellas cadentes ante pedes ejus dehinc ascendentes et [ an ad?] deserta usque, ad quemdam locum horrendum, ab hominibus remotum, et ibi steterunt. Statim eodem mane adest magister Bruno cum sociis, cadentes ante pedes episcopi. Conferens vero episcopus in corde suo de septem stellis, nam et ipsi septem erant, benigne levavit eos ad osculum, et scita [Col. 0130D] causa, pro qua venerant, duxit eos ad locum ubi steterant septem stellae, dicens: «Ecce locus vobis a Deo paratus.» Ibidem igitur, sancto episcopo juvante, coeperunt aedificare primam domum ordinis, quae Carthusia nuncupatur.» Haec ille, visionem sancti Hugonis paulo secus referens, quam legitur in ejus Vita, a nostro Guigone edita. Nec hunc auctorem novit Launoius. Obiit Iperius anno 1383. Sequitur Joannis Gersonis, celeberrimi illustrissimae Parisiensis academiae cancellarii, auctoritas; quem Launoius putat primum de doctoris anastasi scripsisse. Verum cum ex supra dictis constet, eum (ex haec scribentis scilicet, qui, quod ex supra dictis incertum, anno circiter 1220 quinque primorum [Col. 0131A] Carthusiae priorum Chronicon scriptum statuit, Carthusiani anonymi opinione) annis jam ducentis et amplius ante Gersonis obitum,» qui anno 1429 contigit, «litteris fuisse mandatam, ruunt Launoii argumenta, quibus tanti viri testimonium dispungere nisus est.»

224. «Sed de eo iterum infra. Gersonis fere aequalis fuit S. Antoninus, qui fuse hanc historiam describit. Hunc Sanctum Launoius asserit rem a Gersone traditam multis e suo marte auxisse. At contrarium patet ex verbis anonymi Carthusiensis, qui scribebat (quinque primorum nempe Carthusiae priorum Chronicon) circa annum (adi, quae huc faciunt, num. 12 et seqq. allata) 1220, superius citatis; a quo Antoninus videtur suam desumpsisse narrationem, [Col. 0131B] mutatis tantum stylo et aliquibus verbis, ut sunt ECCLESIA pro AULA, SEPULCRUM pro ECCLESIA, et aliis paucis similibus. Quod quidem ante eum fecerat alter anonymus, qui Chronicon Carthusiae collegit circa annum 1360, ut suo loco jam annotavimus. Nihilque prorsns addidit S. Antoninus praeter sepulturam asininam. Oratio quoque S. Brunonis ad socios, quam Launoius carpit quasi a S. Antonino confictam, reperitur apud nostrum Bosonem,» aut certe (videsis dicta num. 8) apud tractatus De origine et veritate perfectae religionis auctorem, «qui eam ex eodem anonymo mutuatus fuerat, ut etiam probare est ex codice Thuaneo, in quo tota describitur, prout in vetustioribus codicibus legebatur. Nec propterea cum Antonino carpendus venit ille vetus auctor, [Col. 0131C] qui juxta morem multorum historicorum sanctum Brunonem descripsit suos alloquentem socios et ad mundi contemptum adhortantem, non equidem ipsismet beati Viri verbis, sed similibus, ut ipse profiteretur, sic scribens: «Erat ibi magister Bruno, qui supradictis vocibus salubriter territus atque compunctus, allocutus est quosdam socios suos, ibidem praesentes, iis vel similibus verbis,» etc.

«225. Post testimonium sancti Antonini (Launoius) addit, se praeterire consulto Dionysium Carthusianum, Joannem Nauclerum, Hartmannum Schedelem, Polydorum Vergilium, Sixtum Senensem, Gabrielem Prateolum et recentiores alios, quos asserit «nihil ferme mutasse in narratione Antonini, licet aliquid in locutione mutarint.» Id quidem verum est de [Col. 0131D] Nauclero, Schedele et Prateolo, sed non de aliis. Nam Dionysius noster mentionem tantum facit de tribus diebus, quibus voces illas terribiles damnatus protulit, sed nihil habet de ecclesia, de sepultura asinina et de oratione sancti Brunonis ad socios, sicut nec Polydorus Vergilius, et Sixtus Senensis, qui paucis verbis dicunt, sanctum Brunonem cum audisset, quemdam suum amicum post mortem clamantem: «Justo Dei judicio damnatus sum,» hinc territum cum quibusdam sociis in locum desertum secessisse; in quibus certe tota rei continetur substantia, quam verissimam asserimus.» Subdit modo, qui haec scribit Carthusianus anonymus, saepissime laudatus, num 213 huc transcripta verba, quibus in [Col. 0132A] «S. Brunonis» Vitae, quam Bertholdus Remboldus anno 1508 Lutetiae typis vulgavit, auctorem anonymum quaedam observat, ac deinde nonnulla etiam in rem suam disserit de Theodorici abbatis Trudonopolitani, supra jam laudati, testimonio; quod tamen genuinumne, an supposititium sit, sese dubitare, satis innuit; et merito sane, uti ex iis, quae § sequenti in medium adducam, manifestum evadet.

Carthusianus anonymus, qui Annalium Ordinis sui librum quartum hactenus non vulgatum contexuit, scriptores antiquiores, qui etsi Carthusiani [Col. 0132B] non fuerint, testimonium tamen pro doctoris Parisiensis anastasi praecipuisque hanc comitatis adjunctis praebuere, in medium adducturus, operis sui num. 73 ita praefatur: «Expositis superius testimoniis ab auctoribus Carthusiensis professionis desumptis, ad testimonia transimus auctorum extraneorum, sive qui de Carthusiensi ordine non sunt. Inter quos referre possemus Theodericum abbatem sancti Trudonis ordinis sancti Benedicti, dioecesis Leodiensis, et ab eo seriem hanc inchoare, quia vixit circa annum 1100, et fuit coaevus sancti Brunonis; sed eum nihilominus praetermittimus, quia opera ejus non vidimus, licet a viris fide dignis verba ejus sciamus relata, quibus hanc» infausti Parisiensis doctoris «historiam narravit. De eo tamen inferius, [Col. 0132C] data occasione, fusius agemus.» Haec ille; qui, quod in fine hic promittit, recitatis scriptorum nonnullorum extraneorum testimoniis, re ipsa etiam exsequitur, Operis sui num. 86 sic scribens: «Est et alius, qui primus dicitur horum verborum,» Lectionis scilicet quartae, ad quae infelix doctor primo se accusatum, secundo judicatum ac tertio tandem damnatum, responderit, initium in recitando de defunctis officio constituentium, «auctor et scriptor oculatus, nempe Theodoricus abbas sancti Trudonis qui vivebat circa annum 1100, vel ille, qualiscunque sit, auctor libri «De sacra ratione temporum,» in quo prodigium Parisiense . . . describi asserunt.» Verba num. 214 jam transcripta ideoque hic iterum [Col. 0132D] non transcribenda, quibus hic in opere illo fieri asseritur, Carthusianus anonymus modo recitat, ac deinde ita prosequitur: «Si constaret de auctoritate hujus narrationis, nihil clarius aut certius proferri posset ad astruendam hujus historiae veritatem.

227. «Primus qui Theodoricum in testem adduxit, fuit Joannes Galaudus sacerdos Tolosanus et doctor theologus qui pio, in ordinem Charthusiensem ductus affectu, Chronicon illius anno 1615 composuit. Quod cum typis morte praeventus dare non potuisset, Carthusiae Parisiensi reliquit atque donavit. In eo opere, ubi de doctoris anastasi disserit, ad eam probandam duorum auctorum testimoniis usus est, videlicet Caesarii Eisterbacensis, et Theodorici abbatis Sancti Trudonis in dioecesi Leodiensi, quorum [Col. 0133A] ipsa verba, prout a nobis superius excripta sunt, ipse retulit, dicens de Theoderico, quod haec verba habeat «in suo pereleganti volumine De sancta temporum ratione;» unde patet, Carthusianos hanc historiam non «novo cumulasse mendacio,» ut exprobrat Launoius in conclusione capitis quinti, quando ad eam confirmandam Bartholdo Nihusio Theodorici auctoritatem sub bona fide Galaudi, viri honesti et docti exhibuerunt. Scimus tamen nec a Trithemio, nec a Possevino inter libros, a dicto abbate conscriptos, nominatim recenseri Chronicon at librum sub titulo «De sacra temporum ratione,» quem ei Galaudus ascripsit, nisi forsan contineatur sub hac generali Trithemii conclusione, «Multa alia scripsit, quae ad me non pervenerunt.» Ut ut sit, [Col. 0133B] fides maneat apud Galaudum, hujus textus primum exscriptorem, donec quid certius reveletur.» Hactenus Carthusianus anonymus saepissime laudatus, merito sane existimans, nihil ad fidem indubitatam prodigiosae doctoris Parisiensis anastasi conciliandam magis aptum accommodatumque, quam num. 214 huc transcriptum, si modo de hujus sinceritate constaret, Theodorici abbatis Trudonopolitani testimonium, posse afferri.

228. Ast supposititium illud esse, vero simillimum idcirco apparet, quod, quae a veritate aliena sunt, Theodoricoque proinde, auctori synchrono juxta ac testi oculato, non congruentia, verosimillime complectatur. Res ex jam nunc dicendis patescet. Lectionem, quae ab hisce vocibus, «Responde [Col. 0133C] mihi,» inciperet, desumptaque proinde ex libro Job esset, in Parisiensi defunctorum officio Sancti nostri aetate fuisse, apertissime utique (adi num. 214) indicat; verum Joannes Abrincensis episcopus in libro quem De officiis ecclesiasticis «S. Brunonis aetate conscripsit, haec sequentia, Launoio, cui hac in re fidem a nemine negatam invenio, in sua De vera causa secessus «S. Brunonis» in eremum dissertatione cap. 3 testante, memoriae prodit: «In crastino omnium Sanctorum fiat festiva celebratio omnium mortuorum, in qua non dicatur hymnus aut invitatorium. Bini clerici cantent unumquodque responsolium, duo regant chorum, duo cappati Gradale, quatuor cantent Tractum Matutinae, et Horae diei nullo modo praetermittantur, sed has ferialiter [Col. 0133D] dictas Agenda mortuorum festiva sequatur. Prima dicta, tres psalmi, scilicet Ad Dominum, cum tribularer, Levavi, Laetatus sum, in tono dicantur, et, versu dicto, Kyrie eleison cantetur. Oratione Dominica finita, cum primo tantum cap. Requiem aeternam, oratio sequatur. Eodem modo in caeteris, Horis exceptis et Matutinis. In Tertia Ad te levavi, Nisi quia Dominus, Qui confidunt. Versiculus erit, A porta inferi. In sexta, In convertendo, Nisi Dominus aedificaverit, Beati omnes. Vers. Non intres in judicium. In Nona, Saepe expugnaverunt, De profundis, Domine non est. Versiculus, In memoria aeterna. In Completorio, Deus misereatur, Deus in [Col. 0134A] adjutorium, Domine exaudi orationem meam auribus. Versiculus: Requiem aeternam.»

229. Quibus in verbis nulla plane, quod bene notandum, Lectionum, qui tunc in defunctorum officio fuerint recitandae, mentio occurrit. Ad haec (teste Launoio eodem loc. proxime cit.) de Dagoberti regis anniversario, quod Adam San-dionysianus abbas, Sugerii successor, paulo post Brunonis obitum praescripsit, ad veteris Martyrologii calcem haec verba reperiuntur: «Haec eadem (quae in Vesperis) et in Matutinis constituimus; quatuor (cantores) in cappis Invitatorium decantent, habitis primi et secundi Nocturni de Evangelio Lectionibus, ultima de vita ipsius et decessu sequantur.» Lectiones ergo, quae in hoc de defunctis Officio recitatae fuerunt, non ex [Col. 0134B] libro Job, sed ex Evangelio erant depromptae; quare, cum praeterea, Parisiis in defunctorum Officio Sancti nostri aetate lectiones fuisse recitatas, nullo plane argumento, aliunde accepto, queat probari, id sane vel tunc non factum, vel eas aliunde quam e libro Job fuisse acceptas, ex Joannis Abrincensis episcopi verbis, iisque, quae ad Martyrologii veteris, a Launolo laudati, calcem reperiuntur, verosimilius apparet. Jam vero cum id ita sit, testimonium de prodigiosa doctoris Parisiensis anastasi supra huc transcriptum, quod Theodorici, abbatis Trudonopolitani, nomine circumfertur, a vero verosimilius deviat, dum lectionem, quae ab hisce vocibus, «Responde mihi,» inciperet, desumptaque proinde elibro Job esset, in Parisiensi defunctorum Officio Sancti [Col. 0134C] nostri aetate fuisse, indicat.

230. Atque hoc primum est, in quo a veritate verosimiliter deflectit attributum Theodorico, abbati Trudonopolitano, testimonium. Aliud, in quo id eodem naevo verosimiliter etiam laborat, nunc habe. Theodoricum tunc, cum ferale doctoris redivivi spectaculum Parisiis accidit, studiorum causa ibidem fuisse versatum, diserte tradit. Verum praeterquam quod, Theodoricum litteris umquam operam Parisiis dedisse, nullo prorsus queat antiquo probataeque fidei monumento utcunque probari, a vero id alienum, e conscripto, quod apud Dacherium tom. VII. Spicilegii exstat, per Radulphum, proximum a Theodorico, de quo hic sermo, abbatiae Trudonopolitanae abbatem, Chronico Trudonopolitano [Col. 0134D] apparet. Theodoricus enim, uti hoc pag. 396 et binis seqq. docet, ad abbatiae Trudonopolitanae regimen, in qua ab ineunte aetate educatus fuerat, monachumque deinde induerat, e Gandensi S. Petri monasterio, quo, illa miserum in modum turbis agitata, concesserat, ab Olberto Leodiensi episcopo, monachisque Trudonopolitanis, fratribus suis, anno 1099, seu potius, ut idem Trudonopolitanum Chronicon apud nos ms. habet, anno 1098 fuit evocatus, tuncque, cum id factum est, vir erat liberalibus artibus apprime imbutus, styli sive ligati sive soluti peritia nulli sui temporis secundus atque ad mediam aetatem, ut loquitur idem Chronicon, jam provectus. [Col. 0135A] Jam vero, cum id ita sit, Theodoricus tunc, seu dicto anno 1098 aut, si mavis, 1099, quorum altero abbatiam Trudonopolitanam regendam accepit, quadraginta ut minimum annorum exstiterit, ac proin, cum monachum viginti annis nondum natus in eadem Trudonopolitana abbatia, in qua, ut dictum, a pueris educatus fuerat, verosimillime induerit, consectarium fit, ut id verosimillime fecerit ante annum 1082, quo, ut laudatum Trudonopolitanum Chronicon apud Dacherium pag. 369 fidem facit, Adelardus II, Trudonopolitanus abbas, e vivis excessit.

231. Atque id quidem longe adhuc verosimilius evadit ex eo, quod, Lanzone et Luipone post Adelardi obitum de abbatiae praefectura, quod anno 1085 [Col. 0135B] (adi Trudonense Chronicon pag. 370 et seq.) primum incepit, contendentibus, ad Gandense S. Petri monasterium, ut idem Chronicon pag. 396 iterum docet, sese Trudonopolitanus jam monachus receperit, nulloque modo verosimile appareat, eum sub Lanzone, qui, agentibus Henrico Leodiensi et Herimanno Metensi episcopis, in Adelardi II defuncti locum, monachis omnino invitis, fuerat suffectus, monachicum habitum primum suscepisse. Jam vero, cum Theodoricus, uti sane ex jam dictis verosimillimum apparet, sub Adelardo II Trudonopoli monachum induerit, hocque Trudonopolitanam abbatiam abbatis munere gubernante, maxime in ea, ut Historiae litterariae Franciae scriptores ex laudato Chronico Trudonopolitano tom. VII, pag. 30 recte [Col. 0135C] docent, litterarum studium floruerit, Theodoricum jam monachum Parisios tunc, ut ibidem litteris operam daret, e Trudonopolitano monasterio, in quo educatus litterisque adhuc puer fuerat eruditus, concessisse, seu ab abbate suo missum fuisse, neutiquam verosimile apparet, maxime cum praefatum Trudonense Chronicon nullius plane Trudonopolitani monachi, qui, Adelardo abbate, litterarum addiscendarum causa Parisios concesserit, mentionem faciat, nec, ut eum in finem abbatiae Trudonopolitanae alumni, utpote quibus domi a necessariis ad litteras discendas subsidiis abunde esset prospectum, Parisios sese conferrent, esset necessum. Atque ita quidem ex modo dictis habemus, Theodoricum, [Col. 0135D] Adelardo II monasterii Trudonopolitani abbate, ante annum 1082, quo hic (adi iterum Chronicon Trudonopolitanum pag. 369) vivere desiit, Parisiis litterarum addiscendarum causa versatum verosimillime non esse. Verum anne eo post Adelardi obitum vel ipso dicto anno 1082, quo circiter prodigiosa doctoris Parisiensis anastasis evenisse narratur, vel sequenti sese eamdem ob causam non contulit?

232. Erit sane fortassis non nemo, qui id e Trudonopolitano Chronico jam saepius laudato suspicetur; Herimannus enim, uti hoc lib. II et III memoriae prodit, Metensis et Henricus Leodiensis episcopi abbatiae Trudonopolitanae, rejecto, quem hujus alumni abbatem e gremio suo elegerant, Gerardo, [Col. 0136A] Lanzonem, Sancti Vincentii Metis abbatem, post Adelardi obitum anno, ut apparet, 1083 praefecerunt, hincque omnes fere Trudonopolitani monachi maxime irati, cum sese praeterea in exsilium pellendos intelligerent, monasterium suum, aliis alio concedentibus, fuga dilapsi reliquerunt; unde, Theodoricum Parisios tunc petiisse, suspicio potest oriri. Verum, quo hanc tollas, ipsummet etiam Chronicon Trudonopolitanum iis ipsis locis, quibus jam dicta narrantur, suppeditat. Ut res manifesta evadat, ipsa Chronici verba, quae libro ejus II et III jam citt. huc spectantia occurrunt, transcribo. Libri II itaque haec sunt: «Episcopi (Metensis nempe Herimannus, et Leodiensis Henricus) nec justae petitioni nostrorum acquiescentes, nec Deum in se nostros persequi pro [Col. 0136B] peccatis tam suis, quam nostris intelligentes, spreta nostrorum digna electione et quae reprobari non poterat aliqua regulari objectione, sicut jam dudum deliberaverant . . . stupentibus oculis monachorum, introduxerunt in monasterium nostrum Lanzonem quemdam de coenobio sancti Vincentii Metis abbatem . . . . Die vero capituli convenerunt in chorum ad Vesperas omnes confratres nostri, vestientes chorum formosis viris magnarum personarum et eruditis apprime in omnibus Officiis ecclesiasticarum institutionum

233. «Felix quidem ecclesia tot et talibus et tantis viris, si non iratum habuisset Deum Patrem, si pro peccatis suis vel iram ejus scivisset portare in humilitate cordis et contritione carnis. Sed quid moror? [Col. 0136C] Eamdem nocte intelligentes ab amicis, quod sequenti die violenter et contumeliose contruderentur in exsilium, si in claustro essent uniti, pavore dissoluti (ut est humana natura et maxime formidolosa simplicitas monachorum) fuga sibi consuluerunt. Unus tantum eorum Luipo nomine, exsilio sibi magis, quam fuga, electo, transmissus est Leodium sub Berengario abbate apud sanctum Laurentium; paucissimi vero cum abbate Lanzone remanserunt, Gerardus scilicet praepositus, ille nostrorum electus, nec non et Blingerus, Herimannus quoque senior cum alio Herimanno nepote suo, atque Eugo paulo post missus est Metis in exsilium, caeterorum plurimis per Flandriam et Angliam, Daciam et Saxoniam [Col. 0136D] regnum quoque Theutonicorum dispersis. Pars minima, habitu sibi retento, per diversa coenobia hospitabantur, pars maxima, nihil sibi de monacho retento, presbyterorum more per diversas parochias vagando ferebantur. Sed et Leodii et Coloniae post irae Dei super locum nostrum poenitentiam et redditam nostris miserationis suae gratiam vidimus nonnullos eorum inter clericos sub clericorum habitu consenuisse in ordine canonicorum Leodii in monasterio Sanctae Crucis, nec non Sancti Johannis Coloniae in monasterio Sancti Georgii; libri tertii vero ista: Anno igitur Dominicae Incarnationis millesimo octogesimo secundo obiit abbas Adelardus II, octavo Idus Decembris; tertio vero Idus Aug. capitulum actum est super confratres nostros a duobus episcopis, [Col. 0137A] Herimanno scilicet Metensi et Henrico Leodiensi, qua nocte dispersi sunt omnes confratres nostri praeter paucos, quos superius nominavimus.»

234. Etsi ergo, uti ex his verbis liquet, post obitum Adelardi II abbatis sui omnes fere Trudonopolitani monachi e monasterio suo fuga dilapsi alio secesserint, hosque inter Theodoricus, utpote paucis, qui apud Lanzonem abbatem Trudonopoli manserunt, a Radulpho hic non annumeratus, verosimillime exstiterit, Parisios tamen illum tunc non concessisse, ex iisdem jam recitatis verbis concludendum apparet, utpote quibus inter regiones diversas, ad quas tunc profugi Trudonopolitani monachi sese contulere, non Gallia, in qua Parisiensis [Col. 0137B] civitas sita est, sed Flandria duntaxat, Anglia, Dacia, Saxonia et Alemannia recenseantur. At vero, inquiet non nemo, quo ergo Theodoricus, cum plurimis aliis e Trudonopolitano suo monasterio post Lanzonem in id inductum profugus, sese recepit? Trudonopoli haud procul substitisse illum existimo. Etenim e Trudonopolitanis illis monachis, quibuscum Theodoricus Trudonopoli tunc discessit, exstitere nonnulli, qui non ita dudum post, assentiente Lanzone, ad monasterium suum rediere. Ita iterum colligitur e Trudonopolitano Chronico, quod apud Dacherium tom. Spicilegii cit. pag. 370 de Luipone, Trudonopolitano monacho, exsilium, in quod, Lanzone jam Trudonopolitano abbate, pulsus fuerat, adhuc patiente, sic habet: «Qui (Luipo) cum [Col. 0137C] per omnes, quos utiles sibi fore existimabat, per ipsum quoque imperatorem apud abbatem Lanzonem omni humilitate ageret, ut receptus in claustro suo, quo nutritus fuerat, ordine, quo et alii, venire posset, nullo modo impetrare valuit.» Quibus verbis aliisque sequentibus innuitur, eo tempore seu, uti ex ejusdem Chronici loco proxime cit. apparet, anno 1085, quo Luipo, ut ad Trudonopolitanum suum monasterium redire sibi fas esset, impetrare fuit conatus, alios nonnullos ad id Trudonopolitanos monachos, qui inde, non quidem in exsilium pulsi, sed fuga dilapsi discesserant, fuisse jam reversos; hi autem utpote ad monasterium, quod deseruerant, haud ita dudum post, uti etiam e Chronici Trudonopolitani [Col. 0137D] loco proxime laudato apparet, reversi, regiones procul dissitas, cum fuga inde sese subduxere, adiisse non videntur, ac proin nec Theodoricus, utpote qui ex iis unus exstiterit, uti pronum est eruere ex eo, quod, Lanzone postea et Luipone mox memorato de abbatia Trudonopolitana contendentibus, Gandavum inde ad S. Petri monasterium sese receperit, quemadmodum iterum apud Dacherium tom. Spicilegii cit. pag. 369 et seq. Chronicon Trudonopolitanum docet.

235. Verba, quibus id ibidem facit, aliaque nonnulla, hisce eodem loco adjuncta, quod pleraque, de Theodorico ad praesens institutum jam dicta, hausta ex iis sint, huc transcribo. Sic habent: «Quaerebatur ergo (cum jam scilicet Trudonopolitanae abbatiae, [Col. 0138A] diuturnis dissensionibus ad incitas fere redactae, subvenire decrevisset Olbertus, Leodiensis episcopus) diligentissime, si quis superesset de filiis nostrae ecclesiae, cui idonee committi posset cura subveniendi matri suae. Aiunt fratres nostri, nec non clerici et laici, qui eum cognoverant, qui Gandae in monasterio sancti Petri moraretur unus de nostris fratribus, nomine Theodoricus, qui a loco nostro recesserat sub contentione abbatum Lanzonis et Luiponis. Hic si posset extrahi inde, idoneus illis videtur ad regendam abbatiam, quoniam Theutonica et Gualicana [Walonica] expeditus, liberalibus artibus egregie eruditus in prosa et versu nulli esset suo tempore secundus, dulci et altissima sonorus vocalitate, brevis, sed pulchra persona, mediaque [Col. 0138B] aetate, qui etiam fratrum suorum infirmitatibus melius sciret compati, tanquam a puero illis connutritus, et qui viderat et audierat mala, quae passi erant in suis tribulationibus.» Ita laudatum Chronicon. Jam vero, cum Theodoricus, uti ex omnibus jam dictis intelligitur, Parisios sese, cum Adelardus II, Trudonopolitanus abbas, anno 1082 obiisset, non contulerit; brevi autem, postquam monasterium suum, inducto in id anno 1083 Lanzone, deseruisset, e vicino loco, quo secesserat, Trudonopolim fuerit reversus, ibidemque, ut apparet, cum Lanzone ad annum usque 1085, quo, orta hunc inter et Luiponem contentione, Gandavum sese ad S. Petri monasterium recepit, fuerit commoratus, consectarium fit, ut Parisiis anno circiter 1082, utpote ante hunc [Col. 0138C] studiorum causa ibidem etiam, ut supra docui, non versatus, verosimiliter non studuerit.

236. Quod ut evidentius fiat, imo Theodoricum Parisiis nunquam studuisse pateat, omnia ejus ab ineunte aetate ad illud usque tempus, quo Ganda revocatus abbatiam Trudonopolitanam gubernandam accepit, gesta hunc in modum compendio et ordine expono. Puer adhuc in monasterio Trudonopolitano pro temporum illorum more fuit educatus ac litteris addiscendis admotus, cumque deinde factus aetate grandior monachis ab Adelardo II abbate fuisset ascriptus, litteris animum ad annum usque 1082, quo hic vivere desiit, in monasterii sui schola, quae tunc ex dictis maxime florebat, perrexit excolere. [Col. 0138D] Adelardo deinde anno 1082 vita functo, monasteriique regimini Lanzone, invitis monachis, admoto, cum plurimis ex his Trudonopoli excessit, cumque deinde e loco haud procul, ut apparet, hinc dissito, quo sese receperat, ad monasterium, assentiente Lanzone abbate, fuisset reversus, contentioque hunc inter et Luiponem anno 1085 esset exorta, Gandavum, relicto iterum monasterio, concessit, ibique in S. Petri abbatia commoratus est ad annum usque 1099 seu certe 1098, quorum altero hinc Olberti Leodiensis episcopi litteris evocatus monasterium Trudonopolitanum abbatis munere gubernandum accepit. Talia sunt Theodorici ad tempus usque, quo hoc factum est, gesta, quae sane, ut Theodoricum Parisiis unquam ac nominatim anno circiter [Col. 0139A] 1082 studuisse credamus, permittere non videntur. Jam vero, cum id ita sit, testimonium num. 214 huc transcriptum ac Theodorico attributum, quo istud astruitur, supposititium commentitiumque verosimillime est, quale etiam ob alia, quae jam dictis adjungo, apparet.

237. Testimonium illud ante saeculi proxime elapsi initium seu ante annum 1615, quo a Galaudo sacerdote laudatum fuisse, Carthusianus anonymus verbis supra huc transcriptis affirmat, ipsosmet Carthusianos latuisse videtur, uti etiam damnatum doctorem appellatum fuisse Raymundum Malliban seu Milleban, aut, ut alii volunt, Raymundum Diocrem. Fas est id colligere vel ex solo Petraeo, Carthusiae Coloniensis alumno, qui suis in primum [Col. 0139B] Chronici Carthusiensis, a Dorlando contexti, librum Elucidationibus, anno 1608 excusis, § particulari studiose inquirit, «Cur damnati ac ter infelicis doctoris istius (qui scilicet sese damnatum Parisiis e feretro proclamarit) nomen litterarum monumentis consignatum non sit.» Ne vero hic errasse arbitreris Petraeum, Petrus Sutor, Carthusiae Parisiensis prior, anno 1537 e vivis sublatus, cujus opus de vita Carthusiana anno 1609 typis Coloniensibus lucem primum aspexit, lib. hujus primo, tract. 1, cap. 3, ita scribit: «Fatemur ingenue nullum doctoris illius (Parisiensis damnati) nomen per nos adductum esse, quod nullum sit litterarum monimentis, quod viderimus, proditum; itaque non fingere novum, sed incognitum tacere voluimus.» Nec est cur hic [Col. 0139C] opponas S. Brunonis Vitam ms., a Carthusiano anonymo per verba num. 209 recitata jam laudatam, quae in bibliotheca Basileensi asservatur, annoque 1486 ac proin diu ante saeculum sextum decimum conscriptam, etsi enim in hac, ut in Operum Launoii auctorum ac illustratorum tom. II, part. II, anno 1731 Coloniae Allobrogum excusa pag. 376 in inferiori hujus margine notatum invenio, sequentia haec verba: «Contigit circa annum Domini 1082 Parisiis prodigium horrendum in quodam magistro, cui secundum quosdam nomen erat Raymundus,» scripta inveniantur, Raymundi tamen nomini additum aliud, quo et Diocres, aut etiam Milleban, ut ascriptum Theodorico abbati Trudonopolitano testimonium [Col. 0139D] prodit, fuerit vocatus, infelicem doctorem Parisiensem habuisse, consectarium inde non est, meritoque proinde illud vel pro supposititio vel pro admodum suspecto potest haberi, nisi forte liber, e quo a Galaudo depromptum dicitur, in lucem proferatur, proque genuino Theodorici fetu habeatur.

238. Verum quo hic loco, cujusve in bibliothecae angulo servatur? Unde illum, aut, si mavis, illius exemplar, e quo verba num. 214 recitata excerpserit, Galaudus sibi comparavit? An bibliothecam, personamve, a qua pretiosum hujusmodi monumentum secum fuerit communicatum, in conscripto a se Carthusianorum Chronico uspiam declarat? Omnia haec anonymus, e quo solo fere, quae de Galaudo jam dixi, discere licuit, Annalium Carthusiensium [Col. 0140A] libri quarti hactenus non vulgati auctor in obscuro relinquit. Indicat quidem Galaudum virum honestum ac doctum fuisse; verum quis hinc asserat, acuti adeo judicii hominem exstitisse, ut nec ab impostore decipi, nec opus, quod Theodorico esset suppositum, pro vera hujus lucubratione accipere potuerit? Fatendum interim est Bertholdum Nihusium aut, si mavis, Carthusianos, qui ei, quod in datis ad Andream Saussaeium, didascalicae hujus epistolae anno 1645 impressae, praefixis litteris laudat, testimonium Theodorici Trudonopolitani abbatis exhibuerant, perperam ob illud, seu citatum seu exhibitum a Launoio in dissertatione de vera causa secessus S. Brunonis in eremum, cap 5, § 3 mendacii insimulari; id enim et a Nihusio citari, et huic [Col. 0140B] a Carthusianis e Galaudo acceptum exhiberi bona fide potuit. Sed alia modo huc spectantia, quae Carthusianus anonymus recitatis num. 227 verbis non inclusit, discutiamus. Testimonii, quod Theodorico, abbati Trudonopolitano, attribuitur, diversa diversis e locis submissa exemplaria penes nos exstant, unum autem haec inter in capite praefert sequentia haec verba: «Andreas Quercetanus (Du Chesne) in Fragmentis Historiae lib. IV citat ms. monasterii S. Theodorici prope Remos, cui titulus est De Ratione temporum, ubi legitur;» quibus praemissis testimonium, num. 214 huc transcriptis verbis conceptum, subjungitur, ac deinde in fine pro clausula additur «Haec ibi.»

239. Cum primum in hoc testimonii, Theodorico [Col. 0140C] ascripti, exemplar incideram, recitatis, quae ei praefixa videbam, verbis excitus Historiae Francicae Scriptorum Andreae Quercetani seu Chesnii librum quartum avide arripui, totumque a capite ad calcem sedulo excussi. Sed en! pag. 162, qua sola in toto illo Chesnii libro seu tomo liber ms. monasterii S. Theodorici prope Remos, cui titulus est «De ratione temporum» citatur, fragmentum historicum suppeditatur, in quo, uti id inspicienti patescet, ne apex quidem vel de prodigiosa doctoris Parisiensis anastasi, vel de pulso ex hac in eremum S. Brunone occurrit. Hinc intellexi, verborum, quae proxime recitavi, descriptorem significatum hisce voluisse, testimonium, Theodorico abbati Trudonopolitano [Col. 0140D] attributum, non libro seu tomo IV Chesnii, quem laudat, sed ms. «De temporum ratione» libro, e quo fragmentum historicum in tomum illum Chesnius intulit, esse inscriptum. Verum nec id veritati consonum existimo, quod res haec, si ita haberet, a pluribus aliis scriptoribus memorata verosimillime inveniretur, nec tamen memorata ab ullo hactenus a me inveniri potuerit. At vero sunt, uti ex notitiis, quas ad manum habeo, disco, qui in Trudonopolitani dioecesis Leodiensis monasterii bibliotheca jactatum Theodorici, id olim abbatis munere moderati, de Sacra temporum ratione librum, in quo hic pro prodigiosa doctoris Parisiensis anastasi testimonium num. 214 recitatum praebeat, asservari affirmant, addentes etiam, mirum nemini [Col. 0141A] debere accidere Martenei et Durandi, ordinis S. Benedicti scriptorum, in Itinere suo litterario, ubi de illa ordinis sui abbatia ejusque bibliotheca agunt, de libro illo silentium.

240. Ita pronuntiant, quod bini hi scriptores librorum mss. omnium, qui in Trudonopolitanae abbatiae bibliotheca servantur, cognitionem perfectam non habuerint, uti ipsimet declarant, operis cit. tom. quidem primo scribentes, Trudonopolitanam bibliothecam esse satis bonam, librisque mss. sat insignibus instructam; tom. autem secundo tradentes, sese, cum ad abbatiam Trudonopolitanam iterum accessissent, librosque hujus mss. denuo scrutari vellent, obtinere id ab abbate non potuisse. Hinc, etsi etiam ms. illum de sacra temporum ratione [Col. 0141B] librum in Trudonopolitani monasterii bibliotheca latere, aegerrime in animum possem inducere, in rem tamen, ne quid, quod ad conversionis S. Brunonis causam indagandam possit conducere, neglexisse viderer, sedulo inquirendum duxi, meque ad monasterium Trudonopolitanum, si modo asservatos in hujus bibliotheca libros mss. scrutandi facultatem mihi impertiendam scivissem, conferre paratus, enixissime, ut haec mihi concederetur, per amicos petii; verum, uti ea Marteneo et Durando, ita et mihi fuit negata. Praefatum interim librum in Trudonopolitana abbatia non reperiri, aut certe in eo supra huc transcriptum pro prodigiosa doctoris Parisiensis anastasi testimonium non contineri, litterae inde scriptae suadent; quas inter etiam una [Col. 0141C] est, ab ipsomet abbate anno 1745 exarata, in qua hic sic scribit: «Recordor me a paucis annis ad petitionem Reverentissimi domini abbatis sancti Laurentii idem transumptum (testimonii scilicet, Theodorico abbati attributi) vidisse, et diligenter tunc inquisivi, si in authentico invenire potuissem, sed nusquam reperi in Chronicis Theodorici abbatis, unde apparenter transumptum esse potest.» Jam vero, cum nec liber ille, uti ex litteris, post rem diligentissime examinatam ad me scriptis, disco, in abbatia S. Victoris prope Parisios, in qua tamen illum asservari notatum etiam inveneram, reperiatur, testimonium Theodorici abbatis, quod illi includi a nonnullis asseritur, pro omnino commentitio ex [Col. 0141D] omnibus jam dictis videtur habendum.

241. Anonymus Annalium Carthusiensium libri quarti hactenus non vulgati auctor, in medium adducturus Caesarii Eisterbacensis pro prodigiosa doctoris Parisiensis anastasi testimonium, ita praefatur: «Primus . . . inter extraneos, apud quem hujus prodigii narrationem legimus, se offert Caesarius Eisterbacensis ordinis Cisterciensis, qui jam florebat anno 1188, id est, quinquaginta circiter annis post mortem primorum Patrum ordinis Carthusiensis cum sancto Brunone institutorum; aut saltem primo ab obitu sancti Brunonis saeculo, in quo et vixit viginti circiter annis;» ac deinde Caesarii verba, testimonium [Col. 0142A] illud complectentia, transcribit, prolixeque, quo id Parisiensi prodigio suffragari probet, contra Launoium disserit. Verba ejus omnia, ne quid de argumentorum, iis inclusorum, vi detraxisse videar, huc transcribo, ad calcem etiam nonnulla, quae in haec observanda duxero, adjecturus. Sic itaque habent: «Hic (Caesarius Eisterbacensis) in suo opere, quod, in libros duodecim ad formam dialogi digestum, «De illustribus miraculis et historiis memorabilibus, quae ante vel circa sua tempora contigerant in Germania, Italia et Gallia,» praenotavit, libro XI, qui De Morientibus, inscriptus est, hoc spectaculum his prorsus verbis exponit: «Fuit in regno Franciae clericus quidam nobilis et dives, quae duo saepe homines extollunt, malisque [Col. 0142B] vitiis subjiciunt; qui cum mortuus esset et in feretro positus, multitudine populi circumsedente, tam ex clericis quam ex laicis, ipse se erexit, cunctis audientibus, in haec verba prorumpens:» Justus Judex judicavit, judicatum condemnavit, condemnatum tradidit in manus impiorum. «Quibus dictis, se reclinans iterum non obdormivit, sed de requie transivit ad laborem, de deliciis ad miseriam.»

242. «His Caesarius paucissimis verbis expavescendum damnati hominis spectaculum perfecte repraesentat utrique conformiter narrationi, quam superius tum ex anonymo Carthusiensi, tum ex codice (infra plus semel hic memorando) collegii Metensis descripsimus, ita ut nulla sit quoad rei substantiam inter eosdem auctores discrepantia, imo nec in ipsis [Col. 0142C] circumstantiis repugnantia; unde neminem fore arbitramur, qui judicet eamdem non esse narrationem, quantumvis reclamet Launoius. Magni proinde ponderis est hoc testimonium, a perantiquo scriptore datum, summae auctoritatis viro, pietate et doctrina celeberrimo, quem Coloniensis archiepiscopus Henricus de Molenarck, sub quo vivebat, solum ex sensatissimis Germaniae elegit, qui praedecessoris S. Engelberti archiepiscopi et martyris vitam nobili stylo exornaret. Cujus et operum ejus merita paucis, sed gravibus succidisque verbis sic commendat cardinalis Bona: Caesarius Eisterbacensis ordinis Cisterciensis, in Historiis memorabilibus pius, verax et simplex.» Quem etiam post obitum [Col. 0142D] miraculis claruisse, scribunt Cistercienses. Caesarii validissimam auctoritatem ut eluderet Launoius, historiam sic ab eo relatam conatus est probare esse diversam ab ea, quam S. Antoninus narravit. Sed vane desudavit ille conferendo narrationem S. Antonini cum narratione Caesarii, quasi S. Antoninus primus illam evulgasset. Nam revera id, quod recenset Caesarius, concordat cum chronicis antiquis Ordinis superius citatis, quae ducentis et quinquaginta fere annis ante Antoninum, et eodem tempore quo vivebat Caesarius, digesta sunt.

243. «Verum quia S. Antoninus non multum differt a Chronicis, videamus nunc, si mutua illa contentio, quam Launoius Antonini inter et Caesarii narrationes vult reperiri, tanta sit, ut una dici merito [Col. 0143A] debeat diversa ab altera, ac proinde subruat totius historiae veritas. Sic igitur utramque aggreditur Launoius. Imprimis,» inquit ille, «Caesarius non designat certum tempus, quo suum prodigium evenerit; Antoninus vero designat annum ipsum, quo suum prodigium acciderit.» Sed in hoc vel minimam inter utrumque auctorem discordiam quis lector quantumvis sagax deprehendet? Certe si Caesarius certum tempus a tempore, quod designat Antoninus, diversum et ab eodem multum remotum designaret, in hoc quidem appareret contentio; sed cum tempus sileat, nihil Antonino contrarium profert, ac proinde utriusque narrationis substantia eadem remanet. Huic praeterea et sequentibus Launoii objectionibus unico possimus responso satisfacere, si [Col. 0143B] dicamus, quod verissimum est, Caesarium hanc historiam compendio tantum attigisse. Unde non mirum, si multas tacuerit postea ab Antonino relatas circumstantias. «Deinde, addit Launoius, Caesarius non definit certum in regno Franciae locum, Antoninus vero certum in regno Franciae locum definit, id est, Lutetiam.» Similis priori objectio, quae simile meretur responsum, nempe nullam ibi reperiri inter utrumque auctorem contrarietatem; quae reperiretur, si Caesarius Hispaniam, Italiam vel aliquam aliam regionem sive regnum definivisset. At dixit ille, quod hoc prodigium in regno Franciae acciderit; Antoninus vero, quod Lutetiae, quae est in regno Franciae. Itaque quod Caesarius [Col. 0143C] omiserat, B. Antoninus supplevit. Et huic par est cruditissimi Andreae Saussaeii ad probandum eamdem esse narrationem optima ratiocinatio, quantumvis dure in eam exclamet Launoius, «O miserabile effugium!

244. Caesarius de clerico quodam nobili ac divite sermonem habet; Antoninus vero quemdam eximium doctorem describit.» Haec verba, CLERICUS et DOCTOR, aliquid inter se discriminis prima specie videntur habere, sed quae facile conciliantur. Viros enim litteratura et eruditione conspicuos saepe dictos fuisse clericos, variis docemur exemplis. Apud Ordericum Vitalem lib. III: «Clericus cognominatus est, quia peritia litterarum aliarumque artium apprime imbutus est.» In historiam episcoporum [Col. 0143D] Eystetentium: «Iste Joannes episcopus magnus clericus in jure canonico fuit.» Joannes quoque Birellius, prior Carthusiae, ab Innocentio VI, qui eum obiisse audierat, «Clericus mundi» appellatus est, ut ad annum 1360 videbimus, non solum quia erat perfectus monachus (monachi enim aliquando etiam clerici dicti sunt), sed maxime quia tam in divina scientia, quam in humana superiorem habebat neminem. Ergo Caesarius et Antoninus sibi invicem non adversantur, cum ille clericum, hic vero eximium doctorem, infelicem hominem dixerunt. Sed instat Launoius ut sequitur. «Caesarius indicat clericum suum nobilitate ac divitiis in hominem superbum evasisse, Antoninus vero eum significat doctorem, qui magna scientiae et [Col. 0144A] probitatis existimatione floreret.» Haec objectio non majoris est ponderis, quam praecedentes. Nihil enim ex ea concluditur, aut concludi potest ad demonstrandam vel minimam inter has duas narrationes differentiam. Non enim Caesarius, qualis esset ille clericus, an superbus, malisque vitiis subjectus exponit; sed quod esset «nobilis et dives, quae duo saepe homines extollunt, malisque vitiis subjiciunt.» Et haec non repugnant communi narrationi, quae hominem istum describit «eminentia scientiae et probitate vitae et maxima fama pollentem,» sed tantum juxta ea quae exterius apparebant. Quam ob rem codicis Metensis auctor putat eum damnatum ob vitium vanae gloriae.

245. «Ab hac objectione ad quintam transit Launoius, [Col. 0144B] quam sic exponit: Caesarius Parisiensem academiam hic ne verbo quidem attingit; Antoninus vero illam praedicat. Et tamen Caesarius ille multis in locis et Parisiensis academiae et rerum in Parisiensi academia gestarum meminit.» Deinde multiplices ex Caesario citationes Launoius colligit, in quibus Caesarius fecit mentionem academiae Parisiensis. Sed ad quid hae citationes? Sicut enim ostendimus non recte concludi narrationem Caesarii aliam esse ab Antonini narratione, eo quod ille non definierit certum in regno Franciae locum, quem hic definit; ita nec ullam dissonantiam importare potest silentium Caesarii de academia Parisiensi, quam Antoninus praedicat. Sed ad alias Launoii [Col. 0144C] objectiones diluendas properemus. «Caesarius aperte significat clericum suum uno eodemque tempore dixisse: Justus Judex judicavit, judicatum condemnavit, condemnatum tradidit in manus impiorum. Antoninus vero diserte asserit doctorem suum tribus distinctis diebus locutum esse.» Jam vidimus supra, ex citatis auctoribus Carthusiensis ordinis quosdam scripsisse, hanc trinam vocem a damnato prolatam fuisse uno eodemque die, quosdam vero tribus distinctis diebus. Sicque Caesarii verba concordant cum primis; Antonini vero cum ultimis; nec propterea duae censendae sunt narrationes diversae, cum in re conveniant. Praeterea non ita aperte, ut vult Launoius, Caesarius significat, clericum suum uno eodemque tempore locutum [Col. 0144D] esse; non enim distincte exprimit, quod haec verba simul et semel vel tribus distinctis vicibus, sed summatim tantum, quod haec pronuntiavit: quae sunt eadem quoad sensum, quae Antoninus doctorem suum pronuntiasse testatur, non quidem iisdem prorsus verbis, nec eodem modo dicta, sed aliis idem significantibus, ita ut nulla sit in essentia rei contrarietas, nec diversitas, nisi tantum quod Caesarius, brevitati studens, rem non tam fuse ac late curavit exprimere.

246. «Notandum etiam auctorem codicis Metensis, de quo supra, trinam illam damnati vociferationem iisdem fere verbis expressisse, quibus et ante eum usus fuerat Caesarius. Porro quot et quantae similes differentiae in sacris Scripturis occurrunt, etiam [Col. 0145A] inter sanctos evangelistas, rem eamdem diverso narrantes modo, quos propterea sibi invicem contrarios non solum dicere, sed et cogitare crimen esset? Caesarius non scribit, clericum suum has voces omisisse, dum statutum ab Ecclesia pro mortuis officium celebraretur; Antoninus vero id omnino scribi.» Quis non miretur talem a Launoio, viro sensato et docto, objectam diversitatem? Verum est, nec negare possumus Caesarium manifestam non fecisse mentionem Officii mortuorum. Sed quis inficias iret, eum illud innuisse, quod scripsit, quod defunctus ille «in feretro positus esset, multitudine populi circumsidente tam ex clericis quam ex laicis?» Caesarius neutiquam significat «utrum clericus ecclesiastica sepultura privatus fuerit, [Col. 0145B] necne; Antoninus vero aperte significat.» Neque id etiam significarunt citati auctores Carthusienses; ergo et ipsi sunt Antonino contrarii; ergo et eorum narratio diversa est ab Antonini narratione. Quis hoc cogitaret? «Caesarius non dicit Brunonem Carthusianae religionis auctorem spectaculo, quod narrat, interfuisse; Antoninus vero dicit spectaculo, quod describit, Brunonem Carthusianae religionis auctorem interfuisse.» Sed tacuit Caesarius, quia forsan nescivit, sanctum Brunonem interfuisse spectaculo; nam duobus tantum annis post illud patratum in Carthusiam secessit. Vel, si scivit Caesarius, noluit tamen dicere, quod a suo proposito alienum esset. Nam propositum ejus erat, varia de [Col. 0145C] morientibus exempla proponere, non conversiones, sive ordinum institutiones explicare.

247. «Deinde sancti Brunonis conversio non facta est in publico, sicut nec constat, utrum illud spectaculum in ecclesia, vel in aula defuncti (quod tamen verisimilius est) coram multis, vel paucis hominibus evenerit. Neque etiam conversio Brunonis facta est eodem instanti, quo dictum spectaculum, sed intra privatos parietes, et diu post illud peractum, ut constat ex citatis auctoribus. Unde nec a nemine, qui dicto spectaculo interfuerat, perspici potuit. Antoninus vero id dixit, quia sic scriptum legit et narratum audivit. Caesarius non affirmat, ex suo spectaculo Brunonem instituendae religionis suae occasionem cepisse; Antoninus vero affirmat.» [Col. 0145D] Haec Launoii objectio non est diversa a praecedenti; sed in duo divisit, quod simul et semel dici poterat, ut, quod solidis rationibus non poterat, multis saltem verbis conaretur obruere. Huic igitur objectioni factum est satis ex responsione superiori. Quid enim mirum, si Caesarius, qui de Brunone nullam fecerat mentionem, instituendi ordinis Carthusiensis occasionem etiam tacuerit propter easdem rationes, quas superius tetigimus? «Caesarius non tradit prodigium suum Parisiis contigisse; Antoninus vero tradit.» Haec etiam objectio eadem est ac secunda; quod enim hic dicit Launoius, idem superius secundo loco dixerat, mutatis tantummodo vocabulis et modo loquendi. Imo et utraque objectio quintae multum similis est. Unde patet Launoii anxium [Col. 0146A] nimis in exaggerandis hujusmodi differentiis studium. «Postremo Caesarius nihil habet de toto illo lectionis quartae Vigiliarum pro mortuis negotio, quod post Antonini tempus ab anonymo Vitae Brunonis scriptore tractatum est.» Sed nec Antoninus aliquid habet de toto illo lectionis quartae negotio; ergo non differt a Caesario. Nec etiam veteres Carthusienses, ut hujus lectionis quartae et verborum «Responde mihi» meminerunt. Ergo nec ipsi Caesario sunt contrarii.

248. «Praeterea Launoius Caesarii auctoritatem conatur deprimere auctoritate clarissimi ac reverendissimi viri Nicolai Coeffetei, Parisiensis theologi, qui in responsione ad mysterium iniquitatis dicit, Caesarii Dialogos fabularum esse plenos. Sed cum [Col. 0146B] Coeffeteus suam sententiam tantum confirmet Conradi Gesneri, hominis Zuingliani, judicio, ut ipse fatetur Launoius, cardinali Bonae, viro aeque pio ac docto, potius credimus qui Caesarium laudat, tanquam in historiis memorabilibus veracem. Nec immerito, cum ipse Caesarius se nihil finxisse sanctissime juret, dicens: Testis mihi est Deus, nec unum quidem capitulum in hoc Dialogo me finxisse.» Coeffetei itaque et Gesneri auctoritatibus praeferimus auctoritates illustrissimi Saussaeii, et Jacobi Breullii pietate et doctrina insignis, et aliorum qui de Caesario honorificentius judicaverunt, et praesertim eximii sacrae theologiae doctoris, et ad S. Gereonem Coloniae canonici Tilmanni Bredembrachii, [Col. 0146C] multis et scientiae et virtutum titulis spectabilis; cujus studio et labore in lucem sunt edita multa veterum scriptorum monumenta; qui etiam recognoscendis expurgandisque Caesarii Dialogorum libris multum laboris posuit, in lucem eos emissurus, ni, cum jam pene ad calcem pervenisset, ad coelestia fuisset evocatus. At ne tanti viri pia studia perirent, effecit inter alios Jacobus Fischerus, sacrae theologiae doctor, qui, quod ille incoeperat, perfecit, et in sua praefatione Gesneri de Caesario calumniam probe refutavit.

249. «Denique Launoius in conclusione capitis tertii suae dissertationis Saussaeium virum eruditum, quasi ridiculum prosequitur, quod in Caesarii narratione substantiam rei ab ejus circumstantiis dixerit [Col. 0146D] esse distinguendam, hancque Saussaeii distinctionem contra fas omne insulse Launoius retorquet in Joannam Papissam. Sed cum profiteamur injuriam injuria non propulsare, lectoris judicio relinquimus, num optitima sit haec disputandi ratio ad asserendam veritatem et quoscunque auctores, diversimode rem eamdem describentes, conciliandos. Verum Saussaeio imponit Launoius, dicens eum in eo posuisse rei substantiam, quod Caesarius prodigium actum in regno Franciae, nec suo tempore actum referat.» Nam minime illud Saussaeius dixit. Postquam enim totam Caesarii narrationem retulit, addit: «Haec Caesarius qui substantiam rei, de qua sermo est, patenter comprehendit in descriptione ista.» Sic igitur dicens Saussaeius, monet quidem, substantiam rei in [Col. 0147A] Caesarii descriptione reperiri, sed in quo consistat, non explicat. Deinde statim de circumstantiis subdit: «Qua (descriptione) etsi non omnes adaequate circumstantias eat expressum, cum annum non consignet, nec specialem Galliae locum, quibus ista quae refert evenerunt.» Et eae sunt circumstantiae, etiam a Launoio notatae, quas Saussaeius summatim in Caesarii descriptione perstringi asserit, cum paulo post dicit: «Nihilominus totum dicit (Caesarius) cum id actum in regno Franciae asserat, nec suo tempore, sed ante, per verbum FUIT, satis evidenter significet.» Igitur per haec verba: «Totum dicit,» etc., intelligit Saussaeius circumstantias illas, quas paulo ante dixerat a Caesario non esse «adaequate expressas, [Col. 0147B] cum annum non consignet, nec specialem Galliae locum,» etc. Hic est verus ac sincerus Saussaeii verborum sensus, quorum ordinem Launoius invertit, ut ea commodius in suam sententiam detorqueret, faciliusque lectori persuaderet, Saussaeium substantiam rei in eo posuisse, «Quod Caesarius prodigium actum in regno Franciae, nec suo tempore actum referat.»

250. «Sub finem ejusdem conclusionis capitis tertii rursum Launoius Caesarium, sive potius Carthusienses ex Caesario aggreditur, cum ex eodem Caesarii tractatu duo a se deprompta exempla integre describit, ex quibus vult otiosos homines unum conflasse prodigium, quod Carthusianorum initium [Col. 0147C] tale, quale nunc» excutit, sive excutere nititur, «fingendi causam praebuisse» contendit. Unum est cujusdam canonici Parisiensis, qui post mortem suam et honorificam sepulturam amico apparens se damnatum nuntiavit, eo quod vera sibi morienti contritio defuisset. Alterum est historia illa, quam Launoius superius probare conatus est diversam esse ab Antonini narratione. Quis non miretur Launoii astutiam? Duo jungit quae magnam habere similitudinis affinitatem asserit, ut subtilius oculos mentemque lectoris perstringat. Sed constanter negamus aliquam inter duo illa exempla intercedere similitudinem praeter commune utrique homini damnationis infortunium: aut «otiosos homines» ex his duobus prodigiis, sive etiam ex uno tantum [Col. 0147D] causam secessus sancti Brunonis finxisse progressione temporis, ut vult Launoius; quandoquidem anonymus ille Carthusiensis [anonymum illum Carthusiensem], qui primus rem scriptis mandavit, ipso Caesarii tempore vixisse, superius probavimus, a quo, non vero a Caesario, alii Carthusienses citati ejusdem historiae narrationem mutuati sunt.» Hactenus Annalium Carthusiensium libri quarti auctor laudatus, in quem nunc nonnulla observanda.

251. Recte itaque imprimis contra Launoium contendit, e diversis adjunctis, quae narrationem de defuncto, qui sese damnatum, e feretro proclamarit, ab Antonino, seu potius, e quo hic illam hausit, a primorum quinque Carthusiae Priorum [Col. 0148A] Chronici auctore anonymo suppeditatam, afficiunt, atque a narratione, de defuncto, qui pariter sese damnatum e feretro vociferatus sit, a Caesario exhibita, absunt, merito argui non posse, vel narrationem Antonini seu anonymi cum substantia narrationis Caesarii pugnare, vel prodigium, quod hujus argumentum est, a prodigio, quod illa ob oculos ponitur, indubie esse diversum. Quid enim magis obvium, quam facta historica invenire, a diversis scriptoribus relata, quae, quamvis eadem sint, adjunctis tamen ab uno, quae ab alio subticentur, sint ornata? Nec est cur id mirum videatur, cum non raro fiat, ut rem, quam alter fuse, nullis plane ejus, aut certe paucis duntaxat, adjunctis omissis, exposuit, alter compendio tantum referat, [Col. 0148B] omnibus fere adjunctis nudatam. Imo vero ne quidem ex adjunctis inter se pugnantibus nec ulla ratione in concordiam vocari natis argui semper potest, narrationes, in quibus haec occurrunt, circa res versari diversas. Constantinum Magnum imperatorem, ut militari signo, in crucis modum efformato, in exercitu adversus Maxentium praeliaturo uteretur, divinitus in somnis monitum fuisse, Firmianus Lactantius apud Baluzium lib. II Miscellaneorum, pag. 37 memoriae prodit. Idem etiam facit in Vita ejusdem Constantini lib. I, cap. 29 Eusebius. Verum in tempore, quo visio illa Constantino fuerit oblata, binos inter scriptores illos minime convenit. Eam enim Lactantius cum nocte, commissam die 27 Octobris anni 312 ad pontem [Col. 0148C] Tiberis pugnam, in qua Maxentius interiit, proxime praegressa, conjungit; Eusebius vero iis, quae lib. de Vita Constantini cit. capp. 28, 29 et 37 scribit, non obscure indicat, tunc factam, cum Constantinus adhuc in Galliis esset, necdumque Alpes in Maxentium arma moturus, trajecisset, ac proin aliquanto temporis spatio ante dictam noctem. Pugnant ergo Eusebius et Lactantius in adjunctis, et tamen, duas horum scriptorum narrationes circa diversas Constantino oblatas visiones versari, certum non est.

252. Juliani Apostatae in bello interitum referunt scriptores aequales aut subaequales diversi; sed quot hunc eventum adjunctis sese inter pugnantibus exornant! [Col. 0148D] Ad haec, ut etiam ex ipso, quod hic tractamus, argumento exemplum adducam, horrendum doctoris damnati prodigium publice coram ingenti hominum multitudine contigisse, scriptores § XI et seq. recensiti, affirmant; privatos autem id intra domus defuncti parietes evenisse, Codicis Metensis auctor infra laudandus tradit; at quis propterea prodigium, quod hic narrat, a prodigio, quod illi referunt, dixerit esse diversum? Etsi itaque, tres a doctore Parisiensi vociferationes, quarum prima hic se accusatum, secunda judicatum ac tertia damnatum declararit, tribus diebus diversis fuisse emissas, scriptores proxime laudati etiam memorent, clericumque suum seu doctorem simul et semel ac proin uno eodemque die se judicatum, condemnatum atque in [Col. 0149A] «manus impiorum traditum,» Caesarius, ut Launoius vult, tradere videatur, prodigium tamen, quod hic narrat, a prodigio, quod illi recensent, diversum non certo est. Neque tamen cum illo certo etiam est unum atque idem. Columbius in sua de Carthusianorum initiis Dissertatione num. 64 sic scribit: «Istud . . . (a Caesario scilicet relatum) prodigium nonnulli faciunt idem Parisiensi, de quo nunc agimus; alii vero negant: ego neque idem illi, neque ab eo diversum asserere nunc velim. Certe non additur a Caesario compulisse Brunonem et socios ad eremum; id autem unum illud est, quod fecit, ut de Parisiensi nunc agerem. Malim asserere et omnino istius loci res est, adversarium (Launoium nempe) non debuisse scribere sequentia in sua de [Col. 0149B] vera causa secessus S. Brunonis in eremum Dissertatione pag. 145: Cesarius Cisterciensis narrat duo, quae Carthusianorum initium tale, quale nunc excutimus, fingendi causam otiosis hominibus praebuerunt.» Cum enim duorum alterum sit illud ipsum, quod modo retuli, hominis in regno Francorum redivivi, seque Dei judicio damnatum exclamantis, non video, cur otiosi homines ad Parisiense fingendum debuerint adjungere canonici Parisiensis, qui post paucos a morte dies se sine corpore videndum homini valde familiari praebuit.

253. «Scilicet canonicus hic nihil habuit commune seu cum redivivo Parisiensi, de quo nunc sermo est, seu cum alio, qui, cum parabatur conditorio, redditus [Col. 0149C] fuit vitae in regno Francorum.» Ita ille: et merito quidem prodigium, quod a Caesario narratur, cum prodigio Parisiensi, quod a quinque primorum Carthusiae Priorum Chronici auctore ac deinde ab Antonino memoriae proditum fuit, unum idemque non certo esse, contendit. Ast an recte simul contra Launoium adjungit, postremum hoc prodigium e prodigio, quod a Caesario refertur, alteroque Parisiensis canonici, qui amico post mortem apparens, damnatum sese nuntiaverit, ab otiosis hominibus conflatum non esse aut confictum? Ita vel idcirco autumo, quod ad illud fingendum, si fortassis reipsa pro fabula seu figmento sit habendum, solum prodigium, a Caesario relatum, suffecisse queat, concurrisseque etiam alterum illud Parisiensis canonici, [Col. 0149D] nulla ratio suadeat, imo potius contrarium suadeat dissimilitudo quam maxima hoc inter et Parisiense, quo Bruno in eremum pulsus fuerit, prodigium intercedens, quae tanta est, ut nihil fere ambo illa prodigia habeant commune, quemadmodum consideranti patebit. Porro etsi, ut jam dixi, verbisque etiam mox recitatis Columbius innuit, Parisiense, quo sanctus in eremum pulsus fuerit, prodigium cum prodigio, quod Caesarius refert, unum atque idem non certo sit, unum tamen ab altero distinctum non esse, verosimile idcirco apparet, quod utriusque eadem sit substantia, hominem scilicet, qui vita functus erat jamque in feretro positus, damnationem suam tantisper redivivum astantibus denuntiasse. Nec obstat utriusque prodigii adjuncta [Col. 0150A] invicem discrepare, cum haec a substantia, quae tam uni quam alteri e duobus hisce prodigiis secundum jam dicta est communis, distinguenda sint, uti infra ostendam. Atque hinc jam fit ut ex prodigio, quod Caesarius narrat, aliud illud, quo Sanctus noster in eremum secesserit, utcunque confirmetur.

254. At vero ipsammet Caesarii narrationem in dubium revocat Launoius, nec sane immerito. Quidquid enim contra afferat verbis supra recitatis Carthusianus noster anonymus, Caesariusque a sinceritate, qua in scribendo usus est, commendari mereatur, peritiores tamen modo critici omnes consentiunt, credulum nimis eum fuisse, utpote qui in suis duodecim Dialogis non satis accurato criterio veras historias a falsis secreverit, et interdum nugas [Col. 0150B] et fabulas, quas undecunque corrasit, sine ullo prorsus delectu inseruerit. Stiltingus noster tom. I Septembris in Vita B. Margaretae Lovaniensis virginis et martyris pag. 590, num. 44, opportune ad institutum praesens sic scribit: «Quod spectat ad fidem hisce Actis (B. Margaretae scilicet a synchrono Caesario lib. VI Dialogorum cap. 34 conscriptis) adhibendam, non eadem forsan omnium erit sententia, nisi diligens fiat distinctio inter varia ab eodem auctore narrata. Quippe fuit Caesarius vir pius et doctus quidem, sed pro tempore, quo vivebat, simplex et credulus; atque ex eo fit ut Dialogi ipsius non careant narratiunculis quibusdam, quae pro fabulis leguntur hoc tempore; verum non recte judicabimus, si idem [Col. 0150C] plane de omnibus feramus judicium, quia multa narravit, quae a verisimilitudine non sunt aliena, quaeque exacte nosse potuit, quod iis et loco et tempore esset vicinus. Itaque cum suspicio mendacii non cadat in Caesarium, virum utique pium et sincerum, cumque in rebus tam vicinis, quam eidem erant spectantia ad Margaretam, nullum fere sit errandi periculum, fidem in hisce negare non possumus Caesario, ejusque auctoritas omnibus aliis, qui serius scripserunt, hic videtur praeferenda. Qua de causa elogium beatae nostrae, quod ipse concinnavit, primo loco edam, uti posteriorum narrationibus praeferendam.»

255. Caesarius itaque etiam secundum Stiltingum, qui tamen, uti ex ipsis ejus verbis satis liquet, crisi [Col. 0150D] minus severa, licet sane aequissima, in scriptorem hunc utitur, fidem indubitatam prodigio, quod verbis num. 241 huc transcriptis narrat, conciliare non potest, cum id, si reipsa unquam locum habuit, et diu ante Caesarii aetatem, et in Gallia, monasterio Eisterbacensi minus vicina, factum esse debeat; hicque scriptor (vide Stiltingi verba proxime recitata) fidem indubitatam in iis, quibus et tempore et loco vicinus haud fuit, non mereatur. Recte itaque illud a Launoio in dubium revocatur ob infirmam, cui innititur, Caesarii auctoritatem. Attamen, cum unum atque idem, ut jam docui, verosimiliter sit cum Parisiensi, quo Bruno in eremum pulsus fuerit, prodigio, hocque ab anonymo, qui saeculo tertio decimo floruit, primorum quinque Carthusiae Priorum [Col. 0151A] Chronici auctore litteris sit mandatum, falsitatis equidem, utpote in duobus sic saltem saeculi XIII scriptoribus fundatum, minus suspectum videtur habendum, nisi forte quis velit, aut a proxime laudato Carthusiae Priorum Chronici auctore, aut ab altero, e quo hic sua hauserit, e relato per Caesarium, quod nunquam acciderit, prodigio Parisiense illud aliud, quo Bruno in eremum actus fuerit, acceptum fuisse, adjunctisque pro arbitrio confictis auctum. Atque hoc quidem ut aestimaret, propensus etiam fuisse Mabillonius videtur.

256. Etenim in Annalibus Benedictinis lib. LXVI, num. 64 sic scribit: «Aliam istius secessus (S. Brunonis in eremum) causam post annos minimum ducentos quidam attulere auctores, nimirum Brunonem, [Col. 0151B] dum Parisiis in scholis versaretur, prodigio redivivi canonici, qui se damnatum vociferatus sit, perterritum in eremum secessisse, et adjunctis sibi sociis Carthusiensium Ordinem instituisse. Quae narratio, variis subinde aucta circumstantiis, sancto Antonino, ipsique Gersoni, solidae doctrinae ac pietatis viro, probata, non mirum si bona fide a totius sacri ordinis alumnis admissa est et asserta sit, cui Caesarius Eisterbacensis videtur praelusisse.» Ita ille: an autem Caesarius Parisiensi, quo sanctus fuerit conversus, prodigio reipsa praeluserit, hujusve fingendi occasionem otiosis ingeniis dederit, cuique ex infra dicendis dispiciendum relinquo. Ut interim e Caesario haustum hoc esse, vehementius quis suspicetur, [Col. 0151C] moveri potest ex eo, quod scriptor hic saeculi tertii decimi initio indubie floruerit, anonymus autem primorum quinque Carthusiae Priorum Chronici auctor ante annum circiter 1250 suam hanc elucubrationem, in qua Parisiense prodigium refert, verosimilius non elaborarit, uti ex iis, quae § 1 disserui, satis liquet. Quod si porro certum foret, prodigium, quod refert Caesarius, evenisse, idque a prodigio Parisiensi, quo Bruno in eremum pulsus fertur, non esse diversum, Carthusianorum sane, hinc causam conversionis sancti patriarchae sui repetentium, sat verosimilis appareret opinio, etsi interim Caesarius, Brunonem prodigio, quod narrat, in eremum actum fuisse, non edicat. Atque hinc est, cur potissimum, non an causa conversionis sancti [Col. 0151D] fuerit, sed an veritati consonet Parisiense prodigium, inquirendum sit; qua de re quae tandem mea sit opinio, tunc edicam, cum post jam relatos scriptores antiquos, qui testimoniis suis prodigio suffragantur, recensuero etiam scriptores antiquos, qui silentio suo eidem videntur officere.

257. In rebus historicis argumento negativo vim non modicam frequenter inesse, peritiores omnes critici modo admittunt. Unum hic omnium loco attulisse sufficiat Muratorium. Hic Anecdotorum tom. II, cap. 21, sic scribit: «Sed jam quosdam mihi reponentes [Col. 0152A] audire videor, hanc argumentandi rationem enervatam plumbeamque esse, quippe argumento, ut logici appellant, negativo nil potest probari. Ita fortasse respondeant, qui ecclesiasticam eruditionem neque a limine salutarunt, totumque cerebrum tricis scholasticis devovere. Nam quantum roboris argumento negativo insit, tum luculentus hac de re tractatus prodit, tum universa eruditorum respublica quotidie experitur. Et quo pacto, amabo, commenta, fabulaeque explodi atque exsibilari possent, quae in posteriorum temporum historias irrepsere, nisi antiquiorum silentium pluris, quam imperita audaxque recentiorum loquacitas penderetur? Affirmant hi ad arbitrium suum, gestaque a temporibus suis remotissima somniant; illi vero ne volam quidem, vestigiumque [Col. 0152B] earum rerum reliquere, relicturi sane, si earum notitiam habuissent. Et nos affirmantium potius imperitia, quam tacentium doctrina duci sinemus?» Haec generatim Muratorius de argumenti negativi vi, quae quanta subinde sit, uti etiam qui et quando locum habere queat, pronum erit ex jam nunc dicendis eruere.

258. Cum plura, eaque etiam notatu dignissima, quae litteris consignata non reperiantur, nec forte etiam fuerint, saeculis praeteritis gesta esse, apud omnes prope in confesso sit, nec merito negari posse videatur, non continuo est consequens, ut res, quae a solis scriptoribus recentioribus memorantur, indubie falsae sint; certo tamen tunc vel probabiliter [Col. 0152C] duntaxat falsae erunt, prout vel, quod raro sane fiet, constiterit, vel probabile aut verosimile duntaxat fuerit, scriptores antiquos aut unum saltem ex his alterumve, a quibus silentio premuntur, esse hujusmodi, ut eas, si fuissent, scituri, scitasque commemoraturi fuissent. Papebrochius noster ab hisce non multum abludit, in Propylaeo mensis Maii rectissime, ut mihi equidem apparet, ad praesens institutum sic scribens: «Quamvis in rigore dialectico non sequatur: Non est scriptum vel dictum; ergo non est factum; nec enim minus fuisset a Christo suscitatus Lazarus, licet hoc Joannes et alii tres evangelistae tacuissent, tacuissent etiam apostolorum discipuli, et his aetate proximi omnes; recte tamen sequitur: Hoc vel illud caret congruae [Col. 0152D] antiquitatis, et auctoritatis testimonio; ergo, factum esse, non est prudenter credibile, sicuti non esset credibilis resuscitatio Lazari in universali omnium silentio, qui rei gestae vel interfuissent ipsi, vel ex praesentibus accepissent, etc. Tanto autem fit certior et evidentior ex argumento negativo demonstratio, quanto notitia facti, de cujus credibilitate controvertitur, ad plures pertingere, et a pluribus scripto consignari debuisset propter insignem sui claritatem.» Haec Papebrochius, docens scilicet, argumento negativo, ut ut facta, contra quae militat, a vero esse aliena, invicte non probet, eam tamen vim inesse, qua fiat, ut haec inde vel magis vel minus ad rerum incredibilium classem accedant.

259. Dispiciamus modo, an et quid secundum [Col. 0153A] jam dicta e scriptorum antiquorum silentio, seu ex argumentis negativis, e silentio hoc formatis, possit confici contra Parisiense, quo Bruno in eremum pulsus fuerit, doctoris tantisper redivivi seque damnatum, publice coram infinita propemodum populi multitudine tunc vociferati prodigium. Launoius in sua de vera causa secessus S. Brunonis in eremum Dissertatione in medium adducit auctores viginti novem antiquos, quos, cum prodigii Parisiensis non meminerint, commentitium id esse suo silentio testari contendit. Horum alii sancto aequales aut subaequales fuerunt, alii uno alterove circiter saeculo post eum floruerunt, omniumque ultimus Joannes de Sancto Victore anno 1322 scribendi finem fecit. Verum nulla ratione, cur nonnulli ex his prodigium [Col. 0153B] illud siluerint, mirum accidit, vimque proinde aut nullam, aut sane admodum exiguam formatum ex eorum silentio negativum argumentum obtinet. Quare nominatim auctorum illorum, non omnium, sed praecipuorum duntaxat ac maxime eorum, qui prodigium, si fuisset, commemoraturi verosimiliter fuissent, quosque proinde id non fecisse, mirum potest non immerito videri, silentium lubet discutere, ac quid quaeque ex hoc adducta a Launoio argumenta negativa valeant, ponderare. Initium duco a silentio ipsiusmet S. Brunonis, cui § praesenti duos adhuc alios, videlicet Guigonem, quintum Carthusiae priorem, et Guibertum de Novigento, prodigium pariter silentes, adjungam. Sanctus [Col. 0153C] itaque in epistola, supra jam pluries laudata infraque hic integra recitanda, quam ad Radulphum Viridem, quo hunc ad emissum monachici habitus suscipiendi votum implendum excitaret, conscripsit, nullam plane de horrendo doctoris damnati spectaculo, quo viso, votum ipse impleverit atque in eremum sese receperit, mentionem facit, ubi tamen hoc ad commovendum Radulphi ad voti exsolutionem animum peropportunum fuisset.

260. Hinc Launoius in sua proxime iterum laudata de vera causa secessus S. Brunonis in eremum Dissertatione cap. 1 ita arguit: «Radulphus indiguit acrioribus stimulis, quibus ad sui . . . (quod cum Brunone de monachico habitu suscipiendo in collatione [Col. 0153D] supra memorata emiserat) voti exsolutionem concitaretur. Unde fit ut Bruno hac in epistola, sicut votum reddenti gloriam, ita non reddenti aeternam poenam Radulpho proponat; ubi certe locus fuit illi spectaculo horribili, si quod Parisiis actum Brunonem ad implendum votum antea impulisset. Quid enim erat ad configendam Radulphi cunctationem paratius, quam ei et opportune et importune inculcare id spectaculi genus, quo ipsa Brunonis cunctatio, si Epistolae didascalicae (a Saussaeio scilicet ad Bertholdum Nihusium scriptae, annoque, ut supra docui, 1645 typis Coloniensibus excusae) credimus, devicta est? Neque hoc telum, quo se impetitum iri praevidit auctor didascalicus, satis idonec declinat, imo transadigendum pectus objicit, [Col. 0154A] ubi religionem voti, quo Bruno et Radulphus tenebantur, cum illi horribili spectaculo, quod Brunonem in eremum egisse docet, componens horribile spectaculum pro fortiori incitamento ducit. Hoc autem fortiori incitamento si opus fuit Brunoni, cur non, quaeso, Radulpho, qui exsolutionem voti sic distulit, ut nunquam, quod sciam, impleverit? At sapientem virum in epistola, ubi machinas omnes adhibet ad movendum Radulphum, praeteriisse, vel non saepius exaggerasse quaesitum supplicium e spectaculo, quod in promptu positum erat, si tamen unquam positum fuit, id vero justam in Brunone, ut opinor, admirationem haberet. Cum igitur inter momenta rationum, quibus Bruno Radulphum permovet ad reddendum votum, omisit horribile spectaculum, [Col. 0154B] quo scriptor didascalicus (Saussaeius nempe, ita hic a didascalica sua Epistola mox memorata appellatus) se a puero imbutum profitetur, id omisit, quod dicere non potuit. Dicere autem non potuit quod sibi non accidit, quodque longo post se tempore invectum nonnulli Carthusianorum originem fecerunt.»

261. Hactenus Launoius; audi modo, quid ad hoc ejus contra prodigiosam doctoris Parisiensis anastasim argumentum respondeat Cartusianus anonymus, Annalium Ordinis sui libri quarti hactenus non vulgati auctor. «Quorsum . . (inquit lucubrationis suae num. 90) hujus mentio spectaculi, quod Radulphum non spectabat, quippe qui votum suum diu [Col. 0154C] forsan ante emiserat? Cumque illud ex Chronicis Ordinis (Carthusiensis nimirum) dicatur Parisiis accidisse anno 1082, quo quidem tempore clerici Remenses, a Manasse olim expulsi, ad ecclesiam suam jam redierant, fieri potest, quod vel illud, si in aula inter amicos res acta fuit, ut ex iisdem Chronicis colligendum est, ignoraverit Radulphus, vel saltem ei non interfuerit. Sed etsi concederemus eum tunc fuisse praesentem, non inde sequeretur Brunonem amico debuisse potius prodigii, quam voti emissi memoriam refricare. Paratius enim erat ad configendam Radulphi cunctationem ei opportune et importune inculcare votum, quo tenebatur astrictus, ad quod exsolvendum sub poena peccati mortalis obligabatur, ex cujus defectu damnationem [Col. 0154D] erat incursurus aeternam, quam alias non erat incursurus, etsi non audiret, nec obaudiret, praedictum spectaculum. Quam ob rem nihil frequentius ei sanctus Bruno ingerit in sua Epistola, quam obligationem votum exsolvendi, et poenas, quas Deus promissa sibi non facientibus minatur.» Ita ille, proposito a Launoio argumento nihil omnino contra doctoris damnati historiam evinci, idcirco potissimum contendens, quod sanctus in sua ad Radulphum Epistola voti potius, seu obligationis, huic annexae, quam feralis damnati historiae, utpote quae minus, quam illa, ad voti exsolutionem a Radulpho extorquendam esset apta, meminisse debuerit.

262. Verum, etsi id ita sit, certum equidem est [Col. 0155A] luctuosi illius spectaculi commemorationem futuram fuisse ad commovendum Radulphi animum peropportunam maximeque accommodatam. Quare cum Brunonem, virum prudentem, in epistola, in qua, quo ad voti exsolutionem Radulphum inflectat, machinas omnes adhibet, horrendi ejusdem spectaculi, si publice id, absente licet Radulpho, accidisset, mentionem facturum fuisse, sat verosimile appareat, hancque nihilominus ille in tota ad Radulphum epistola, quam longa est, omittat, sane istud, quod nullis etiam aliis scriptorum, vel synchronorum vel coaevorum testimoniis nititur, falsitatis vel idcirco utcunque suspectum, aut certe difficilius creditu efficitur, etsi interim propterea certo falsum non sit. Ad secundum praesenti hoc § discutiendum argumentum [Col. 0155B] negativum, quod Launoius Dissertatione hujusque cap. proxime citt. a Guigonis, quinti Carthusiae prioris, silentio repetit, jam progredior. Launoius itaque e S. Hugonis, episcopi Gratianopolitani, Vita, per Guigonem, quintum Carthusiae Priorem, descripta, sequentia haec verba describit: «In his (S. Hugo, Gratianopolitanus episcopus) agebat, et ecce, tribus necdum in episcopatu post monasterii reditum completis annis, adest magister Bruno, vir religione scientiaque famosus, honestatis et gravitatis ac totius maturitatis quasi quoddam simulacrum. Habebat autem socios magistrum Lauduinum, qui post eum Carthusiae Prior exstitit, duos Stephanos Burgensem et Diensem. Hi sancti [Col. 0155C] Rufi canonici fuerant, sed desiderio vitae solitariae ei, abbate favente, sese conjunxerant Hugonem etiam, quem cognominabant Capellanum, ex eo quod solus ex eis sacerdotis fungeretur officio, duos laicos, quos appellamus conversos, Andream et Guarinum.

263. «Quaerebant autem locum eremiticae vitae congruum, necdum repererant. Hac ergo spe et suavi sanctae conversationis ejus odore trahente, ad virum sanctum venerunt, quos ille non solum gratanter, sed et reverenter suscepit, tractavit et voti compotes fecit. Ipso namque consulente, juvante, comitante, Carthusiae solitudinem intraverunt atque extruxerunt. Viderat autem circa id tempus per somnium in eadem solitudine Deum suae dignationi habitaculum construentem, stellas etiam septem, [Col. 0155D] ducatum illi praestantes itineris. Erant vero et hi septem;» ac deinde, quod in hisce Guigonis verbis nulla omnino de prodigio Parisiensi mentio occurrat, falsum id esse innuens, ita concludit: «Hic auctor (Guigo nempe) Carthusianae religionis incunabula describit, et minuta quaeque diligentissime persequitur, nec tamen verbo attingit illa duo,» nempe Parisiense, quo sese damnatum doctor redivivus e feretro vociferatus sit, prodigium, secutumque hinc S. Brunonis in eremum seccessum. Ita Launoius. En modo, quid ad illa anonymus Carthusianus Annalium ordinis sui libri quarti hactenus non vulgati auctor respondeat. «Ad haec (a Launoio scilicet e Guigone proposita,) reponimus,» inquit Operis sui num. 92, «Guigonis unicum scopum fuisse, sancti [Col. 0156A] Hugonis, non sancti Brunonis Vitam conscribere; quod nec etiam fecit, nisi a summo Pontifice prius adactus. Quam ob rem ex incidenti tantum aliqua de sancto Brunone habuit, quantum ea sanctum Hugonem tangebant; nec plura de Ordine Carthusiensium narrare voluit, hac detentus ratione, de qua sic scripsit Petrus Cluniacensis: Multa quidem in illo sacro Ordine Carthusiensium miracula contigisse, a pluribus accepi, sed ipsi humilitatis virtute, qua semper servi Dei miranda opera sua, quanto possunt nisu, occultant, vix aliquid ex his prodere voluerunt.»

264. «Sed nunc videamus, si Guigo incunabula Carthusiensis religionis ita descripserit, et minuta quaeque ita diligenter prosecutus fuerit, ut silentium [Col. 0156B] ejus de spectaculo sit argumentum falsitatis illius. Narrat quidem paucissimis verbis Brunonem cum sex sociis, quorum recenset nomina, Hugonis sanctitatis fama attractum, ad eum venisse, ut locum, eremiticae vitae congruum, ab eo obtineret; ipsoque consulente, juvante et comitante, Carthusiae solitudinem intrasse, atque exstruxisse. Quomodo vero haec fuerunt transacta, non narrat. Neque etiam meminit unde venerit sanctus Bruno, an Remis, ubi canonicus erat, aut Parisiis, ubi ultimo vel docuerat, vel saltem consilium relinquendi saeculum susceperat. Silet de ejus dignitatibus in ecclesia Remensi, de laboribus, quos pro defensione libertatis et jurium Ecclesiae in diversis conciliis sustinuerat, [Col. 0156C] unde et gloriosos titulos meruerat Columnae totius metropolis, et sinceri catholicae fidei defensoris.» Silet de collatione illa inter sanctum Brunonem, Radulphum et Fulcium, de voto recipiendi monachicum habitum, de persecutionibus Manassae, ita ut nihil omnino habeat de causa et occasione conversionis illius quaecunque fuerint. Silet denique de cunctis rebus ab eo gestis ab exitu ex urbe Remensi usque ad secessum in Carthusiam. Quae quidem omnia et alia multa hujusmodi, in quibus enumerandis non est diutius immorandum, vera erant minuta, licet maxima et ad incunabula Ordinis rite describenda plane necessaria; quae nihilominus praetermisit Guigo, sicut et spectaculum Parisiense, quia nihil [Col. 0156D] faciebant ad Vitam sancti Hugonis, quam solummodo scribendam susceperat. Si igitur ex Guigonis silentio caetera vacillant, quae de Brunonis historia referri poterant, solum id tenendum erit, quod Guigo scripsit; quod dicere vel cogitare plus quam ridiculum censendum est.»

265. Hactenus Carthusianus anonymus laudatus, merito sane contendens, contra doctoris Parisiensis anastasim, pulsumque ex hac in solitudinem Brunonem nihil omnino posse concludi ex silentio Guigonis. Praeterquam enim quod multa alia, ad S. Brunonem pertinentia, subticuerit, nec Vitam hujus ex instituto descripserit, nullo ex capite verosimile apparet, futurum fuisse, ut prodigium illud, ut ut factum certo scivisset, in cit. S. Hugonis Vita, ad [Col. 0157A] quam id nullatenus spectabat, litteris consignaret. Sed quid modo de Guiberti, Novigentini in pago Laudunensi abbatis, quod praesenti § adhuc examinandum, silentio dicendum? Launoius Dissertatione, hujusque cap. supra citt. ita scribit: «Guibertus abbas de Novigento Tractatum de vita sua composuit, in quo pressius adhuc Carthusianorum originem et institutum exponit, et omnem quorumdam recentiorum fabulis aditum intercludit,» magnaque deinde ex parte capite 11 libri I Guiberti de Vita sua transcripto, subjungit: «Secundum hunc auctorem (Guibertum videlicet) locus nullus relinquitur prodigiosae doctoris anastasi, quae Brunonem in eremum Carthusiae impulerit. Nam, quae id fecerit, aliam omnino causam tradit his verbis: Qui conversionis [Col. 0157B] initia ex subjecta nactus occasione dignoscitur: Manasses quidam post Gervasii famosissimi archiepiscopi decessum praedictae urbis (Remensis) regimini simoniace se intrusit, vir quidem nobilis, sed nihil prorsus serenitatis, quae prima ingenuitatem decet, habens.» Et post alia: «Hujus ergo mores prorsus improbos et stupidissimos habitus cum omnis honestus horreret, Bruno, tunc in ecclesiis Galliae opinatissimus, cum aliis quibusdam Remensium clericorum nobilibus infamis illius odio excessit ab urbe.» Scilicet ubi consilium excedendi cepit, habita cum Radulpho collatione, cujus in epistola ad eumdem Bruno mentionem facit.

266. «Sed quaeso te, in hac bene longa narratione [Col. 0157C] Guiberti, quo in loco verbum unum de Lutetia, quae florentem omni litterarum genere academiam tunc habuerit? De doctore redivivo, qui damnatum se tribus vicibus inter solemnes exsequias dixerit? De solemnibus tandem exsequiis, quas ordo ecclesiae universus cohonestarit?» Ita Launoius. Ast veram secessus S. Brunonis in eremum causam a Guiberto, uti verbis recitatis is scriptor vult, non assignari, satis superque, quantum opinor, quae § 9 in medium adduxi, evincunt. Quod vero ad ejusdem Guiberti de doctoris anastasi silentium pertinet, Columbius ad hoc in sua de Carthusianorum initiis Dissertatione num. 35 et seq. Launoio respondet hunc in modum: «Guibertus recitat Brunonem initia conversionis [Col. 0157D] ex subjecta nactum occasione,» et ipse (Launoius) advertit eum tacuisse redivivum hominem, qui Parisiis ex feretro se horrenda voce exclamavit damnatum; et conversionem ex superius recitata occasione, per pios cum Radulpho Viridi et Fulcio Monoculo sermones conceptam, votoque firmatam meditanti, grande fuit et omni oratione potentius incitamentum ad vitam longe asperius agendam in Carthusia, quam cogitaverat jam voveratque. Placet exclamanti exclamationem reponere. Quaeso te, in hac bene longa narratione Guiberti quo loco verbum unum de hortulo adjacente domui Adae, de disputatione Brunonis cum Radulpho et Fulcio, de Romano itinere Fulcii, quod fecit, ut [Col. 0158A] Bruno et Radulphus statim ab emisso voto non receperint habitum monachicum.

267. «Tu vero cur haec igitur a Guiberto tacita non rejicis, qui asseris illa (de doctoris anastasi nempe, pulsoque hinc in eremum Brunone) non habere veritatem, quoniam tacentur a Guiberto? Sed Guibertus, ut docui, occasionem, ex qua Bruno nactus est conversionis initia, dicendam sibi proposuit, non illas conversionis causas: quae igitur ab illo dici non debuerunt, et a nobis in ipsius oratione postulari non debent. Duae fuerunt hae, disputatio in hortulo, adjacente domui Adae extra Remos loco ignoto, De falsis oblectationibus et perituris mundi hujus divitiis, nec non de perennis gloriae gaudiis,» cum Radulpho et Fulcio; horribiles Parisiis [Col. 0158B] ac funestae hominis redivivi voces e feretro, se accusatum, judicatum, damnatum exclamantis. Prima illa fecit, ut Bruno voverit cum Radulpho et Fulcio conversionem et habitum monachicum: secunda ista eum, de conversione voto firmata cogitantem, compulit in Carthusiam cum Lauduino et quinque aliis sociis, omni sermone disputationeque potentius. Ut ergo primam, quae Radulphum spectabat, sine secunda quae ad illum non pertinebat, posuit Bruno in sua ad ipsum epistola, ita Guibertus utramque tacuit, quia de causis conversionis Brunonis dicere non proposuerat, sed de occasione, ad quam neutra earum pertinebat.» Isthaec Columbius: verum, cum Guibertus equidem Brunonis saeculo renutiandi [Col. 0158C] propositum, uti etiam secessum in eremum seu perfectam conversionem recenseat, eoque ipso loco, quo id facit, occasionem, qua illius initia sanctus nactus sit, exponat, fuisset verosimillime etiam, quae hac, si locum unquam habuisset, multo notatu dignior exstitisset eique etiam perspecta, conversionis causam seu doctoris anastasim commemoraturus.»

268. Nec ad rem facit, nonnulla alia, ad Brunonem spectantia, collationem scilicet cum Radulpho et Fulcio, Romanum hujus iter, secutamque hinc tum horum, tum Brunonis ad implendum habitus monachici suscipiendi votum animi remissionem, a Guiberto silentio esse praeterita; haec enim omnia, uti consideranti patebit, sunt hujusmodi, ut facile ab hoc scriptore ignorari potuerint; Parisiense autem [Col. 0158D] doctoris redivivi prodigium, si publice, ut nonnulli, quorum narrationem hic examinamus, memoriae prodidere, innumera propemodum coram hominum multitudine sit factum, ignorasse Guibertum, rei gestae synchronum, nulla ratione verosimile apparet. Quod porro pertinet ad conversionis S. Brunonis initiorum occasionem, quam solam, non autem etiam conversionis causas, commemorare, Guiberto propositum fuerit, efficere id non potest, ut quoquo modo verosimile evadat, Guibertum fuisse prodigium illud, si accidisset, silentio praeteriturum. Quis enim non in animum inducat, hunc scriptorem, dum non tantum conversionis S. Brunonis initia, verum etiam perfectam conversionem seu recessum in eremum [Col. 0159A] recensuit, voluisse seu propositum sibi habuisse, initiorum illorum occasionem seu improbos Manassis mores, minus memoratu dignos, potius commemorare, quam conversionis perfectae causam, seu illam, si locum unquam habuisset, doctoris Parisiensis anastasim, rem utique, si acciderit, omni omnium saeculorum memoria longe dignissimam? Anonymus Annalium Carthusiensium libri quarti hactenus non vulgati auctor, ut a Launoio contra feralem doctoris damnati historiam adductum e Guiberti silentio argumentum enervet, aliam viam init.

269. Etenim et ipsummet Guibertum rerum ad S. Brunonem Carthusianosque spectantium imperitiae arguit, et Vitae Guibertinae libri primi caput 11, quo doctoris damnati historia commemoranda fuisset, et [Col. 0159B] tamen silentio praeteritur, insigniter esse interpolatum aut etiam, alium, quam Guibertum, habere auctorem, contendit. Argumenta praecipua, seu magis valida, quibus hanc opinionem suam probare, aut nititur, aut etiam reipsa probatam dare, videri potest, ipsismet iterum illius verbis huc transcribo. Primo itaque lucubrationis suae num. 94, nonnullis, quae hic praetereo, praemissis, sic habet: «Describit (Guibertus nempe loco cit.) majorem Carthusiam eo modo, quo erat post mortem Guigonis nostri, qui obiit anno 1136 Claustrum quidem, inquit, satis idoneum pro coenobiali consuetudine habentes, sed non claustraliter, ut caeteri cohabitantes. Habent quippe singuli cellulas per gyrum claustri proprias,» etc. Quibus verbis exprimit novum Carthusiae [Col. 0159C] monasterium, ab anno 1132 extructum post nive oppressos (adi Labbeum tom. I Bibliothecae novae mss. pag. 640) in priori loco monachos. Nam eo tempore, quo Guibertus creditur scripsisse, nempe ante vel circa annum 1124 cellulae per gyrum claustri non erant dispositae, sed ab ipso claustro penitus separatae, ut probabimus in Annalibus ad annum 1134. Dum vero subdit: «Aquam autem tam haustui, quam residuo usui ex ductu fontis, qui omnium obambit cellulas, et singulorum per certa foramina aediculis influit, habent,» his innuit tempora sancti Antelmi, septimi Carthusiae Prioris, qui, ut ait Vitae illius auctor, «Aquae-ductus multo, sed infatigabili labore fabricans, longis meatibus [Col. 0159D] ad cellas, coquinam caeterasque officinas aquarum tantam direxit abundantiam,» etc. Quod quidem opus primum Guigo aggressus fuerat, sed morte praeventus illud per cellas deducere non potuerat.

270. «Scribit (Guibertus nimirum loco supra cit.) Carthusienses nusquam pene loqui, nam si quid peti necesse est, siguo exigitur.» Sed videamus ex Guigonis nostri consuetudinibus, an Guibertus recte mores nostros calluerit. Sic igitur loquitur Guigo: «Soli degentes signa coenobiorum aut nulla, aut pauca novimus, sufficere putantes linguam solam, non etiam caeteros artus reatibus implicare loquendi; et ideo si tanta necessitas urget, uno vel duobus, aut certe paucissimis verbis, quod res postulat, maluimus indicari.» Non igitur signis, [Col. 0160A] ut vult Guibertus, sed lingua, quae nobis necessaria sunt, exigimus. «Sunt autem, inquit Guibertus, infra montem illum (Carthusiae) habitacula laicos, vicenarium numerum excedentes, fidelissimos retinentia.» At idem Guigo sic sanxit: «Laïcorum autem numerus, quos Conversos vocamus, sedecim statutus est.» Hinc suspicamur, vel Guibertum non obiisse anno 1124, et vixisse usque ad tempora Basilii Prioris Carthusiae, id est, post annum 1150, vel capitulum illud (XI nempe lib. I supra cit.) Operi Guiberti a quodam alio fuisse insertum. Nam circa tempora Basilii numerus conversorum et mercenariorum coepit augeri, ut patet ex chartis capitulorum generalium, et confirmatur a Petro Cluniacensi, qui in capite 28 lib. II de [Col. 0160B] Miraculis, quem circa annum 1150 edidit, ut suo loco dicemus, scribit numerum conversorum tunc fuisse octodecim. Asserit Guibertus Carthusienses «tanto coeptae contemplationis fervore ferri, ut nulla temporis longitudine a sua institutione desistant, nec aliqua arduae illius conversationis diuturnitate tepescant.» Ex his certe verbis colligimus magnam «temporis longitudinem» seu «diuturnitatem conversationis» ab institutione Ordinis effluxisse usque ad tempus, quo haec scribebantur, ita ut esset admirationi, quae profecto non fuisset, si ultra aetatem Guiberti, qui fuit S. Brunonis coaevus, non extenderetur. Nec propterea adeo fuissent laudandi Carthusienses.

271. «Pergit Guibertus suam circa sanctum Brunonem [Col. 0160C] imperitiam prodere, dicens: Inde etiam (de Carthusia) qua nescio occasione, mirabilis iste Bruno recedens, postquam his, quae praelibavimus, rudimenta multa dictorum et factorum inculcatione praestiterat, ad Apulos, nescio, Calabrosne concessit, et ibidem huic quiddam simile vivendi genus instituit.» Sanctus Bruno invitus e Cartusia recessit, jubente et cogente Urbano II summo Pontifice, quem piis consiliis per aliquot annos juvit, maxime in conciliis, tunc temporis celebratis. Sed haec omnibus nota solus ignoravit Guibertus, qui fatetur se nescire qua occasione sanctus Bruno Carthusiam dimiserit. Deinde putat sanctum patriarcham recta via a Galliis se transtulisse [Col. 0160D] in Apuliam vel Calabriam, sed ad utram revera concesserit, ignorat. Sanctus Bruno, dum in aula Urbani versabatur, a clero Regiensi in archiepiscopum, annuente Pontifice, postulatus, electioni assensum praebere noluit, acceptaque ab ipso Urbano licentia, in solitudinem, quam in Calabria elegerat, secessit. Sed Guibertus, horum omnium ignorans, scribit eum, dum in eremo latitabat, suarum nihilominus virtutum fulgore proditum, a summo Pontifice, ut fieret episcopus, quaesitum et tentum, aufugisse. «Ibi, inquit Guibertus (an in Apulia vel in Calabria nescit) cum multa humilitate se ageret, et omnimoda piorum exemplorum praebitione circumquaque fulgeret, ad episcopi dignitatem ab Apostolica Sedo quaesitus et tentus fugit.» Ex his patet Guibertum [Col. 0161A] penitus ignorasse, an sanctus Bruno unquam Urbano papae adhaesisset, quod tamen apprime scire debuerat; quandoquidem et Urbani coaevus fuerat, et quasi eadem provincia genitus. Nam ipse ex urbe Bellovaco oriundus erat, postea factus abbas de Novigento in dioecesi Laudunensi, utraque civitate sub metropoli Remensi; Urbanus vero ex territorio et clero Remensi erat, ut ipsemet Guibertus scribit.

272. «Post verba, a Launoio ex Guiberto exscripta, prout ea superius retulimus, statim subjungit Guibertus in eodem capitulo: Hae, inquam, personae conversionum tunc temporis extulere primordia. His cohaesere continuo virorum feminarumque greges, omnis protinus ordo concurrit.» Et inferius: [Col. 0161B] «At feminae itidem insignes, maritorum celebrium jugalitate deserta, et a piis cordibus liberorum abstenta, collatis inibi opibus, ecclesiasticis se stipendiis contradebant.» Quid haec sibi volunt? Guibertus obiit circa annum 1124 et tamen loquitur de feminis sive monialibus Carthusiensibus, quas in Ordinem admissas tantum fuisse circa annum 1145, in Annalibus probabimus. Et de feminis quidem loquitur, quae «deserta maritorum jugalitate,» nostrum institutum amplexae fuerant, cum constet nullas unquam in partheniis nostris susceptas fuisse mulieres sive viduas, sive nuptas, sed tantum feminas seu virgines, nuptiarum omnino expertes, propter consecrationem, quae semper in usu fuit apud nostras moniales, quaeque solis virginibus [Col. 0161C] conceditur. Praeterea toto primo Ordinis nostri saeculo unum tantum parthenium Carthusiense fundatum exstitit. Pergit ibidem Guibertus: «Quid de aetatibus loquar, cum decennes et undecennes infantuli similia meditarentur et multa castigatiora gererent, quam aetatula pateretur?» Quis unquam talia audivit, vel scripsit de Ordine Carthusiensi? ad quem pueris nullus unquam patuit aditus; imo semper prohibitus juxta statutum R. P. Guigonis, sic de aetate suscipiendorum scribentis: «Pueros sive adolescentulos non recipimus, quia per eos monasteriis multa contigisse dolemus. . . sed viros, qui juxta praeceptum Domini per manum Moysi viginti ad minus annorum sacra possint ad bella procedere.»

[Col. 0161D] 273. «Sunt et multa alia his similia in eodem capitulo apud Guibertum, a nostri Ordinis institutis ita aliena, ut nobis ea legentibus subierit in animum, vel ea non esse Guiberti, vel saltem ad nos nullatenus spectare, licet Dacherius, vir alioquin sagacissimus, contrarium sentiat, in scholiis ad marginem eorumdem verborum sic scribens post Notulas de sancto Brunone: «Viri ac feminae illius vivendi genus arripiunt. Etiam decennes et undecennes infantes. Innumera constituit (nempe Bruno, qui praeter Majorem Carthusiam et monasterium in Calabria nullum aliud aedificavit) monasteria.» Et in Indice ad eumdem Guibertum: «Carthusiensis Ordinis origo pag. 465 seu 467, Carthusiae descriptio 466 seu 468. [Col. 0162A] Viri, feminae ac pueri illud vivendi genus arripiunt. Innumera constituunt monasteria, ibid. Abunde ditantur. 467,» etc. Scripsit quidem eodem loco Guibertus, hominibus sive Carthusiensibus sive aliis, de quibus locutus est, «coepisse ubique loci nova construi monasteria, et, undecunque confluentibus magnos alimentorum reditus adhiberi,» sed nobis, abditiora rerum Carthusiensium perscrutantibus, horum innumerorum monasteriorum fundationes nusquam occurrerunt; imo patebit in nostris Annalibus, ante annum 1124 vix quinque aut sex Carthusias tunc fuisse fundatas, et eas quidem pauperrimas.» Hactenus Carthusianus anonymus, merito sane, contra ac antea opinatus fuerat Dacherius, existimans, ad Carthusianos non spectare, quae [Col. 0162B] a Guiberto de ingenti feminarum puerorumque, religiosae monasticaeve vitae sese dedentium, multitudine lib. et cap. citt. traduntur.

274. Etenim haec, quae suis ibidem de S. Brunone dictis proxime subjungit, sequentia verba, «Hae. . . personae conversionum tunc temporis extulere primordia,» non ad solum S. Brunonem, sed etiam ad S. Simonem Crispeiensem Ordinis S. Benedicti e comite monachum, in Opere nostro ad 30 Septembris diem jam datum, Ebrardum, Britoliensem comitem, aliosque, ad vitam monasticam aut saltem meliorem, a Carthusiana tamen diversam, conversos, de quibus proxime ante habitum de S. Brunone sermonem egerat, referenda sunt, ac proin quae deinde subdit, «His (personis nempe, quae conversionum [Col. 0162C] tunc temporis extulere primordia) cohaesere continuo virorum feminarumque greges, omnis protinus ordo concurrit. Quid de aetatibus loquar? Cum decennes et undecennes infantuli senilia meditarentur, et multo castigatiora gererent, quam aetatula pateretur. Fiebat in illis conversionibus, etc.,» ita accipienda sunt ut significent, tunc feminas virosque, imo etiam pueros, meliori quidem castigatiorique vitae sese dedisse, non tamen omnes institutum a Brunone Ordinem, sed vel hunc vel alium, prout cujusque sexus aut conditio ferebat, esse amplexos, itaque Brunoni aliisque, de quorum conversione Guibertus egerat, cohaesisse, cuidam scilicet e diversis, quae hi vel instituerant, vel sectati fuerant, [Col. 0162D] melioris vitae generibus sese dedendo. Jam vero, cum id ita sit, non est sane cur, quae apud Guibertum lib. et cap. citt. de viris, mulieribus, puerisque memorantur, erroris falsitatisve arguantur, hincque Guiberto, veluti qui talia litteris mandare non potuerit, abjudicentur. Quod alioquin fieri deberet, cum certe aetate Guiberti, qui anno 1124, ut Mabillonius Annalium Benedict. lib. LXXIV, num. 71, et post hunc Historiae litterariae Franciae scriptores tom. X, pag. 438 docent, vita functus est, nullae omnino, quae Carthusiensis Ordinis essent, moniales exstiterint, nec ullae umquam in hunc viduae nuptiasve expertae mulieres fuerint admissae.

275. Sed quid dicendum de aliis, a Guiberto pariter memoratis, quae scriptorem, ut Carthusianus [Col. 0163A] noster anonymus putat, anno 1124 posteriorem exigunt, quaeque proinde, ni Guibertus ultra hunc annum vitam protraxerit, litteris abs illo mandata esse non possunt? Talia sunt (adi num. 269) laicorum seu conversorum numerus, tempori subsecuto duntaxat conveniens, cellularum per gyrum claustri exstructio, ac tandem ductus fontis, cellulas omnes ambientis atque in has influentis. Verum laicorum seu conversorum numerum majorem, quam esset, facere potuit Guibertus e narratione erronea sibi facta. Potuit etiam eodem ex capite in cellularum situ (de hoc tamen quid contra Guibertum num. 269 velit Carthusianus anonymus, non satis intelligo) assignando errare. Quod autem ad fontis ductum pertinet, cum a Guigone, qui ab anno 1110 Carthusiae [Col. 0163B] ad annum usque 1136 praefuit, opus illud, uti ipsemet Carthusianus noster anonymus docet, fuerit inceptum, quid si Guibertus, quod magna industria ac labore a Guigone inchoatum intellexerat, ad apicem etiam perductum sibi persuaserit? Quid si fontis, omnes Carthusiae cellulas aetate Guiberti ambientis aquisque respergentis, ductui praestantior ab Antelmo post aquae ductus fuerit substitutus? Necesse itaque non est ut haec vel ab alio, quam a Guiberto, scripta sint, vel ut hic ultra annum 1124 vitam produxerit. Id etiam dicendum de sequentibus, quibus Guibertus cit. Vitae suae libri primi cap. 11 Carthusienses celebrat, hisce verbis: «Tanto coeptae contemplationis fervore feruntur, ut nulla temporis longitudine a sua institutione desistant, nec aliqua arduae [Col. 0163C] illius conversationis diuturnitate tepescant.» Ut quid enim haec de Carthusiensibus, qui jam triginta aut etiam viginti duntaxat annis in suscepta austerissimae in Carthusia vitae norma, a Brunone anno 1084 institui primum coepta, constanter perseverassent, pronuntiare Guibertus, anno demum 1124 vita functus, nequiverit.

276. Jam vero, cum haec omnia ita habeant, laudatum Guibertinae Vitae caput 11 ipsummet Guibertum non habere auctorem, dictove hujus Operi a scriptore posteriore fuisse insertum, in medium supra ex annalista Carthusiano anonymo adducta minime evincunt, etsi interim fatendum sit, palam ex his esse, Guibertum rerum omnium ad S. Brunonem institutumque ab eo Ordinem spectantium, haud satis gnarum [Col. 0163D] fuisse. Quod dum dico, non est cur continuo putes Guibertum etiam et in aliis, quae de Brunone narrat, a veritate aberrasse, et Parisiense, quo hic in eremum pulsus sit, prodigium ignorasse, ac proin mirum nemini illius de hoc silentium debere accidere. Ea enim, quae sanctus noster in Carthusia ab omnium fere hominum conspectu semotus, ac deinde in Calabria, procul a Galliis Novigentinaque abbatia dissita, gessit, distinguenda sunt ab iis, quae Remis aliisque in locis, Novigento haud multum remotis, praestitit. Etsi enim in illis subinde errasse deprehendatur Guibertus, in hisce tamen idcirco, utpote quibus non tantum tempore, sed et loco fuerit vicinus, pariter errasse censendus non est, nisi solida, quae id probet, [Col. 0164A] ratio aliunde possit afferri. Quod vero ad Parisiense prodigium nominatim pertinet, cum publice coram innumera propemodum hominum multitudine in opinione, quam hic discutimus, nec admodum procul a Novigentina abbatia evenerit, id Guibertum ignorasse, nullo modo verosimile fieri potest ex eo, quod aliqua Sancti vel in Carthusia vel in Calabria procul a Novigento aut certe extra omnium fere hominum conspectum gesta satis explorata perspectaque haud habuerit.

277. At vero Tractatus de S. Brunone a Carthusianis hujatibus mecum communicati, auctor lucubrationis suae num. 36 ea praeterea scribit, quibus opus, a Guiberto de Vita sua scriptum atque a Dacherio editum, pro suspecto interpolatoque indicat [Col. 0164B] habendum. En ejus verba: «Cum Claudius Hemeraeus doctor Sorbonicus opus satis grande anno 1672 Brunoni d'Affringues ordinis nostri praeposito generali dicasset, inscriptum Carthusianus sive Iter ad sapientiam et ad ejusdem Operis calcem Fragmenti ex Guiberti Tractatu S. Brunonis et instituti nostri laudes complectens curasset adjungi, de hujus Fragmenti fide haec idem praepositus generalis ad Joannem de Bacca Carthusiae Paularistanae in Castella Priorem scripsit: Imprudenter fecit ille dominus Hemeraeus, qui in suo Carthusiano inseruit Fragmentum de Origine nostri Ordinis, quod est falsum et fictitium, ut monuit me Prior Parisiensis, scribens de praefato domino Hemeraeo, auctore dicti libri, qui inscribitur CARTHUSIANUS. Et revera Lucas d'Achery, [Col. 0164C] monachus Benedictinus, de Ecclesia ob editos codices bene meritus, totius tractatus apographum fatetur esse recentiori manu scriptum, mendis scatens quam pluribus, inversa verba, sententias interdum aut mutatas aut prorsus sublatas, ut nonnulla penitius inspicienti sibi fuerint vix non divinanda. Quam ob rem cum cuncta Guiberti Opera in lucem vellet emittere, omnem movit lapidem, ut praefati tractatus autographum, quod paulo ante in manus cujusdam doctoris Parisiensis devolutum fuisse audiverat, comperire posset; sed frustra.»

278. Ita ille: ast quamvis Dacherio Operis, quod Guibertus de vita sua scripsit, apographum duntaxat praeluxerit, isque librorum mss., in bibliothecis latentium, diligentissimus editor pluribus id [Col. 0164D] mendis scatere, nec autographum, diligentissima facta indagine, sese invenire potuisse in Admonitione praevia, quam editis a se Guiberti Operibus praemisit, edoceat, illud tamen Operis istius apographum non videtur ita fuisse corruptum, ut capita integra, aut etiam capitum Fragmenta notatu utcunque digna, qui Guiberti non essent, sibi haberet inserta. Fas est id colligere ex ipsis, quae hac de re in laudata Admonitione praevia occurrunt, Dacherii verbis. Ea idcirco huc transcribo. Sic habent: «Abbatis nostri (Guiberti) librorum de Vita sua apographum tantummodo invenire fas fuit, graphice quidem ac recentiori manu scriptum, sed mendis scatens quam pluribus, inversa versa, sententiae [Col. 0165A] interdum (verbi scilicet unius alteriusve, uti ex sequentibus apparet, scriptione aut erronea, aut lecta difficili) aut mutatae aut prorsus sublatae, ut nonnulla penitius inspicienti mihi fuerint vix non divinanda; caetera vero, quae me praeteriere verba, eorum loco puncta supplevi, seu margini ascripsi alia quaedam. Audiveram sane et multoties repetitum agnoveram, autographum ad nostra tempora inter ecclesiae Laudunensis vetustos codices asservatum, ac postmodum antiquae rei perito viro D. Dey doctori Parisiensi, qui pridem obiit, collatum; quas autem in manus posthac devolutum fuerit, omnem movi lapidem, quatenus comperire valerem, sed frustra.» Haec Dacherius: ast, cum verba duntaxat sententiasque eo, quo jam monui, modo mendis [Col. 0165B] laborasse, edicat, quis hinc capita integra, insigniaque Fragmenta, quae Guiberti non essent, Operi fuisse adjecta, concludat? Jam vero, cum id ita sit, supra plus semel citatus hujus locus, quo initiorum conversionis S. Brunonis occasio memoratur, pro additamento, ad Guibertum facto, haberi non potest, ac proin, quod ex servato ibidem ab hoc scriptore de doctoris Parisiensis anastasi silentio formatur, argumentum negativum vim omnem, quam supra ei attribui, conservat.

279. Quae apud Labbeum tom. I Bibliothecae novae librorum mss. pag. 638 et binis seqq. exstant, quinque primorum Carthusiae Priorum elogia summo antiquitatis [Col. 0165C] merito gaudere, ac nominatim quidem quatuor priora ante annum 1138 scripta esse, satis superque, quae § 1 in medium adduxi, evincunt. Hinc illorum auctores, aut potius, si de quatuor duutaxat primis sermo sit, auctorem non immerito antiquis, qui S. Brunonis meminerunt, scriptoribus in sua de vera causa secessus S. Brunonis in eremum Dissertatione cap. 1 Launoius accenset. Ast an pariter ibidem ex servato in quinque illis elogiis, in veteri ms. Statutorum et Consuetudinum Ordinis Carthusiensis codice inventis, de prodigiosa doctoris anastasi silentio Carthusianorum, cujus hoc vocat, Ordinem contra illam testari, non immerito arguit? Antequam, quae mea hac de re sit opinio, edicam, Launoii verba una cum Carthusiani nostri anonymi [Col. 0165D] ad haec in Annalium Ordinis sui libro quarto hactenus non vulgato responsione huc transcribo. Launoius itaque post descriptum e codice ms. mox laudato sancti nostri elogium ita disserit: «Hic mentio nulla doctoris vel canonici Parisiensis mortui, qui solemnes inter exsequias damnatum se esse responderit, aut hujusce portenti, quod beatum Brunonem in eremum Carthusiae impulerit: quae tamen duo rata esse apud antiquos omnes, Raynaudus scribere non dubitavit. Antiquis porro scriptoribus non possum non accensere eos, qui codicem illum Statutorum Parisiis, ubi nunc apud Carthusienses asservatur, vel alio in loco descripserunt, et quinque primorum Carthusiae Priorum historiam ita ediderunt, [Col. 0166A] ut, si quid in iis miraculi deprehensum est, observarint.

280. «Quam ob rem nihil est admodum cur causeris, hos auctores, de quibus loquimur, ea silentio praeteriisse; quae ad commendandam Priorum illorum conversionem et saeculi fugam conducerent. Neque vero causa mihi ulla suppetit, cur vetustiores Carthusiani praecipuum originis suae monimentum omisissent, quod recentiores ex iis nonnulli in libros et parietinas tam cupide conjiciunt et horrendum saeculisque omnibus memorandum spectaculum» appellant. Hoc certe monimentum ejusmodi non est, ut antiquos omnes Carthusianos latuerit, et solis notum esse potuerit recentioribus, qui hac in parte si recte saperent, non nisi ex antiquiorum [Col. 0166B] commentariis sapere deberent. «Quod enim, inquit Baronius, de rebus adeo antiquis sine alicujus vetustioris auctoritate profertur, contemnitur.» Ita ille: audi modo, quae reponat laudatus Carthusianus anonymus. «Lectorem benevolum, inquit Annalium suorum lib. cit. num. 102, testem appellamus, utrum quae supra de Brunone et successoribus ejus (quatuor proximis scilicet) in jejuno illo (Adi Labbeum Bibliothecae Novae loco proxime cit.) vitae eorum Breviario tam paucis verbis auctor codicis (qui ex num praeced. Launoio praeluxit) praemisit, tanti sint ponderis, ut ex iis juste et merito Launoius ducere potuerit hanc consequentiam: Antiquis inquit, scriptoribus non possum non accensere eos, qui codicem illum [Col. 0166C] Statutorum Parisiis, ubi nunc apud Carthusienses asservatur, vel alio in loco descripserunt et quinque primorum Carthusiae Priorum historiam ita ediderunt, ut, si quid in iis miraculi deprehensum est, observarint.» Ecce quantas projicit ampullas juxta poetae effatum, ut stylo tumido suas extollat auctoritates. «Non possum, inquit, eos, qui codicem illum descripserunt.» Nonne melius veriusque dixisset eum qui codicem illum descripsit, «cum vix triginta foliola contineat, nisi velit totidem fuisse scriptores, quot sunt codicis folia?»

281. Sed levia sunt haec. Audi tumidiora. «Ii, qui codicem illum descripserunt, quinque primorum Carthusiae Priorum historiam ita ediderunt, ut, si quid in eis miraculi deprehensum est, observarint.» [Col. 0166D] Sed, quaeso, quaenam sunt haec miracula, quae in tam brevi narratione, uno folio contenta, scriptores illi observarint? Nulla certe, saltem in elogiis quatuor primorum Priorum, quae superius ex omnium hujusmodi codicum antiquissimo (Adi dicta num. 4) retulimus. De Guigone enim nunc tacemus, quia ejus elogium, ut monuimus, a recenti manu superinductum fuit. Nunquid propterea nihil miraculi inter hos primos Patres, aut ab eis factum est? Pro nobis iterum respondeat Petrus Cluniacensis. «Multa, inquit, in illo sacro (Carthusiensium nimirum) Ordine miracula contigisse, a pluribus accepi.» An igitur falsa sunt, quia scriptores codicis de iis siluerunt? Sed ad sanctum Brunonem [Col. 0167A] redeamus. Scriptores sive potius scriptor hujus codicis, ut correctius modo loquamur, totam ejus vitam ab infantia illius usque ad secessum in Carthusiam his paucissimis verbis complectitur: «Bruno Teutonicus, ex urbe Colonia parentibus non obscuris natus litteris tam secularibus quam divinis valde munitus, ecclesiae Remensis canonicus et scholarum magister, relicto saeculo, eremum Carthusiae fundavit et rexit sex annis.» Ecce totam conversionem S. Brunonis, quinque verbis comprehendit, «Relicto saeculo, eremum Carthusiae fundavit,» quod de cujuslibet saeculo abrenuntiantis conversione dici potest. An tam paucis verbis historiam Brunonis ita edidit» scriptor ille, «ut, si quid in ea miraculi deprehensum est, observarit,» ut vult Launoius? [Col. 0167B] Sed, sicut tacuit de visione septem stellarum, sancto Hugoni exhibita, de sex sancti Brunonis sociis, de persecutionibus Manassae, de voto illius, et de multis aliis, praeclare ab eo gestis, ita non mirum, si et spectaculum praetermisit.

282. Denique notandum est videri scriptoris scopum hunc fuisse unicum, nempe catalogum Priorum Carthusiae contexere, et annos praelationis eorum designare. Nihil enim accuratius describere videtur, cum maxime de Brunone observet, quod «sex annis Carthusiam rexerit, et in Calabria obierit» undecimo plus minus anno post egressum Carthusiae. Quod et diligenter de aliis annotat, ita ut sub finem annos summatim repetat, qui a fundatione Carthusiae usque ad mortem Joannis Tusci effluxerant. «Colliguntur [Col. 0167C] itaque, inquit, a primo magistri Brunonis anno usque ad hujus (Joannis) ultimum anni viginti quinque (qui ante obitum ejus, qui est Nonis Octobris) circa nativitatem B. Joannis Baptistae complentur; tali quippe tempore a magistro Brunone praefata coepit eremus habitari.» Quod etiam observavit ille, qui Guigonis elogium eidem codici inseruit.» Ita habet anonymi Carthusiani ad petitum a Launoio e codicis num. 279 laudati silentio argumentum negativum responsio. Et vero, cum Codicis, id est, quatuor primorum Carthusiae Priorum Chronici auctor sancti nostri vitam ac gesta omnia ex instituto non descripserit, multaque de Brunone subticeat, quae tamen apprime, maxime si, ut apparet, Guigo is fuerit, explorata habuit, formatum ex [Col. 0167D] illius silentio argumentum vim aut prorsus nullam aut certe perexiguam hic obtinet, maxime cum ratio afferri non queat, qua utcunque verosimile evadat, scriptorem illum commissurum non fuisse, ut Parisiense prodigium, quod, si factum fuerit, haud dubie cognovit, silentio praeteriret.

283. Ad alterum modo, quod § praesenti etiam examinandum, quodque e Petri, cognomento Venerabilis, silentio formatur, argumentum negativum progrediamur. Vir hic, anno circiter 1093 natus, cum gloriosam per annos aliquot operam militiae navasset, monachis Cluniacensibus, saeculo relicto, sese adjunxit, cumque deinde abbas hisce anno 1122 fuisset praefectus, hocque munus triginta quatuor [Col. 0168A] amplius annis obiisset, anno 1156 ad Dominum migravit, sanctitate vitae juxta ac variis Operibus, quae concinnarat, post se relictis illustris. Haec inter unum est, de miraculis conscriptum atque in duos libros divisum. In horum altero, sese «ad roborandam fidem et mores instituendos miracula,» vel ipso suo «tempore, vel circa sua tempora gesta, quorum cognitio indubia datur, scribere» proposuisse, Petrus praefatur et tamen miraculi seu prodigii, quo doctor Parisiensis se damnatum, innumerae astanti populi multitudini publice denuntiarit, nuspiam in toto laudato suo Opere mentionem facit. Hinc, omnem de luctuosa hac historia narrationem in fabulis esse habendam, Launoius in sua de vera causa secessus S. Brunonis in eremum Dissertatione cap. 3 [Col. 0168B] pronuntiat. Verum an merito hic, Papyrium Massonum supergressus, tanto in pretio habuit Petri Venerabilis illa de re silentium? Cartusianus noster anonymus, qui Annalium Ordinis sui librum quartum hactenus non vulgatum concinnavit, quo, Petrum Parisiensis prodigii in toto suo de miraculis Opere meminisse non debuisse, ostendat, nonnulla primum de scopo, quem in hoc contexendo sibi praefixum habuit sanctus is Cluniacensis abbas, in medium adducit, simulque, quae et qualia in illo referat miracula, examinat, ac deinde, quae Launoium, ut magnam contra doctoris damnati anastasim Petri de hac silentio vim inesse putaret, impulere, rationes rationibus contrariis confutare conatur. Totum, quod hunc in finem instituit, ratiocinium, [Col. 0168C] cum id ad confutandum Launoium plurimum valere autumet, ob rationem, num. 185 in fine datam, integrum huc, ut ut valde longum sit, transcribo, adjecturus etiam ad calcem, quae mea sit de re isthac opinio.

284. Sic itaque Operis sui num. 105 praefatur: «Cujus (Petri Venerabilis) silentium de nostro (doctoris redivivi ac damnati) spectaculo tanti facit Launoius post Papyrium Massonum, ut inde illam narrationem in fabulis habendam esse, audacter pronuntiet. Sed antequam argumentationes ejus refellamus, praestat Petri Venerabilis Opus, de quo quaestio est, ab auctore inscriptum De miraculis,» minutatim expendere, ut ex accurato illius examine cessent lectores admirari, quod de tam stupendo [Col. 0168D] prodigio siluerit;» ac deinde rem ipsam mox aggrediens hunc prosequitur in modum: «Hoc Opus in duas partes, sive libros distinguitur. In prioris libri Praefatiuncula hanc reddit sanctus abbas rationem, cur de hac materia (de miraculis scilicet) scribere aggressus fuerit, nempe ne Ea miracula, quae nostris, inquit, temporibus proveniunt, cum non sit, qui ad illa scribenda animum applicet, quae prodesse legentibus manifestata poterant, infructuoso silentio tecta dispereant.» Hic liber viginti octo comprehendit capitula, quorum viginti et unum complectuntur res mirabiles, quae vel in ipsa Cluniacensi abbatia, vel in aliis ejusdem Ordinis monasteriis peractae sunt. In quinque aliis capitulis [Col. 0169A] referuntur historiae, quae in locis a Cluniaco non remotis contigerunt, si unum aut duo excipias. Nam ipse abbas in capitulis nono, et vigesimo tertio declarat, se relaturum, quae in Cluniacensi monasterio, vel circa accidisse audierat. Alia denique duo faciunt mentionem de quodam sacerdote, et quodam juvene in Teutonicis partibus, divinis mysteriis et sacra communione abutentibus.

285. «Unum acceperat Petrus ab episcopo Claromontensi, qui videtur esse Aymericus, antea abbas Casae Dei ordinis Cluniacensis, aliud a priore et fratribus cujusdam monasterii, in iisdem locis siti. Quid vero hic intelligat per Teutonicas partes, videtur postea indicare, ubi de urbe Matiscone, in cujus dioecesi situm est Cluniacum, loquens sic scribit: [Col. 0169B] Est eadem Matiscus in finibus regni Francorum, quod a Teutonicorum vel Romanorum imperio Arar fluvius, a Lotharingia sumens initium, Rhodanusque, in mare Mediterraneum habens profluxum, disterminat.» Ex quibus verbis licet conjicere, haec duo miracula etiam facta fuisse in regione a Cluniaco non remota. Unde Petri scopus fuisse videtur, tantum ea narrare, quae in suo ordine gesta fuerant, additis nihilominus quibusdam, quae casu audierat circa Cluniacum accidisse. Quae quidem omnia, in his viginti octo capitulis contenta, videntur patrata, ipso abbate jam praesidente, id est, post annum 1122 praeter quaedam ad ordinem Cluniacensem pertinentia, quae gesta sunt sub Hugone, qui eamdem abbatiam rexerat [Col. 0169C] annis circiter sexaginta, in ejus regimine mortuus anno 1109. Praeterea notandum est, quod cuncta, in hoc libro a Petro recensita, exceptis duobus aut tribus exemplis, ei relata fuerint a personis ejusdem ordinis, inter quas etiam annumerandus est, ut diximus, Aymericus episcopus Claromontensis.

286. «In posterioris libri prologo sic scribit venerabilis abbas: Quoniam ad roborandam fidem et mores instituendos miracula, nostro tempore vel circa nostra tempora gesta, quorum cognitio indubia datur, scribere proposui,» etc. Haec non solum ad sequentem librum, sed ad primum spectant, in quo, ut monuimus, quaedam circa tempora illius, id est, tempore sancti Hugonis abbatis; et quidem de rebus tantum, Cluniacensem ordinem tangentibus, [Col. 0169D] gesta fuerant. Hic alter liber de miraculis triginta duo continet capitula, in quorum primo Petrus ex communi fama narrat, quomodo quidam comes Matisconensis olim visibiliter a diabolo raptus est. In secundo agit de homine, «Qui terra obrutus per sacrificia et orationes Ecclesiae ab angelo pascebatur;» quod in Gratianopolitano episcopatu evenisse asserit, et forsan acceperat veniens ad Carthusiam Majorem, ad quam non semel ascendisse suis locis in Annalibus dicemus. A capitulo tertio ad capitulum vigesimum tertium inclusive vitam Matthaei monachi Cluniacensis et episcopi Albanensis, anno 1139 sanctissime defuncti, perscribit. In vigesimo quarto et vigesimo quinto, vigesimo sexto, vigesimo septimo, [Col. 0170A] trigesimo primo, et trigesimo secundo capitulis, quae recenset, eo praesidente, in suo ordine contigerant. In vigesimo octavo capitulo tractat «De institutis Carthusiensium monachorum.» In vigesimo nono «De quodam fratre Carthusiensi, qui mira vigilans vidit.» In trigesimo «De miraculo cereorum Romanorum,» quod affirmat singulis annis fieri in ecclesia S. Mariae Majoris, «usque ad hanc nostram aetatem,» inquit, «et quantum deinceps Deo placuerit. Ex his triginta duobus capitulis viginti septem spectant ad ordinem Cluniacensem: duo prima cum vigesimo octavo et vigesimo nono, quae sunt de Carthusiensibus, res comprehendunt in regionibus, a Cluniaco non remotis, transactas. Solum capitulum trigesimum rem narrat, [Col. 0170B] longe a Cluniaco patratam, nempe Romae, quam forsan ipsemet ante aliquot annos ibidem degens vel audierat vel viderat.

287. «Totum igitur illud opus, duobus libris distinctum, continet sexaginta capitula, quorum quadraginta octo sunt de miraculis, apud Cliniacenses sub ipso Petro abbate vel sub S. Hugone, qui eum monachum fecerat, perpetratis. In aliis decem (nam de duobus Carthusienses spectantibus modo non loquimur) agitur de rebus mirabilibus, quae, Petro vivente vel etiam praesidente, ut ex earum narrationibus conjicere licet, si unum portentum de comite Matisconensi excipias, evenerunt ordini quidem Cluniacensi extraneae, sed vel circa Cluniacum (ut ipse abbas monuit) solo fere dempto Romano [Col. 0170C] miraculo, actae vel a monachis ejusdem ordinis Petro enarratae praeter quinque aut sex, quas ab hominibus externis, sed fide dignis et Cluniaco vicinis didicerat. Haec autem omnia diligenter, et forte paulo latius examinata satis evidenter declarant, silentium Petri Cluniacensis nihil veritati nostrae historiae detrahere. Quid enim mirum, si inter quinque aut sex miracula, ad suum ordinem non pertinentia, spectaculum nostrum non recensuerit? Haec praeter unum aut duo acta videntur circa Cluniacum, Petro vivente, et ei ab amicis vicinis relata fuerunt; prodigium vero damnati hominis Parisiis satis longe a Cluniaco, et forsan inter privatos parietes (si etiam coram paucis, nullam sane petitum ex Petri silentio argumentum [Col. 0170D] vim habet) contigit, et annis fere quindecim, antequam idem abbas nasceretur. Nec etiam dubium esse debet, quin multa alia prodigia in Galliis, in Hispaniis, in Anglia, in Italia, Petri temporibus, vel circa ejus tempora evenerint, et tamen, his exceptis, quae ad suum ordinem attinent, de nullo meminit, licet in has exteras regiones profectus fuisse legatur, non solum monasteriorum sui ordinis, sed totius Ecclesiae negotia promoturus. Cur igitur nostrum potius, quam illa alia prodigia, suo operi inseruisset?

288. «Sed audio, qui pro Launoio respondeat I Petrum statuisse miracula, quae suo tempore ubivis contigerant, litteris consignare.» II «Singuta [Col. 0171A] miracula. quae suis usurpaverat oculis, vel quae ab hominibus fide dignis acceperat, duobus libris comprehendisse.» III «Ad secundi libri calcem Carthusianae religionis initium, statuta et mores uberiori oratione depinxisse.» IV «Sese dolere plurimum, testatum fuisse, quod plura non posset referre miracula, quae ad amantissimum sibi Carthusianorum ordinem spectant.» V «Inter miracula quae suo tempore passim in Galliis facta commemorat, et inter ea, quae de prima Carthusianorum origine et miraculis disseruit, stupendam hominis mortui narrationem desiderari.» Postremo ipsum Petrum «dixisse, Carthusiensium ordinem suo tempore institutum esse.» Hae sunt rationes, quas cum ex verbis, tum ex silentio Petri [Col. 0171B] venerabilis contra veritatem prodigii Parisiensis deduxit Launoius. Ad I respondemus, Petrum quidem dixisse, consilium fuisse, «Miracula ubilibet suo tempore facta ad posterorum memoriam transmittere,» sed probavimus, eum etiam dixisse, mentem suam fuisse, narrare ea, quae circa Cluniacum gesta fuerant; et ex discussione totius operis comperimus, cuncta fere ab eo conscripta miracula, quae suum ordinem non respiciunt, patrata fuisse in regionibus, a Cluniaco non multum remotis: quae vero in exteris sive remotioribus locis contigerant, vel in sui ordinis monasteriis acta fuisse, vel a personis ejusdem sibi relata. Ad II fecimus satis, cum ostendimus, eum toto suo opere comprehendisse tantum miracula, ad suum ordinem spectantia. [Col. 0171C] praeter decem, quorum quatuor aut quinque a Cluniacensibus monachis, caetera ab amicis Cluniaco vicinis didicerat.

289. «Ad III. Fatemur, Petrum longa narratione statuta et mores nostri ordinis depinxisse, sed non ita ubertim initia ejus depinxit, ut vult Launoius. Sic enim de his habet: Servatur,» inquit, «in Burgundiae partibus inter omnes Europae nostrae monastici ordinis professiones professio quaedam, multis aliis ejusdem monastici propositi sanctior et cautior, instituta nostro tempore a quibusdam Patribus magnis, doctis et sanctis, magistro Brunone Coloniensi, magistro Lauduino Italico, ac quibusdam aliis vere magnis, ut dixi, et Deum timentibus viris, qui quorumdam antiquorum [Col. 0171D] monachorum tepiditate, negligentia ac desidia praedocti, saeculo abrenuntiare volentes, cautius sibi suisque in via Dei sectatoribus, consuluerunt,» etc. Deinde multa de vestibus, de reditibus, de moribus ac statutis addit. Haec est ejus uberior, sive potius sterilior narratio de initio ordinis. Nam ibi tantum dicit, quod «professio quaedam aliis sanctior instituta fuerit a magistro Brunone Coloniensi, magistro Lauduino Italico ac quibusdam aliis vere magnis Patribus.» Sed postea ut recte annotavit Launoius, «Uberiori oratione depingit statuta et mores ordinis.» Hic enim erat scopus illius, ut sapienter monuit doctus Saussaeius, nempe «Agere de instituto, non de institutione Carthusiani [Col. 0172A] ordinis.» Et revera si decrevisset, institutionem ordinis depingere, multa alia narrasset, quae ignorare non poterat. Unde nihil de causa institutionis, sive illa orta fuerit ex collatione sanctum Brunonem inter et alios clericos Remenses habita, sive ex persecutionibus Manassae, aut ex terrificis damnati hominis clamoribus: nihil etiam de modo, de sancti Brunonis, et sex sociorum ejus Gratianopolim adventu, nihil de accessu ad sanctum Hugonem episcopum, nihil de septem stellarum eidem episcopo facta visione profatus est; quae tamen ignorasse minime credendus est: imo ne verbum quidem unum de sancto Hugone sibi optime noto profert, quo consulente, juvante, comitante, Carthusiae solitudinem primi Patres adierant, et extruxerant; [Col. 0172B] adeo est Petrus propositi sui tenax sive scopi, quo de institutis Carthusiensibus tantum loqui aggressus fuerat. Et quod magis est observandum, nec ipsam Carthusiam, nec ipsum ordinem, de quo loquebatur, nominat. Unde dubitari posset, de quo verba faciat, nisi suam narrationem tali inscriberet titulo: «De institutis Carthusiensium monachorum.» Non est igitur irridendus a Launoio Saussaeius, quod distinxerit institutionem ab institutis.

290. «Ad IV. Ignoramus, quid sibi velit Launoius, dum Petrum Cluniacensem describit, Dolentem, quod plura non possit referre miracula, quae ad amantissimum sibi Carthusianorum ordinem spectent.» Si nihilominus divinare licet, credimus, eum his verbis ingeniosis subtiliter voluisse declinare [Col. 0172C] objectionem sibi ex verbis venerabilis abbatis faciendam, cujus vi omnes consequentias, quas ex silentio ejus ducit, penitus corruturas praevidebat. Nam per haec verba significat pius abbas alia quidem miracula in ordine Carthusiensi fuisse patrata, sed dolore se affici, quod ea non possit referre. Statimque causam sui doloris hanc fuisse sanctus vir enuntiat his verbis jam superius praecitatis, sed, hic necessario repetendis: «Multa quidem,» inquit, «in illo sacro ordine miracula contigisse, a pluribus accepi; sed quia ipsi humilitatis virtute, qua semper servi Dei miranda opera sua, quanto possunt nisu, occultant, vix aliquid ex his prodere alicui voluerunt, rara, imo rarissima, quibus omnimoda fides accommodanda esset, [Col. 0172D] ad me miracula pervenerunt. Quae tamen absque dubio certa comperi, tacere nec volo, nec proposui.» Deinde duo mirabilia de quodam fratre converso, nec plura de eo, vel de aliis narrat. Haec scripsit Petrus diu post annum 1145, ut ex capitulo 25 libri secundi colligimus, ubi sic loquitur: «In primordiis pontificatus domini papae Eugenii, ad visitandum tam ipsum, quam communem matrem Romanam Ecclesiam, Romam adii.» Electus est Eugenius anno 1145, sed quando haec Petrus scribebat, plures jam annos effluxisse, innuit dicens: «In primordiis pontificatus domini papae Eugenii.» Cum igitur tantum meminerit de ordine nostro capitibus 28 et 29 ejusdem libri, patet ea, quae de antiquis Patribus [Col. 0173A] refert, ab eo tantum scripta fuisse diu post annum 1145. Unde non mirum, si a Carthusiensibus, opera sua occultantibus, spectaculum illud etiam Petro celatum fuit, quod jam fere ab annis septuaginta vel etiam amplius contigerat, et diu ante ortum ejusdem abbatis, ut mox probabimus.

291. «Ad v. Huic rationi factum est satis ex superioribus responsis, quibus probavimus, pleraque miracula, quae suo tempore passim in Galliis facta commemorat, spectare monasteria Cluniacensis ordinis; paucissima vero, quae ad eum non pertinent, edita fuisse circa Cluniacum; quae licet daremus passim etiam facta in Galliis, nihil etiam nobis obesset Petri silentium, qui tam pauca in toto suo opere describens multa alia vel ignoravit vel tacuit. [Col. 0173B] Ad ultimum, concedimus, Petrum scripsisse, institutam fuisse suo tempore Carthusiensium religionem, sed ejus verba non ita stricte sumenda esse, ex hoc ipso liquet, quod constet, eum pluribus post conditum ordinem annis natum fuisse. Nam cum dicatur electus abbas anno Christi 1122, aetatis vero (aliter statue ex num. 283) suo vigesimo ferme octavo, debuit tantum nasci anno 1095, vel circiter, id est, quatuordecim post editos damnati hominis clamores annis. Ergo non Petri tempore, sed ante ejus tempora ordo institutus est. Nec juvat reponere illum etiam retulisse historias et miracula, circa sua tempora perpetrata, quod quidem verum est erga res Cluniacensium, sed non erga prodigia eidem ordini extranea, quae fere omnia, uno aut [Col. 0173C] duobus duntaxat exceptis, vivente vel etiam praesidente Petro, accidisse, ex praecedenti examine ostendimus. Denique multa miracula Petrum fugisse aut latuisse, colligimus ex ejus praefatione ad secundum librum de miraculis; ubi sic conqueritur, quod non sit, qui ad miracula scribenda animum applicet: «Ad tantum autem,» inquit «jam fructum infructuosa hujus silentii segnities pervenit, ut quaecunque in Ecclesia Dei sive in regnis christianis a quadringentis vel quingentis ferme annis facta sunt, universa pene nobis et omnibus ignota sint.

292. «Tanta enim apparet distantia nostrorum temporum, ut, quae ante quingentos et mille annos gesta sunt nobis notissima quae vero exinde [Col. 0173D] ipsis quoque diebus nostris acta sunt. prorsus ignota sint. Inde est, quod Historiis antiquis, ecclesiasticis gestis, libris multiplicis doctrinae, Patrum instructiones et exempla continentibus, abundamus · eorum autem quae temporibus nobis contiguis contigerunt, nescio, si vel unum habemus.» Haec ille, qui superius dixerat, «Dolere se et supra quam multis forte credibile sit, torpori multorum irasci, qui, cum scientia, litteris atque eloquio abundent. miranda omnipotentis Dei opera, quae saepe in diversis terrarum partibus ad instructionem Ecclesiae fiunt, memoriae posterorum mandare scribendo pigritantur.» Quamobrem sub finem profitetur, se «secundum vires a [Col. 0174A] Deo datas, si quid dignum vel utile invenire potuerit, ad Dei laudem vel profectum legentium modernis vel posteris manifestaturum.» Et tamen, cum hujusmodi tanto teneretur desiderio, nihil de sui temporis thaumaturgo, sancto scilicet Bernardo sibi amicissimo et familiarissimo dixit, cum amplus sibi pateret miraculorum ab ipso frequentissime patratorum campus, ex quo saltem pauca, eaque insigniora excerpere potuisset, in quibus esset illa notatu digna ducis Aquitaniae Guillelmi conversio. Nihil de sanctis Norberto et Roberto de Arbricello; nihil de tot aliis viris sanctissimis, qui eodem cum Petro vivebant tempore; nihil de ordinibus monachorum, qui tunc multis claruerunt signis et virtutibus; nihil, inquam, de his omnibus [Col. 0174B] scripsit. Cumque plura de Carthusiensibus referre potuisset, quos ille in quadam epistola, quam dabimus anno 1156, fatetur «innumeris per orbem diffusis miraculis claruisse,» quae ideo illum latere non potuerant, unius tamen fratris conversi solum meminit, non solum quia primi Patres sua opera praedicare nolebant, sed certe etiam ex defectu suae memoriae, ut constare videtur ex historia illa miraculosa Auduini monachi Chartusiae, intra nives et ruinas monasterii post dies duodecim vivi reperti, quam omisit Petrus, licet eam optime nosset, cum de casu illo nivium et rupium consolatoriam scripserit ad Guigonem epistolam, quam suo loco in Annalibus dabimus.

293. «Sed quod magis miraberis, nihil Petrus de [Col. 0174C] sancto Hugone abbate Cluniacensi, a quo monasticum habitum susceperat, praeter quamdam visionem, narravit; a quo tamen multa praeclara et stupenda miracula, tum in vita, tum post mortem patrata, legimus in ejus Vita. Debilem itaque argumentationem ex silentio Petri Cluniacensis rimatus est cum Massono Launoius, qui sola illa ratione historiam hanc nomine fabulae et anilis narrationis traduxit. Cujus si regulis teneremur, inter fabulas etiam censeremus, quidquid de aliis sanctis Petrus tacuit.» Haec omnia Carthusianus noster anonymus. Sed an negativo, quod e Petri Cluniacensis silentio formatur, argumento vim omnem adimunt? A Petro Venerabili, ait quantum ad substantiam, duntaxat quinque aut sex, quae ad Cluniacensem ordinem non [Col. 0174D] spectent, miracula recensentur, ac proin pauca haec inter non inveniri prodigiosam doctoris damnati anastasim, mirum non est, maxime cum Petrus stellarum septem visionem, S. Hugoni Gratianopolitano episcopo, dum ad eum S. Bruno cum sex sociis accederet. oblatam. aliaque nonnulla ad S. Brunonem spectantia, silentio etiam praeterierit. Atque haec quidem, ob quam petitum e Petri silentio contra doctoris damnati historiam argumentum enerve putat ac infirmum, ratio videtur praecipua; verum etsi omnia fere miracula, quae Petrus litteris consignavit, ad Cluniacensem ordinem spectent, hic tamen scriptor propositum sibi habebat ad posteros transmittere etiam miracula, quae alibi, [Col. 0175A] quam in Cluniacensi suo ordine, evenissent. «Haec, inquit lib. II, cap. 28, . . . in toto isto opere principalis, ut saepe jam dixi, fuit mihi causa scribendi, hoc est, miracula ubilibet, et quolibet tempore facta ad praesentiam vel posterorum memoriam transmittendi.» Audi etiam, quae huc facientia in eodem libro secundo fuerat praefatus. «Quoniam ad roborandam fidem (verba sunt Petri) et mores instituendos miracula nostro tempore vel circa nostra tempora gesta, quorum cognitio indubia datur, scribere proposui. Post ea, quae praemissa sunt, alia quoque legentibus vel audientibus non minus, ut credo, utilia adjungenda sunt.

294. «In quibus, ut supra jam dixi, nullum temporis ordinem servo, nullius generis miracula vito, [Col. 0175B] sed sicut ea vel olim didici, vel quotidie a diversis et fide dignis discere possum, scripturae commendo.» Ut quid ergo Petrus, cui, ut ex hisce recitatis verbis intelligitur, quaecunque et ubicunque gesta miracula in litteras mittere propositum erat, silentio praeteriit, si factum unquam sit, horrendum illud prodigium, quo doctor Parisiensis tantisper redivivus, justo Dei judicio se damnatum, publice coram innumera propemodum populi multitudine e feretro proclamarit? Ais quidem, multa alia prodigia ac miracula silentio pariter a Petro involvi; verum isthaec, quae pariter ab hoc scriptore non memorantur, sunt hujusmodi, ut facile ab eo vel ignorari, vel cum scriberet, in memoria non haberi, vel denique velut minus notatu digna praeteriri [Col. 0175C] potuerint. At vero Parisiense prodigium, utpote quod in opinione, quam hic discutimus, coram innumera propemodum populi multitudine factum, longeque proinde ac late divulgatum atque ad posteritatem transmissum fuisset, ignorari haud facile ab eodem Petro potuisset, a quo etiam proinde, utpote simul et notatu dignissimum, et ad finem praeterea a Petro intentum, seu «ad fidem (adi ejus verba proxime recitata) roborandam» bonosque mores inspirandos longe aptissimum, verosimiliter et in mente habitum, et commemoratum fuisset, maxime cum Petrus insuper studium et operam posuerit, ut, quae ad ordinem Carthusiensem spectabant, miracula undecunque conquireret, compertaque litterarum monumentis consignaret, uti ipsemet libro II, cap. 29 [Col. 0175D] indicat hisce verbis. «Multa quidem in illo sacro (Carthusiensium scilicet) ordine miracula contigisse, a pluribus accepi, sed quia ipsi humilitatis virtute, qua semper servi Dei miranda opera sua, quanto possunt nisu, occultant, vix aliquid ex his prodere aliqui voluerunt. Rara, imo rarissima, quibus omnimoda fides accommodanda esset, ad me miracula pervenerunt; quae tamen absque dubio comperi, tacere nec volo, nec proposui.»

295. Ad haec Petrus lib. II, cap. 28 sic scribit: «Servatur in Burgundiae finibus inter omnes Europae nostrae monastici ordinis professiones professio quaedam, multis aliis ejusdem monastici propositi sanctior et cautior, instituta nostro tempore a quibusdam [Col. 0176A] Patribus magnis, doctis et sanctis, magistro Brunone, magistro Lauduino Italico ac quibusdam aliis.» Quibus verbis cum pauca saltem de Carthusiensis ordinis institutione commemoret, verosimile apparet, scriptorem illum, qui totus est in referendis miraculis apta hac exponendi, quae sacri illius instituendi ordinis causa fuisset, occasione obtenta, luctuosam juxta ac prodigiosam doctoris damnati historiam, si locum unquam haec obtinuisset, silentio non fuisse praeteriturum. Omnibus itaque, quae Carthusiani anonymi verbis supra recitatis includuntur, rationibus rite expensis, argumento negativo, quod e Petri Venerabilis silentio contra doctoris Parisiensis anastasim formatur, omnem prorsus vim denegare non ausim, etsi interim multum absit, ut [Col. 0176B] Launoio assentiar, qui in sua de vera causa secessus S. Brunonis in eremum Dissertatione vel ob solum Petri Venerabilis de prodigiosa doctoris anastasi silentium fabulis commentisque hanc accensendam autumat. Et vero, cum Petrus (adi ejus verba num. praeced. recitata) diserte affirmet, sese rara, imo rarissima, quae ad ordinem Carthusiensem spectarent, fidemque omnimodam mererentur, miracula intellexisse, eaque nihilominus, quae indubitata esse, comperit, litteris mandasse, fieri potest, ut horribilem doctoris damnati historiam, ut ut sibi non ignotam, commemorandam non duxerit, quod eam, utpote quam forte nullis prorsus litterarum monumentis, sed sola traditione populive fama intellexisset, pro omnino certa atque indubitata non [Col. 0176C] haberet.

296. Inter scriptores antiquos, silendo, ut vult Launoius, prodigiosam doctoris Parisiensis anastasim a vero alienam testatos, esse etiam nonnulos, quorum silentium aut nulla, aut valde exigua contra hanc vi pollet, jam supra indicavi. Verum iis, de quorum silentio duobus proxime praegressis §§ disserui, hic adhuc ex recensitis a Launoio alios nonnullos, a Bulaeo in Universitatis Parisiensis Historia t. I adductos, addere idcirco lubet, quod illorum omnium silentium contra hunc scriptorem, maximi id facientem, nullius prorsus esse roboris contendat [Col. 0176D] Carthusianus anonymus, Annalium ordinis sui libri quarti hactenus non vulgati auctor, cujus argumenta omnia, doctoris damnati historiae utcunque suffragantia, in medium statui proferre. A Sigeberto Gemblacensi duco initium. Hic in Chronographia ad annum 1084 de sancto Brunone sic scribit: «Bruno natione Teutonicus ex urbe Colonia, litteris apprime eruditus, Remensis ecclesiae canonicus et scholarum magister, relicto saeculo, eremum Carthusiae fundat, propositumque monasticae conversationis satis arduum instituit. Hujus sancti propositi cooperator et aemulator beatae memoriae Hugo, Gratianopolitanus episcopus ab eodem Brunone habitum monachicum sumpsit, cunctisque ibi habitantibus insigne [Col. 0177A] praebuit exemplum.» Launoius, in sua de vera causa secessus S. Brunonis in eremum dissertatione recitatis etiam hisce verbis, subdit: «Haec ex editione Pistorii, quae in editione Miraei desunt. Miraeus tamen in editione sua unum Sigeberti manuscriptum codicem e bibliotheca Justi Lipsii citat, in quo haec erant de Brunone: In vasta eremo, quae Carthusia dicitur, apud Gratianopolim monasterium et cellas aedificare incipit.»

297. «Haec omnia lectorem celare nolui, ne sibi fucum ex Sigeberto fieri queratur. Sed sive Lipsii codicem, sive Pistorii editionem sequamur, inde constabit semper, apud antiquos omnes ratam non esse de doctore narrationem.» Ita Launoius, recte sane hic innuens, Chronographiae Sigebertinae per [Col. 0177B] pistorium editionem in verbis proxime ex hac recitatis a genuino Sigeberti textu deflectere. Id porro Carthusianus noster anonymus operis sui num. 101 amplius declarat hunc in modum: «Sigebertus dicitur obiisse anno 1113. Quod si ita est, concedi necessario debet haec verba (supra jam mox recitata) ab aliquo alio ejus Chronographiae addita fuisse. Nam, ut superius adnotavimus, sub teste quinto Sigeberti de Brunone pars prior eisdem ferme verbis habetur in Chronico quatuor primorum priorum Carthusiae, quod constat editum tantum post mortem Sigeberti. Nec auctor chronici dici debet ea mutuatus fuisse a Sigeberto; nam quae sequuntur apud Sigebertum, apertissime declarant, ea fuisse scripta mortuo jam sancto Hugone, qui Sigeberto annis [Col. 0177C] fere viginti superfuit. Hujus sancti propositi,» inquit ille subdititius Sigebertus, «cooperator et aemulator beatae memoriae Hugo Gratianopolitanus episcopus ab eodem Brunone habitum monachicum sumpsit, cunctisque ibi habitantibus insigne praebuit exemplum.» Quis non videat, hic verba fieri de Hugone tanquam mortuo et jam inter sanctos relato, cum ornetur titulo «B. memoriae» et dicatur in praeterito «insigne praebuit exemplum?» Praeterea constat, in iisdem verbis crassissimum irrepsisse errorem, ubi sanctus praesul dicitur habitum monachicum ab eodem Brunone sumpsisse, quod falsissimum probabimus in Annalibus ad annum 1087.

298. «In hos certe errores Sigebertus non impegisset, [Col. 0177D] qui vivebat eodem tempore, quo sanctus Hugo Carthusiam frequentabat, et pluribus ante eum annis obiit. Sed etsi haec concederentur ab eodem Sigeberto scripta fuisse, nihil nobis obessent, cum ille minus historicus dicendus sit, quam compendiator, qui nihil habet eorum, quae a caeteris digeruntur.» Sane verba, e Sigeberti Gemblacensis Chronographia supra huc transcripta, Sigeberti non esse, sed scriptoris posterioris, qui in hanc illa intrusit, Carthusianus noster anonymus, sibi etiam Launoium, uti proxime recitata hujus verba satis indicant suffragantem habens, merito hic contendit. Atque id quidem etiam sufficienter, ne dicam invicte, probatum dat, etsi interim, per verba, quae [Col. 0178A] assignat, de Hugone, tanquam mortuo, jamque inter sanctos relato, sermonem fieri, perperam existimet e solo, quo hic in illis ornatur, «beatae memoriae» titulo, utpote viventibus adhuc, ut Cangius in Glossario ad vocabulum «Memoria,» aliique docent, per scriptores antiquos subinde etiam attributo. Verum an silentium, quod de prodigiosa doctoris anastasi in laudatis Chronographiae Sigebertinae verbis servatur, merito etiam, si haec Sigeberti vere esse concedantur, nihili facit? Ita omnino existimo, quod nulla plane occurrat ratio, ob quam verosimile utcunque evadat, futurum fuisse, ut Sigebertus luctuosam illam historiam, ut ut optime etiam sibi perspectam, in paucissimis, quae de Brunone memoriae prodit, commemoraret. Atque hinc etiam [Col. 0178B] nullius plane ponderis apparet silentium, in iisdem verbis servatum, quiscunque demum sit scriptor antiquus, a quo haec uti ex dictis factum, in Sigeberti Chronographiam fuere illata.

299. Dispiciamus modo, an validius contra Parisiense prodigium ex Roberti de Monte, qui Sigeberti Chronographiam continuavit, silentio arguatur. «Multa,» inquit de hoc scriptore in sua de vera causa secessus S. Brunonis in eremum dissertatione cap. I Launoius, «de Carthusianorum institutis, consuetudinibus, et origine ipsa disserit, nec ullum tamen damnato doctori testimonium praebet.» Verba omnia, quae Roberto de Monte attribuit, huicque suae contra Parisiense prodigium objectioni Launoius praemittit, Carthusianus noster anonymus transcribit, simulque [Col. 0178C] ad hanc respondet. Textum ejus integrum una cum Roberti, quae includit, verbis huc transfero. Sic habet: «Robertus de Monte . . . Carthusiensium monachorum ad annum 1131 meminit his verbis: Monachi Carthusienses paulatim pullulabant, qui, prae caeteris continentes, pesti avaritiae, qua plurimos sub religionis habitu laborare videmus, terminos posuerunt, dum certum numerum hominum, animalium, possessionum, quem eis praetergredi nullo modo liceat, statuerunt; et ipsi singulas singuli cellulas habentes, ac raro nisi vel ob Dei cultum, vel ob mutuum in charitate solatium convenientes, perfectius mori mundo, et caeteris tanto diligentius, quanto secretius vivere Deo elegerunt.» Haec Robertus in editione, qua usus est [Col. 0178D] Launoius; nam in editione, quam modo prae manibus habemus, facta anno 1651 Lutetiae Parisiorum apud Joannem Billaine studio et opera doctissimi ac religiosissimi Lucae Dacherii nihil prorsus ad praefatum annum 1131, neque in tota Appendice de Carthusiensibus habetur, sicut neque ad annum 1132, ubi Launoius haec de sancto Hugone in suo exemplari legit: «Obiit vir sanctus, Hugo Gratianopolitanus episcopus, cujus religiosam admodum vitam conscripsit Guigo prior Carthusiae.»

300. «Codicem, quem habuit Dacherius, autographum existimat; unde liquet, ea, quae de sanctis Brunone et Hugone in aliis codicibus reperta sunt, a quodam recentiore fuisse adjecta. Quod etsi nobis [Col. 0179A] sufficeret ad rejiciendam verborum a Launoio relatorum auctoritatem, nihilominus acsi essent genuina Roberti verba, Launoio respondemus, I Robertum in tota sua Appendice ad Sigebertum juxta nostram editionem nihil referre eorum quae acciderant ante annum 1101, quo Chronicon Sigeberti persequi coepit, nisi quando agit de principum genealogia vel episcoporum successione, quae quidem altius nonnunquam, licet raro repetit. II Verba a Launoio relata, non de initiis ordinis loqui, sed de ejus progressu, ut ex ipsissimis verbis apparet, «Monachi Carthusienses paulatim pullulabant.» Et revera eorum anno 1131, id est, fere quinquaginta post fundatum ordinem annis erant tantum quinque aut sex domus Carthusiensis instituti in tota Ecclesia [Col. 0179B] III Roberti praecipuum in hac. Appendice scopum fuisse, Northmannorum et Anglorum historiam describere, quod ipsemet profitetur in prologo his verbis: «Igitur quia praedictus Sigebertus Chronica sua incipit ab anno Incarnationis Dominicae 381, et produxit ea usque ad annum ejusdem Dominicae Incarnationis 1100, ego exinde . . . . . usque ad annum 1182 ea, quae in diversis provinciis, et maxime in Northmannia et Anglia evenerunt, et ad meam notitiam pervenerunt, sub annis Dominicae Incarnationis colligere aggrediar. Et hoc ideo libentius, quia volo gesta primi Henrici, strenuissimi regis Anglorum et ducis Northmannorum a quo habeo incipere, summatim per singulos annos adnotare.»

[Col. 0179C] 301. «Stetit promissis Robertus; nam per totum suum opus nullum praeterit annum, quo de Northmannis et Anglis multa non referat, saepe nihil vel paucissima de aliis provinciis scribens IV Robertum nihil fere de aliis ordinibus aut de eorum originibus et institutis scripsisse in hac Appendice; unde non mirum, si de Carthusiensibus etiam siluerit, aut tam pauca dixerit juxta citationem a Launoio factam. Denique notandum, hunc auctorem in suo prologo innuere quidem, multa se relaturum prodigia, ut etiam fecit, sed constat, eum tantum de iis meminisse, quae evenerunt ab anno 1101, ut jam supra monuimus. Non est igitur Robertus annumerandus inter auctores, Qui famosam damnati hominis anastasim non praetermisissent, si etiam aut [Col. 0179D] legissent, aut audivissent accidisse.» Neque contrarium concludi debet ex verbis ejusdem Roberti, qui in Tractatu de immutatione ordinis monachorum de abbatibus et abbatiis Northmannorum capite II de origine Carthusiensium haec habet: «Eodem fere tempore, quo ordo Cisterciensis in Cabillonensi parochia exortus est, Carthusiensis etiam in episcopatu Gratianopolitano adinventus est. Genus hoc eremitarum sub priore agit, nec numerum tertium decimum multitudo transcendit. Unusquisque in cella sua privatis diebus separatus ab aliis orat, dormit et manducat; quae tamen cellae contiguae et loco conjunctae sunt. Festis diebus ad ecclesiam et ad mensam conveniunt, et de [Col. 0180A] spiritualibus inter se conferunt. Instituta vero et diurni et nocturni officii secundum regulam sancti Benedicti persolvunt.»

302. «Haec ille, qui causam vel occasionem, quae sanctum Brunonem in eremum impulit, non affert, quia nihil omnino de sancto Brunone, nec ipsius nomen habet. Sed tantum loquitur de quibusdam Carthusiensium moribus, quos ex Guigonis nostri Consuetudinibus videtur hausisse. Sic et de aliis aliorum ordinum fundatoribus et patriarchis tam summatim meminit, ut nihil fere de iis referat memorabile, contentus tempus conversionis eorum assignare cum anno, quo vel saeculo abrenuntiaverunt vel suum institutum inchoaverunt.» Luculentissime profecto haec evincunt, aut parum admodum [Col. 0180B] aut nihil luctuosae damnati historiae officere servatum de hac a Roberto de Monte silentium. Neque vero vel hoc, vel quod supra jam memoratum, Sigeberti Gemblacensis scriptorisve antiqui, qui in hujus Chronographiam num. 296 huc transcripta verba intulit, silentium ad horrendi prodigii falsitatem monstrandam multum conducere, existimavit ipsemet Launoius, utpote ex recitatis amborum scriptorum illorum verbis, in quibus nihil omnino de infausti doctoris anastasi occurrit, contra Raynaudum duntaxat inferens, ratam hanc apud omnes scriptores antiquos non esse; quod, ut verum sit, falsum esse luctuosum illum eventum, non requiritur. Sed haec de Sigeberti Robertique de Monte, qui hujus Chronographiam prosecutus est, silentio [Col. 0180C] dicta sufficiant. Inter scriptores antiquos a Launoio recensitos, quorum de damnato doctore silentium majori in pretio Bulaeus habuit, locum etiam obtinet Gaufredus Vosiensis prior, qui Chronicon, a Labbeo tom. II Bibliothecae novae librorum mss. publici juris factum, saeculo duodecimo senescente contexuit.

303. Scriptor ille in hoc suo opere cap. 21 sic scribit: «Ordo Carthusiensium sanctissimus incepit hoc tempore, scilicet anno 1086 (imo anno 1084, uti infra probabimus) per Brunonem virum sanctum, natione Alemannum de Colonia Agrippina, magistrum in theologia, cum sex aliis venerabilibus viris in dioecesi Gratianopolitanensi. Hic ordo, teste B. Bernardo, inter omnes ecclesiasticos ordines [Col. 0180D] primatum tenet, non ratione temporis, sed vigore sanctitatis: unde ipse vocat eum speciosissimam columnam Ecclesiae. Victor papa, dum esset monachus Cassinensis, per somnium vidit Deum, suae dignationi in solitudine Carthusianae habitaculum construentem, et dicitur, quod spiritu prophetiae pollebat.» Verum an ex eo, quod damnati historiae Gaufredus hic non meminerit, recte contra hanc, veluti vel idcirco fictitiam aut certe commenti suspectam, Launoius et post hunc Bulaeus arguunt? Carthusianus noster anonymus, postquam Gaufredi verba jam nunc recitata in opus suum intulit, ita subjungit: «Haec Gaufredus, qui nova et hactenus inaudita atque a nullo commemorata nobis revelat, [Col. 0181A] dum dicit, Victorem papam spiritu prophetico fundationem ordinis (qua de re quid sit, infra examinabitur) praevidisse, de cujus visione dicemus anno 1086. His Gaufredi verbis (jam proxime recitatis) subjungit Launoius: Hic de damnato doctore et canonico loquendi locus erat amplissimus, Gaufredus tacuit, quia tunc illud otiosi homines nondum invexerant.»

304. «Sed illud jam, non quidem invexerant, sed prout a fide dignis sibi fuerat relatum, scriptis mandaverant anonymus noster Carthusiensis et Caesarius Eisterbacensis Gaufredi coaetanei. Neque mirum, si Gaufredus illud tacuerit, cum et fere alia omnia de sancto Brunone et ordine dicenda tacuerit, qui etiam historiam, jam ab annis centum et ultra peractam, [Col. 0181B] cujusque memoria tunc apud solos pene Carthusienses servata fuerat, ignorare poterat.» Quod si historia illa publice ingenti hominum astante multitudine, acciderit, nulla ratione verosimile apparet, ejus memoriam aetate Gaufredi, qui centum nondum, imo forte ne sexaginta quidem, a Brunonis» obitu elapsis annis floruit, apud solos pene Carthusienses superfuisse. Quis ergo factum credat, ut horrendum prodigium ignorarit, ideoque ejus non meminerit Gaufredus? Attamen cum hic scriptor, ut recte etiam observat Carthusianus anonymus, alia fere omnia ad Brunonem spectantia omittat, nec ullo ex capite Parisiense prodigium, ut ut perspectum exploratumque id habuisset, pauca inter, quae de sancto tradit, commemoraturus fuisse videatur, [Col. 0181C] argumentum sane, quod ejus silentium suppeditat. admodum infirmum apparet. Verum, quibus nonnihil plus roboris inesse videtur, nunc subdo. Monachus Antissiodorensis, qui sub finem saeculi XII et initio sequentis, aut certe, Innocentio III summo pontifice, floruit, apud Launoium Dissertatione de vera causa secessus S. Brunonis in eremum cap. 1 sic scribit: «Circa id tempus S. Hugo, Gratianopolitanus episcopus, vidit per somnium in solitudine Carthusiae Deum suae dignationi habitaculum construentem, stellas etiam septem ducatum sibi praestantes itineris. Et ecce, sanctitatis ejus odore tracti ad ipsum veniunt septem viri, qui omnes uno desiderio succensi locum eremiticae vitae congruum quaerebant, necdum repererant. Horum primus magister [Col. 0181D] Bruno, vir religione scientiaque famosissimus, alii quatuor litterati, duo laici, quos sanctus Hugo gratanter suscepit, et voti compotes fecit. Ipso namque juvante, consulente, comitante, Carthusiae solitudinem intraverunt. Sic coepit ordo Carthusiensis, inter caeteros ordines puritate mentium ac theoriae studio singularis.»

305. Launoius, qui, ut jam innui, in laudata sua Dissertatione verba haec recitat, iis deinde subjungit: «Non magis» apud hunc, monachum nempe Antissiodorensem, «quam apud alios,» quos nimirum jam ante retulit, «rata est de doctore narratio, et terribilis eventus, qui Brunonem in eremum abegerit. Neque profecto horribilem illius doctoris [Col. 0182A] anastasim praeteriisset monachus ille, qui passim memorat incertos rerum exitus, et in plerisque hominibus ancipitem vitae fortunam, spectra et id genus prodigiorum.» Accipe modo, quid ad haec reponat Carthusianus noster anonymus. Sic itaque Annalium ordinis sui lib. IV, num. 116 habet: «Haec (verba videlicet monachi Antissiodorensis e Launoio proxime huc transcripta) ille anonymus apud Launoium, qui, ut videtur, haec omnia ex Vita sancti Hugonis a Guigone edita exscripsit, mutato tantum verborum ordine, cujus propterea testimonio eadem opponimus, quae superius Guigonis testimonio (adi num. 263 et sequentem) opposuimus. Praeterea quid ponderis habeat auctoritas negativa, judicent viri docti. Monachus Antissiodorensis nihil habet de [Col. 0182B] spectaculo, ergo falsum est spectaculum. Si liceret ita argumentari, ipsae etiam ruerent evangelicae veritates, quarum multae in sola nituntur traditione. Sed esto, quod monachus ille «passim memoret,» ut asserit Launoius, «incertos rerum exitus, et in plerisque hominibus ancipitem vitae fortunam, spectra et id genus prodigiorum,» nunquid omnes memorat, vel in omnibus hominibus memorat? Quod certe asserere, videtur temerarium. Quosdam igitur, imo et permultos rerum exitus omisit, et inter illos istud prodigium omittere potuit, sicut et tres sancti evangelistae piscinam probaticam nimis admirandam, et Lazari suscitationem stupendam omiserant.

306. «Postremo monachus ille, ut habet Launoius, [Col. 0182C] floruit sub Innocentio III, summo pontifice, quo tempore noster anonymus Carthusiensis (videsis hujus testimonium num. 199 et seq., uti etiam dicta num. 12 et seqq.) primus omnium coepit hanc historiam scriptis mandare, cujus memoria apud solos fere Carthusienses, adhuc paulatim tantum pullulantes custodiebatur. Unde non mirum, si monachus ille Antissiodorensis, cui forsan cum Carthusiensibus nulla intercedebat consuetudo, veram non noverit ordinis originem, cujus nullam propterea causam attulit, sed sola verba exscripsit, quae in Vita sancti Hugonis legerat. Denique cum praefati auctoris Chronicon modo non habeamus prae manibus, plura ex eo contra. Launoium elicere non possumus.» Ita ille; an autem in omnibus recte, nunc dicendum. [Col. 0182D] Ac primo quidem, cum dubium non appareat, quin monachus Antissiodorensis supra huc transcripta verba ex Hugonis Gratianopolitani episcopi Vita, per Guigonem quintum Carthusiae priorem scripta, deprompserit, servatumque ab hoc in illis de doctoris Parisiensis anastasi silentium nulla omnino contra hanc (adi num. 265) vi polleat, consectarium fit, ut nec, quod in iisdem monachus Antissiodorensis de eadem servat, magni roboris sit. Quod vero pertinet ad silentium, quo hic omnibus etiam aliis Chronici sui locis horrendum prodigium praeterit, inde etiam, falsum hoc esse, haud recte concluditur. Cum enim, ut Carthusianus noster anonymus recte observat, non omnes prorsus rerum [Col. 0183A] exitus commemoret, horribile doctoris exitium esse potest ex iis, quos silentio suppressit. Attamen cum monachus ille, ut Launoius innuit, multus equidem sit in recensendis prodigiis, minus verosimile apparet, futurum fuisse, ut Parisiense, si contigisset, damnati spectaculum, caeteris omnibus, quae narrat, prodigiis memoratu utique longe dignius, litteris consignare omitteret.

307. Atque hinc jam fit, ut ad eorum qui luctuosum eventum negant, opinionem e laudato Antissiodorensi monacho, silentio hunc praetereunte, robur qualecunque accedat. Nec juvat reponere, horrendam historiam, utpote cujus vere facta memoria apud solos fere Carthusienses saeculo tertio decimo superfuerit, Antissiodorensi monacho, qui tunc ex dictis [Col. 0183B] floruit, fuisse ignoratam; quam parum enim verosimile id sit, ex jam supra dictis liquet. Porro rationes similes fere ac pares iis, ob quas, ut modo docui, monachi Antissiodorensis silentium contra prodigiosam doctoris anastasim robur obtinet, faciunt etiam, ut eidem Malleacensis Chronici, cujus auctor circa annum 1140 floruit, silentium officiat. De hoc enim Chronico Launoius in sua de vera causa secessus S. Brunonis in eremum dissertatione, cap. 1, ita loquitur: «Plenum est visionibus et eventis memorabilibus, quae ab auctore cupidissime narrantur; ut vel inde judices, nusquam praetermissurum fuisse tale spectaculum, si contigisset et ea contigisset ratione, quae libros auctorum omnium implevisset;» Launoio autem in iis, quae hic de Malleacensi Chronico, seu [Col. 0183C] potius de hujus auctore affirmat, esse assentiendum, ipsummet inspectum docebit hoc Chronicon, quod apud Labbeum tomo II Bibliothecae novae librorum mss. modo exstat insertum. Nec omni etiam vi destituitur de doctoris anastasi silentium ab auctore Florum mss. Historiarum Adamo, Vincentio Bellovacensi et scriptore Chronici S. Martini Turonensis servatum. Etsi enim tres hi scriptores, ut Carthusianus noster anonymus recte observat, verba sua, a Launoio recitata, vel ex Guigone quinto Carthusiae priore, vel ex Gaufredo Vosiensi, vel ex aliis denique, quorum silentium ex dictis aut nihil omnino, aut certe parum admodum prodigiosae anastasi obest, indubie acceperint, alios tamen etiam non paucos scriptores, saeculo XIII, quo floruerunt, antiquiores, [Col. 0183D] adhibuere atque in hisce si quid memoratu dignum invenerunt, id in lucubrationes suas passim intulere.

308. Quare cum nullam uspiam in hisce doctoris redivivi, qui, sese justo Dei judicio damnatum, publice e feretro astantibus denuntiarit, mentionem faciant, argumento id est, apud scriptores illos, e quibus forte aliqui temporum injuria modo etiam periere, a Vincentio aliisque duobus laudatis scriptoribus feralem historiam non fuisse inventam. Unde fit, ut contra hanc non parum faciant tres isti scriptores, utpote silentio suo silentium aliorum omnium, a se adhibitorum, quodammodo testantes involventesque, quorum tamen aliqui saltem luctuosum [Col. 0184A] hujusmodi notatuque dignissimum eventum, si locum unquam habuisset, verosimiliter scituri memoraturique fuissent. Caeterum scriptoribus antiquis, qui silentio suo horribili prodigio, utpote id pariter, si fuisset, verosimiliter vel argumenti, quod tractarunt, ratione, vel aliqua quacunque de causa commemoraturi, utcunque officiunt; addi etiam possent, tum Hugo Flaviniacensis multique alii, a Launoio non memorati, quos hic enumerare necessum non est, tum maxime ascetici, divinique verbi praecones, qui, cum, ut homines et a vitiis peccatisque avocarent, et ad virtutem inflammarent, sermones pios habuerint, tractatus sacros ediderint, religiosas meditationes composuerint, horribile illud prodigium, si contigisset, alicubi in hisce verosimiliter commemorassent, [Col. 0184B] utpote quo nihil fere ad finem a se intentum magis aptum magisque conducens excogitare aut fingere potuissent. Hinc Launoius dissertationis saepissime jam laudatae cap. 1 scriptoribus antiquis, quorum silentium prodigiosae doctoris anastasi officit, etiam Humbertum Burgundum, quintum praedicatorum generalem magistrum, et S. Bernardum, Claraevallensem abbatem, accenset; ac priorem quidem recte; at non item posteriorem, habita etiam ratione epistolae, ad fratres de Monte Dei conscriptae.

309. Hic enim sanctus, quo ad vitia vitanda virtutemque amplectendam legentes audientesve excitet, unice fere, quae sacra Scriptura suppeditat, incitamenta in sermonibus piis, quos habuit tractatibusque [Col. 0184C] sacris, quos edidit, adhibere est solitus: epistolam autem, ad fratres de Monte Dei scriptam, non Bernardi, sed Willelmi, monasterii S. Theodorici prope Remos abbatis, fetum esse, Mabillonius tom. II Operum S. Bernardi pag. 198 et post eum Historiae litterariae Franciae scriptores tom. XI pag. 654 dilucide ostendunt, certeque sancto huic abbati non posse attribui, apud omnes modo eruditos in confesso est. Nec est tamen, cur hinc modo inferas, Willelmum S. Theodorici prope Remos abbatem, cujus ex jam dictis laudata epistola est, auctoribus antiquis, quorum silentium luctuosae damnati doctoris historiae officit, esse accensendum. Etsi enim Willelmus vere sit antiquus, nihil tamen occurrit, quo verosimile utcunque fiat, futurum fuisse, ut [Col. 0184D] horribile prodigium, si factum id scivisset, in epistola illa commemoraret. Quod modo ad alios, quos Launoius in rem suam adhuc adducit, scriptores pertinet, iis hic, quod tales, si forte Joannem de S. Victore exceperis, non sint, ut famosam doctoris anastasim, si eam aut legissent uspiam, aut audivissent accidisse, commemoraturi verosimiliter fuissent nominatim recensendis, ut supra facturum me monui, supersedeo, et ad discutiendas, ad institutum nostrum praecipue spectantes, quas ex auctorum a se laudatorum silentio Launoius format, conclusiones progredior.

310. Ut quid contra luctuosam doctoris damnati historiam, et an tantum, quantum Launoius vult, antiquorum scriptorum silentium seu potius formata ex hoc argumenta negativa valeant, magis adhuc elucescat, juverit, hisce modo discussis, conclusiones etiam, quas Launoius ex iisdem sequi asserit, examinare. Atque id quidem, ne vel huic scriptori, cujus de vera causa secessus S. Brunonis in eremum Dissertationem librorum prohibitorum Catalogo Romana censura novi ascriptam, nimium attribuisse, vel, quae Launoio anonymus Annalium Carthusiensium libri quarti hactenus non vulgati auctor opponit, argumenta [Col. 0185B] infirmasse videar, ea ratione praestabo, ut ipsa tum hujus, tum illius verba plerumque descripturus sim, ac tum demum, quae mea de Launoii conclusionibus, Carthusianique ad has responsionibus sit opinio, adjuncturus. Launoius itaque ex auctorum omnium, quos adduxit, silentio primum concludit, «Coloratam illam et picturatam (in Carthusia scilicet Parisiensi praecipue) historiam, quae secedendi in eremum causam Brunoni dedisse fertur, obrui contumaci silentio auctorum omnium, qui ab anno Christi 1084 ad annum 1322 et eo amplius claruerunt. Quod apud cordatos atque eruditos homines sufficit ad fabulae confutationem. In cumulum accedit hinc auctoritas Brunonis ipsius, Carthusianorum fundatoris, qui non Lutetiae Parisiorum, [Col. 0185C] sed Durocortori Remorum abeundi in eremum causam accepisse se scribit; inde Guiberti Novigentini abbatis testimonium, qui certam abitus in eremum causam peculiariter designat. Uterque Parisiensem de canonico et doctore redivivo fabulam exscindit, et simplicem veritatis rationem exponit.»

311. En modo quid, recitatis hisce Launoii verbis Carthusianus noster anonymus reponat. «Haec,» inquit, «habet Launoius, quasi diceret: Hi scriptores hanc historiam tacuerunt, ergo eam veram esse negaverunt. De robore hujusmodi argumentationis judicet lector. Sed nos dicamus, quod in superioribus satis docuimus, nempe auctores illos hoc prodigium siluisse, sicut alia S. Brunonis praeclare facta siluerunt. Nullus enim ex tot allatis a Launoio [Col. 0185D] scriptoribus Vitam S. Brunonis describere aggressus est; sed omnes, quidquid de eo vel de Carthusiensium ordine scripserunt, paucissimis verbis more compendiatorum illud tradiderunt. Imo plerique S. Brunonem de solo nomine appellarunt; alii nec ipsum nomen expresserunt; aliis vero, qui fusius de eo locuti sunt, satis fuit, quatuor aut quinque lineis dicere, quod fuerit institutor ordinis Carthusiensis, illumque tali anno et sub tali pontifice instituerit. Quidam erga Carthusienses bene affecti plura de eorum statutis, moribus et consuetudinibus scripserunt; sed nullus de institutione eorum, de causa originis aut de aliis ab eis et apud nos praeclare gestis singulariter tractare in animo habuit. [Col. 0186A] Unde non mirum, si apud citatos auctores nihil occurrat de redivivi hominis spectaculo. Sed quando Carthusiensis ordo coepit propagari, anonymus noster, qui primus circa annum 1220 (imo verosimiliter, ut num. 12 et seqq. docui, non ante annum 1250) de industria suscepit initia illius mandare litteris, fusius ac prolixius Acta S. Brunonis describens, hanc anastasim secessus illius in eremum causam fuisse, edisserere non omisit.»

312. Haec ille, transcriptis deinde, quae jam recitavi, hisce Launoii verbis. «In cumulum accedit,» etc., sic pergens: «Jam supra satis ostendimus, sanctum Brunonem non Dorocortori Remorum, sed Lutetiae Parisiorum consilium secedendi in eremum accepisse, ut etiam censet doctus Bulaeus. Praeterea [Col. 0186B] quam incertum sit Guiberti testimonium, patet ex tot hallucinationibus, quas in textu narrationis illius deteximus.» Ut quae de hisce modo mea sit opinio, paucis edicam, sane Launoius ex omnium, quos in medium adducit, auctorum de funesta doctoris anastasi silentio perperam hanc in fabulis habendam, seu indubie falsam esse, concludit, uti infra ostendam, cum, quid contra luctuosum eventum universale de hoc scriptorum omnium tum aequalium, tum aliorum posteriorum silentium valeat, inquiram. Enerve autem ac elumbe prorsus non esse aliquorum, quos Launoius citat, scriptorum silentium, seu negativa, quae ex hoc formantur, argumenta omni prorsus vi non carere, supra probavi, ac nominatim quidem negativo, quod ex [Col. 0186C] Guiberti, Novigentini abbatis, silentio deducitur, argumento roboris nonnihil inesse satis superque, quantum opinor, quae num. 267 et seqq. in medium adduxi, evincunt, etsi interim rerum, ad S. Brunonem institutumque ab eo ordinem spectantium, Guibertus sat peritus haud fuerit, uti etiam fatendum esse ibidem edixi. Ad secundam Launoii conclusionem progrediamur.

313. «Alterum,» inquit, quod ex auctorum adductorum silentio sequitur, est, «Romani Breviarii correctores in his, quae e sancti Brunonis Lectionibus expunxerunt, apprime secutos esse Ecclesiae canones, quibus sancitur, ut quidquid a veritate alienum in sacrorum officiorum codices irrepsit, tollatur.» Sed quid modo ad haec Carthusianus noster [Col. 0186D] anonymus? «Ergo,» inquit, «si vera est haec Launoii argumentandi ratio, quidquid Breviarii Romani correctores e Lectionibus sancti Brunonis expunxerunt, a veritate alienum erat: ergo et praeclara illa fidei professio, a S. Brunone in extremis posito emissa et e Lectionibus ejusdem sublata, aliena est a veritate. Quis hoc dicat aut dicere cogitet? Certe nec ipsum Launoium haec dicturum fuisse credimus, si rem attentius observasset. Veram igitur causam, quae censores Romanos, viros doctissimos ac sapientissimos movit, ut cum spectaculum illud, tum professionem fidei a Breviario auferrent, hanc fuisse ipsimet censores significarunt, nempe quod illae lectiones essent justo prolixiores.» Sane [Col. 0187A] e Lectionibus S. Brunonis prodigiosam doctoris anastasim non idcirco, quod falsa putaretur, fuisse expunctam, indubitatum faciunt, quae num. 190 et binis seqq. in medium sunt adducta. Nec est, quod quis pro Launoio reponat, solam deprehensam falsitatem esse posse causam, ob quam quid e Breviario expungatur. Id enim a vero alienum non obscure fatetur ipsemet Launoius in sua de vera causa secessus S. Brunonis in eremum Dissertatione cap. 5 in conclusione sic scribens: «Alia nulla potior causa (e Breviario scilicet quid expungendi) ecclesiasticis praescribitur regulis, quam deprehensa falsitas.» Quibus verbis cum affirmet, potiorem falsitate quidquam e Breviario expungendi causam non dari, aliam utique dari praeterea posse agnoscit.

[Col. 0187B] 314. Sed quid porro Launoius e citatorum a se auctorum silentio pergat concludere, audiamus. «Tertium» est, inquit, «quod Bruno Parisiensis theologus fuerit, scholasque Lutetiae aliquando rexerit, posse adhuc ex nocturnis illius vigiliis tolli, non solum quia veterum auctorum nemo Brunonem magistrum Parisiensem fecerit, vel scholas Lutetiae rexisse dixerit, uti vidimus, sed etiam quia ante Brunonis aetatem statum fuisse Parisiis theologiae studium, atque ibi magisterium in theologia dari solitum, vix probaretur.» Quod ad haec respondet Carthusianus noster anonymus, nullius momenti est; neque enim Bulaeus, ut ait, Lutetiae aliquando studuisse scholasque rexisse Brunonem, auctoritatibus argumentisque, quae adducit, ullatenus evincit. [Col. 0187C] Res liquet ex supra dictis, ac praecipue ex iis, quibus Brunonem Parisiis verosimillime nunquam docuisse, dubiumque etiam esse, an ibidem unquam studuerit, ostendimus. Launoio itaque, S. Brunonem nec theologum Parisiis fuisse, nec scholas ibidem rexisse, contendenti refragari non possum. Attamen hic scriptor perperam in dubium revocat, an ante sancti nostri aetatem statum Parisiis theologiae studium fuerit; etsi enim tunc ibidem magisterium in theologia (neque enim usitati modo in universitatibus gradus diversi excogitati adhuc fuerant) dari non soluerit, artes tamen liberales omnisque generis scientiae tradebantur, celeberrimaque ac florentissima jam tum Parisiensis civitas gaudebat academia, cui ad universitatis splendorem [Col. 0187D] nihil fere praeter nomen deerat, uti probant, quae Historiae litterariae Franciae scriptores tom. VII pag. 102 et seqq. docent. Quartam modo Launoii conclusionem examinemus.

315. «Quartum,» inquit, quod ex laudatorum antiquorum silentio sequitur, est, «a Theophilo Raynaudo perperam assertum, eam de triplici doctoris anastasi narrationem, quae Brunonem in eremum exegerit, apud antiquos omnes ratam esse; deinde falso quoque additum, «quod silentium Petri Cluniacensis de prodigiosa doctoris anastasi et inde impulso ad solitudinem Brunone supplent auctores perantiqui et illius plerique temporis, quo res gesta proditur.» Siquidem planum fecimus, Petrum Cluniacensem [Col. 0188A] in iis rerum et temporum conditionibus scripsisse, ut ex ejus silentio aequipollens affirmationi ratio ducatur; deinde nullos esse Brunonis vel Petri Cluniacensis aequales, supparesve auctores, qui huic de doctoris anastasi historiae patrocinentur. Quin etiam unicus Guibertus abbas de Novigento productus id habet, quod et sumptum ex silentio Petri Cluniacensis argumentum solide confirmat, et omnem institutae Carthusiensium religionis causam dilucide exponit.» Nec hic quidquam, quod hanc Launoii conclusionem evertat, Carthusianus noster anonymus reponit. Et vero hanc quantum ad primum, quod complectitur, veritati esse dissonam, nullo ex capite apparet. Cum enim scriptores antiqui, numero sane non pauci, quos Launoius in rem [Col. 0188B] suam citavit, Parisiensis prodigii, seu luctuosae damnati doctoris historiae nuspiam meminerint, qua veritatis specie esse hanc apud omnes antiquos ratam, possit asseverari? Quod autem ad Petri Cluniacensis et Guiberti silentium pertinet, vim aliquam, non tamen, quam Launoius contendit, formatis inde argumentis negativis inesse, supra ostendi. Launoius interim, Petri Cluniacensis de prodigiosa doctoris anastasi silentium «per auctores antiquos et illius plerosque temporis, quo res gesta traditur, non suppleri,» merito affirmat. Quos enim scriptores hujusmodi Raynaudus laudavit, ex Polycarpo de la Rivière laudavit, quem malae in hisce obtrudendis fidei exstitisse, Launoius contendit, taciteque Columbius et post hunc (adi num. 196) Papebrochius noster [Col. 0188C] agnoscunt.

316. «Quintum» est (ita in conclusionibus suis pergit Launoius) «didascalicum scriptorem non satis accurate perpendisse vel certe dissimulasse omnia momenta epistolae, quam ex Apulia (imo Calabria) Bruno ad Radulphum Remensem praepositum misit . . . Deinde non minus aberrasse, cum docuit, Petrum Venerabilem ideo spectaculum memoratum non recensuisse, quod ea tantum miracula, quae suo tempore contigerant, recensere statuisset. Quasi Petrus ipse conceptis verbis non affirmaret, Carthusiensium ordinem fuisse suo tempore institutum.» Ad haec Carthusianus noster anonymus ita reponit: «Certe, quod hic Saussaeio Launoius exprobrat, id etiam ei magis juste exprobrari potest. Nam si accurate haec [Col. 0188D] verba perpendisset, quibus sanctus Bruno fatetur post votum emissum «intervenientibus causis divinum amorem elanguisse, refriguisse animum, fervoremque evanuisse;» et ea aequiori judicii lance cum narratione Guiberti de Novigento examinasset, non conclusisset, sanctum Brunonem votum Remis emisisse et statim post relictam urbem Remensem sine ulla mora Carthusiam petiisse. Constat enim ex superius a nobis fuse probatis, sanctum Brunonem non nisi octo post Remis excessum annis in eremum abiisse. Quod autem spectat aetatem Petri Cluniacensis, liquido etiam demonstravimus, ordinem institutum fuisse pluribus, antequam ipse abbas nasceretur, annis, eumque nihil de miraculis apud Carthusienses [Col. 0189A] patratis scripsisse praeter quasdam visiones, cuidam fratri converso factas circa tempora, quibus opus suum de miraculis edidit, id est, annis fere septuaginta post institutionem ordinis. Hinc lector judicet, si accurate Launoius Petri Cluniacensis verba perpendat, cum asserit, ordinem illius aetate institutum. Sed pro Launoio reponet quis, Petrum Venerabilem conceptis verbis id affirmare. Nam sic loquitur praefatus abbas: «Servatur in Burgundiae partibus . . . . professio quaedam . . . . instituta nostro tempore.»

317. «Verum est, haec verba esse Petri, sed verum est etiam, quod haec scripserit septuaginta annis post damnati hominis spectaculum; nec modicum istud est temporis intervallum, imo permagnum, quod, [Col. 0189B] junctis variis, quibus ratione officii detinebatur, negotiis, satis sufficiens fuit, omnem ab ejus animo dicti spectaculi recordationem auferre, sicut et abstulit recordationem multorum mirabilium, sua aetate a viris sanctissimis tam in ordine suo, quam in aliis Ecclesiae ordinibus gestorum.» Etsi negativis, quae ex ipsiusmet S. Brunonis in scripta ad Radulphum Viridem epistola et Petri Venerabilis de prodigiosa doctoris anastasi silentio petuntur, argumentis vis tanta, quantam eis tum supra, tum hic in suis conclusionibus Launoius attribuit, neutiquam competat, omnino tamen illa non esse infirma, ac robore destituta, supra ostendi, nec contrarium evincunt, quae hic Carthusianus noster anonymus Launoio reponit. Etsi enim, Petrum non ante elapsos a Parisiensi prodigio [Col. 0189C] septuaginta annos suae de miraculis lucubrationi manum admovisse, detur, hoc tamen ab illo, utpote qui tunc in miracula, ad Carthusiensem ordinem spectantia, sedulo ex dictis inquisierit, vel ex ignoratione, vel ex memoriae lapsu praetermissum fuisse, parum verosimile apparet. Nec refert, alia etiam miracula, et quidem quae et aetate sua, et in ordine suo gesta essent, silentio venerabilem scriptorem praeteriisse. Cum enim, ut verbis, num. 293 huc transcriptis, ipsemet indicat, ea recensere miracula, quae «ad roborandam fidem et mores instituendos» conducerent, propositum sibi habuerit, miracula nonnulla. etiam ad ordinem suum spectantia, potuit omittere, non quod ea incomperta illi essent memoriave antea scita excidissent, sed quod [Col. 0189D] ad mox dictum finem haud satis viderentur idonea; ad quem cum vix aliud quidquam magis conducens, quam Parisiense prodigium, fingi queat, fit mihi vel hinc minus verosimile, luctuosum hunc eventum, si locum habuisset, commemorandum non fuisse a Petro Venerabili, cui nihilominus tum cognitus, ut jam dictum, verosimillime fuisset.

318. Sexta et septima conclusione unice fere, quid in ratiocinando discriminis Raynaudum inter et Saussaeum intercedere existimet, Launoius assignat, ut nos hic morari non debeat. Conclusione octava affirmat, «vulgarem conversionis sancti Brunonis causam,» seu horribile, quo doctor tantisper redivivus, justo Dei judicio sese damnatum, publice e [Col. 0190A] feretro astantibus denuntiarit, Parisiense prodigium, «si revocetur ad natales suos, tum demum revocari ad publicum sine auctore rumorem.» Ast contra illam conversionis S. Brunonis causam, si ad natales suos revocata fuerit, non ad publicum sine auctore rumorem, sed ad ipsummet S. Brunonem ejusque socios revocatum iri contendit, probareque etiam nititur Carthusianus noster anonymus. «Hi enim,» inquit Annalium ordinis sui lib. IV hactenus non vulgato, num. 124, «probe noverunt, ob quam causam et qua ratione mundo abrenuntiarint, et id absque dubio suis tradiderunt sequacibus. Neminem vero esse arbitramur, qui vellet obstinate asseverare, sanctum Brunonem et socios ejus sequaces suos non edocuisse, qualiter et ob quam causam tam arduum [Col. 0190B] vitae genus amplexati fuissent; aut ipsum ordinem Carthusiensem ignorasse occasionem et causam suae institutionis. Hos autem inter sequaces repertus est, qui octoginta aut circiter annis post eorum mortem (de anonymo num. 199 et seq. adducto hic loquitur, qui quo circiter tempore verosimilius floruerit, num. 12 et seqq. docui) causam hanc scriptis mandavit, quod forte etiam ante eum aliquis fecerat, cujus codex lapsu temporum disperire potuit. Crescente vero domorum ordinis numero, crevit et codicis, a nostro anonymo editi, exemplarium numerus, ita ut circa finem saeculi tertii decimi et initium quarti decimi in omnibus ordinis provinciis reperiretur, et inde historiae hujus fama in omne vulgus emanaret.» Ita hactenus ille: rectene, an [Col. 0190C] secus, seu an vera ac genuina traditio, cui prodigium Parisiense seu vulgaris conversionis S. Brunonis causa superstruatur, in ordine Carthusiensi detur, infra discutiam. Ad reliquas Launoii conclusiones pergamus.

319. «Nonum» est, inquit hic scriptor, «vix ullum reperiri figmentum in historia, quod validius juxta et frequentius (quam prodigium Parisiense scilicet) confutetur, validius quidem, si spectetur instructa tot scriptoribus acies, quae in eam de horribili doctoris spectaculo narrationem, et quaesitum ex ea Carthusianorum initium dirigitur; frequentius vero, si considerentur ex iis scriptoribus plures, qui seorsim eamdem narrationem et narrationis appendicem evertunt.» Ita Launoius, falsam scilicet esse celebrem [Col. 0190D] de doctoris damnati spectaculo narrationem, contendens, tum quod de horribili illa historia omnes prorsus, quos laudavit, scriptores sileant, tum quod ex his plures sint, qui, cum eamdem, si contigisset, scituri scitamque commemoraturi fuissent, particulari suo silentio, ut pro comperta falsitate haberi debeat, efficiunt. Carthusianus noster anonymus paulo aliter, et forte non immerito, proxime recitata Launoii verba accepit, uti liquet ex illius ad haec responsione, quae sic habet: «Quis non miretur his in verbis vanam hyperbolen, qua soli simplices decipi possent? nullus ex tot scriptoribus a Launoio allatis historiam refutat aut negat, sed omnes tantummodo eam non narrant, imo nec narrare possunt aut debent [Col. 0191A] juxta propositum suum, nam omnes parum de sancto Brunone, et nihil de illius conversione habent, ut videre est supra, si unum excipias Guibertum de Novigento. Et nihilominus audet Launoius pronuntiare, vix ullum reperiri figmentum, quod validius juxta et frequentius confutetur,» cum e contrario nihil sit invalidius auctoritate negativa, qua utitur, tot testimonia producens, nihil adversus veritatem hujus historiae testificantia.

320. «Quod autem addit, et frequentius confutetur, si considerentur ex iis scriptoribus,» quos citavit, «plures, qui seorsim eamdem narrationem et narrationis appendicem evertunt,» id certe verum non apparet ex discussione, quam de scriptorum eorum auctoritatibus superius fecimus, cum ne [Col. 0191B] unus quidem eorum seorsim, nec conjunctim dictam narrationem, aut ejus appendicem evertat, sed nec tantisper concutiat.» Hactenus Carthusianus anonymus, volens nimirum, argumento negativo contra Launoium, qui ei nimium attribuit, nullam omnino vim inesse, ac proin prodigiosam doctoris anastasim scriptorum antiquorum de hac silentio non tantum non negari, sed nec ulla ratione concuti, nedum convelli. Verum contra hanc roboris non nihil habere praecipuorum e laudatis a Launoio scriptoribus antiquis silentium, jam supra edocui; quantum autem scriptorum prorsus omnium, qui, integro primo et forte etiam secundo post rem gestam saeculo labente, floruerunt, silentium contra eamdem valeat, § sequens aperiet, uti etiam an Launoius in conclusione, [Col. 0191C] de qua hic, celebrem de doctoris damnati spectaculo narrationem, e solo auctorum, quos laudat, silentio pro falsa merito habeat, et velut commentum ac fabulam explodat conclusione decima et ultima, de qua ut nonnulla ante hic adhuc dicam, instituti mei ratio exigit.

321. Ultimo itaque, uti hac vult, ex unanimi auctorum omnium, quos adduxit, silentio sequitur, «post annos a condito Carthusianorum ordine ducentos quadraginta et amplius, fictam esse illam de doctoris vel canonici Parisiensis anastasi narrationem, quae S. Brunonem in eremum impulerit. His est,» inquit, «palus terminalis, quo haec narratio defixa retinetur, haec est temporis epocha, quae nullum fabularum vindicibus tergiversandi locum relinquit.» [Col. 0191D] Famosa ergo de doctore, qui publice e feretro, sese damnatum, vociferatus sit, narratio post annum demum 1324, utpote ad quem a condito primum Carthusianorum ordine seu ab anno ex dicendis 1084 effluxere anni omnino 240, ab otiosis hominibus fuerit conficta, si Launoio assentiendum hic sit. Verum narrationem illam, si reipsa, quod an factum sit ex infra dicendis statues, fuerit conficta, diu ante dictum annum 1324 confictam esse, necesse est. Eam enim jam ante hunc annum litteris prodidere scriptores nonnulli antiqui, §§ 11 et 12 recensiti, ac in primis quidem, ut reliquos missos faciam, Carthusianus anonymus quinque primorum Carthusiae priorum Chronici auctor, et Carthusianus Majorevensis [Col. 0192A] itidem anonymus, quorum alter (adi num. 12 et seqq.) certo ante annum 1313, alter anno 1298, uti ipsemet affirmat, scriptioni manum admovit. Paulo plura, huc facientia, Carthusianus noster anonymus, qui annalium ordinis sui librum quartum hactenus non vulgatum contexuit, suppeditat. Verba tamen ejus huc transcribere visum non est, quod pauca jam adducta, quod probandum erat, sufficienter evincant. Nec hoc tantum ex illis habetur, verum etiam Gersonem, contra ac Launoius in sua de vera causa secessus S. Brunonis in eremum Dissertatione cap. 2 praeterea vult, primum non fuisse, qui anno circiter 1420 feralem de infausto Parisiensi doctore narrationem. aut, quemadmodum hanc vocat, fabulam, aliquandiu jam ante confictam, in litteras miserit. [Col. 0192B] Ad alia modo, quae sequenti § discutienda, mox dixi, progrediamur.

322. Ex adductis a Launoio contra luctuosam doctoris Parisiensis historiam esse nonnullos, qui huic nonnihil silentio suo officiant, quatuor §§ proxime praegressis edocui. Nunc dispiciendum, quid contra feralem illum eventum universale illorum omnium, ac [Col. 0192C] maxime eorum, qui, integro primo ac forte etiam secundo post rem gestam saeculo labente, seu, cum haec nondum litteris mandata fuisset, floruerunt, scriptorum antiquorum silentium valeat. Launoius Dissertationis suae saepissime jam laudatae locis non paucis mirandum illud memoratuque, si accidit, dignissimum prodigium, veluti indubitatam falsitatem, anilem fabulam, putidumque commentum traducit, idque unice, quod a scriptoribus antiquis, quos laudat, litteris commendatum non sit. Verum an recte? Neutiquam sane, uti ex iis, quae num. 258 modo dixi, satis patet, ampliusque ex iis, quae jam nunc dicturus sum, patescet. En unum alterumve, ut alia omittam, exemplum, quo, quae facta traduntur nec tamen a scriptoribus synchronis litteris [Col. 0192D] consignata reperiuntur, fabulis continuo commentisque accensenda non esse, docemur. Benedictus XIV papa De servorum Dei beatificatione et beatorum canonizatione lib. III, cap. 10, num. 3, circa finem ita memoriae prodit: «Fama erat, sanctos Faustinum et Jovitam, patronos Brixianae urbis, in armis aureis apparuisse ad ejusdem tutamen adversus Nicolaum Picininum, Mediolanensium copiarum praefectum, ipsam obsidentem ac maxima vi oppugnantem. Sed a plerisque dubitabatur de miraculo hujus insignis apparitionis, silentibus videlicet historicis Brixianis aequaevis, illudque narrante Elia Capreolo, qui octoginta integris annis post solutam obsidionem decessit et fabulosa quaedam suis commentariis [Col. 0193A] inseruit; cum opera et studio cardinalis Angeli Mariae Querini binae litterae inventae sunt Ludovici Fuscareni ad sanctum Laurentium Justinianum, tunc patriarcham Venetiarum, quae rem totam in aperto ponerent.»

323. «Etenim cum quatuordecim annis post Brixiam ab obsidione liberatam Fuscarenus ejus civitatis administrationem suscepisset, sibi a Veneto senatu demandatam, biduo post aditam provinciam rumor increbuit, consilium initum fuisse a quibusdam religiosis viris inde asportandi Venetias corpora sanctorum Faustini et Jovitae; ac nisi ipse religiosos illos opportune servasset, populi ira ferroque periissent. Fuscarenus in altatis epistolis causam aperiens pii furoris, qui mentes Brixianorum incenderat, [Col. 0193B] haec habet: Memores sunt, cum circumvallati, inclusi fame laborarent, ultima experirentur pericula, visos ab hostibus tutores sanctissimos aureis armis Brixiam tueri: quo miraculo attonitus Nicolaus Picininus, dux fortissimus, potiundae urbis spem perdidit, supplicii petendi, aurumque habendi aviditatem remisit. Quas ob res difficilius his corporibus carerent.» Fuscareni epistolae integrae insertae sunt in epistola praedicti cardinalis typis edita et ad Patrem Cyprianum Benagliam abbatem et praesidem generalem congregationis Cassinensis data. Post quae idem doctus cardinalis haec ad rem subdit: «Superest tandem, ut una mecum fatearis, argumentum, quod negativum criticae artis magistri vocant, quoque aliqui ex ipsis haud ita raro abutuntur [Col. 0193C] ad convellendam monumentorum ecclesiasticorum auctoritatem, facile accidere posse, ut omni ipsum auctoritate destitutum comperiatur. Certe triumphare illud quam maxime videbatur in subjecta huic epistolae materia, nam veterum scriptorum silentium eo vehementius in eamdem torqueri poterat, quod plures modo suppetant commentarii, Brixianae obsidionis tempore de obsidionis illius rebus conscripti.

324. At quam vanus foret ille triumphus detectae a me Fuscareni litterae ostenderunt. Undenam, per Deum immortalem, certo divinare se posse, confidet criticorum illorum natio, priscis illis monumentis, quibus ipsi praecipiti ausu bellum indicunt, testimonia hujuscemodi olim defuisse, cum tot [Col. 0193D] saeculorum lapsu, forte malo fato, aut omnino interierint, aut in tenebris adhuc delitescant?» En sane praeclarum facti exemplum, quod, etsi revera acciderit, ab auctoribus tamen synchronis memoriae proditum non invenitur, quodque idcirco semper aut pro falso habitum, aut certe in dubium revocatum fuisset, nisi Fuscareni litterae, quae lucidissimum ei testimonium perhibent, ab eminentissimo cardinale Querino detectae fuissent; qui interim hinc argumenti negativi vim nimium elevare videtur. Etsi enim hoc non sufficiat, ut quidlibet, cui opponitur, a vero pronuntietur alienum, id tamen (adi num. 258) roboris sibi non raro habet adjunctum, ut factum, contra quod militat, vel magis, vel minus, prout [Col. 0194A] rerum temporumque adjuncta fuerint, vero efficiat absimile; ad quod, ni argumentis negativis locum nunquam esse velis, non requiritur, ut certum, sed tantum ut verosimile sit, rem a scriptoribus antiquis, qui perierint, memoriae proditam non fuisse; hoc autem habetur, si certo sciatur, a nullis scriptoribus antiquis, modo adhuc exstantibus, litteris consignatam inveniri, quorum aliqui aut unus saltem alterve verosimiliter tales sint, ut eam, si fuisset, scituri, scitamque commemoraturi fuissent. Accipe alterum modo rei, quae accidit, nec tamen a scriptoribus synchronis memoratur, exemplum.

325. Ab Honorio tertio, summo pontifice, celeberrimam indulgentiam, quae «Porciunculae» dicitur, petiisse [Col. 0194B] ac porro impetrasse S. Franciscum Assisiatem, nulli prorsus scriptores synchroni, imo ne ipsi quidem, qui vitam ejus omnem ac gesta ex instituto diligentissime descripserunt, Thomas Celanus et S. Bonaventura. Hinc saeculo sexto decimo potissimum non defuerunt, qui indulgentiam illam S. Francisco ab Honorio unquam fuisse concessam, vel animo obfirmato negarint, vel saltem in dubium revocarint, hac insuper ratione ad id impulsi, quod disciplinae usibusque, qui S. Francisci aetate in ecclesia viguerunt, indulgentiae tam amplae, quam sit Portiunculana, concessio minime congrueret. Verum saeculo proxime elapso ex antiquis codicibus in lucem tandem (Adi operis nostri tom. II Octobris, p. 887 et sequenti) fuere prolata testimonia, quadraginta circiter [Col. 0194C] post obitum S. Francisci annis, cum indulgentia illa jam tum, quod nullae de ea litterae pontificiae exstarent, in dubium revocata aut etiam negata a nonnullis fuisset, a B. Benedicto Aretino, per ipsum S. Franciscum in ordinem olim admisso. atque a Raynerio de Mariano, hujus Benedicti socio, reddita, quibus hi ambo, dictam indulgentiam et per S. Franciscum petitam et ab Honorio tertio concessam fuisse, e narratione, sibi hac de re a fratre Masseo de Marignano, qui praesens, adfuerat, facta, testantur. Accessit potissimum et testimonium aliud, quo Petrus Zalfanus (videsis eumdem operis nostri t. II Octobris, p. 890) testatus est, sese in ecclesia Sanctae Mariae de Portiuncula praesentem adfuisse, cum in ea S. Franciscus, septem astantibus episcopis, acceptam [Col. 0194D] ab Honorio indulgentiam promulgaret. Tria porro haec testimonia dubitare non amplius sinunt, quin insignis illa indulgentia et per S. Franciscum reipsa fuerit petita, et eidem per Honorium concessa, et tamen rei hujus, ut jam dictum, nulli prorsus scriptores contemporanei ac ne ipsi quidem Francisci biographi, ut ut res omnes, ab eo gestas, calamo diligentissime complexi, meminerunt; quod sane argumento est perquam valido, continuo consequens non esse, ut res, quae a scriptoribus contemporaneis non memorantur, indubie falsae sint.

326. Jam vero, cum pronum admodum sit, ut res, quae, etsi gestae, a scriptoribus contemporaneis non memorantur, silentio etiam a sequioris aevi scriptoribus [Col. 0195A] praetereantur, continuo sane non est, quod tam ab his, quam ab aliis subticetur, pro falso seu pro non facto habendum, ac proin perperam Launoius prodigiosam doctoris Parisiensis anastasim, quod nec a scriptoribus contemporaneis, nec ab aliis, qui serius post rem gestam floruere, litteris consignata reperiatur, velut inane commentum anilemque fabulam explodit, a veritate omni dubio procul longissime alienam. Nec est, cur pro Launoio reponas, antiqua equidem testimonia jam adducta pro indulgentia Portiunculana exstare, legitimamque, ob quam hujus mentio scriptoribus synchronis haud fiat, rationem posse afferri; etsi enim servati a scriptoribus contemporaneis ipsisque S. Francisci biographis de indulgentia Portiunculana silentii ratio [Col. 0195B] non inepta, uti iterum in eodem operis nostri t. II Octobris, p. 890 videre licet, reipsa adducatur, fieri tamen potest, ut tam undecimi. quo prodigiosa doctoris anastasis contigisse narratur, quam sequentis saeculi scriptores ob causam nobis ignotam hujus non meminerint: aut, si id displiceat, omnem prodigii illius luctuosique eventus mentionem omittere potuerunt, non quidem, quod legitima quadam ad id impulsi fuerint causa, sed quod in rebus, tempore suo gestis, memoriae prodendis accurationem aut nullam tere, aut certe mediocrem duntaxat adhibuerint. Apparitionem, qua SS. Faustinus et Jovita Nicolaum Picininum, Mediolanensium copiarum ducem ejusque milites, civitatem Brixianam vi maxima obsidentes, terruerunt, litteris non mandarunt historici [Col. 0195C] Brixiani aequaevi, et tamen silentii hujus rationem, quae sat certo sit legitima, nullam invenio afferri; unde ea, quam admisere, omissio vel ignotae nobis causae, vel modicae, quam hi in temporis sui rebus adnotandis adhibuerunt, accurationi attribuenda videtur.

327. Quod autem ad supra laudata testimonia, quae, silentibus licet auctoribus contemporaneis, indulgentiam Portiunculanam certam efficiunt, spectat, nihil hoc ad rem facit; liquet enim vel hinc, fieri posse, ut, licet factum quoddam, a recentioribus relatum, ab omnibus scriptoribus contemporaneis silentio prematur, re tamen ipsa acciderit. Quod cum ita habeat, perperam sane feralem doctoris, qui, sese damnatum, astantibus publice e feretro [Col. 0195D] denuntiarit, historiam falsam pronuntiaris hac sola de causa, quod ab auctoribus contemporaneis litteris commendata non sit. Nec, quod praeterea a scriptoribus aliis, qui serius floruerunt, silentio praetereatur, recte eam Launoius, ut jam dixi, indubie falsam asserit. Verum an saltem luctuosus ille eventus, quod a scriptoribus omnibus tum synchronis, tum aliis qui, integro primo et forte etiam secundo post rem gestam saeculo labente, floruerunt, silentio prematur, pro admodum dubio aut etiam pro probabiliter, seu etiam verosimiliter falso nequit haberi? Ita omnino existimo; etsi enim ex omnibus, quae horum aliquot supra etiam adductorum de ferali historia silentium suppeditat, argumentis [Col. 0196A] negativis vix ullum, seorsum sumptum, sit admodum validum, omnia tamen simul accepta, nunquam eam habuisse locum, verosimile sane reddunt eo fere modo, quo rationes plures, quae ad assertionem quampiam stabiliendam concurrunt, solide hanc probabilem nonnunquam, si simul accipiantur, efficiunt, etsi interim singulae, seorsum acceptae, parum sint validae. Et vero cui verosimile non appareat, nunquam habuisse locum prodigium hujusmodi, quod a scriptoribus omnibus proxime dictis silentio praeteritur, quodque tamen, si accidisset, per omnium ora et calamos fuisset volitaturum, utpote simul futurum et notatu dignissimum et in opinione, quae hic discutitur, quaeque id publice coram innumera propemodum populi multitudine factum, statuit, [Col. 0196B] omnibus passim notissimum?

328. Neque hic reponas, prodigiosam illam anastasim, qua doctor tantisper redivivus, feralis de se judicii denuntiatione ingentem hominum multitudinem terruerit, ut ut silentio a scriptoribus aequalibus et subaequalibus sit suppressa, ab iis tamen, qui non adeo diu post hosce floruerunt, commemorari. Etenim, qui primus luctuosam hanc historiam in litteras misit, Carthusianus est anonymus, qui quinque primorum Carthusiae priorum Chronicon, cujus § 1 notitiam dedi, concinnavit; hic autem, ut ibidem etiam docui, scriptioni manum verosimillime non ante annum 1250, imo forte ne ante annum quidem 1300 circiter admovit, idque proinde non prius fecerit, quam cum jam anni amplius centum et quinquaginta, [Col. 0196C] imo forte ducenti post rem gestam seu post horribilem eventum essent elapsi. Dices quidem, scriptorem illum forte jam inde ab anno circiter 1220 aut paulo etiam citius floruisse, sibique praelucentem habuisse scriptorem antiquiorem, e quo, quae de doctoris redivivi prodigio pulsoque hinc in eremum sancto Patre suo refert, deprompserit. Ast nec unum, nec alterum veritati consonum ullatenus apparet. Imo vero, ut ad id, quod ultimo loco ponitur, primo respondeam, scriptorem nullum antiquiorem, e quo sua hauserit, primorum quinque Carthusiae priorum Chronici auctori praeluxisse, ex ipsa, qua hic initio utitur, loquendi formula colligendum videtur. Haec enim sic habet: «Anno Dominicae Incarnationis 1082 vel circa illum, dum [Col. 0196D] solemne studium floreret Parisiis, etc., tale prodigium ibi dicitur accidisse. Quidam enim doctor,» etc. Quibus verbis anonymus ille chronologus indicare videtur, sese, quod subjungit doctoris redivivi, prodigium, non in scriptoribus monumentisve antiquioribus legisse, sed ab aliis, viva voce rem narrantibus, accepisse.

329. Ad haec idem chronologus, si quid alibi e scriptoribus se praegressis acceptum in sancti nostri Vitam intulit, lectorem rei monet, imo etiam horum nomen prodit. Num 10. transcripturus, quae de S. Brunone ejusque sex sociis in S. Hugonis Gratianopolitani episcopi Vita, a Guigone, quinto Carthusiae priore scripta, leguntur, verba haec praemittit: [Col. 0197A] «Ut utar omnino verbis scriptis in Legenda Vitae S. Hugonis episcopi memorati;» ac deinde recitatis omnibus, quae ad S. Brunonem ejusque socios spectant, Guigonis verbis subjungit: «Omnia praedicta sunt verba domni Guigonis scripta in Vita S. Hugonis Gratianopolitani episcopi.» Num. 24 et ultimo ubi tempus, quo sanctus post egressum e Carthusia diem extremum clauserit, e quatuor primorum Carthusiae priorum Chronico, antiquis Guigonis (adi num. 6) Consuetudinibus praefixo, designavit, mox subdit: «Sicut in libris Consuetudinum domni Guigonis, quae sunt in domo Carthusiae, continetur.» Quod si itaque, quam narrat, prodigiosam doctoris anastasim e scriptoribus vetustioribus hausisset, id verosimillime etiam aut indicasset, [Col. 0197B] aut hos etiam nominasset, maxime cum feralem illam historiam narraturus, praemittat: «Tale prodigium ibi dicitur accidisse,» facileque ac opportunum, ut rei adeo mirae fidem faceret, fuisset adjungere, a quibus ea dicatur seu narretur. Jam vero, cum haec ita habeant, verosimillimum utique, ne dicam indubium, apparet, scriptores antiquiores, a quibus Parisiense prodigium memoriae proditum fuerit, anonymo quinque primorum Carthusiae priorum chronologo, seu vetustiori sancti nostri biographo non praeluxisse; ut proinde hoc ex capite fidem majorem suae de doctoris damnati anastasi narrationi nequeat adjungere. Porro cum laudatus chronologus seu sancti biographus, ut jam dictum, scriptores antiquiores, si quos ad horribilem de [Col. 0197C] doctore narrationem adhibuisset, nominaturus verosimillime fuisset, nec tamen Caesarium nominet, consectarium fit, ut scriptoris hujus num. 241 datam narrationem verosimillime aut non viderit, aut hanc a sua existimarit diversam.

330. Quod jam pertinet ad annum 1220, quo circiter aut etiam paulo citius anonymus quinque primorum Carthusiae priorum chronologus seu sancti nostri biographus floruerit, id ex dictis num. 12 et seqq. verosimiliter secus habet. Nec, etsi ita haberet quidquam inde, quo luctuosa doctoris Parisiensis historia sat certa aut etiam verosimilis redderetur, posset confici. Fac enim, laudatum chronologum, qui primus eam litteris commisit, anno circiter 1220 manum scriptioni reipsa admovisse, sic equidem [Col. 0197D] adhuc annis circiter quadraginta et centum a re gesta abfuerit ac proin temporis spatio longiori, quam ut ei fidem indubitatam conciliare queat. Quamvis enim subinde fiat, ut factum, etsi a scriptoribus, qui integro amplius post id gestum saeculo floruerunt, duntaxat commemoratum, pro verosimili, imo etiam pro certo sit habendum, id tamen, ut apparet, locum habere non potest, quando, uti hic fit, factum seu res, quae controvertitur, est hujusmodi, ut, si contigisset unquam, ab ipsis etiam scriptoribus synchronis ac coaevis verosimiliter commemorata fuisset. Ast, inquies, caedes S. Mauritii, sociorumque, legionis Thebaeae militum martyrum, a scriptoribus contemporaneis memoriae prodita non [Col. 0198A] invenitur, talisque videri potest, ut, si contigisset, commemorata verosimiliter ab hisce fuisset, nec propterea tamen illam falsam esse, aut parum verosimilem, merito quis pronuntiarit. Fateor, sic habet: verum quid tum? Cur caedem illam, ut ut notatu dignissimam notissimamque, scriptores synchroni silentio praeterierint, rationes non ineptae apud nos tom. VI Septembris, in quo de sanctis illis martyribus a pag. 308 actum, in Comment. ad horum Acta praevio, § 7 redduntur; quod cum fieri potest, seu potius fit, argumentis negativis, quae a scriptorum silentio petuntur, vim nullam inesse, apud omnes in confesso est.

331. Accedit, de celeberrimorum illorum martyrum caede (unde, quidquid contra hanc probabilitatis [Col. 0198B] ex auctorum silentio oriri posset, eliditur) constare tum e multis in Comment. proxime cit. adductis, tum maxime e S. Eucherio Lugdunensi episcopo, qui primus illam in litteras misit, quique, quamvis saeculo demum quinto floruit, e genuinae tamen traditionis fonte, quem ipsemet assignat, sua deprompsit. At vero nec universalis silentii, quo, qui integro amplius primo post rem gestam saeculo labente floruerunt, scriptores prodigiosam doctoris anastasim praetereunt, ratio ulla sat idonea reddi potest, nec de horrenda hac historia ex ullo monumento constat, nedum ex anonymo primorum quinque Carthusiae priorum Chronici auctore, qui, unde illam hauserit, non edicit, nec aliunde habetur compertum. Et vero, cum hic, ut jam docui, scriptores antiquiores, [Col. 0198C] e quibus hauserit, sibi praelucentes haud habuerit, quo tandem ex fonte, cui tuto fidere possimus, narrationem suam deprompsisse queat? An forte ex fama publicove rumore? Verum quam incertus hic auctor sit, nemo non novit. An ex ordinis sui traditione? Ita sane, qui Parisiensis prodigii pulsique hinc in eremum S. Brunonis historiam tuentur, existimant, ac porro, ut opinionem suam propugnent, affirmare debent. Verum an illa ordinis Carthusiensis traditio genuinae traditionis nomen mereatur, uti etiam, quanti ad asserendam prodigii Parisiensis veritatem valeat, infra discutiam, cum praevie, quod praesenti § facere constitui, examinaro, an reliqua pro Parisiensis, qui sese damnatum publice denuntiarit, doctoris anastasi §§ 11 ac 12 [Col. 0198D] adducta scriptorum antiquiorum testimonia certam eam aut etiam verosimilem, stante universali scriptorum silentio proxime dicto, possint efficere.

332. Cum scriptores illi omnes narrationem suam vel ex ipsa jam discussa quinque primorum Carthusiae priorum chronographi narratione, aliqua duntaxat in hac facta pro arbitrio mutatione, acceperint, aut certe e scriptoribus aliis, quorum etiam narratio suam isti originem debeat, indubie deprompserint, prodigio utique fidem majorem, quam, qui primus illud in litteras misit, dictus chronologus mereatur, conciliare non possunt, etsi interim, ut jam supra docui, eorum testimonia evincant, prodigiosam doctoris Parisiensis anastasim fuisse et [Col. 0199A] diutissime pluribus indubitanter creditam, et diu etiam ante Joannis Gersonis aetatem, contra ac Launoius vult, litteris consignatam. Quid itaque singulorum illorum scriptorum, quos §§ 11 et 12 videsis enumeratos, auctoritas hic valeat, pluribus indagandum non est. Verum, ut ut res ita habeat, nec ratione ulla satis solida contrarium queat probari, sunt tamen, qui, quemadmodum ex Notitiis mss. penes me exstantibus intelligo, Joannis Iperii testimonium, num. 222 huc transcriptum, magni faciendum contendunt. Ita autem idcirco autumant, quod, quamvis Iperius ante saeculum quartum decimum non floruerit, ac proin, spectato diuturno temporis spatio, quo a praestituta Parisiensi prodigio epocha seu anno 1082 abfuit, certum id atque indubitatum [Col. 0199B] sola sua auctoritate facere non possit, auctorem tamen antiquiorem reique gestae synchronum, e quo, quae de hac tradit, hauserit, sibi praelucentem habuerit. Quod postremum ut aestimaretur, effecit Marteneus praevia sua in Iperii seu S. Bertini Chronicon, tom. III Thesauri Anecdotorum insertum, Admonitione. In hac enim sub finem ita loquitur: «Hinc colliges, Chronicon istud Bertinianum tanto majorem apud eruditos promereri fidem, quo antiquiores habet auctores, qui sui temporis res gestas, prout viderant, aut a testibus oculatis audierant, scriptis mandarunt, nec mirum videri debere, a subsecutis auctoribus tanti habitum fuisse, ut, quae dicenda de rebus Belgicis habuerunt, ab eo accipere non dubitaverint.»

[Col. 0199C] 333. Iperius ergo, uti hic docet Marteneus, narratas in Chronico suo res ex antiquioribus, qui eas aut ipsimet viderant aut ex testibus oculatis audierant, scriptoribus accepit, hique, ut idem Marteneus in laudata Admonitione praevia etiam docet, numero tres fuere, videlicet Folquinus Bertinianus monachus, qui vetera monasterii sui instrumenta saeculo decimo in unum volumen retulit, Simon Sythiensis seu Bertinianus abbas quadragesimus secundus anno 1148 defunctus, qui Chronicae Bertinianae seu Sithiensis Ecclesiae a tempore Roderici, id est, ab ineunte saeculo XI, quo monasterio Sithiensi Rodericus abbas praeerat, ad suam usque aetatem descripsit, ac tandem anonymus, qui anno [Col. 0199D] 1229 scribebat, Simonisque opus ad suum usque tempus prosecutus est. Jam vero cum unus duntaxat, nimirum Simon abbas, e tribus hisce scriptoribus, qui Iperio in contexendo Bertiniano Chronico praeluxere, luctuosae doctoris damnati historiae, uti ex mox dictis liquet, fuerit synchronus, fuisse hanc ex illo ac proin ex auctore contemporaneo, qui eamdem saltem e testibus oculatis audiisset ab Iperio in Chronicon Sithiense illatam summamque adeo fidem promereri inde conclusere. Et vero, si lato a Marteneo de Sithiensi Chronico, per Iperium conscripto, judicio standum sit, erit sane, cur quis, damnati historiam e Simonis abbatis opere reipsa esse ab Iperio depromptam, non immerito suspicetur. Verum multum abest, ut Martenei de laudato Chronico [Col. 0200A] judicium pro accurato possit haberi. Quod ut pateat, unaque ex Iperii de luctuosa doctoris damnati historia testimonio nihil omnino ad hanc aut certe parum admodum ponderis posse accedere, studiosus lector intelligat, subministratam a Stiltingo nostro tom. II Septembris, pag. 555, a num. 25 ad Martenei de Iperii Chronico judicium responsionem huc transcribo.

334. Sic itaque ibidem habet: «Mallem ego, ut laudatus editor (Marteneus nempe) accuratam de hoc Chronico crisim dedisset, quam laudes exaggeratas: ita enim lector studiosus melius intellexisset, quid ex eo amplecti tuto possit, a quibus contra cavere debeat. Certe chronotaxis plerumque vitiosa est in prioribus hujus Chronici saeculis, ut patebit [Col. 0200B] per decursum. Imo ne facta quidem relata in hoc Chronico tam certa esse tamque immunia ab erroribus, ut correctione sat frequenti non indigeant, non raro ostendere cogar. Conatur Chronici auctoritatem probare Martenius, quia Iperius secutus est Folquinum diaconum, Simonum abbatem et eorum continuatorem anonymum saeculi XIII, quem ait scripsisse anno 1229.»—«Ex quibus,» inquit, «ita Chronicon suum confecisse videtur Joannes Iperius, ut eorum integras lucubrationes operi suo inseruisse merito consendus sit.» Ostendere id conatur verbis quibusdam allegatis, quae Iperius de se proferre non poterat, quaeque idcirco antiquioribus attribuenda sunt scriptoribus, quorum dicta eatenus non mutata Chronico suo Iperius inseruit. Verum vehementer [Col. 0200C] suspicor, Martenium nunquam contulisse Chronicon Iperii cum tribus illis scriptoribus, a quibus eum tam multa mutuatum dicit. Certe si diligenter verba Iperii contulisset cum verbis anonymi continuatoris, qui est compilator Vitae S. Bertini, a Mabillonio editae, vidisset totum verborum sensum mutatum ab Iperio in facto, quod referetur in Appendice miraculorum num 25, ut ibidem observabo.

355. «Praeterea si istos auctores tres diligenter contulisset et examinasset, vidisset paucissima ab iis narrari tanquam visa, sed pleraque ut longe praeterita: eaque de causa non dixisset: Chronicon istud Bertinianum tanto majorem apud eruditos promereri fidem, quo antiquiores habet auctores, [Col. 0200D] qui sui temporis res gestas prout viderant aut a testibus oculatis audierant, scriptis mandarunt.» «Inconsiderate et sine sufficienti examine haec dicta sunt: nam pauca ex scriptoribus, qui viderant, aut facta suo tempore scripserant, hausit Iperius, saltem in primis saeculis Chronici sui longe plura ex iis scriptoribus, qui gestis, quae referebant, longe erant posteriores. Quin et plura ex aliis scriptoribus habet Iperius, quam ex tribus illis, quorum tantum non continuatorem facit Martenius. Haec de Iperio observanda censui, ne quis immodicis Martenei laudibus deceptus, me statim reprehendendum existimet, ubi viderit auctoritati istius scriptoris non acquiescentem. Nolim tamen debita laude fraudare Iperium, cujus Chronicon utile et minime [Col. 0201A] contemnendum judico, sed non caece sequendum. Unde ille sua hauserit, quantaque fide scripserit, indicat ipse in prologo secundo his verbis: «Praesens Opusculum ex multis voluminibus scriptisque authenticis grato labore collegimus, sumendo de quolibet, quod ad propositum spectare visum est, nihil inserendo, quod non authenticis scriptis approbatur.» Deinde explicat, quid per scripta authentica designet, multas videlicet Vitas sanctorum, Chronica item non pauca, antiquitates, Annales, Historias et archiva tam ecclesiae Sithiensis, quam aliorum monasteriorum Belgii et Franciae, libros alios historicos, ac demum chartas privilegiorum.

336. «Ex hisce omnibus monumentis se Chronicon suum concinnasse asserit: Ex die et consule [Col. 0201B] tempora temporibus et ex causis in eo contentis negotia negotiis concordando.» Non dubito, quin id et diligenter et bona fide praestiterit vir pius et doctus; at sine erroribus factum non esse, luce clarius est. Et sane tale opus illo saeculo, quo vixit Iperius, sine variis erroribus conscribere, humanae non erat industriae, tum quod monumenta multa, quibus utendum erat, non omni carerent errore, tum quod varia per conjecturas erant concilianda. Haec autem conciliatio tanto erat difficilior, quanto minus ad perfectionem hodiernam accedebat scientia chronologica et critica.» Hactenus Stiltingus noster, qui, quae hic de Iperii Chronico affirmat, loco deinde non uno in Commentario ad vitam [Col. 0201C] S. Bertini praevio validissime juxta ac luculentissime probat, uti cuique, hunc evolventi, manifestum evadet. Jam vero, cum Iperius, ut alia omittam, non solum e tribus scriptoribus, a Marteneo memoratis, Folquino nimirum Sithiensi monacho, Simone abbate, et continuatore anonymo, verum etiam e multis aliis, a Stiltingo mox assignatis, narratas in Chronico suo res hauserit, non est, cur prodigiosam, quam narrat, doctoris Parisiensis anastasim e Simonis, Sithiensis abbatis, chronicis depromptam existimemus, ruitque proinde, quae alioquin famosae de ea narrationi accederet, summa fides. Imo vero, cum res ita habeat, ne quidem ex Iperii Chronico Parisiense prodigium verosimile utcumque efficitur, uti ex jam supra dictis pronum [Col. 0201D] est eruere.

Innocentius le Masson, ex recensione Morotii prior Majoris Carthusiae 49, in opere, a se contecto, quod Annales Ordinis Carthusiensis inscripsit, annoque 1687 typis Correrianis vulgavit, lib. I, cap. 1 de prodigiosa, qua S. Bruno in eremum pulsus fuerit, doctoris anastasi multa disserit, suique etiam, quo hanc vere contigisse probet celeberrimi ordinis traditionem adducit. Ne quid, quod ad horribilem illam historiam probandam aut saltem verisimilem reddendam conducere utcumque possit, [Col. 0202A] silentio a me praeteritum quis queratur, ex opere illo, quod omnium passim manibus non teritur, totum huc spectans, utut prolixum ac parum urgens, Massoni ratiocinium transcribo. Hisce num. 8 et seq. ibidem positis verbis concipitur: «Falluntur qui putant per abstinentiam a carnibus, etiam in morbis, et alias austeritates vitam Carthusiensium abbreviari; nam experimento videmus, plures apud nos usque ad decrepitam senectutem vivere, et octogenarium, imo aliquando fere nonagenarium annum attingere. Videmus ergo non raro monachos sexaginta et amplius annos vixisse in ordine, etiam hoc saeculo, quando longitudinem vitae humanae diminutam esse omnes fatentur, si cum praecedentibus saeculis comparetur. Pro exemplo nobis sit hujus [Col. 0202B] firmioris sanitatis sanctae memoriae reverendus Pater domnus Joannes Pegon praedecessor noster, qui ultra sexaginta sex annos vixit in ordine, 85 annos aetatis habens obiit, et tanto animi vigore pollebat, ut pridie quam moreretur, adhuc calamo uteretur ad dispositiones faciendas in Ordine. Sint etiam pro exemplo duae moniales, quae nostris diebus diem clauserunt extremum: quarum una 70 annos vixerat in Ordine, altera 72. Plures similes in promptu esset hic referre, qui nostro saeculo obierunt.

338. «At si ad praeterita saecula retrogrediamur, reperiemus personas, quae 80 et amplius annos vixerunt, imo unam prae caeteris, quae ultra centum annos vixit in Ordine. Occurret nobis R. P. Jancelinus, [Col. 0202C] qui 58 annis praefuit toti Ordini. Supputatione autem facta et longiori aetate reducta ad 70 tantum annos in ordine exactos, quam aetatem plures attigisse in singulis saeculis, imo longe superasse, certum est, reperiemus, senem illum, qui hoc saeculo 70 annis vixit in Ordine, potuisse videre et discere ab alio ejusdem aetatis sene, quae audierat ab alio sene, qui postremus senex etiam ab alio didicerat et audierat historiam, de qua agitur, et sic traditio illorum quatuor senum fere ad trecentos annos extenditur; quam traditionem a se invicem facile accipere potuisse, perspicuum est, cum tres ex illis se videre et mutuo alloqui, nulla vi illata communi naturae cursui, potuerint,; nihil enim obstat, [Col. 0202D] quin ultimi primordia cum primi extremitate concurrerint, et monachus, vigesimum annum agens, nonagenarium viderit et audierit. Habemus ad manum icones in capite veterum statutorum praefixas, quae a centum et octoginta annis typis excusae sunt, in quibus videtur historia illa depicta, addita narratione quam supra retulimus. Si ergo constituamus nobis pro epocha tempus illud quo icones illae typis excusae sunt, et praecedere faciamus quatuor illos seniores, reperiemus, illos potuisse discere ab his, qui immediate primis Patribus ordinis successerunt, historiam illam; imo potuisse tunc reperiri in pago Carthusiae vicino rusticos qui S. Brunonem et ejus socios viderant. Nam rustici in istis rupibus, ubi aura purior [Col. 0203A] est, et valde frugalis vivendi modus, diu vivunt.

339. «Vidi ipse et non semel interrogavi senem domesticum domus Carthusiae, vocatum Nicolaum Planes, e pago Corbello oriundum, qui viderat R. P. D. Bernardum Carrassum, vita functum circa annum 1586 et narrabat plura, quae audierat in juventute sua ab aliis, in decrepita aetate tunc constitutis, qui viderant R. P. Franciscum a Puteo, circa annum 1521 defunctum. Centum circiter annorum erat iste Nicolaus, dum diem clausit extremum anno 1677. Et ut adhuc res vicinius et enucleatius exponatur et exprimatur, ponamus, aliquem e sociis S. Brunonis vixisse triginta tantum annis a die accessus eorum ad rupes Carthusiae, quemdam etiam ex his, quem ad institutum suum [Col. 0203B] primi Patres receperant, 70 annis ei supervixisse, ecce jam fere centum annos tenemus, et sic annum 1184 attigimus; quibus si addatur aetas quatuor illorum seniorum, quae ad 280 annos pervenit, annum 1464 habebimus, sicque aetatem R. P. Francisci a Puteo attingemus, viri in utrisque litteris versatissimi et insignis doctoris, qui statuta ista vetera typis mandari curavit, in quorum capite icon, historiam illam repraesentans, posita est cum praedicta narratione; quam, si suspicionem fabulae habuisset, nunquam tanti ingenii vir effingi permisisset. His addite, quod domus Carthusiae pluries incendiis absorpta veteres scripturas habebat, ex quibus liquido de istius historiae veritate constabat; quae a pluribus lectae et visae fuerunt, prout etiam nos a [Col. 0203C] senioribus monachis, quos in juventute nostra vidimus, didicimus; qui ab oculatis testibus id audierant. Et tandem haec traditio semper et ubique in ordine, nemine unquam reclamante, viguit. Quis ergo non fateatur talem traditionem esse firmis fundamentis innixam?»

340. Hactenus Massonus, prolixa sua hac oratione unice ostendens, traditione continua, quam jam inde a S. Brunonis ejusque sociorum aetate inceptam, Carthusianorum alii ad alios transmiserint, fieri potuisse, ut feralis de doctore damnato historia usque ad Francisci a Puteo, qui eam, ligno incisam, editis a se anno 1510 ordinis sui statutis praefixit, cognitionem pervenerit. Verum id reipsa ita factum, nullo modo, ut consideranti patebit, [Col. 0203D] probatum dat, quod tamen omnino erat necessum, ut quidquam pro prodigio adstruendo, seu potius pro vera jamque a rei gestae initio inchoata, qua haec Puteano innotuerit, traditione stabilienda conficeret. Fieri enim facile potest, ut, quod post trecentos amplius annos, a re gesta elapsos, jam inde ab hujus initio, uti a Massono fit, tradi potuisse asseritur, diu duntaxat post tradi re ipsa inceperit sicque non a vera traditione, sed ab incerto rumore trahat originem. Hinc non satis capio, cur Carthusianus noster anonymus Lucubrationis suae saepissime laudatae num. 47 sic scribat: «Quod spectat ad Patrum traditionem, hanc satis superque solida ratiocinatione stabilivit R. P. (Innocentius le Masson [Col. 0204A] scilicet), libro I., cap. 1, dilucide luculenterque ostendens, omnes, quotquot fuerunt et sunt in orbe Christiano, Carthusienses nullam umquam aliam instituendae nostrae religionis causam seu occasionem agnovisse praeter funestam hujus hominis anastasim, quam asserunt se accepisse ab antiquioribus, qui et ipsi eam a Patribus suis, ad quos a S. Brunone et sociis ejus, eorumque discipulis ac sequacibus per longam multorum annorum traditionem pervenerit, didicerunt.»

341. At vero, etsi ita hic loquatur ille, tacite tamen agnoscit. Puteani aetatem, ad quam Parisiense prodigium traditione perducit Massonus, esse a re gesta remotiorem, quam ut huic illa, utpote ex jam dictis dubii dumtaxat nominis traditio, fidem certam [Col. 0204B] atque indubitatam facere queat eo modo quem Massonus assignat. Verbis enim proxime recitatis, ut longam illam traditionis deductionem contrahat, sequentia haec subdit: «Verum ne res tam insolens et stupenda tamque ad credendum difficilis ex tam longa traditionis deductione plane videatur incredibilis, praesertim hominibus hujus saeculi nequam, qui nihil fere credunt, quam quod, ut vulgari dicitur proverbio, in oculos intuentium prosilit, hoc argumentum, ex traditione petitum, quinque fere saeculis, si ita loqui liceat, decurtabimus, hujusmodi traditionem non longiori quam sexaginta, aut ad summum octoginta annorum ductu ab obitu sociorum sancti Brunonis protrahentes, ut sequitur Qui primus ex Carthusiensibus hanc historiam [Col. 0204C] scriptis mandavit, vivebat circa annum 1220, vel etiam ante (ut inferius probabimus), id est, octoginta post annis et non multo amplius, quam obierat Stephanus Diensis, unus ex sociis sancti Brunonis. quem in nostris Annalibus videbimus adhuc fuisse superstitem circa annum 1136. Nec impossibile est quosdam alios ex septem primis ordinis fundatoribus diutius vixisse. Quis enim inficias eat, inter eos quosdam, qui annum aetatis vigesimum quintum non attigerant, quando in solitudinem se receperunt, postmodum ad septuagesimum, aut etiam octogesimum vitae annum, Christi vero millesimum centesimum quadragesimum et ultra pervenire potuisse?

342. «Hic primus hujus historiae scriptor plures [Col. 0204D] procul dubio monachos viderat, qui noverant aut saltem novisse poterant quosdam ex discipulis praefatorum septem ordinis primipilorum; quos quidem discipulos vitam scimus protraxisse ultra annum 1200, ut sunt sanctus Artaldus, professus domus Portarum, qui ad fundandam Carthusiam Arveriae missus circa annum 1132, postea ibidem factus prior et ecclesiae Bellicensis episcopus, ac tandem redux apud Arveriam obiit anno 1206, annos natus centum quinque. Garnerius, dominus de Balmeto, confundator domus Majorevi, erectae anno 1116, qui, post mortem uxoris factus ibidem conversus, annum vidit millesimum ducentesimum decimum quartum. Frater Aynardus conversus. [Col. 0205A] professus Majoris Carthusiae, qui forsan sanctum Brunonem viderat, cum constet ex Vita sancti Hugonis Lincolniensis, eum tantum obiisse anno aetatis suae centesimo vigesimo sexto, qui fuit annus Christi millesimus ducentesimus quartus vel paulo amplius, ut ex eadem Vita, ab auctore coaevo conscripta, discimus et suis locis fusius narrabimus. Constare igitur debet, praefatum scriptorem hanc potius accepisse historiam a monachis, qui cum his et aliis sociorum sancti Brunonis discipulis convixerant, (inter quos et annumerari potest R. P. Jaucelinns Carthusiae prior, qui post regimen annorum fere sexaginta obiit anno 1233, quem et ipse noster auctor procul dubio agnoverat) quam «ex incerto credulae plebis rumore, et quorumdam [Col. 0205B] recentiorum fabulis,» ut nobis, tanquam otiosis hominibus, objecit Launoius.

343. «Unde, quaeso, tunc temporis ille incertus rumor» nostris claustris dispergi potuit? Nonne potius ex iisdem claustris longe lateque paulatim diffusus fuisse dicendus est? Et quidem ab ipsorum Patrum alumnis, viris utique gravissimis et sanctissimis; quorum et successorum eorum fidem tanti faciebat Guillielmus Durandus, magni nominis et eruditionis auctor, ut in Speculo juris, quod Adriano V dicavit eo tempore, quo haec historia jam a nostris evulgata fuerat, censuerit «Regulam Juris, qua nemini licet in sua causa testimonium dicere, non habere locum in Carthusianis et Cisterciensibus propter eorum sanctimoniam.» Dum [Col. 0205C] haec scribebat Durandus, florebant in ordine Boso, prior Carthusiae, et Guillelmus de Hyporegia monachus ejusdem, qui ambo vel saltem eorum alter hujus in suis scriptis historiae meminerunt, ut mox dicemus. Hos certe, quos tam dignos fide existimabat Durandus, non sibi persuasisset huic anastasi sive commento, ut volunt adversarii, dedisse initium, ut Ordinis sui cunabula turgentibus buccis in populos concreparent ex tam insolito prodigio. Sed quam levis et puerilis sit hujusmodi vanitas, per se patet, quae profecto prius in ore calumniantium nos nata fuit, quam in corde nostrorum concepta. Licet enim istud fabula foret, aut ad fabulam accederet, non tamen minus in Ecclesia Dei Carthusiensium religio [Col. 0205D] haberetur, quam omnes norunt satis aliunde insignibus praefulgere praerogativis.» Hactenus Carthusianus noster anonymus, volens potissimum, scriptorem anonymum, qui primus ex Carthusiensibus prodigiosam doctoris Parisiensis anastasim litteris mandavit, contextoque a se primorum quinque Carthusiae priorum Chronico inseruit, sexaginta aut ad summum octoginta dumtaxat annis a sociorum S. Brunonis obitu seu jam inde ab anno circiter 1220 floruisse, remque ab ipsis horum discipulis, ac proin ex vera traditione, «non ex incerto credulae plebis rumore,» accepisse.

344. Ratiocinium huc jam transcriptum, quo haec probare Carthusianus noster anonymus nititur, anonymus [Col. 0206A] itidem tractatus de S. Brunone, a Carthusianis hujatibus mecum communicati, auctor additionibus nonnullis amplificatum exhibet. Atque hic quidem, dum id facit, rem quampiam postea probare proponens, ait: «Ut suo loco in Annalibus dicemus,» alibique etiam hosce, veluti a se edendos, laudat. Hinc autem, quod hac occasione observandum duxi, non immerito dubitari potest an Massonus supra laudatus, Ordinis sui Annales scripturus, Tractatum illum, e quo deinde a Carthusiano nostro anonymo in Annalium Carthusiensium librum IV hactenus non vulgatum nonnulla fuerint illata, non concinnarit. Ut ut sit, et ejus verba, ne quid, quod asserendae genuinae de prodigio Parisiensi traditioni suffragari utcumque queat, omisisse videar, huc [Col. 0206B] transcribo. Sic habent: «A fundatione Ordinis ad Bosonis aetatem, qui domos S. Hugonis et Majoris Carthusiae cum toto Ordine rexit ab anno 1372 ad 1313, quo decrepitus decessit, altum in suis claustris silentium Carthusienses tenuerunt, nec quidquam aut de sui Ordinis ortu, aut de mirabilibus, quae passim inter eos fiebant, sinebant propalari. Hoc de his testatur et amice conqueritur Petrus Venerabilis, Cluniacensis abbas: Multa, inquit, in illo sacro Ordine miracula contigisse a pluribus accepi; sed ipsi humilitatis virtute, qua semper servi Dei miranda opera sua, quanto possunt nisu, occultant, vix aliquid ex his prodere voluerunt.» Neque a Patrum tramite deflexisset Boso, nisi ad [Col. 0206C] suum institutum a quorumdam alterius Ordinis religiosorum calumniis vindicandum hujus humilis ac sancti silentii leges tandiu servatas violare coactus fuisset, edito tractatu fusissimo sive suo marte, ut quidam volunt, sive suo jussu, usus nempe calamo Guillelmi de Hyporegia Carthusiensis Itali, viri docti, quem tribus circiter ante suum obitum annis ad majorem Carthusiam evocaverat.

345. «Hunc tractatum inscripsit De origine et veritate perfectae religionis ad defendendum ordinem Carthusiensem. Nihil in eo de tragico hominis damnati fine egit (neque enim tunc temporis haec quaestio mota fuerat), sed ad illius calcem voluit adjici Chronica de exordio ordinis Carthusiensis, hanc historiam enarrantia, ab auctore incerti nominis, [Col. 0206D] ejusdem tamen Ordinis professo, olim conscripta, quem propterea anonymi nuncupatione deinceps designabimus. Unum codicem tam Bosonis sive Guillelmi de Hyporegia tractatum, quem, praefati anonymi Chronicon complectentem, e Montis-Dei Carthusia habuimus, sub initium saeculi quarti decimi, id est circa finem regiminis Bosonis exaratum, ut ex charactere colligimus; quod etiam nobiscum sensit vir quidem doctissimus et in hujusmodi characteribus versatissimus, quem Parisiis cujusdam amici interventu consuluimus. Cum igitur Boso medio saeculo decimo tertio nostrum professus sit institutum, non dubium est quin auctor Chronici anonymus ipso sit paulo antiquior; quod etiam probari potest ex [Col. 0207A] bibliothecae Colbertinae codice, in quo ejusdem Chronici exemplum reperitur exscriptum ante medium dicti saeculi tertii decimi, ut nos Stephanus Baluzius, vir doctrina clarissimus et de quovis bene merendi studiosissimus, per litteras his verbis commonuit: «In codice 3806 est quaedam tabula continens capita LI de perfectione et privilegiis Ordinis Carthusiensis. Est imperfecta et incipit in capite XVI. Codex ille est CDL annorum,» id est circa annum 1240. «Continet chronicon de exordio Ordinis Carthusiensis» (Sic etiam in nostro codice inscribitur) «usque ad annum 1137, quo obiit Guigo. Deinde sequitur Bernardus de contemplatione. Incipit: Cum die quodam.» Verosimile est, apographum istud ex ipso «authographo, quod modo periit,» expressum fuisse, [Col. 0207B] «et a quodam ex primis Carthusiae Parisiensis e majori Carthusia illuc allatum, quod postea bibliothecae Thuanae, tandem Colbertinae adscriptum fuit.»

346. «Cum igitur hic anonymus suum Chronicon scripserit circa vel ante 1240, potuit ineunte eodem saeculo fieri monachus, et idcirco hanc historiam accipere ab antiquioribus Patribus, qui eodem tempore superstites erant, ex quibus quosdam sociorum sancti Brunonis, et cum eo nostri propositi fundatorum discipulos fuisse constat, ut fuerunt B. Artaldus, qui, regente ordinem sancto Anthelmo, prior domus Arveriae effectus est, et deinde Bellicensis episcopus, tandemque, abdicatis infulis, vitam protraxit ad annum 1206, quo centenario major in cella [Col. 0207C] occubuit, et Aynardus conversus, Majoris Carthusiae professus, de quo res mirabiles narrantur in sancti Hugonis Lincolniensis Vita, ubi et dicitur sana mente obiisse aetatis suae anno centesimo vigesimo sexto, quatuor circiter post S. Hugonem annis, scilicet circa 1204. Quod vix credi posset, nisi qui illum cognovit, id scriptis asseruisset, ut suo loco in Annalibus dicemus. Hos inter annumerari merito possunt venerandi plane senes Bovo, S. Hugonis Lincolniensis, in Withamiensi prioratu successor, licet annis in Ordine transactis multo major Jancelinus, qui matrem Carthusiam et totum ordinem paulo post Basilium, S. Anthelmi successorem, sexaginta fere annis moderatus est; Guifridus, Carthusiae conversus, [Col. 0207D] qui, anno 1212 sexagenarius in Ordine, testatus est quibusdam in litteris, se vidisse fratrem Olmarum, Magni Guigonis tempore conversum, et qui procul dubio quosdam ex septem Ordinis fundatoribus noverat. Ab his igitur et quibusdam aliis ejusdem fidei et auctoritatis monachis hanc historiam noster anonymus, aut certe, qui eam ipsi Bosonique et ejus coaetaneis retulerunt, potius acceperant, quam ex incerto credulae plebis rumore, et quorumdam recentiorum fabulis, ut objecit Launoius.

347. Unde enim, quaeso, tunc temporis ille incertus rumor nostris claustris dispergi potuit? Nonne potius ex iisdem claustris longe lateque paulatim diffusus fuisse dicendus est, et quidem ab ipsis primorum Patrum alumnis, viris utique gravissimis et [Col. 0208A] sanctis, quorum et successorum fidem tanti faciebat Guilelmus Durandus, magni nominis auctor, ut in Speculo juris, quod Adriano V eo tempore dicavit, quo primi florebant hujus historiae scriptores, censuerit regulam juris, qua nemini licet in sua causa testimonium dicere, non habere locum in Carthusiensibus et Cisterciensibus propter eorum sanctimoniam. Hos certe quos tam dignos fide existimabat Durandus, non sibi persuasisset hujus anastasis narrationi, si commentum fuisset, ut volunt adversarii, dedisse initium, ut Ordinis sui incunabula turgentibus buccis in populos disseminarent ex tam insolito prodigio, ex quo, sive verum, sive falsum esset, nihil tamen gloriae aut dedecoris, nihil utilitatis aut damni suae religioni, satis abunde insignibus [Col. 0208B] praefulgenti pietatis praerogativis, conferre poterant; nec credidissent, ut exprobrat Launoius, non satis illustrem Brunonis historiam, quae jam illo eventu careret. Si enim tam ipsi, quam eorum posteri, amabant, ut quidam (Columbius scilicet in sua de Carthusianorum initiis Dissertatione num. 20) pro nobis observavit, quaeritabantque illustria, et ad populi admirationem idonea dicere de Brunone, profecto longe illustriorem fecissent Vitam ejus et maxime ad vulgus admirationem suspendendum aptam, si quae de Paulo, Antonio aliisque, seu monachis seu anachoretis, antiquioribus, legimus, affinxissent Brunoni et sociis ejus. At viri, veritatis amantes ac omnis fictionis osores, ingenue, quod a Patribus audierant, de Brunone narraverunt juxta illud [Col. 0208C] Moysis: «Interroga patrem tuum et annuntiabit tibi, majores tuos et dicent tibi.»

348. «Itaque cum noster anonymus hanc historiam exscripserit ex ore narrantium, qui Brunonis socios noverant, vel saltem institutum nostrum professi fuerant ante saeculum tertium decimum, id est durante primo Ordinis nostri saeculo, hinc sequitur, traditionem istam ultra sexaginta aut septuaginta post quorumdam ex nostri Ordinis auctoribus mortem annos auctoritate scripturae non caruisse; quod vix reperire est in multis sanctae Ecclesiae traditionibus. Quot enim (extra omnem comparationem loquor) quantaque fuerunt, non solum per unum, sed per duo, tria et adhuc plura saecula ab Ecclesia credita, [Col. 0208D] culta, servata, observata, quae sola traditione, scriptis nondum firmata, nitebantur? Unde nihil hostes ejus habuerunt, nec hodie habent antiquius, quam ipsius impugnare traditiones. Quibus etiam armis contra nos potissime usus est Launoius, ut postea videbimus.» Hactenus auctor anonymus laudatus, toto suo ratiocinio huc jam transcripto potissimum spectans, ut suadeat, anonymum primorum quinque Carthusiae priorum Chronici auctorem, qui primus Parisiense doctoris tantisper redivivi seque damnatum publice vociferati prodigium in litteras misit, hausisse id seu intellexisse ex ipsis primorum S. Brunonis sociorum discipulis, aut certe ex ejusdem instituti monachis, qui illud ex hisce audiverant; quod postremum duntaxat velle videtur ratiocinio [Col. 0209A] suo pariter huc jam transcripto Annalium Carthusiensium libri quarti hactenus non vulgati auctor. Ambo sane, ut alterutrum suadeant, non immerito laborant. Quod si enim feralem historiam aut anonymus primorum quinque Carthusiae priorum auctor, aut qui huic illam narrarunt, e sociorum S. Brunonis discipulis audierint, quis falsam eam pronuntiare facile audeat? Verum qui anonymum primorum quinque Carthusiae priorum Chronici auctorem e probato adeo fonte narrationem suam hausisse, probant?

349. «Cum igitur,» inquit tractatus de S. Brunone a Patribus Carthusianis hujatibus mecum communicati auctor, «hic anonymus (primorum scilicet quinque Carthusiae priorum Chronici scriptor) [Col. 0209B] suum Chronicon scripserit circa vel ante 1240, potuit ineunte eodem saeculo fieri monachus et idcirco hanc historiam accipere ab antiquioribus Patribus, qui eodem tempore superstites erant, ex quibus quosdam sociorum sancti Brunonis et cum eo nostri propositi fundatorum discipulos fuisse constat.» Ita ille; a quo anonymus Annalium Carthusiensium libri quarti hactenus non vulgati auctor non multum abludit. «Qui primus, ait, ex Carthusiensibus hanc historiam scriptis mandavit, vivebat circa annum 1220;» ac deinde, nonnullis interpositis: «Hic primus hujus historiae scriptor plures procul dubio monachos viderat, qui noverant aut saltem novisse poterant quosdam ex discipulis praefatorum septem Ordinis primipilorum; quos quidem discipulos vitam [Col. 0209C] scimus protraxisse ultra annum 1200 . . . . . Constare igitur debet praefatum scriptorem hanc . . . accepisse historiam a monachis, qui cum his et aliis sociorum sancti Brunonis discipulis convixerant.» Anonymum itaque primorum quinque Carthusiae priorum Chronici auctorem eo ipso tempore, quo aliquot e S. Brunonis sociorumque ejus discipulis in vivis superstites adhuc erant, vitam jam duxisse aut etiam Carthusianum jam fuisse professum, autumant, hincque ex his luctuosam historiam aut illum ipsum, aut certe eos, qui hanc ei narrarunt, hausisse. Verum an jam tum anonymum, qui primus prodigium Parisiense litteris mandavit, in vivis fuisse, aut etiam Carthusianum exstitisse, alicunde constat? [Col. 0209D] Scriptorem illum ante annum 1250 scriptioni manum verosimiliter non admovisse, num. 12 et seqq. ostendi, nec plura de ejus aetate, seu tempore quo vivere monachumve agere incoeperit, disputare decreveram; verum cum duo, de quibus hic, scriptores jam inde, ut modo dictum, a saeculi tertii decimi initio anonymum, qui primus Parisiense prodigium litteris consignavit, in vivis fuisse velint, hincque praecipue illum hoc aut ex S. Brunonis ejusque sociorum discipulis, aut certe ex iis, qui hisce aliquando convixerant, didicisse contendant, lubet modo adhuc, an anonymi dicti aetatem non nimium maturent, aut etiam an hunc jam inde a saeculi tertii decimi initio vixisse, utcumque probent, examinare.

350. Annalium Carthusiensium libri quarti hactenus [Col. 0210A] non vulgati auctor anonymum quidem illum, quod Chartularii in Carthusia exstantis, «circa» cujus «principium litterae papales (Urbani II) et Siguini instrumentum (tum hoc, tum illae infra recitabuntur) inveniuntur,» mentionem faciat, anno circiter 1151 Chronicon suum non scripsisse, nobiscum (adi num. 12) omnino sentit; verum quo illum equidem jam inde ab anno circiter 1220 vixisse probet, sequentem disserit in modum: «Hunc tamen (anonymum nempe primorum quinque Carthusiae priorum Chronici auctorem) conjicimus vixisse ante tempora reverendi Patris Bosonis, qui, circa annum 1260 ordinem nostrum ingressus, Carthusiae regimen iniit anno 1277. Quam conjecturam sic stabilimus ex Chartulariis, quae nunc habemus in Carthusia. [Col. 0210B] Ibi enim duo reperiuntur, unum sub regimine R. P. Francisci a Puteo, et illius cura confectum anno 1507, continetque duo volumina, in quorum priori sub finem, non circa principium, ut dicitur in citato Chronico, sunt litterae praefatae Urbani II. Instrumentum vero Siguini ante describitur, sed multum post medium. Unde liquet, auctorem tractatus non meminisse hujus chartularii. Et revera codex Thuaneus, quem omnes consulere possunt, licet nostro codice recentior, longe ante hoc chartularium exaratus est. Alterum Carthusiae chartularium tribus ex voluminibus conflatum erat, quorum primum ultimo incendio periit, ut nobis cum dolore affirmant officiales Carthusiae; alia duo adhuc asservantur illaesa et integerrima diversis characteribus exarata; quorum [Col. 0210C] prius, quod fuit secundum, talem praefert titulum ad frontem indicis chartarum in eo contentarum: «In hoc volumine continentur chartae et litterae domus Carthusiae ad comitatum Sabaudiae pertinentes.»

«351. Deinde ad verticem primi folii, quod continet primum instrumentum, datum anno tantum 1303, sic legitur: Hic incipit chartularium novum de comitatu.» Ex his verbis «Chartularium novum» intelligimus quoddam aliud fuisse antiquius, quod etiam olim periit. Secundum hujus voluminis instrumentum datum est anno 1306. Deinde sequuntur multa alia diversis temporibus transacta ab anno 1207 ad annum 1326, uno excepto dato anno 1331, sed quod in folio separato describitur. Cum igitur [Col. 0210D] charta, quae hoc volumen inchoat, data sit anno 1303; charta vero recentior sit anno 1336, hinc recte colligimus idem volumen fuisse compositum sub regimine et cura Aymonis prioris Carthusiae, qui praefuit ab anno 1313 ad annum 1330; et quidem post deplorandum illud incendium, quod accidit anno 1320; cujus flammis cum forsan antiquius chartularium fuisset consumptum, novum describi curavit R. P. Aymo. Alterum volumen, quod erat tertium, pluribus etiam scriptum est manibus, quarum tamen nulla videtur recentior charactere prioris voluminis; unde et colligimus, illud fuisse inchoatum sub eodem Aymone et continuatum sub ejus successoribus usque ad annum 1346, quo datum est instrumentum [Col. 0211A] recentius hujus voluminis; quod etiam conjicimus ex his verbis ad caput Indicis appositis in hunc modum: «Ligetur istud chartularium ex integro cum postibus, quando videbitur esse satis grossum et perfectum; et postea incipiatur aliud.» Deinde sequuntur bullae summorum pontificum ab Alexandro IV ad Joannem XXII inclusive. Post quas alio charactere describuntur instrumenta, quorum primum datum est anno 1300, cui talis praefigitur inscriptio: «Hinc incipit Chartularium novum de Delphinatu.»

352. «Denique indiscriminatim, ut in priori volumine, inseruntur chartae et litterae ab anno 1215 ad annum 1346. Et in quibusdam transumptis quaedam etiam antiquiores, ut sunt litterae sancti Hugonis [Col. 0211B] Gratianopolitani et aliae. Sed in neutro amborum voluminum reperiuntur bullae Urbani II et instrumentum Siguini abbatis. Non est igitur dubium, quin et primum ejusdem Chartularii volumen, quod nunc desideratur, procurante eodem R. P. Aymone, descriptum fuerit, in quo, si adhuc exstaret, forsan praefatae bullae et Siguini instrumentum reperirentur, quod tamen non constat. Sed licet id daremus, non sequeretur, idem esse, de quo loquitur auctor noster anonymus. Imo ex duobus sequentibus voluminibus, quae dicta fuisse NOVA, vidimus, consequens est, hoc quoque primum volumen recens fuisse tunc temporis. Ac proinde aliud fuisse ab eo quod flammam incendii anni 1320 devorasse credimus. Sed haec omnis dubitatio adimitur ex tractatu R. P. Bosonis [Col. 0211C] De orgine et veritate perfectae religionis, in quo Chronicon nostri anonymi de exordio ordinis Carthusiensis totum reperitur insertum. Cum enim Boso praefuerit domibus vallis Sancti Hugonis et Majoris Carthusiae ab anno 1272 ad annum 1313, quo decessit; inde liquet chartularium, in praefato Chronico citatum, ante Bosonis tempora fuisse conscriptum, ac propterea ipsum auctorem etiam ante annum 1272 floruisse, cujus vitae tempus assignantes circa annum 1220, nullum inde nos subire vituperium putamus, cum etiam potuerit aliquot ante annos vixisse, ac etiam vidisse beatum illum senem Jancelinum, priorem Carthusiae, et alios plures monachos, discipulos discipulorum sancti Brunonis aut [Col. 0211D] etiam sociorum ejus.» Ita Carthusianus noster annalista anonymus, Operis sui loco non uno etiam indicans, chronographum anonymum, quem jam inde ab anno 1220 aut etiam citius in vivis fuisse, hic statuit, ab hoc ipso etiam anno aut citius suam de primis quinque Carthusiae prioribus lucubrationem elaborasse. Verum in toto ejus huc jam transcripto ratiocinio nihil omnino occurrit, quod evincat, chronographum illum anonymum seu primorum quinque Carthusiae priorum Chronici auctorem anno illo inter vivos jam egisse, aut, si id ita habuerit, Chronicon suum concinnasse.

353. Fac enim Chartularium, cujus in hoc, veluti pontificias Urbani II litteras et Siguini abbatis instrumentum in capite praeferentis, meminit, non [Col. 0212A] esse illud, quod, curante Aymone Carthusiae priore post annum 1320 fuit conscriptum, sed aliud antiquius, quod V. G. jam inde ab anno 1120 aut etiam, si velis, citius fuerit confectum, hincne consequens erit, ut chronographus anonymus qui illud laudavit, jam inde ab eodem etiam anno aut in vivis fuerit, aut dictam lucubrationem suam adornarit? Cum Chartularium antiquius, quod pontificias Urbani II litteras et Siguini abbatis instrumentum complectebatur, anno demum 1320, quo Carthusiae incendium accidit, flammis fuerit fortassis consumptum, aut certe citius periisse non constet, ut quid id chronographus anonymus, etiamsi anno demum 1290 aut etiam nonnihil serius scriptioni manum admovisset, laudare non potuerit? Nec quidquam ad rem facit, [Col. 0212B] quod Carthusianus noster anonymus (adi ejus verba proxime recitata) adjungit de Bosone, qui ab anno 1272 usque ad annum 1313 domibus Vallis Sancti Hugonis et Majoris Carthusiae praefuerit. Fuerit enim reipsa, quod in suo quinque primorum Carthusiae priorum Chronico auctor anonymus laudat, Chartularium ante Bosonis aetatem conscriptum, hinc tamen consectarium nondum erit, ut ante hanc pariter seu ante annum 1272 anonymus is scriptor floruerit, suamque lucubrationem adornarit. Quidni enim, ut ut diu etiam post hunc annum scripsisset, Chartularium multo ante confectum nequierit laudare? Adhaec ex eo etiam, quod Boso concinnato aut a se aut jussu suo, qui De orgine et veritate perfectae religionis inscribitur, tractatui primorum quinque [Col. 0212C] Carthusiae priorum Chronicon integrum inseruerit, consequens neutiquam est, ut hujus auctor anonymus ante annum 1272 id exararit.

354. Boso enim, ut tractatus de S. Brunone a Carthusianis hujatibus mecum communicati auctor modo huc transcriptis verbis docet, tribus duntaxat annis ante obitum suum, qui anno 1313 evenit, tractatum proxime laudatum aut ipsemet scripsit, aut conscribi fecit; nihil autem impedit quo minus in hunc quinque primorum Carthusiae priorum Chronicon, ut ut id auctor a decem duntaxat aut etiam paucioribus annis concinnasset, potuerit inferri. Fuisse itaque hanc lucubrationem anno circiter 1220 aut etiam citius elaboratam, nihil plane ex omnibus, [Col. 0212D] quae verbis proxime recitatis ab Annalium Carthusiensium libri quarti auctore anonymo adducuntur in medium, evincit. Imo vero ne quidem ex hisce ullo modo etiam consequitur, ut lucubrationis ejusdem auctor anonymus jam inde ab eodem dicto anno 1220 aut etiam citius inter vivos agere jam coeperit. At vero anonymus tractatus de S. Brunone a Carthusianis hujatibus mecum communicati auctor, viam aliam ingreditur, quo probatum det, eumdem primorum quinque Carthusiae priorum Chronici auctorem anonymum ab anno circiter 1220 vixisse, imo jam tum Carthusianum fuisse professum, ac proin, quae de prodigiosa doctoris Parisiensis anastasi memoriae prodit, e S. Brunonis sociorum discipulis, aliisve saltem qui rem ex hisce audiissent, intelligere [Col. 0213A] potuisse aut etiam reipsa intellexisse. Ait ergo, primorum quinque Carthusiae priorum Chronicon, non quidem jam inde ab anno 1220, sed saltem ab anno circiter 1240 fuisse exaratum, ac proin hujus auctorem jam inde ab anno 1220 non tantum vixisse, sed et Carthusianum fuisse professum. Verum anne rem utcumque evincit? Chronici illius exemplar, quod in bibliotheca Colbertina asservatur, Stephanus Baluzius epistola ad Carthusianos data ab annis quadringentis quinquaginta, ac proin, cum haec saeculo praeterito, ad finem fere jam provecto, scripta sit, anno circiter 1240 scriptum edocuit. Ita quantum ad substantiam, quem proxime laudavit, tractatus de S. Brunone a Carthusianis hujatibus mecum communicati auctor anonymus.

[Col. 0213B] 355. Verum unde illud Chronici dicti exemplar tantae antiquitatis esse rescivit Baluzius? Id sane vir clarissimus, ut sibi hac in re fidem faceret, debuisset adjungere. Reor ego, unice illum e characteribus, quibus idem Chronici exemplar scriptum esset, tantam illius, quantam asserit, antiquitatem collegisse. Verum etsi quidem e characteribus, quibus antiqua monumenta exarata sunt, saeculum propemodum, quo exarata sunt, determinari utcumque queat, quis tamen inde etiam annum circiter, quo exarari ea contigerit, sat certo determinet? Qualecumque igitur fuerit de tempore, quo, quod in bibliotheca Colbertina asservatur, primorum quinque Carthusiae priorum chronici exemplar scriptum sit, Stephani Baluzii judicium, dubium mihi aeque ac ante manet, [Col. 0213C] an Chronicon illud triginta aut etiam quadraginta annis serius, quam hic statuat, scriptum non sit. Nec dubium illud mihi adimit, quod, ut Carthusianus proxime hic laudatus Lucubrationis suae num. 24 docet, Majoris Carthusiae chartularium, quod in Chronico, de quo hic, laudatur, anno circiter 1240 verosimiliter fuerit confectum. Ut quid enim hoc a Chronici auctore, diu duntaxat post, imo triginta aut quadraginta etiam annis serius scribente, laudari non potuerit? Jam vero, cum haec omnia ita habeant, dubiumque proinde sit, an anonymus primorum quinque Carthusiae priorum Chronici auctor non tunc primum, cum jam uno alterove decennio saeculum decimum tertium medium esset elapsum, [Col. 0213D] florere incoeperit, dubium pariter sit, necesse est, an primorum S. Brunonis sociorum discipulos, aliosque, qui hosce in Carthusiensi instituto proxime sunt secuti, videre potuerit, discereque ex iis, quae, ut communiter creditur, primus omnium de prodigiosa doctoris Parisiensis anastasi litteris mandavit.

356. Atque hinc porro jam fit, ut ambigendum sit, verane traditione, seu an ab ipsomet S. Brunone ejusque primis sociis, rei gestae synchronis, seu viva voce seu alio quovis modo fuerit feralis de doctore damnato narratio ad posteros transmissa, a quibus deinde ad sequioris aetatis Carthusianos ac tandem ad anonymum, qui eam primus omnium litteris consignavit, pervenerit. Quod cum ita sit, manet Parisiense prodigium pro parum verisimili habendum, [Col. 0214A] maxime ob universale scriptorum omnium antiquorum de hoc silentium, quos inter, ut jam supra docui, nonnulli verosimiliter sunt qui illud, si fuisset, scituri, scitumque commemoratur fuissent. Atque ita sane in opinione, qua primorum quinque Carthusiae priorum chronologus jam inde ab anno circiter 1220 non vixisse, nedum Carthusianum egisse, statuitur, res sese habet. Nec aliter etiam sese haberet, etsi eum jam tum in vivis egisse Carthusianumque fuisse professum, tantisper daremus. Etsi enim illum, si jam inde ab anno circiter 1220 Carthusianus exstiterit, feralem de doctore damnato narrationem e sociorum S. Brunonis discipulis, aut certe ex iis, quibus hi illam retulerant, intelligere potuisse, bini scriptores anonymi verbis suis proxime [Col. 0214B] recitatis recte doceant, id tamen reipsa factum, neutiquam probant. Rem quidem potius ex hisce, quam ex incerto credulae plebis rumore didicisse laudatum chronologum existimandum indicant; ast, praeterquam quod nec id ulla ratione probatum dent, contrarium existimandum videtur, tum quod, unde narrationem suam hauserit, non edicat, idque nihilominus, si e probato adeo fonte eam hausisset, verosimiliter, ut num. 329 jam docui, fuisset facturus, tum quod prodigium Parisiense narraturus dicat, «Tale ibi (Parisiis nempe) prodigium dicitur accidisse,» sicque ambigentis potius quam asseverantis in modum de horrenda historia loquatur, de qua tamen, si ei vel a sociorum S. Brunonis discipulis, vel [Col. 0214C] ab iis, qui eam ex hisce audivissent, fuisset relata, dubitaturus verosimiliter non fuisset.

357. Ad haec anonymus quinque primorum Carthusiae priorum chronologus, ut ut jam inde ab anno circiter 1220 vixisse statuatur, quadraginta equidem et centum circiter annis a prodigio Parisiensi abfuerit; etsi autem subinde quidem contingat, ut, quae a scriptoribus non synchronis memoriae produntur, vera ad hosce traditione pervenisse sint credenda, id tamen locum vix obtinere potest, quando, uti hic fit, quae narrantur, sunt hujusmodi ut si contigissent, a scriptoribus etiam synchronis verosimiliter commemorata fuissent, nec tamen ab horum ullo commemorata inveniuntur. Nec quidquam ad rem facit, quod de Ecclesiae traditionibus [Col. 0214D] addit Tractatus a Carthusianis hujatibus mecum communicati auctor; cum enim, quae traditionibus hujusmodi accepta fuere, diu fuisse, imo per unum, duo, tria aut etiam plura saecula in Ecclesia credita, culta et observata dicat, de traditionibus divinis et apostolicis indubie loquitur; «quemadmodum autem nihil (verba sunt Papebrochii nostri in suis ad Exhibitionem errorum Responsionibus articulo 19, num. XI) pro divina et apostolica traditione recipitur, quod ex sanctis Patribus non probatur ipsorum aetate fuisse observatum in Ecclesia universali, tanquam ab initio sic traditum; ita nec humanas, praetensas ut tales, prudenter admittimus, quae vel cum certioribus auctoritatibus pugnant, vel nequivissent ab antiquioribus non attingi aliquando, si [Col. 0215A] verae forent. «At vero, inquies, unde ergo de Parisiensi prodigio, si traditione vera acceptum id non sit, ortus esse potest incertus, ut vult Launoius, in Carthusianorum claustris rumor? Illudne hi forsan confinxerint? Ita fere etiam bini Carthusiani anonymi supra laudati. Verum, etsi id anonymus primorum quinque Carthusiae priorum chronologus vera traditione non didicisse statuatur, consequens tamen hinc non sit, ut id vel ex incerto rumore vel e Carthusianorum antiquorum figmentis acceperit. Quid si enim horrenda damnati historia non publice, sed intra privatas defuncti aedes coram paucis acciderit, temporisque deinde lapsu in adjunctis, nullo licet interveniente figmento, fuerit corrupta? Fieri sane id potuisse, ex infra dicendis patescet, [Col. 0215B] uti et modus, quo factum esse queat.

Quod e titulis funebribus, queis Sancto nostro Ecclesiae monasteriaque diversa parentarunt, nonnulli, eum e divinorum judiciorum infernique timore in eremum secessisse, haud obscure indicent, hinc, in illis ad luctuosam damnati doctoris historiam alludi, anonymus Tractatus de S. Brunone a Carthusianis hujatibus mecum communicati auctor conjicit; quod si autem ad feralem eventum reipsa in dictis Titulis alludatur, consequens est, ut hic [Col. 0215C] non tantum acciderit, verum etiam ut publice acciderit, utpote quem alioquin ecclesiae monasteriaque, quorum ii sunt, perspectum haud habuissent. Ne quid itaque, quod prodigio Parisiensi utcumque favere videri potest, inobservatum praeteream, laudati auctoris anonymi verba, memoratam conjecturam complectentia, una cum titulis funebribus quibus hanc ille superstruit, huc transcribo, deinde etiam, quae mea hac de re sit opinio, adjuncturus. Sic habent: «Veram illius (S. Brunonis videlicet) secessus» in eremum «causam nulli ita apprime cognoscere potuerunt, quam Ecclesiae, in qua Sanctus olim egerat canonicum, Sanctae Mariae Remensis canonici, qui eam suo Titulo, qui inter edendos [Col. 0215D] locum 54 tenet, sic insinuant:

359. «Radulphus Viridis praepositurae dignitate in ea ecclesiatum gaudebat, qui forsan hujus tituli auctor ad invitationem, qua paulo ante per epistolam ad monasticum habitum ex voto induendum a Brunone incitatus fuerat, tacite alludit his verbis: «Ad Christum revocans quos gloria vana fefellit.» Ecclesiae Remensi adstipulatur particularis ecclesia S. Bartholomaei in monte Or, non longe ab eadem urbe dissita, cujus elogium, inter Titulos funebres edendos ordine 65, totum est de mortis et inferni [Col. 0216A] horrere, quo territus Bruno dicitur eremum penetrasse.»

360. «Simile quid primariae Ecclesiae Parisiensis canonici amico Brunoni parentantes (Titulo nempe inter recudendos 109) succinunt:»

361. «Monachi quoque Sancti Germani ejusdem urbis (Parisiensis nempe) testantur (in Titulo funebri nimirum 26) Brunonem ultimi judicii recordatione perterrefactum fuisse:»

[Col. 0217B] 362. Saussaeus in didascalica sua Epistola, supra plus semel jam laudata, quae anno 1645 typis Coloniensibus in lucem prodiit, in Parisiensis prodigii subsidium etiam vocat imagines et celebrem Carthusiae Parisiensis picturam, horribilem damnati doctoris historiam exprimentes. Ac primo quidem de hoc argumento pag. 22 sic scribit: «Accedebant figurae et imagines, quibus funestum illud spectaculum repraesantabatur. Hae expressae erant in sacrarum precatiuncularum, quas Horas vocitant, libellulis, imo etiam in Breviariis aliquot, atque Missalibus non modo hujus (Parisiensis nempe) dioecesis, sed aliarum quoque nonnullarum. Ac deinde eadem pag. 22 sic habet: Insuper ostendebatur nobis celebris illa pictura, quae in monasterii Patrum [Col. 0217C] Carthusianorum hujus (Parisiensis) urbis claustro Ecclesiae propinquiori etiamnum cernitur, seriem exprimens vitae miseri hujus hominis et funesti excessus horrendaeque illius damnationis, ab ipso publice in ecclesia post mortem declaratae, et ejectionis ejus cadaveris in profanum locum horribilem catastrophen.» Haec ille; verum ad posteriora Launoius in sua de vera causa secessus S. Brunonis in eremum Dissertatione ita respondet: «Haec pictura nihil plus habet auctoritatis, quam libri ex quibus originem trahit. Designatum argumento suo tempus non excedit, sed longo post intervallo sequitur. Ad annum quippe 1582 delineata est, ut scriptum nuper videbatur supra portam, qua e [Col. 0217D] minore itur ad majus claustrum: nuper, inquam, cum, vertente superiori anno pictura illa celebris partim deleta sit, parti novis, quae parietinis adhaerent, substructionibus, iisque cum lapideis, tum ligneis arcuatim dispositis occultetur.

363. «Deinde recentem fuisse figuram omnino testabatur forma pilei, quo tectus Bruno auditores suos hinc inde docebat. Hoc enim capitis operimentum, quod in veteribus academiae libris birretum rotundum et vocabatur et erat, ad annum 1520 aliter deformari coepit, et in cornutum quadrum desinere; cujusmodi erat pileus seu birretum magisterii insigne quo, ut diximus, Brunonis caput tegebatur. Caeterum qui pinxit prodigium, et qui fratres pingi curarunt, illud ita evenisse, ut pingebatur, [Col. 0218A] opinor, crediderunt, sed decepti fuere ab iis qui pingendae rei falsae argumentum dederunt;» ad priora autem ita reponit: «Vidimus quoque multos ejusmodi libros, in quibus nihil tale comparebat. Cur autem in quibusdam Parisiensis et aliarum dioeceseon libris hae figurae et imagines pingerentur, in aliis non pingerentur, conjiciet qui voluerit. Nos tamen auctori (Saussaeio videlicet) fidem habemus. Sed hae figurae et imagines nullius sunt momenti, cum iis tantum fulciantur auctoribus, quos rejecimus. Eas vero imagines, quae Brunonis tempore depictae essent, tanquam veritatis testes amplecteremur.» Ita Launoius; et sane rectissime: «Ex picturis enim et imaginibus, uti deinde in Dissertationis suae cap. 3 conclusione tradit, non [Col. 0218B] ante solidum argumentum duci potest, quam quo expressae fuerint, certum tempus definiatur; ratio autem est, quia, ut ibidem etiam addit, pictores ad exemplar rerum, quae suo tempore creduntur vulgo, vel geruntur, imagines suas efformare solent, ita ut, si fingamus imaginem quae centum aut ducentos abhinc annos depicta sit, consectarium futurum sit, rem, quae ea exhibetur, ita tunc creditam vulgo, vel gestam esse.» Hinc Parisiensi prodigio fidem conciliare nequeunt, quibus id exprimitur, seu imagines et picturae saeculi quarti decimi, num. 220 hic memoratae, seu tabellae, Ordinis Carthusiensis statutis et consuetudinibus anno 1510 Basileae excusis praefixae; hic enim argumento duntaxat sunt, feralem historiam tum [Col. 0218C] saeculo quarto decimo, tum anno 1510 creditam fuisse; unde minime consequitur ut locum haec umquam certo habuerit. Sed haec de picturis imaginibusque, luctuosum eventum repraesentantibus, dicta sufficiant.

364. Saussaeus in horribilis historiae probationem eadem iterum pag. 22 Epistolae suae didascalicae ait, factam illam sibi ex eo probabiliorem, quod, uti intellexerat, in Parisiensi de Defunctis Officio e Lectione quarta illud hujus exordium, «Responde mihi,» fuisset aliquando deletum, «quod clerico in Officio funeris haec verba de more pronuncianti responderit miser ille defunctus: «Justo Dei judicio accusatus sum, deinde judicatus sum, demum [Col. 0218D] vero damnatus.» Verum Sancti nostri aetate in Parisiensi de Defunctis Officio verosimiliter vel nullas fuisse Lectiones recitatas, vel hasce, e quibus proinde aliqua ab his verbis, «Responde mihi,» incepisset, e libro Job non fuisse depromptas, jam supra ostendi. Jam vero, cum id ita sit, dubium sane admodum est, ne amplius quid dicam, an vera praedicarint, qui ob causam, proxime recitatis verbis expressam, verba illa, «Responde mihi,» in Parisiensi de Defunctis Officio e Lectione quarta fuisse aliquando expuncta, Saussaeo retulerunt. Vide, quae huc spectantia in sua de vera causa secessus S. Brunonis in cremum Dissertatione suppeditat Launoius, cui hac in parte a nemine contradici invenio. En aliud adhuc, quo pro Parisiensi prodigio [Col. 0219A] adducitur, argumentum. In Parisiensi, aiunt, ecclesia sanctissimae Dei Genitrici dicata, capella est, quae Damnati capella dicitur, hocce adeo nomen a damnato seu canonico seu doctore, qui in dicta ecclesia justo Dei judicio se accusatum, judicatum ac tandem etiam damnatum, publice coram innunumera propemodum populi multitudine proclamarit, haud dubie sortita. Verum Parisiensem, quae modo exstat, S. Mariae ecclesiam nondum fuisse S. Brunonis aetate exstructam, docet nos Robertus de Monte in Sigeberti Appendice ad annum 1177 sic scribens: «Mauricius episcopus Parisiensis jam diu est, quod multum laborat et proficit in aedificatione ecclesiae praedictae (Parisiensis) civitatis, cujus caput jam perfectum est, excepto majori tectorio. [Col. 0219B] Quod opus si perfectum fuerit, non erit opus citra montes, cui aperte debeat comparari.»

365. At vero, aiunt, eo loco, quo Mauricius episcopus Parisiensem S. Mariae ecclesiam exstruxit, alia ante exstitit ecclesia, damnati capellam complexa, haecque in novo aedificio fuit retenta et conservata. «Scilicet,» ait loco proxime citato ironice Launoius, «ad memoriam rei tantae sempiternam, ut nomen illius, cui sepulturae honos denegatus fuerat, basilica tali cohonestaretur. Tantum abest, ut, quem Parisiensis clerus Morboniam abire jusserat, perpetua inobscuraret oblivio. In has, velint nolint, compelluntur angustias, qui verum a falso non secernunt.» Ita ille, iterum nimirum innuens, in fabulis indubie habendam luctuosam damnati historiam. [Col. 0219C] Et vero haec, ut jam supra docui, etsi certo fabula seu commentum non sit, parum equidem verosimilis apparet, nec quidquam ei verosimilitudinis potest adjungere capella, quae Damnati vocatur. Quid si enim haec ita a populo, feralem historiam, ut ut nunquam factam, in praefata tamen ecclesia accidisse, per errorem existimante, fuerit vocata? Quid si a damnati, non quidem, qui ibidem damnationem suam publice declararit, sed alterius cujuscumque, imagine seu figura, ibidem exstante, nomenclationem illam acquisierit? Quid si etiam hinc lapsu temporis factum sit, ut erronea de canonico seu doctore, qui, sese damnatum, in eadem dicta ecclesia publice proclamarit, apud populum invaluerit opinio? Ut ut res habeat, non una sane de [Col. 0219D] causa orta esse potest illa capellae Parisiensis ecclesiae nomenclatio, ac proin ex hac pro luctuosa doctoris damnati historia valide argui non potest. Atque haec sunt rationum momenta praecipua, quae pro Parisiensi prodigio praeterea inveni, quaeque pro hoc adstruendo aut nihil, aut certe parum admodum faciunt, uti ex jam dictis palam est. Alia, quae minoris adhuc, quam haec, roboris sunt, omitto, ne rem plane inutilem praestem ac supervacaneam.

366. Atque hinc etiam signatas anno 1084 fundationis Carthusiae tabulas exaratumque anno 1115 Grandimontensem codicem nec hic, nec supra commemorare, initio statueram, quod et hunc, et illas, [Col. 0220A] pro prodigio Parisiensi mala fide aut saltem immerito, non secus ac nonnulla alia, hic proinde non memoranda, a Polycarpo de la Riviere, Ordinis Carthusiensis alumno, allegari, Papebrochii nostri verbis, num. 196 huc transcriptis, persuasum mihi haberem. Verum cum modo intelligam, fieri posse, ut bina illa monumenta a praefato scriptore Carthusiano in Opere, quod Angelica inscribitur, quodque anno 1626 typis Lugdunensibus in lucem prodiit, nec mala fide, nec etiam immerito laudari, adductae a Theophilo Raynaudo in Hercule Commodiano rationes non memini suadeant, lubet et hasce, antequam prodigii Parisiensis discussioni finem imponam, lectori ob oculos ponere, simulque, cujus sint ponderis, examinare. Raynaudus itaque in [Col. 0220B] Opusculo cit., serie 2, quaesito 3, ut fundationis Carthusiae chartam, in qua prodigium Parisiense memoretur, mala fide a Polycarpo de la Riviere non fuisse citatam, ostendat, sic scribit: «Optimus et religiosissimus pater, Justus Perrot Parisinus, qui paulo ante ex Carthusiae scriba evectus in Generalem excessit e vita sanctissime, visam a se eam (fundationis scilicet Carthusiae) chartam, nec recenti manu, sed antiquissima exaratam, doctoris damnati prodigium in libri capite continentem, confirmavit. Nec ego id solus assero, qui ejus Nestoris alloquiis et benevolentia, cum me in Carthusiam benigne advocasset, honestatus sum, sed idipsum ab ore ejus acceptum, non semel, sed saepius domnus Chrysanthus Paulinus, prior Vallis Benedictionis secundum [Col. 0220C] Avenionem, vir suo merito et antiquitatis praerogativa inter primarios Carthusiae Ordinis patres annumerandus testatur, et attestantur superstites alii bene multi, ut non possit esse, nisi ex mera obfirmatione, dubitandi locus.»

367. Haec ille; e quibus sane, fundationis Carthusiae Chartam a Polycarpo mala fide pro prodigio Parisiensi non fuisse laudatam, mihi sat verosimile apparet. Verum quid si tam hic scriptor, quam laudatus a Raynaudo Justus Perrot in Charta illa esse, quod vere in ea non erat, per errorem existimarit? Qui factum id esse queat, seu potius factum sit, docent nos haec Carthusiani nostri anonymi num. 206 huc transcripta verba: «Inter quos (libros ab [Col. 0220D] Aymaro Savelli, Carthusiae Majoris professo, conscriptos) unus adhuc exstat scriptus anno 1455, in quo haec nostra (De damnato doctore) historia iisdem prorsus verbis, quibus habetur in veteri nostro auctore anonymo, exprimitur cum tali inscriptione ad frontem: «Quomodo Ordo Carthusiensis habuit originem.» Statimque post enarratam historiam sequuntur litterae fundationis Carthusiae anni 1084. Unde putamus, natum errorem D. Polycarpi de la Riviere, inter auctores, qui hujusmodi prodigii meminerunt, easdem litteras recensentis, contra quem propterea, velut malae in scribendo fidei hominem, Launoius paulo acrius invehi visus est.» Quidquid igitur de Charta fundationis Carthusiae, in qua prodigii Parisiensis mentionem invenerit, Perrotus [Col. 0221A] Carthusiensis Ordinis Generalis affirmarit, id verosimillime duntaxat per errorem eo modo, quem hic Carthusianus noster anonymus exponit, admissum affirmarit, ut proinde, etsi quidem forte non mala fide, perperam tamen seu immerito pro luctuosa historia monumentum illud, utpote hujus mentionem non faciens, allegarit Polycarpus, uti hic etiam ingenue agnoscit Carthusianus noster anonymus. Nec est, cur hic cum Raynaudo reponas, chartam fundationis Carthusiae a charta donationis ejusdem esse diversam, prodigiique non in hac, quae modo adhuc exstat, sed in illa, quae Carthusiae conflagratione perierit, mentionem factam fuisse. Chartam enim fundationis, quae a charta donationis Carthusiae esset diversa, aliquando exstitisse, nec [Col. 0221B] verosimile apparet, nec ullo argumento potest probari.

368. Quod jam ad codicem Grandimontensem, a Polycarpo pro prodigiosa doctoris anastasi pariter laudatum, pertinet, fidem quidem Launoii, qui, quae in codice illo seu Chronico de prodigio scripta inveniuntur, recentiori, imo recentissima manu scripta esse asseveravit, elevare conatur Raynaudus; verum Launoio, id post inspectum suismet oculis codicem asserenti, fidem adhibendam puto, tum quod, quae Raynaudus adducit, magni roboris non sint, tum quod Columbius in sua de Carthusianorum initiis Dissertatione Grandimontense Chronicon pro prodigiosa doctoris anastasi non laudet, quique, cum illud, ni vera praedicasset Launoius, haud dubie [Col. 0221C] fuisset laudaturus, malam Polycarpi in monumento illo citando fidem tacite agnoscit, uti jam ante me verbis num. 196 huc transcriptis Papebrochius noster observavit. Accedit, de Polycarpi in citandis monumentis pluribus aliis mala fide constare, ut vel hinc, fuisse eum et in citandis Grandimontensi Chronico mala fide usum, verosimillimum evadat. Jam vero cum res, ut jam dictum, de hoc monumento et charta fundationis Carthusiae habeat, nequit etiam vel ex hac vel ex illo prodigium Parisiense certum effici. Neque vero, quod coronidis quodammodo loco hic adhuc adnotare lubet, ipsemet Carthusianus Annalium Ordinis sui libri quarti hactenus non vulgati auctor feralem historiam, [Col. 0221D] si publice accidisse statuatur, pro omnino certa habuit.

369. Ita enim lucubrationis suae num. 127 loquitur: «Cur igitur. . . anonymo nostro (primorum quinque scilicet, qui luctuosum eventum publice accidisse scribit, Carthusiae priorum Chronici auctori) fides derogetur, non videtur;» ac deinde, nullis prorsus aliis verbis interpositis, num. proxime seq. subjungit: «Fidem dicimus et exposcimus non divinam, sed humanam, sive potius fidei pietatem. Fatemur enim, hujus spectaculi veritatem non esse de fide; quapropter sive admittatur, sive non, nihil refert. Verumtamen non putamus, a cordatis lectoribus ei posse denegari locum inter veritates illas, quae sine fidei laesione aliquam apud [Col. 0222A] pios homines creduntatem obtinere possunt. De quibus Joannes Gerson, vir aeque pius ac doctus, sic loquitur in Declaratione veritatum quae credendae sunt de necessitate salutis: «Demum in sexto gradu, qui quartus est modo dicto, collocantur veritates illae, quae tantummodo faciunt ad nutriendam vel fovendam devotionis religiosam pietatem, quae magis inducuntur ad inflammandum affectum, quam ad instruendum intellectum, ubi pietas devota magis aspicitur, quam veritas certa,» etc. His Gersonis verbis non labefactatur, nec falsitatis damnatur, aut arguitur nostra de damnato homine narratio. Imo quis non videat, eam aptissime posse collocari inter «veritates illas, quae tantummodo faciunt ad nutriendam vel fovendam [Col. 0222B] devotionis religiosam pietatem?» Et licet in eis Pietas devota magis aspiciatur, quam veritas certa,» nihilominus «Veritates eas» appellat piissimus doctor, et in sexto gradu «Veritatum credendarum» collocat. Quid convenientius confirmandae stabiliendaeque veritati nostrae narrationis dici poterat? Quam quotidie experimur multum «Facere ad nutriendam vel fovendam devotionis religiosam pietatem,» cum multi et «devotam pietatem et veritatem in ea aspicere non contemnunt.»

370. «Attamen Gerson non minus prudens, quam religiosus, ne veritatem» sub specie «pietatis devotae» negligere videretur, praecitatis verbis moderamen statim adjecit dicens: «Ubi hoc unum [Col. 0222C] reprobatur, si adesset assertionis temeritas, priusquam elucidaretur alio modo per Ecclesiam, vel rationem certam ipsa veritas» Si videlicet temere res aliqua assereretur, de cujus veritate taliter dubitaretur, et esset adeo dubia, ut «Per Ecclesiam vel rationem certam» merito esset elucidanda. Atqui nulla hic adest in asserta de damnato homine veritate «Assertionis temeritas,» neque ullam in eo esse temeritatem ipse Gerson, credidit, quando postea, «de plurimis,» ut ipse loquitur, «exemplum hoc unum et celebre» proposuit ad inspirandum «exercitatis» timorem Domini, et «ad nutriendam vel fovendam devotionis religiosam pietatem.» Nec opus fuit ut illa per [Col. 0222D] «Ecclesiam vel rationem certam elucidaretur,» quae satis erat lucida, quamque propterea «celebrem» vocavit Gerson, utpote ab institutione Ordinis (dubium admodum ex supra dictis hoc est) absque contradictione recepta et approbata. Quam tot auctores asseruerint, nullus damnarit, cui hactenus universus populus Christianus aures accommodarit; quam universus Ordo Carthusiensis, etsi non nisi valde remote spectet ad laudem ejus, per sexcentos annos (dubium iterum valde hoc est ex supra dictis) ad hanc usque diem constanter, perseveranter et unanimiter certam et veram esse crediderit et credat, solo uno eam impugnante Launoio. Cui denique summi pontifices annuerint, et Gregorius XV et Urbanus VIII hanc aperte in Officio sancti [Col. 0223A] Brunonis appositam approbarint, licet postea sacrae Rituum Congregationi visum fuerit, eam cum professione fidei, a sancto Brunone animam efflante edita, e lectionibus Breviarii rescindere, non aliam ob causam, quam quod ex utraque factae fuissent nimium longiusculae, ut postea sapientissimi censores causam rescisionis suscitantibus declararunt.

371. «Et revera, si tanquam fabulosa e Breviario tunc sublata fuisset, cur postea aliis Breviariis, annis 1648 et 1652 recens editis, restituta fuisset? Cur quotidie doctores Legendas sanctorum suis chirographis combrobant, in quibus Vita sancti Brunonis cum ejusdem spectaculi narratione describitur? Id certe ab eis sic agitur et a sacra Rituum [Col. 0223B] Congregatione sinitur, quia nihil in hac narratione fidei contrarium deprehenditur. Juxta quod idem magister Gerson loco citato censuit, Vitas Sanctorum contineri sub sexto gradu veritatum credendarum. «Respicit, inquit, iste gradus Legendas et miracula Sanctorum, Vitas Patrum, visiones devotarum personarum, recitationes et opiniones sacrorum doctorum, quae omnia suscipit Ecclesia et legi permittit, non quod determinet talia de necessitate salutis esse credenda, sed quia proficiunt ad commovendos affectus pios fidelium et in aedificationibus ipsorum, dum in talibus nihil de certitudine scitur esse falsum, quamvis etiam nesciatur illud certitudinaliter esse verum.» Haec Gerson, qui cum superius dixisset in genere, «in [Col. 0223C] sexto gradu collocandas esse veritates illas, quae tantummodo faciunt ad nutriendam et fovendam devotionis religiosam pietatem,» hic, quaenam sint illae in specie, declarat, «Legendae» scilicet, etc., et Miracula Sanctorum, Vitae Patrum, Visiones, etc., quae omnia inter veritates collocantur et pro talibus recognoscuntur, et censentur ab Ecclesia, quae illa legi permittit, neminem tamen cogens ad ea credenda, sicut cogit ad Biblia, sed legi permittit, non prohibendo, nec, ut credantur esse vera, praecipiendo. Et quidem permittit legi, «Quia, ut ait Gerson, proficiunt ad movendos affectus pios fidelium et in aedificationibus ipsorum.» «Et hoc cum tali conditione, dum in talibus nihil de certitudine [Col. 0223D] scitur esse falsum, quamvis etiam nescitur illud certidudinaliter esse verum.»

372. «Vitas igitur et miracula sanctorum, visionesque et miracula hujusmodi juxta effatum domini Gersonis permittit Ecclesia legi et inter veritates reponit, id est, vera esse judicat et non falsa, quamvis «non determinet, talia de necessitate salutis esse credenda, dum in talibus nihil de certitudine scitur esse falsum.» Hoc autem de damnato homine miraculum sive res mirabilis ad Legendam sancti Brunonis spectat, et nihil in eo «De certitudine scitur esse falsum, quamvis etiam nesciatur illud certitudinaliter esse verum. Ergo juxta magistri Gersonis regulam, ab Ecclesia receptam, inter veritates est reponendum.» Ita hactenus [Col. 0224A] Carthusianus noster anonymus, Parisiensi prodigio vix quidquam amplius, quam nos ei attribuamus, postulans attribui. Postulat enim duntaxat, id reponi inter veritates, quae dubii solummodo nominis veritates sunt, quaeque unice rebus seu assertionibus conveniunt, nec certo veris, nec etiam certo falsis. Atque hac quidem in re Carthusianum nostrum inter et nos apprime convenit, utpote qui pariter prodigiosam illam historiam nec certo veram, nec etiam, contra ac ex dictis Launoius facit, certo falsam asserimus. Verum id etiam nos inter et eumdem Carthusianum nostrum discriminis intercedit, quod hic utique luctuosum eventum, utpote quem et ab Ecclesia (quod tamen secus habet) verum judicari, et ab universo ordine Carthusiensi per sexcentos annos [Col. 0224B] ad suam usque aetatem constanter, perseveranter et unanimiter certum et verum creditum affirmat, pro verosimili ut minimum debeat habere, nos autem eumdem pro parum verosimili, ne dicam, pro verosimiliter falso, habeamus, si nempe publice is coram infinita propemodum populi multitudine evenerit, prout evenisse statuit, quam huc usque discussimus, opinio. Caeterum Ecclesia, quod contra Carthusianum nostrum anonymum bene notandum, Vitas, Miracula, etc., Sanctorum, dum ea legi permittit, hoc ipso vera non judicat. Expendamus modo, quid de luctuosa historia censendum sit in opinione eorum, qui eam intra privatos domus defuncti parietes, paucis duntaxat hujus amicis, hosque inter S. Brunone ejusque aliquot sociis praesentibus, nec tribus diebus [Col. 0224C] diversis, sed uno eodemque evenisse statuunt.

Carthusianus noster anonymus, qui doctoris damnati prodigium, si publice factum adstruatur, pro certo ex jam nunc dictis non habet, veritati id indubie consonum, si, non publice, sed intra privatas defuncti aedes coram paucis duntaxat accidisse statuatur, existimare videtur; in hoc autem casu feralem historiam, variis adjunctis, quae apud alios scriptores reperiuntur, hujusque ex jam dictis verosimilitudini plurimum officiunt, omissis ac resectis, [Col. 0224D] ita concipienda proponit: «Anno 1082 quidam homo scientia et vitae probitate, ut ex indiciis externis apparebat, spectabilis, Parisiis defunctus est, qui, cum domi, donec ad ecclesiam efferretur, ab amicis preces pro suae animae refrigerio funderentur, e feretro caput attollens, voce terribili ter repetita se justo Dei judicio accusatum, judicatum ac tandem condemnatum declaravit. Quo audito perterrelactus ac compunctus magister Bruno tunc praesens, adjunctis sibi sociis, quorum quidam eidem adfuerant spectaculo, saeculi fugam piis suis adhortationibus persuadens in desertum Carthusiae aufugit anno 1084.» Ita ille, mox etiam subdens: «Re sic considerata, non est sane quod quis miretur silentium auctorum coaevorum, qui hujus historiae non meminerunt [Col. 0225A] Neque etiam nobis exprobrari potest, quasi novam hujus prodigii narrationem comminiscamur, cum in ea nihil proferamus, quod non apud vetustiores auctores scriptum reperiatur. Omnes siquidem conveniunt, virum doctum, cum in speciem pie vixisset et obiisset, in feretro positum ter caput sustulisse et stupentibus, qui aderant, trina vociferatione se damnatum renuntiasse.

374. «Quidam referunt, tale spectaculum non in Ecclesia, sed in aula domus ejusdem defuncti evenisse. Quidam non tribus diebus, sed eadem die, eodemque recitationis Officii tempore trinam vocem rediisse. Alii narrant, amicos, non vero multitudinem hominum, praesentes fuisse, inter quos erant Bruno et quidam ex sociis, qui cum eo postea saeculo [Col. 0225B] nuntium remiserunt.» Haec Carthusianus noster anonymus; ei autem hac in re jam praeiverat Innocentius Le Masson supra laudatus, in ordinis sui Annalium libro I, cap. 1, num. 3 et seq. sic scribens: «Circa historiam illam doctoris, ut vulgariter dicitur, damnati non modicae inter criticos ortae sunt difficultates, aliis verissimam, esse asserentibus, aliis fere inter aniles fabulas illam referentibus; aliis vero dicentibus, historiam veram quidem esse in substantia, sed variis circumstantiis auctam fuisse, quae fabulis non sunt absimiles. Inter quas maxime reponitur trina illa ad tres dies diversos remissa deliberatio circa statum defuncti, per cadaveris xanimis ora clamantis dignoscendum, dum [Col. 0225C] interim hora congrua repeterentur caeremoniae funerales, precesque pro defunctis ab Ecclesia institutae, et sic rumore se per totam civitatem spargente, quisque libere posset ad spectaculum illud videndum convenire, ac si ex condicto per tres illos distinctos clamores, dum eadem verba «Responde mihi» repeterentur, redeuntes, Deus debuisset signum dare per os cadaveris loquentis, quo potuisset unanime ab adstantibus de defuncti damnatione ferri judicium. Id tentare Deum volentium est, quod ideo ab episcopo nunquam fuisset permissum, maxime in illa florentissima civitate, quae tot doctis et sapientibus viris abundabat.

375. «Quidquid sit de tertia illa opinione, quae plausibilior videtur; nam abstrahendo circumstantia [Col. 0225D] historiae, et dicendo rem istam inter privatos parietes domus defuncti evenisse, ubi sanctus Bruno et ejus socii pensum charitatis circa corpus exanime chari sibi defuncti recitando Officium defunctorum persolvebant, quo durante, tribus vicibus distinctis, veluti a somno mortis evigilatus defunctus horrenda voce clamavit, se accusatum, judicatum et condemnatum, corruunt argumenta omnia, quae ex silentio auctorum coaetaneorum petuntur, qui, de S. Brunonis in eremum Carthusiae accessu loquentes, nihil prorsus referre dicuntur de illa historia. Licet enim auctores illi coaevi fuerint sancto Brunoni, facile fuit casum illum ignorasse, qui diu et quantum potuit, silentio pressus fuit et sub secreto servatus propter honorem tum insignis viri defuncti, tum ejus [Col. 0226A] familiae. Sed insuper tunc temporis aberat facultas tam prompte communicandi exteris regionibus, quod in aliqua regione evenerat; deerat enim veredariorum et cursorum publicorum commoditas, quae tunc valde rara erat. Quidquid, inquam, sit de illa opinione,» etc. Sane, si prodigiosa damnati historia eo modo, quo a nonnullis, teste hic Massono, et ab ipso Carthusiano nostro anonymo verbis proxime recitatis exponitur, accidisse statuatur, multo minus haec habebit, unde a verisimilitudine abhorreat. Verum quaeri hic jam potest, primo quidem, an narratio, qua res ita facta perhibeatur, pro noviter inepteque conficta haberi non debeat, seu potius an et quibus queat antiquitatis testimoniis confirmari; secundo autem, an et quam fidem mereatur, seu an [Col. 0226B] prodigiosa damnati anastasis, prout hanc illa tradit, reipsa evenerit, atque in eremum Sanctum nostrum impulerit. Ac primum quidem ex his praesenti, alterum vero sequenti § lubet discutere. Non raro fit, ut facta historica, etiam ea quae a nemine prorsus revocantur in dubium, certissimeque etiam locum habuere, adjunctis a veritate longissime alienis prorsusque commentitiis, si rite examinentur, inveniantur ornata.

376. Sacros martyrum agones, saevas a tyrannis in Christi fideles motas persecutiones, commissa inter exercitus inimicos praelia, factas urbium obsidiones, aliaque quam plurima, quae seculis retro lapsis gesta sunt, historici tum sacri, tum profani in litteras misere. Verum quot hi sive ab impostoribus [Col. 0226C] credulaeve plebis rumoribus decepti, sive animi praeposteris affectibus abducti, sive denique alia quacumque ex causa in errores illapsi, res seu facta, quae narrant, falsis omnino ac fabulosis adjunctis non deturpavere! Sanctae Crucis inventio, per Helenam, Constantini Magni matrem, facta, rebus historica fide certis accensenda est, litterisque a Theodoreto primum fuit commendata. Verum figmentis quam plurimis postmodum fuit foedata, uti apud nos tom. I Maii pag. 363 fas est videre. Sancti Mauritii Sociorumque Thebaeorum militum martyrum gloriosum pro fide certamen certum omnino atque indubitatum est. Verum id adjunctis falsis non paucis Suriana sanctorum illorum martyrum Acta exhibent [Col. 0226D] vestitum, uti, quae de hisce apud nos tom. VI Septembris pag. 340 et seqq. dicta sunt, dilucide ostendunt. Plura non addo, cum vix quidquam magis sit obvium, quam veras historias falsis commentitiisque adjunctis invenire corruptas. Atque hinc jam sit, ut in factis historicis, contra ac Launoius in sua De vera causa secessus S. Brunonis in eremum dissertatione vult, rei gestae substantia ab ejusdem adjunctis sit distinguenda, atque non continuo ex eo, quod haec falsa sint, falsam pariter esse illam, sit consequens. Falsa ex jam dictis sunt, quibus apud Surium SS. Thebaeorum martyrum passio ornatur, non nulla adjuncta, haecque nihilominus pro certissima est habenda

377. Idem obtinet in pluribus aliis aliorum martyrum [Col. 0227A] agonibus aliisque factis historicis, quorum plurima ex historia tum sacra, tum profana forent eradenda, si singula, quae falsis commentiisque adjunctis sunt vestita, commentis fabulisque forent accensenda aut certo pro falsis habenda. Atque haec quidem, quae de factis, ab ipso statim rei gestae initio aut certe non diu post in litteras missis dicta hic sunt, multo magis in iis, quae traditione dumtaxat, a rei gestae origine per unum alterumve aut etiam per plura saecula deducta, noscuntur, locum habent. Etsi enim, quod gestum est, ab iis, qui id vel viderunt, vel ex oculatis testibus audierunt, ad alios viva voce transmitti, et ab his deinde ad alios, nulla facta notabili mutatione, propagari facile queat, fieri tamen id vix, ac ne vix quidem potest, [Col. 0227B] si res per unum amplius saeculum ad alios atque alios continua traditione, nullo scripturae munimine firmata, transmittantur. Jam vero, cum ex supra dictis prodigiosa doctoris Parisiensis anastasis, si locum unquam habuit, centum amplius annis, antequam litteris fuerit mandata, contigerit, mirum sane fuerit, ni multum vitiata, mutataque in adjunctis, quae eam comitata sint, ad anonymum primorum quinque Carthusiae priorum Chronici auctorem, qui primus eam in litteras misit, pervenerit. Atque hinc jam sit, ut dubium admodum sit, an is scriptor, dato etiam, prodigium reipsa evenisse, falsis id adjunctis non vestierit, quae traditione in hisce corrupta didicerit. Qui factum id esse queat, expono. Horrendi [Col. 0227C] illius eventus substantia in eo unice videtur consistere, quod defunctus, qui pie in speciem vixerat, justo Dei judicio se accusatum, judicatum, ac condemnatum trina emissa e feretro, in quo jam positus erat, voce, adstantibus declararit; unde factum, ut S. Bruno, qui aderat, horribili eventu compunctus, in eremum secesserit.

378. Quid si ergo hanc historiam, omnibus fere adjunctis nudatam, quidam temporis lapsu, quo qui accidisset, exponerent, adjunctis pro arbitrio assumptis, iisve quae vero magis existimabant similia, ornarint, haecque deinde ita ornata ad anonymum proxime laudatum pervenerit? Fieri sane non nunquam, ut scriptores res, quas adjunctis destitutas inveniunt, adjunctis verosimilibus pro arbitrio exornent, [Col. 0227D] aut etiam adjunctis, quibus eas vestitas inveniunt, nova alia, quae verosimiliora censent, substituant, argumento esse potest in hac ipsa, quam tractamus, materia Chronographus Carthusiensis, num. 203 memoratus, qui sub Elizario Carthusiae priore saeculo quarto decimo floruit. Hic enim etsi, quam apud anonymum primorum quinque Carthusiae priorum Chronici auctorem invenerat, integram de damnato doctore narrationem adoptarit, horrendam tamen historiam, quam anonymus in aula defuncti contigisse refert, in Ecclesia factam scribit; hanc autem, quantum opinor, in anonymi narratione mutationem idcirco fecerit, quod hic ad ferale spectaculum totam fere Parisiensem civitatem convenisse tradat, illeque hoc in aula defuncti, utpote [Col. 0228A] tantae multitudinis haud capaci, factum esse, verosimile haud existimarit. Eadem forte de causa etiam factum fuerit, ut, tres damnati vociferationes, non tribus diebus diversis, sed uno eodemque rediisse, memoriae prodiderint nonnulli, quorum Sutor lib. I De vita Carthusiana, tract. II, cap. 2, meminit.

379. Et vero, cum horrendum prodigium, si unquam locum habuit, ad anonymum primorum quinque Carthusiae priorum Chronici auctorem traditione, in adjunctis, ut dictum, verosimiliter vitiata, pervenerit, illi sane, quod in hisce minus verosimile videbatur, mutantes, infausti doctoris vociferationibus, non dies diversos tres, ut ille, sed unum duntaxat non inepte assignasse videntur, maxime cum narrationis substantia sive uno sive [Col. 0228B] tribus diebus diversis tres illae vociferationes factae statuantur, integra maneat, atque illaesa, uti num. praecedenti dicta consideranti patebit. Jam vero, cum id ita sit, verosimiliusque etiam appareat, horrendum prodigium, si unquam acciderit, non publice coram innumera populi multitudine, sed intra privatos domus defuncti parietes, paucis adstantibus, evenisse, nec is sane, qui illud et posteriori hoc modo et uno eodemque die factum statuerit, inepte facturus videtur, maxime cum nec hinc narrationis substantia num. praecedenti assignata laedatur. Verum nonne saltem sic noviter quid confictum attulerit? Nec hoc ex capite, ut apparet, ejus fuerit repudianda narratio. Fuerunt enim etiam [Col. 0228C] antiqui, qui damnati vociferationes tres diversas et uno eodemque die, et intra privatos domus defuncti parietes evenisse, crediderunt. Fas est id colligere ex auctore, qui Commentarium, quem De quatuor paradisi fluminibus ad purgandam animae civitatem inscripsit, sermone Gallico contexuit. Hujus de damnato doctore narrationem, Latine a se redditam, Launoius in sua De vera causa secessus S. Brunonis in eremum dissertatione cap. 2 recitat, eamdemque deinde in Annalium ordinis sui librum quartum hactenus non vulgatum sermone tum Gallico, quo primitus fuit conscripta, tum etiam Latino intulit Carthusianus noster anonymus.

380. Atque hic quidem id facturus, de auctore dicti Commentarii, qui in Parisiensis prodigii adjunctis [Col. 0228D] ab anonymo primorum quinque Carthusiae priorum Chronici auctore dissonat, hunc praefatur in modum: «Hic est auctor manuscripti codicis in membrana caprina charactere et stylo obsoletis, in archivo Castellioneae familiae reperti et in bibliotheca collegii Societatis Jesu Metensis modo asservati, in quo habetur historia illa Gallico sermone conscripta. Ejus vero scriptorem inter Carthusienses recensemus, quod profiteatur totam suam narrationem a grandaevo gravissimoque nostri ordinis monacho accepisse. Codicem non vidimus, sed ex eo transsumptum hujus historiae testimonium, prout a R. P. Claudio Tifanio Societatis Jesu, Campaniae provinciae praeposito, et collegium Metense lustrante anno 1639 missum fuit ad V. P. Carolum le Bret [Col. 0229A] Carthusiae Montis Dei priorem, hic de verbo ad verbum, ne apice quidem praetermisso, aut immutato, subjicimus, ut de ejus antiquitate, et nostris in illud notis lector sanius certiusque judicet.» Deinde vero conceptam verbis Gallicis de damnato doctore narrationem, Latina etiam hujus adjecta ad calcem interpretatione, transcribit. Hanc solam huc transtulisse ad institutum meum suffecerit. Itaque sic habet: «Narratur, quemdam Parisiis magistrum exstitisse, qui omnes alios illius temporis magistros ingenio et scientia superabat. Hic, prout apparebat exterius, honestae erat conversationis, nec in eo ulli deprehendebantur perversi mores, aut quodcumque turpe vitium, nisi forte vanitas ob insignem scientiam et eximium judicium, quibus a Domino egregie [Col. 0229B] instructus fuerat. Contigit vero ejus tempore, ut tres praecipuae nobilitatis scholastici Parisios studiorum causa accederent, qui confestim se in disciplinam praefati magistri tradiderunt, quippe qui omnium aliorum magistrorum esset eminentissimus.

381. «Cumque sub eo vacassent studiis, post longum tempus mortuus est ille. Unde multum contristati discipuli, quem in vita dilexerant magistrum, etiam post mortem honorare pergentes, noctem illam circa defuncti corpus ex speciali devotione vigilias agere constituerunt. Dicto vero mortuorum officio, psalterium inchoarunt. Cumque primum absolvissent Matutinum, sive Nocturnum, corpus, [Col. 0229C] quod hic jacebat mortuum, erexit se et residens in feretro haec verba protulit: «Aequus est, qui me judicavit.» Tunc hi tres clerici et socii, qui aderant, circa corpus, etsi vehementer conterriti, nihilominus ab opere pio non destiterunt, sed alterum psalterii nocturnum prosecuti sunt, quo expleto, defuncti corpus, sicut prius erigens se dixit: «Justus et aequus est ille, qui me judicavit et condemnavit.» Tunc tres illi clerici magis adhuc obstupefacti, quam antea fuerant, crucis signum sibi imprimentes, tertium Nocturnum devotissime inceperunt; quo expleto, idem corpus, tertio caput erigens, dixit: «Justus et aequus est ille, qui me judicavit et condemnavit et terroribus addixit et tradidit.» Hisque dictis, defuncti corpus quasi subitaneus turbo adveniens [Col. 0229D] abreptum ex omnium oculis asportavit, nec deinde, quid de eo factum fuerit, resciri potuit. Illi vero tres clerici, qui ejus fuerant discipuli, stupore vehementi acerboque dolore perculsi sunt ex tam infelici magistri exitu. Tunc ad propria se recipientes sciscitati sunt per notos et familiares, quanam de causa vir tantus poenis aeternis addictus esset. Et post factam sedulam inquisitionem nihil agnoscere potuerunt, quod mortale peccatum secundum externa indicia judicandum esset, excepta vana gloria. Quam ob rem hi tres clerici, viri potentia et generis nobilitate conspicui, concepto divinorum judiciorum timore, communi statuere consilio ad salvandas animas suas et perpetuae periculum damnationis [Col. 0230A] evadendum mundi conversationem derelinquere, et in solitudine duram ac severam vitae rationem suscipere et obire.

382. «Divino igitur concitati spiritu in Burgundiam ad locum desertum et incultum, montibusque obsitum perrexerunt, ubi inter montes, constructis cellulis, religiose admodum et austere vixerunt. Et sic per hos viros tres sanctos, et eos, qui, exemplum illorum secuti, idem vitae genus duxerunt, coepit et adhuc stat, et observatur ordo Carthusiensis, sicut a quodam ex majoribus et antiquioribus ejusdem ordinis, haec omnia narrante, coram domina femina Sancti Pauli comite audivi.» Ita habet tota de infausto doctore auctoris libri De quatuor Paradisi fluminibus e Carthusiani nostri anonymi interpretatione [Col. 0230B] narratio; sequentia autem, ut tempus, quo circiter libri illius auctor floruerit, determinet, subjungit: «Auctorem narrationis hujus circa Gersonis vel Antonini tempora tantum vixisse, putat Launoius et ex duobus conjicit, ex Gallica locutione, quam ad illorum aetatem pertinere vult, et ex modo loquendi, quem etiam contendit notitiam rei nondum satis compertam et receptam importare. Sed docti alii aliter sentiunt. Claudius Tifanius, de quo supra, ex stylo tam ejusdem narrationis, quam totius codicis censuit esse saeculi decimi tertii; idque etiam probari potest ex his vocibus subobscuris, quas in eadem narratione (uti etiam revera in hac occurrunt) occurrere asserit Raynaudus. Una [Col. 0230C] est Useille, altera Graigneur. Prima significat Vigiliam, posterior significat Magnum. Quae ultima vox in eodem capite citati codicis reperitur, ubi auctor haec verba Ecclesiastici: «Quanto magnus es, humilia te in omnibus,» sic idiomate illo Gallicano desito vertit, «De tant humilie toy plus, comme tu seras Graigneur.» Et in apographo, a praefato Claudio ad Montem-Dei transmisso, hae adhuc dictiones antiquissimae et obsoletae leguntur: «Que Dieu absoille, id est, Deus absolvat.»

383. «Ex his omnibus auctorem hujus narrationis esse antiquiorem, quam putavit Launoius, satis evidens est. Et adhuc evidentius erit, si quaenam sit haec femina Sancti Pauli comes consideretur. Haud dubium, quin cujusdam comitis Sancti Pauli uxor [Col. 0230D] fuerit. Historiam familiae dominorum de Castellione super Matronam, a quibus antiqui comites Sancti Pauli, ab Andrea Du Chenio editam perlegimus, et inter comitum Sancti Pauli uxores nullam reperimus erga nostrum Ordinem praecipue propensam praeter Mariam Joannis II ducis Britanniae et Beatricis ab Anglia filiam, Guidonis III comitis Sancti Pauli uxorem, matrem vero Mathildis, comitis Valesii conjugis, et cum eo Carthusiae Fontis Beatae Mariae fundatricis. Guido ejus maritus fuit comes Sancti Pauli post mortem Joannae, suae consanguineae, filiae et haeredis Joannis comitis Blesensis, ejusdem Guidonis patrui. Hanc Joannam Petri comitis Alenconii uxorem (quo mortuo sine liberis anno 1283 vidua [Col. 0231A] remansit) primum existimavimus eam esse feminam comitem Sancti Pauli, de qua in praefata narratione, quia fuit magna benefactrix Carthusiae vallis Sancti Petri, et quasi altera fundatrix Parisiensis, in qua quatuordecim cellas aedificavit et dotavit. Sed licet reditibus comitatus Sancti Pauli usque ad annum 1291, quo obiit, fruita fuerit, nusquam tamen nec in documentis utriusque Carthusiae, nec in citata Duchenii Historia reperimus, eam titulum gessisse comitis Sancti Pauli, sed tantum Alenconii et Blesarum. Quam ob rem hanc feminam comitem, in cujus praesentia haec narratio facta est, censuimus esse potius praefatam Mariam, cujus parentes materni, reges videlicet Angliae, magni fautores nostri ordinis exstitere. Haec autem vixit cum Guidone marito [Col. 0231B] ab anno 1292 ad annum 1337, quo ille obiit, cui diu superfuit, in viduitate perseverans usque ad mortem, quam oppetiit anno 1319. Cum igitur istius codicis scriptor coaetaneus fuerit praefatae comitis, hancque historiam acceperit, ut ibidem testatur, a quodam Carthusiensi monacho antiquissimo, hinc colligimus, hunc fuisse supparem nostro anonymo, qui primus historiam scriptis mandavit, cum jam in ordine nostro vivere potuerit ante annum 1280, ac proin patet, rem illam indubitatam jam fuisse saeculo decimo tertio, id est, annis ut plurimum octoginta post mortem sociorum sancti Brunonis, et eo tempore, quo Carthusiensis ordo coepit e primaria domo latius diffundi.»

[Col. 0231C] 384. Haec Carthusianus noster anonymus, ut, quo circiter tempore narrationis proxime huc transcriptae auctor floruerit, determinet. Et sane ex iis, quae de comitissa S. Pauli in medium adducit, sat verosimile apparet, floruisse eum aut saeculo tertio decimo jam prope elapso, aut potius tunc, et aliquot saeculi proxime sequentis annis. Nec contrarium evincunt duae Launoii conjecturae, quarum alteram hic scriptor repetit a Gallica locutione, alteram a modo loquendi, tam hunc, quam illam ad Gersonis et S. Antonini aetatem pertinere contendens. Modus enim loquendi, quem auctor adhibet, notitiam rei nondum satis compertam et receptam, ut vult Launoius, reipsa importet, nondum tamen hinc consequens erit, ut narratio ejus ad Gersonis et S. Antonini aetatem [Col. 0231D] pertineat, itaque duntaxat existimavit Launoius, quod Gersonem, qui de prodigio dubitantis fere in modum loquitur, primum fuisse velit, qui id in litteras miserit. Ast id a vero alienum esse, ex jam supra dictis satis liquet. Ad haec, cum Launoius, feralem de doctore damnato narrationem, antequam a Gersone scriptis consignaretur, fuisse confictam, affirmet, quidni de ea, veluti de re nondum satis comperta receptaque, loqui potuerit, qui ante Gersonis aetatem scripserit? Quod modo ad Gallicam, qua, de cujus aetate hic disserimus, auctor libri De quatuor Paradisi fluminibus utitur, locutionem pertinet, cum is, ut Carthusianus noster anonymus verbis proxime recitatis docet, feralem, quam suppeditat, de doctore damnato narrationem e Carthusiano grandaevo [Col. 0232A] coram Maria Sancti Pauli comite, quae ad annum usque 1339 vitam protraxit, intellexerit, fieri potest ut hoc non diu ante hunc annum acciderit, cumque fieri queat, ut rem, cum primum eam audierat, in litteras non miserit, id forte duntaxat anno circiter 1350 fecerit; quo tempore locutionem Gallicam ab ea, quae Gersonis aetate seu saeculi decimi quinti initio fuit, tam fuisse diversam, ut inde, tunc primum, qui illam adhibuit, scripsisse auctorem, concludere potuerit Launoius, mihi sat verosimile non apparet, quod quinquaginta duntaxat aut paulo etiam plurium annorum spatium in linguas seu idiomata non soleat tantam mutationem inducere.

385. Atque hinc jam sit, ut nec indubitanter adhaerere [Col. 0232B] ausim Tifanio, qui narrationem, de qua hic, integrumque, qui hanc includit, codicem saeculi tertii decimi esse, e solo, quo auctor utitur, stylo censuit. Neque enim video, cur hic anno circiter 1350 talis fere adhuc esse nequierit, qualis fuisse putatur saeculo tertio decimo jam senescente seu anno 1292, ante quem narratio illa litteris mandata verosimiliter non fuit, uti ex iis, quae verbis proxime recitatis Carthusianus noster anonymus docet, pronum est eruere. Ut ut sit, cum eamdem narrationem ab auctore, qui eam in litteras misit, fuisse tunc primum, cum Maria, Joannis II ducis Britanniae filia Sancti Pauli comes esset, seu eo temporis spatio, quod ab anno [Col. 0232C] 1292 usque ad annum 1339 excurrit, e provectae admodum aetatis Carthusiano auditam, ex iisdem Carthusiani nostri anonymi verbis etiam intelligatur, tempus equidem, quo circiter illa auctori, a quo scriptis consignata fuit, verosimiliter innotuerit, definitum habemus; quod praecipuum hic est, atque ad institutum praesens fere sufficit, licet interim, an provectae admodum aetatis Carthusianus, e quo hic luctuosam historiam didicit, non serius, quam octaginta post sociorum S. Brunonis obitum annis floruerit, dubium admodum idcirco appareat, quod nullum ex his ultra annum 1145 vitam protraxisse inveniam, fierique, uti ex jam dictis pronum est cruere, facile possit, ut, qui historiam litteris mandavit, eam non ante annum 1330 ex illo provectae [Col. 0232D] aetatis Carthusiano audierit. Quale porro de praefata narratione Carthusianus noster anonymus judicium ferat, nunc habe. «Hujusmodi, inquit, narratio satis ingenua ac sincera videtur, totiusque historiae medullam prorsus candide exprimit ex antiquorum testimoniis. Ibi enim habes prodigium illud accidisse Parisiis, nec non ejus occasione Carthusiense institutum habuisse originem.

386. «Trina quoque vociferatio perhibetur a soli damnati magistri amicis in ejus domo audita. Nihil que occurrit pristinae nostri anonymi narrationi non consentaneum praeter trinam illam vocum repetitionem, quam non tribus diebus, sed eodem die ter factam dicit. Quod vero ibi narretur cadaver ab oculis adstantium venti turbine sublatum disparuisse, [Col. 0233A] nullam fert contradictionem, cum noster anonymus et alii citati auctores, quid de eo factum fuerit, siluerint. Nam illud in sterquilinio sepultum fuisse soli recentiores meminere ex consequentia idonea, quia damnatio ejus certa erat.» Ita ille; verum plus aliquid, quam hic assignet, inter anonymi primorum quinque Carthusiae Priorum Chronographi narrationem, aliamque, quam libri De quatuor Paradisi fluminibus auctor suppeditat, discriminis intercedit. Ille enim, contra ac abs hoc fit, innumeram populi multitudinem ad ferale doctoris justo Dei judicio sese damnatum vociferati, spectaculum accurrisse eique adeo adfuisse, non obscure indicat, quod interim adjunctum si a narratione abfuerit, minus hinc evadet isthaec creditu [Col. 0233B] difficilis veroque absimilis, uti ex jam dictis satis patet, magisque adhuc patescet ex iis quae dicturus sum, postquam quae Launoio, praedictam narrationem ut futilem explodenti, Carthusianus noster anonymus opponit, huc transcripsero. Sic itaque post verba proxime recitata prosequitur: «Launoius, qui veterum et modernorum circumstantias confundit, eorumque dissonantiam multis exaggerat, in hanc narrationem velut ineptam plenamque ignorantiae» insurgit ex tribus maxime: primo, quod «Adolescentibus seu tribus clericis vel scholaribus Carthusianorum ordinis initium ascribat;» Secundo quod ejusdem ordinis «Fundamenta in montibus Burgundiae jacta fuisse referat; tertio quod, quae de sublato magistri cadavere tradit, [Col. 0233C] cum picturis et parietinis monasterii Parisiensis non concordent.»

387. «Ad primum respondemus, eam narrationem fuisse verbotenus solummodo factam ab illo monacho, et ideo codicis scriptorem, qui forsan ea diu post scripsit, fallente memoria, facile decipi potuisse. Nam fatemur, ibi de tribus tantum clericis nominatim commemorari, cum revera septem fuerint, inclusis duobus laicis, qui ordinis fundamenta posuerunt, quos tamen omnes non constat spectaculo adfuisse. Sed indene recte inferatur totius historiae falsitas, cordatus lector judicet. Imo, quod ibi ab aliis auctoribus discrepat, ex contextu ejusdem narrationis sine labore conciliatur. Etsi enim [Col. 0233D] auctor trium tantum in cursu suae narrationis meminerit, plures tamen ordinem instituisse innuit, cum sub finem sermonis addit: «Et par ces trois saints hommes, et par ceux, qui préndrent exemple à eux, et vesquirent et converserent aussy comme eux, fut commencié, et est encore maintenue et gardée l'Ordre de Chartreuxe,» id est, Et sic per hos viros tres sanctos et eos, qui exemplum illorum secuti sunt, et idem genus vitae duxerunt, coepit et adhuc stat et observatur ordo Carthusiensis.» Et superius: «Lors ces trois clercs et lor compagnie, qui estoient environ le corps: Tunc hi tres clerici et socii eorum, qui erant circa corpus.» Nonne quatuor alii, qui cum tribus his clericis initium ordini dederunt, contineri [Col. 0234A] potuerunt in illo coetu? Sed etsi daremus nullam prorsus ibi fieri mentionem nisi de tribus clericis, nonne fieri potuit quod ex illo septenario numero tres quidem tantum funeri adfuerint, sed qui alios quatuor postea se cum in solitudinem traxerint?

388. «Nam revera eos idem vitae genus pluribus aliis persuadere voluisse conjicimus ex Radulpho et Fulcio, quos lucrari Deo sanctus Bruno adnisus fuerat, etiam voto cum eis emisso habitum induendi monasticum; de quibus nihilominus jure dubitari potest, an praesentes fuerint spectaculo, quandoquidem et ante illud patratum tale votum emisisse potuerunt. Praeterea ex septem primis Patribus tres tantum videntur proprie clerici dicendi, nempe S. [Col. 0234B] Bruno, Landuinus et Hugo; nam ex quatuor aliis duo erant canonici Sancti Ruffi, et duo laici. Denique in illa narratione magister ille dicitur defunctus fuisse diu, postquam tres illos clericos docuisset. Sic enim ibi legitur: «Et quant il i orent estè et lonc têms leur mestre mourut,» id est, «Cum sub eo studuissent, diu post magister eorum defunctus est, sive ut reddidimus supra: Dumque sub eo vacassent studiis, post longum tempus mortuus est ille.» Launoius vero haec verba sic interpretatur: «Qui cum illos aliquandiu docuisset, abiit e vita.» Sed in hac interpretatione, inviti dicimus, non fuit sincerus; nam «Aliquandiu» non significat «long-temps» sive «Per longum tempus,» sed «Per aliquod tempus.» Cum igitur [Col. 0234C] ille homo obierit diu, postquam illos tres clericos docuisset, non erant tunc illi in statu adolescentis stricte sumpto, ut videtur sumptum a Launoio, ut narratio haec inde ineptior appareret. Nec etiam scholares erant, sed duo ex ipsis jam doctores et magistri, ut constat de S. Brunone et Landuino. Neque id impedit quominus quidam ex aliis sociis S. Brunonis scholares forsan tunc fuerint; nam duo Stephani satis juvenes erant, qui nondum ad sacerdotium erant promoti.

389. «Nihil ergo ineptum in hac narratione occurret cuicunque lectori, verborum illius sensum benigne et sine ulla animi occupatione interpretanti. Quidquid ad haec reponant adversarii, fundum tamen, [Col. 0234D] ut ita loquamur, ipsius historiae totaque illius substantia constanter perseverabit, nec illam subvertere poterunt tam leves in adjunctis dissonantiae. Haud satis possumus mirari Launoii, viri perspicacissimi, in hac observatione inconsiderantiam, qui cum prius cap. 1 suae Dissertationis, in expositione testimonii Petri Cluniacensis legisset, et scripsisset, Servari in Burgundiae finibus,» sive «partibus,» ut alibi legitur, «professionem quamdam,» id est, Carthusiensem, «multis aliis monastici propositi sanctiorem,» et in expositione testimonii Jacobi de Vitriaco, «Est alia sanctorum congregatio, quos Carthusienses appellant, in ultimis Burgundiae partibus,» hic nihilominus auctorem codicis ineptiae et ignorantiae arguit, quod [Col. 0235A] fundamenta ordinis in Burgundiae montibus jacta fuisse retulerit. Licet enim Major Carthusia modo sita in Delphinatu censeatur, olim tamen in Burgundia computabatur, quia et Subaudia et Delphinatus erant partes veteris Burgundiae. Unde et astruitur codicis Castellionei antiquitas, cujus auctor si scripsisset post annum 1346, quo vel circa Delphinatus regno Franciae ascribi coepit, aliter de Delphinatu locutus fuisset. Ad 3 jam superius fecisse satis arbitramur, cum diximus recentiores tantum, inter quos picturas et parietinas Carthusiae Parisiensis ascribimus, adinvenisse hujusmodi sepulturam in sterquilinio, licet similior vero videatur, quam illa a turbine asportatio.» Haec sunt, quae Launoio, suppeditatam a libri De quatuor Paradisi fluminibus [Col. 0235B] auctore narrationem veluti ineptam ignorantiaeque plenam, explodenti, Carthusianus noster anonymus opponit.

390. Et vero Launoius immerito sane eam repudiat vel ex eo quod Carthusiensis ordinis fundamenta in Burgundiae montibus jacta referat, vel quod infausti doctoris cadaver a daemone arreptum ac sublatum, contra ac Carthusiae Parisiensis picturis exprimitur, insinuet. Vere enim montes, Majorem Carthusiam complectentes, sancti nostri aetate ad veterem Burgundiam spectabant, uti liquet ex iis quae in Notitiis Galliarum ad vocabulum Burgundia in medium adducit Valesius. Quod vero de damnati cadavere non idem, quod in Carthusiae Parisiensis picturis exprimitur, factum prodat, nihil [Col. 0235C] plane ad rem facit, cum Parisiensis Carthusiae picturae, dato etiam, Parisiense prodigium accidisse, non ea polleant auctoritate, ut, quod cum hisce pugnat, rejiciendum sit. Nec inepta etiam, de qua hic, reputanda est narratio, quod tribus adolescentibus seu clericis seu scholaribus Carthusianorum ordinis initium ascribat. Hos enim, cum id fecerunt, adolescentes non amplius fuisse, innuit. Ad haec etsi horrendo damnati spectaculo tres duntaxat adfuisse tradat, plures tamen ordinem instituisse, orationis contextu indicat, nec eos omnes scriptorum antiquorum ullus, qui spectaculi meminerit, praesentes eidem astitisse affirmat. Sed etsi id plerique ex his diserte etiam assererent, consectarium duntaxat [Col. 0235D] foret, hos inter et libri De quatuor paradisi fluminibus auctorem in adjunctis exacte non convenire. Verum quid tum? Id duntaxat argumento est, hunc non ex eodem fonte, e quo illi, hausisse, non autem narrationem, quam suppeditat, a narratione, quam illi, in substantia esse diversam, aut hanc idcirco a veritate existere alienam. Potest enim, uti ex jam supra dictis liquet, narrationis cujuspiam substantia veritati esse exactissime consona, licet interim adjunctis aut certo falsis aut dubie duntaxat veris sit vestita. Et vero hujusmodi esse adjuncta omnia, quae vestiunt tum narrationem, quam primorum quinque Carthusiae priorum Chronologus aliique hunc secuti suppeditant, tum alteram, quae libri De quatuor paradisi fluminibus auctori ascribitur, [Col. 0236A] persuasum idcirco habeo, quod, quibus tum haec tum illa ornatur, nata sint e sola traditione, ad tempus usque, quod a rei gestae origine centum amplius annis distat, deducta, quae, cum tandiu absque scripturae munimine durat, facere solet, ut ad rei gestae substantiam adjuncta non pauca, quae initio erant ignota, accedant.

391. Hinc dato etiam, luctuosam damnati historiam accidisse, dubium mihi semper erit an Sanctus noster, quod tamen ex libri De quatuor Paradisi fluminibus narratione supra huc transcripta concludendum apparet, Parisiis unquam studuerit. Dubium itidem, etiam hoc dato, semper manebit, clericusne, an doctor exstiterit, qui damnationem suam astantibus e feretro manifestavit. Doctorem tamen [Col. 0236B] eum supra plerumque nominavi, quod hoc titulo a primorum quinque Carthusiae priorum Chronologo, aliisque hunc secutis ornetur. Etsi itaque, qua de hic disputamus, narratio ab ea, quam antiquior sancti nostri biographus aliique hunc secuti suppeditant, in adjunctis differat, repudiandam propterea esse consequens non est. Nec est, quod reponas, solam esse, quae doctoris damnati prodigium, non publice, sed intra privatas defuncti aedes coram paucis accidisse statuat. Etsi enim id ita sit, illam auctor libri De quatuor paradisi fluminibus, a quo in litteras missa fuit, e provectae aetatis Carthusiano, ut supra dictum, didicit. Quare cum hic feralem historiam e Carthusianis, quibuscum vivebat, haud dubie audivisset, debet haec testimonii multorum instar haberi, hincque [Col. 0236C] de eadem, veluti a pluribus tradita, supra etiam sum locutus. Accedit, testimonia antiqua supra adducta, quae prodigium publice factum statuunt, ex anonymi primorum quinque Carthusiae priorum chronographi narratione esse accepta, omniaque proinde simul sumpta testimonium quodammodo non nisi unum constituere. Jam vero cum haec ita sint, nihilque praeterea contra libri De quatuor paradisi fluminibus narrationem militet, nec haec, nec opinio, quae in hac praecipue fundatur, quaeque Parisiense prodigium non publice, sed coram paucis duntaxat factum statuit, rejicienda est, velut inepta noviterque conficta.

Non raro, quae traditione duntaxat noscuntur, facta historica, utut adjunctis falsis vestita, veri etiam aliquid complecti, e dictis § proxime praegresso pronum est eruere. Attamen ut, quae modo de luctuosa damnati historia dicenda hic sunt, luculentius patescant, lubet adhuc quaedam, a praesenti instituto non omnino aliena, quae Papebrochius noster suppeditat, in medium proferre. Hic itaque in suis ad Exhibitionem errorum Responsionibus, articulo XIX, num. 10, ita scribit: «Contingit . . . saepe, traditionis substantiam talem esse, ut, licet non nisi temere possit in dubium revocari, etiam [Col. 0237A] coaevorum testimoniis destituta; puta quod aliqua S. Ursula cum plurima turba sociarum a barbaris fuerit ante urbis Coloniensis, ab iis obsessae, muros interfecta, etc.; quod S. Dionysius episcopus Roma missus in Galliam, Parisiis fidem praedicaverit, et suo sanguine consignarit, aliaque similia; contingit, inquam, saepe, ut ea, quae primae traditionis substantiae postea accesserunt tanquam ex traditione aut revelatione (ut factum per compositiones Legendarum, puta Legendae Dionysianae seculo IX, Ursulanae seculo XI,) merito rejiciantur, ut recentiorum somnia commentaque, toti retro antiquitati ignota: recentiorum, inquam, non respective ad nos hodie viventes, sed respective ad rem, ipsos saeculis multis praegressam.» Ita rectissime, ut mihi [Col. 0237B] equidem apparet, laudatus Papebrochius, qui deinde eodem articulo num. 13 haec etiam huc spectantia suppeditat: Traditionibus popularibus, sacris vel profanis . . . , plerumque veritatis aliquid quoad substantiam subest, sed multum furfuris successive aspersum, a quo difficile sit eas sic repurgari, ut hominis prudentis intellectus iis, tanquam eatenus certis, citra formidinem acquiescat: ac postea num. 19 etiam ista: «Fama, principio plerumque minimo et saepe non vero orta,

393. «Eodem fere modo se habet traditio popularis. Principium ejus plerumque est factum aliquod memorabile, [Col. 0237C] vel quod reipsa contigit aliquando, sed cursu temporis talibus ornamentis atque additamentis induitur, ut seipsum postea miretur et vix agnoscat; vel quod ab otioso ingenio priscas rerum origines in sui suorumve commendationem indagantis, fingitur contigisse; et a levi vulgo, avide, quod optat, credente, adoptatur pro vero, et colitur pro tali per multa saepe saecula. Exempla tam in sacra quam profana historia occurrunt.» Haec omnia de traditionibus Papebrochius, et sane, ut jam dixi, rectissime. Quamobrem, cum secundum haec non raro contingat, ut, quamvis traditiones aut, si mavis, narrationes, quae solis traditionibus superstruuntur, falsitatibus plurimis sint infectae, verae [Col. 0237D] tamen in substantia sint, aut certe veri aliquid quantum ad hanc contineant, fieri facile potest ut Carthusianorum de horrendo, quo S. Bruno in eremum pulsus fuerit, prodigio Parisiensi traditio, aut, si mavis, anonymi primorum quinque Carthusiae priorum chronographi aliorumque supra laudatorum scriptorum de eodem narratio, e traditione illa primitus profecta, in substantia vera sit, aut certe veri aliquid quantum ad substantiam contineat, etsi ad eam non pauca adjuncta falsa eo modo, quem supra exposui, temporis lapsu accesserint. Ut clarius loquar, fieri potest ut, sanctum nostrum prodigio, quo defunctus, in feretro jam positus, primo sese accusatum, deinde judicatum ac tandem condemnatum, astantibus declarasset, in eremum pulsum [Col. 0238A] fuisse, primi ejus socii discipulive sequacibus suis narrarint, horumque deinde posteri, re temporis lapsu falsis adjunctis aucta, prodigium illud publice coram infinita propemodum populi multitudine accidisse, damnatique voces tribus diebus diversis rediisse, crediderint, licet interim feralis historia intra privatas defuncti aedes coram paucis duntaxat, quorum unus fuisset S. Bruno, accidisset, damnatique voces, non tribus diebus diversis, sed uno eodemque repetitae fuissent.

394. Quid si ergo res posteriori hoc modo evenerit? Sane, qui ita vere factam autumarit, haud multum a verisimilitudine ejus abhorrebit opinio, imo vero potuerit utcunque verosimilis videri. Ita puto, quod, ut jam supra satis insinuavi, subinde [Col. 0238B] etiam fiat, ut facta historica, etiamsi silentio a scriptoribus omnibus contemporaneis sint suppressa, ad eosque, a quibus tandem litteris fuere commendata, traditione duntaxat, quae centum amplius annis a rei gestae origine distet, fuerint transmissa, pro veris sint habenda, nec, quo minus Parisiense prodigium, si non publice, sed coram paucis tantum intra privatas defuncti aedes accidisse statuatur, factis hujusmodi accenseri queat, universale de eo scriptorum omnium, qui integro primo, et forte etiam secundo post rem gestam saeculo labente floruerunt, obstet silentium, utpote cujus ratio non inepta, a facti ignoratione repetita, occurrit. Cum enim luctuosus eventus, si non publice acciderit, Guibertum de Novigento aliosque scriptores antiquos supra recensitos [Col. 0238C] facile latere potuerit, non est sane cur eorum de hoc mirum accidat silentium, aut rem ex hoc falsam esse arguamus. Ad haec, nisi Parisiense prodigium, quo in eremum actus sit S. Bruno, coram paucis saltem intra privatas defuncti aedes locum habuisse admittatur, oportet, ut vel ipsimet Carthusiani horribilem historiam ex toto confinxerint, vel ut jam ab aliis confictam adoptarint; primum autem fecisse viros religiosos, veritatis amantissimos, fabularumque osores, quis facile in animum inducat? An ergo in alterum ipsos impegisse asseremus?

395. «Si fabula est, inquit de damnati historia in opere, quod ordinis Carthusiensis Annales inscripsit, [Col. 0238D] lib. I, cap. 1, num. 11 Massonus supra laudatus, a quibusnam, quaeso, composita? Certe non ab aliis, quam a saecularibus hominibus dici potest excogitata. Quonam autem modo a primis Carthusianis ac suis deinde successoribus talis fabula, a saecularibus fabricata, pro re verissima admitti potuit, et posteritati suae tam firmiter et absque ulla unquam contradictione aut reclamatione transferri? Id profecto moraliter impossibile esse nemo non videt.» A primis certe Carthusianis, id est, a S. Brunonis sociis horumve discipulis feralem de damnato narrationem, si fabula sit, non fuisse adoptatam, atque ad posteros transmissam, quisque facile agnoscet; verum, inquiet non nemo, quidni factum esse queat, ut posterioris aevi Carthusiani, [Col. 0239A] id est, qui saeculo tertio decimo floruerunt, historiam illam, ut ut commentitiam, pro vera ab impostore decepti acceperint? Imo vero erit fortassis, qui hic Blomenvennam objiciat, in contexta a se S. Brunonis Vita tria diversa narrantem prodigia, quorum unum quidem omni dubio procul commentum est, duo vero reliqua commenti, ne quid pejus dicam, vehementissime sunt suspecta. Tria illa prodigia seu potius fabulas, ne sinistre de antiquis Carthusianis suspicandi ansam darem, in medium hic non proferre animus primum fuerat; verum cum officii mei ratio exigat ut tam quae obesse, quam quae prodesse Carthusianorum de prodigio quo Bruno in eremum actus fuerit, traditioni queunt, studioso lectori exhibeam, nec intra paucorum manus sit [Col. 0239B] contexta a Blomenvenna sancti nostri Vita, ipsa scriptoris hujus verba, praefata miracula seu potius fabulas complectentia, huc transcribo, ad calcem deinde, tum quae ex hisce contra Parisiense prodigium difficultas formari queat, tum quid ad hanc responderi debeat, adjecturus.

396. Sic itaque habet hic sancti nostri biographus: «Non est silentio praetereundum quod in primo ingressu in Carthusiam, antequam normam sibi vivendi instituissent, stupendum legitur evenisse miraculum. Cum quadam vice beatus Hugo ex more suam visitaturus diocesim (sicut in Adventu et Quadragesima consueverat) valediceret fratribus, eosque benediceret, carnium refectione missa. Ipsa Dominica quinquagesimae, peracto divino officio, [Col. 0239C] hora prandii, benedictis prius mensis, sanctus Bruno, homo profundi cordis, loco lectionis admonitionem saluberrimam proposuit, inter alia dicens: Attendamus, oro, fratres charissimi, quia antiquus hostis nos decipit. Venimus enim in eremum hanc ad poenitentiam agendam more antiquorum Patrum, Pauli primi eremitae, Antonii, Arsenii, Hilarionis, Macharii, etc. Numquid hi carnibus vescebantur, ut nos coepimus? Responderunt ei, qui in opposita mensa sedebant: An sumus nos, venerande Pater, majores ac meliores apostolis, quibus praecepit Dominus, in quamcunque domum intraveritis, etc., edentes et bibentes, quae apud illos sunt. Brunone vero cum illis, qui in sua sedebant mensa, contrarium [Col. 0239D] tenentibus, usque in vesperam disputatio protracta est. Tandem fatigati inclinantes se usque ad terram obdormierunt. Reversus autem a visitatione episcopus misit nuncios ad sanctos fratres, significans eis de reditu suo, et quod more solito vellet die sequenti, hoc est, die Coenae Domini sumere cum eis mandatum novum. Nuncius autem inveniens eos dormientes juxta mensas, intuens simul carnes fumantes supra mensas, scandalisatus valde, reversus renuntiavit domino suo quae viderat. At ille verbis illius non credidit, donec nuncio secundo tertioque misso, idem nunciaretur.»

397. Stupefactus episcopus, nec adhuc fidem adhibuit, dicensque: Nisi ipse videro, non credam, ascenso equo, venit in montem. Ubi cum omnia [Col. 0240A] invenisset, ut famuli ante nunciaverant, aversus ab ipsis, atque cum indignatione recessurus statim ut pedem in limine posuit, sanctus Bruno cum suis expergefacti reverenter episcopum salutaverunt, devotas illi gratiarum actiones referentes pro universis beneficiis sibi ab eo collatis. Consueverat enim ipse episcopus de suis facultatibus eis liberaliter erogare, et singula necessaria ministrare. Interrogans autem episcopus Brunonem, ait: Quae dies est hodie? At ille respondit: Dominica Quinquagesimae. Et episcopus: Quare, inquit, tandiu tardastis ad prandium? Narrante autem Brunone ordinem gestae rei, et de disputatione inter ipsos habita, episcopus, accersito clam dispensatore domus suae, interrogat utrum eaedem sint hae carnes quas Dominica Quinquagesimae [Col. 0240B] ministrasset. At ille diligenter considerans, easdem esse renunciat. Tunc stupefactus episcopus, conversus ad fratres, ait: Noveritis, fratres mei charissimi, quia hodie est feria quarta post Dominicam Palmarum. Cumque ministri jussu episcopi carnes auferre vellent, mox ut eas tetigerunt, versae sunt in pulverem, mirantibus cunctis et stupentibus. Quod cum episcopus vidisset, una cum familia sua flexis genibus veniam a sancto Brunone et fratribus humiliter petierunt super falso judicio, quo eos judicare coeperant. Fratribus vero istud fuit occasio, ut carnibus perpetuo abstinere proponerent; quod postmodum, aliis miraculis succedentibus, strictissime sancitum usque hodie servant.

398. «Alio namque tempore quidam juvenis genere [Col. 0240C] nobilis, egregie doctus, in domo Carthusiae monachum induens laudabiliter in senium usque vixit, in spirituali vita adeo proficiens, ut prophetiae quoque spiritum habere mereretur. Ad extremum vero confectus senio cum aegritudine gravissima teneretur, ardenti desiderio petiit a priore, eum visitante, carnes sibi ministrari. At ille reputans, eum, agente senio vel aegritudine, non esse sanae mentis, aut certe astutiis antiqui hostis illudi, illa vice dissimulans abiit. Post tres vero dies redeunte ad se Priore, infirmus desiderio carnium aestuans dixit, se gratia Dei nequaquam mente alienatum talia dixisse; sed quoniam sciret, se pro certo moriturum nisi carnium sibi usus concederetur; et haec [Col. 0240D] dicens obtestabatur Priorem, nisi ocius suo desiderio satisfaceret, de sua morte in die judicii rationem se redditurum sciret. Quibus auditis, Prior sciens infirmum virum esse sanctum, multum expavescens, conventum convocavit et rem omnem exposuit. At illi concorditer decreverunt, ut in extrema necessitate constituto carnes ministrarentur. Interrogatus deinde infirmus, quas potissimum carnes desideraret, respondit, perdicis. Statimque Prior, accersito juvene quodam nobile monacho novitio de Gratianopoli, jussit ut a venatoribus acceptam perdicem afferret infirmo. Ille vero sine mora perrexit tum propter superioris obedientiam, tum propter charitatem erga infirmum, cujus discipulus fuerat, et [Col. 0241A] non attendens ire pontem, per quem communis erat transitus, super aquas ambulans flumen transivit, celeriterque perdicem attulit.

399. «Quam cum Prior optime coctam infirmo, praesente conventu, praesentasset, ille suspiciens in coelum cum lacrymis ait: Domine Jesu Christe, exaudi me peccatorem famulum tuum, suppliciter precantem bonitatem tuam, ut, si iste tam vehemens appetitus tuae est placitus voluntati, proveniat mihi ad salutem corporis et animae hoc edulium. Sin alias, piissime Domine qui vitae et mortis tenes imperium, digneris huic creaturae tuae, quae mei causa occisa est, reddere vitam, ut avolans in viam suam nos famulos tuos cognoscere faciat, contrarium esse voluntati tuae, me vel quemcunque nostrae religionis [Col. 0241B] monachum quacunque occasione vel infirmitate carnes comedere. Cumque in conclusione orationis omnes, qui aderant, respondissent Amen, illico avis, recepta, vita, plumis vestita repentino volatu disparuit, videntibus cunctis qui aderant, et stupentibus ac gratias agentibus Deo, qui facit mirabilia magna in coelo et in terra. Alio etiam tempore cum quidam episcopi et alii, ante Quinquagesimam Carthusiam venientes, vidissent quosdam senes debiles, carnium carentiae hoc attribuentes, rogaverunt Priorem instantissime, ut debiles illi de carnibus, quibus totus mundus illo in tempore uteretur, aliquod haberent refocillamen, addentes, multos doctos viros et timuisse et timere de nimia in hoc ordinis duritia. Cum vero Prior nullatenus assentiret, rogaverunt [Col. 0241C] ut saltem pro se et suis comitibus carnes emi faceret. Quid multa? Emptae carnes Carthusiamque perlatae, apertis sarcinulis cernebantur versae in veros et optimos pisces, colore, odore, sapore. Quo viso, Prior, Videtur, inquit, quia non est voluntas Domini, ut carnibus carnem nutriamus. Deinde pisces cocti conventui et aliis sunt propositi, atque eorum gustu infirmi ac debiles sanati et confortati. Non crediderunt episcopi carnes in pisces conversas, donec mittentes ad macella et diligentissime inquirentes, de te tam stupenda evidentissima testimonia audierunt.»

400. Talia sunt tria diversa a Blomenvenna relata prodigia: ac primum quidem ex his, ut jam dixi, [Col. 0241D] omni dubio procul commentitium est. Guigo enim, quintus Carthusiae Prior, in Vita S. Hugonis, Gratianopolitani episcopi, illius non meminit; dubium autem nullum est, quin prodigium hujusmodi, utpote simul et ad Carthusiensem ordinem et ad Hugonem Gratianopolitanum episcopum, qui partem non minimam in eo habuisset, spectans, biographus is, si contigisset umquam, sciturus scitumque commemoraturus fuisset in lucubratione qua S. Hugonis vitam omnem gestaque etiam minus memorabilia diligentissime est complexus. Quod vero pertinet ad duo alia prodigia, a Blomenvenna pariter commemorata, sunt et haec, ut jam monui, verosimillime commentitia; etsi enim, quo id invicte probatum dem, argumentum sat validum haud suppetat, ita [Col. 0242A] tamen vel idcirco autumo, quod tam haec, quam primum, ut perpetuam a carnibus abstinentiam a Carthusianis, periculose etiam decumbentibus, servari solitam, Deo omnino probari contra obtrectarores ostenderetur, conficta fuisse videantur, uniceque hunc in finem a Blomenvenna, cum jam ante fuissent conficta, in eam, quam contexuit, S. Brunonis Vitam sint illata. At vero, inquiet non nemo, cum e tribus illis, quae Blomenvenna refert, prodigiis unum indubie, duo reliqua verosimiliter sint fictitia, quid si ergo olim etiam fuerint in Carthusianorum, non secus atque in aliorum ordinum monasteriis, inventi viri pii quidem, sed simul ita simplices, ut nova pro arbitrio prodigia, quae vel ad ordinis sui splendorem commendationemque, vel ad Dei sanctorumque [Col. 0242B] gloriam conducerent, comminisci sibi fas putarent, reque ipsa etiam saeculo tertio decimo, quo praecipue plures fabulis fingendis operam in coenobiis dedisse noscuntur, nonnulla subinde sint commenti?

401. Quid si e commentis illis unum sit doctoris tantisper redivivi, qui sese damnatum, publice e feretro proclamarit, horrendum prodigium, dicto saeculo tertio decimo primum litteris, uti ex supra dictis liquet, commendatum? Quid si id tunc, ut vitae austerissimae, a S. Brunone institutae, quam nonnulli olim carpebant, ratio redderetur, fuerit confictum? Eo deducunt relata a Blomenvenna prodigia seu potius figmenta. Verum, quidquid sit, nec haec facere possunt ut feralem damnati historiam [Col. 0242C] pro indubitato commento fabulave habeam, maxime in opinione, qua illa, uti hic modo fit, non publice coram innumera propemodum populi multitudine, sed intra privatos domus defuncti parietes coram paucis duntaxat facta statuitur. Etenim nec omnia, quae saeculi decimi tertii scriptores in litteras miserunt, commentitia sunt, nec, etsi tria praememorata prodigia seu potius commenta a Blomenvenna in S. Brunonis Vitam sint illata, ea universus Carthusianorum ordo pro veris aut habere aut unquam habuisse deprehenditur, videturque proinde is nec pro vero etiam indubitatoque, uti constanter per plura saecula jam habuit, habiturus fuisse Parisiense prodigium, si commentum dumtaxat fabulaque id [Col. 0242D] fuisset. Ut ut sit, opinio equidem, quae Parisiense prodigium inter privatos domus defuncti parietes factum statuit, a verisimilitudine multo minus abhorret, quam quae id publice coram innumerae propemodum populi multitudine evenisse astruit. Anne interim reipsa luctuosa historia, sive publice, sive intra privatos domus defuncti parietes accidisse statuatur, locum unquam habuerit, sanctumque nostrum in eremum impulerit, studioso lectori ex omnibus, quae jam fuse de ea disputata sunt, dijudicandum relinquo, non sufficientibus, ut mihi equidem apparet, rationibus supra adductis, ut illam vel certo veram vel certo falsam pronuntiem. Rerum modo, ad sanctum nostrum spectantium, seriem prosequamur.

Anonymus primorum quinque Carthusiae priorum chronologus, qui prolixius sancti nostri elogium, vitae antiquioris nomine, ut supra monui, edendum, contexuit, Franciscus a Puteo seu Puteanus, Petrus Blomenvenna, aliique recentiores ejus biographi, qui Parisiense prodigium, quo doctor sese damnatum, e feretro publice vociferatus sit, in litteras miserunt, Brunonem, postquam id accidisset, vehementissima efficacissimaque habita oratione, ut nonnulli, qui et ipsi horrendo spectaculo adfuissent, saeculo nuntium remittere unaque cum illo in eremum secedere decreverint, effecisse, memoriae produnt. [Col. 0243B] Et anonymus quidem, qui sanctum Parisiis tunc docuisse non scribit, fuisse illos omnes hujus socios seu familiares indicat; recentiores vero, qui Brunonem tum ibidem magistrum egisse volunt, quosdam etiam ex illis faciunt hujus discipulos. Verba huc spectantia tum anonymi, tum recentiorum, seu potius, qui, quod ei reliqui ex his consentiant, omnium locum tenebit, Blomenvennae huc transcribo. Anonymus itaque num. 5 sic scribit: «Ea tempestate erat ibi magister Bruno, natione Theutonicus, de civitate Colonia non obscuris parentibus natus, Ecclesiae Remensis canonicus et ibidem scholarum magister in theologia, qui suprascriptis vocibus (doctoris scilicet, sese damnatum, vociferati) [Col. 0243C] salubriter territus atque compunctus allocutus est quosdam socios ibi praesentes,» ac, recitata deinde, quam ad hosce sanctus habuerit, oratione, num. 8 subjungit: «His vel similibus verbis atque sententiis sanctus Bruno seipsum et quosdam socios alloquens et exortans deliberaverunt ipse et sex alii probi viri secum abrenuntiare mundo et pompis ejus, et ad perpetuam poenitentiam peragendam eremi deserta competentia quaerere,» etc.

403. En modo, quae Blomenvenna commemoret. «Territus igitur, inquit, et salubriter (S. Bruno nimirum) compunctus, vocatis nonnullis ex sibi magis familiaribus sociis atque discipulis, inter quos erant magister Lauduinus, qui post eum primus Carthusiae prioratum suscepit, duo Stephani, unus [Col. 0243D] Burgensis, alter Diensis, ambo canonici Sancti Rufi, Hugo etiam, quem appellabant capellanum, eo quod solus ex eis sacerdotis officio fungeretur, et duo laici, Andreas scilicet et Guarinus, qui omnes praefatis horribilibus defuncti clamoribus interfuerant, his vel similibus verbis eos lacrymabiliter affatus est dicens: O amici et sodales, etc.» Haec ille, quosdam ex iis, quos S. Bruno post visum auditumque horrendum prodigium vehementissima oratione fuerit affatus, sancti hujus fuisse discipulos, non obscure utique docens. Verum id, dato etiam, horribilem doctoris damnati historiam reipsa habuisse locum, idcirco mihi parum verosimile apparet, quod verosimillime sanctus, ut § VIII ostendi, nec eo tempore, quo luctuosus casus contigisset, nec unquam [Col. 0244A] alias Parisiis docuerit seu magistrum egerit. Accedit, apud anonymum primorum quinque Carthusiae priorum chronographum seu antiquiorem sancti nostri biographum, qui majoris utique, quam Blomenvenna aliique recentiores, auctoritatis est, sociorum duntaxat, non autem etiam discipulorum nomine venire eos, ad quos a sancto post feralem eventum orationem habitam perhibet. Ut ut sit, quosdam equidem ex iis, quos sanctus in eremum secum attraxit, ejus ante exstitisse discipulos, hacque occasione factum, ut eis secedendi secum in eremum consilium inspirarit, nullo plane e capite vero apparet absimile, maxime cum Remos, docente ibidem Brunone, ingens undequaque, non modo indigenarum, ast etiam extraneorum alienigenarumque [Col. 0244B] multitudo litteras discendi ergo confluxerit, ut supra num. 171 docui.

404. Verum quaeri hic jam potest, Remisne an Parisiis in solitudinem sanctus abierit, itemque quo anno id fecerit. Blomenvenna, Puteanus aliique recentiores, qui in S. Brunonis Vita, quam ex instituto descripsere, fuisse hunc, Parisiis docentem, horrendo redivivi prodigio in eremum pulsum tradunt, Parisiis etiam illum, compositis rebus, eo secessisse, non obscure indicant. Idem etiam facit antiquior noster biographus seu primorum quinque Carthusiae priorum chronographus, etsi interim, Parisiis docuisse sanctum, memoriae non prodat, uti jam mox docui. Verum sanctus, cum in eremum [Col. 0244C] secessit, Remis versabatur, pristino ibidem post Manassis archiepiscopi expulsionem statui restitutus. Ita docent nos hi qui quo ecclesiae cathedralis Remensis canonici sancto parentarunt, titulum funebrem inter recudendos 52, ex parte constituunt, sequentes de Brunone versiculi, num. 154 adhuc recitati:

405. Atque hoc quidem primum est, quod definiendum hic erat; quod jam ad secundum, seu ad tempus, quo sanctus eremum, saeculo relicto, petierit, pertinet in opinione eorum, qui pro luctuosa doctoris damnati historia pulsoque hinc in eremum S. Brunone stant, id certe ante annum 1082 circiter factum non esse, necesse est, cum hoc circiter anno ferale [Col. 0245A] spectaculum evenisse unanimi consensu scribant, uti tres diversas sancti nostri Vitas, commentario huic ex dictis subdendas, inspicienti patescet. Verum cum feralis historia certa ex supra dictis non sit, alia via, qua vel secessus S. Brunonis in eremum epocha, vel etiam duntaxat tempus, ante quod haec figi haud queat, tutius certiusque determinetur, necessario ineunda est. Sanctus noster, uti dicta § VIII manifestant, in pristinum Remis statum ante annum 1081 restitutus non fuit, ac proinde, cum ex mox dictis non prius in eremum, quam cum id factum fuisset, sese receperit, consectarium omnino est, ut hoc postremum ante eumdem annum 1081 non fecerit; ut proinde a vero deviare videantur Historiae litterariae Franciae scriptores, dum hujus [Col. 0245B] operis sui tom. IX, pag. 236, Brunonis in eremum secessum vel anno 1078 vel certe tunc, cum Manasses exauctoratus Remensis archiepiscopus armis sibi asserere male acquisitum archiepiscopatum conaretur, seu anno 1080 contigisse, affirmant. Nec tantum laudati scriptores sancti nostri in solitudinem secessum loco citato nimium maturant, verum etiam socios, qui eum ad hanc comitati sunt, e clero Remensi, cujus an eorum ullus fuerit, est dubium, exstitisse asseverant. Ast de hoc infra tractabo; nunc in tempus, quo sancti in solitudinem secessus acciderit, ante omnia inquirendum. Scriptores proxime laudati, qui hunc, ut jam dictum, cum anno 1080 aut etiam cum anno 1078 componunt, facere id videntur, quod sancti cum Radulpho [Col. 0245C] Viridi et Fulcio Monoculo de falsis mundi delectationibus aeternumque duraturis coeli gaudiis collationem, de qua jam supra fuse actum, anno circiter 1077 accidisse statuant, Brunonemque simul, qui una cum hisce saeculo renuntiandi, monachicumque habitum assumendi votum tum emiserat, Deo id exsolvere haud diu distulisse, existimarint. Ast votum sese non statim implevisse, ipsemet sanctus in epistola supra plus semel laudata, qua ad hujus exsolutionem Radulphum Viridem hortatus est, non obscure indicat.

406. In hac enim ad Rodulphum sic scribit: «Reminiscitur quippe dilectio tua quod, cum ego et tu et Fulcius Monoculus quadam die simul fuissemus [Col. 0245D] in hortulo adjacenti domui Adae, ubi tunc hospitabar, de falsis oblectationibus et perituris mundi hujus divitiis, nec non de perennis gloriae gaudiis aliquandiu, ut opinor, tractaremus, unde divino amore ferventes promisimus ac vovimus Spiritui sancto in proximo fugitiva saeculi relinquere et aeterna captare, nec non monachicum habitum recipere; quod et in vicino peractum esset, nisi tunc Fulcius Romam abiisset, ad cujus reditum peragenda distulimus, quo moram faciente aliisque intervenientibus causis, divinus amor elanguit, refriguit animus, fervorque evanuit.» Ita sanctus noster, qui sane, utpote in plurali numero dicens, peragenda distulimus, non solum de Radulpho, qui voti emissi exsolutionem distulerit, sed etiam de [Col. 0246A] seipso, qui id pariter fecerit, indubie loquitur, ut proinde promptitudine, quam Bruno ad voti obligationem exsolvendam attulerit, laudati Historiae Franciae scriptores moveri non debuerint, ut ejus in eremum discessum vel ipsi, quo votum statuunt emissum, anno 1078 affigerent, aut certe ultra annum 1080 non differrent. Nec est etiam cur quis ob Guiberti abbatis Novigentini supra saepissime jam laudati auctoritatem sancti nostri in solitudinem secessum ante annum 1081 contigisse existimet. Scribit quidem hic scriptor lib. I de Vita sua, cap. 11: «Hujus ergo (Manassis Remensis archiepiscopi Simoniaci) mores prorsus improbos et stupidissimos habitus cum omnis honestus horreret, Bruno in Ecclesiis tunc Galliae opinatissimus, cum [Col. 0246B] aliis quibusdam Remensium clericorum nobilibus infamis illius odio excessit ab urbe Remensi, ac deinde, nonnullis interpositis, subjungit. At Bruno, urbe (Remensi scilicet) deserta, saeculo etiam abrenuntiare proponit, qui suorum notitias horrens ad Gratianopolitanum processit territorium. Ibi in arduo et admodum terribili promontorio, ad quod difficillimum et valde insolens iter intenditur; sub eo etiam praeruptissimae vallis vorago dehiscit, habitare deligens, hujusmodi mores instituit, et sequaces ejus hodieque sic vivunt.»

407. Verum, etsi is scriptor, uti ex illius huc jam transcriptis verbis liquet, sancti nostri ex urbe Remensi discessui secessum in Carthusiae eremum subjungat, hunc tamen inter et illum nullum plane [Col. 0246C] aut perexiguum duntaxat temporis spatium intercessisse, seu Brunonem, statim atque ob improbos Manassis mores urbe Remensi excesserat, in eremum abiisse, non edicit, nec, salva veritate, edicere id potuit, uti ex supra dictis tum de tempore, quo sanctus ex urbe Remensi abiit, tum de rebus, quas deinde gessit, pronum est eruere. At vero, inquies, nihilne etiam aliud Guibertus, unde sancti in eremum secessus tempus utcunque determinari possit, suppeditat? Recitatis proxime binis textibus sequentia verba interserit: «Quem (Manassem) postmodum proceres, clerus atque Burgenses, cum ab Hugone, qui Diensis agnominabatur, archiepiscopo Lugdunensi, apostolicae sedis legato, viro in foenore justitiae [Col. 0246D] clarissimo, creberrimo anathemate feriretur, et ille manu militari thesauros ecclesiae dilapidare niteretur, a sede, quam male obsederat, pepulerunt, et exilio relegatus aeterno, cum se ad excommunicatum tunc temporis Heinricum imperatorem ipse etiam excommunicatus contulisset, hac illacque oberrans, sine communione postremo defungitur;» cum autem scriptor ille haec verbis, quae et binis ejus num. praecedenti huc transcriptis textibus posterior includit, proxime praemittat, Manassis ex urbe sedeque Remensi expulsioni sancti nostri in eremum secessum postponit, hincque fieri potest, ut huic illam praeivisse, Guibertus indicare non nemini videatur, ac proin, si scriptore hoc standum sit, S. Bruno ante annum 1081, utpote ante quem [Col. 0247A] ex urbe sedeque Remensi Manassem expelli non contigerit, in eremum non abiisse. Verum etsi Guibertus Manassis expulsioni Brunonis in eremum recessum postponat, propterea tamen consequens non est ut huic illam praeivisse significatum voluerit.

408. Etenim sibi, sancti nostri relato ob improbos Manassis mores ex urbe Remensi excessu, propositum duntaxat habuisse videtur, quid deinde tum de hoc, tum de illo factum esset, lectorem edocere, nulla interim ordinis, quo quaeque gesta essent, ratione habita. Ita omnino apparet, quod dum reipsa, quid tum de Manasse, tum de Brunone evenerit, enarrat, Manassis etiam mortem sancti in eremum secessui praemittat, quo tamen illam diu posteriorem [Col. 0247B] fuisse dubitandum non est. Manassem enim diu duntaxat, postquam ex urbe Remensi fuisset ejectus, diem extremum clausisse, ipsemet Guibertus verbis proxime recitatis, uti haec consideranti patebit, indicare videtur, idque omnino suadent, quae Historiae litterariae Franciae scriptores tom. VIII, pag. 655 et seq., memoriae produnt; sanctum autem non diu admodum post Manassis ex urbe Remensis expulsionem in solitudinem sese recepisse, ex hic dicendis facile colliges. Jam vero, cum res ita habeat, ex eo sane, quod Guibertus Manassis expulsioni sancti nostri in eremum secessum postponat, consectarium neutiquam est, ut huic illam praeivisse, significatum velit, etsi interim ex dictis § VIII revera non ante in [Col. 0247C] eremum sanctus quam ex urbe Remensi Manasses fuisset expulsus, sese receperit.

409. Atque hinc jam consequitur, ut Guibertus nec sancti nostri saeculo renuntiandi propositum, etsi et hoc Manassis expulsioni per verba supra recitata postponat, fuisse hac posterius, significatum voluerit; quod hic accurate notandum idcirco duxi, quod ex hisce contendere non nemo posset, monachici habitus induendi votum, quod in collatione, cum Radulpho Viridi et Fulcio Monoculo habita, sanctus emisit, esse pariter, contra ac supra statuimus, facta anno 1081 Manassis ex urbe Remensi expulsione posterius. Res haec interim, quod bene etiam notandum, nec ita indubie sese haberet, etsi etiam Guibertus, saeculo renuntiandi proposito, de [Col. 0247D] quo per verba num. 406 et alibi recitata loquitur, Manassis ex urbe Remensi expulsionem praeivisse, diserte assereret. Sitne enim scriptori huic per verba illa de emisso a sancto secedendi in eremum saeculoque renuntiandi voto, an de ipso, qui utique cum secedendi consilio seu proposito fuit conjunctus, secessu illius in eremum sermo, admodum est dubium, maxime cum Guibertus, qui ex supra dictis rerum, a S. Brunone publice non gestarum minus gnarus exstitit, facile ignorare potuerit votum, quod sanctus noster cum Radulpho Viridi et Fulcio Monoculo intra privatos domus Adae, in qua hospitabatur, parietes ab aliorum hominum consortio sejunctus emisit. Atque hinc est cur § VI pro stabilienda opinione, quae habitam a Brunone cum Radulpho [Col. 0248A] Viridi et Fulcio Monoculo collationem emissumque in hoc saeculo renuntiandi eremumque petendi votum post illius ex urbe Remensi discessum collocat, recitata supra, quae huc faciunt, Guiberti verba in subsidium non vocarim, licet interim haec eidem opinioni, quod forte equidem iis de voto, per sanctum emisso, loqui Guibertus voluerit, suffragari, num 177 edixerim. Hisce modo notatis, in tempus, quo sanctus, quod ex dictis ante annum 1081 non evenit, in eremum secesserit, inquirere pergamus.

410. Carthusiae eremum S. Bruno anno 1084 omni dubio procul, uti infra ostendam, primum est ingressus; quare, si eremus quam sanctus, mundo [Col. 0248B] nuntium remittens, primum adiit, Carthusiana exstiterit, seu, si recta tunc Carthusiam adierit, dubium non erit, quin eodem anno 1084 mundo primum valedixerit, seseque in solitudinem abdiderit. Atque hoc sane annalium Carthusiensium libri quarti hactenus non vulgati auctor anonymus, qui doctoris sese damnatum vociferati prodigium anno 1082 accidisse statuit, omnino contendit, idque, ut apparet, quo illud vere habuisse locum, tueatur, seu potius, ut aptam silentii, quo istud Guibertus Novigentinus abbas praeteriit, rationem reddere queat. Et vero si dictum prodigium anno 1082 sanctique in solitudinem secessus anno demum 1084 contigerit, fieri facile potuerit ut, an hujus illud causa exstiterit, Guibertus ignorarit, ac proinde [Col. 0248C] ut luctuosam historiam, etsi optime sibi compertam, silentio praeterierit, dum de sancti conversione hujusque initiis lib. I de Vita sua, cap. 11, tractaret. Audi, qui laudatus Carthusianus anonymus, cui deinde, ut Guiberti silentio seu formato ex hoc contra prodigium argumento negativo vis sua supra assignata maneat, responsurus sum, in proxime iterum cit. Annalium ordinis sui lib. quarto hactenus non vulgato num. 99 sub finem de hac re loquatur. «Nec juvat, inquit, reponere, Guibertum tacuisse de spectaculo. Tacuit enim, quia vel illud ignoravit, si tantum inter privatos parietes evenit; vel, si publicum fuit, et coram ingenti hominum multitudine actum, nescivit, utrum fuerit causa secessus sancti Brunonis, qui tantum annis fere duobus post [Col. 0248D] illud recessit, ut legitur apud anonymum nostrum, et in citatis Chronicis, ab auctoribus Carthusiensibus editis.»

411. «Unde non mirum, si solis Carthusiensibus haec causa innotuerit; et maxime cum soleant ejusmodi consilia servari secreta, et non nisi paucis intimisque aperiri et communicari; quod sanctum Brunonem fecisse, credibile est juxta illud celebre placitum, a Petro Cluniacensi, ut jam diximus, commendatum, quo sanctus patriarcha suis sequacibus inspiravit, «Miranda opera, quanto possent nisu, «occultare.» Quod nihilominus de praesentium tantum et propriis operibus intelligendum est, non vero de praeclaris antiquorum Patrum gestis, quae posteris ad aedificationem commendare jubet Deus [Col. 0249A] per Ecclesiasticum dicentem: «Laudemus viros gloriosos et parentes nostros in generatione sua.» Ita hactenus ille; tacite interim agnoscens, futurum fuisse, ut Guibertus, Parisiensi prodigio in eremum pulsum fuisse S. Brunonem, exploratum haberet, si brevi hic in illam, postquam feralis historia publice evenisset, sese receperit. Et sane, si sanctus, statim atque prodigium accidisset, aut certe non diu post in eremum, sex sibi sociis adjunctis, abiisset, fuisset utique, fecisse hoc illum, horrendo eventu impulsum, Guiberto aliisque passim notissimum, maxime cum sanctus tum eos quos secum in solitudinem attraxit, tum alios, non paucos horribili illo damnati doctoris exemplo ad poenitentiam agendam excitarit, quemadmodum omnes, qui prodigium [Col. 0249B] propugnant, unanimi consensu contendunt. At vero, ait Carthusianus noster anonymus, sanctus non prius, quam cum jam biennium fere a prodigiosa doctoris anastasi esset elapsum, in eremum sese recepit, hincque id fecisse illum, horribili eventu impulsum, ignoravit Guibertus. Verum cui, quaeso, verosimile appareat, Brunonem, qui jam inde ex voti dudum emissi religione ad habitum monasticum suscipiendum tenebatur, huicque obligationi satisfacere diutius differens gravioris novae periculo sese erat expositurus, non prius in solitudinem, quam cum biennium fere a prodigio, qua, ut loquuntur nonnulli, animitus fuerat concussus, esset elapsum, secessisse?

412. Id sane incenso, quod, viso horribili spectaculo, [Col. 0249C] conceperit, salutis aeternae rerumque coelestium desiderio minime congruit. Nec est, quod reponas, tanto temporis spatio rebus suis componendis, parandisque, quae ad novum suscipiendum vitae genus opus erant, indiguisse sanctum. Etsi enim dubitandum non sit quin post prodigium, si reipsa locum id unquam habuit, temporis aliquod spatium, quo res suas componeret, necessariaque ad novum vitae genus pararet, vere impenderit, fuisse tamen illud aut esse debuisse duorum circiter annorum, nulla omnino ratio suadet. Quid ni enim bonis suis sese abdicare, amicis valedicere, paucaque, quae ei, pauperrimam vitam ducturo, necessaria essent futura, parare duorum etiam duntaxat triumve mensium spatio [Col. 0249D] potuerit? Ast, inquit Carthusianus noster anonymus, sanctum anno 1084 Carthusiae eremum esse ingressum, primorum quinque Carthusiae priorum chronologus seu antiquior sancti nostri biographus num. 11 diserte tradit, eique, qui post floruerunt Carthusiani alii, pro prodigiosa doctoris damnati anastasi testati, jamque in medium § XI adducti, etiam consentiunt. Fateor, sic habet: verum quid tum? Sanctum equidem post factum prodigium in solitudinem, ab eremo Carthusiana diversam, antequam hanc adiret, sese non abdidisse, nuspiam affirmat. Nec, etsi id affirmaret, consequens propterea fieret, ut, spectatis iis, quae is scriptor memoriae prodit, sanctus noster, antequam in solitudinem [Col. 0250A] secederet, biennium circiter a prodigiosa anastasi siverit elabi. Etsi enim anonymus ille chronologus, seu antiquior noster biographus, definito anno 1084 Brunonis in Carthusiae eremum secessum innectat, suo tamen scribendi modo non efficit, ut Parisiense prodigium anno 1082 necessario sit innectendum. Etenim id relaturus num. 1 ita memorat: «Anno Dominicae Incarnationis 1082 vel circa illum, dum solemne studium floreret Parisiis, praecipue in philosophia et theologia et jure canonico, sicut generaliter consuevit, tale prodigium (quo scilicet doctor Parisiensis tantisper redivivus, sese damnatum, et feretro astantibus denuntiarit) ibi dicitur accidisse.»

413. Prodigiosa ergo doctoris damnati anastasis, [Col. 0250B] spectatis iis, quae antiquior noster biographus memoriae prodit; non definito anno 1082, sed vel hoc ipso anno, vel uno aut altero proxime seu praegresso seu secuto, evenit, nec quidquam alibi occurrit, quod feralem illam historiam, si unquam accidit, determinato anno 1082 cogat innectere. Quid si ergo illa, si contigit, ipso anno 1083, ad finem fere jam provecto, reipsa etiam, uti ex dictis fieri potest, contigisse statuatur, ita sane hanc inter et sancti in Carthusiae eremum secessum, qui ex dicendis anno 1084 circa diem, S. Joanni Baptistae sacrum, evenit, non biennium circiter, sed arctius longe temporis spatium intercesserit, quod sanctus rebus suis componendis parandisque, quae ad consilii sui exsecutionem opportuna arbitrabatur, impendere [Col. 0250C] potuerit, quodque, si longius adhuc videatur, quam ut a sancto rebus suis componendis necessariisque vitae eremiticae amplectandae parandis impensum fuisse credatur, contrahi adhuc potest differendo etiam ad annum usque 1084 Parisiense prodigium, utpote quod nec necessario ante hunc annum ex jam dictis acciderit. Quoquo modo itaque res habeat, biennii circiter spatium annum inter, quo sanctus in Carthusiae eremum abiit, prodigiique Parisiensis epocham intercessisse, ex iis quae anonymus primorum quinque Carthusiae priorum chronologus seu antiquior sancti nostri biographus memoriae prodit, consequens non est. Atque id quidem, nec immerito ob jam dicta, statuimus, Carthusiano [Col. 0250D] nostro anonymo dantes tantisper, sanctum nostrum, cum mundo valedicturus Remis excessit, recta in Carthusiae eremum secessisse, seu ad S. Hugonem, Gratianopolitanum episcopum, a quo in hanc ex dicendis ductus fuit, sese contulisse.

414. Verum sanctus, antequam hoc faceret, solitudinem a Carthusiae eremo diversam adiisse, in eaque aliquandiu commoratus fuisse videtur. Ita opinandi ansam seu fundamentum praebent varii funebres sancti Tituli, uti etiam Mabillonius in ordinis sui Benedictini Annalibus, lib. LXVI, num. 66. Hic enim scriptor ibidem, de sancto nostro, qui Carthusiam adiens, magni nominis eremitam, si Blomenvenna ex Henrico Calcar recte notet, in via consuluerit, sermonem faciens, haec sequentia prodit [Col. 0251A] memoriae: «Quinam sit ille magni nominis eremita, quem Bruno adeundo Carthusiam consuluit, nemo hactenus, ne quidem divinando, assecutus est. Conjiciebam aliquando fuisse Stephanum Tiernensem, qui tum Mureti apud Lemovicos non sine magni nominis fama eremiticam vitam cum suis agebat. At quibusdam monumentis adducor, ut credam, illum magni nominis eremitam non alium esse quam Robertum, abbatem Molismensem. Exstat in illius monasterii tabulario Rainardi de Barro, et Johannis de Laniaco charta, qua «terram apud Siccam-Fontanam, labore hominum» partim «jam complanatam,» laudante Valentio comite Brenensi et Barrensi, cujus «hoc casamentum» erat, ecclesiae Molismensi conferunt.

[Col. 0251B] 415. «Cum vero ecclesia loci illius, quam aedificaverant Petrus et Lambertus, discipuli magistri Brunonis, qui cum eo in territorio illo erant, et eremitice vixerant, a domno Roberto Lingonensi episcopo in honore beatae semper virginis Mariae dedicaretur, atriumque benediceretur, praedictus comes et idem Raynardus et Acelenus cum multis aliis praesentes fuerunt.» Ex quibus intelligitur, Brunonem apud Siccam-Fontanam, qui locus est dioecesis Lingonensis in archidiaconatu Barri super Albam, aliquandiu eremitice vixisse cum praedictis Petro et Lamberto ipsius discipulis et de proximo consulere potuisse Rotbertum Molismensem abbatem, magni tum nominis, qui eremiticam passim vitam agebat. Nulla praedicto instrumento apponitur [Col. 0251C] Chronica nota; sed ad marginem recentiori manu ascriptus est annum 1081, qui tempori secessus Brunonis apprime convenire potest. Nec obstat, quod Rotbertus Lingonum praesul et ipse Brunonis discipulus, qui Siccae-Fontanae ecclesiam dedicavit, non ante annum 1085 hanc sedem inierit. Nam haec dedicatio aliquanto post recessum Brunonis facta est. Certe Brunoni Remis Gratianopolim adeunti obvium erat Molismense monasterium, adeoque Rotbertus ejus abbas, quem nullus tum eremitarum aut monachorum, ad perfectionem illis in partibus contendentium, non rectorem ac ducem habere cupiebat.» Ita ille: e titulis autem funebribus, e quibus, sanctum recta in Carthusiam, cum mundo [Col. 0251D] valedixit, non secessisse, existimo, primus S. Petri Trecorum est, locumque inter edendos 47 tenens sic habet:

416. Secundus, qui monialium Tituli S. Joannis Baptistae est, locoque 68 recudetur, binos hosce una cum aliis nonnullis complectitur versiculos:

417. Ita fere quantum ad substantiam illi, addentes etiam locum, in quo sanctus, antequam in Carthusiae eremum secederet, aliquandiu fuit versatus, Siccae-Fontanae solitudinem exstitisse. Et sanctum sane in hac, antequam Carthusiam adierit, aliquanto temporis spatio habitasse, mihi sat verosimile, ne [Col. 0252C] dicam certum, faciunt, quae Mabillonius, quem etiam in margine laudant, loco supra citato in medium adducit. Verum cum ex hisce ibidem, non monachicam, sed eremiticam duntaxat vitam duxisse sanctus intelligatur, qua ratione veritati congruunt tituli diversi funebres proxime recitati, quibus Brunonem primo monachum, ac deinde eremitam factum esse docemur? Difficilis sane implicatusque valde hic nodus videtur. Verum quid si sanctus a monachico habitu, quem mox, cum in Siccae-Fontanae solitudinem sese abdidit, induerit primo quidem monachus, eremita vero post a vivendi norma, quam et tunc deinde amplexus sit, factus fuisse in praefatis titulis funebribus dicatur? [Col. 0252D] Quid si etiam id fiat, quod in Molismensi abbatia, Siccae-Fontanae solitudini vicina, reipsa monachum, monachico etiam habitu assumpto, egerit, ac deinde tum in Siccae-Fontanae solitudine, tum in Carthusiae Calabriaeque eremis vitae eremiticae sese dederit? Sane ut postremum hoc verosimillimum putem, faciunt tum dicti tituli funebres, tum votum induendi monachum, a sancto ex dictis ante emissum; ut autem alterutrum astruatur, suadere etiam videtur, quo sancto ab Ecclesiae seu abbatiae Molismensis seu Molerniensis monachis parentatum fuit, funebris titulus, inter recudendos 40. Hoc enim, familiarissimum sibi fuisse S. Brunonem, laudati monachi produnt. «Nostris inquiunt, versiculis, qui habitamus Molernium addentes vobis, qui estis Turri, [Col. 0253A] innotescimus, quod pro Domino Brunone patrono vestro, nostro autem familiarissimo, missarum solemnia diebus triginta celebravimus; etiam ejus obitus anniversarium diem in catalogo fratrum nostrorum conscripsimus.»

418. At vero, inquies, etsi primorum quinque Carthusiae priorum chronologus seu antiquior sancti nostri biographus aliique recentiores non impediant, quo minus Parisiense prodigium, si unquam contigit, ultra annum 1082 queat differri, stantibus tamen iis, quae scribunt, sanctus noster, cum saeculo valedixit, recta in Carthusiam secessisse videtur, nec alibi, antequam eo sese conferret, aliquandiu esse commoratus. Etenim, ut ab antiquiori nostro biographo ducatur initium, mox hic, recensita quam [Col. 0253B] sanctus, viso horribili spectaculo, habuerit, oratione, ita prosequitur: «His vel similibus verbis atque sententiis seipsum et quosdam alios alloquens et exhortans deliberaverunt ipse et sex alii probi viri secum abrenuntiare mundo et pompis ejus, et ad perpetuam poenitentiam peragendam eremi deserta competentia quaerere, et ibidem, relictis omnibus divitiis et deliciis et honoribus hujus mundi, accipere singuli cruces suas et nudum Christum sequi per arctam viam quae ducit ad vitam, et latam ac spatiosam deserere, quae amatores et sectatores mundi perducit ad supplicia damnatorum. Et ideo, quia audierant famam sanctitatis sancti Hugonis episcopi Gratianopolitani, qui prius aliquo tempore [Col. 0253C] ejusdem magistri Brunonis in scholis creditur socius extitisse, sancto Spiritu inspirante, proposuerunt ad memoratum sanctum episcopum simul accedere et ejusdem auxilium et consilium requirere, ut in ejus dioecesi, quam audierant multis desertis montibus abundare, mererentur locum congruum obtinere, in quo suum sanctum et salubre propositum possent effectui mancipare. Septem igitur sancti viri supra scripti praedicta de causa ad praedictum sanctum episcopum, duce sancto Spiritu, pervenerunt.» Cum igitur orationi, a S. Brunone post prodigium habitae, mox hujus sociorumque Hugonem accedendi consilium, proximeque saeculum ad sanctum hunc episcopum accessum, nullius prorsus rei, quae media intercesserit, mentione facta, subjungat, [Col. 0253D] sanctum sane, facto Parisiensi prodigio, recta ad Hugonem Gratianopolitanum episcopum se contulisse, nec alibi ante aliquandiu esse commoratum, non obscure indicat, uti quisque, quantum opinor, rem attente considerans, facile agnoscet.

419. Nec minus clare id ipsum indicat in contexta a se sancti nostri Vita Blomenvenna. Oratione enim, qua Bruno, viso doctoris damnati spectaculo, vocatos ad sese e discipulis suis familiaribusque nonnullos allocutus atque ad poenitentiam agendam adhortatus primum fuerit, recensita, duos Stephanos, Burgensem unum, Diensem alterum, quos hisce accenset, ita primo loquentes inducit: «Non longe a civitate Valentiae, cui nostrum adhaeret monasterium sancti Rufi prope fluenta Rodani in [Col. 0254A] confinio dioecesis Diensis est civitas Grationopolis atque in ea beatus Hugo, ejusdem civitatis episcopus, quem frequenter vidimus et cognoscimus virum utique sanctum, justum et rectum ac timentem Deum, virum in omni virtute exercitatum atque perfectum. Is habet in dioecesi sua montes altissimos, in quibus sunt deserta loca plurima, ab omni hominum transitu et consortio separata, ac per hoc ad poenitentiam agendam accommodatissima. Iste etiam, exemplo et monitis ad poenitentiam omnes invitans, in adventu nostro, si ipsum accesserimus, gaudebit et voti compotes faciet. Est enim supra modum pius, benignus et misericors. Nos vero, qui viam, qua ad eum itur, frequenter ambulavimus, ad ipsum vos ducere valemus;» ac deinde qui Bruno [Col. 0254B] ejusque socii, probato mox omnium calculis, quod hisce verbis includitur, utriusque Stephani consilio, ad Hugonem Gratianopolitanum episcopum, rebus suis compositis, consultoque in via magni nominis eremita, sese contulerint, exponit, nulla plane, quae illorum ad hunc accessui praeiverit, commorationis alio in loco mentione facta. Puteanus porro in edenda, quam concinnavit, sancti Vita ad amussim fere (neque enim, eum consulti in via eremitae non meminisse, quidquam ad rem hic facit) Blomenvennae consonat, ut proinde tam secundum hosce sancti nostri biographos, quam secundum alterum, num. praeced. memoratum seu primorum quinque Carthusiae priorum chronologum Bruno [Col. 0254C] ejusque socii, cum saeculo nuncium remisere eremumque petiere, recta sese ad Hugonem Gratianopolitanum episcopum, a quo ex dicendis in Carthusiae solitudinem haud multo post ducti fuere, sese contulerint.

420. Verum cum Puteanus et Blomenvenna saeculo demum sexto decimo suam de sancto lucubrationem elaborarint, hisque antiquior primorum quinque Carthusiae priorum chronologus non prius ex supra dictis, quam cum jam anni amplius centum a Brunonis essent obitu elapsi, floruerit, recentiores remotioresque ab hujus in Carthusiae eremum secessu omnes sunt, quam ut iis umquam, quae de hoc narrant, fidem certam atque indubitatam facere possint, nedum quando cum antiquiori fidei integrae [Col. 0254D] monumento pugnant; locum autem hoc postremum hic obtinet. Sanctum enim, antequam in Carthusiae eremum sese abderet, in Siccae-Fontanae solitudine vitam eremiticam aliquandiu duxisse, antiqua, quam verbis supra recitatis Mabillonius laudat, monasterii Molismensis charta prodit, nec ullo ex capite vetus hoc sanctoque nostro aequale monumentum supposititium spuriumve apparet. Ad haec opinioni, quae sanctum, cum mundo valedixit, in Carthusiae eremum non recta secessisse, statuit, etiam Guigo, quintus Carthusiae prior, in conscripta a se S. Hugonis Gratianopolitani episcopi Vita suffragatur. Etenim, ubi Brunonis sociorumque ejus (adi, quae ex ea num. 422 huc transcribentur, verba) ad Hugonem accessum refert, ita de illis scribit: [Col. 0255A] «Quaerebant autem locum, eremiticae vitae congruum, necdumque repererant.» Quibus verbis non obscure indicat, Brunonem ejusque socios, antequam ad Hugonem venissent, operam jam dedisse ut locum eremiticae vitae aptum invenirent; hinc autem fit, primo quidem, ut a vero alienum videatur, Brunonem ejusque socios, cum post prodigium jam jam mundo valedicturi essent, communi consilio, ut laudati mox biographi docent, statuisse, ad Hugonem, Gratianopolitanum episcopum, ut ab eo in dioecesis Gratianopolitanae montibus locum eremiticae vitae aptum impetrarent, sese conferre; deinde vero, ut vel hinc, sanctum nostrum, antequam ad Hugonem accederet, in Siccae-Fontanae solitudine, quo, an locus hic vitae eremiticae aptus esset, exploraret, aliquandiu [Col. 0255B] fuisse commoratum, verosimile evadat, ac proinde laudatae a Mabillonio monasterii Molismensis chartae, quae id ex dictis factum prodit, pondus qualecunque accedat.

421. Accedunt tituli funebres supra laudati, qui, si sanctus noster, cum mundo valedixit, recta in Carthusiam, ubi eremiticam vitam duxit, secesserit, veritati haud satis apte intelligentur congruere. Omnibus itaque sedulo perpensis, dubitandum vix apparet quin sanctus, cum saeculo nuntium remisit, non recta in Carthusiam, sed alio prius concesserit. Et locum quidem, quem tunc petiit, atque aliquandiu inhabitavit, Siccae-Fontanae solitudinem fuisse, laudata supra a Mabillonio monasterii Molismensis [Col. 0255C] charta fidem facit. Verum quanto quidem temporis spatio Bruno in hac, antequam ad Carthusiae eremum seu ad Hugonem Gratianopolitanum episcopum se conferret, fuit moratus? Nihil omnino, ut quid certi hac de re statuatur, occurrit. Cum ecclesiae seu monasterii Molismensis, solitudini Siccae-Fontanae adjacentis, monachi in titulo funebri, quo Brunoni parentarunt, familiarissimum suum ex jam dictis eum appellent, sanctum sane, quo eis adeo notus esse potuerit, temporis spatio satis longo in solitudine illa aut etiam in ipso, in quo ex dictis monachum egerit, Molismensi monasterio esse commoratum, sat verosimile apparet. Quid si ergo per annum circiter aut adhuc diutius ibidem haeserit, ac tum demum, cum locum vitae eremiticae, cui se [Col. 0255D] dederit, minus aptum experiretur, ad Hugonem Gratianopolitanum, ut ab eo aptiorem obtineret, sese contulerit? Id sane a verisimilitudine minime abhorrere mihi videtur. Jam vero, cum haec ita sint, sanctusque, ut supra docui, certe non ante annum 1081 in solitudinem, saeculo relicto, abierit, nec serius ex dicendis, quam anno 1084 circa diem S. Joannis Baptistae sacrum Carthusiae eremum sit ingressus, consequens fit, ut vel anno 1081 vel altero e binis sequentibus in solitudinem, quae ex dictis Siccae-Fontanae indubie fuerit, sese, saeculo relicto, primum abdiderit. Alia, ut tempus, quo id evenerit, propius determinem, invenire haud quivi. Ad alia modo, quae post secuta sunt, discutienda progrediamur.

Cum sanctus noster, sexque ejus socii, quibus ille, ut apparet, eremiticae vitae desiderium inspirarat, locum hactenus huic vitae generi satis aptum, ut ut diligenter quaesitum, haud invenissent, ad Hugonem tandem Gratianopolitanum episcopum, ut ab eo, de cujus virtutibus plane eximiis vitaeque sanctitate inaudierant, locum quemdam proposito suo idoneum impetrarent, pervenerunt. Haec aliaque nonnulla fas est colligere ex Guigone, quinto Carthusiae priore, in sancti illius antistitis Vita, apud nos tom. I Aprilis edita num. 11 ita scribente: «In his (sanctus Hugo) agebat, et, ecce, tribus necdum [Col. 0256B] in episcopatu, post monasterii reditum, completis annis, adest magister Bruno, vir religione scientiaque famosus, honestatis et gravitatis ac totius maturitatis quasi quoddam simulacrum. Habebat autem socios magistrum Landuinum, qui post eum Carthusiae prior exstitit, duos Stephanos, Burgensem et Diensem (hi S. Rufi canonici fuerant, sed desiderio vitae solitariae ei, abbate favente, sese conjunxerant) Hugonem etiam, quem cognominabant Capellanum, eo quod solus ex eis sacerdotis fungeretur officio; duos laicos, quos appellamus conversos, Andream et Guarinum. Quaerebant autem locum eremiticae vitae congruum necdumque repererant. Hac ergo spe, simul et suavi sanctae conversationis [Col. 0256C] ejus odore trahente, ad virum sanctum venerunt. Quos ille non solum gratanter, sed et reverenter suscepit, tractavit et voti compotes fecit. Ipso namque consulente, juvante, comitante, Carthusiae solitudinem intraverunt atque extruxerunt. Viderat autem circa id tempus per somnium in eadem solitudin Deum, suae dignationi habitaculum construentem, stellas etiam septem, ducatum sibi praestantes itineris. Erant vero et hi septem.»

423. Scriptor anonymus, qui e primorum quinque Carthusiae priorum chronologo supra saepissime laudato, aliisque brevem ordinis Carthusiensis historiam, a Marteneo tom. VI amplissimae collectionis a col. 151 insertam, contexuit, narrationem quoque, qua, uti hic a Guigone fit, et sancti nostri [Col. 0256D] ad Hugonem, Gratianopolitanum episcopum, accessum et visionem huic divinitus oblatam refert, suppeditat; verum a jam huc transcripta Guigonis narratione non nihil discrepat, licet interim et hanc e Guigone a quinque primorum Carthusiae priorum chronologo esse depromptam, et hunc ipsis Guigonis verbis usum fuisse, profiteatur. Lubet et ejus verba huc spectantia, quod nonulla annotanda offerant, huc transcribere. Ab iis, quibus sancti ad Hugonem accessum exponit, duco initium. Sic habent: «Adest magister Bruno, vir religiosus scientiaque famosus, honestatis, gravitatis ac totius maturitatis quasi quoddam simulacrum, habebat autem idem socios propositi sui, magistrum scilicet Landuinum, qui post eum exstitit prior Carthusiae [Col. 0257A] et duos Stephanos, Burgensem et Diensem: ii ambo Beati Rufi canonici fuerunt; sed desiderio solitariae vitae, eis abbate eorum favente, sese ei conjunxerant; Hugonem quoque, quem cognominabant Capellanum, eo quod solus ex iis sacerdotio fungeretur, duos autem laicos, quos appellant conversos, Andream scilicet et Guarinum. Quaerebant autem locum eremiticae vitae congruum et necdum repererant: vigilante autem praedicto episcopo et de visione septem stellarum (quae ei scilicet paulo ante fuerat oblata) cogitante, adsunt praefati septem viri, scilicet magister Bruno cum sex praefatis sociis suis. Cadentibus autem iis septem ante pedes sancti viri, conferebat ipse sanctus vir in corde suo de septem stellis quas in visione viderat; qui eos benigne [Col. 0257B] levavit ad pacis osculum, et inquisita et diligenter intellecta, qua de causa, venissent, dixit eis: Scio locum vestrum, a Deo vobis paratum, et duxit eos non sine grandi labore ad locum, ubi steterunt stellae septem, et ait: Ecce locus vester.»

424. Ita anonymus laudatae Historiae ordinis Carthusiensis auctor, nonnihil sane et a Guigone et ab anonymo, qui Guigonis verba proxime recitata in opusculum suum intulit, primorum quinque Carthusiae priorum chronographo seu antiquiore Sancti nostri biographo dissonans, ut illius verba proxime pariter hic recitata cum Guigonis verbis conferenti patebit. Audi modo, qui, Hugoni Gratianopolitano episcopo, cum ad sanctum hunc antistitem sanctus [Col. 0257C] noster accessit, visionem, de qua ex dictis etiam Guigo, divinitus oblatam referat. Hanc, quam Guigo, huncque secutus dictus anonymus, paucis duntaxat hisce verbis memorant, «Viderat autem praefatus episcopus (Hugo scilicet) circa idem tempus (quo nempe ad eum S. Bruno ejusque socii accedebant) per somnium in eadem (Carthusiae) solitudine Dominum suae dignationi habitaculum construentem, stellas etiam septem ducatum sibi praestantes itineris,» prolixius ille, additis etiam nonnullis, quae a Guigone absunt, adjunctis, hunc in modum proxime ante verba supra recitata exponit, «Septem igitur viri infra descripti (Bruno videlicet sexque ejus socii) praefata de causa (ut nempe locum vitae eremiticae aptum invenirent) ad [Col. 0257D] praedictum sanctum episcopum (Hugonem Gratianopolitanum), duce Spiritu sancto, pervenerunt. Cumque intrarent praefatam civitatem (Gratianopolim) contigit, ut praefatus sanctus episcopus in camera sua obdormiret: viditque in somnis sanctam visionem: et ecce, septem stellae cadebant ante pedes ejus, et postea ascendebant per diversos montes et multa deserta usque ad quemdam locum horridum valde, et a populis remotum, Carthusia nuncupatum, steteruntque ibi.» Hactenus laudatae ordinis Carthusiensis Historiae auctor; qui, cum praeterea, narrationem, num. praeced. hunc transcriptam, daturus, ipsis sese id primorum quinque Carthusiae priorum Chronici verbis facturum insinuet, prae manibus habuisse videtur opusculi hujus exemplar, [Col. 0258A] iis adjunctis auctum, quae, qui illa eidem adjecit, scriptor recentior verosimilia arbitratus est, nec tamen, quantum opinor, in auctore monumentove vetustiori invenit.

425. Ita vel idcirco quantum ad hoc postremum autumo, quod tum primum, cum jam Bruno ejusque sex socii urbem Gratianopolitanam ingrederentur, visionem S. Hugoni, Gratianopolitano episcopo, oblatam fuisse scribat, idque cum narratione Guigonis non satis conveniat. Illud enim hic S. Hugonis biographus, non per, sed, «circa idem tempus,» quo Bruno ejusque socii Gratianopolim venerunt, factum prodit, ut proinde, spectata Guigonis auctoritate, oblata S. Hugoni visio aliquanto temporis spatio sancti in urbem Gratianopolitanam ingressum [Col. 0258B] praecesserit. Recentiores sancti nostri biographi, Puteanus videlicet, Blomenvenna et Surius, qui variis adjunctis, nec a Guigone, nec ab antiquiore nostro biographo expressis, sancti nostri ad S. Hugonem Gratianopolitanum accessum, oblatamque huic visionem exornant, de tempore, quo haec acciderit, verosimilius atque ad Guigonis narrationem accommodatius loquuntur. Ac Puteanus quidem visionem nocte, quae Brunonis sociorumque ejus in urbem Gratianopolitanam adventum praecessit, Hugoni oblatam refert, Blomenvenna vero et ex hoc Surius tunc, cum Sanctus noster sexque ejus socii Gratianopolim pergerent. Omnia Blomenvennae verba, visionem illam sanctique nostri ad S. Hugonem accessum spectantia, ob ea, quae num. 23 dixi, [Col. 0258C] huc transcribo. Primo itaque, sanctum nostrum, Gratianopolim pergentem, magni nominis eremita in via consulto, iter prosecutum fuisse, narrat, ac deinde, quae ad institutum praesens pertinent, subjungit.

426. Sunt autem haec: «Viderat eodem tempore sanctus Hugo episcopus in somnis Deum in solitudine Carthusiae suae dignationi habitaculum construentem; septem quoque stellas aureas in modum coronae dispositas atque a terra paululum elevatas, a caeteris in firmamento fixis situ, motu, colore et splendore differentes, itineris sibi ducatum praestantes. Cogitante autem eo de visione, affuerunt viri supra dicti (Bruno nimirum [Col. 0258D] ejusque socii) prae foribus palatii episcopalis. Hujus rei meminit vir venerabilis Guigo in Vita ejusdem sancti Hugonis in haec verba: «Adest, inquiens, magister Bruno, vir religiosus scientiaque famosus, honestatis et gravitatis ac totius maturitatis quasi quoddam simulacrum. Habebat autem socios supra nominatos.» Quaerebant vero locum eremiticae vitae congruum, necdumque repererant. Cum ergo nunciatum episcopo fuisset, viros praefatos ipsius postulantes colloquium prae foribus praestolari, confestim eos introduci jubet. Quibus ingressis et ad pedes ejus humiliter prostratis optatam largitus est benedictionem. Cum vero elevati ab ipso secum pariter consedissent, causam adventus ipsorum diligenter sciscitatus est. Brunone autem prosequente [Col. 0259A] ea, quae Parisius in clamoribus praedicti doctoris acta fuerant, nec non confoederationem mutuam in proposito solitariae vitae, auxilium etiam ad inveniendum locum aptum poenitentiae rogitante, episcopus prae novitate rei primum obstupuit, ad ipsorum tamen conversionem, animi stabilitatem, ardui propositi, pluribus profuturi sibique ostensae visioni accommodi utilitatem oculos deflectens, amplexans viros cum ingenti gaudio non solum gratanter, verum etiam reverenter suscepit, et benigne tractavit. Facto quoque in se Spiritu Domini, intellexit visionem eisque per ordinem cuncta, quae viderat, enarravit, et locum, quem quaerebant, jam sibi divinitus revelatum asseruit.

427. «Septem quippe viros, terrena despicientes, [Col. 0259B] deserta quaerentes et per desiderium aeternorum, velut astra micantes, septem stellarum numero designari non haesitavit.» Hactenus Blomenvenna, S. Hugoni, Gratianopolitano episcopo, visionem non tunc primum, cum jam Bruno ejusque socii urbem Gratianopolitanam ingrederentur, sed aliquando citius, cum scilicet in itinere versus hanc adhuc versarentur, fuisse oblatam, memoriae prodens, ut jam monui. Et vero visionem illam vel tunc vel certe, ut Puteanus ex jam dictis tradit, nocte illa, quae sancti ejusque sociorum in praemememoratam urbem adventum proxime praegressa est, non autem tunc primum, cum Gratianopolim illi jam ingrederentur, evenisse verosimillimum est, tum quod ex dictis cum Guigonis narratione id [Col. 0259C] magis congruat, tum quod visio illa, utpote per somnium Hugoni oblata, nocte verosimillime acciderit, sanctusque ac ejus socii, non noctis, sed diei tempore, Gratianopolim verosimillime sint ingressi. Alia modo, quae Blomenvenna aliique de visione Hugoni ablata memorant, etiam discutiamus. Secundum hunc scriptorem Hugo episcopus, cum jam Bruno ejusque socii Gratianopolim advenissent, praeque foribus palatii episcopalis starent, de visione sibi divinitus oblata cogitavit. Idem etiam memoriae prodit brevissima ordinis Carthusiensis Historia, a Marteneo tom. VI amplissimae collectionis ex dictis incerta, uti etiam in sancti nostri Vita num. 29 Puteanus. Et vero, si vel tunc primum, [Col. 0259D] cum Bruno ejusque socii Gratianopolim ingrederentur, vel nocte, huic eorum ingressui proxime praevia, visio illa acciderit, Hugonem sane de ea tunc, cum illi ad ostium, alloquium ejus petentes, jam adstarent, cogitasse, vero neutiquam apparet absimile.

428. Licet enim, Hugonem episcopum, dum Bruno ejusque sex socii ei jam praesentes astarent, de visione sibi oblata cogitasse, Guigo verbis supra recitatis duntaxat insinuet, nihil tamen impedit quo minus et tunc et paulo ante, cum scilicet in episcopi conspectum Bruno ejusque socii nondum fuissent adducti, de eadem visione Hugo cogitarit. Attamen cum haec ex dictis verosimillime non tunc primum, cum Bruno ejusque socii Gratianopolim [Col. 0260A] ingrederentur, Hugoni fuerit oblata, dubiumque itidem ex dictis sit, noctene illa, quae sancti in urbem Gratianopolitanam ingressum proxime praecessit, an aliquanto citius id evenerit, nec, si postremum hoc locum habuit, ulla ratio suppetat, quae Hugonem Gratianopolitanum episcopum, sancto ejus alloquium ad palatii ostium adhuc praestolante, de visione meditatum fuisse suadeat, feceritne id tunc vere sanctus ille antistes, pro certo asseverari non potest, cum id nec in Guigonis, nec in alterius cujuscunque scriptoris antiqui auctoritate fundamentum habeat. Hinc etiam, an stellae septem, quae Hugoni in memorata visione apparuerunt, tales exstiterint, quales eas extitisse, Blomenvenna, cui hac in re Puteanus in sancti Vita num. 29 etiam consonat, [Col. 0260B] verbis proxime huc transcriptis tradit, mihi admodum dubium apparet, uti etiam an eo modo, quem vel bini hi S. Brunonis biographi, vel brevissima plus semel jam laudata ordinis Carthusiensis Historia assignat, sese Hugoni spectandas exhibuerint, itemque an una ex hisce, qua S. Bruno designatus fuerit, caeteris lucidior exstiterit; quod etiam non quidem apud Blomenvennam aut Puteanum, sed apud Zachariam benedictum in sancti nostri Vita, stylo ligato sub saeculi sexti decimi initium ex supra dictis conscripta, aliosque nonnullos recentiores, quos hic nominare nihil attinet, memoriae proditum invenio.

429. Versus omnes, quibus tum id, tum integram stellarum septem visionem, Hugoni oblatam, metricus [Col. 0260C] ille sancti biographus canit, lubet huc, quod id futurum sperem lectori non ingratum, transcribere. Sic habent:

430. Nec tantum visionis, Hugoni Gratianopolitano episcopo oblatae, adjuncta proxime hic jam memorata, quae a Puteano, Blomenvenna, Zacharia benedicto aliisque recentioribus absque antiquo vade referuntur, ancipitis admodum ac dubiae sunt [Col. 0261A] fidei, verum etiam, quod Blomenvenna (adi ejus verba proxime huc transcripta) de relata a Brunone Hugoni episcopo luctuosa damnati doctoris Parisiensis historia affirmat. Praeterquam enim, quod huic unquam fuisse locum, certum ex jam supra dictis non sit, feralis prodigii apud Hugonem meminisse sanctum nostrum, a nullo prorsus alio scriptore, qui fidem utcunque rei facere natus sit, litteris commendatum invenio. Ut ut id sit e modo interim, quo tum Blomenvenna, tum alii jam laudati scriptores dictam stellarum septem visionem hujusque adjuncta referunt, veritati liquet esse apprime consonum, quod § 22 docui, in rebus scilicet seu factis historicis rei substantiam ab ejusdem adjunctis esse distinguendam, fierique nonnunquam, [Col. 0261B] ut quae adjunctis vel nullis fere vestita vel omnibus prorsus destituta apud scriptores antiquos invenerunt recentiores, ea ipsi adjunctis, quae verosimilia rebantur, pro arbitro ornarent. Guigo in Vita S. Hugonis Gratianopolitani episcopi (adi ejus verba num. 422 recitata) visionem duntaxat refert, qua Hugo in somnis viderit Deum, in Carthusiae solitudine dignationi seu majestati suae habitaculum construentem, stellasque praeterea septem, quae itineris, ad id ducentis, Hugoni sese duces offerrent; scriptores autem proxime citati et modum et tempus visionis aliaque adjuncta rei hujus substantiae adjecerunt, quae tamen omnia et singula, contra ac illi existimasse videntur, verisimilia non sunt, uti palam est ex jam dictis. At vero, invenio etiam, [Col. 0261C] qui visionem illam alteri, quam Hugoni Gratianopolitano episcopo oblatam fuisse scripserit. Gaufredus is est Vosiensis prior.

431. Res haec, ut fidem supra datam liberem, modo examinanda. Hic itaque scriptor in Chronico suo apud Labbeum tom. II, bibliothecae novae librorum mss. pag. 289 ita memorat: «Ordo Carthusiensium sanctissimus incoepit hoc tempore scilicet anno 1086 (imo ex dicendis anno 1084) per Brunonem virum sanctum, natione Alemannum de Colonia Agrippina, magistrum in theologia, cum sex aliis venerabilibus viris in dioecesi Gratianopolitanensi. Hic ordo, teste B. Bernardo, inter omnes ecclesiasticos ordines primatum tenet, non ratione temporis, sed vigore sanctitatis; unde ipse vocat [Col. 0261D] eum speciosissimam columnam Ecclesiae. Victor papa, dum esset monachus Cassinensis, per somnium vidit Deum suae dignationi in solitudine Carthusiae habitaculum construentem, et dicitur, quod spiritu prophetiae pollebat.» Gaufredus saeculo duodecimo, ac proinde annis nondum centum, imo forte ne quinquaginta quidem ab obitu S. Brunonis elapsis, floruit; unde videri potest, quae de Brunone institutoque per eum ordine in litteras misit, sat probe explorata habuisse: verum, quidquid de Gaufredi aetate auctoritateque sit, hac equidem in re Guigone, quinto Carthusiae prior sanctique Hugonis biographo standum est. Praeterquam enim quod Hugoni Gratianopolitano episcopo fuerit aequalis [Col. 0262A] familiarisque, quaecunque in hujus Vita, summi pontificis jussu a se contexta, memoriae prodit, vel ipsemet oculis suis aspexit, vel e testibus oculatis aut ex ipso etiam S. Hugone didicit, ut verosimillime, et quod de visione praememorata Hugoni oblata scribit, ex hoc ipso etiam audierit. Ast, inquies, etsi id ita sit, nondum tamen est consequens, ut Gaufredus Victori III papae, antea Cassinensi monacho nomine Desiderio, visionem qua hic Deum, in solitudine Carthusiae habitaculum sibi construentem viderit, perpetuam ascribat. Deus enim et Victori et Hugoni, quid in Carthusiae solitudine facturus esset, visionibus duabus diversis revelare potuit.

432. Fateor, sic habet: verum de una eademque visione, de qua Guigoni sermo est, sermonem etiam [Col. 0262B] esse Gaufredo, vel ex eo liquet, quod sequentia verba, «Vidit Deum, suae dignationi in solitudine Carthusiana habitaculum construentem,» quibus hic illam exponit, ad apicem fere etiam occurrant in narratione Guigonis, num. 422 data. Imo vero consequi hinc videtur, Gaufredum verba illa ex Vita S. Hugonis, per Guigonem scripta, aut certe e scripto alio, in quod eadem ex hac fuissent illata, mutuatum esse, visionemque, per illa sancto isti antistiti attributam, casu nescio quo, Victori papae perperam ascripsisse. Accedit, a Gaufredo, dum hoc facit, nova et inaudita revelari, ut Carthusianus anonymus Annalium ordinis sui libri quarti hactenus non vulgati auctor verbis num. 303 huc transcriptis recte observat; neque enim scriptorum etiam [Col. 0262C] illorum, qui Victoris papae meminerunt, ullus est, qui, qua de hic agimus, visionem ei fuisse oblatam, memoriae prodat. Ad haec quorsum, quaeso, visionem hujusmodi Victori adhuc Cassinensi monacho Dominus obtulisset, Hugoni autem illam Deus obtulit, tum ut quis Brunoni ejusque sociis Gratianopolim venturis assignandus esset eremiticae vitae ducendae locus, Hugoni aperiret, tum ut hunc, quo Brunoni ejusque sociis favorem opemque impenderet, excitaret. Fas est id colligere e verbis, quae Guigo, quam narrat, visioni praemittit ac deinde etiam subjungit.

433. Etenim verbis num. 422 huc transcriptis, quibus visionem Hugoni divinitus oblatam refert, mox subjungit: «Erant vero et hi septem. Quapropter [Col. 0262D] non istorum tantum, sed et qui successerunt eis, consilia libenter amplexus est, et usque ad mortem Carthusiae habitatores consiliis fovit semper et beneficiis.» Quibus verbis non obscure indicat, per stellas septem, quae S. Hugoni in visione apparuerant, designatos fuisse S. Brunonem ac sex ejus socios, hincque factum, ut sanctus ille Gratianopolitanus praesul, qui id sibi, agente intus Deo, persuasum habebat, toto vitae suae tempore non solum in S. Brunonem ejusque socios, verum etiam in eorumdem sequaces beneficus exstiterit. Nec alia etiam ex causa factum esse, ut Hugo Brunoni ejusque sociis Caribusiam inhabitandam assignarit, comitem sese hanc adeuntibus junxerit, necessariaque [Col. 0263A] aedificia exstruentibus auxilium opemque attulerit, Guigo pariter sat clare innuit, ut verba ejus num. 422 huc transcripta consideranti patescet. Jam vero cum id ita sit, fuit sane, cur narratam a Guigone visionem divina benignitas Hugoni offerret. Ast quorsum, iterum peto, simili favore Victorem papam, Cassinensem adhuc monachum, affecisset? Id sane (neque enim Victor, uti infra docebo, institutum a Brunone ordinem confirmasse est putandus) nullius plane utilitatis futurum fuisse videtur, ac proinde vel hinc, factum non esse, apparet. Posse quidem modo hic de S. Hugonis erga S. Brunonem ejusque socios benevolentia, de hisce per illum in Carthusiam inductis aliisque nonnullis huc spectantibus tractari; verum id § seq. commodius [Col. 0263B] praestabitur, cum hic nonnulla adhuc, quae ad sanctum ejusque socios pertinent, dilucidaro. «Habebat autem» (Guigonis sunt de S. Brunone, ad Hugonem Gratianopolitanum episcopum accedente, verba num. 422 jam recitata)» socios magistrum Landuinum, qui post eum Carthusiae prior exstitit, duos Stephanos, Burgensem et Diensem (hi S. Rufi canonici fuerant, sed desiderio vitae solitariae ei, abbate favente, sese conjunxerant) Hugonem etiam, quem cognominabant Capellanum, eo quod solus ex eis sacerdotis fungeretur officio; duos laicos, quos appellamus conversos, Andream et Guarinum.»

434. Sex itaque sanctus, cum ad S. Hugonem Gratianopolitanum antistitem accessit, socios tantum sibi habebat adjunctos, verum cum hi omnes [Col. 0263C] una cum sancto, quemadmodum Guigo per verba num. 422 recitata fidem facit locum eremiticae vitae aptum quaesierint, talemque, cum ad Hugonem venirent, nondum invenissent, aliquanto temporis spatio omnes una cum sancto nostro in solitudine Siccae-Fontanae vitam eremiticam, antequam Gratianopolim ad Hugonem sese conferrent, duxisse videntur. Jam vero cum in monasterii Molismensis charta, supra e Mabillonio laudata partimque recitata, Petrus et Lambertus, qui sex sociis, una cum Brunone Gratianopolim profectis, a Guigone non accensentur, Brunonis in solitudine Siccae-Fontanae discipuli fuisse tradantur, sanctus plures, quam sex socios, cum mundo valedicturus Remis excessit, aut saltem, cum in solitudine Siccae-Fontanae jam versaretur, [Col. 0263D] verosimiliter sibi habuerit adjunctos, sex videlicet supra a Guigone enumeratos, Petrum ac Lambertum, in laudata e Mabillonio charta memoratos, et nonnullos forte adhuc alios, qui una cum duobus hisce in solitudine Siccae-Fontanae versati sint, quando inde cum enumeratis a Guigone sociis sanctus noster, locum proposito suo exsequendo aptiorem quaesiturus, Gratianopolim ad Hugonem Gratianopolitanum episcopum se contulit. Verum an hi omnes e clero Remensi exstitere? Fuisse quosdam, qui cum sancto in solitudinem sese recepere, e clero Remensi, Historiae litterariae Franciae scriptores tom. IX, pag. 236, non obscure docent. Ast an vere e clero illo Petrus et Lambertus, qui ex dictis [Col. 0264A] sancto cum Remis in eremum abiit, aut certe cum in solitudine Siccae-Fontanae jam versaretur, adhaesere, exstiterint, compertum haud habeo; quod vero ad sancti socios, a Guigone recensitos, pertinet, fueritne horum ullus ex eodem clero, valde est dubium. Ita apparet ex iis, quae de singulis eo ordine, quo a Guigone supra recensentur, jam nunc adducam in medium.

435. Landuinus apud Labbeum tom. I, bibliothecae novae librorum mss. pag. 639 in antiquissimo, cujus num. 4 et seqq. data notitia, primorum quatuor Carthusiae priorum Chronico insigne sibi contextum habet elogium. His verbis concipitur: «Landuinus, natione Tuscus ex urbe Luca, litteris et ipse divinis et humanis eruditus, annis decem [Col. 0264B] Carthusiae praefuit. Qui cum ad magistrum Brunonem pergeret, incidit in manus Guitberti schismatici, quod multum horrebat. Adversus cujus minas et promissiones, dolos et violentias, divina juvante gratia, modis omnibus perseveravit inflexus. Quem in suo defunctum errore lacrymabiliter planxit, adeo ut a circumstantibus argueretur, quod eum fleret, a cujus perversitate Ecclesiam suam Christi bonitas liberasset. Post ejus obitus septimum diem etiam ipse defunctus est, positusque in monasterio S. Andreae ad pedem montis Siraptis, cui vicinum est castrum, ubi captus in custodia tenebatur.» Tale est in vetustissimo illo fideique dignissimo monumento Landuini elogium in quo sane ne vel verbum occurrit, e quo fuisse illum cleri Remensis, [Col. 0264C] utcunque colligas. Imo vero, cum natione Tuscus fuisse elogii illius, huc jam transcripti, initio dicatur, alterius potius cleri, quam Remensis fuisse videtur. Landuino proxime Guigo subjungit ambos Stephanos, Burgensem unum, Diensem alterum, qui cum fuerint, teste eodem Guigone, S. Rufi canonici, regulares scilicet, cleri Remensis clerici indubie non fuerunt. Audi interim, qui de ambobus illis canonicis, ut quae ad eosdem spectant, magis elucidentur, Carthusianus anonymus Annalium ordinis sui libri quarti hactenus non vulgati auctor supra saepissime laudatus loquatur.

436. «A Guigone,» inquit, «dicuntur simpliciter (duo Stephani scilicet) canonici sancti Rufi et desiderio vitae solitariae, abbate favente, sese sancto [Col. 0264D] Brunoni conjunxisse.» Sed utrum fuerint ex ipso Sancti Rufi monasterio totius ordinis capite, aut ex aliquo ejusdem ordinis, non habet. Surius post anonymum auctorem Vitae sancti Brunonis, operibus illius (apud Bertholdum Remboldum, ut supra docui, excusis) praefixae, scribit, eos fuisse alumnos monasterii Sancti Rufi, quod quidem non est inverisimile, at errat cum suo anonymo, dicens monasterium illud secus Valentiam tunc fuisse constitutum. Sic enim praefatos Stephanos cum sancto Brunone inducit colloquentes: «Non longe a Valentia, cui nostrum Sancti Rufi adjacet monasterium, prope fluenta Rhodani in confinibus dioecesis Diensis, unde alter nostrum originem duxit, [Col. 0265A] est civitas Gratianopolis,» etc. Verum constat, abbatiam Sancti Rufi, canonicorum regularium caput, primitus fuisse constructam Avenione extra urbem. «Ast fremente,» inquit Chopinus, lib. II Monast. titul. I, num. 1, Albiorum (Albigensium) «bello sacro, coacti sunt religiosi homines alio sedes laresque transferre Valentiam versus Delphinatum, ubi coenobium majus beati Rufi nomine erigitur.» Hancque translationem factam fuisse tantum anno 1210 scribunt Sammarthani, alii altius eam referunt; sed nihil ad nos. Ergo corrigendarunt quae apud Surium et alios lectitantur de eodem monasterio juxta Valentiam constituto, quod adhuc stabat juxta Avenionem tempore instituti ordinis Carthusiensis. Apud Sammarthanos loco citato [Col. 0265B] exstant litterae Urbani papae II, datae anno 1096, quibus summus pontifex confirmat abbatiae Sancti Rufi extra muros Avenionenses ecclesias Sanctae Mariae infra urbem Lugdunensem et Sancti Petri secus Diam.

437. «Posset quidem fieri, ambos nostros Stephanos canonicos fuisse praefatae ecclesiae Sancti Petri Diensis, sed non constat, an illis temporibus hujusmodi ecclesiae sive prioratus, quas et cellas vocabant, novitios admitterent ad profitendum, aut canonicos jam professos ex archimonasterio Avenionensi reciperent, ut conjicere erit ex subjecto exemplo. Inter titulos infra annum obitus sancti Brunonis conscriptos legitur Titulus fratrum sancti Rufi in Costa Sancti Andreae, in finibus Allobrogum [Col. 0265C] juxta Viennam metropolim, in quo Titulo (inter recudendos 14) sic loquuntur canonici ejusdem ecclesiae: «Nos fratres ex canonicis Sancti Rufi commorantes in quadam cellula Sancti Andreae, quae vulgo Costa vocatur, pro piissimi anima Brunonis per septem dies continuatos matutinas et missas celebrabimus. Et sicuti uni ex nobis pro animae ejus solatio praebendam dabimus. Et in catalogo fratrum nostrorum nomen ejus scriptum habebimus.» Cum se dicant «Fratres ex canonicis Sancti Rufi commorantes in quadam cellula Sancti Andreae,» etc., aperte innuunt, se fuisse alumnos principalis abbatiae Sancti Rufi. Ex qua etiam nostros Stephanos fuisse verisimilius est, et recte colligendum videtur ex verbis Guigonis nostri, quibus [Col. 0265D] dicit, eos, «Favente abbate,» qui non potest esse alius, quam abbas Sancti Rufi Avenionensis, «sese sancto Brunoni conjunxisse.» Praeterea cum praefati canonici, cellulae Sancti Andreae tunc incolae, tantum beneficium contulerint sancto Brunoni, nomenque ejus catalogo fratrum suorum ascripserint, non levis est conjectura, eos id beato Viro concessisse, rogantibus duobus Stephanis, suis quondam in primario Sancti Rufi monasterio commilitonibus, tunc vero Carthusiensibus monachis.» Hactenus Carthusianus noster annalista anonymus, duo hic potissimum evincere contendens, videlicet primarium canonicorum regularium S. Rufi monasterium Brunonis aetate prope Avenionem situm [Col. 0266A] fuisse, hujusque alumnos exstitisse duos Stephanos, Burgensem et Diensem, Sancti nostri socios.

438. Ac primum quidem contra Surium, huncque praegressos Puteanum et Blomenvennam, qui monasterium illud Valentiae tunc fuisse adjectum, afficta a sese alteri e Stephanis oratione indicant, indubitatum efficit; quod vero ad secundum pertinet, verosimile saltem id reddit. Verum cujuscunque demum monasterii alumni exstiterint duo Stephani, canonici equidem regulares fuerunt, ac proin, quod huc potissimum spectat, indubie non e clero Remensi, ut supra jam monui. Superest ut de Hugone, qui, e sociis S. Brunonem ad Hugonem Gratianopolitanum episcopum comitatis, ultimo loco nominatur, qualemcunque notitiam nunc demus. Eum [Col. 0266B] Morotius in Theatro chronologico sacri ordinis Carthusiensis inter Majoris Carthusiae priores loco sexto collocat, sequentique ornat elogio: «Hugo sex Brunonis, a mundo recedentis, symmystarum quartus et capellani titulo a reliquis distinctus, quod, iis sacerdotio minime initiatis, a sacris foret, Carthusiam, primo suae conversionis tempore inchoatam, effeta jam aetate biennio rexit. Eo exacto, successorem enixe deprecatum laetabundus cum excepisset, septennium supervixit, quo toto sese ad aeternitatem composuit.» Guigo, quintus Carthusiae prior, anno 1137 diem extremum clausit; quare, si vera hic memoret Morotius, ad annum usque 1145 vitam Hugo protraxerit, ut verba scriptoris hujus jam nunc recitata consideranti patebit. Ut ut res haec [Col. 0266C] habeat, nihil equidem verbis recitatis suppeditat Morotius, unde Hugonem fuisse e clero Remensi, utcunque conficias, ac proin id, utpote quod nec aliunde possit probari, admodum est dubium, etsi interim nihil etiam occurrat, unde Hugonem ex altero potius quam e Remensi clero fuisse merito arguas. Dubium itaque, uti ex omnibus in medium modo adductis (neque enim Andreas et Guarinus, utpote laici, commemorandi hic sunt) manifestum efficitur, est admodum, an ullus e sociis quos Sanctus, saeculo nuntium remittens Remisque excedens, sibi habuit adjunctos, cleri Remensis exstiterit.

439. Nec aliquot ex hisce clericos Remenses fuisse, asseruissent laudati Historiae litterariae Franciae [Col. 0266D] scriptores, si considerassent Sanctum bis alio migraturum urbe Remensi excessisse; primo quidem, quo Manassem archiepiscopum vitaret, anno secundum jam dicta vel 1076 vel sequenti; secundo autem, ut in eremum, postquam pristino statui aut forte etiam meliori, Manasse expulso, Remis restitutus fuisset, anno 1081 aut altero, ut supra jam docui, e binis sequentibus; ac certe quidem priori vice, at non item posteriori, Sanctum ex ante dictis ac maxime e Guiberti abbatis Novigentini testimonio clericos aliquot Remenses socios sibi habuisse adjunctos. Porro Guigonis verba, num. 422 huc transcripta, ulteriori adhuc commenatione indigent. Cum enim iis dicatur Hugo, e sociis [Col. 0267A] S. Brunonis unus, capellanus appellatus fuisse, «eo quod solus ex eis sacerdotis fungeretur officio;» quaeri hic jam potest, primo quidem an Sanctus reliquique ejus tres clerici socii, ambo scilicet Stephani et Landuinus sacerdotio unquam fuerint initiati, secundo autem an Sanctus, jam tum cum ad Hugonem Gratianopolitanum episcopum accessit, ad dignitatem illam non fuerit evectus. Et Landuinum quidem alterumque e duobus Stephanis, Burgensem nempe, etsi tunc, cum Gratianopolim cum Brunone venerunt, sacerdotes nondum fuerint, postea tamen ad dignitatem hanc fuisse promotos, Carthusianus noster annalista anonymus sat apte probare videtur. Verba ejus proinde eo facientia huc transcribo:

[Col. 0267B] 440. «Postea, inquit, ad sacerdotii dignitatem» fuisse evectos Landuinum et Stephanum Burgensem, «extra omne dubium esse debet,» quia nempe, ut subdit, «alioquin non potuissent regimen animarum habere in ordine, sicut habuerunt Landuinus in Majori Carthusia, cui praefuit post sanctum Brunonem; Stephanus vero Burgensis in domo Majorevi, cujus protoprior a Guigone institutus fuit. Nec opponi possunt exempla quorumdam abbatum, qui monasteria gubernarunt, etiamsi nunquam fuissent sacerdotes. Eo enim tempore, quo Carthusiensis ordo coepit, sancitum erat, ut nullus fieret abbas, nisi etiam fieret sacerdos juxta decretum in synodo Romana sub Eugenio II, quod expresse habet, ut abbates sacerdotalem quoque honorem sint adepti; [Col. 0267C] et renovatum fuit sub Hugone et Roberto Francorum regibus, ut videre est inter canones Abbonis abbatis Floriacensis capite nono decimo: «Abbates qui presbyteri non sunt, presbyteri fiant aut praelationes amittant,» prout decreverat concilium Pictaviense, anno 1078 celebratum ab Hugone Diensi legato apostolico; quod postea insertum fuit decretalibus. Juxta haec decreta sanctus Bruno sequaces suos erudiens praecepit ne ullus in priorem eligeretur, nisi posset ad sacerdotium promoveri. Unde Guigo consuetudines ordinis, sicut eas sanctus Bruno diu ante eum viva voce et exemplo instituerat, describens declarat, quod mortuo priore, conventuales «majorum meliorumque consilio ex seipsis unum eligant, aut sacerdotem aut ad sacerdotium promovendum, [Col. 0267D] qui in festis solemnioribus, et cum frater aliquis professionem facturus est, missam cantat majorem.»

441. Haec ille, e quibus sane, Landuinum et Stephanum Burgensem sacerdotio fuisse aliquando initiatos, indubitatum apparet. Quod modo ad Stephanum Diensem et ipsummet S. Brunonem pertinet, fueritne Stephanus ille unquam sacerdos, admodum est dubium, nec quidquam, quo id tolli queat, occurrit; Brunonem autem, si non tunc cum ad Hugonem Gratianopolitanum episcopum accessit, postea equidem sacerdotem fuisse, suadet mihi vel solus collatus ab eo, servatis omnibus Ecclesiae caeremoniis, comitis Rogerii filio Baptismus, [Col. 0268A] ut postea videbimus. Ad haec, sacerdotem sese fuisse, ipsemet Sanctus noster suo in Epistolae I ad Corinthios cap. 10, Commentario utcunque indicare videtur. Ibi enim sic scribit: «Fugiendum vobis est a cultura idolorum, quia calix, id est sanguis Christi, calix, dico, benedictionis, per quem benedictiones gratiarum accipimus, quia per sanguinem Christi, si digne sumimus, et a prioribus peccatis liberamur, et contra venientia confortamur: cui calici nos benedicimus, laudantes eum, quod nunquam hujusmodi calix fuerit, qui et a peccatis liberaret, et ne ultra peccaremus, confortaret. Vel calix benedictionis, id est, quem ipse Deus benedicit et consecrat; et cui nos benedicimus per officium nostrum; Deus enim hoc efficit per sacerdotem ministrum.» [Col. 0268B] Per haec verba Bruno eo modo hic loquitur quo, si sacerdos non exstitisset, locuturus fuisse non videtur ac proin sacerdotem se, uti apparet, utcunque indicat.

442. Verum an jam tum cum ad Hugonem Gratianopolitanum episcopum accessit, ad dignitatem illam erat evectus? «Adest,» inquit loco supra cit. de S. Brunone ad Hugonem Gratianopolim accedente Guigo, «magister Bruno . . . . . Habebat autem socios magistrum Landuinum . . . . Duos Stephanos, Burgensem et Diensem . . . . Hugonem etiam, quem cognominabant Capellanum, eo quod solus ex eis sacerdotis fungeretur officio.» Quibus e verbis, utpote quibus eo ipso loco, quo tam de Brunone, quam de ejus sociis sermo sit, solus Hugo sacerdotis officio [Col. 0268C] functus fuisse asseritus, concludendum apparet Sanctum nostrum, cum ad Hugonem accessit, sacerdotio initiatum nondum fuisse. Attamen, inquiunt nonnulli, hosque inter Carthusianus noster annalista anonymus supra saepissime laudatus, recitata Guigonis verba, quibus solus Hugo sacerdos fuisse affirmatur, non de ipso S. Brunone, sed de ejus dumtaxat sociis videntur intelligenda. Cum enim, aiunt, sociorum clericorum, quos Sanctus secum habebat, recensitis nominibus, Guigo statim de Hugone subjungat, «Quem cognominabant Capellanum, eo quod solus ex eis sacerdotis fungeretur officio,» videntur duo haec verba «Ex eis» ad solos clericos Sancti socios, non autem etiam ad Brunonem, [Col. 0268D] referenda. Ita illi; verum nescio, an futurum sit, ut haec verborum Guigonis interpretatio sat accurata et ad auctoris mentem accommodata appareat. Sane haec verba: «Quem cognominabant Capellanum» tam de S. Brunone, qui Hugonem Capellanum appellarit, quam de Sancti sociis, Landuino et duobus Stephanis, intelligenda videntur, ac proin non video, cur et haec duo alia «Ex eis» aeque ad Brunonem, quam ad ejus socios referenda non sint.

443. Accedit, integrum verborum Guigonis textum, in sensu magis obvio et naturali, quem hic scriptor indubie secutus fuerit, acceptum, videri exigere, ut Guigo intelligatur de sacerdotio, quo tum gavisus fuerit solus Hugo, Sanctusque ac reliqui ejus socii caruerint, ut proinde, si verba Guigonis eo modo, [Col. 0269A] quo verosimilius debent, intelligantur, Sanctus noster, cum ad Hugonem Gratianopolitanum episcopum accessit, sacerdotio initiatus nondum fuisse videatur, nisi forte, quod tamen etiam adstruere vix ausim, a Guigone solum Hugonem sacerdotis functum officio asseverare velis, non quod solus sacerdos esset, sed quod solus munia, sacerdoti convenientia, obiret, ipsomet Brunone reliquisque ejus sociis prae humilitate aliave ex causa ab iis abstinentibus. Ast, inquies, Sanctus in pluribus titulis funebribus Ecclesiae murus, ecclesiarum lux, metropolis Remensis columna, etiam ante suum in eremum Carthusiae secessum, exstitisse, aut diserte asseritur, aut certe non obscure innuitur. Fateor sic habet: Verum quidni titulis hujusmodi condecorari [Col. 0269B] potuerit, quod plane insigni esset tum doctrina, qua Remensis aliarumque ecclesiarum alumnos, Remos ad Sanctum audiendum magno concursu confluentes, erudiisset, tum etiam virtute, qua diu ecclesiam Remensem adversus impios Manassis, Simoniaci antistitis, conatus fuisset tutatus? Nequit itaque etiam ex honorum titulis, quibus Sanctus sive in versibus illis funebribus, sive alibi afficitur, quidquam roboris accedere ad opinionem, quae fuisse illum jam tum, cum ad Hugonem Gratianopolitanum episcopum accessit, sacerdotio initiatum, statuit, ac proin revera illum tum sacerdotem nondum fuisse, longe mihi, omnibus consideratis, verosimilius apparet. Rerum ad Sanctum spectantium seriem modo prosequamur.

444. Cum Hugo Gratianopolitanus episcopus, S. Brunonem sexque ejus socios supra nominatos, quos per stellas septem, sibi in somno divinitus ostensas, designatos fuisse nullus dubitabat, Carthusiae eremum seu montem esse illis a Deo destinatum eremiticae vitae ducendae domicilioque constituendo locum, narrata, qua Deum sibi in eremo illa habitaculum aedificantem conspexerat, visione edocuisset, verbisque etiam, ut apparet, quo locum illum sibi inhabitandum deligerent, fuisset adhortatus, omnes illi et divinae voluntati obsequi et in horridam solitudinem secedere paratissimos sese exhibuerunt. [Col. 0269D] Nec multum temporis fatigatis e via corporibus in episcopali palatio, curante benignissime Hugone, reficiendis impenderant, cum itineri sese Carthusiam versus commisere, ipsummet S. Hugonem episcopum socium ac comitem sibi habentes adjunctum. «Ipso namque (Hugone scilicet Gratianopolitano episcopo) consulente et juvante ac comitante Carthusiae solitudinem intraverunt atque extruxerunt,» inquit de S. Brunone ejusque sociis in Sancti illius antistitis vita loco supra cit. Guigo. Dubitandum non apparet quin sanctissimus hic praesul necessaria tum itineri isti, tum qualibuscunque seu domibus seu cellulis et sibi et Brunoni ejusque sociis in Carthusiae eremo exstruendis necessaria parari, eoque deferri curarit. Atque id reipsa etiam factum, Zacharias [Col. 0270A] Benedictus in metrica Sancti nostri Vita, iis ante, quae pridie Sancti nostri ejusque sociorum in eremum secessus hos inter et S. Hugonem gesta adstruit, narratis, non obscure indicat, quapiam etiam Carthusiae solitudinis descriptione adjecta. Versus, quibus id exsequitur, huc transcribo.

Blomenvenna, etsi de iis, quae hic de paratis jussu episcopi itineri sedique in Carthusia figendae necessariis memorat Benedictus, nullo plane verbo mentionem faciat, Hugonem tamen antistitem Brunoni ejusque sociis, qualis esset Carthusiae solitudo, cum adituri hanc jam forent, ita exponentem inducit: [Col. 0270C] «Locus . . . . vobis a Deo designatus est eremus quaedam in montibus altissimis, appellaturque Carthusia. Ampla quidem sed penitus inhabitata [non habitata], solis feris pervia, hominibus vero et caeteris domesticis animantibus propter loci asperitatem pene ignota.

446. «Altis et tanquam excisis hinc inde rupibus et scopulis circumvallata, infructuosis arboribus consita, supra modum frigida et per majorem partem temporis nivibus operta; adeo etiam praerupta, sterilis et infructuosa, ut nihil in ea aut seri valeat aut meti, ad quam etiam est ascensus gravis et laboriosus; ingressus vero difficilis et periculosus, utpote inter duas mirae altitudinis rupes, quae velut [Col. 0270D] rectae lineae sursum se erigentes, in culmen tandem coeunt, ita ut introeuntibus horrori sint et terrori. In medio vero ejus est parvus fluvius, qui GNERUS MORTUUS, quasi quaedam imago mortis, dicitur, ex circumstantibus undique montibus collectus, cum strepitu maximo torrentium aut inundantium aquarum more fluens, et, ut paucis agam, tanta est loci illius asperitas, tantus horror, ut carcer potius aut purgatorii locus, quam humanae vitae habitaculum dici possit.» Hactenus Blomenvenna, sua haec fere omnia, ut non raro alibi, e Puteano mutuatus. Atque ita quidem tum e Benedicto, tum e Blomenvenna, et, si velis, etiam e Puteano generalem quampiam modo habes, studiose lector, eremi Carthusiae seu notitiam seu descriptionem; distinctam [Col. 0271A] longe magis atque ad praecipuas ejus partes extensam suppeditat Innocentius le Masson supra adhuc plus semel laudatus lib. I, cap. 2 operis, quod ordinis Carthusiensis Annales inscripsit, annoque 1687 typis Correrianis vulgavit. Lubet et hanc, quod Massonum ex dictis, in ipsa Carthusia pluribus annis commoratum, eorumque proinde, quae de illa scribit, apprime gnarum, auctorem habeat, nec dictum ejusdem Massoni Opus omnium passim manibus teratur, huc transcribere, ut sic qualis illa, quae milliaribus circiter decem seu tribus leucis septemtrionem versus Gratianopoli abest, atque a Sancto nostro inhabitata primum fuit, celeberrima eremus sit, unusquisque habeat in promptu. His itaque descriptio illa verbis concipitur: «Eremus [Col. 0271B] haec nostra tunc temporis (cum in illam Sanctus sese abdidit) longe asperior, quam nunc visitur, apparebat; erat enim omnino inculta accessusque ejus plane difficilis.

447. «Silvae omnia fere occupabant, quae postea in plerisque locis eradicatae, in prata satis amoena conversae fuerunt. Hujus eremi figura est veluti oblongi amphitheatri, excelsis rupibus undique cincti; cujus arena a parte meridionali longe depressior est, et in modum monticulorum sensim se invicem superantium assurgit, donec in loco, ubi est situm sacellum divi Brunonis, alti montis adinstar erecta sit, qui statim praeruptis fere rupibus clauditur. In ejus declivi constructa nunc est domus Carthusiae, ab illo sacello distans eo spatio, [Col. 0271C] ad quod pedibus conficiendum opus est sesquiquadrante horae. In declivi ergo et submissiori parte arenae nostri ab ipsa natura formati amphitheatri, quae pars aspicit meridiem, praeterfluit torrens, fontibus e variis deserti locis circunquaque scaturientibus et illic confluentibus primo compositus; deinde ab aquis pluviarum et nivium liquescentium ex rupibus altissimis defluentibus tumefactus, amnes mediocres communiter aemulatur. Sed quando abundantia pluviarum est, magnis tunc adaequatur fluviis. Optimos etiam fert pisces, qui truttae saxatiles dicuntur. In superiori vero parte, quae septentrionalis est, cingitur illa rupe, quae le Col vocatur, in cujus vertice situm est amplum et amoenum pratum, quod rupi illi impositum est diadematis ad instar. A [Col. 0271D] dextris habet rupem, quae vocatur Bovinant, et a sinistris aliam, in cujus apice (nam rupes istae quasi per gradus se invicem superantes in sublime origuntur) altissima illa rupes, quae Alienard dicitur, rita est.

448. «A parte Orientali assurgunt et se invicem quasi manu tenent altissimae rupes, inter quas primas obtinet illa, quae dicitur le Grand-Son, quod latine sonat magnam summitatem, quia omnium rupium censetur altissima; et sic in modum murorum se protendunt rupes illae, donec ad locum, ubi nunc est pons Carthusiae, per praeruptum praecipitium deficientes, ingressum ad eremum aperiant triginta aut quadraginta pedes tantummodo latum. [Col. 0272A] Nam statim alia praerupta rupes ex alia parte torrentis assurgit, ita ut duae istae rupes se erigere videantur, ut in altiori parte viciniores effectae, quasi in mutuos ruant amplexus, quod certe mirum naturae artificium est. Inter utramque rupem praeterfluit torrens, ibique stat pons ille, per quem datur accessus ex parte urbis Gratianopolitanae ad eremum et domum Carthusiae. Ibidem etiam domunculam sanctus antistes Hugo construi curavit, ut custos in ea habitaret, qui aditum ingredi volentibus concederet vel negaret. Media circiter via inter pontem illum et domum Carthusiae sita est domus Correriae, quae in consuetudinibus R. Patris Guigonis Domus inferior dicitur, ubi procurator et conversi ad rem familiarem agendam morabantur; [Col. 0272B] et inter pontem illum et sacellum S. Brunonis, in quo loco primo constructa fuit domus Carthusiae, iter unius horae intercedit; unde conjici potest, quanta sit longitudo arenae amphitheatri nostri a parte meridionali ad septentrionalem. Ultra torrentem videtur amoenissimum pratum, vocatum Valombrey quod cingitur rupibus sensim se invicem superantibus et tandem in sublime caput quasi certatim attollentibus; quas omnes superat illa, quae vocatur Charmanson, in cujus capite latissimum pratum cernitur, quod vix ab intuentibus rupem istam e domo Carthusiae credi posset, cum ad modum dentium alicujus scopuli summitas ejus terminari videatur.

449. «Sed maxima pars illorum, quae ultra torrentem [Col. 0272C] sita sunt, primis Patribus non fuerat donata et termini illorum torrente claudebantur; quae tamen pars postea a piis saecularibus fuit domo Carthusiae dono data, ut suis locis in secundo volumine latius explicabitur. Ex illa parte meridionali ad occidentalem pergentibus statim occurrunt rupes altissimae a se invicem separatae, inter quas fluit torrens versus urbiculam Sancti Laurentii de ponte. In cujus torrentis ripa magno labore sive evulsis sive sectis aut pulvere tormentario excussis saxis aperta est via, qua ex parte Sancti Laurentii ad Carthusiam pervenitur. Exinde oculis se objicit rupes illa, in cujus cacumine sita est grangia, Chartrousette vocata; ubi rem agrariam et pecorum nutrimenta primos Patres locasse credimus; ibi enim [Col. 0272D] sunt prata et pascua amplissima, et agri quidam, qui sulcantur. Pergunt sic murorum ad instar rupium invicem se tangentium situs, donec perveniant ad eam, cui supereminere diximus altissimam rupem de Alienard et amphitheatri nostri circulum claudant. Illud autem quasi medium secat interfluens amniculus, qui a fonte Sancti Branonis ortum accipiens et aquas vicinarum rupium etiam recipiens, a parte septentrionali usque ad meridionalem deducit, donec in torrentem mergatur. Porro in nostro amphitheatro a natura, ut diximus, oblonge formato; tres distincti gradus elevationis intuentibus apparent, in quorum inferiori sunt prata virentia, in secundo silvae annosis arboribus refertae; quae [Col. 0273A] silvae in modum amplissimae fasciae locum cingunt. Tertio denique visuntur rupes, quae per inaequales summitates stridoris dentium ab invicem paululum distinctorum speciem gerunt.» Haec est eremus, in quam Sanctus, cum plane adhuc esset inculta, sese una cum sex sociis suis, Landuino, duobus Stephanis, Burgensi ac Diensi, Hugone, Andrea et Guarino, sese recepit, comitante eos Hugone Gratianopolitano episcopo, necessariaque tum victui, ut apparet, tum habitaculis, in quibus commorari possent, aedificandis suppeditante.

50. Ac statim quidem illos, atque eremum ingressi essent, operi manum admovisse, indubitatum apparet. Verum hac de re infra tractabo; nunc in tempus, quo Sanctus ejusque socii ad Hugonem, [Col. 0273B] Gratianopolitanum episcopum, accesserint, Carthusiae eremum, sancto hoc antistite comitante, ingressi primum sint, monasterioque ibidem exstruendo manum admovere inceperint, unice inquirendum. Alii id anno 1084 factum statuunt, alii contra pro anno 1085 aut etiam pro anno 1086 decertant. Ac Baronius quidem Sancti nostri sociorumque ejus ad Hugonem, Gratianopolitanum episcopum, accessum, eorumdemque, duce Hugone, haud dudum post secutum in Carthusiam ingressum cum anno 1086 in annalibus ecclesiasticis ad hunc ipsum annum componit, ita ibidem scribens: «Cum superius dictum sit ex sancti Hugonis (Gratianopolitani episcopi nimirum) Vitae actis, ipsum anno millesimo octogesimo creatum fuisse episcopum Gratianopolitanum, [Col. 0273C] post duos vero annos adiisse Cluniacenses, ibique moratum annum unum, inde ad episcopatum reversum in eo transegisse tres annos, planum invenies, sexto anno a suo ordinatione cum sociis, hoc nempe anno, petiisse Carthusiam.» Hanc igitur, quam assignat, S. Hugonis sanctique Brunonis ac sociorum ejus in eremum secessus epocham eruditissimus annalium ecclesiasticorum parens e S. Hugonis, episcopi Gratianopolitani, actis seu potius ex Guigone, quinto Carthusiae priore, qui horum auctor est, collegit; quare cum hic scriptor tam S. Hugoni, quam S. Brunoni aequalis fuerit, rerumque tam ad hunc quam ad illum spectantium apprime gnarus, nec aliquo ex capite fidei queat esse suspectae aut infirmae, fieri sane vix poterit, quin Baronio assentiendum [Col. 0273D] sit, si modo hic Guigonem rite interpretatus sit, quod propterea nunc examinandum.

451. Columbius, in sua de Carthusianorum initiis dissertatione num. 102 et seq., sententias duas diversas, Carthusianorum antiquorum unam, Baronii alteram, de anno. quo S. Bruno ad S. Hugonem, Gratianopolitanum episcopum, accesserit seque in Carthusiae eremum receperit, circumferri praefatus, posteriorem quidem; quae ex S. Hugonis, Gratianopolitani episcopi, actis, per Guigonem scriptis, pro anno 1086 stat, falsam; priorem vero, quae pro anno 1084 militat, veram asseverat, ac deinde subjungit: «Ut haec aperta sint, age, componamus utramque (sententiam scilicet de anno secessus [Col. 0274A] S. Brunonis in Carthusiam) cum verbis Guigonis. Ita loquitur Hugo (Gratianopolitanus episcopus) duobus post consecrationem» (haec Romae anno, uti infra docebo, 1080 facta fuerat) «expletis annis, contemptis omnibus, Casae-Dei ordinis Cluniacensis factus est monachus, ibi novitius annum vixit. Post hoc» seu post hunc novitiatus annum atque adeo tertium a consecratione Romana: «Cogente Gregorio septimo, e monasterio, quo fervens intraverat, ferventior est reversus; pro claustro circumspectionem habens pervigilem . . . . . pro abbate justitiam . . . . pro congregatione aut religiosos, quibus carere numquam voluit, socios, aut universalem Ecclesiam . . . . in his agebat,» seu ita claustrum, abbatem, congregationem habere sibi videbatur, [Col. 0274B] «et ecce, tribus necdum in episcopatu post monasterii reditum, completis annis, adest magister Bruno.» Hactenus Guigo. Baronius sic interpretatur ejus verba, ut Hugo primum annos duos solidos post consecrationem Romanam exegerit, et in Casae-Dei monasterio tertium; deinde e Casa-Dei Gratianopolim reversus, alios fere tres in episcopatu posuerit ante adventum Brunonis. Vult igitur Brunonem ad eum venisse, cum non longe erat a fine anni sexti episcopatus. Neque immerito ita sentit Guigonisque voces interpretatur. Omnino enim, si tres «in episcopatu anni, qui necdum completi» feruntur, censeantur fluxisse post reditum e monasterio Casae-Dei, quem tres anni «post consecrationem» Romanam praecesserant, ut prima specie [Col. 0274C] videtur postulare Guigonis oratio, sex Hugo circiter, non pauciores a consecratione usque ad Brunonis adventum duxisse annos existimandus est.»

452. Haec laudatus scriptor, a Baronio et recitata a se Guigonis verba, spectato, quem prima fronte offerunt, sensu, recte exponi, et ex iis, S. Brunonis in Carthusiae eremum secessum cum anno 1086 non immerito componi, affirmans. Verum cum nihilominus Carthusianorum antiquorum, qui anno 1084 hunc eventum innexuere, opinioni adhaerendum censeat, verba illa alio modo, quam quo prima specie accipienda videantur, reque ipsa a Baronio fuerint accepta, interpretanda contendit. «Verum, subdit mox verbis proxime huc transcriptis, «nihil cogit ita,» ut scilicet Baronium fecisse praemisit, [Col. 0274D] Guigonem interpretari, et quod dicitur post monasterii reditum,» sic possumus exponere, ut sit idem atque «secundum monasterii reditum,» seu statim, neque multo post monasterii reditum, et loco non suo positum fuerit ante voces «completis annis.» Igitur erit haec sententia: «Ecce tribus necdum in episcopatu completis annis, adest modico post monasterii reditum tempore magister Bruno.» Sed, vide, qui necdum completi feruntur, annos esse in episcopatu post consecrationem et Roma reditum positos, inque cura episcopali collocatos. Nam si ab Hugonis consecratione Romana censeas annos, jam tres expleti erant, et quartus fluebat, cum Bruno ad ipsum venit, scilicet, ut dixerat [Col. 0275A] Guigo, «Duobus post consecrationem expletis annis,» Hugo fuit in monasterio Casae-Dei novitius per annum unum.» Talis est, quam recitatis a se Guigonis verbis Columbius affingit, interpretatio; verum violenta omnino est atque coacta.

453. Praeterquam enim quod haec verba «Post monasterii reditum» a Guigone, qui tamen ataxiae in scribendo temere insimulandus non est, loco non suo posita esse, adstruat, a Columbio, ut, quae supra recitavit, Guigonis verba, stante etiam, quae S. Brunonis in Carthusiam secessum anno 1084 affigit, opinione, vera esse intelligantur, studiose nimium videtur quaesita, estque, ut reliquos, quibus laborat, defectus omittam, a quacumque usitata annos, quos episcopi in episcopatu exegerint, computandi [Col. 0275B] ratione prorsus aliena. Id sic ostendo: Sanctum nostrum ad Hugonem Gratianopolitanum episcopum, cum hic tres necdum annos in episcopatu implevisset, venisse, Guigo, ut Columbius vult, verbis supra recitatis tradit; quae ita idem Columbius interpretari debet, ut per «annos illos tres in episcopatu» necdum impletos intelligantur anni, a sancto illo antistite, cum anno 1080 ineunte Romae episcopus consecratus fuisset, Gratianopoli ab eodem anno 1080 ultra mensem Junium jam provecto usque ad anni 1084 Junium, quo ad eum S. Bruno ex dicendis venit, in episcopali cura exacti; cum autem a priori e duobus hisce chronicis terminis usque ad posteriorem anni necdum impleti, non tantum tres, sed quatuor excurrerint, ex hisce annum [Col. 0275C] unum, quem Hugo interea in Casae-Dei monasterio, in Arvernia sito, novitius absque cura episcopali exegit, subducat, necesse est, ut ita «tres illos annos in episcopatu,» seu, ut exponit, «episcopali cura necdum impletos,» post quos ad sanctum illum praesulem Bruno venerit, obtineat.

454. Verum, etsi quidem anni, quos episcopi in episcopatu exegerint, non solum a tempore, quo vel electi vel consecrati fuerunt, sed etiam ab eo, quo jam consecrati episcopatus possessionem adierunt, computari subinde soleant, nuspiam tamen id ita factum invenio, ut anni, quibus episcopi, a grege suo absentes, curam ejusdem haud gessere, ex annis, in episcopatu exactis, quo accuratus horum [Col. 0275D] numerus habeatur, subducantur; quod cum ex dictis in interpretatione, Guigonis verbis a Columbio afficta, fieri debeat, apta sane haec haud apparet. Nec ad eam, quantum opinor, quo opinionem, Sancti nostri in Carthusiam recessum anno 1084 illigantem tueretur, recursurus fuisset ipsemet Columbius, si omnia et singula verba, quibus tempus, a S. Hugone post episcopalem ordinationem, antequam Casae-Dei monasterium peteret, exactum, a Guigone tum apud Surium, tum apud nos tom. I Aprilis pag. 40 definitur, prae oculis habuisset. Etenim is S. Hugonis biographus ibidem non dicit, «Hugo duobus, sed Hugo NECDUM duobus post consecrationem expletis annis . . . . Casae-Dei ordinis Cluniacensis factus est monachus,» ut vel Columbius [Col. 0276A] Guigonis textu, quem supra transcribit, voculam «necdum» per errorem omiserit, vel textum, e quo haec ab altero fuisset erasa, sibi praelucentem habuerit, hincque sit factum, ut quo Sanctum anno 1084 in Carthusiae eremum secessisse tueretur, sinistre interpretari coactus fuerit Guigonis verba, quae alias aptissime ad Guigonis mentem ita possunt exponi, ut et Guigo vera scripsisse intelligatur, et opinioni, quae S. Brunonis in Carthusiae eremum secessum anno 1084 innectit, minime officiatur, uti ostendam, dum Pagium in criticis tantisper convenero.

455. Hic scriptor, qui contra Baronium Brunonis in eremum secessum seu ordinis Carthusiensis fundationem anno 1084 pariter illigat, ad annum 1086 num. [Col. 0276B] 7 sic scribit: «Baronius ideo sanctissimi ordinis (Carthusiensis nimirum) fundationem in hunc annum distulit, quia Guigo, scriptor Actorum Vitae S. Hugonis, cui necessitudine conjunctissimus fuit, ita loquitur: Hugo duobus post consecrationem expletis annis, contemptis omnibus, Casae-Dei ordinis Cluniacensis factus est monachus. Ibi novitius annum vixit. Post hoc» (seu post hunc novitiatus annum, atque adeo tertium a sua ordinatione) «cogente Gregorio septimo, e monasterio, quo fervens intraverat, ferventior est reversus . . . Et ecce tribus necdum in episcopatu post monasterii reditum completis annis, adest magister Bruno.» Quae verba Baronius sic interpretatur, ut Hugo primum annos duos solidos post consecrationem Romae, ubi ea facta, [Col. 0276C] exegerit, et in Casae-Dei monasterio tertium; deinde a Casa-Dei Gratianopolim reversus, alios fere tres in episcopatu posuerit ante adventum Brunonis, et sexto anno a sua ordinatione, currenti nempe, cum sociis Carthusiam petierit. Ita quidem prima fronte locus ille explicandus videtur, sed charta fundationis Carthusiae, quam Baronius non viderat, huic interpretationi adversatur, demonstratque ita intelligendum, ut «Bruno post monasterii reditum,» id est, statim vel paulo post ad Hugonem venerit, qui eo tempore necdum tres in episcopatu compleverat annos. Nec refert, quod Guigo dicat, Hugonem «duobus post consecrationem expletis annis» monachum induisse. Nam [Col. 0276D] in Dissertatione Hypatica, quemadmodum et in hac Critica variis passim testimoniis ostendi, scriptores his loquendi formulis «tribus annis elapsis» vel «triennio transacto» similibusve saepe intelligere annos tres utrinque incompletos, et biennium sumere pro unico anno, si res nempe in fine unius incepta et initio sequentis absoluta fuerit.»

456. Ita hactenus Pagius, qui, quamquam pleraque sua e Columbio, uti hujus illiusque verba conferenti patescet, mutuatus hic sit, ab eo tamen nominando abstinendum duxit. Feceritne id pro more suo, quo auctores fere dumtaxat, dum eos refutat, nominare solet, an quod aliquantulum etiam a Columbio dissentiat, compertum haud habeo. Verum ut ut sit, re equidem vera a Columbio [Col. 0277A] nonnihil discrepat. Etsi enim Gaigonem tempus, quo sanctus noster ad S. Hugonem Gratianopolitanum episcopum accesserit atque in Carthusiam sese receperit, iisdem plane verbis, quibus supra Columbius, definientem inducat, non tamen, quo id non serius quam anno a consecratione episcopali Hugonis quarto factum probet, sequentia haec Guigonis verba, «Et ecce, tribus necdum in episcopatu post monasterii reditum completis annis, adest magister Bruno,» de annis tribus, ab Hugone in episcopali cura, cum ad eum S. Bruno accessit, nondum exactis cum Columbio interpretatur; Verum haec alia Guigonis verba: «Hugo duobus post consecrationem (episcopalem scilicet, Romae anno 1080 acceptam) expletis annis, contemptis omnibus, [Col. 0277B] Casae-Dei ordinis Cluniacensis factus est monachus,» ita exponi posse putat, ut significent, Hugonem, parte anni 1080, quo consecratus fuit episcopus, alteraque anni sequentis post consecrationem illam elapsa, seu anno dumtaxat post hanc uno factum esse in Casae-Dei monasterio monachum. Haec ei sedet opinio, quod, quemadmodum ait, non raro fiat ut scriptores per «biennium expletum,» aut etiam per duos annos transactos similesve locutiones annum dumtaxat significent, qui initium et finem cum duobus diversis Christi annis habet conjunctum.

457. Verum, etsi id Pagio tantisper dederimus, locum tamen habere non potest, quando auctores ipsimet suo scribendi modo indicant, accipiantne pro completis, an [Col. 0277C] pro incompletis annos aliaque temporis spatia seu intervalla, de quibus sermonem instituunt. Id autem in textu, voces hasce «duobus expletis annis» complectente, Guigo facere, si eum Columbius et Pagius recte recenserent, esset existimandus, ac proin dictas voces pro duobus Christi annis incompletis seu pro anno uno integro, qui initium et finem cum duobus diversis Christi annis habeat conjunctum, non accipere. Etenim in eodem illo apud Columbium et Pagium textu agens de annis tribus quos S. Hugo, antequam ad eum Sanctus noster accederet, «in episcopatu post monasterii reditum» exegerit, fuisse illos incompletos, adjecta vocula necdum significat: «Ecce, inquit, tribus NECDUM in episcopatu post monasterii reditum completis annis, adest magister [Col. 0277D] Bruno.» Quam ob rem si in eodem textu per hasce voces «duobus expletis annis,» post quos, a consecratione Romana elapsos, Hugonem Casae-Dei monachum factum scribit, annos duntaxat incompletos seu annum unum aut paulo amplius temporis spatium, initium et finem cum duobus diversis Christi annis habens conjunctum, significare voluisset, id pariter haud dubie vocula necdum aut simili adjecta indicasset; quod cum in textu illo apud Columbium et Pagium non faciat, perperam binos dictos annos de annis incompletis seu de anno, qui initium et finem cum duobus diversis Christi annis, id est, cum anno 1080 et sequenti habuerit conjunctum, Pagius interpretatur. Quod si interim res secus haberet, ac proin, admisso etiam pro genuino, [Col. 0278A] prout a Columbio et Pagio recensetur, Guigonis textu, Hugonem anno 1081 Casae-Dei monasterium petiisse, posset admitti, textus ille, etiam sic acceptus, cum opinione, quae Sancti nostri in Carthusiae eremum secessum anno Christi 1084 innectit, apprime congrueret. Res ex jam nunc de textu genuino, quo, quandonam S. Bruno ad S. Hugonem, Gratianopolitanum episcopum accesserit, Guigo exponit, dicendis patescet.

458. Textus ille apud nos, tom. J, Aprilis pag. 40 ita habet: «Hugo . . . necdum duobus post consecrationem expletis annis, contemptis omnibus, Casae-Dei ordinis Cluniacensis factus est monachus, ubi . . . novitius . . . annum fecit . . . Post hoc, cogente . . . Gregorio septimo, ad episcopatum e monasterio, quo fervens [Col. 0278B] intraverat, ferventior est reversus . . . et ecce, tribus necdum in episcopatu post monasterii reditum completis annis, adest magister Bruno.» Cum tam anni duo, quos S. Hugo, antequam in Casae-Dei monasterio monachum indueret, ab accepta consecratione episcopali exegit, quam anni tres, quos idem sanctus antistes, e Casae-Dei monasterio jam reversus, in episcopatu ante S. Brunonis adventum vixit, pro annis incompletis, seu priores quidem non pro integro biennio, posteriores vero non pro integro triennio accipiantur, totus Guigonis textu cum opinione, quae Sancti nostri ad Hugonem accessum anno 1084 illigat, nullo potest negotio conciliari; imo vero etiam potest exponi, qui S. Hugo, cum e Casae Dei monasterio rediisset, tres in episcopatu [Col. 0278C] annos necdum completos, seu duos amplius annos ante S. Brunonis ad Hugonem adventum exegerit, hicque nihilominus anno 1084 contigerit. Ut rem ordinate dilucideque exponam, dispiciendum primum est, quandonam S. Hugo Romae fuerit consecratus episcopus. Guigo apud nos tom. I Aprilis in S. Hugonis Gratianopolitani episcopi Vita, pag. 37, num. 5, sic scribit: «Aliquanto dehinc exacto temporis spatio, idem legatus apud Avenionem non ignobilem Provinciae civitatem grande celebravit concilium, in quo multa ad Dei honorem et Ecclesiae utilitatem praeconio digna patravit.

459. «Ad hoc concilium episcopo carentes et episcopum quaerentes Gratianopolitani venere canonici, [Col. 0278D] compertoque, praefatum juvenem conventui praeesse praesenti, petierunt suppliciter, suffragante concilio, ab ejus venerabili patrono, cui gratae officium societatis exhibebat, ut hunc sibi sine dilatione daret episcopum. Quibus ille protinus gratulabundus assensit, tum dilecti comitis gaudens honoribus, tum ecclesiae favens profectibus, cujus etiam sacris officiis futurum non dubitabat opportunum.» Ita ille, nonnullis deinde interpositis, etiam docens, S. Hugonem Gratianopolitanum episcopum absoluto Avenionensi concilio, cum Hugone Diensi, sedis apostolicae legato, Romam, ut ibidem a summo pontifice consecraretur episcopus, esse profectum. Idem etiam memoriae prodit apud Labbeum tom. I Bibliothecae novae librorum mss. Hugo Flaviniacensis, [Col. 0279A] de Hugone Diensi, sedis apostolicae legato, sic scribens: «Celebravit et septimum apud Avenionem concilium, in quo depositus est Achardus Arelatensis invasor, et electus est Gibilinus in Arelatensem archiepiscopum . . . Hugo in Gratianopolitanum episcopum . . . quos post expletionem concilii secum Romam duxit, et consecrati sunt a papa, qui concilium Romae indixerat.» Hugo ergo Gratianopolitanus in Avenionensi concilio ecclesiae Gratianopolitanae in episcopum postulatus datusque fuit, ac deinde, absoluto concilio Romam, ut ibidem, quod et factum, a summo pontifice episcopus ordinaretur, cum Hugone, sedis apostolicae legato, est profectus.

460. Verum quo fuit tempore concilium illud [Col. 0279B] celebratum? Cum a tempore, quo factum id sit, definitio temporis, hic ex dictis indagandi, quo Hugo consecratus fuerit Romae episcopus, utcumque dependeat, conciliique illius celebrationem alii quidem anno 1078, alii vero, idque communius, anno 1080 affigant; lubet hac occasione, ut tandem, quo haec anno contigerit, pro certo sciatur, operosius nonnihil in hunc inquirere. Ac primo quidem concilium illud anno 1078 celebratum non fuisse, liquet ex epistola, anno 1079, Kalendis Martiis conscripta, qua Gregorius VII papa clerum et populum Arelatensem (adi Labbeum tom. X Conciliorum col. 213) admonuit ut archiepiscopum sibi eligerent, qui in Avenionensi, in cujus hic epocham inquirimus, concilio designatus fuit, uti e proxime recitatis [Col. 0279C] Hugonis Flaviniacensis verbis intelligitur. Quod jam ad annum, cui alii concilium illud illigant, 1080 pertinet, tractatus a Carthusianis hujatibus mecum communicati auctor hujus lucubrationis suae num. 17 de dicto concilio Hugoneque in hoc electo Gratianopolitano episcopo ita scribit: «Praefatum Avenionense concilium et Hugonis electio in annum 1080 a Baronio et aliis rejiciuntur; sed ad praecedentem esse revocanda, facile est probatu. Scribit enim (in Vita scilicet S. Hugonis Gratianopolitani) noster Guigo, cujus etiam auctoritate usus est Baronius, S. Hugonem e vita decessisse prima Aprilis anno 1132, aetatis suae ad minus octogesimo mense quarto, id est, septuagesimo nono et quatuor mensibus.

[Col. 0279D] 461. «Unde recte colligimus, eum natum fuisse anno 1052 circa novembrem, ac proinde eodem tantum mense anni 1079 vigesimum septimum aetatis annum explevisse; cum vero ab eodem auctore dicatur fuisse annorum fere viginti septem, quando a Gratianopolitano clero in pastorem postulatus est in Avenionensi concilio: hinc videtur necessario conficiendum, istud concilium eodem anno ante Novembrem coactum fuisse; quod etiam ex Gregorii VII epistola, Laterani quarto Kal. Julias, indictione secunda data conjicere licet, qua summus pontifex quemdam Bosonem admonet, quod si aliquid justitiae in ecclesia (de qua scilicet agebatur) se habere confidit, ante legatum, Diensem episcopum, [Col. 0280A] in concilio, quod proxime celebraturus est, se praesentare debeat. Nec certe Gregorius loquitur de concilio Lugdunensi, quod tantum mense Januario anni sequentis habendum esse testatur in alia ad Manassem, archiepiscopum Remensem, epistola. Praeterea, juxta eumdem Guigonem, Hugo Romam cum Hugone legato postea profectus est, ut a sedis apostolicae summo consecraretur antistite. Idem refert Hugo Flaviniacensis de eodem legato agens. «Celebravit, inquit, et septimum apud Avenionem concilium, in quo depositus est Achardus Arelatensis invasor, et electus est Gibilinus in Arelatensem archiepiscopum . . . Hugo in Gratianopolitanum episcopum . . . quos post expletionem concilii secum Romam duxit, et consecrati sunt [Col. 0280B] a papa,» qui concilium Romae indixerat anno 1080 in quadragesima, cujus prima Dominica Kalendis Martiis occurrit; cui quidem concilio Hugonem legatum et consequenter Hugonem nostrum adfuisse, ex Gregorii Epistolis discimus.

462. «Ex his iterum patet, Hugonis ad episcopatum electionem, quam Baronius a consecratione non discernit, sicut et synodi Avenionensis celebrationem referendas esse ad praefatum annum 1079; consecrationem vero ad sequentem; quod etiam absolute conficiendum est ex verbis Guigonis, addendis, eum obisse «Anno consecrationis ad minus «quinquagesimo secundo,» quem ex juxta supputatione, ab anno 1080 deducta, invenimus jam expletum fuisse mense Martio 1132, quo, ut diximus, [Col. 0280C] prima Aprilis defunctus est.» Ita ille, e Vita praecipue S. Hugonis, Gratianopolitani episcopi, per Guigonem, scriptorem aequalem fideque dignissimum, litteris mandata, contendens, et concilium Avenionense anno 1079 celebratum fuisse, et S. Hugonem, qui in hoc fuit Gratianopolitanis postulatus datusque in episcopum, anno 1080 Romae consecratum fuisse. Et sane concilium illud anno, quem assignat, celebratum fuisse, spectatis, e quibus id probatum dare nititur, praefatae S. Hugonis Vitae verbis, indubitatum apparet. Etenim, ut Guigo ait, S. Hugo «obiit anno . . . ab Incarnatione Domini millesimo centesimo trigesimo secundo, aetatis . . . suae ad minus octogesimo, mense quarto . . . Kalendis Aprilis;» quod perinde est, ac si diceret, [Col. 0280D] Hugo obiit anno 1132, vel cum jam octogesimum aetatis suae annum ageret, vel etiam cum octogenario esset major; verum si octogenario major obiit, consequens est, ut ante annum 1052 natus sit, ac proin, ut concilium Avenionense, cui, teste Guigone, annis ferme viginti septem natus interfuit, ante annum 1079 celebratum fuerit; quod cum ex dictis admitti non possit, anno aetatis suae octogesimo, mense quarto obiisse est dicendus, ac proin concilium Avenionense, cui ex dictis viginti septem ferme annis natus interfuit, anno 1079 fuisse celebratum

463. Verum Hugo Flaviniacensis, auctor pariter aequalis, calculo huic per verba, proxime recitatis [Col. 0281A] auctoris, qui Tractatum de S. Brunone a Carthusianis hujatibus mecum communicatum contexuit, verbis inclusa, adversari videtur. Haec enim ille Chronici Virdunensis scriptor sex diversorum, quae Hugo Diensis, sedis apostolicae legatus, in Galliis celebrarat, conciliorum recensioni proxime subjungit, sicque Avenionense sex hisce, quorum tamen unum, Lugdunense nempe, ante annum 1080 ex communi eruditorum omnium opinione celebratum non fuit, exstitisse posterius, ac proin etiam ante eumdem annum 1080 celebratum non fuisse, indicare videtur. Ita contra calculum, quo concilii Avenionensis celebratio cum anno 1079 componitur, potest argui. Verum cum Hugo Flaviniacensis (Adi Historiae litterariae Franciae scriptores tom. X, pag. 79 et seqq.) in factis tam undecimi, quo floruit, quam anteriorum saeculorum recensendis ordinem non semper, quo quaeque gesta sunt, observet, fieri potest ut hunc nec in Avenionensi, sexque aliis conciliis quae Avenionense fuerint praegressa, recensendis observarit. Nec est, quod reponas, a scriptore illo, postquam de sex aliis conciliis sermonem fecit, Avenionense septimum diserte vocari; fieri enim potest, ut ita, non ordinem, quo tunc hoc, tum sex alia celebrata fuissent, sed illum unice, quem ipsemet in iis commemorandis servat, spectarit. Ad haec Hugo Flaviniacensis (Adi iterum Historiae litterariae Franciae scriptores tom. proxime cit.) in narrandis etiam iis, quae aetate sua gesta sunt, subinde et a vera chronologia et a veritate historica aberrat, hocque [Col. 0281C] naevo laborare Guigo non deprehenditur, ut proinde, etsi etiam ab Hugone Avenionense, in cujus hic epocham inquirimus, concilium anno 1080 disertis verbis affigeretur, credendum tamen potius adhuc foret, celebratum id fuisse, non tunc primum, sed anno proxime praegresso, id est, anno 1079, uti e suppeditatis a Guigone characteribus chronicis a Tractatus, quem Carthusiani hujates mecum communicave re, auctore anonymo verbis supra recitatis eruitur.

464. Neque hic cum Mabillonio Praefatione in Seculi VI Benedictini parte II, num. 86 pro Hugone Flaviniacensi, seu potius pro tempore, quo ex hoc scriptore, concilium Avenionense celebratum, a nonnullis colligitur, in medium adducas epistolam, a Gregorio VII, summo Pontifice ad clerum et [Col. 0281D] populum Arelatensem, qua hic, ut archiepiscopum sibi eligeret, fuit admonitus, Kalendis Martiis anno 1079 conscriptam atque a Labbeo tom. X Conciliorum col. 213 insertam. Licet enim hac clerum et populum Arelatensem, ut archiepiscopum sibi eligant; summus pontifex admoneat, fueritque huic pontificio monito in concilio Avenionensi obtemperatum, inde tamen minime consequitur, ut id non prius quam anno 1080 fuerit celebratum. Quid ni enim post Kalendas Martias ejusdem anni 1079, quo proxime dictam epistolam Gregorius scripsit, celebrari potuerit? Sane, quo minus id tunc factum credatur, nimis angustum haud est tempus elapsum a Kalendis Martiis anni 1079 usque ad anni [Col. 0282A] proxime sequentis initium, Mabilloniusque anno 1080, cui illud concilium loco proxime cit. primum illigarat, annum 1079 substituendum, in Annalibus lib. 66, num. 34 non obscure innuit. Porro pro anno 1079, cui Tractatus de S. Brunone, a Carthusianis hujatibus mecum communicati, auctor praememoratum Avenionense concilium innectit, utcumque etiam militat epistola, quam hic verbis supra recitatis laudat, ab eodem summo pontifice ad Bosonem quemdam quarto Kalendas Julias anno 1079 conscripta. In hac enim pontifex concilii ab Hugone Diensi, legato suo, proxime celebrandi meminit; ita autem, quod proinde ipso anno 1079 celebratum fuerit, concilium Avenionense idcirco designare videtur, quod duo proxime post Kalendas Julias [Col. 0282B] anni 1079 celebrata concilia sint Avenionense et Lugdunense hocque postremum ante annum 1080 certe locum non habuerit.

465. Consideratis itaque omnibus, dubitandum non apparet quin Avenionense concilium, in quo S. Hugo Gratianopalitanis postulatus datusque fuit episcopus, anno 1079 fuerit celebratum, idque ante hujus mensem Novembrem, uti etiam ex Guigone supra docet laudatus Tractatus de S. Brunone, a Carthusianis hujatibus mecum communicati, auctor, licet interim, quam concilio isti praestituit, epocham minime confirment, quae ibidem etiam addit de S. Hugonis cum Hugone, sedis apostolicae legato, itinere, post Avenionense concilium Romam versus suscepto, ejusdemque ibidem tum ordinatione episcopali, [Col. 0282C] tum praesentia in concilio, anno 1080 in Quadragesima celebrato. Etenim Hugo legatus, non anno 1079, sed sequenti tantum Romam, ut concilio ibidem celebrando praesens adesset, profectus est. Liquet id ex concilio Lugdunensi, quod, antequam id faceret, celebravit, quodque postquam anno 1080 (adi quae num. 147 dicta sunt) post tertiam Jannuarii diem celebrarat, celebrare aliud Avenione, antequam Romam se conferret, potuisset. Quod modo ad S. Hugonis ordinationem episcopalem, praesentiamque in concilio, Romae celebrato, pertinet, fuit hoc, ipsomet laudato Tractatus de S. Brunone, a Carthusianis hujatibus mecum communicati, auctore (adi num. 461) docente, in Quadragesima, cujus Dominica prima in Kalendas Martii [Col. 0282D] incidit, anno 1080 celebratum, ut hoc ipso anno 1080 jam inchoato Hugo legatus et concilium Avenione celebrare, et hoc facto, Romam, ut concilio, ibidem in Quadragesima celebrando, interesset, pervenire potuerit, ac proin ut, quamvis ex dictis concilium Avenionense anno 1079 celebratum fuerit, id tamen tunc factum, ex asserta S. Hugonis, episcopi Gratianopolitani jam electi, in concilio Romano praesentia argui non possit.

466. Nec id tunc factum, argui etiam potest ex ordinatione episcopali, quam S. Hugo anno 1080 Romae a summo pontifice accepit. Etenim nihil omnino cogit hoc illam anno tam parum provecto statuere, ut Romae ad eamdem suscipiendam esse [Col. 0283A] nequierit, nisi jam inde ab anno 1079 Avenione, eo se collaturus, iter fuisset aggressus. Et vero S. Hugonem ante annum 1080 Romam versus non perrexisse, indubitatum est, quod itineri illi sese dederit cum Hugone sedis apostolicae legato, hicque illud non ante annum 1080, imo vero non ante hujus mensem Februarium susceperit; quod sic ostendo: Gregorius VII, summus pontifex, Manassen, Remensem simoniacum archiepiscopum, epistola «Tertio nonas Januarii, Indictione secunda,» id est ex dictis num. 147, anno 1080 (adi Labbeum tom X conciliorum col. 223) signata, admonuit, ut concilio, Lugduni ab Hugone sedis apostolicae legato celebrando, praesentem se sisteret; dubitandum autem non apparet, quin inter epistolae hujus scriptionem [Col. 0283B] conciliique Lugdunensis celebrationem tantum temporis spatium intercesserit, ut eo et dicta epistola ad Manassem perferri et hic, illa accepta, Lugdunum ad concilium pervenire potuerit. Jam vero, cum ad hoc non minus quam quatuor aut quinque hebdomadarum spatium necessarium fuisse videatur, consequens est, ut Lugdunense concilium ante anni 1080 Februarium celebratum non fuerit, ac proin ut et S. Hugo et Hugo legatus, utpote ex dictis Romam demum, concilio Lugdunensi jam celebrato, profecti iter illud ante idem tempus non susceperint.

467. Quod cum ita sit, S. Hugo sane ordinationem episcopalem Romae anno 1080 tam parum provecto non acceperit, ut ibidem tunc esse nequierit, nisi jam inde ab anno 1079 Avenione versus civitatem [Col. 0283C] illam itineri sese dedisset. Atque haec de tempore, quo concilium Avenionense celebratum fuerit, argumentisque, quibus id seu probetur seu non probetur, anno 1079 celebratum fuisse, dicta sufficiant. Verum quandonam post id jam celebratum S. Hugo Romae ordinatus fuit episcopus? Cum ex dictis Romam cum Hugone legato profectus non sit, nisi jam Lugdunensi celebrato concilio, hocque itidem ex jam dictis ante anni 1080 Februarium celebratum non fuerit, Romam verosimillime ante mensem Martium anni 1080 non pervenerit, ac proin nec ante hoc tempus ibidem a summo pontifice fuerit consecratus episcopus. Verum nonne aliquanto etiam temporis spatio serius id evenit? Cum S. Hugo, [Col. 0283D] uti apud nos tom. I Aprilis pag. 46 in ejus Vita num. 33 Guigo testatur, «anno . . . ab Incarnatione Domini millesimo centesimo trigesimo secundo . . . , consecrationis . . . ad minus quinquagesimo secundo, Kalendis Aprilis . . . migrarit ad Dominum,» sintque a prima die mensis Martii anni 1080 usque ad anni 1132 primam Aprilis diem, qua S. Hugo obiit, anni quinquaginta duo una cum aliquot dumtaxat hebdomadis elapsi, fuisse hunc non serius etiam, quam mense Martio anni 1080 a summo pontifice episcopum consecratum, verosimillimum, ne dicam indubitatum, apparet, ac proin cum nec ante eumdem dicti anni mensem consecrationem episcopalem Romae a pontifice ex dictis acceperit, consectarium [Col. 0284A] fit, ut id ipso illo anno et mense verosimillime acciderit.

468. Tempus itaque, quo S. Hugo Romae fuerit consecratus episcopus, modo etiam habemus. Proximum nunc est, ut et ostendamus, qui in opinione, quae S. Brunonis ad S. Hugonem, Gratianopolitanum episcopum, accessum ejusdemque in Carthusiae eremum secessum anno 1084, ad Junium ex dicendis jam provecto, affigit, veritati possint intelligi consona ex Guigone num. 458 recitata verba, quibus hic fidei omnimo probatae scriptor, quandonam S. Bruno ad S. Hugonem Gratianopolitanum episcopum accesserit, Carthusiaeque eremum petierit, definit seu potius indicat. Cum ex dictis S. Hugo mense Martio anni 1080 Romae fuerit consecratus [Col. 0284B] episcopus, quid si anno 1081 ad mensem Maium aut Junium jam provecto, Casae-Dei monasterium, uti reipsa fieri potuit, petierit, monachum, contemptis rebus omnibus, induerit, cumque novitium anno circiter, seu novem (neque enim annum integrum hic indicare Guigo videtur) decemve mensibus ibidem egisset, ad episcopatum, jubente summo pontifice, anno 1082 mense Martio circiter e dicto monasterio fuerit reversus? Ita sane a Guigone «necdum duobus post consecrationem expletis annis,» Casae-Dei monachus factus esse, anno ibidem novitius vixisse, ac tandem Gratianopolim, «tribus necdum in episcopatu post monasterii reditum,» id est, a suo, e Casa Dei reditu, «completis annis,» venientem S. Brunonem anno 1084 excepisse, absque [Col. 0284C] ullo veritatis dispendio dici potuerit, uti unusquisque, quantum opinor, qui rem attente perpenderit, facile perspiciet, remque proinde modo jam assignato reipsa gestam esse, concipiatur, aut, si mavis admittatur, necesse est, ne alioquin, cum equidem S. Brunonis ad S. Hugonem accessum anno 1084 innectendum, aliunde constet, veritati dissona Guigo scripsisse sit credendus.

469. Ast, inquies, ita Hugo post consecrationem quidem anno duntaxat uno et duobus circiter mensibus in Casae-Dei monasterio monachum induerit, post suum vero ex hoc reditum annis dumtaxat duobus totidemque circiter mensibus, antequam ad eum S. Bruno accessit, in episcopatu egerit videnturque e recitatis Guigonis verbis haec quidem [Col. 0284D] «Necdum duobus expletis annis» amplius aliquod temporis spatium, quam annis unius duorumque mensium, illa vero «Tribus necdum completis annis,» quam duorum annorum totidemque mensium significare. Fateor; res sane, si in sensu magis obvio accipiatur, ita omnino habet; verum, si secundum strictam verborum significationem consideretur, non video, cur Guigo annum quidem unum mensesque duos per annos duos necdum expletos, annos vero duos totidemque circiter menses per annos tres, necdum completos, designatos velle non potuerit. Enimvero, qui annum duntaxat unum mensesque duos biennium nondum integrum, itemque [Col. 0285A] qui annos dumtaxat duos totidemque menses, triennium integrum nondum implevit; nec video, a veritate futurum devium; qui annum duntaxat unum mensesque duos biennii necdum completi nomine, itemque, qui duos tantum annos totidemque menses triennii necdum expleti appellatione designarit. Ut ut sit, praedicta equidem, de quibus hic, Guigonis verba modo jam assignato accipienda videntur, tum ne, quod absonum nec sat fundatum apparet, sequentia horum tria «post monasterii reditum» loco non suo posita cum Columbio dicere cogamur, tum ne pugnare idem Guigo, in quem falsitatis suspicio haud cadit, asserendus sit cum opinione quae S. Brunonis ad S. Hugonem, Gratianopolitanum episcopum, accessum, secessumque in [Col. 0285B] Carthusiae eremum anno 1084 innectit, namque omni dubio procul veritati esse apprime consonam, non pauca in medium modo adducenda suadent. A charta donationis Carthusiae duco initium.

470. Haec, quam integram infra ex apographo, a Michaele Morkensio ad Chronologico-diplomaticae, quam de S. Brunone contexuit, Diatribae calcem adjecto, editurus sum, sub finem sic habet: «Praefata quidem terra (Carthusiae videlicet) his terminationibus (supra nimirum determinatis) conclusa, a magistro Brunone et ab his, qui cum eo erant, fratribus coepit inhabitari et construi anno ab Incarnatione Domini 1084; episcopatus vero Domini Hugonis Gratianopolitani episcopi quarto, qui videlicet [Col. 0285C] laudat et corroborat hoc donum, quod fecerunt supra scriptae personae, cum omni conventu clericorum suorum et quantum ad se pertinet, quidquid sui juris esse videtur, omnino concedit.» Sanctum itaque anno 1084 Carthusiae eremum esse ingressum, ex ipsa, qua fundata haec fuit, charta habetur compertum; qui autem, uti in hac innuitur, quartus episcopatus S. Hugonis annus, qui ex dictis jam inde a mense Martio anni 1080 episcopus consecratus fuit, in cursu adhuc, cum Carthusiae eremum Sanctus noster primum adiit habitareque anno 1084, ad Junium ex dicendis jam provecto, coepit, esse potuerit, infra exponam, quando chartam illam integram, uti me facturum modo monui, huc transcribam. Sancti ad Hugonem Gratianopolitanum [Col. 0285D] accessum atque in Carthusiae eremum secessum anno 1084 accidisse, modo hic ulterius probandum. Sanctus, uti infra docebo, ab Urbano II, summo pontifice, qui illius olim fuerat discipulus, e Carthusia Romam fuit evocatus, Carthusiaeque eremum, quod, eo abeunte, Landuinus pariter aliique, quibuscum in sacram illam solitudinem sese abdiderat, discedere ex hac vellent, Siguino, Casae-Dei abbati resignavit, qui postea eamdem eidem Landuino aliisque Sancti discipulis, cum ad locum a se desertum, suadente Sancto, redirent, media charta publica restituit; haec autem anno 1090 data notatur, ut hoc anno Landuinus aliique Sancti nostri discipuli, ad Carthusiam, quam, Brunone Romam abeunte, deseruerant, jam rediissent.

[Col. 0286A] 471. Jam vero cum in quatuor primorum Carthusiae priorum Chronico, summae utique (adi quae de hoc § 1 dicta sunt) antiquitatis fideique monumento, Sanctus noster, antequam Romam pontificiae voluntati obsecuturus peteret, Carthusiam sex annis rexisse dicatur, hique, si pro completis sint habendi, ab anno 1090, usque ad Junium, quo ex dicendis in eremum illam primum sese abdidit, provecto, aut, si pro incompletis, quales ex dicendis vere fuerunt, debeant haberi, ab eodem anno 1090 nondum ad Junium, aut ab anno 1089, ultra Junium jam provecto, ordine retrogrado computati, deducant ad anno 1084, fit vel hinc, S. Brunonem hocce anno ad S. Hugonem venisse Carthusiamque adiise, omnino indubitatum. Ad haec in eodem illo Chronico [Col. 0286B] seu potius in Sancti nostri, quod in illo continetur, elogio vitam hanc mortalem cum immortali Bruno commutasse traditur «post egressum Carthusiae (videsis num. 7) undecimo plus minus anno;» quare cum Sanctus, ut jam dictum, Carthusiam, antequam ex hac a summo pontifice accersitus egrederetur, annis sex rexisset, consectarium fit, ut annus 1101, quo, uti inter omnes convenit, diem extremum clausit, septimus decimus fuerit ab ejus in illam ingressu, ac proin ut eamdem anno 1084 primum fuisset ingressus. Atque id tunc factum, etiam ex Guigonis, quinti Carthusiae prioris, quod apud Labbeum tom. I Bibliothecae novae librorum ms. pag. 639 et seq. ad primorum quatuor Carthusiae priorum [Col. 0286C] Chronicon exstat adjectum, quodque ab auctore S. Brunoni aut aequali aut certe subaequali, contextum videtur, elogio conficitur. Etenim in hoc Guido obiisse asseritur, «cum ab exordio Carthusiensis eremi annus quinquagesimus tertius ageretur;» quare, cum Guigo, quemadmodum inter omnes convenit, anno 1137 diem extremum clauserit, computatique ab hoc anno ordine retrogrado anni quinquaginta et tres ad annum 1084 deducant, consequens est ut hoc anno Carthusiae eremus initium acceperit, seu, quod eodem recidit, ut in hanc tunc primum Sanctus noster fuerit ingressus.

472. «Denique,» inquit Mabillonius, praefatione in saeculi sexti Benedictini part. II, num. 86) esse id tunc factum, etiam «probat sancti Brunonis epitaphium, [Col. 0286D] e veteri codice descriptum in haec verba:

473. Quod cum ita sit, Guigonis verba, e quibus id anno 1086 factum Baronius aliique existimavere, eo modo, quem supra exposui, omni dubio procul sunt intelligenda, cum praeterea Sancti in Carthusiam secessus mense Junio acciderit, uti jam nunc ostendo. Quatuor primorum Carthusiae priorum chronologus, qui quam fidem mereatur, § 1 exposui, apud Labbeum tom. I Bibliothecae novae librorum [Col. 0287B] mss. pag. 639 in Joannis Tusci, quarti Carthusiae prioris, elogio ita prodit memoriae: «Colliguntur ita a primo magistri Brunonis anno usque ad hujus (Joannis Tusci nempe) ultimum anni viginti quinque, qui ante obitum ejus, qui est Nonas Octobris, circa nativitatem B. Joannis Baptistae complentur. Tali quippe tempore a magistro Brunone praefata coepit eremus habitari.» Sanctus ergo, uti ex his verbis liquet, in Carthusiae eremum primum sese circa lucem S. Joanni Baptistae sacram, recepit. Quare, cum sancti Praecursoris Domini festum in vigesimam quartam Junii diem quotannis incidat, nec Sanctus noster ejusque socii, postquam Gratianopolim advenissent, diu apud Sanctum civitatis hujus [Col. 0287C] antistitem, antequam Carthusiam adirent, commorati fuisse videantur, dubitandum non videtur, quin eodem mense Junio, in quem festiva Praecursoris Domini lux incidit, et ad S. Hugonem, Gratianopolitanum episcopum, accesserint, et, hoc comitante necessariaque fini quem intendebant, subministrante, Carthusiae eremum adierint novique in ea ordinis, qui a loco illo, in quo initium accepit. Carthusiensis appellatur, fundamenta posuerint. Atque ita modo anno, mense ac ipso etiam promemodum die, quo res, memoratu sane dignissima, acciderit, determinato, proximum est, ut quid deinde Bruno sociique ejus, locum eremiticae vitae aptissimum pro voto suo jam nacti, egerint, vitaeque rationem, quam ibidem inierint, examinemus.

474. De S. Brunone ejusque sex sociis, Carthusiam comitante S. Hugone, Gratianopolitano episcopo, jam ingressis, Blomenvenna in sancti illius ordinis sui Patriarchae Vita sic scribit: «Ibidem (in Carthusiae eremo) in parte superiori montis, loco qui nunc dicitur ad beatam Mariam de Casalibus, aedificare coeperunt ecclesiam, nec non et parvas cellulas, juxta fontem quemdam, qui usque in hodiernum diem vocatur fons Sancti Brunonis, haud procul ab ea distantes, a se invicem distinctas et aliquantulum separatas, ne alter alterius solitudinem impediret. in his bini et bini per singulas habitantes cellulas, [Col. 0288A] more antiquorum Aegyptiorum monachorum silentio, lectioni, orationi, puritati cordis contemplationique studebant, ac deinde etiam operi manuum, maxime in conscribendis libris, insistebant» Ita laudatus Sancti nostri biographus, a quo Puteanus in contexta a se S. Brunonis Vita haud multum abludit. Et sane verissima esse, quae verbis hisce memorat Blomenvenna, argumento esse possunt, quae Guibertus de Novigento lib. I de Vita sua cap. 11; Petrus Venerabilis lib. II De miraculis, cap. 28, et Guigo, quintus Carthusiae prior, in Vita S. Hugonis Gratianopolitani episcopi, num. 12 memoriae produnt vel de S. Brunone ejusque sociis in Carthusia jam degentibus vel de Carthusianorum institutis. Singulorum verba, quae huc potissimum facere possunt, [Col. 0288B] lubet transcribere. Ab iis quae Guigo suppeditat, duco initium.

475. Loco itaque jam cit. de S. Hugone, in Carthusiae eremo cum Sancto nostro ejusque sociis commorante, sic habet: «Licet vero et prius (cum scilicet nondum Carthusiam cum Brunone adiisset) divini amoris totus arderet incendiis, non aliter tamen ad disciplinae coelestis exercitia eorum (S. Brunonis ejusque sociorum) exemplis et familiaritate inferbuit, quam si flammanti quis faci plures circumponat alias ardentes. Erat cum eis non ut dominus aut episcopus, sed ut socius et frater humillimus, et ad cunctorum, quantum in ipso erat, obsequia paratissimus, adeo ut vir venerabilis [Col. 0288C] Guilhelmus, prior tunc S. Laurentii, postea S. Theofredi abbas, magistro Brunoni etiam ipse religiosa devotione non mediocriter alligatus, B. Hugonis contubernalis (bini quippe tunc per singulas inhabitabant cellas) apud magistrum Brunonem non leviter conquereretur, quod pene omnia, ad humilitatem spectantia, intra cellam sibi praeriperet officia, et episcopus non secum saltem ut socius, sed potius conversaretur ut famulus: non licere sibi, tristis asserens, ex servilibus operibus quidquam attingere, quae juxta morem debebant per vices efficere, eo sibi cuncta praeripiente.» Haec Guigo; ex quibus compertum habetur, primo quidem cellulas a S. Brunone ejusque sociis, Carthusiae eremum primum ingressis, fuisse exstructas; secundo non singulos [Col. 0288D] in singulis cellis monachos, ut postea factum esse, quae de Carthusianorum institutis a Guiberto et Petro Venerabili locis supra citt. traduntur, manifestum efficiunt, sed in una eademque cella binos et binos, ut Blomenvenna verbis proxime recitatis docet, tunc fuisse commoratos; tertio duos quosque, qui eamdem cellam incolerent, alternis vicibus ministeria domestica debuisse obire. Accipe modo, quae huc spectant, Guiberti verba:

476. «Ecclesia, inquit loco cit., ibi (in Carthusiae eremo) est non longe a crepidine montis, paulo sinuatum devexum habens, in qua tredecim sunt monachi; claustrum quidem satis idoneum pro coenobiali consuetudine habentes, sed non claustraliter, ut caeteri cohabitantes. Habent quippe singuli cellulas [Col. 0289A] per gyrum claustri proprias, in quibus operantur, dormiunt ac vescuntur.» Ita ille, qui cum anno, ut num. 170 docui, 1124 circiter e vivis abierit, ecclesiaeque, quam aetate sua in montis crepidine exstructam Carthusiae eremus fuit complexa, mentionem faciat, ecclesiam, a Blomenvenna memoratam, utpote ab hac verosimillime non diversam, a Sancto nostro ejusque sociis, jam tum cum Carthusiam primum essent ingressi, fuisse exstructam, verosimillimum, ne dicam indubium, apparet. Et vero quin Sanctus ejusque socii id tunc fecerint, dubitare non sinit eximius plane eorum in Deum amor, quo verosimillime factum fuerit, ut Carthusiam jam ingressi nihil habuerint antiquius, quam sacratam unice cultui ejus domum seu ecclesiam [Col. 0289B] aut saltem sacellum exstruere. Ad haec, ut ad Petri Venerabilis verba, huc potissimum spectantia, jam veniam, sequentia haec de Carthusianis, suo tempore seu saeculo duodecimo, quo, ad annum usque secundum supra vigesimum provecto, abbatis munere apud Cluniacenses fungi coepit, Carthusiae eremum incolentibus, lib. II De miraculis, cap. 28 suppeditat: «More antiquo Aegyptiorum monachorum singulares cellas (S. Bruno ejusque socii, Carthusiam primum ingressi, bini et bini, ut jam dictum, per singulas cellas, quod forte hae monachorum numerum non aequarent, incoluere) perpetuo inhabitabant; ubi silentio, lectioni atque operi manuum, maxime in scribendis libris, irrequieti insistunt. In eisdem cellis debitum regularium horarum, hoc est, Primam, [Col. 0289C] Tertiam, Sextam, Nonam, Completorium signo Ecclesiae commoniti Deo persolvunt. Ad Vesperas et Matutinas in ecclesia cuncti conveniunt.»

477. Cum ergo Petri Venerabilis aetate Carthusiensis eremi incolae statis temporibus, uti ex his Petri verbis intelligitur, ad Matutinas et Vesperas convenire essent soliti, hique vitam suam ad normam quam S. Bruno ejusque socii moribus suis expresserant, omni dubio procul exegerint, ambigendum non est quin et Sanctus ejusque socii ad Matutinas et Vesperas convenire pariter voluerint; ut proinde, quo locum, in quo id facerent, haberent, qualemcumque saltem ecclesiam seu sacellum, statim atque Carthusiae eremum essent ingressi aedificari [Col. 0289D] verosimillime, ne dicam indubie, curarint, sumptus liberalissime suppeditante S. Hugone, Gratianopolitano episcopo. Porro Massonus, supra non raro jam laudatus, in opere, quod ordinis Carthusiensis Annales inscripsit, lib. I, cap. 2, num. 10 ad quaestionem, qua, «qualiter . . . S. Bruno et socii ejus domicilium sibi constituere coeperint in ista (Carthusiae) eremo, in proeminenti illo loco, ubi sacellum sancti Brunonis (adi num. 447) nunc visitur,» seipsum interrogat, sequentibus hisce, ut Sanctum ejusque socios, Carthusiae eremum primum ingressos, monasterio seu cellulis, eclesiaeque seu sacello aedificandis manum admovisse, confirmet, verbis respondet: «Traditione constat, eum (S. Brunonem videlicet) cellam illic habuisse, imo et [Col. 0290A] sacellum vicinum, in quo missam celebrabat: altare enim istius sacelli huc usque immotum perseverasse creditur. Ibidem etiam tria aut quatuor magna fragmenta rupium, olim ab altis rupibus soluta et decisa, cernuntur, a se invicem paululum separata, ad quorum pedes tuguria tunc illos fabricasse multi suspicati sunt; et quidem id quasi in transitu factum fuisse, probabile est.

478. «At statim illos cum S. Hugone, et sub ejus ope de parvo monasterio ibi construendo, et de locis regularibus erigendis tractasse, credendum est. Visio enim, quam viderat in somnis sanctus antistes, Christi sibi domum in ista eremo construentis, ad id impellebat.» Haec Massonus, addens praeterea, quo tunc a Brunone ejusque sociis tum ecclesiam, tum [Col. 0290B] nominatim monasterium statim exstrui coeptum probet, tempore Guigonis jam plurima aedificia exstitisse exstructa, nec futurum id fuisse, ni Sanctus statim a suo in Carthusiam ingressu manum operi admoveri curasset. Verum cum a tempore quo Sanctus ejusque socii in Carthusiae eremum primum sese abdidere, ad tempus usque quo Guigo Carthusiam gubernandam accepit, anni sex supra viginti, uti ipsemet loco cit. Massonus fatetur, excurrerint, non video qui aedificia, quae Carthusia Guigonis aetate complectebatur, exstructa esse jam tum nequiissent, etiamsi Bruno ejusque socii iis construendis statim a suo in Carthusiam ingressu initium non dedissent. Ut ut sit, equidem tum jam supra dicta, tum, qua pressi indubie fuerunt Bruno ejusque socii, [Col. 0290C] sese adversus aeris injurias tutandi necessitas dubitare non sinit, quin statim a suo in Carthusiam ingressu cellulas qualescunque, quae omnes simul quamdam monasterii speciem praeferrent, aedificarint. Ait quidem in Stylita mystico puncto 2, num. 3. Raynaudus, tunc ipsos in rupium cavitatibus sedes fixisse; usosque tuguriis, opere tumultuario exstructis, alii asseverant; verum id, ut ut ita forsan initio habuerit, diu tamen non durasse, cellasque interea ac ecclesiam a Brunone ejusque sociis aedificatas fuisse, vel sola fidem facit fundationis Carthusiae charta infra recitanda, in qua praeter alia haec leguntur: «Praefata . . . (Carthusiae) terra, his terminationibus conclusa, a magistro Brunone et ab [Col. 0290D] his, qui cum eo erant, fratribus cepit inhabitari et construi anno ab Incarnatione Domini 1084.»

479. Porro ecclesiam ac cellulas juxta fontem, qui hodieque Fons S. Brunonis dicitur, fuisse tunc a S. Brunone ejusque sociis exstructas, Blomenvenna recitatis num. 474 verbis affirmat. Atque hoc quidem certum apparet, nec, quin qualiacunque illa aedificia «Ad honorem Dei et beatae semper Virginis Mariae et beati Johannis Baptistae» fuerint exstructa, dubitandum est, cum ita in Guigonis, testis omni exceptione majoris, consuetudinibus cap. 23 diserte asseratur. Verum sunt, qui fontem illum miraculo excitatum fuisse scribunt; ac alii quidem, quorum Raynaudus in Stylita mystico puncto 2, num. 3 meminit, id meritis S. Brunonis, alii contra hosque [Col. 0291A] inter Dorlandus Chronici Carthusiensis lib. II, cap. 8, precibus S. Hugonis, Gratianopolitani episcopi, attribuunt. Zacharias Benedictus, fontem illum precibus et S. Brunonis et aliorum omnium, qui cum eo in Carthusia, dum primum in hanc ingressi aedificia necessaria construerent aquaeque penuria laborarent, a Deo fuisse impetratum, in metrica a se adornata Sancti nostri Vita hunc canit in modum:

480. Hactenus laudatus Benedictus, qui quamvis fontem, de quo loquitur, hodieque fontem S. Brunonis appellari non edicat, eumdem tamen fontem, quem ita in hodiernum usque diem nominari, auctores supra laudati affirmant, indubie celebrat, [Col. 0291C] cum tam fons, de quo ille, quam fons, de quo ille, miraculo feratur exortus. Ast verene fons is miraculo suam debeat originem? Id equidem non puto. Quod enim a scriptoribus recentioribus, uti hic fit, nullo prorsus vade antiquo adstipulante, miraculo factum asseritur, miraculo vere factum esse, credi non debet, nisi ratio omnino solida ac convincens contrarium suadeat. Quid autem, quaeso, occurrit, ut fontem, qui a S. Brunone in Carthusia hodieque nomen conservat, prodigio olim excitatum, in animum inducamus? An quod hodieque «fons S. Brunonis» vocetur? Verum quidni nomenclationem hanc contrahere atque in hodiernum usque diem conservare potuerit, quod Sancto ejusque [Col. 0291D] sociis aquam, quam quotidianis suis usibus necessariam habebant, subministrarit? Quid ni etiam ita vocari potuerit, quod prope eum Bruno cellulam, in qua habitarit, exstructam habuerit? Ut ut sit, Puteanus equidem, Blomenvenna et Surius, etsi omnes fontis cui S. Brunonis cella fuerit adjuncta, mentionem faciant, de miraculo tamen, quo hic fuerit excitatus, altum silent, qui tamen, ac maxime Puteanus, utpote cui Zachariae Benedicti metrica S. Brunonis Vita, in qua id memoratur, anno 1510, seu quinquennio antequam suam de hoc sancto Patre suo lucubrationem adornaret, ab ipsomet auctore inscripta ac dedicata fuerit, perspecta haud dubie, quae de prodigioso fonte dicebantur, apprime habuerunt; ut proinde silentio suo ea sibi minime [Col. 0292A] probari indicare videantur. Sed haec de fonte, qui prodigio cum Sanctus ejusque socii Carthusiam essent ingressi, excitatus fuerit, dicta sufficiant; qui plura de eo desiderat, adeat Surianum in suis in caput 12 Surii Observationibus, num. 12, et Raynaudum in Stylita mystico, puncto 2, num. 3.

481. Zacharias Benedictus in metrica, quam concinnavit, Sancti nostri Vita prodigio fontis, divinitus excitati, novae ecclesiae, una cum aliis qualibuscunque aedificiis in Carthusia, statim atque Sanctus ejusque socii eremum hanc fuissent ingressi, aedificari ex dictis coeptae, jamque ad umbilicum cum iis perductae, consecrationem, quae ab Hugone Gratianopolitano episcopo summo apparatu facta fuerit, subjungit. Ut et hic praestem, quod curioso [Col. 0292B] lectori futurum spero non ingratum, versus praecipuos, quibus metricus ille biographus rem hanc describit ac celebrat, huc transcribo. Sic habent:

482. Versibus his Benedictus alios nonnullos, quibus ipsos etiam coelicolas ad solemnitatem convenisse memorat, seu potius more poetico, et quidem non nihil, quam par sit, licentiori, fingit, mox subnectit, ac deinde ita prosequitur:

[Col. 0293B] 483. Verum multum abest, ut propense adeo credam, quae deinde idem Benedictus absque ullo pariter vade antiquo tradit de habitu monastico, quem S. Bruno ejusque socii eo ipso die, quo praememorata Carthusiensis ecclesiae dedicatio facta est, a S. Hugone susceperint. Audi, qui rem illam statim atque solemnem ecclesiae Carthusiensis dedicationem retulit, metrice exponat. Hisce ejus oratio versibus concipitur:

484. Addit praeterea laudatus metricus Sancti nostri biographus, angelorum, rebus die illa in Carthusia gestis applaudentium, voces auditas fuisse. Verum de re hac censendum quid sit, facile [Col. 0293D] ex jam dictis quisque intelliget; quod vero pertinet ad habitum monasticum, quem tunc Bruno ejusque socii ab Hugone Gratianopolitano episcopo acceperint, etsi quidem, ipsos in Carthusia vilioribus asperioribusque, quam ante, vestibus usos esse, e Petro Venerabili lib. II De miraculis, cap. 28, colligendum appareat, Sanctum tamen habitu monastico ab Hugone primum fuisse indutum, haud credo. Praeterquam enim quod id a nullo prorsus scriptore antiquo memoriae proditum inveniatur, Brunonem jam inde ab eo tempore, quo in Siccae-Fontanae solitudine adhuc versaretur, ac proin Carthusiam nondum adiisset, habitu monastico indutum fuisse, reque etiam ipsa monachum exstisse, suadent, quae [Col. 0294A] § XXIV in medium adducta jam sunt. Nec est, quod reponas, Sanctum a Guigone in S. Hugonis Gratianopolitani Vita eo loco, quo ad hunc accessisse narratur, Magistri titulo condecorari, ac proin eum, cum ad S. Hugonem accessit, habitu monastico indutum nondum fuisse, nedum monachum exstisse, praeterquam enim quod tum Sanctus, quia a Landuino aliisque, qui cum eo Gratianopolim venerant, seque in illius disciplinam dederant, Magistri titulo honorabatur, magister a Guigone appellari potuerit, potuit etiam, ut ut Remensium scholarum magisterio seu praefectura jam sese abdicasset, ita adhuc ob id olim gestum vocari. Ac posteriori quidem hoc sensu Sanctum a Guigone vocari Magistrum idcirco existimo, quod ibidem et Landuinus Magister ab eo [Col. 0294B] vocetur, nec alia de causa, quam quod olim scholarum alicubi Magisterium gessisset, altiorisve ordinis scientias docuisset, talis huic nomenclatio videatur potuisse attribui. Ut ut sit, Sanctum equidem ex eo, quod a Guigone eo loco, quo ad Hugonem, Gratianopolitanum episcopum, cum sex sociis accessisse narratur, magister nuncupetur, habitu monastico indutum tum nondum fuisse, argui non potest, cum etiam in charta donationis Carthusiae infra huc transcribenda, dataque anno 1086, quo Carthusianum biennio jam egerat, Magister vocetur, eodemque etiam titulo, cum post in eremo Calabrina jam versaretur, ad mortem usque honoratus fuerit.

485. Ad vivendi modum, quem Sanctus ejusque socii in Carthusia tenuerint, sermonem modo convertamus. [Col. 0294C] Quem S. Bruno ejusque socii in Carthusia tenuerunt vivendi modum, eumdem etiam aut certe non multum absimilem servasse, qui quadraginta nondum post Sancti obitum elapsis annis seu Petri Venerabilis aetate floruerunt, religiosos Carthusiensis eremi incolas, ambigendum non apparet. Ut ergo, quam illi vivendi rationem fuerint secuti, lectorem utcumque edoceam, Vitae ab hisce ductae capita praecipua e Petro Venerabili ei exhibeo. Hic itaque scriptor, fide utique hac in re longe dignissimus, lib. II De miraculis, cap. 28, de sui temporis Carthusianis ita memorat: «Ad edomandum jumentum corporis sui, et ad subigendam juxta Apostolum legem membrorum suorum, repugnantem legi mentis suae, duris carnem ciliciis [Col. 0294D] semper exasperant, continuatis pene acribus jejuniis corpora affligunt, extenuant et desiccant. Inde est quod pane furfureo semper utuntur, vino adeo adaquato, ut merito magis villum, quam vinum dicatur. Ab omni carnium esu tam sani quam aegri in perpetuum abstinent. Pisces nunquam emunt, sed forte ex charitate datos accipiunt. Die Dominico et quinta feria tantum caseum vel ova ad vescendum admittunt. Tertia feria ac Sabbato, aut legumine aut olere cocto utuntur. Omni secunda, quarta et sexta feria pane solo et aqua contenti sunt. Semel in die semper comedunt, exceptis octo diebus Natalis Domini, octo diebus Paschae, octo diebus Pentecostes, Epiphania Domini, Repraesentatione ejus, [Col. 0295A] hoc est, Purificatione sanctae Mariae, Annuntiatione Domini, quando Paschali tempore provenit; Ascensione Domini, Assumptione ac Nativitate jam dictae sacrae Virginis, Matris ejus, et exceptis festis duodecim Apostolorum, sancti Joannis Baptistae, sancti Michaelis, sancti Martini, et illo, quod in Kalendis Novembris celebratur, festo Omnium Sanctorum.

486 «Super haec omnia more antiquo Aegyptiorum monachorum singulares cellas (tempore S. Brunonis ex dictis num. 475 bini in singulis cellis morabantur) perpetuo inhabitant, ubi silentio, lectioni, orationi atque operi manuum, maxime in scribendis libris, irrequieti insistunt. In eisdem cellis debitum regularium Horarum, hoc est, Primam, [Col. 0295B] Tertiam, Sextam, Nonam, Completorium, signo ecclesiae commoniti Deo persolvunt. Ad Vesperas et Matutinas in ecclesia cuncti conveniunt, ibique, non perfunctorie, ut quidam, sed intentissime, oculis in terram demissis, cordibus coelo infixis, Deo preces, Deo gratiarum actiones persolvunt; totumque suum tam interiorem, quam exteriorem hominem habitu, voce, vultu, rebus visibilia excedentibus, spretis cunctis aliis, intentum, imo affixum esse, ostendunt. Ab hoc more excipiunt illos festivos dies, qui supra scripti sunt, in quibus bis comedunt, et in quibus more monachorum non per cellas, sed simul habitantium, non solum omnes Regulares Horas in ecclesia decantant, sed et in refectorio tam post Sextam, quam post Vesperas, [Col. 0295C] nullo sospite excepto, communiter edunt. Quibus tantum diebus antiquorum eremitarum aemulatione, ne ab aliis sacris operibus, licet dignitate inferioribus, impediantur, salutare omnipotenti Deo pro salute sua ac mundi sacrificium offerunt, quod ex usu jam veteri tracto nomine, quia Deo mittitur, Missa vocatur. His sacris diebus, qui singulari privilegio a Domino vel ejus Resurrectione Dominici dicuntur, ac saepe dictis ipsius vel Sanctorum ejus solemnitatibus missas celebrant. Diebus, quibus eis legumine uti licet, illud ipsi, ad mensuram accepium, sibi aptant et coquunt.

487. «Hoc vero tunc, quando non communiter in refectorio, sed quando eos in cellis suis solos comedere eremitica institutio praecipit. Vinum nullo tempore [Col. 0295D] ante mensam vel postea sumunt. Sed si quis tunc sitim passus fuerit, aqua ei, non vino, uti licet.» Eadem fere aut certe non multum absimilia, quae a Carthusianis, aetate sua florentibus, fuerint observata, Guibertus de Novigento saepissime supra laudatus, qui anno 1124 e vivis excessit, lib. I de Vita sua, cap. 11 recenset; ad quem proinde curiosum lectorem remitto, Petri Venerabilis verba, huc spectantia, qui majoris utique fidei auctoritatisque quam Guibertus hac in re est, in medium protulisse contentus. Non possum tamen, quin huc transcribam verba, quibus hic scriptor Carthusiensum studium, a S. Brunone parente ad eos indubie transmissum, in conscribendis libris praedicat. «Cum, [Col. 0296A] inquit lib. I de vita sua, cap. 11, in omnimoda paupertate se deprimant, ditissimam tamen bibliothecam coaggerant. Quo enim minus panis hujus copia materialis exuberant, tanto magis illo, qui non perit, sed in aeternum permanet, cibo operose desudant.» Confirmat id deinde comitis Niversis exemplo, qui, eum argentae, quae Carthusianis miserat, munera repudiata fuisse, accepisset, «Boum tergora et pergamena plurima eis transmisit, quae pene inevitabiliter ipsis (ad conscribendos consuendosque scilicet libros) necessaria esse cognovit.» Cur porro summam diligentiam operamque in describendis libris ponerent, docet nos Guigo, in Consuetudinibus cap. 28 sic scribens: «Libros . . . , tanquam sempiternum animarum nostrarum cibum, cautissime [Col. 0296B] custodiri et studiosissime volumus fieri; ut, quia ore non possumus, Dei verbum manibus praedicemus. Quot enim libros scribimus, tot nobis veritatis praecones facere videmur.» Addi potest, partim etiam id fecisse illos, tum ut inopiae suae (pauperes enim vere erant, seque ipsos vel Pauperes vel Pauperes Christi, uti apud Cangium ad vocem pauper videre est, appellabant) consulerent, tum ne Ecclesiae viderentur prorsus inutiles, hincque eorum institutum calumniandi ansam malevoli arriperent.

488. Austeram admodum, quam Sanctus ejusque [Col. 0296C] discipuli in Carthusia duxere, fuisse vitam, vel sola normae, ad quam hanc exegerint, § praecedenti e Petro Venerabili proposita capita sufficienter ostendunt; verum quaeri hic jam potest, primo quidem an haec S. Bruno aliaque Regula quapiam praescripta discipulis suis observanda injunxerit; deinde vero an hosce simul ac seipsum ad ullam ex ante scriptis, ac nominatim S. Benedicti Regulam obstrinxerit. Innocentius le Masson in Opere, quod ordinis Carthusiensis Annales inscripsit, lib. I, cap. 3, num. 3, sic scribit: «Nullam vivendi normam a sancto Brunone scriptam fuisse, credimus: sed sancti illius viri documenta et exempla erant illis quasi vivens Regula, quam adimplere et ad suos successores per exempla etiam ipsi transferre didicerant. [Col. 0296D] Ipsam tamen eamdem esse non dubitamus, quam postea R. Pater Guigo scriptis mandavit; nihilque in ejus Consuetudinibus reperiri credimus, quod quasi ab ore sancti Brunonis per discipulos, qui eum viderant et audierant, non didicerit. Vix enim ante quinque aut sex annos sanctus Bruno obierat, quando Guigo noster ad Ordinem venit. In istis ergo scriptis a R. Patre Guigone Consuetudinibus firmiter credendum est sancti Brunonis mentem, documenta et dirigendi modum depingi et contineri, acsi propria ejus manu scripta fuissent. Quod eo facilius quisque sibi persuadebit, quo certior fieri debet B. Landuinum, quem sanctus Bruno sociis, ad eremum Carthusiae revertentibus, praefecerat, viam [Col. 0297A] longissimam arripuisse, ut ipsum Carthusiensis Instituti fundatorem, in eremo Calabriae tunc degentem, adiret, cum eo de observantiis Carthusiensibus tractaturus, et ab ipsius ore auditurus, quid et qualiter in Carthusiana conversatione et vivendi modo esset a suis asseclis observandum. Primae ergo Carthusianorum constitutiones legi gratiae non erant absimiles; nam potius scriptae erant in tabulis cordis carnalibus, non littera, sed spiritu, quam in manuscriptis codicibus.»

489. Ita Massonus, nullam a S. Brunone regulam scriptam fuisse, docens; qua sane in re non possum non ei assentiri, cum id a sancto factum, a nullo hactenus scriptore sive recentiori sive antiquiori memoriae proditum invenerim. Ast an nulli [Col. 0297B] pariter regulae ex ante scriptis, nec nominatim Benedictinae, sese suosque astrinxit? Mabillonius in saeculi sexti Benedictini partem secundam Praefatione num. 87 sic scribit: «Nunc postulat locus, ut de prima regula Carthusiensium agamus, quam sanctus Bruno eis praescripsit, antequam prima illius ordinis statuta a Guigone in scripta redigerentur. Hanc autem regulam sancti Benedicti fuisse, multis constat argumentis. Primo Guigo ipse statuta sua edidit ad mentem hujus regulae, ut docet inscriptio eorumdem statutorum in codice Portarum, in quo illa habentur sub hoc titulo: «Statuta Guigonis Carthusiae prioris et aliorum Patrum juxta regulam sancti Benedicti.» Unde Guigo ipse in praefatione sua haec statuta scribere se distulisse ait [Col. 0297C] «quod vel in epistolis beati Hieronymi, vel in regula beati Benedicti seu in caeteris scripturis authenticis, omnia pene, quae hic religiose, inquit, agere consuevimus, contineri credebamus.» Certe non aliam in capite 23 formulam professionis, quam Benedictinam proponit. Deinde Eugenius III in privilegio Carthusiae Montis-Dei concesso, statuit, «ut ordo monasticus secundum beati Benedicti regulam, normam quoque et institutiones fratrum Carthusiensium perpetuis ibi temporibus inviolabiliter conservetur.» Ad haec Paschalis II Lanvino Squillacii post sanctum Brunonem priori indulget, ut in quadam ecclesia juris eremi, quae apud Squillacium sita erat, monasterium constituat, «ut fratres [Col. 0297D] austeritatem eremi ferre non valentes, juxta beati Benedicti regulam illic possint omnipotenti Deo deservire: quam nimirum habitationem per praepositum et decanum,» inquit, «gubernari disponique praecipimus; sic tamen ut eremi praepositus semper praeferatur et major habeatur, et sic ut idem monasterium eremi dispositioni subjaceat, item ejusdem loci praepositus et decanus subjiciatur magistro eremi. Data Lateranis VI Kal. Februarii.»

490. «Ex quibus intelligitur, duplex illic Carthusiensium genus fuisse, anachoretarum et coenobitarum, ut apud Camaldulenses; et utrisque priorem eremi praefuisse secundum regulam sancti Benedicti, qui utrosque in regula sua instituit. Hoc [Col. 0298A] autem diploma intelligitur de monasterio Mentauri, quod Squillacio tribus millibus distabat, ut fusius in Annalibus nostris referemus, ubi utrorumque, scilicet anachoretarum et coenobitarum Squillacensium, constitutiones referemus. Denique Carthusienses ante sancti Brunonis canonizationem sanctum Benedictum in sua confessione Patrem suum dicebant, retinentque etiam nunc dispositionem officii divini ex regula sancti Benedicti, cujus festum solemni pro more suo ritu semper observarunt.» Ita hactenus. Mabillonius contendens S. Brunonem, qui ex dictis novam regulam non condidit, particularem tamen regulam suis praescripsisse, seu se discipulosque suos uni cuidam particulari regulae astrinxisse, hancque S. Benedicti regulam fuisse. Verum [Col. 0298B] anne argumenta, quae in medium adducit, rem plane evincunt? Id equidem non puto; imo vero ex hisce, quae Guigo in praefatione, conscriptis a sese Carthusiae consuetudinibus seu statutis praemissa, suppeditat, quaeque Mabillonius pro se laudat, sequentibus verbis: «A quo negotio (conscribendis nempe Carthusiae consuetudinibus) rationabilibus, ut putamus, de causis diu dissimulavimus, videlicet quod vel in epistolis beati Hieronymi, vel in regula beati Benedicti, seu in caeteris scripturis authenticis omnia pene, quae hic (in Carthusia nimirum) religiose agere consuevimus, contineri credebamus,» consectarium potius videtur, ut nulli prorsus particulari regulae S. Bruno sese suosque astrinxerit.

[Col. 0298C] 491. Audi, qui Massonus in opere, quod ordinis Carthusiensis annales inscripsit, verba illa commentetur. «Hinc (e recitatis nempe Guigonis verbis) patet, inquit, libertas, qua S. Bruno et successores ejus voluerunt propositum et modum sibi vivendi eligere, et componere, prout spiritus et prudentia suggererent, et non se astringere ad illas regulas seu constitutiones specificas, quae in variis ordinibus monasticis sive in Oriente sive in Occidente jam dudum fuerant conditae. Nihil sibi elegit S. Bruno pro vivendi modo, quod non esset sanctorum Hieronymi, Benedicti et aliorum scriptis laudatum, sed non ideo illorum regulis se addixit, quamvis inde veluti spiritualis apis collegerit, unde [Col. 0298D] mel et ceram propriam componeret. Non ergo improperari potest sui instituti professoribus, quod has vel illas sanctorum sive Antonii, sive Climaci sive Benedicti sive Bernardi aut veterum Orientalium Patrum instituta et praxes non sequantur, quia sui propositi non sunt, nec illas servandas sibi elegerunt.» Sane, cum Guigo verbis recitatis doceat, non in sola S. Benedicti regula, sed vel in S. Hieronymi Epistolis, vel in S. Benedicti regula vel denique in scriptis aliis, quod ad tempus usque, quo scribebat, in Carthusia religiose agi solitum fuisset, contineri, satis utique indicat, fuisse tunc Carthusianos non uni S. Benedicti regulae observandae obstrictos, sed ea secutos esse optima vivendi instituta, quae sive apud S. Hieronynum, aut Benedictum, [Col. 0299A] sive apud alios quoscunque sanctos Patres ei vitae generi, quod amplexi erant, magis existimabant idonea; ut annalium Carthusiensium libri quarti hactenus non vulgati auctor anonymus merito contendat, «S. Brunonem ejusque discipulos nunquam sese determinatae alicui ex monasticis regulis astrinxisse, sed pro arbitro accepisse ex antiquorum tum scriptis, tum exemplis, quod vitae eremiticae perfectioni accommodatum videretur.»

492. At vero ait verbis proxime recitatis Mabillonius, condita a Guigone statuta in codice Portarum hunc praeferunt titulum: «Statuta Guigonis Carthusiae prioris et aliorum Patrum juxta regulam sancti Benedicti.» Primum hoc est, quod pro opinione sua is scriptor adducit, argumentum. Verum [Col. 0299B] praeferant, ut inquit, hunc in codice illo titulum Guigonis statuta, hinc tamen, ut vult, consequens non est, ut haec ad regulae Benedictinae mentem Guigo exegerit. Cum enim titulus ille ipsummet, ut apparet, Guigonem non habeat auctorem, fieri potest, ut ab aliquo, qui, qua ratione Guigo statuta sua condidisset, minus habebat compertum, praefato codici fuerit ascriptus. Ut ut sit, ad solius regulae Benedictinae mentem statuta sua non exegisse seu condidisse Guigonem, ipsemet in praefatione, quam hisce praefixit, non obscure indicat. Ait enim, sese, non nova seu praecepta seu statuta, sed Consuetudines scriptis mandare, id est, quae agi tunc solerent in Carthusia; quare, cum haec, uti ipsemet verbis [Col. 0299C] supra huc transcriptis indicat, non in sola S. Benedicti regula, sed vel in hac, vel in Epistolis beati Hieronymi, vel in aliis scripturis authenticis contineantur, consequens fit, ut Guigo statuta sua ad solam S. Benedicti regulam non exegerit, ac proin, ut ad hanc unice servandam se suosque sequaces non astrinxerint S. Bruno ejusque discipuli. Nec Sanctum ejusque discipulos sese uni S. Benedicti regulae astrinxisse, evincit, quod Mabillonius etiam laudat, privilegium Carthusiae Montis-Dei ab Eugenio III concessum.

493. Hoc enim pontifex statuit, ut ibidem ordo monasticus inviolabiliter servetur non tantum «secundum beati Benedicti regulam, «sed» etiam secundum normam et institutiones fratrum Carthusiensium;» [Col. 0299D] ut proinde privilegii illius pontificii vi in Montis-Dei monasterio non una, imo ne tota quidem S. Benedicti regula fuerit observanda, sed eae duntaxat hujus partes, quae cum particularibus Carthusiensium institutionibus convenirent; ex eo autem, quod aliqua regulae Benedictinae instituta a S. Brunone ejusque discipulis horumve sequacibus adoptata fuerint atque observata, consequens non est, ut ad unam ac totam illam regulam observandam sese S. Bruno ejusque discipuli voluerint obstringere. Hinc pro opinione sua Mabillonius nihil posset conficere, etsi etiam ei, quod praeterea in argumentum adducit, tantisper daremus, Carthusianos hodieque divini officii dispositionem retinere ex regula S. Benedicti. [Col. 0300A] Verum ne hoc quidem veritati exacte videtur consonum. Etenim Massonus in opere, quod ordinis Carthusiensis annales inscripsit, in haec statutorum Guigonis verba: «In quo (officio divino nimirum) cum caeteris monachis multum, maxime in psalmodia regulari, concordes inveniantur;» ita commentatur: «Non dicit, «in totum,» quia revera in componendo divino officio Carthusiano ritus quidem monasticus in duodecim psalmis, tribus Canticis et duodecim Lectionibus et aliis similibus assumptus est, sed non pauca etiam ei adjuncta fuerunt ex ritibus tum ecclesiae Lugdunensis, tum Gratianopolitanae, in cujus dioecesi sita est Carthusia, ut probari potest ex antiquis Missalibus ecclesiae Gratianopolitanae et modo celebrandi missam tunc ibi usitato, quae in [Col. 0300B] nostris ad unguem fere referuntur; itemque ex veteribus antiphonariis et precibus, quae ab ecclesia Lugdunensi in nostrum usum constat fuisse transumpta.»

494. Carthusianus anonymus, annalium ordinis sui libri quarti hactenus non vulgati auctor, in auctiori hujus operis sui exemplari, quod penes me non exstat, quodque Carthusiae Vallis-Dei est, nonnulla etiam huc spectantia pag. 56 suppeditat. Verba, quibus id facit, Carthusianus Parisiensis supra adhuc laudatus, qui illud, ut mihi ipsemet significavit, ad manum habet, quique suum nomen subticeri omnibus modis vult, describere, mecumque communicare pro summa sua humanitate est dignatus. Sunt autem haec: «Sanctum Benedictum, [Col. 0300C] coenobiticae vitae in partibus Occidentalibus instauratorem, ab ipsius ordinis incunabulis nostri venerati sunt, ejus festum prae caeteris solemne semper colentes, ut ex consuetudinibus Guigonis videre est. Nec immerito, cum ex ejus regula coenobiticae vitae accommoda quaedam deprompserint, maxime ea, quae circa divinum officium versantur. Unde Robertus de Monte, in tractatu de abbatibus et abbatiis de origine Carthusiensium agens, ait: «Instituta vero nocturni et diurni officii secundum regulam sancti Benedicti persolvunt.» Et noster Guigo in prologo suarum Consuetudinum dicit, «quod in divino officio cum caeteris monachis multum, maxime in psalmodia regulari, concordes inveniantur.» [Col. 0300D] Non tamen ita stricte ritus sancti Benedicti observamus, quin in quibusdam discrepemus ab eis, maxime circa caeremonias tum missae, tum divini officii, circa lectiones Matutinarum, preces Horarum, cantus, hymnos, et alia hujusmodi, quae partim recenset cardinalis Bona.» Ita ille, simul etiam suggerens, cur Carthusiani solemne semper habuerint S. Benedicti festum, quod scilicet, non quidem solam ac totam sancti hujus monachorum Patris regulam, sed aliquot saltem ex hac capita ordinis sui seu statutis seu Consuetudinibus ascripsissent. Atque hinc factum etiam esse potest, ut Carthusiani ante S. Brunonis canonizationem S. Benedictum in sua confessione «Patrem suum» dixerint; ut proinde hinc etiam, S. Benedicti regulam [Col. 0301A] a S. Brunone primis Carthusiensibus fuisse praescriptam, neutiquam evincat Mabillonius.

495. Nec id porro etiam evincit duobus aliis hic adhuc discutiendis argumentis, quorum alterum a privilegio, per Paschalem II Lanvino, Squillacii post S. Brunonem priori concesso, alterum a professionis formula, apud Carthusianos usurpata, repetitur. Quis enim ex eo, quod haec eadem sit, quae Benedictinorum, merito concludendum putet, regulam, quae horum est, Carthusianorum pariter esse? Professionis formula eadem fere est quantum ad substantiam in plerisque, ne dicam in omnibus, religiosis ordinibus, nec propterea tamen horum omnium eadem pariter est quantum ad substantiam regula. Nec refert, professionis formulam tum Carthusianorum, [Col. 0301B] tum Benedictinorum iisdem plane verbis concipi. Uti enim ex eo, quod quaepiam regulae Benedictinae statuta verbotenus etiam in Carthusianorum regulam sint illata, consequens secundum jam dicta non est, ut hanc totam ac solam primis Carthusianis observandam S. Bruno praescripserit, ita nec hoc, ut consideranti patebit consectarium esse potest ex eo, quod, quibus verbis apud Benedictinos professionis formula concipitur, iisdem etiam hanc sibi usurpandam Carthusiani acceperint. Quod modo ad privilegium, a Paschale II Lanvino concessum pertinet, unice in hoc agitur de particulari monasterio Mentauri, a Lanvino, pontifice indulgente, tribus a Squillacio milliaribus erecto, in quo, qui vitae eremiticae idonei non erant, vivendi [Col. 0301C] modum, a Carthusianorum reliquorum vivendi modo diversum, tenuerunt; quare, etsi etiam novis monasterii illius incolis solam et integram S. Benedicti regulam diserte fuisse praescriptam, tantisper daremus, consectarium inde nondum foret, ut haec pariter primis Carthusiensibus a S. Brunone fuerit praescripta. Atque ita modo nullo prorsus ex argumentis, quibus Benedictinae raegulae Carthusienses a S. Brunone fuisse astrictos, Mabillonius contendit, evictum id utcunque dari, ex omnibus jam dictis satis liquet.

496. Et vero, ut meam modo hac in re aperte dicam sententiam, Sanctum nostrum nec se, nec suos ad solam ac totam S. Benedicti regulam observandam [Col. 0301D] obstrinxisse, vel ex eo palam est, quod, quaecunque observanda sibi suisque imposuit, reque ipsa observavit, ea fere omnia in Consuetudinibus Guigo scripto expresserit, multumque absit, ut hae solam ac totam Benedictinam regulam comprehendant. Vidit id tandem, quantum opinor, Mabillonius, hincque a priori opinione nonnihil deflectens, Brunonem duntaxat «S. Benedicti regulam, quatenus anachoretarum ferebat institutum, sibi suisque sectandam» proposuisse, Annal. Bened. lib. LXVI, num. 65 scripsit. Verum ne hoc quidem, uti ex jam dictis ac porro dicendis pronum est colligere, supra adducta e scriptore illo, quem tamen hic Veterum Script. tom. VI in Praefat., num. 32 Marteneus sequitur, argumenta evincunt. Ast contra, speciale quoddam [Col. 0302A] vitae genus S. Brunonem ejusque sequaces assumpsisse, seu speciali cuidam regulae, quae et a Benedictina et ab aliis quibuscunque ante conditis esset diversa, sese astrinxisse, merito contendit Carthusianus anonymus, annalium Carthusiensium libri quarti hactenus non vulgati auctor, ita hujus lucubrationis suae, ut Carthusianus Parisiensis num. 494 iterum laudatus me etiam docuit, loco ibidem citato scribens: «Haeftenus . . . libro primo Disquisitionum monasticarum, tractatu nono de regulis, duodecimo saeculo scriptis, disquisitione quarta statuta nostra, quae vere dici regulam fatetur, a regula sancti Benedicti distinguit. Et tractatu secundo libri secundi, disquisitione quinta de Carthusiensibus loquitur, tanquam diversis ab ordine Benedictino: «Ut eos [Col. 0302B] omittam,» inquit, «qui sub S. Benedicti regula Deo serviunt (qui potius unius ordinis variae congregationes, quam distincti ordines censendi sunt) ordo Carthusianus plurima a S. Benedicto mutuatus est, etc.» Quibus verbis aperte innuit Carthusienses, etsi plurima a sancto Benedicto mutuati sint, non tamen sub ejus regula Deo servire. Et revera tractatu sexto ejusdem libri, disquisitione quarta recensens ordines, Benedictinam regulam profitentes, nullam facit mentionem Carthusiensium.

497. «Idem censuit ante ducentos annos sanctus Antoninus, ita (part. nimirum II hist., tit. 15, cap. 14) scribens: «Post Benedictum omnes monachi Occidentis militant sub regula beati Benedicti [Col. 0302C] et ipsum habent in patrem, exceptis Carthusiensibus, qui habent speciales suas constitutiones.» Et revera cum Guigo, primus legifer noster dicat loco citato: «In Epistolis B. Hieronymi vel in regula B. Benedicti seu in caeteris scripturis authenticis omnia pene, quae in Carthusia religiose agere consuevimus, contineri,» his verbis satis aperte innuit, Carthusienses sibi aliquam specialem vivendi normam praescripsisse, a caeteris regulis diversam. Quam ob rem Franciscus a Puteo, explicans illud Raynaldi nostri statutum, quo prohibetur, ne professi in ordine Cisterciensium et consimilium, ad nos transeuntes, possint habere aliquam obedientiam, declarat, quod per illud verbum [Col. 0302D] CONSIMILIUM intelligantur monachi omnes, qui militant sub regula sancti Benedicti. Quis non videat, nostrum Puteanum tacite Carthusienses a caeteris sancti Benedicti monachis distinguere, tanquam alteri regulae subditos. Noster Boso, scribens contra eos qui dicunt ordinem Carthusiensem non habere regulam, agnoscit quidem statuta nostra ex diversis sanctorum Patrum scriptis composita esse: «Patet namque,» inquit, «in eisdem statutis, quod illa, quae ibi scripta sunt, aut sunt de regula B. Benedicti, aut de epistolis B. Hieronymi, aut de collationibus Patrum seu de Vitis Patrum vel etiam de libris Cassiani, et aliorum sanctorum doctorum Ecclesiae.» Deinde multas recenset regulas, subditque: «Sed ordo Carthusiensis nullam potuit assumere [Col. 0303A] de his praedictis, quia omnes praedictae regulae sunt vel fuerunt de vita communi et coenobitica instituta; de vita vero eremitica invenitur regula laudabilis et devota, a Petro Damiano stylo eloquentissimo edita et digesta, sed nec illam potuerunt et noluerunt Carthusienses assumere, quia vita Carthusiensium, ut supra ostensum est, quamvis a majori et digniori parte sit eremitica judicanda, tamen est composita ex solitaria et communi.

498. «Et ideo omnino oportuit, cum nulla prius esset talis religio, quod sibi facerent regulam specialem. Quia secundum regulas supra dictas beati Augustini, Benedicti et aliorum supra scriptorum monachi vel canonici simul habitare debent, simul [Col. 0303B] comedere, simul dormire et sic de singulis, sicut exigit vita coenobitica et communis. Carthusienses ergo, qui pro majori parte anachoreticam vitam ducunt, et soli frequenter comedunt et soli dormiunt, sicut superius est ostensum, non potuerunt sumere aliquam regulam de praedictis. Sed sibi novam, sanctam et rationabilem ediderunt, sancto Spiritu inspirante, quam, eodem Spiritu operante, sancta Romana Ecclesia ex certa scientia perfectissime confirmavit, ut alibi probabimus.» Ex his et aliis, quae diximus supra, patet, Carthusienses speciale quoddam vitae monasticae genus assumpsisse ac proinde ordinem, ab aliis ordinibus diversum, constituere in Ecclesia Dei.» Ita hactenus Carthusianus [Col. 0303C] anonymus laudatus, e rationibus, tum quas e Bosone ipsis hujus verbis recenset, tum quas aliunde repetit, contendens, regulam a regulis omnibus antecedentibus diversam, Carthusianos ac proin S. Brunonem, qui hos illam suo exemplo vivendique modo docuerat, sibi servandam statuisse. Et vero cum, ut Boso ait, Carthusianorum vitae ratio partim eremitica, partim coenobitica sit, nec ulla e regulis, ante S. Brunonis aetatem conscriptis, huusmodi vitae generi foret accommoda, aliam sane, quae hac praerogativa gauderet, sibi suisque sequacibus praescribere seu hisce exemplo suo effingere, necesse habuere. Sanctus noster primique ejus discipuli, idque proinde, ut verbis recitatis annalium Carthusiensium auctor anonymus contendit, [Col. 0303D] re etiam vera fecisse existimandi sunt; quod cum praeterea ex aliis etiam supra dictis satis manifestum appareat, finem rei hujus discussioni impono.

499. Gaufredo, Vosiensi priori, qui, ut supra docui, Victori III papae visionem, qua hic Dominum, in Carthusiae eremo habitaculum sibi construentem, viderit, divinitus oblatam refert, in metrica, quam adornavit, Sancti nostri Vita fidem adhibuit Zacharias Benedictus, hincque, visionem illam a Deo, qui nihil facit frustra, Victori indubie, non quidem adhuc monacho, ut Gaufredus ait, sed jam papae [Col. 0304A] quo ex hac factam a sancto Carthusiae fundationem Dei opus esse, intelligeret, itaque ad hanc apostolica auctoritate confirmandam moveretur, oblatam fuisse, ratus, fuisse reipsa abs illo Carthusiae fundationem confirmatam, in animum induxit, ut sequentes, quibus rem hanc canit, versus fidem faciunt.

501. Ad haec Victor anno 1086 ad solium pontificale fuit evectus, nec vitam protraxit ultra annum proxime sequentem, quo ei Urbanus II successit; non exstitisse autem ante tempus, quo Urbanus II S. Petri cathedram occupare coepit, pontificias litteras, ordinis Carthusiensis facientes mentionem, anonymus primorum quinque Carthusiae priorum chronographus, seu antiquior Sancti nostri biographus, qui majoris utique fidei auctoritatisque est quam metricus, de quo hic, biographus Zacharias Benedictus, non obscure docet; postquam enim ab Urbano II litteras infra huc transcribendas, quibus Siguinus, Casae-Dei abbas, Carthusiam Landuino [Col. 0305B] hujusque sociis, qui eam, Brunone abeunte Romam, deseruerant, restituere jussus fuit, scriptas fuisse, num. 19 retulit, num. proxime sequenti subjungit: «Et istae videntur primae litterae papales, quae inveniuntur de ordine Carthusiensi facere mentionem.» Jam vero, cum litterae illae, quas ex dictis Urbanus scripsit, primae sint, quae ordinis Carthusiensis mentionem facere inveniantur, litteris scriptis a Victore III Carthusiae fundationem confirmatam seu approbatam non fuisse, pro indubitato, accedente praeterea universali de re hac scriptorum omnium antiquorum silentio, est habendum; ut proinde Zacharias Benedictus id factum, perperam notarit. Nec ex hoc tantum metricus hic sancti biographus [Col. 0305C] erroris arguendus venit; verum etiam ex eo, quod S. Hugonem, Gratianopolitanum episcopum, Carthusiensem habitum a S. Brunone suscepisse, Carthusianisque adeo fuisse etiam ascriptum, memoriae prodat; etenim rei hujus nuspiam meminit Guigo, Hugonis accuratissimus fideque dignissimus biographus, qui tamen eam, si fuisset, omni dubio procul sciturus, scitamque litteris commendaturus fuisset.

502. Ast hic error, a subdititio Sigeberto (adi num. 297) primum profectus, utcunque excusandus videtur: etsi enim Hugo habitum Carthusiensem nunquam induerit, Carthusianus tamen quodammodo aestimari potuit, tum ob desiderium, quo, ut Carthusianum, abdicato episcopatu, profiteri posset, [Col. 0305D] arsisse dignoscitur, tum ob singularem, quo in Carthusianos ferebatur, affectum frequentemque cum hisce in Carthusia commorationem. Ac maximum quidem S. Hugonis in S. Brunonem Carthusianosque affectum fuisse, palam est tum ex Guigonis verbis supra hunc transcriptis, tum ex eo quod, ut Guibertus de Novigento lib. I de Vita sua cap. 11 docet, «abbatis» quodammodo ac «provisoris» domus Carthusiensis «vices,» cum scilicet ex ea Bruno jam discessisset, agere gravatus non sit sanctus ille antistes. Accedit antiquior Sancti nostri biographus, qui eum ita in ordinem domumque Carthusiensem beneficum fuisse, num. 14 scribit, ut tum hujus, tum illius cum S. Brunone dici possit «fundator, et quamvis non primus, tamen quodammodo [Col. 0306A] praecipuus institutor.» Quod autem ad Hugonis in Carthusia commorationem pertinet, fuisse hanc sane admodum frequentem, ejusdemque illum tempore ad Carthusianorum exemplar ac normam, unde et pro Carthusiano quodammodo haberi potuerit, vitam suam ad amussim exegisse, docet nos iterum Guigo in conscripta a se sancti illius antistitis Vita partim verbis supra huc jam transcriptis, partim hisce, quae nunc subdo: «In tantum autem (S. Hugo videlicet) eremum (Carthusiae cum S. Brunone ejusque sociis) devotus incolebat et sedulus, ut eum magister Bruno nonnunquam exire compelleret, Ite, dicens, ite ad oves vestras, eisque, quod debetis, exsolvite. Eo tempore, magnae paupertatis et humilitatis ardore succensus, voluit equitaturas [Col. 0306B] suas cunctas vendere, et diviso pauperibus pretio, propriis pedibus in praedicatione discurrere. Sed homo profundi cordis, magister Bruno scilicet, cujus consiliis non aliter, quam praeceptis obtemperabat abbatis, non consensit timens, ne apud se forsan extolleretur, aut a caeteris de singularitate judicaretur episcopis; aut (quod dubium non erat) id ipsum propter asperitatem et inaequalitatem itinerum consummare non posset.»

503. Nec tantum, quod jam dixi, ex hisce Guigonis verbis intelligitur, verum etiam Hugonem non minori in S. Brunonem veneratione, quam affectu fuisse, tantamque eam exstitisse, ut illum abbatis quodammodo loco haberet. Hinc merito antiquior [Col. 0306C] Sancti nostri biographus transcriptis tum hisce, tum aliis, quae jam supra data sunt, Guigonis verbis num. 14 subjungit: «Omnia praedicta sunt verba domni Guigonis scripta in Vita S. Hugonis, Gratianopolitani episcopi, quae hic inserenda judicavimus, quia in eis primordia fundationis Carthusiae declarantur, et magistri Brunonis excellentia innotescit et in hoc quod eidem tam venerabilis, tam sanctus episcopus cum tanta reverentia sic ferventer et humiliter adhaerebat.» Maximo porro in amore ac pretio apud S. Hugonem exstitisse Sanctum nostrum ejusque socios, recte etiam concluseris tum ex charta, quam, si Mabillonius (neque enim an haec uspiam existat, novi) Praefatione in saeculi VI Benedictini parte II, num. 86 recte notet, vix [Col. 0306D] uno mense integro post S. Brunonis ad Hugonem accessum presbyteris et laicis sui episcopatus sanctus ille antistes scripsit, praecipiens, «Ut ne feminae (verba sunt Mabillonii) transeant per terram Carthusiae fratrum, qui, Deo placere cupientes, mundum et turbas fugiebant; et ne quisquam intra terminos ipsorum possessionis piscationem aut venationem exerceat, et sua animalia pascenda deducat,» tum ex eo quod Sancto ejusque sociis, quidquid sibi in Carthusiam juris competeret, libens cesserit, verosimillimeque etiam, ut Blomenvenna, Puteanum iterum aliosque Sancti biographos sibi consentientes habens, affirmat, effecerit, ut alii, qui in eamdem eremum juris quidpiam haberent, ei data charta publica in S. Brunonis [Col. 0307A] ejusque sociorum favorem renuntiarint. Integram illam, ut locus exigere videtur, modo huc ex apographo, Chronologico-diplomaticae Morkensii Diatribae supra jam saepius laudatae inserto, transcribo. Sic habet: «Gratia sanctae et individuae Trinitatis misericorditer nostrae salutis admoniti, recordati sumus humanae statum conditionis et vitae fragilis lapsus inevitabiles, quam sine termino ducimus in peccatis. Itaque judicavimus, nos peccati servos de manu mortis redimere, temporalia pro coelestibus mutare, aeternam haereditatem pretio periturae possessionis comparare, ne duplici contritione conteramur, et praesentis vitae miserias laborum et dolorum initium sumamus.

504. «Itaque magistro Brunoni et his, qui cum eo [Col. 0307B] venerunt, fratribus, ut Deo vacarent, ad inhabitandum solitudinem quaerentibus, ipsis eorumque successoribus in aeternam possessionem spatiosam eremum concessimus, Ego Humbertus de Miribel, una cum Odone fratre meo et caeteris, qui juris aliquid habebant in praedicto loco; hi vero scilicet, Hugo de Tolnone, Anselmus Garcinus; deinde Lucia et filii ejus Rostanus, Guigo, Anselmus, Pontius atque Boso, precibus et interventu praedictae matris eorum; Bernardus quoque Longobardus cum filiis suis; similiter et domnus abbas Siguinus de Casa-Dei cum suorum fratrum conventu, quidquid ibi juris habere videbantur, supradictis concesserunt fratribus. Ipsa vero, quam eis dedimus, eremus hos habet terminos, scilicet infra locum, qui vocatur Clusa, et rupem [Col. 0307C] claudentem vallem et pertingentem usque ad molarem claudentem et dividentem Combam-Caldam, et pervenientem usque ad rapem mediam, quae est super Borghesos; deinde molarem alium, qui descendendo perducitur per usque ad rupem a Bonviant. Exinde molarem alium, qui descendendo perducitur per crepidinem plataneti a Bonviant usque ad rupem, quae est supra furnum de la Follia. Similiter ab illo monte, qui de eadem rupe porrigitur usque ad montem Aillinart, et a monte Aillinart descendendo extenditur juxta Mortam contra Occidentem usque ad rupem, quae est super Correriam, et ab hac rupe porrigitur usque ad rupem de Pertuso. Inde postremo protenditur descendendo usque ad flumen, [Col. 0307D] quod vocatur Guerus mortuus. Inde quoque ab eodem clauditur usque ad Clusam. Si qua vero persona potens aut impotens hanc donationem infregerit, tanquam sacrilegii rea ab Omnipotentis Dei gratia et fidelium consortio separata anathemate maranatha feriatur aeterni ignis incendio, nisi digne satisfecerit, cum Dathan et Abiron et Juda proditore concremanda.

505. «Praefata quidem terra, his terminationibus conclusa, a magistro Brunone et ab his, qui cum eo erant, fratribus coepit inhabitari et construi anno ab Incarnatione Domini 1084; episcopatus vero domini Hugonis, Gratianopolitani episcopi, quarto, qui videlicet laudat et corroborat hoc donum, quod fecerunt supra scriptae personae, cum omni conventu [Col. 0308A] clericorum suorum, et quantum ad se pertinet, quidquid sui juris esse videtur, omnino concedit. Testes Hugo decanus, Joannes de Podio, et Rostagnus Guigo de Lanz, et Galterus Bueta, Petrus et Gilbertus, Agelbertus et Aldelemus, Petrus et Ricardus. Lecta est autem haec charta Gratianopoli in ecclesia beatae et gloriosae semper Virginis Mariae, quarta Feria secundae hebdomadae Dominici Adventus in praesentia praedicti domini Hugonis, Gratianopolis episcopi, atque canonicorum suorum, aliorumque multorum, tam sacerdotum, quam caeterorum ordinum clericorum, celebrantium sanctam synodum quinto Idus Decembris.» Cum haec charta, quae, ut characteres chronici, quibus munita est, testantur, hebdomadae secundae Adventus Feria quarta, quae in [Col. 0308B] nonum Decembris diem incidit, lecta est, S. Brunone Carthusiam adhuc inhabitante, seu temporis spatio, annum 1084, quinque sequentes et partem anni 1090 complectente, data haud dubie sit, tuncque, ut computanti aut etiam Chronologiam Technicam Labbei duntaxat inspicienti patescet, Feriam quartam hebdomadae secundae Adventus in quintum Idus seu diem nonum Decembris incidere solo anno 1086 contigerit, fuisse chartam, quae huc jam transcripta est, hoc ipso anno lectam seu datam, manifestissimum est.

506. Atque hoc primum est, quod in illam notandum occurrit. Ne porro erronea in notis chronicis a quoquam putetur, exponendum modo, qui in ea a Sancto ejusque sociis, quod anni 1084 mense Junio [Col. 0308C] ex dictis factum, Carthusiae eremus inhabitari coepta recte dicatur anno quarto episcopatus Hugonis, Gratianopolitani episcopi, qui interim, ut supra ostendi, jam inde ab anno 1079 electus, annique proxime sequentis initio consecratus fuit Gratianopolitanus episcopus, quique adeo, cum Carthusiae eremus inhabitari a Sancto coepit, quintum jam inde episcopatus annum egerit, si modo episcopatus ejus anni vel ab electione vel a consecratione sint computandi. Verum idne ita fieri necesse est? Anonymus Tractatus de S. Brunone a Carthusianis hujatibus mecum communicati auctor annos episcopatus Hugonis non ab electione, aut consecratione, sed ab adita episcopatus possessione computari solitos fuisse, Hugonemque [Col. 0308D] non ante exeuntem annum 1080 episcopatus Gratianopolitani possessionem adiisse, praefatus, ita mox, quo tam hoc, quam illud evictum dat, subjungit: «Asservatur in Majoris Carthusiae tabulario donatio per Guigonem comitem et reginam Mathildem illius uxorem domui Calesiensi facta, quae data est anno Incarnationis Domini 1110, XI Kal. Novembris, anno pontificatus domini Hugonis, episcopi Gratianopolitani XXX. Hic annus pontificatus Hugonis non est electionis aut consecrationis; alias enim (cum scilicet, ut iterum mox monui, Hugo anno 1079 electus, annique proxime sequentis initio consecratus sit Gratianopolitanus episcopus) notandus fuisset XXXI aut XXXII. Dicendus est igitur annus possessionis, quam nondum (illum) adeptum fuisse anno 1080 [Col. 0309A] mense Octobri sequitur ex die designata XI Kal. Novembris.

507. «Idem necessario conficiendum est ex alio instrumento, quod extat editum De usu feodorum Delphinatus, cujus initium et finis sic habent: «Ego Hugo, Gratianopolitanus episcopus, rogatu canonicorum concessi abbati Bosoni beatae Mariae Crudatensis, et successoribus suis tres ecclesias . . . . Facta est haec donatio de tribus praedictis ecclesiis . . . . IV Nonas Novembris anno Incarnationis Domini 1110, anno pontificatus domini Hugonis episcopi XXX.» Ergo necdum episcopatum Hugo inierat sub initium Novembris anni saepe dicti 1080.» Ad haec ut, quod hic instituti mei ratio postulat, adjungam, cum Hugoni, utpote ex dictis anno 1079 [Col. 0309B] electo, ineunteque anno 1080 consecrato Gratianopolitano episcopo, anno 1110 ad IV Nonas seu ad secundam Novembris diem jam provecto, annus ab electione consecrationeque non trigesimus, sed trigesimus primus fluxerit, et tamen instrumentum, cujus hic initium et finem Tractatus de S. Brunone auctor anonymus exhibet, anno episcopatus Hugonis trigesimo datum notetur, consequens est, ut tam in hoc, quam in altero, quo Guigo comes ejusque uxor Mathildis domui Calesiensi benefecit, anni episcopatus Hugonis, Gratianopolitani antistitis, non ab electione consecrationeve, sed ab adita post consecrationem sedis illius possessione numerentur. Jam vero, cum res ita habeat, uti laudatus Carthusianus anonymus supra affirmat, annosque adeo episcopatus [Col. 0309C] Hugonis non ab electione consecrationeve, sed ab adita primum possessione computari solitos fuisse, veritati consonum appareat, non est sane, cur supra huc transcripta donationis Carthusiae charta erroris in notis chronicis suspecta habeatur, accuseturve ex eo, quod Carthusiae eremum anno episcopatus Hugonis Gratianopolitani antistitis quarto a S. Brunone ejusque sociis inhabitari coeptam prodat; quod ex supra dictis verum esse non potest, nisi instituto computo a tempore, quo Hugo episcopatus possessionem iniit.

508. Quatuor aut quinque, aut etiam paucioribus a Sancti ejusque sociorum in Carthusiam ingressu elapsis annis, eo jam inde modo, qui vitae eremiticae maxime congruit, rite omnia, tum quantum ad religiosorum eremi incolarum habitacula, tum quantum ad vivendi normam, fuisse ordinata, dubitandum non apparet, uti etiam Sanctum ejusque socios susceptae vitae austeritate juxta ac sanctimonia longe lateque inclaruisse. Atque hinc factum reor, ut et nonnulli alii ad incultam antea ac pene inaccessam eremum venerint, atque in celeberrimi, qui hanc moderabatur, Viri discipulorum numerum cooptari postularint. Ac primo quidem, Petrum et Lambertum, qui una cum Sancto, Carthusiam nondum ingresso, [Col. 0310A] in Siccae-Fontanae solitudine vitam eremiticam, uti plus semel e Mabillonio jam laudata monasterii Molismensis charta fidem facit, aliquandiu duxere, institutum a Brunone vitae genus tandem etiam sive in Carthusia sive in Calabria esse amplexos, Historiae litterariae Franciae scriptores tom. IX, pag. 241 non obscure indicant. Ibi enim opinari sese, manifestant, Petrum quidem a Petro, qui, quamvis Bethunae natus esset, a diuturna tamen sua in Francia commoratione Francus cognominatus fuit, secundusque a S. Brunone (adi Labbeum tom. I Bibliothecae novae librorum mss. pag. 639) Carthusiae prior exstitit, Lambertum autem a Lamberto, qui Carthusiae Calabrinae prior seu magister religiosis hujus incolis optimas leges praescripsit, diversum [Col. 0310B] non esse. Et vero, cum facile factum esse queat, ut Petrus et Lambertus, qui prius Brunonem e Siccae-Fontanae solitudine Gratianopolim abeuntem, sequi noluerant, consilium postea, cum de fixa a Sancto in Carthusia sede inaudivissent, mutarint atque in horridam hanc eremum, Sancto annuente, concesserint, reipsa id fecisse illos, neutiquam vero apparet absimile, licet interim Lambertum, qui cum Sancto in Siccae-Fontanae solitudine versatus est, eumdem cum Lamberto, Carthusiae Calabrinae priore, asseverare non ausim.

509. Ast quocunque modo res habeat, fuisse equidem, dum Sanctus e Carthusiae eremo discessit, discipulos ejus numero plures, quam cum primum hanc solitudinem ingrederetur, suadent mihi binae [Col. 0310C] chartae, infra integrae huc transcribendae, quarum altera Rogerius, Calabriae et Siciliae comes, eremum Calabrinam S. Brunoni ejusque sociis donat, altera donationem hanc Rogerius Apuliae, Calabriae Siciliaeque dux, cujus Rogerius comes patruus erat, confirmat. In priori enim comes ita loquitur: «Rogerius Dei gratia omnes Calabriae et Siciliae omnibus fidelibus suis et Ecclesiae Dei filiis tam praesentibus quam futuris salutem. Notum esse volumus fraternitati vestrae, per Dei misericordiam a Galliarum partibus ad regionem istam Calabriae sanctae religionis, viros Brunonem videlicet et Lanvinum cum sociis eorum pervenisse, etc.» In posteriori vero Rogerius dux hunc fatur in modum: «Rogerius Apuliae, Calabriae, [Col. 0310D] Siciliae Dei gratia dux, omnibus fidelibus Christianis praesentibus et futuris in Domino salutem. Notum esse volumus fraternitati vestrae de duobus viris, Brunone scilicet et Lanvino, qui sanctae religionis studio accensi cum sociis suis in terram Calabriae a Galliarum partibus, disponente Deo, venerunt, etc.» Sanctus ergo, cum in Calabriam, quod ex dicendis non diu admodum ab ejus e Carthusia egressu factum, ad comitem Rogerium venit, socios sibi aliquot, e Gallia appulsos, quorum in hisce chartis mentio fit, habebat adjunctos; quare, cum unus saltem ex his, Lanvinus videlicet, ab omnibus sex Sancti sociis, Carthusiae eremum cum eo primum ingressis, sit diversus, consectarium fit, Sancti discipulos, dum hic e Carthusiae eremo pontificem [Col. 0311A] aditurus discederet, numero plures fuisse, quam cum solitudinem eam primum ingrederetur; Lanvinum autem, in binis laudatis chartis memoratum, ab omnibus sex dictis Sancti sociis, seu potius, quod hic potissimum dubium non nemini videri queat, a Landuino esse diversum, sic ostendo: Sanctus, uti ex dicendis patescet, non prius cum Lanvino in Calabrinam eremum secessit, dictisque binis chartis sibi illam donari ac confirmari impetravit, quam cum Carthusiam majorem, quam deseruerant, Landuinus una cum discipulis, seu Carthusianus, quibus a S. Brunone fuerat praefectus, repetiisset, ut proinde, hunc ab illo diversum esse, sit necessum.

510. Ad haec Lanvinus, qui cum Sancto in Calabrinam eremum secessit, in Normannia, Franciae [Col. 0311B] provincia, Landuinus vero, qui, monente S. Brunone, Carthusiam Majorem repetiit, in Tuscia natus erat. Accedit, Landuinum Tuscum anno 1100, cum e Carthusia Majori, cui prior praeerat, Brunonem in Calabriam venisset invisum, diem extremum (adi Labbeum tom. I Bibliothecae novae librorum mss. pag. 639) clausisse; Lanvinum autem S. Brunoni, qui anno ex dicendis 1101 obiit, vixisse superstitem, eique in Carthusiae Calabrinae praefecturam fuisse suffectum, uti videre licet apud Mabillonium Annalium Benedictinorum lib. LXX, num. 30. Lanvinum itaque, qui cum Sancto in eremo Calabrina commoratus est, a Landuino Tusco esse distinctum, indubitatum est, quod, ne unum cum altero in [Col. 0311C] decursu confundas, bene est notandum. Porro e Sancti sociis, quorum binae chartae proxime memoratae mentionem faciunt, aliquot saltem adhuc alii verosimillime fuerunt a sex Sancti sociis, Carthusiae eremum cum eo primum ingressis, diversi; ut proinde hi, cum inde Sanctus abiit, Calabriamque petiit, numero jam aucti exstiterint. Nec est, quod reponas, socios, quibuscum Sanctus in Calabriam venisse in laudatis binis chartis memoratur, ac nominatim Lanvinum (adi in Brunonis Vita cap. 17 Zanottium) non prius ei sese, quam cum, relicta Carthusia, in Italia jam existeret adjunxisse; Sanctum enim brevi temporis spatio, quo ex dicendis, antequam in Calabriam secederet, apud pontificem commoratus est, invenisse statim Romae, qui in [Col. 0311D] disciplinam ejus sese dederint, appulsos e Galliarum partibus viros, quod tamen, ut quidquam hic contra opinionem nostram posset confici, requireretur, parum verosimile apparet.

511. Quod cum ita habeat, esse sane non videtur, cur, an Sanctus, cum e Carthusia discessit, discipulorum suorum numerum auctum viderit, revocetur in dubium, magisque eum adhuc augeri indubie vidisset, si diuturnior ejus esse potuisset in Carthusia commoratio. Verum, cum sex annis, quorum ultimus saltem incompletus ex dicendis fuerit, Carthusiae eremum prior seu potius (is enim illi proximisque ejus successoribus titulus ab omnibus fere scriptoribus tribuitur) magister rexisset, pontificium fuit allatum mandatum, quo ei, ut ad Romanam curiam [Col. 0312A] sese conferret, severissime ab Urbano II papa, ad pontificalem apicem anno 1088 evecto, injungebatur. Hic olim Sancti nostri Remis, ut jam supra docui, fuerat discipulus, hincque raram viri prudentiam ingeniique sagacitatem apprime perspectam habens, eum apud se, quo ad consilia adhiberetur, habere volebat in difficillimis illis temporibus, quibus a papa dissidente frequenterque arma in pontificios in Italia movente imperatore Henrico IV, deplorandum in modum res Ecclesiae in Italia et Germania erant turbatae. Ut nuntius ille ad Brunonis discipulorum aures pervenit, ingens mox omnium animos luctus subiit. Audi quae huc spectantia Blomenvenna in Sancti nostri Vita a se conscripta commemoret. «Et ecce, inquit, vix [Col. 0312B] annis sex in tali conversatione exactis, rursum tentatur . . . Papa nempe Urbanus II, prius dictus Otto, abbas Cluniacensis, qui olim discipulus fuerat beati Brunonis, cum pontificatum summum adeptus esset, cupiens illum digne administrare, non immemor excellentissimae doctrinae et probitatis ejusdem sui praeceptoris, vocavit eum ad sanctae Ecclesiae obsequium, addito etiam obedientiae praecepto.»

512. «Quo perlecto mandato, vox in Rama audita est, ululatus et prolatus multus filiorum sancti Brunonis, nolentium consolari obtestantiumque Patrem, quod ejus orbati solatio nullo pacto in loco horroris et vastae solitudinis perseverare possent. Sed si maneret, manerent, si abiret, [Col. 0312C] abirent et ipsi. Quorum fletibus piissimus Bruno vehementer turbatus et ad compassionem motus, cum sibi quoque durissimum esset, post tam placidae et tranquillae solitudinis quietem rursum externis curis et inquietudinibus implicari. Nisus est tamen eorum animos sedare et consolari. Sciebat ipse scriptum esse: «Qui vos audit, me audit, et quod semel loquitur Deus, et secundo id ipsum non repetit.» Et ideo non aliter Apostolici jussionem, quam coelesti oraculo ad se delapsam vocem accepit. Quapropter alloquens suos ait: Manere vobiscum, fratres mei dilectissimi, gratissimum mihi est, separari a vobis gravissimum. Sed mandatis apostolicis obedire necessarium mihi est. Quid enim prodesset hic vobiscum exterius carnem [Col. 0312D] jejuniis et abstinentiis atterere, si per inobedientiam animae meae damnationem contingat acquirere, etc.» Ac deinde nonnullis adhuc, quibus ultro citroque sermonem miscentes inducit Sanctum ejusque discipulos, interpositis, subjungit: «Audiens haec beatus Bruno, cum videret eos consolationem non recipere, nec persuaderi eis posse, ut manerent, metuens, ne post suum et eorum recessum eremus Carthusiae, locus jam Deo dicatus, ad manus laicas et profanas iterum deveniret, cogitans scilicet illam cum suis repetere, commendavit et dedit eam venerabili viro domino Siguino abbati monasterii Casae-Dei, qui unus fuerat ex primis donatoribus, de quibus diximus, confecto super hoc publico instrumento. Sicque beatus Bruno, suscepta benedictione [Col. 0313A] a sancto Hugone, episcopo Gratianopolitano, obedientia cogente, Romam profectus est.»

513. Ita hactenus ille, Puteano, e quo iterum sua fere omnia mutuatus est, apprime consonans, nec pugnans cum antiquiore Sancti nostri biographo seu primorum quinque Carthusiae Priorum Chronologo. Atque hi omnes tres quidem, uti etiam, qui sua e duobus horum recentioribus, Puteano scilicet et Blomenvenna, deprompsit, Surius, universos Sancti discipulos summo fuisse, cum eum e Carthusia a Pontifice accersiri intellexerunt, moerore affectos, Carthusiamque, abeunte Sancto, deserere statuisse, litteris recte consignasse videntur. Id enim, ut ut a nullo prorsus auctore synchrono seu aequali memoriae proditum inveniatur, veritati tamen [Col. 0313B] e restitutionis Carthusiae infra huc transcribenda charta, utpote in qua ex hac eremo S. Brunonis socii ob hujus absentiam recessisse innuuntur, consonum videtur. Verum indicant etiam recentiores laudati Sancti nostri biographi, Brunonem, cum Carthusiam Siguino dedit, atque ex hac, ad pontificem se collaturus, exiit, isthuc postea redire statuisse; quod, cum instrumento, quo Sanctus, ad pontificem tendens, Siguino Casae-Dei abbati Carthusiam donavit, nulla omnino de hac Brunoni ejusque sociis, si redirent, reddenda mentio ingeratur, parum verosimile mihi apparet. Nec verosimilius est, quod tamen etiam nonnulli volunt, instrumentum, quo Sanctus Carthusiam Casae-Dei [Col. 0313C] abbati Siguino contulit, datum ei jam tum fuisse, cum ejus discipuli e Carthusia ob dilecti ex hac Magistri discessum nondum dilaberentur, dilapsurique tantummodo brevi post a Sancto praeviderentur.

514. Etenim in charta restitutionis Carthusiae dicitur Bruno Carthusiam, cum «loci, fratribus recedentibus propter absentiam ejus, destitutionem videret,» Siguino abbati dedisse ac commendasse; ut proinde instrumentum, quo Carthusiam Siguino Sanctus dedit, collatum ei, primis Carthusiae Majoris incolis Sancti discipulis nondum dilabentibus seu Carthusiam relinquentibus, haud fuerit, maxime cum id in fratrum seu discipulorum Sancti e Carthusia recessu factum, diserte tradatur in epistola infra pariter huc transcribenda, qua Urbanus [Col. 0313D] II papa Siguino abbati, ut Carthusiae eremum S. Brunonis discipulis, ad hanc redeuntibus, restituat, injungit. At vero, inquies, si Sanctus chartam, qua Carthusiam Siguino dedit, dilabentibus e Carthusia discipulis suis, seu in horum ex eremo illa recessu impertiit, qui verum intelligetur, esse illos ob Sancti absentiam seu eo in itinere e Carthusia versus pontificem jam existente, uti charta restitutionis Carthusiae jam pluries laudata indicat, e Carthusia dilapsos? Mabillonius in Annalibus Benedictis lib. LXXVII, num. 92, sic scribit: «Eodem tempore, quo natus est Bernardus, Bruno, Carthusiae Majoris primus institutor, ab Urbano II, qui ipsius apud Remos discipulus fuerat, Romam evocatur, ut ejus consiliis in Ecclesiae moderamine uteretur, [Col. 0314A] Aegre hanc discessionem tulit novellus grex, tanti Pastoris solatio destitutus; cunctisque, eo absente, intolerabilis visa est Carthusiae habitatio et vitae asperitas. Sed tandem parendum fuit summi pontificis auctoritati, qui locum Seguino, abbati Casae-Dei, commendavit. Recessit itaque Bruno e Carthusia post annos sex, quam eam incolere coeperat. Ejus discessu conturbati fratres, quae humana tentatio est in rebus arduis deficiente magni meriti duce, locum deserunt; quod ubi Bruno rescivisset, litteris ad Seguinum, Casae-Dei abbatem, scriptis Carthusiam ei ejusque monasterio concessit.»

515. Ita Mabillonius, Brunonem scilicet tunc demum, cum in itinere Romano aut etiam Romae versaretur, instrumentum, quo Carthusiam in Seguinum [Col. 0314B] abbatem transcripsit, confecisse epistolaque ad eum misisse, indicans. Et sane, re ita considerata, facile quisque intelliget, qui, cum Sanctus jam absens esset, seu in itinere versus pontificem aut Romae existeret, discipuli ejus dilabi e Carthusia, ipseque hisce dilabentibus seu potius dilapsis, instrumentum publicum, quo hanc Siguino Casae-Dei abbati tradidit, donare potuerit, salva eorum omnium veritate, quae in charta restitutionis Carthusiae occurrunt. Attamen cum Sanctus, antequam iter Romanum susciperet, in ipso discipulorum suorum e Carthusia recessus actu Carthusiam in Siguinum Casae-Dei abbatem transcripsisse videatur, ita malim rem gestam concipere: S. Bruno, [Col. 0314C] cum e Carthusia, Landuino in locum suum substituto, jam excesserat, ad Hugonem Gratianopolitanum episcopum, uti reipsa fecisse a Blomenvenna aliisque narratur, sese, ei valedicturus, contulerit, discipulique interea, quos in Carthusia reliquerat, audito Sancti discessu, Carthusiam pariter, desiderium ejus ferre haud valentes, reliquerint. Ita sane facili etiam negotio intelligetur, qui et Sanctus, e Carthusia discedens, dilabentibus ex hac discipulis suis, mox id audire et instrumentum, quo Carthusiam Siguino Casae-Dei abbati commendavit, conficere, confectumque aut ipsemet ad hunc deferre, aut etiam ab altero deferendum curare potuerit.

516. Porro ex charta restitutionis Carthusiae [Col. 0314D] etiam collige, opinionem eorum, qui Sanctum in itinere, quod pontificem versus suscepit, omnes prorsus suos in Carthusia discipulos comites habuisse statuunt, veritati neutiquam posse congruere. In illa enim charta, qua hisce Siguinus Carthusiam restituit, Bruno abiens Landuinum omnibus aliis suis discipulis in Carthusia commorantibus praeposuisse dicitur; qui autem factum id esse queat, si cum Sancto et Landuinus et reliqui omnes ejus discipuli iter versus pontificem susceperint? Verum nonne Sanctus aliquot saltem ex hisce socios itineris sibi habuit adjunctos! Est sane, cur id non nemo sibi persuadeat, cum, ut supra docui, in chartis Rogerii comitis, et Rogerii ducis Sanctus cum sociis sibi adjunctis e Galliae partibus in Calabriam [Col. 0315A] dicatur advenisse, nec sat apte dici id posse videatur, nisi Sanctus una cum sociis, quos sibi habebat adjunctos, iter Calabriam versus ex ipsa Gallia inchoarit. Quod si interim id displiceat, dubitandum equidem non est, quin Sanctus, cum omnes ejus Carthusienses discipuli consecuti eum in Italia essent, aliquot ex hisce, in Carthusiam remissis aliis, apud se retinuerit. Unde enim alioquin cum ad comitem Rogerium (adi num. 509 et seq.) in Calabriam accessit, socios sibi, qui e Galliarum partibus venissent, habuisset adjunctos? Sed haec de discipulis, quos Sanctus, cum Carthusiam summi pontificis jussu deseruit, curiamque Romanam petiit, sub disciplina sua habuerit, dicta sufficiant; in tempus modo, quo sese, Carthusia deserta, ad [Col. 0315B] curiam Romanam contulerit, inquiramus.

517. Baronius id anno 1092 factum statuit, quod Sanctus, uti intellexerat, anno commorationis in Carthusia sexto ad curiam Romanam fuisset evocatus, sexque anni ab anno 1086, quo, ut supra vidimus, Sancti in Carthusiam secessum consignat, ad dictum annum 1092 deducant. Verum cum ex supra dictis Bruno non anno primum 1086, sed jam inde ab anno 1084 in Carthusiae eremo sedem fixerit, seque ut antiquissimum fideque ex dictis dignissimum primorum quator Carthusiae priorum Chronicon in Sancti elogio, num. 7 huc transcripto, testatur, Romanam ad curiam, cum eremum Carthusiae rexisset sex annis, contulerit, consectarium [Col. 0315C] fit, ut id anno 1090, ultra mensem Junium, quo ex dictis sese in Carthusiam Sanctus abdidit, jam provecto, indubie fecerit, si anni sex, quibus in Carthusia commoratus a primorum quatuor Carthusiae priorum Chronologo traditur, pro completis sint abendi. Ac Mabillonius quidem in Annalibus Benedictinis lib. LXVII, num. 92 Sancti e Carthusia egressum anno 1090 innectit. Mabillonio consonant Historiae litterariae Franciae Scriptores tom. IX, pag. 239, uti etiam Pagius in Criticis, aliique eruditi passim omnes. Verum in Vita Urbani II papae Mabillonii et Ruinartii Operum posthumorum tom. III inserta, pag. 69 posterior e binis hisce scriptoribus, postquam, Urbanum II papam anno 1089 concilium seu synodum Melphi celebrasse, Barii ossa [Col. 0315D] S. Nicolai transtulisse, Eliam episcopum consecrasse ac tandem Calabriam perlustrando Rhegium usque penetrasse narravit, ita memorat: «Eadem etiam occasione Brunonem, Carthusianorum parentem, cum Urbano Calabriam perlustrasse, plus quam probabile est. Is nempe a pontifice, suo olim, ut diximus, cum litteras vir sanctus in Remensis ecclesiae academia doceret, discipulo, evocatus, hoc anno (1089 videlicet) ad illum accessit, nec dubium, quin etiam eum secutus fuerit in Apuliam et Calabriam, cum eo animo Brunonem accersivisset Urbanus, ut ejus consiliis in rebus difficillimis, quae tunc frequenter emergebant, uteretur. Aliud habetur ejusdem rei argumentum, quod nempe Brunonis sanctitas ex eo tempore adeo nota fuerit apud [Col. 0316A] Calabros, ut paulo post datus ei fuerit locus in ea regione ad inhabitandum, quem reipsa anno sequenti cum nonnullis e suis incolebat. Id constat ex Rogerii comitis diplomate, quod G. Surianus in Notis ad Vitam S. Brunonis, et Ughellus tom. IX simul cum Theodori Squillacensis episcopi confirmatione ediderunt.»

518. Quod si ergo recte hic notet Ruinartius, Sanctus noster jam inde ab anno 1089, et quidem, hoc nondum ultra mensem Septembrem provecto, ad Urbanum II papam accesserit; Urbanum enim, ut vult, in Apuliam anno illo proficiscentem comitatus est, concilioque, ibidem tunc mense Septembri, ut docet, celebrato, cum eo interfuit. Verum nihilne est, quod hanc Ruinartii opinionem vetet [Col. 0316B] amplecti, seu a vero alienam esse evidenter evincat? Antiquior Sancti nostri biographus num. 24 ita de Brunone prodit memoriae: «Eremum Carthusiae rexit sex annis, et post, ut praedictum est, a papa vocatus, et non diu post ad eremum Calabriae, cui Turris nomen est, transiens, ibi, sancto constructo monasterio, multorum Dei servorum anachoretarum rector exstitit et minister, et ibidem, felici vitae suae cursu peracto, migravit ad Dominum post egressum Carthusiae undecimo anno, nec plus, nec minus, sicut in libris Consuetudinum domni Guigonis, quae sunt in domo Carthusiae, continetur.» Ita ille, cui si assentiendum sit, Sancti e Carthusia egressum seu accessum ad Urbanum II papam anno 1089, [Col. 0316C] ultra Septembrem non provecto, Ruinartius omni dubio procul perperam innectit. Cum enim Sanctus, uti apud omnes in confesso est, infraque probabitur anno 1101, VI Octobris die, e vivis abierit, ejus e Carthusia egressum, si annus, qui ab hoc cucurrit. undecimus, cum mox dicto emortuali ejus anno 1101 verbis recitatis ab antiquiore nostro biographo recte componatur, non anno, ut statuit Ruinartius, 1089, ultra Septembrem nondum provecto, sed anno 1090, et quidem ultra VI Octobris diem jam provecto, evenisse, necesse est, eum ab anno quidem 1089, ultra Septembrem nondum provecto, usque ad anni 1101 sextam Octobris diem anni amplius duodecim completi, anno autem 1090, ad VI Octobris diem nondum provecto, ad eamdem sextam [Col. 0316D] anni 1101 Octobris diem anni amplius undecim completi excurrerint, sicque, contra ac antiquior noster biographus scribit, Sanctus non undecimo, sed vel duodecimo aut etiam decimo tertio post suum e Carthusia egressum anno vivere desiisset. Verum anne hic primorum quinque Carthusiae priorum chronologus seu antiquior Sancti nostri biographus annum 1101, Sancto emortualem, cum definito post ejus e Carthusia egressum anno undecimo recte componit?

519. Neutiquam sane: Sanctum enim, antequam annus 1090 ad Octobrem, imo ad septimam decimam Septembris diem esset provectus, e Carthusia sese ad Urbanum II papam contulisse, e charta infra huc transcribenda, qua Signinus Casae-Dei abbas [Col. 0317A] Carthusiam redeuntibus ad hanc, a quibus, Brunone ad Urbanum abeunte, fuerat relicta, Carthusianis reddit, certum omnino est atque indubitatum, cum «anno ab Incarnatione Domini 1190, XV Kal. Octobris» data notetur, annique amplius undecim a septima decima anni 1090 Septembris die usque ad sextam anni 1101 Octobris diem, Sancto nostro emortualem, excurrerint. Atque ita quidem jam liquet, annum Brunoni emortualem definito anno post ejus e Carthusia egressum undecimo ab antiquiore Sancti nostri biographo perperam innecti. Imo vero id faciens, cum simul, Sancti discipulos, dum hic Romam ad Urbanum II papam abierat, e Carthusia in fine sexti a suo in hanc ingressu anni recessisse, num. 23 dicat, ipsemet secum pugnat, [Col. 0317B] ut consideranti patebit. Verum anne etiam perperam non citat libros Consuetudinum domni Guigonis, aut an horum exemplar, quod ad manum habuit, in notis chronicis, annum, quo Sanctus a suo e Carthusia egressu obierit, exprimentibus, non fuit corruptum? Corruptum sane fuisse, omnino necesse est. Etenim libri Consuetudinum, quos laudat, alii indubie non sunt, quam Guigonis (adi, quae § 1 a num. 4 usque ad num. 7 dicta sunt) Statuta seu Consuetudines, quatuor primorum Carthusiae priorum Chronicon, seu horum quatuor elogia sibi habentes praefixa, in quibus, non autem in ipsis Consuetudinibus, notas chronicas invenit, quibus, quo anno Sanctus post suum e Carthusia egressum obierit, definit; antiquissimum autem ac genuinum (adi [Col. 0317C] iterum § 1) primorum quatuor Carthusiae priorum Chronici exemplar, Sanctum nostrum «post egressum Carthusiae,» non, ut antiquior ejus biographus e libris consuetudinum Guigonis sese facere affirmat, «undecimo anno nec plus, nec minus,» sed «undecimo plus minus anno» obiisse, memoriae prodit.

520. Jam vero cum haec ita habeant, ex eo sane, quod antiquior noster biographus, Brunonem a suo e Carthusia egressu «undecimo anno nec plus, nec minus obiisse,» scribat, argui non potest, a veritate esse deviam Ruinartii opinionem, quae ex dictis Sancti e Carthusia egressum seu accessum ad Urbanum II papam anno 1089, ultra Septembrem nondum provecto, consignat. Verum nonne eidem opinioni [Col. 0317D] officit quatuor primorum Carthusiae priorum Chronicon, in quo Sanctus ad Dominum migrasse post suum e Carthusia egressum «undecimo plus minus anno» traditur? Cum hac loquendi formula significari videatur, Sanctum non definito post suum e Carthusia egressum anno undecimo, sed vel undecimo post egressum illum anno, vel aliquanto temporis spatio seu ante seu post hunc obiisse, itaque, ut non nemini forte appareat, temporis spatium, quod nec multo anterius, nec multo etiam anno illo sit posterius, designetur, nescio, an stante, quam primorum quatuor Carthusiae priorum chronologus adhibet, loquendi formula praedicta, obitus Sancti nostri, qui ex jam dictis ante duodecimum a suo e Carthusia egressu annum vita [Col. 0318A] functus certo non est, tanto temporis spatio post undecimum ab egressu illo annum collocari queat, ut is in annum usque ab illo Sancti e Carthusia egressu tertium decimum, prout Ruinartii exigit opinio, possit differri, nulla omnino ratione alia id suadente. Ait quidem Ruinartius, Brunonem eo animo ab Urbano accersitum fuisse, ut in rebus difficillimis, frequenter tunc emergentibus, consiliarius adhiberetur, idque proinde tam mature factum fuisse, ut non nisi tertio decimo anno post Bruno e vivis abierit. Verum non video, qui accidisse nequeat, ut Urbanus, etiamsi Brunonem, magistrum olim suum, et maximo in pretio haberet, et ad consilia adhibere omnino vellet, ab eo tamen ad se evocando ad annum usque 1090 seu duobus circiter [Col. 0318B] annis, postquam jam summus creatus fuisset pontifex, abstinere voluerit.

521. Nec id jam inde ab anno 1089 factum, etiam suadet nota Sancti, quam Ruinartius etiam in argumentum adducit, ab eo tempore apud Calabros sanctitas; praeterquam enim quod hac jam tum apud populum illum inclaruisse Brunonem, Ruinartius non probet, potuit etiam sanctitatis fama, quam is vita, in Carthusiae solitudine austerissime acta, divitiarumque, dignitatum ac mundi contemptu per totam late Galliam sibi pepererat, ad Calabros etiam jam tum fuisse perlata. Atque hinc fit, ut neque ex loco, quem ex dicendis jam inde ab anno 1090 aut certe sequentis initio ad inhabitandum [Col. 0318C] in Calabria Sanctus obtinuit, neque ex ipsa etiam ejus, quae eodem tempore accidit, ad Rhegiensem archiepiscopatum electione pro stabilienda Ruinartii opinione sat solide argui posse existimem. Ad haec etsi ex eo, quod anno 1090 a Rhegiensibus electus fuerit archiepiscopus, speciali quodam modo hisce notus exstitisse, ac proin in Rhegiensi civitate, quae in extremo Calabriae angulo sita est, jam inde ab anno, quo eam ex dictis Urbanus II papa invisit, 1089 versatus fuisse, non nemini queat videri, fieri tamen potest, ut a Rhegiensibus, etsi iis vix non omnino esset ignotus, in archiepiscopum, quod, ut primorum quatuor Carthusiae Priorum chronologus testatur, «papa Urbano volente,» factum, e sola hujus commendatione fuerit [Col. 0318D] electus. At vero, ait, qui pariter Sancti e Carthusia egressum atque ad Urbanum accessum anno 1089 innectit, in Chronologica-diplomatica sua de S. Brunone Diatriba Morkensius, inter Sancti e Carthusia discessum, et discipulorum ejus, qui dilectissimi Patris absentiam ferre non valentes, in Italiam pariter, eo abeunte, Carthusiam relinquentes, abierant, factum tandem ad hanc reditum anni ut minimum unius spatium intercessisse, res tempore utrumque inter eventum medio gestae requirunt, ac proin, cum ad Carthusiam ex jam dictis ac porro dicendis S. Brunonis discipuli ante Octobrem anni 1090 sint reversi, abiisse hunc ex illa anno 1089, ad Octobrem nondum provecto, necesse est. Ita fere quantum ad substantiam ille.

[Col. 0319A] 522. Verum non video, inter Sancti e Carthusia discessum, illiusque discipulorum ad hanc reditum res tot tantasque evenisse, ut eae longe etiam minori, quam anni unius, spatio geri nequierint. Quid enim? Bruno, relicta commendataque seu donata Siguino, Casae-Dei abbati, Carthusia, in Italiam ad summum pontificem Urbanum II, a quo evocatus fuerat, sese contulit, discipulos, qui abeuntem, relicta pariter Carthusia, in Italiam fuerant secuti, benigne ad se venientes excepit, reditum iis ad Carthusiam suasit, utque reipsa ad dilectam hanc sancto Patri suo eremum Pontificiis ad Siguinum, Casae-Dei abbatem, quibus huic, ut Carthusiam restitueret revertentibus ad hanc S. Brunonis discipulis, Urbanus papa imperabat, litteris muniti redirent, [Col. 0319B] etiam effecit. Verum quidni haec omnia sex circiter duntaxat aut septem mensium spatio gesta esse potuerint? Imo vero quid ni etiam Sanctus, uti vere ex infra dicendis factum, eo ipso anno, quo Carthusiam deseruit, atque ad Urbanum II pontificem venit, in Calabriam, obtenta ab hoc ad eremiticam vitam redeundi facultate, sese recipere potuerit? Non magis itaque, quae Morkensius affert, quam quae supra e Ruinartio adducta sunt, Sancti nostri e Carthusia discessum, atque ad Urbanum II, a quo accersitus fuerat, accessum ante annum 1090 cogunt statuere. Quod cum ita sit, ut, quae mea tandem sit opinio, aperte edicam, Sanctus noster absque solida ratione statui non potest obiisse [Col. 0319C] temporis spatio post suum e Carthusia egressum longiori, quam pati videatur loquendi formula, qua, ut jam dictum, a primorum quatuor Carthusiae priorum chronologo «post egressum Carthusiae undecimo plus minus anno» diem extremum clausisse traditur; quare cum nullum plane, quod Sanctum jam inde ab anno 1089, ad Octobrem nondum provecto, unde eum tali tempore obiisse, foret consequens, e Carthusia ad pontificem discessisse, evincat, argumentum sat validum occurrat, id illum ante annum 1090, ut Mabillonius aliique communius statuunt, non fecisse, in animum induco.

523. Verum quo circiter anni illius mense res haec acciderit? Cum «Bruno post egressum e Carthusia undecimo plus minus anno,» primorum quatuor [Col. 0319D] Carthusiae priorum chronologo, a quo ex dictis non recedendum, testante, e vivis, quod anno ex dicendis 1101 factum, abierit, hicque proinde eventus non valde diu, postquam undecimus a Sancti e Carthusia egressu annus esset elapsus, statui posse videatur, dicti anni mense Martio circiter e Carthusia Bruno verosimiliter discesserit, sequentique mense Aprili aut certe Maii initio ad pontificem Urbanum, qui tunc, ut Ruinartius in hujus Vita supra plus semel jam cit. luculentissime probat, ex Apulia et Calabria Romam erat reversus, pervenerit. Ita rem factam idcirco praecipue existimo, tum quod in hac opinione Sanctus noster, utpote anno 1101 vita functus, non serius, quam cum jam quinque aut sex circiter menses post undecimum [Col. 0320A] a suo e Carthusia egressu annum essent elapsi, diem extremum clauserit, nec quo minus ejus obitus tanto temporis post undecimum illum annum spatio statui queat, impedire videatur loquendi formula, qua «post Carthusiae egressum undecimo plus minus anno» obiisse, a primorum quatuor Carthusiae priorum chronologo asseritur; tum quod etiam in eadem opinione facili negotio, qui, quae inter Sancti e Carthusia discessum, illiusque discipulorum ad hanc reditum gesta traduntur, reipsa etiam geri potuisse intelligantur, uti ex iis, quae § sequenti suppeditaturus sum, magis elucescet. Ad haec cum Sanctus haud diu e Carthusia antequam eum sequerentur discipuli, abiisse videatur, opinioni isti, ut, consideranti patebit, etiam suffragatur antiquior [Col. 0320B] noster biographus, utpote num. 23 scribens, e Carthusia illos recessisse «in fine sexti anni» a suo in hanc ingressu, qui ex jam supra dictis mense Junio anni 1084 evenit.

524. Blomenvenna in contexta a se Sancti nostri Vita ita prodit memoriae: «Beatus Bruno, suscepta benedictione a sancto Hugone, episcopo Gratianopolitano, obedientia cogente, Romam profectus est; de cujus adventu summus pontifex ineffabili repletus [Col. 0320C] gaudio benignissime eum suscepit (utpote quem intime diligebat et venerabatur) atque inter primos et praecipuos sibi peculiares familiaresque consiliarios et fideles amicos semper habuit, utens ejus semper consiliis in arduis Ecclesiae negotiis.» Ita ille Sancti nostri biographus, sua iterum ad verbum fere hic mutuatus e Puteano, qui tamen, quod etiam Surius facit, Brunonis ad Urbanum accessum Romae accidisse, seu Urbanum tunc, cum ad eum Bruno venit, Romae exstitisse, diserte magis, quam Blomenvenna, tradit. Ast num vere etiam Urbanus, cum ad eum Sanctus noster venit, Romae fuit versatus? In opinione eorum, qui Sanctum jam inde ab anno 1089, ultra Septembrem nondum provecto, ad Urbanum accessisse statuunt, Romae verosimillime, cum [Col. 0320D] id accidit, Urbanus papa, utpote quem quatuor ultimis anni illius mensibus vel in Apulia, ubi et mense Septembri Melfitanum concilium celebravit, vel in Calabria exstitisse, adducta a Ruinartio in Pontificis illius Vita probant, versatus haud fuerit. At vero cum Urbanus, ut idem Ruinartius in ejus Vita pag. 77 ostendit, Romam anno 1090, quinto Kalendas Aprilis, seu XXVIII Martii reversus jam fuerit, ibique ad mediam usque aestatem circiter substiterit, in opinione sane, qua Sanctum non ante anni 1090 Aprilem ad Urbanum venisse, supra statuimus, Romae hic pontifex, cum ad eum Sanctus noster venit, indubie exstiterit.

525. Quod modo ad reliqua, proxime recitatis Blomenvennae verbis comprehensa, pertinet, veritati [Col. 0321A] esse haec apprime consona, indubitatum apparet, ac in primis quidem Sanctum ad consilia ab Urbano, utpote a quo hunc in finem, teste primorum quatuor Carthusiae priorum chronologo, evocatus esset, fuisse adhibitum. Ad alia modo hic discutienda sermonem convertamus. Haud diu admodum, quantum apparet, ad pontificem Sanctus noster pervenerat, cum ad dilectissimum Parentem, Carthusia relicta, pariter venisse ejus discipulos, omnes Sancti nostri biographi unanimi consensu affirmant. «Venerunt autem (subdit verbis suis proxime huc transcriptis Blomenvenna) ad eum, Spiritu sancto operante, sui omnes, qui in Carthusia cum eo fuerant, dolentes plurimum (ipse vero amplius) quod locum praedictum Carthusiae, quem Dominus sibi elegerat, et in quo [Col. 0321B] locum sibi exstruere visus fuerat, reliquissent. In mente etiam veniebant eis, non carnes, cucumeres aut pepones (sicut murmuratoribus illis in deserto), sed devotae meditationes, orationes, lectiones, et spirituales consolationes, quas prius in eremo Carthusiae habuerant; et ideo, cum se jam viderent in curia post tam jucundum quietis suae silentium maximo circumdari tumultu ac strepitu, a lacrymis abstinere non poterant.» Hactenus Blomenvenna, cui iterum Puteanus, e quo sua hausit, uti etiam Surius, ad amussim fere consonat. Verum duo hic jam quaeri possunt. Alterum est, an Sanctum vere in Italiam ac Romam secuti sint ejus discipuli; alterum vero, an, si res ita habeat, singulari quodam prodigiosoque modo divinitus impulsi id fecerint, prout [Col. 0321C] jam mox recitata Blomenvennae verba innuere videntur.

526. Ut ab eo, quod primum est, ducam initium, Sancti nostri discipulos ad eum, in Calabriae eremum, pontificia curia relicta, nondum profectum, sese contulisse, concludendum apparet ex charta praesenti § transcribenda, qua Siguinus, Casae-Dei abbas, Carthusiam Landuino, ejusque sociis, ad hanc redeuntibus, restituit; in hac enim, ut hi celeberrimam illam eremum, quam dilectissimo Patre suo ad pontificem abeunte, deseruerant, unanimi consensu repeterent, Bruno Romam jam profectus atque apud pontificem existens effecisse innuitur hisce verbis: «Rogatu patris nostri papae Urbani, et precibus praememorati [Col. 0321D] fratris Brunonis, et eisdem (hujus nempe discipulis) fratribus, ut ibidem remanerent, a priore eorum Brunone plurimum confortatis, fratri Landuino, quem magister Bruno discedens (e Carthusia scilicet ad pontificem) caeteris fratribus praeposuit, ipsi et caeteris fratribus sub eo degentibus et eorum successoribus donum, quod nobis praedictus Bruno (ejus videlicet discipulis, uti chartae hujus initio dicitur, e Carthusia recedentibus) fecerat coram congregatione nobis commissa . . . . Ego ipse frater Siguinus, praedictae Casae-Dei abbas . . . . reliqui;» quare cum Sanctus noster, ut unanimi consensu ad Carthusiam quam reliquerant, discipuli sur reverterentur, verosimillime, ni sibi praesentes habuisset, vel nulla omnino ratione vel certe non nisi aegerrime litteris [Col. 0322A] efficere potuisset, reipsa hi tunc Sancto adfuisse ac proin eum post suum e Carthusia egressum secuti in Italiam videntur. Accedit, tum Carthusianorum traditio, tum antiquior noster biographus, qui, omnes Sancti discipulos ad eum, in curia pontificia existentem, accessisse, num. 19 indicare etiam videtur: ut, id vere factum esse, tum haec, tum maxime, quibus Siguinus, Casae-Dei abbas, Carthusiam, ut mox dixi, redeuntibus ad hanc S. Brunonis discipulis restituit, litterae publicae mihi sane verosimillimum, ne dicam indubitatum, reddant.

527. Quod nunc pertinet ad modum, quo factum sit, ut ad Sanctum, in curia pontificia existentem, omnes ejus discipuli, Carthusia relicta, accesserint, in prodigio illum pariter constituere videtur antiquior [Col. 0322B] noster biographus; Sancti enim discipulos non statim a suo e Carthusia egressu dilectissimum Patrem suum in Italiam esse secutos, sed tunc alio atque alio abiisse, indicat, ac deinde, cum Sanctum, ut e curia pontificia in eremum iterum secedere sibi fas esset, ab Urbano impetrasse, narravit, subjungit: «Prius tamen, quam de curia recederet, ejus, ut creditur, meritis et precibus divina misericordia omnes ejus socios et subditos revocavit, ita quod omnino omnes redire Carthusiam consenserunt;» quibus verbis utique, eorum simul, quibus ante, Sancti discipulos a suo e Carthusia egressu varias in partes fuisse dispersos, insinuavit, ratione habita, prodigium astruere videtur divinitus factum, quo hi ad Sanctum, antequam e curia pontificia [Col. 0322C] discederet, confluxerint atque ad Carthusiam redire consenserint. Verum etsi quidem, ut jam dixi, ad Brunonem, in curia pontificia existentem, accessisse e Carthusia ejus discipulos, vix non indubitatum putem, prodigio tamen ullo interveniente id factum, haud facile crediderim quod res haec, ut discipulorum Sancti in Italiam ad hunc accessus, in Siguini, Casae-Dei abbatis, charta saepius jam laudata fundata non sit, nec biographi nostri horumque etiam vetustior, a quibus memoriae proditur, satis antiqui sint, ut rebus, quas soli de Sancto ejusque discipulis narrant, fidem indubitatam facere queant. Quid Sanctus, cum ad eum, quos in Carthusia habuerat, discipuli Romam accessissent, potissimum [Col. 0322D] egerit, modo dispiciamus.

528. Curasse illum apud pontificem, ut commodo hospitio, in quo statui suo congrua exercitia obire possent, exciperentur, dubitandum non est, etsi interim id nullo prorsus scriptoris antiqui test monio firmari queat. Verum cum Sanctus dilectam sibi Carthusiae eremum a religiosis suis incolis esse desertam, aegerrime ferret, hisce, ut ad hanc redirent, suadere, identidem fuit conatus; nec frustra: cum enim, ut ut hospitio, statui suo congruo, verosimiliter, ut dictum, excepti, solita tamen, qua in Carthusia gavisi fuerant, quiete non gauderent, hincque desertae Carthusiensis eremi eos poeniteret, reditum ad hanc suadenti Brunoni faciles aures praebuere, munitique litteris, tum pontificiis, quibus Urbanus [Col. 0323A] papa Siguino, Casae-Dei abbati, ut Carthusiam redeuntibus ad hanc S. Brunonis discipulis restitueret, praecipiebat, tum aliis, quibus illud ipsum Bruno hunc abbatem enixissime rogabat, itineri tandem ad illam, quam reliquerant, eremum revertentes, sese dederunt, ut biographi nostri unanimi consensu tradunt. Illas Urbani litteras, ex supra laudato Annalium Carthusiensium libri quarti hactenus non Vulgati Vallis-Dei exemplari exscriptas, mecumque a jam saepius laudato, qui sese nominari nulla ratione vult, Carthusiano Parisiensi communicatas, huc transcribo. Hisce concipiuntur verbis: «Urbanus episcopus, servus servorum Dei, charissimo filio Siguino, abbati Casae-Dei, et omni congregationi salutem et apostolicam benedictionem. Eos, qui ob [Col. 0323B] Ecclesiae Romanae obedientiam laboribus fatigantur, Romanae quoque Ecclesiae ope dignum est relevari, Quia ergo nos ad sedis apostolicae servitium Brunonem, charissimum filium, evocavimus, ipso ad nos perveniente, ut ejus cella detrimenti aliquid patiatur, pati non possumus, quoniam nec debemus. Vestram ergo dilectionem rogamus, et rogando praecipimus, ut eamdem cellam in libertate pristina remittatis, chyrographum quoque, quod vobis de eadem cella praedictus filius noster in fratrum dilapsione fecerat, pro nostra dilectione restituite, ut in libertate pristina valeat permanere. Nunc enim fratres, qui dilapsi fuerant, Deo inspirante, regressi sunt, nec aliter acquiescunt in eodem loco persistere. Sane postquam hae vobis perlatae [Col. 0323C] sunt litterae, intra triginta dies praefatum chyrographum pro nostrae jussionis reverentia restituere ne moremini.»

529. Porro Siguinus, statim atque hae ac S. Brunonis litterae exhibitae ei fuerunt, pontificio mandato, uti omnes iterum Sancti biographi scribunt, obtemperans, Carthusiam Landuino aliisque S. Brunonis discipulis, ad hanc reudentibus, restituit. Chartam publicam, supra saepissime jam laudatam, qua id fecit, subjungo. Sic habet: «Ego frater Siguinus, abbas Casae-Dei, notum fieri volo praesentibus et futuris, quod frater Bruno a D. papa Urbano Romam evocatus, videns loci destitutionem, fratribus recedentibus propter absentiam ejus, dedit [Col. 0323D] locum Carthusiae nobis et Congregationi nobis commissae. Postmodum vero rogatu Patris nostri papae Urbani, et precibus praememorati fratris Brunonis, et eisdem fratribus, ut ibidem remanerent, a priore eorum Brunone plurimum confortatis, fratri Landuino, quem magister Bruno discedens caeteris fratribus praeposuit, ipsi et caeteris fratribus sub eo degentibus, et eorum successoribus donum, quod nobis praedictus Bruno fecerat, coram congregatione nobis commissa in capitulo nostro sub praesentia Gratianopolinati episcopi Hugonis. Ego, ipse frater Siguinus, praedictae Casae-Dei abbas, cum consensu fratrum nostrorum reliquit et eis et successoribus eorum locum praedictae Carthusiae pro voluntate eorum omnino liberum feci, et juri eorum omnino [Col. 0324A] tradidi. Sed charta, quam praedictus Bruno nobis fecerat, ideo non est reddita, quoniam a fratribus nostris in capitulo sub interdicto requisita non potuit inveniri; et si unquam inventa fuerit, eorum ipsa charta sit juris. Factum est anno ab Incarnatione Domini 1090, XV Kal. Octobris. Ego Siguinus abbas subscripsi, et in praesentia archiepiscopi Hugonis hanc chartam ex integro confirmavi.»

530. Morkensius, e cujus apographo, in chronologico-diplomaticam, quam de S. Brunone contexuit, Diatribam illato, atque ad autographum, uti ait, recognito, chartam hanc descripsi, Hugonem archiepiscopum, in cujus praesentia sese jam recitatam chartam ex integro confirmasse, Siguinus, Casae-Dei abbas, affirmat, merito ab Hugone, Gratianopolitano [Col. 0324B] episcopo, utpote qui archiepiscopus non fuerit, distinctum pronuntiat, aliumque eum non esse, quam Hugonem, anno 1080 ex episcopo Diensi sedisque apostolicae legato, supra saepissime laudato, Lugdunensem archiepiscopum creatum, insinuat. Idem etiam in sua de Carthusianorum initiis Dissertatione num. 108, ubi huc jam transcriptam chartam pariter transcribit, Columbius observat, et recte quidem; alium enim Hugonem archiepiscopum, quem Siguino, recitatam chartam confirmanti, astitisse verosimile sit, non novi. Nec est, cur mirum accidat, Hugonem alium in charta, alium in chartae subscriptione commemorari; nihil enim obstare videtur, quo minus Siguino, Casae-Dei abbati, tunc quidem, cum Landuino [Col. 0324C] ejusque sociis Carthusiam restituit, Hugo, Gratianopolitanus episcopus; tunc vero cum chartam, qua restitutionem hanc fecit, confirmavit, Hugo, Lugdunensis archiepiscopus, adfuisse credatur. Quod si id displiceat, vide, num haec chartae verba, «Donum, quod nobis praedictus Bruno fecerat, coram congregatione nobis commissa in capitulo nostro sub praesentia Gratianopolitani espicopi Hugonis ego ipse frater Siguinus . . . . reliqui,» interpunctione post verbum «fecerat» omissa, positaque post nomen Hugonis legi nequeant, ut sensus chartae sit, Brunoni quidem, dum Carthusiam Siguino Casae-Dei abbati donavit, Hugonem, Gratianopolitanum episcopum; Siguino autem, dum hanc Landuino [Col. 0324D] ejusque sociis restituit, Hugonem, Lugdunensem archiepiscopum, praesentem astitisse. Utrolibet modo res habuerit, ita equidem apparet, non esse, cur e duobus Hugonibus diversis, quorum alter in ipsa charta, alter in hujus subscriptione memoratur, antiquum hocce monumentum pro suspecto habeatur.

531. Ex hoc porro praeter alia non pauca, de quibus jam supra actum, etiam habemus, Landuinum aliosque Sancti discipulos Roma, quo Brunonem fuerant secuti, ab anni 1090 decimo quinto Kalendas Octobris, seu septima decima Septembris die, qua dictum monumentum datum notatur, ad Carthusiam fuisse reversos. Atque hinc jam consequitur, ut non uno amplius anno, quemadmodum nonnulli absque vade antiquo contendunt, sed paucis duntaxat mensibus [Col. 0325A] apud pontificem cum Brunone sint commorati. Verum anne omnes, qui ante Carthusiam inhabitarant, cum Landuino ad hanc tunc rediere? Omnes sane propemodum id fecerint, si Zanottio, qui, duos duntaxat, Lanvinum nimirum et Lambertum, apud Sanctum mansisse, in conscripta a se Brunonis Vita seu Historia, p. 89, affirmat, sit credendum. Verum, etsi numerum eorum, qui cum Landuino ad Carthusiam redierint, aliorumque, qui cum Brunone manserint, definire haud possim, plures tamen posteriores hosce fuisse, quam duos, a Zanottio ex dictis memoratos, palam est ex duobus supra adhuc citatis diplomatibus, quorum alterum a Rogerio, Apuliae et Siciliae duce, alterum a Rogerio itidem, hujus patruo, Calabriae et Siciliae comite, in S. Brunonis [Col. 0325B] ejusque sociorum, qui in Calabriam, aliis Sancti discipulis ad Carthusiam jam reversis, secesserant, favorem fuit concessum. Tam in uno enim, quam in altero (adi num. 509) dicuntur Bruno et Lanvinus a Galliarum partibus cum sociis in Calabriam advenisse; ut proinde, Landuino aliisque nonnullis Carthusiam repetentibus, plures apud Sanctum, quam Lanvinus et Lambertus, manserint. Quomodo enim alioquin (videsis num. 510) Bruno simulque Lanvinus, si, cum in Calabriam venerunt, unus ipsis Lambertus adfuit, socios sibi e Galliarum partibus habuisse adjunctos, dici in duobus praefatis diplomati bus potuere? Quin itaque Sanctus duos ut minimum praeter Lanvinum socios, aliis in Carthusiam remissis, apud se retinuerit, dubitandum vix apparet.

[Col. 0325C] 532. Examinemus modo, quid hisce Sanctoque deinde sit factum. Quatuor primorum Carthusiae priorum chronologus in Sancti nostri elogio (videsis Commentarii hujus num. 7) de Brunone apud pontificem Urbanum jam versante, sic scribit: «Sed cum tumultus et mores curiae (pontificiae scilicet) ferre non posset, relicta curia, contempto etiam archiepiscopatu Rhegiensis ecclesiae, ad quem, ipso papa volente, electus fuerat, in Calabriae eremum successit,» seu, ut alias melius scribitur, secessit. Sanctus itaque, qui, uti hic a scriptore fide enimvero dignissimo docemur, in Calabriam, pontificia curia relicta, secessit, ad Rhegiensem etiam archiepiscopatum, antequam in regionem illam secederet, [Col. 0325D] fuit electus; ut proinde, cum secessus is ex dicendis currente adhuc ipso anno 1090 acciderit, certe non serius, quam hoc etiam anno ad dignitatem illam fuerit postulatus. Verum anne id etiam non citius, quam eodem anno 1090 evenit? Id sane nullo ex capite apparet; Bruno enim ex jam dictis ante eumdem dictum annum 1090 ad pontificem non venit, nec ulla ratione verosimile videtur, fuisse eum, cum nondum ad Urbanum, discipulum olim suum, venisset, a Rhegiensibus in archiepiscopum electum. Ad haec Ughellus, t.IX Italiae sacrae in archiepiscopis Rhegiensibus, col. 324, Sanctum nostrum sequenti ornat elogio: «Moritur (Arnulphus Rhegiensis archiepiscopus) anno . . . 1090. Ejus in loco clericorum senatus sanctum Brunonem, Carthusianorum [Col. 0326A] patriarcham, in archiepiscopum suum delegisse fertur; verum eum illam dignitatem recusasse, ac solitudinis amore dignitatem humiliter respuisse scribunt. Tunc Bruno, excusso mundanae gloriae jugo, eremum apud Scyllacium in Calabriae finibus petiit, ubi, constructo coenobio S. Stephano sacro, ac, Rogerio duce, ibidem angelicam vitam traduxit, meritis plenus, sanctitate non minus, quam miraculorum ac doctrinae fama clarus obdormivit in Domino anno 1101, sepultusque est in supra relato coenobio, ubi hactenus honorifice colitur.»

533. Ita ille, Sanctum nostrum non tantum, quod mox iterum laudatus primorum quatuor Carthusiae priorum chronologus facit, ad archiepiscopalem Rhegiensis ecclesiae sedem electum fuisse, affirmans, [Col. 0326B] verum etiam Arnulphum Rhegiensem archiepiscopum, post cujus obitum id accidit, anno 1090 diem extremum clausisse. Id ipsum porro etiam, ut Morkensius in chronologico-diplomatica sua de S. Brunone diatriba docet, Severus a Neapoli, ordinis Carthusiensis alumnus, in ms. antiquo Rhegiensium archiepiscoporum catalogo notatum invenit; ut proinde Arnulphum dicto anno 1090 obiisse, dubitandum non sit, maxime cum nihil occurrat, quod aliam eventui huic epocham praestituere, utcunque suadeat. Jam vero cum res ita habeat, atque Arnulphus, ut laudatus Ughellus loco proxime cit. etiam docet, Gregorio VII, qui anno 1085 obiit, S. Petri cathedram occupante, aut certe, si id, quod Arnulphi [Col. 0326C] decessor anno 1086 adhuc in vivis fuisse videatur, displiceat, Urbano II ad illam nondum evecto, Rhegiensium creatus fuerit archiepiscopus, consectarium est, ut sub Urbani pontificatu sedes Rhegiensis ante annum 1090 non vacarit, ac proin ut etiam ante hunc annum Sancti nostri ad illam electio, utpote papa Urbano, quemadmodum primorum quatuor Carthusiae priorum chronologus verbis proxime recitatis memoriae prodit, volente, facta non contigerit. Nec serius eamdem, ut jam supra probatum, contigisse, simili ratiocinandi modo facile etiam probabitur, si modo Rangerius ad archiepiscopatum Rhegiensem ipso anno, ut verosimilius factum, 1090 fuerit electus; cum enim ille ad annum ut minimum 1106 sedem illam tenuerit, consequens erit, ut Sancti [Col. 0326D] nostri ad eamdem electio post annum 1090, utpote post quem ita, vivente Urbano, sub cujus pontificatu haec ex dictis accidit, sedes illa non amplius vacarit, certissime haud contigerit

534. Hinc Ruinartius in Urbani II papae Vita jam pluries laudata num. 81 merito sic scribit: «Ad hunc annum (1090 scilicet) Brunonis ad Rhegiensem archiepiscopatum electionem, quam vulgati auctores anno 1095 consignare solent, ideo revocamus, quod hoc solummodo anno sub Urbani pontificatu sedes illa vacua fuerit, morte scilicet Arnulphi archiepiscopi, cui, recusante dignitatem illam Brunone, substitutus est sub hujus anni finem Rangerius. Hoc quippe privilegium Theodori Squillacensis episcopi supra laudatum (infra id recitabimus) confirmavit [Col. 0327A] die 17 Decembris anno 1090 archiepiscopus Rhegiensis electus, ac deinceps ad annum 1106 variis conciliis et publicis instrumentis subscripsisse memoratur sub archiepiscopi titulo, ut videre est apud Ughellum tom. IX Italiae sacrae.» Sanctum itaque Brunonem nec serius, nec citius, quam anno 1090 ad archiepiscopatum Rhegiensem fuisse electum, certum omnino atque extra omnem controversiam argumentis modo in medium adductis positum videtur; ut proinde biographi nostri recentiores, aliique scriptores, qui, Sanctum nostrum in Placentino concilio, seu hujus, ante annum 1095 non celebrati, tempore a Rhegiensibus in archiepiscopum postulatum primum fuisse, volunt, audiendi non sint. Verum quo circiter anni 1090 mense S. Brunonem in [Col. 0327B] Rhegiensem archiepiscopum eligi evenit? Cum ante Aprilem dicti anni 1090 Sanctus ex dictis Romam ad Urbanum papam appulsus non sit, nec ante suum ad hunc accessum, ut pariter ex dictis apparet, ad Rhegiensem sedem electus postulatusve fuerit, consequens est, ut nec hoc ante dicti anni 1090 Aprilem acciderit; ipsone autem hoc mense, an serius, definire haud queo, omnibus prorsus, quae ad id utcunque sufficiant, argumentis deficientibus. Attamen dispiciamus, an ex iis, quae discipulorum S. Brunonis ad Carthusiam reditum excepere, nihil omnino, quo Sancti ad Rhegiensem archiepiscopatum electionis tempus propius adhuc definiatur, possit elici.

535. «Visum est,» inquit de Urbano papa in hujus [Col. 0327C] Vita num. 82 Ruinartius, «circa hujus anni (1090 nimirum) medium, cum ei Romae vix respirare liceret, provincias, Rogerio (Apuliae scilicet, Calabriae et Siciliae duci) et Boamundo (praecedentis fratri) subjectas, adire, ut ibi paulo liberius rerum ecclesiasticarum curam ageret. Certe eum sub medium mensis Augusti hoc anno in Campania exstitisse, constat ex privilegio sancti Basoli, quod Sinuessae datum est hoc anno die XVIII Kalendas Septembris, Burchardo ejusdem loci abbati inscriptum.» Ut Urbano Romae, quemadmodum hic ait Ruinartius, respirare tunc vix licuerit, factum indubie fuerit ex eo quod, cum Henricus imperator, Alpes transgressus, infesto agmine uti ex Bertholdi Constantiensis presbyteri ad Hermannum Contractum appendice ad dictum annum [Col. 0327D] 1090 intelligitur, in pontificem ejusque adjutores ferretur, Romani antipapae Guiberti asseclae, audaciores inde facti, in officio contineri vix possent, tutamque Urbano Romae commorationem nullo modo relinquerent. Verum, ut ad rem jam veniam, erit fortassis, qui, quod Urbanus tunc in Campaniam Roma sese receperit itaque tum Rhegiensi civitati propior sit factus, Sanctum nostrum, pontifice illo, quem in Campaniam secutus fuerat, agente, ad Rhegiensem archiepiscopatum fuisse electum, suspicetur. Et vero, si Urbanus, uti anno 1089, ita etiam anno 1090 Rhegii fuisset, esset sane, cur quis non immerito id suspicaretur. Verum cum in Campania pontifex, postquam Roma esset egressus, reliqua anni illius parte commoratus fuisse videatur, nec [Col. 0328A] minus efficaciter, cum Romae adhuc existeret, quam cum in Campania jam versaretur, S. Brunonem in Rhegiensem archiepiscopum eligendum curare potuerit, feceritne id ille, cum adhuc Romae, an cum jam in Campania ageret, plane est incertum, ac proin etiam an ante, an post mediam anni 1090 aestatem, quo tempore, ut jam dictum, Urbanus Roma in Campaniam abiit, Sanctus noster fuerit Rhegiensis electus archiepiscopus. Utut sit, id equidem anno 1090, et quidem ut minimum ad hujus Aprilem jam provecto, factum, indubitatum est ex supra dictis.

536. Nec minus, utpote in irrefragabili primorum quatuor Carthusiae priorum chronographi testimonio (adi num. 532) fundatum, indubitatum est, S. [Col. 0328B] Brunonem, cum sublimem maxime dignitatem sibi oblatam recusasset, «in Calabriae eremum, cui Turris nomen est,» secessisse. Verum quandonam id Sanctus fecit, aut, ut ab eo, quod prius indubie fuerit, incipiam, quandonam id faciendi facultatem a pontifice Urbano obtinuit? Blomenvenna in conscripta a se Sancti nostri Vita ita prodit memoriae: «Beatus . . . Bruno, cum summo pontifici propter obedientiam annis paucis adhaerens non modicum Ecclesiae profuisset suis consiliis, prudentia et sapientia incomparabili, prout ex ejusdem papae Urbani decretis et aliis factis conjici datur, in quibus sanctus Bruno (haud dubium) indefesso labore desudaverat, semper tamen ad dilectae suae Rachelis amplexus, ad eremi et solitudinis quietem redire desiderans, curiae [Col. 0328C] strepitus et tumultus molestissime semper ferebat, cumque non posset ultra flammam tanti desiderii comprimere, antequam praefatus summus pontifex de Placentia transiret in Galliam, cum multa instantia vix tandem obtinuit licentiam, relicta curia, eremum, quam incoluerat, repetendi, aut aliam, si placeret, eligendi.» Hactenus Blomenvenna, praecipua saltem, quae hic memorat, e Vita, per Puteanum contexta, mutuatus, nec Surius, qui ex ambobus hisce biographis suam de S. Brunone lucubrationem concinnavit, multum sive ab uno, sive ab altero hic dissentit; quod si autem recte notent, Sanctus a pontifice secedendi in eremum, curia pontificia relicta, facultatem non prius obtinuerit, quam cum jam [Col. 0328D] hic, celebrato Placentiae concilio, in Galliam esset abiturus; quod cum anno 1095, uti inter omnes convenit, factum sit, consequens erit, ut Sanctus nec ante hunc annum, nec ante quinquennalem circiter apud Urbanum (ad eum enim ex dictis anno 1090 venerat) commorationem recedendi a curia pontificia repetendique eremum facultatem impetrarit.

537. Verum, uti Sanctum ante annum 1095, contra ac iidem Brunonis biographi scribunt, electum fuisse Rhegiensem archiepiscopum, ita etiam illum ante eumdem annum eremi vitaeque solitariae repetendae facultatem ab Urbano obtinuisse evincunt infra huc transcribendae chartae Rogerii comitis, Mesimerii, Squillacensis episcopi, aliaque, e quibus [Col. 0329A] Sanctum ante annum 1095, imo jam inde ab anno 1090, aut certe ab anno 1091 in eremo Calabrina, pontificia curia relicta, fuisse versatum, manifestum est, uti quisque ex infra dicendis facile intelliget. Et vero laudati biographi, seu potius ii, e quibus horum antiquior Puteanus id hausit, Sanctum nostrum tandiu apud Urbanum papam commoratum esse, non alio forte ex capite in litteras misere, quam quod priori quinquennio, quo Calabrinam eremum inhabitavit, subinde a Pontifice illo, consiliis ejus in rebus arduis implexisque, difficillimis iis temporibus frequenter emergentibus, uti volente, e solitudine sua fuerit evocatus, uti infra docebo. Ut ut sit, Sanctum equidem non quinque annis, sed totidem duntaxat, aut forte etiam paucioribus, [Col. 0329B] mensibus apud Urbanum post suum e Carthusia egressum mansisse, palam est ex eo quod ad hunc ex dictis non ante anni 1090 Aprilem aut Maium accesserit, eoque ipso anno adhuc currente, in Calabria jam exstiterit atque ibidem eremum, quam aut eodem anno 1090, aut certe non diu post inhabitare coepit, a Rogerio, Calabriae et Siciliae comite, sibi concessa charta publica impetravit, uti infra dicenda aperient. Nec Sanctum diutius, quam jam statuerim, apud Urbanum papam, antequam a suo e Carthusia egressu Pontificia a curia secedendi facultatem obtineret, Calabriamque peteret, commoratum esse, credidere, ut apparet, vetustiores Carthusiani.

538. Etenim primorum quinque Carthusiae Priorum [Col. 0329C] chronologus seu antiquior Sancti nostri biographus, qui ex supra dictis saeculo XIII floruit, de S. Brunone primo quidem num. 16 et seq. ita prodit memoriae: «Venerabilis Pater, ad summum Pontificem veniens, eidem, non longo, sed brevi tempore assistens, consiliis et auxiliis salutaribus ejus multa onera supportabat, et multum in regimine sanctae Dei Ecclesiae ejus sollicitudinem sua promptitudine sublevabat. Diu tamen patienter dissimulare non potuit tristitiam et dolorem conceptum de suorum dispersione filiorum, et strepitus et tumultus curiae, impedientes dulcedinem et quietem, qua frui et pasci in eremo consueverat, graviter ferens et diutius ferre non sustinens, exposita summo Pontifici sua desolatione, cum summa instantia imploravit [Col. 0329D] et impetravit a curia separari et quod posset ad eremum et cellae jam praegustatam dulcedinem et desideratam requiem repedare;» deinde vero num. 24 sequentia, quae huc etiam faciunt, suppeditat: «Bruno igitur, vir sanctissimus et gemina scientia praeditus, tam divina scilicet, quam humana, . . . . . eremum Carthusiae rexit sex annis, et post, ut praedictum est, a Papa vocatus, et non diu post ad eremum Calabriae, cui Turris nomen est, transiens, ibi, sancto constructo monasterio, multorum Dei servorum anachoretarum rector exstitit et minister.» Ita ille utrobique, quantum apparet, S. Brunonem, non quinque annis, sed longe breviori temporis spatio, antequam curiae Pontificiae relinquendae facultatem [Col. 0330A] obtineret, atque in Calabriam secederet, apud Urbanum papam fuisse commoratum, suis quas adhibet loquendi formulis indicans. Quare, cum Carthusiani antiquiores, qui quidquam de sancto Ordinis sui Institutore litteris consignavere, sua fere omnia e laudato, cujus hic jam recitata verba sunt, primorum quinque Carthusiae Priorum chronologo hauserint, verosimillime hujus inhaerentes vestigiis Sancto nostro, non quinquennalem, sed longe minus diuturnam apud Urbanum papam commorationem attribuerint; nec sane immerito, cum Sanctus ad hunc ante anni 1090 Aprilem non venerit, hocque ipso anno Pontificiam curiam reliquerit, uti ex jam supra dictis satis liquet, magisque ex dicendis patescet.

539. Sanctum nostrum, Pontificia curia ex Urbani Papae consensu relicta, in Calabriae eremum, cui Turris nomen, secessisse, sedem ibidem, casis humilibus exstructis, fixisse, in speluncis, in quibus cum sociis morabatur, a Rogerio Calabriae et Siciliae comite, qui eum tum nondum cognoverit, venationem exercente, fuisse inventum, hacque occasione factum, ut eremum illam ab hoc principe obtinuerit, memoriae produnt omnes praecipui, quos ad manum habeo, saeculo quinto decimo posteriores, [Col. 0330C] S. Brunonis biographi, videlicet Zacharias Benedictus, Puteanus, Blomenvenna et Surius. Solius Blomenvennae, quod reliquos sibi adamussim fere consonantes habeat, horumque proinde omnium locum tenere queat, verba huc spectantia, reliquis fere omnibus omissis, transcribo. Sic habent: «Cum voluntate itaque et benedictione summi Pontificis dimissus (S. Bruno nimirum) Calabriae deserta petiit cum aliquot ejusdem propositi viris, quos ferventissimis suis exhortationibus ad mundi contemptum induxerat. Audierat enim, illic deserta esse loca plurima ad poenitentiam agendam solitariamque vitam sectandam aptissima. Optabat, prout frequenter decreverat, redire Carthusiam ad fratres suos charissimos, quos praemiserat; sed quia summus [Col. 0330D] Pontifex cum sua curia transibat in Galliam, in cujus finibus Carthusia sita est, metuebat, ne curiam, quam fugiebat, ibi declinare non posset. Et ideo ad Calabriae potius deserta se contulit . . . . . Venit itaque Vir sanctus ad quamdam Calabriae eremum, cui Turris nomen est, in dioecesi Squillacensi, ibique non cellas pretiosas, quia sumptus ad eas non suppetebat, sed casas humiles de vili materia, sed in Christo pretiosa, aedificaverunt . . . . .

540. «Cum autem dictam eremum primum inhabitare coepissent, contigit, Domino hoc operante, ut quodam die comes Calabriae Rogerius, cum suo non parvo comitatu et canum multitudine copiose [Col. 0331A] in eadem eremo Turris venationi insistens, ad locum, ubi servi Dei habitare coeperant, deveniret: canes autem, olfactu suo diversa ferarum vestigia insequentes, ad speluncas seu casas, in quibus sanctus Bruno cum suis habitabat, devenerint. Ubi fixis pedibus, latratibus multis domino suo indicabant magnam se invenisse praedam. Quo viso, comes, cum suis concito cursu veniens, repperit Patres praedictos in eisdem speluncis, flexis genibus erectisque in coelum vultibus ac manibus simul orantes et Deum laudantes. Videns hoc comes, magna admiratione repletus, equo, cui insidebat, desiliens, devote et humiliter ipsos salutavit, deque causa adventus statuque ipsorum sollicite interrogavit. A quibus cum singula per ordinem didicisset, [Col. 0331B] gavisus est valde laudans Deum et glorificans, quod tali eum dignum judicasset praeda. Sperabat enim religiosus comes, se terramque suam eorum meritis et precibus adjuvari apud Deum atque in pace conservari. Et propterea, ut possent ibidem quietius vivere, diutiusque perseverare, dedit eis ecclesiam Beatae Mariae et Beati Stephani de cremo; ubi eos frequenter visitans, de vitae necessariis providebat, documentaque salutis ab eis libenter audiebat, beatum vero Brunonem, ipsorum omnium pastorem ac Patrem, quem prae caeteris arctius diligebat, ad se frequenter evocabat. Quem etiam in magna reverentia semper habuit, et tanquam primum in domo sua, ejus consiliis acquiescens, ejus orationibus, quibus plurimum confidebat, se jugiter commendans.

[Col. 0331C] 541. Hactenus Blomenvenna, seu potius omnes supra laudati S. Brunonis biographi: nunc singula aut saltem praecipua, quae verbis recitatis adstruuntur, examinanda, ac in primis quidem, an Sanctus, obtenta a Pontifice eremum repetendi facultate, recta in Turritanam Calabriae eremum sese receperit, ibique a Rogerio, Calabriae et Siciliae comite, venationem exercente, nondumque, ut recitata Blomenvennae verba indicant, eum noscente, in specu fuerit repertus. Rogerius, Roberti Guiscardi Rogerii comitis mox dicti fratris filius, Apuliae, Calabriae et Siciliae dux, in diplomate infra huc transcribendo, quo Calabrinae eremi donationem, S. Brunoni ejusque sociis a comite Rogerio patruo suo [Col. 0331D] factam, anno 1093 ex dicendis confirmavit, ita loquitur: «Notum esse volumus fraternitati vestrae de duobus viris, Brunone scilicet et Lanvino, qui, sanctae religionis studio accensi, cum sociis suis in terram Calabriae a Galliarum partibus, disponente Deo, venerunt, et meo ductu in terram, quae praedicta est, locum, qui eorum proposito conveniret, quaesierunt, quem cum sibi idoneum penes me non invenisset, elegerunt manere inter locum, qui dicitur Arena, et oppidum, quod appellatur Stilum. Locum autem illum Rogerius, comes Siciliae, patruus meus, . . . . illis donavit: de comitatu enim ipsius per meam concessionem erat.» Cum ergo Sanctus noster ejusque socii, uti hic Rogerius dux [Col. 0332A] declarat, in Calabriam, partim huic, uti infra docebo, partim comiti Rogerio tunc subditam, venerint, ibique, cum ante ipsiusmet ducis Rogerii ductu in terris huic subditis locum proposito suo aptum quaesivissent, nec invenissent, talem tandem in Rogerii comitis comitatu seu terris huic subjectis elegerint, consectarium est ut, obtenta a Pontifice curiam relinquendi eremumque petendi facultate, non recta, ut Blomenvenna verbis proxime recitatis docet, in Turritanam Calabriae eremum Rogerio comiti subjectam, sed in terras duci Rogerio subditas, locum eremiticae vitae aptum ibidem quaesituri, sese contulerint.

542. Imo vero cum, ut jam dixi, loco in hisce, quem proposito suo idoneum arbitrarentur, non invento, [Col. 0332B] talem in terris, uti diplomatis a Rogerio duce collati proxime recitata verba fidem faciunt, Rogerio comiti subjectis, quaesierint, verosimiliter ad hunc ante Sanctus ejusque socii, quo voti sui compotes fieri, locumque ab hoc principe, si quem proposito suo aptum in terris ejus invenirent, impetrare possent, a duce Rogerio fuerint adducti. Quod ut credam, etiam facit, quo Rogerius comes S. Brunoni ejusque sociis Calabrinam eremum concessit, diploma. In hoc enim comes sequentem fatur in modum: «Notum esse volumus fraternitati vestrae, per Dei misericordiam a Galliarum partibus ad regionem istam Calabriae sanctae Religionis viros, Brunonem videlicet et Lanvinum cum sociis eorum pervenisse, qui, contempta mundialis gloriae [Col. 0332C] vanitate, soli Deo elegerant militare. Horum itaque desiderium ego cognoscens, et ipsorum meritis et precibus apud Deum adjuvari desiderans, ab eorum charitate precibus multis obtinui, ut in terra mea locum sibi habilem eligerent, in quo ad serviendum Deo qualia vellent habitacula praepararent;» quibus verbis cum sese comes effecisse indicet, ut Bruno ejusque socii in terra sua, seu in Turritana Calabriae eremo, uti ex consequentibus intelligitur, locum proposito suo aptum, in quo qualia vellent habitacula construerent, elegerint, consectarium est ut, antequam id facerent, cum comite Rogerio de re egerint, ad eum adeo a duce Rogerio, qui eos ductu suo in quaerendo in terris suis loco antea ex dictis juverat, verosimiliter adducti. Atque hinc [Col. 0332D] porro jam consequitur ut, electa jam sibi in praedicta eremo sede, habitaculisque qualibuscunque constructis, a Rogerio comite, rei hujus, ut Blomenvenna supra recitatis verbis aliique laudati biographi indicant, plane inscio, inter venandum inventi non fuerint.

543. Quare, ut Rogerius comes Brunoni ejusque sociis loci in ditione sua, qui eremiticae vitae aptus foret, optionem fecerit, contigisse puto non occasione venationis, in qua eos in specu abditos orationique intentos repererit, sed duce Rogerio interveniente, e quo cum de austerissima Brunonis ejusque sociorum vita, sanctissimisque moribus nonnulla inaudivisset, viros hujusmodi, utpote quorum [Col. 0333A] precibus ac meritis auxilium sibi a Domino, uti ipsemet proxime recitatis diplomatis sui verbis indicat, adfuturum speraret, in ditione sua sedem figere desiderarit, atque ad sese adductos, ut in ea quem vellent locum sibi eligerent, rogarit. Et vero quod de S. Brunone ejusque sociis, quos, ante sibi nunquam visos penitusque ignotos, inter venandum comes Rogerius in specu Deum intentissime orantes invenerit, plurimisque idcirco beneficiis auxerit, a laudatis Sancti nostri biographis memoriae proditur, haud sat apte, quemadmodum modo abunde indicavi, cum duobus jam citatis diplomatibus concordare, ante me in Neapoli sacra apud Surianum Annotationum in contextam a Surio Sancti nostri Vitam pag. 189 a Caesare de Eugenio jam [Col. 0333B] observatum invenio. Nec observationem hanc a vero alienam pronuntiare ausi sunt Carthusiae Coloniensis alumnus Morkensius in sua chronologico-diplomatica de S. Brunone Diatriba et Zanottius in adornata a se Bononiensibusque in Italia Carthusianis inscripta Sancti ejusdem Vita seu Historia; vere tamen Sanctum nostrum ejusque socios a principe Rogerio, venationi operam dante, in specu orantes fuisse inventos, hincque, ut hic in illos plurima beneficia contulerit, factum esse, conantur ostendere, idque viis duabus diversis.

544. Ac prior quidem, Sanctum non a comite Rogerio in Turritana seu Squillacensi Calabriae eremo, sed a duce Rogerio in quodam ditionis suae antro seu spelunca eum Lanvino aliisque, quos sibi habebat [Col. 0333C] adjunctos, sociis inventum fuisse, astruit; cum autem sese huic potius opinioni, quam alteri, quae Sanctum, non a Rogerio duce, sed comite, inventum statuit, ob supra recitata concessi a Rogerio duce diplomatis verba adhaerere edixit, rationem etiam ob quam fuisse equidem reipsa Sanctum, orationi in specu vacantem, ab alterutro Rogerio, venationem exercente, inventum existimet, lectori reddit, de historia, quae id factum prodit, sequentem scribens in modum: «Haec pro veritate historiae, quam ex traditione majorum agnosco verissimam, et agnoverunt compilator Fasciculi temporum, Henricus Kalkariensis De ortu et progressu Ordinis Carthusiensis, Puteanus scriptor Vitae, scriptoresque domestici omnes.» Ne quis vero contra [Col. 0333D] illam, uti ait, traditionem etiam arguat ex eo quod Sancti, in speluncis a Rogerio sive duce sive comite, venationem exercente, inventi, mentio non occurrat in utriusque hujus principis diplomatibus supra citatis, mox verbis proxime huc transcriptis sequentia haec subjungit: «Nec est cur quis haesitet dubitetve de veritate rei ex eo quod neque dux, neque comes, ambo Rogerii, iste in praefato diplomate, hic in suis chartis (plures enim infra recitandas, quam jam supra plus semel memoratam, in S. Brunonis ejusque sociorum favorem dedit) ullam de ea faciant mentionem, qui tamen postremus in altera sua charta longe post data meminit Capuanae proditionis, sibi a S. Brunone in visu [Col. 0334A] nocturno revelatae; alia enim hujus et alia istius est conditio. In isto donat locum, ab hominum cultura desertum, et poterat legitime, nulla etiam data ratione; in illo vero Capuanae proditionis reos capite damnatos tradit S. Brunoni in perpetuam servitutem; cujusmodi mancipationis causa secundum leges formanda erat.»

545. Hactenus ille, contendens scilicet non fuisse cur, etsi Sanctus vere a Rogerio seu duce seu comite, venatione animum relaxante, in spelunca una cum sociis Deum orans inventus esset, rei hujus in praememoratis diplomatibus mentio fieret, falsamque proinde illam ex horum silentio argui non posse. Verum sit ita; fuisse equidem Sanctum, uti verosimilius esse autumat, a Rogerio duce inter [Col. 0334B] venandum inventum, nullo omnino potest scriptoris sive recentioris sive antiquioris testimonio confirmari; ut proinde a Morkensio id omnino gratis videatur confictum, licet interim contra hanc illius opinionem, uti contra Blomenvennae aliorumque biographorum nostrorum, qui Sanctum in Turritana Calabriae eremo a comite Rogerio, morari in hac illum ignorante, fuisse inventum statuunt, opinionem fieri potest, nullum omnino ex jam saepe laudatis diplomatibus argumentum positivum queat formari, nihilque etiam aliunde obstet, quo minus a duce Rogerio in quadam ditionis suae spelunca inventus fuisse credi queat Sanctus noster, quem, priusquam Rogerii comitis terras adiret, in terris ducis Rogerii exstitisse, recitata supra ex hujus [Col. 0334C] diplomate verba fidem faciunt. At vero Surianus, qui pro opinione, Sanctum nostrum a comite Rogerio, cui prorsus adhuc ignotus erat, deserto in specu fuisse repertum, astruente, seu potius pro Surio illam tradente stat, in suis in hunc Annotationibus pag. 192, contra Caesarem de Eugenio, qui, ut jam dictum, historiam illam cum diplomatibus supra citatis haud sat apte componi in sua Neapoli sacra observarat, diploma seu privilegium, infra recitandum, quod a Mesimerio, Squillacensi episcopo, Bruno accepit, in praesidium advocat.

546. Ita enim ibidem scribit: «Ait praefatus Caesar exquisitam se diligentiam in hac veritate (de Brunone scilicet a Rogerio comite, cui adhuc penitus ignotus erat, in deserti seu eremi Calabrinae [Col. 0334D] latebris reperto,) pervestiganda adhibuisse: non negaverim. Sed nihilominus non vidisse diploma vel certe leviter expendisse Mesimerii, episcopi Squillacensis, multa persuadent. Si enim librasset illud, quod ibi dicit, S. Brunonem in desertis Calabriae locis per tempus satis longum degisse, priusquam ad Squillacensem transiret eremum, utique non in fixis tentoriis, sed in obviis specubus, et hujusmodi subterraneis diversoriolis habitasse consentiret.» Hactenus ille; ast S. Brunonem in desertis Calabriae locis, priusquam ad Squillacensem eremum transiret, per tempus satis longum degisse, Mesimerius, Graecus Squillacensis episcopus, contra ac his verbis vult, in suo diplomate, Graece [Col. 0335A] scripto, nuspiam tradit. In hoc enim, quibus id facere videri queat, de S. Brunone ejusque sociis sequentia duntaxat e versione Morkensii commemorat: «Qui quidem in desertis locis degentes per tempus satis longum illuc transmigrarunt ad partes Stili in mea dioecesi;» aut, si mavis, e versione Ughelli tom. IX Italiae sacrae, col. 425, isthaec: «Qui cum per multos annos in locis solitariis vitam transegissent, huc ad partes Styli in mea dioecesi transmigrarunt;» hisce autem verbis, fueritne Sanctus in Calabriae desertis, an in aliis per tempus satis longum, antequam in Squillacensem eremum sese abderet, cum sociis suis commoratus, non edicit. Quid si Mesimerius de Carthusiae et Siccae Fontanae desertis, in quibus Sanctus, antequam [Col. 0335B] Calabriam adiret, per longum satis tempus seu per multos annos fuerat versatus, duntaxat loquatur? Id sane nullo ex capite vero absimile, nedum incredibile, apparet.

547. Ad haec de aliis etiam, quam de Carthusiae et Siccae Fontanae eremis, Mesimerio sermo sit, hincne consequens erit ut in hisce Sanctus noster a comite Rogerio, cum huic adhuc omnino esset ignotus, inter venandum fuerit inventus? Neutiquam sane, uti quisque, quantum opinor, haud difficulter agnoscet. Verum, inquies, ita equidem facile factum esse potuerit, ut, ad quod credendum Morkensius ex dictis propendet, Sanctus noster, non quidem a comite Rogerio, sed a duce homonymo, cujus is patruus erat, cum illi adhuc plane [Col. 0335C] esset ignotus, in spelunca, in quam sese cum sociis receperat, inter venandum fuerit inventus. Fateor, sic habet, nec quo minus ita factum esse potuerit, repugnant diplomata supra dicta; verum anne reipsa ita factum sit, dubium mihi vel idcirco semper erit, quod res nullo plane probatae ac certae fidei monumento queat probari. Ad Zanottium modo veniamus. Hic, ut Sanctum, quod Surius aliique Sancti biographi tradunt, a comite Rogerio, venationi operam dante, in spelunca fuisse inventum, tueatur, rem hanc non ante, sed postquam Sanctus comiti Rogerio notus esset, Turritanamque seu Squillacensem Calabriae eremum inhabitandam ab eo jam accepisset, gestam esse statuit; quod cum ne in speciem quidem, ut consideranti patebit, cum diplomatibus [Col. 0335D] supra citatis pugnet, ac proin, quominus tunc gestum credatur, impedire haec non possint, Zanottii non minus, quam Morkensii opinio credibilis apparet; sitne tamen reipsa veritati consona, dubium plane est, quod in nullo antiquo sat certae fidei seu auctore seu monumento sit fundata, nec certam eam facere possint supra laudati Sancti nostri biographi, qui praeterquam quod aliis eam, quam Zanottius, adjunctis vestiant, recentiores omnes sunt, quam ut sola sua auctoritate rebus, quas de S. Brunone narrant, fidem certam atque indubitatam facere possint.

548. Quare, omnibus rite libratis, Sancti e curia Pontificia in Turritanam Calabriae eremum secessum [Col. 0336A] eo fere, quem hic subdo, modo accidisse, verosimillimum puto. Pontificem Roma in Campaniam subjectasque Rogerio duci ejusque fratri Boamundo ditiones media anni 1090 aestate abeuntem comitatus est ex supra dictis S. Bruno, ibidemque ab illo curiam relinquendi eremumque repetendi facultatem enixissime petiit. Hac tandem obtenta, mox in Calabriam, ubi deserta loca esse plurima audierat, ad Rogerium ducem, quem forte alicubi in Campania jam viderat, suumque redeundi ad vitam solitariam desiderium edocuerat, sese contulerit; cumque, eo consentiente ducenteque, in Calabriae parte, ei subjecta, locum eremiticae vitae aptum quaesivisset, nec invenisset, ad comitem Rogerium ab eodem principe, qui ad eum forte alias ob causas [Col. 0336B] properabat, ductus fuerit, impetrataque ab illo, cui a Rogerio duce ob insignem vitae sanctitatem valde fuerit commendatus, eligendi sibi in Calabriae parte, quae ei parebat, quencumque proposito suo idoneum arbitraretur locum, facultate, Turritanam eremum elegerit, hancque sibi, uti mox videbimus, a dicto comite Rogerio donari impetrarit. Res ita ordinata conceptaque nihil sane habet, quod vel cum diplomatibus supra laudatis pugnet, vel utcunque a verisimilitudine abhorreat. Quod cum ita sit, eo modo, quo jam dixi, Sanctum in Calabriam secessisse, Turritanamque eremum sibi donari impetrasse, vix non certum indubitatumque puto. Quod si interim, Sanctum, Deum intentissime orantem, in sibi jam data hac eremo a comite Rogerio, venationi [Col. 0336C] operam dante, inventum fuisse, cum Zanottio quisquam contendat, aut id ei in Apulia a duce Rogerio obvenisse, cum Morkensio praefracte astruat, ei equidem haud magnopere refragabor, cum haec equidem ejus opinio, ut ut minus verosimilis, cum diplomatibus supra citatis pugnatura non sit. Verum utcunque tandem haec omnia habeant, equidem Sanctus noster, cum e curia Pontificia abiit, in Turritanam Calabriae eremum, ut jam dictum, secessit. Ac illum quidem, cum in itinere versus hanc existeret, Barensem S. Nicolai, ac S. Michaelis in monte Gargano ecclesias invisisse, archangelum hunc bis sibi apparentem habuisse, aliaque nonnulla in contexta a se Sancti Vita cap. 18 narrat Zanottius; verum ea nullo [Col. 0336D] prorsus antiquitatis testimonio vel ipse firmat, vel alibi firmata invenio.

549. Modo itaque examinandum hic restat, cur tunc sese in Calabriam potius recipere, quam ad dilectam sibi Carthusiam redire, Sancto visum fuerit? «Optabat (verba sunt Blomenvennae supra adhuc recitata) redire ad Carthusiam ad fratres suos charissimos, quos praemiserat, sed quia summus Pontifex (Urbanus II) cum sua curia transibat in Galliam, in cujus finibus Carthusia sita est, metuebat, ne curiam, quam fugiebat, declinare non posset, et ideo ad Calabriae potius deserta se contulit;» ita ille: verum Brunonem non ob rationem, quam his verbis allegat, in Calabriam potius secessisse, [Col. 0337A] quam ad Carthusiam rediisse, sola ratio temporis, quo Urbanus Papa in Galliam transiit, Sanctusque in Calabriam secessit, evincit. Urbanus enim, uti inter omnes convenit, non ante annum 1095, quo, postquam Placentiae in Italia celebrarat concilium, in Galliam, Claro-monte aliud longe celeberrimum, in quo sacrarum adversus infideles pro Terrae Sanctae recuperatione expeditionum fundamentum jactum fuit, celebraturus concessit; Bruno autem, uti ex jam dictis ac porro dicendis pronum est eruere, in Calabriam e curia Pontificia anno 1090 sese recepit. Sanctum ergo in Calabriam potius sese contulisse, quam ad Carthusiam rediisse, reor, quod Pontifex, difficillimis, quibus vivebat, temporibus, futurum praescius, ut subinde, Roma relicta, in [Col. 0337B] terras Rogerio duci comitique homonymo subjectas, sese recipere cogeretur, Brunonem, quem interdum ad sese evocare, atque ad eonsilia adhibere volebat, in Galliam seu ad Carthusiam, procul ab utriusque Rogerii ditionibus dissitam, abire noluerit.

550. Ea mihi sedet sententia, quod reipsa Sanctum, cum jam in Turritana eremo versaretur, ab Urbano subinde, sive ut indictis interesset conciliis, sive alia quacunque de causa evocatum fuisse, suadeat, cujus fragmentum Mabillonius lib. LXX Annalium Benedictinorum num. 30 suppeditat, epistola a Paschale II papa, proximo Urbani successore, ad Lanvinum, Sancti nostri discipulum, proximumque in eremi Calabrinae prioratum successorem, VI Kal. [Col. 0337C] Decembris anno 1101 conscripta. Haec enim, quam integram, ex Annalium Carthusiensium libri quarti hactenus non vulgati Vallis Dei exemplari descriptam, supra plus semel jam laudatus Carthusianus Parisiensis mecum communicavit, sic habet: «Paschalis episcopus, servus servorum Dei, dilecto filio Lanvino, salutem et Apostolicam benedictionem. Quod magnopere desideravimus, et vehementi desiderio exspectavimus, hoc, Domino propitiante, peractum est. Revertente siquidem fratre R. [Richardo] Albano episcopo, pacem et concordiam eremi reformatam, et te in locum sanctae memoriae magistri Brunonis successisse cognovimus. Sit ergo in te ejusdem Viri spiritus, idem sit eremiticae disciciplinae rigor, eadem morum et gravitatis constantia; [Col. 0337D] quia nos, opitulante Domino, quidquid auctoritatis et potestatis ipsius Magistri probabilis sapientia et religio ab Apostolica Sede promeruit personaliter, hoc tibi, eodem te spiritu concomitante, concedimus. Volumus autem, ut in proxima Quadragesima nos visitare debeas, quatenus cordis secreta os ad os plenius proloquamur. Interim vero monemus ut de resarcienda pace terrae, quam vehementer turbatam audivimus, cum fratribus nostris et religiosis viris, qui circa te sunt, satagas, et alios ad hoc commonere procures. Abbati Sancti Juliani, quem reprehensibilem audivimus, praecipe ex nobis ut nostrae audientiae se repraesentet; eumque de contemptu litterarum legati nostri vehementer [Col. 0338A] argue. Datum Romae sexto Kalendas Decembris.»

551. Cum ergo, uti ex hac Paschalis papae epistola liquet, fuerit ab hoc proximo Urbani II in S. Petri Cathedram successore Romam evocatus Lanvinus, proximus Sancti in eremi Turritanae prioratum successor, fuisse quoque ipsummet S. Brunonem, quem summis laudibus Paschalis hic effert, ab Urbano II evocatum, dubitandum non apparet. Quod cum ita sit, summum hunc pontificem, quo ad sese subinde evocare Brunonem facile posset, haud procul eum a regionibus, in quibus se non raro commoraturum praevidebat, discedere voluisse, hincque factum ut Bruno ad Carthusiam non redierit, sed in Calabriam [Col. 0338B] se receperit, non immerito conjeceris. Haec porro conjectura utcunque etiam confirmatur tum ex ordinis Carthusiensis, uti vocatur, traditione, tum ex eo quod, teste omni exceptione majori quatuor primorum Carthusiae priorum chronologo in hoc transcripto num. 7 Sancti nostri elogio, evocatus hic e Carthusia ab Urbano II pontifice fuerit, ut consiliis suis hunc adjuvaret; unde verosimile fit, Urbanum dum Brunoni e curia sua discedendi facultatem concessit, consiliis ejus uti deinceps adhuc voluisse, huncque in finem, dum a Calabria non nimium abesset, subinde illum ad se evocasse. Ad haec, nisi Sanctus, quod pontifex eum haud procul a locis, in quibus ipse versabatur, commorari dictum in finem vellet, in Calabriam secessisse astruatur, quaenam [Col. 0338C] tandem, cur hoc post obtentam a pontifice in eremum secedendi facultatem fecerit, nec potius ad Carthusiam redierit, ratio afferetur?

552. Sanctus, facta sibi eo modo, quo § praecedenti exposui, a Siciliae et Calabriae comite Rogerio eligendi in ditionibus principi huic subjectis, locum, quem eremiticae vitae ducendae maxime idoneum arbitraretur, Calabriam mox diligenter perlustravit, cumque in hanc eremum, cui Turris nomen, inter Stilum et Arenam sitam intraque dioecesis Scyllacensis, seu, ut alii scribunt, Squillacensis terminos [Col. 0338D] conclusam, quam proposito suo percommodam, utpote montosam valde, adituque arduam ac difficilem, judicabat, invenisset, hunc illi locum comes Rogerius publico confecto instrumento seu diplomate benignissime est largitus, donationemque deinde Mesimerius Scyllacensis episcopus ac Urbanus II papa confirmarunt. Chartas seu instrumenta, quibus id fecerunt, lectoris oculis, quod nec passim omnia ad manum sint, nec paucis, quae de Sancto jam dicta sunt ac porro dicentur, lucem afferant, juverit subjecisse, observatis ad singulorum calcem nonnullis, sive de notis chronicis, quibus muniuntur, sive de personis, quarum nomina notantur, sive denique de aliis quibuscunque, quae elucidatione commentationeve [Col. 0339A] indiguerint. A Rogerii comitis diplomate transcribendo exordior. His verbis ex Morkensii recensione concipitur: «Rogerius Dei gratia comes Calabriae et Siciliae omnibus fidelibus suis et Ecclesiae Dei filiis tam praesentibus quam futuris in Domino salutem. Notum esse volumus fraternitati vestrae, per Dei misericordiam a Galliarum partibus ad regionem istam Calabriae sanctae Religionis viros, Brunonem videlicet et Lanvinum cum sociis eorum pervenisse, qui, contempta mundialis gloriae vanitate, soli Deo elegerunt militare.

353. «Horum itaque desiderium ego cognoscens, et ipsorum meritis et precibus apud Deum adjuvari desiderans, ab eorum charitate multis precibus obtinui, ut in terra mea locum sibi habilem eligerent, in [Col. 0339B] quo ad serviendum Deo, qualia vellent, habitacula praepararent. Elegerunt si quidem in terra mea quemdam solitudinis locum situm inter locum qui dicitur Arena, et oppidum quod appellatur Stilum. Hunc ego locum ad honorem Dei omnipotentis, Patris et Filii et Spiritus sancti, et ad honorem beatissimae Mariae semper Virginis genitricis Christi Dei et Domini nostri omniumque Sanctorum donavi eis, eorumque successoribus ibidem Deo servituris cum tota silva et terra et aqua et monte in spatium unius leugae [ al., leucae] in omni parte adjacenti, concedens et constituens, quatenus locum istum libere et quiete cum hac adjacentia sua in perpetuum possideant; nec ex hoc mihi vel alicui personae angariam vel servitium faciant. Contestor autem et [Col. 0339C] contradico ex parte Dei omnipotentis et sanctae Mariae perpetuae Virginis et omnium sanctorum et mea, ne sit aliquis meorum aut extraneorum, stratigotus [ al., strategus] videlicet aut vicecomes, rusticus aut miles, servus sive liber, qui in loco isto pascuae, vel agriculturae seu etiam piscationis aut lignorum occasione, aut ex quacunque causa servis Dei molestiam aut injuriam faciat; sed in eorum potestate sit praedictum locum cum tota adjacentia sua secundum voluntatem suam possidere, disponere, ordinare et erogare. Quod si quis deinceps contra hujus paginae constitutionem venire praesumpserit, imprimis nisi digne satisfecerit, iram Dei et maledictionem incurrat, et conatu tali ad nihilum redacto, [Col. 0339D] pro praesumptione tanta centum librarum auri poenam in curia nostra sustineat.

554. «Igitur ut constitutio haec inviolabilis et omnino firma permaneat, concedente uxore mea Adelai comitissa et filio meo Gofrido in praesentia bonorum hominum donationem istam feci et sigillo meo sigillari praecepi. Ego Gofridus, Melitensis Ecclesiae episcopus, licet indignus, chartam hanc manu mea scripsi rogatu comitis Rogerii, laudans et confirmans constitutionem hanc, anathemate vero et excommunicatione damnans eum, quicunque hanc infringere praesumpserit, nisi tamen resipiscens satisfecerit. Facta sunt haec anno ab Incarnatione Domini millesimo nonagesimo. Insuper donavi Mule cum filiis suis ad custodiendam silvam. Testes autem [Col. 0340A] affuerunt hii: Stephanus presbyter, Giraldus praesbyter, Petrus de Moritono [ al., Moritonio], Ricardus Maletus, Ragnulfus eleemosinarius, Nicolaus notarius et alii plures.» Morkensius, e cujus recensione, ut jam monui, hanc chartam hic exhibeo, integre recitatae subjungit: «Nota, hanc chartam donationis eremus Calabrinae, etc., ab Italia ex autographo desumptam accepi. Est quoque in Annotatis (pag. nempe 199 et tribus seqq.) ad Vitam S. Brunonis Suriani nostri. Ex hac manifeste constat, S. P. N. Brunonem eum Lanvino et aliquot sociis jam anno 1090 ex Galliae partibus in Calabriam venisse, atque a Rogerio comite fuisse rogatum ut in ea terra sua remaneret, eligeretque eremum proposito suo accomodam.» Ita ille, et recte sane, quantum mihi apparet: [Col. 0340B] sunt tamen, qui recitatam donationis a Rogerio factae chartam ante annum 1091 datam non fuisse, contendunt, quod mense Januario aut Februario scriptam hanc esse velint, hique duo menses, spectata, quam Rogerius comes secutus sit, annos Domini, non ab ejus Nativitate, sed ab Incarnatione consequendo nos tribus mensibus, computandi ratione, non in annum 1090, cujus mensibus Januario et Februario Sanctus verosimillime, ne dicam indubie, in Carthusia adhuc versabatur, sed in annum 1091 incidisse debeant.

555. Verum Rogerium annos Domini, non ab ejus Incarnatione, sed a Nativitate computare solitum fuisse, varia ejus apud Rocchum Pirrum, Ughellum aliosque exstantia diplomata fidem faciunt, uti quisque, [Col. 0340C] qui haec consulere voluerit, facile deprehendet. Porro Mabillonius lib. LXVIII Annalium, num. 32 recitatam modo donationis chartam cum charta, infra a nobis etiam recitanda, qua postea Rogerius comes Turritanae eremo, quam Brunoni ejusque sociis jam ante donarat, terminos circumscripsit seu assignavit, confundit, hancque praeterea Rogerio duci perperam attribuit; quod utrumque non possum non mirari, cum haec ipsa charta, quam ex parte eo ipso loco transcribit, quamque, ut monui, Rogerio duci attribuit, in capite, non Rogerii ducis, sed Rogerii comitis nomen apud eum praeferat, sequentiaque in contextu verba contineat: «Hunc ergo locum, situm scilicet inter locum qui dicitur Arena, et oppidum [Col. 0340D] quod appellatur Stilum, seu Turritanam eremum et omnia undique in circuitu adjacentia in spatium unius leucae Deo et B. Mariae, ac ipsis eorumque successoribus in proprietate, sicut nostra fuerunt, sub omni immunitate atque libertate donavimus . . . . Rogavimus insuper venerabilem virum, Melitensem episcopum Gofredum super hac donatione nostra confirmationis chartam conscribere, quam et sigillavimus . . . . hanc autem donationem nostram tam domnus apostolicus noster Urbanus, quam Squillatinus episcopus Theodorus, in cujus episcopatu ipse locus situs est, laudaverunt, privilegiis confirmaverunt atque terribili anathemate munierunt;» quibus cum dicatur Urbanus papa Turritanae Calabriae eremi donationem, S. Brunoni [Col. 0341A] a comite Rogerio factam, confirmasse, chartaque, qua id fecit, anno 1092, uti ipsemet Mabillonius loco cit. fatetur, data fuerit, non video, qui merito hic scriptor chartam, quam ex parte recitat, quamque anno 1093 signatam exhibet, pro charta, qua Rogerius dictam eremum S. Brunoni ejusque sociis primum donavit, accipere potuerit.

556. Attamen, cum Mabillonius supra recitatam, qua Rogerius Calabriae et Siciliae comes Turritanam eremum Sancto nostro vere donavit, chartam ad manum non habuisse videatur, hinc forte in hunc errorem inciderit; verum nihil hujusmodi utcunque excusat errorem alium, quo, ut jam monui, quam ex parte transcribit, chartam, a Rogerio comite profectam, Rogerio duci, cujus is patruus erat, attribuit; [Col. 0341B] hunc enim ab illo esse diversum, quicunque Historiam Siculam vel a limine salutavit, habet perspectum, nec ipsemet ignoravit Mabillonius, ut proinde id hic probare, supervacaneum foret. Attamen ut et quisque inter utrumque Rogerium distinguere, et de chartarum huc transcribendarum, quas tam Rogerius dux, quam comes, in S. Brunonis ejusque sociorum favorem dedit, ingenuitate ferre queat judicium, lubet huc nonnulla, quae ad ambos illos principes eorumque stirpem Normannicam ac progeniem potissimum spectant, in medium proferre. Tancredus ab Alta-villa, ut Gaufredus Malaterra, auctor synchronus, Historiae Siculae a se contextae lib. I refert, prope Constantiam in Normannia, Galliae provincia, nobili loco natus, saeculo undecimo [Col. 0341C] floruit, eque duabus uxoribus diversis filios genuit duodecim, e priori quidem, cujus nomen excidit, Guilielmum, cognomine Ferrea-brachia, Drogonem, Hunifredum, Gaufredum et Serlonem; e posteriori vero, quae Fransendis cognominata fuit, Robertum, postea Guiscardum appellatum, Malgerium, Guilelmum, Alveredum, Humbertum, Tancredum ac tandem Rogerium, qui omnes, duobus exceptis, qui in patrio solo haereditatis paternae carpendae causa manserunt, Italiam petierunt, factisque bellicis in Apulia potissimum et Campania clari, regiones hasce vicinasque alias, Graecis Sarracenisque, earumdem dominis, expulsis, paulatim sibi subjecerunt. Praecipue tamen eos inter enituere Robertus, Guiscardus cognominatus, et qui omnium junior [Col. 0341D] erat, Rogerius, in S. Brunonem beneficiis, nec minus singulari in personas alias locaque sacra liberalitate, quam armis magnum sibi nomen apud seram etiam posteritatem adeptus.

557. Ac Robertus quidem Apuliae ducatum una cum Calabriae parte aliisque aliquot ditionibus vicinis tenuit, annoque 1085 vitam cum morte commutavit, tres quatuorve post se filios relinquens, quorum secundo genitus Rogerius in ducatum Apuliae ac potiorem haereditatis paternae partem successit, uxoremque habuit Adelam, Roberti Frisii comitis Flandriae filiam; Rogerius vero, qui, quamvis Calabriae partem duntaxat teneret, supremumque totius regionis hujus dominium penes Guiscardum ac [Col. 0342A] deinde penes filium ejus Rogerium exstitisse videatur, Calabriae non minus quam Siciliae comes audiit, tres uxores diversas, si harum tamen prima, quae ab Orderico Vitali Normannorum Historiae lib. III, pag. 484, Judith, a Gaufredo autem Malaterra Historiae Siculae lib. II, cap. 29, Delicia vocatur, uxoris legitimae nomine venire queat, matrimonio sibi junctas habuit. Prima nullos ipsi, uti laudatus Ordericus Vitalis loco cit. docet, liberos peperit; secunda, apud Malaterram lib. IV, cap. 14 Elemburga, apud Cangium in Stemmate Siculo, Annotationibus in Annam Comnenam inserto, Eremburgis appellata, filium Gaufredum, seu, ut ab aliis scribitur, Goffredum, filiasque aliquot genuit; tertia nomine Adelais, seu, ut alii signant, Adelasia, quae [Col. 0342B] Bonifacii, marchionis Montis-ferratensis, filia erat, anno 1089 matrimonio ei fuit collocata, ex eaque procreavit duos filios, quorum alter, nomine Simon, infans obiit, alter, ut pater, Rogerius appellatus, Siciliae rex postea factus est. Atque haec, ut, quae in diversa comitis Rogerii diplomata, unumque Rogerii ducis, in S. Brunonis ejusque sociorum favorem concessa, annotanda erunt, intelligantur, partim ex Gaufredo Malaterra, partim ex Orderico Vitale praemittenda hic duxi. Ac primo quidem ex his jam liquet, nihil contra proxime huc transcripti, quo Rogerius comes Turritanam seu Squillacensem Calabriae eremum S. Brunoni anno 1090 concessit, diplomatis sinceritatem posse opponi ex eo quod, comitis uxore Adelai filioque Gofrido concedente, datum [Col. 0342C] dicatur. Nec est cur monumentum illud suspectum fiat ex eo quod in Calabria datum fuerit, comesque Rogerius anno 1090 exeunte, quo datum fuit, in Calabria exstitisse non sciatur; etsi enim, principem illum ibi tunc fuisse, Malaterra aliique, qui res ab eo gestas litteris mandarunt, expresse non edicant, nihil tamen etiam, unde contrarium certo consequatur, memoriae produnt.

558. Venio modo ad chartam, qua Theodorus Mesimerius, Squillacensis episcopus, in cujus dioecesi Turritana eremus, ut jam monui, sita erat, factam hujus S. Brunoni a comite Rogerio donationem approbavit. Instrumenti hujus, quod Graece a Mesimerio, utpote in Calabria, instrumenta publica Northmannicae etiam dominationis initio Graece exarare [Col. 0342D] solita, Ecclesiae Graecae episcopo, primitus datum fuit, ecgraphum ex ipso Graeco autographo desumptum atque ex Italia sibi submissum, Morkensius, ut in suis ad illud Annotationibus ait, prae manibus habuit, idque Latine a se redditum ad chronologico-diplomaticae, quam de S. Brunone adornavit, Diatribae calcem adjecit. Operam dedi, ut et Graecum monumenti illius apographum, lectori hic exhibendum, nanscisci possem; verum cum frustra laborarim, alienaque interpretatione, scilicet vel Suriani in Annotationibus in scriptam a Surio Sancti Vitam pag. 207 et seq., vel Ughelli tom. IX Italiae sacrae in episcopis Squillacensibus, vel denique Morkensii, cogar esse contentus, instrumentum illud, prout a posteriori [Col. 0343A] hoc scriptore in linguam Latinam est conversum huc transcribo. Sic itaque ex ejus recensione habet: «Theodorus Mesimerius Dei misericordia episcopus Castrorum, Scyllacei, Stili et Tabernae, ac protosyncellus, petitioni clarissimi comitis, domini nostri Rogerii, qui me rogare dignatus est pro honoratissimis monachis et eremitis, domnis scilicet Brunone et Lanvino, non quidem summa et tyrannica auctoritate mecum agens; sed, ut dixi, me rogare dignatus pro suprascriptis monachis, locum a Deo servatum, qui Turris dicitur, incolentibus in veneranda admodum ecclesia gloriosissimae dominae nostrae Dei Genitricis ac Sancti Joannis Baptistae praecursoris, qui quidem in desertis locis degentes per tempus satis longum illuc transmigrarunt ad partes [Col. 0343B] Stili in mea dioecesi.

559. «Et sicut dominus noster comes vobis donavit montem, campos et molendina circa ecclesiam usque ad duo milliaria, ipsa in perpetuum possideatis, vos monachi superius laudati, et socii et successores vestri, qui hunc locum inhabitabunt usque ad saeculorum finem citra alicujus prohibitionem aut molestiam; tributum vero aut decimam, vel quamlibet vexationem vobis caeterisque sociis et successoribus, nullus nec ego ipse, vel alii, qui post me in episcopos eligentur, inferant; si quis autem ausus fuerit hoc nostrum sigillum (id est diploma) contemnere, habeat anathema a Patre et Filio et Spiritu sancto, et a trecentis decem et octo (concilii scilicet Nicaeni I) deiferis Patribus. Istud sigillum [Col. 0343C] firmum et inviolabile ad saeculorum finem permaneat. Etenim ego hoc praesens sigillum bullatum pro supradictis monachis feci, et bullans mea bulla plumbea signavi † mensis Decembris septima, indictione decima quinta anni millesimi nonagesimi. Ego Raingerius Dei clementia electus archiepiscopus sanctae metropolitanae Ecclesiae Rhegii praesens confirmavi, prout omnino scriptum habetur, et apud ipsos Dei servos, quorum supra mentio facta est, Brunonem, Lanvinum et caeteros socios; sed et apud eos, qui successuri sunt, ratum fixumque permaneat, et usque ad saeculorum finem validitatem obtineat.» Graecae Mesimerii chartae, hic ex recensione Morkensii jam datae, ascripta exstat, quemadmodum [Col. 0343D] hic scriptor et Surianus pag. 209 testantur, et altera Latina, seu potius paulo liberior dictae chartae Graecae ab ipsomet, ut apparet Mesimerio facta interpretatio. Ut de approbata per Mesimerium, quam Rogerius comes S. Brunoni fecit, donatione suum ferre queat studiosus lector judicium, lubet et Latinam illam chartam huc transcribere.

560. His verbis concipitur: «Ego Theodorus Mesimerius, Dei gratia episcopus de Squillatio, et de Stilo et de Taberna, et protosynquillos, dono gratis, non coactus, sed comitis Rogerii precibus et consilio plurimorum procerum suorum acquiescens, terram de Turribus, scilicet duo milliaria circa ecclesiam, in monte constitutam, ex omni parte domno Brunoni et Lanvino sociisque eorumque successoribus, [Col. 0344A] illum montem inhabitantibus, eo modo et tenore, ut in vita libere habeant et possideant, et post eorum decessum successores eorum similiter libere possideant montem atque terram cum bosco infra fines supradictorum duorum milliarium ab omni parte circa ecclesiam in supra dicto monte constitutam, non episcopo Squillatii nec comiti, neque cuilibet personae aliquod servitium persolventes, et si ordinationem aliquam facere voluerint, aut consecrationem, prout libuerit, agant. His autem quicunque contraire voluerit, cum Juda proditore pereat, nisi ad satisfactionem et emendationem fratribus Ecclesiae venerit. Ego Raingerius Rhegii electus hanc chartulam confirmo et laudo.» En modo etiam, quid praecipue praeter id, quod jam dixi, ad instrumenti [Col. 0344B] hujus a se transcripti calcem Morkensius observet. « Πρωτοσυγκελλὸς Mesimerius (in facta scilicet ex dictis ab ipso Mesimerio, quae Graecae hujus chartae exstat ascripta, interpretatione) Latine scripsit PROTOSYNQUILLOS, ego, imitatus quosdam Latinos, scripsi protosyncellus, alius forte vertet primus sacellanus, sed nihil ad rem, legat quisque, ut ut volet. Originale appensum habet ex cannabe alba parvam plumbeam bullam, in cujus una parte est Sanctus quidam, brachiis et palmis expansis. Arbitror esse sanctum Agacium martyrem, Syllacensium patronum, in altera vero parte sunt characteres Graeci minutissimi vix legibiles.»

561. Ita ille. Et recte quidem vocabulum Graecum Πρωτοσυγκελλὸς Latine vertit Protosyncellus; verum [Col. 0344C] anne idem vocabulum Graecum recte etiam quis verterit primus sacellanus? Protosyncellus seu Πρωτοσυγκελλὸς idem significat, quod syncellorum primus; qualis autem significatio vocabulo syncellus competat, pro certo nequeo edicere. Adi Cangium in Glossario mediae et infimae Latinitatis ad vocabula Protosyncellus et syncellus. Ad ea quae chronicae, quibus Graeca Mesimerii charta munitur, notae observanda dilucidandaque offerunt, accedo. Annus, quo instrumentum illud datum notatur, cum indictione non convenit. Quid ergo de eo hic statuemus? Spuriumne idcirco aut supposititium pronuntiabimus? Chartas, quod difficultates chronologicas complectantur, haud facile rejiciendas esse, apud Cangium in Glossario [Col. 0344D] mediae et infimae Latinitatis ad vocabulum Annus solide probatur. Verba omnia, ut ut prolixiora, quibus id fit, juverit huc transcripsisse, ne quis recitatam Mesimerii chartam, maxime si dicta, qua laborat, chronologica difficultas utcunque tolli queat, facile repudiet, aut etiam suspectam duntaxat habeat. Sic habent: «Inveniuntur nihilominus quaedam pontificum diplomata, inquit idem auctor (Mabillonius de Re diplomatica, lib. II, c. 25, n. 9) , quorum calculus recentiorem nostrum praevertit. Ejus generis duo Callisti II nobis suppeditat eruditus Chiffletius in Hist. Threnorchiensi. Primum est «Datum Albae per manum Grisogoni S. R. E. diaconi card. ac bibliothecarii XV Kal. Junii, ind. XIV Inc. Dominicae an. 1122, Pontificatus domini Callixti [Col. 0345A] […] papae anno III.» Alterum habet easdem notas.

562. «Atqui indictio XIV convenit non anno 1122 secundum calculum nostrum, sed anno praecedenti. Unde idem Chiffletius in lemmate prioris privilegii notat datum esse privilegium an. 1122, a die 25 Martii deducto, scilicet quatenus Incarnatio novem mensibus praecedit: sed anno Dionysiano 1121, ut ostendit indictio XIV. Alia ejus generis pontificia diplomata videntur. Verum quaedam reperiuntur, quorum calculus uno anno Dionysianum praecedit, non solum mensibus novem quae proinde non possunt ad calculum Pisanum, . . .» qui ab Incarnatione Dominica, prout haec novem mensibus Nativitatem praecessit, ducit initium, itaque totidem mensibus calculum communem praevertit, «accommodari. Exstat hujusmodi [Col. 0345B] autographum non dubium in archivo Dionysiano datum «XII Kal. April. ind. X, Incarnationis Dominicae anno 1103 pontificatus autem domni Paschalis secundi papae III.» Quae indictio, sicuti annus Paschalis tertius anno 1102 conveniunt in Martio, nec sequenti anno convenire possunt, etiamsi calculus Pisanus admittatur; nisi integro anno dicatur hoc diploma Dionysianum praecessisse. Occurrit et aliud apud Puricellum pag. 512 ejusdem Paschalis plane consimile. «Datum Laterani per manum Joannis S. R. E. diaconi cardinalis, XVI Kal. Martii indict X, Incarnationis Dominicae anno 1103, pontificatus autem domini Paschalis secundi papae III.» Hic idem cancellarius, eadem chronologicae notae, quae eruditis discutiendae proponuntur, aliaeque [Col. 0345C] similes haud raro occurrentes. Haec fere ad verbum ex Mabillonio, fusius quidem, sed haud inutiliter ad ostendendum non facile rejiciendas esse chartas, in quibus chronologicae difficultates occurrunt, cum et in iis animadvertantur diplomatibus, quae nullo modo possunt in dubium revocari.»

563. Hactenus ibidem, et recte quidem, ut jam monui. Verum qui modo chronologicam, quae in Mesimerii charta occurrit, difficultatem tollemus? Dicemusne, vel in anno, vel in indictione errorem cubare, a librariorum oscitantia profectum, qui quis annus quaeve indictio per litteras Graecas, Rogerii chartae subscriptas, designetur, haud sat accurate notarint? Verum characteres chronici, quibus hujus instrumenti non tantum autographum, verum etiam [Col. 0345D] quod Morkensio praeluxit, apographum seu ecgraphum munitum fuit, non compendio per litteras, numerorum locum tenentes, sed integris, uti notula in margine adjecta ipsemet hic scriptor docet, vocibus erant expressi hunc in modum: Μηνὶ Δεκεμβρίῳ εἶς τὰς ἔπτα, ἶνδικτιόνος δεκατὴς πεμπτὴς τοῦ ἐννεακοστοῦ χιλιοστοῦ ἔτους , id est, «Mensis Decembris septima, indictione decima quinta anni millesimi nonagesimi,» uti recte interpretatur Morkensius, etsi enim substantivum non adsit, cum quo feminini generis articulus τάς conveniat, subintelligitur tamen substantivum accusativi pluralis numeri ἡμέρας cum participio προβεβηκότι , quod ad substantivum μηνὶ refertur, ita ut sensus sit μηνὶ Δεκε βρίῳ εἶς τὰς ἕπτα ἡμερὰς προβεβηκότι , id est, «mense Decembri ad septem dies jam provecto.» Sic in Appendice ad Bernardi Montfauconi Paleographiam pag. 512 sequens codicis Octateuchi, in collegio universitatis Oxoniensis asservati, Graeca inscriptio seu potius clausula, Τέλος εἴληφεν ἡ Ὀκτάτευχος βίβλος Νοεμβρίῳ είς τὰς κ' Latine redditur, «finem accepit Octateuchus Novembris vigesima.» Ex iis quidem quae Surianus in suis ad contextam a Surio Sancti Vitam annotationibus suppeditat in apographo quod scriptori huic praeluxit, exaratum fuisse videtur εἱς τῆς non autem είς τὰς ἕπτα ; verum id vel in describentis errorem, vel in dialectum, quam forte Mesimerius fuerit secutus, est refundendum. Ut ut sit, error equidem, qui a librariis commissus sit, in characteribus [Col. 0346B] chronicis, quibus Mesimerii charta seu potius hujus apographum, ex Morkensii recensione huc jam transcriptum, signatur, cubare non videtur. Verum qui tandem ergo chronologica, quam characteres illi offerunt, difficultas e medio tolletur.

564. Morkensius, ad chronologico-diplomaticae suae calcem nonnulla pro chronicis, quibus varia, quae protulit, diplomata seu instrumenta publica muniuntur, characteribus in concordiam revocandis lectori proponens, de Mesimerio ait, eum «more Siculo nos consequi anno uno, atque ideo datam illius producendam esse usque ad subsequentem annum nostrum;» Quod si verum sit, Squillacensis illius antistitis charta supra recitata, quae anno 1090 data notatur, anno proxime sequenti data fuerit, sicque [Col. 0346C] indictio XV, qua signatur, cum anno quo vere data fuit, apprime congruet omnisque chronologica difficultas, qua instrumentum illud laborat, evanescet. Verum, cum haec annos Christi computandi ratio in usu apud Siculos passim fuisse non noscatur, certumne etiam sit, nunquam cuiquam usurpatum fuisse, dispiciendum. Rochus Pirrus in Ecclesiae Panormitanae Notitia prima ad annum 1144, annum Christi natalem cum anno ab orbe condito 5508 a Graecis communiter componi, hancque computandi rationem ab iis in Siciliam manasse, praefatus, sic scribit: «Fridericus Sylburgius Fastos Siculos exhibet, e chronico erutos, quod in vetusta Siciliae bibliotheca inventum est ab Hieronymo Surita, ac deinde ab Antonio Augustino in Italiam, post in Hispaniam translatum est; [Col. 0346D] in eo vero annum Christi natalem statui refert sub coss. Lentulo et Pisone, et anno ab orbe condito 5507. Neque varietas haec lectorem commovere debet, si nimirum advertat plures scriptores uno aut altero anno communem Christi aeram antevertisse. Sentio igitur in Sicilia nostra juxta hanc computandi methodum in diplomatibus explicandum esse annorum ab orbe condito numerum, ut scilicet rejicias annos 5508, et qui numerus erit residuus, is Christi annum in hac communi et vulgari aera, qua nunc utimur, signabit; putavit enim Sicilia, Christum esse natum post annum ab orbe condito 5508, et primum Christi annum incidere in annum 5509.»

565. Hactenus ille. Quid si ergo, ut alii, de quibus [Col. 0347A] hic Rocchus Pirrus, communem Graecorum Christi aeram, qui est annus ab orbe condito 5508, uno alterove anno anteverterunt, ita Mesimerius anno uno subsecutus sit, Christumque, non anno ab orbe condito 5508, sed 5509 natum existimarit? Sane, cum alii aliis ab orbe condito annis Christum natum statuant, Mesimerium, Squillacensem seu Scyllacensem episcopum, fuisse in ea opinione, mihi neutiquam vero apparet absimile; secundum hanc autem annus ab orbe condito 6599, qui, ut computanti patebit, secundum jam dictam Siculorum et Graecorum aeram communem anno Christi 1091 erat in cursu, anno Christi 1090 cucurrerit, ut proinde posterior hic Christi annus, quo charta, a Mesimerio in S. Brunonis ejusque sociorum favorem [Col. 0347B] concessa, signatur, proprie pro anno 1091 sit habendus; cui, ad septimam Decembris diem, uti eadem charta fert, jam provecto, indictio quinta decima, in eodem illo instrumento signata, apprime consonat, ut computanti patescet. Atque hinc jam fit, ut illud ego, quod vere ex jam dictis, non anno 1090, quo notatur, sed anno 1091 datum fuerit, pro spurio suspectove habere non ausim, maxime cum id tanquam genuinum Ruinartius in conscripta a se Urbani II papae Vita pag. 86, aliique viri eruditi in variis, quae concinnavere, operibus laudent, integrumque etiam non tantum suis in contextam a Surio S. Brunonis Vitam Annotationibus Surianus, verum etiam Ughellus tom. IX Italiae sacrae inseruerit, [Col. 0347C] nec scriptorem ullum hactenus invenerim, a quo censura minus faventi notetur.

566. Nec est porro, cur etiam suspectum habeatur, quod eremi Squillacensis seu Turritanae, a Rogerio comite S. Brunoni concessae, magnitudinem duobus milliaribus definiat, quam unius leucae facit donationis per Rogerium comitem factae charta supra huc jam transcripta; licet enim leuca pro tribus passuum millibus sub inde ab antiquis fuerit accepta, id tamen semper apud horum quoscunque locum non obtinuit, nec, etsi secus foret, propterea dicendus esset Mesimerius cum Rogerio comite pugnare in magnitudine, quam eremo, S. Brunoni in possessionem datae, attribuit. Leuca enim in laudata Rogerii charta pro mensura terrae, uti apparet, [Col. 0347D] accipitur; leuca autem, hoc sensu accepta, apud Francos seu in Francia, e cujus provincia Normannia Rogerius erat, duobus passuum millibus seu milliariis constabat, uti in Glossario ad vocabulum Leuca docet Cangius. At vero, inquiet non nemo, in charta, a Mesimerio concessa, Rangerius vocatur «archiepiscopus Rhegiensis electus,» ut tunc, cum haec data fuit, consecratus seu ordinatus nondum fuisse videatur; cum autem ex supra dictis anno 1090 ad sedem Rhegiensem fuerit electus, fuisse eum anno 1091, ad 7 Decembris jam provecto, quo tempore dicta charta data notatur, nondum consecratum seu ordinatum episcopum, verosimile haud apparet, consequensque proinde fit, ut instrumentum illud, non anno 1091, quo datum, a nobis statuitur, [Col. 0348A] sed anno 1090, quo reipsa signatur, verosimiliter datum fuerit, ac proin ut indictionem cum anno, quo signatur, pugnantem praeferat. Ita praeterea ab iis, qui Mesimerii chartam pro spuria habendam voluerint, potest argui. Verum, etsi quidem, ipso anno 1090, quo Rhegiensem sedem Sanctus noster recusarat, fuisse ad hanc electum Rangerium, verosimilius ex dictis sit, id tamen omnino certum non est. Quid ni enim factum esse queat, ut, cum ad dignitatem illam promoveri Bruno renuisset, alium ad eamdem eligere Rhegienses sive sponte sua, sive aliunde, quo minus id facerent, impediti, aliquandiu distulerint?

567. Ut ut sit, Rangerium equidem, si eum anno 1091, ad Decembrem provecto, nondum fuisse consecratum [Col. 0348B] Rhegiensem archiepiscopum, jamque tamen ab anno 1090 fuisse electum, admitti haud queat, ad dignitatem hanc, non anno 1090, sed anno 1091 fuisse promotum, idcirco statuendum est, quod memorata charta, quam tanquam Rhegiensis electus confirmavit ac laudavit, ante annum 1091 data esse posse haud videatur; quod sic ostendo: Bruno ejusque socii gloriosissimae dominae nostrae Dei Genitricis ac S. Joannis Baptistae ecclesiam, in eremo Squillacensi seu Turritana sitam, incoluisse in charta illa dicuntur; haec autem ecclesia, uti infra docebo, aedificata primum fuit, cum eremus illa a comite Rogerio S. Brunoni fuisset donata; quare cum id ex supra dictis non prius, quam cum annus [Col. 0348C] 1090 ad finem jam vergeret, factum fuerit, jam inde ab hoc anno ecclesiam, gloriosissimae Dei Genitrici et S. Joanni Baptistae sacram, quam Sanctus ejusque socii hoc ipso etiam anno inhabitarint, in eremo Turritana exstitisse, neutiquam verosimile est, ac proin praefatum Mesimerii chartam, in qua hoc innuitur, non anno 1090, sed anno 1091 datam fuisse, necesse est. Atque ita ruit etiam, quod contra chartae a Mesimerio datae sinceritatem afferri adhuc poterat, argumentum, haecque adeo pro spuria habenda non est. Proximum nunc est ut, quo ea, quae § praesenti facere statui, opere exsequar, modo etiam Bullam, qua Urbanus II papa supra recitatas Rogerii comitis et Mesimerii, episcopi Squillacensis, chartas confirmavit, novoque [Col. 0348D] favore Brunonem ejusque socios affecit, huc transcribam. His itaque verbis concipitur: «Urbanus episcopus, servus servorum Dei, dilectis in Christo filiis Brunoni et Lanvino salutem et apostolicam benedictionem. Piae voluntatis affectus studio debet prosequente compleri. Quia igitur nostri officii interest, servorum Dei quieti, prout Dominus posse dederit, providere, petitionibus vestris, filii in Christo charissimi et reverentissimi, clementer annuimus.

568. Per hujus ergo apostolici privilegii paginam apostolica auctoritate statuimus, ut locus ille, quem inhabitationi vestrae, disponente Domino, elegistis, a jugo, potestate, injuria, molestia omnium hominum omnino liber cum tota silva et monte, terra et [Col. 0349A] aqua in spatium unius leugae [ al., leucae] in omni parte adjacenti in vestra omnimodis et successorum vestrorum dispositione permaneat, sicut a vobis a dilecto nostro filio Rogerio comite condonatus est, et a confratre nostro Theodoro, Squillacino episcopo, confirmatus. Nemini intra praedictum spatium liceat pascuae, agriculturae seu piscationis aut lignorum occasione aut quacunque ex causa vobis aut vestris successoribus injuriam aut molestiam irrogare, sed totum secundum voluntatem vestram possideatis, disponatis, ordinetis et erogetis. Si quid praeterea episcopalis officii indigueritis, ad quem potissimum vicinorum antistitum volueritis, recurrendi praesenti decreto liberam licentiam indulgemus. Decimarum quoque usum ex vestris, vel puerorum vestrorum laboribus [Col. 0349B] vestri juris esse censemus. Quod si quae puerorum vestrorum offensa contigerit, id vestra tantum manu omnis eorum correctio maneat. Nec ullus se de his, quae ad vos pertinent, sine vestra voluntate occasione aliqua intromittat, quatenus omnipotentis Dei speculationi liberis mentibus insistatis, et ad ejus faciei dulcedinem, ipso praestante, pervenire valeatis. Sane si quis in crastinum archiepiscopus aut episcopus, imperator aut rex, princeps aut dux, comes aut vicecomes, judex aut persona quaelibet potens aut impotens, hujus nostri privilegii paginam sciens, contra eam temere venire tentaverit, secundo tertiove commonitus, si non satisfactione congrua emendaverit, eum honoris sui et officii periculo subjacere decernimus, et a Christi atque Ecclesiae corpore [Col. 0349C] auctoritate potestatis apostolicae segregamus. Conservantibus autem pax a Deo, et misericordia praesentibus ac futuris saeculis conservetur. Amen. Amen. Amen. Datum per manum Joannis S. R. E. diaconi cardinalis, pridie Idus Octobris, indictione prima, anno Dominicae Incarnationis millesimo nonagesimo secundo, pontificatus autem domini Urbani secundi anno quinto.»

569. Morkensius, e cujus chronologico diplomatica de S. Brunone Diatriba pontificiae hae Urbani II litterae depromptae sunt, sequentem hanc eidem annotationem subjungit. «Bulla haec, inquit, Urbani II papae, uti ab Italia perscribitur, est deperdita; exemplar tamen ejus exstat in perantiquo ms. codice, qui Breviarium privilegiorum domus Calabrinae inscribitur. [Col. 0349D] In eo continentur omnia privilegia in membrana conscripta, quae ab anno 1090 usque ad annum 1200 huic eremo donata fuere.» Haec ille: ne autem, quibus recitatae Urbani litterae signantur, notas chronicas seu annum 1092 et indictionem quintam decimam sese inter non convenire quis putet, annum a Januario, indictionem vero ab anni praecedentis aut Septembris initio more Graecorum, aut certe VIII Kal. Octobris seu XXIV Septembris die computare Urbanus incepit, e tribus vulgatis indictionum generibus Constantinianam seu Caesaream secutus. Liquet id e diversis a pontifice hoc datis bullis, ac nominatim, ut reliquas omittam, e bulla alia, in S. Brunonis favorem anno 1098 concessa, [Col. 0350A] infraque huc transcribenda, quae data notatur «Salerni mense Septembri, indict. 6,» alteraque, quae ab illo, cum Barii Eliam archiepiscopum consecrasset, fuit concessa, quaeque data notatur «apud Barum anno Dominicae Incarnationis 1089, pontificatus II, indict. XIII, IX Octobr.» Jam vero, cum id ita sit, atque a Septembris quidem initio Constantinopolitana seu Graecorum, a XXIV vero Septembris, die Caesarea, indictio prima, anno 1092 currere incoeperit, annus et indictio, quibus huc transcriptae Urbani papae II, quem hoc anno et mense in Calabria fuisse, Ruinartius in Vita ejus num. 116 et seq. docet, litterae notantur, apprime inter se conveniunt, omnisque proinde, ob quam non nemo forsan hasce spurias autumet, difficultas [Col. 0350B] chronologica evanescit.

570. Rogerium comitem, non tantum Turritanam eremum, verum etiam ecclesiam, sanctissimae Dei genitrici Mariae sanctoque Stephano sacram, S. Brunoni ejusque sociis statim atque hos in specuorantes invenerat, dedisse, Blomenvenna verbis num. 540 huc transcriptis indicare videtur, nec ab eo hac in re Puteanus et Surius dissentiunt. Ast id a vero alienum apparet. Ea enim eremus, non, ut ipsi statuunt, anno 1095, sed anno 1090 S. Brunoni ejusque sociis data fuit, tuncque nondum, ut videtur, [Col. 0350C] ecclesiam, quae sive sanctissimae Dei Genitrici sive Stephano sacra esset, complectebatur. Ita autumo, quod eremi illius ecclesia, S. Stephano sacra, diu duntaxat post, uti ex infra dicendis patescet, fuerit exstructa; ecclesia vero, quae sanctissimae Dei genitrici Mariae sacra esset, ante annum, uti pariter ex infra dicendis patescet, 1094 consecrata non fuerit; unde eam, ipsomet Sancto nostro curante, conditam fuisse, verosimillimum, ne dicam indubitatum, apparet. Bruno scilicet, uti, cum primum Carthusiam fuerat ingressus, ecclesiam ad honorem Dei, sanctissimae Dei genitricis et S. Joannis Baptistae exstrui ex supra dictis curavit, ita etiam in Calabriae eremo, cum hanc a Rogerio obtinuisset, fieri verosimillime curavit. Atque in hac [Col. 0350D] quidem opinione maxime confirmor ex eo quod Rogerius comes in charta supra huc transcripta, qua praefatam Calabrinam eremum S. Brunoni ejusque sociis dedit, Ecclesiae, quae in hac sanctissimae Dei genitrici sacra esset, non meminerit, ejusque nihilominus, utpote eremi pene incultae ac desertae, quam instrumento illo Brunoni impertiit, partem praecipuam constituentis, mentionem verosimillime, si jam tum exstitisset, facturus fuisse videatur.

571. Porro in altera charta, infra huc transcribenda annoque 1099 ex dicendis data, indicari invenio, quod tunc, cum eremus Calabrina Sancto primum data fuisset, gestum videtur, hicque proinde recensendum est. In hac itaque charta Rogerius [Col. 0351A] comes de S. Brunone sequentem loquitur in modum: «Rogavi quoque humiliter, ut pro Dei amore in terra Squillacii sumere dignaretur largos redditus, quos donabam: renuens ille recipere dicebat, quod ad hoc domum sui patris meamque dimiserat, ut a mundi rebus extraneus deserviret libere Deo suo. Hic fuerat in tota domo mea, quasi primus et magnus;» hisce autem e verbis, Sanctum aliquandiu in Rogerii comitis domo commoratum esse, apparet. Atque id quidem post datam ei Turritanam eremum, dum in hac, quae maxime necessaria essent, aedificia qualiacunque exstruerentur, contigisse opinor; verum anonymus annal. Carthusiensium libri IV hactenus non vulgati auctor, etsi quidem, Sanctum, in Rogerii comitis curia aliquandiu commoratum [Col. 0351B] existimet, id tamen, antequam Sanctus in Carthusiam secederet, factum putat. Audi, qui operis sui hactenus non vulgati num. 13 loquatur. «Qui gesta, inquit, sancti Brunonis tenuiter norunt, forsan arbitrati sunt, nos graviter hallucinatos, cum diximus, sanctum Patriarcham aliquando apud Rogerium comitem Calabriae fuisse commoratum ante suam conversionem, qui non nisi post plantatam Carthusiam Majorem in Calabria visus fuisse perhibetur. Nova quidem fatemur nos revelare, sed ea verissima astruimus ex litteris, quas idem comes dedit sancto Brunoni, non solum jam converso, sed etiam Calabrinae Carthusiae magistro, seu priori jam consistenti, in quibus dicit quod sanctus Bruno renuerit accipere plurimas donationes, ab ipso Rogerio [Col. 0351C] sibi oblatas, eo «quod ad hoc domum sui patris, meamque» (sunt verba Rogerii in diplomate) «dimiserat, ut a mundi rebus extraneus deserviret libere Deo suo. Hic fuerat in tota domo mea quasi primus et magnus,» etc. Ex quibus verbis colligimus (si bene opinamur) beatum virum mansisse in curia, et comitatu Rogerii, non post, sed ante conversionem; nam gravitas eremitici instituti istud fieri potuisse, prohibet cogitare. Sagaci tamen lectori aliter sentire posse per nos licet.»

572. Ita ille: verum opinio, quam his verbis proponit, mihi neutiquam placet: praeterquam enim quod, uti ipsemet fatetur, nova omnino sit, nullo poenitus fundamento innititur. Quod enim ait, eremitici instituti gravitati contrariam futuram fuisse [Col. 0351D] Sancti in curia Rogerii commorationem, nihil omnino evincit. Quid ni enim Sanctus, impetrata jam a Rogerio comite Calabrina eremo, aliquandiu apud hunc, donec et ecclesia aliaque maxime necessaria aedificia exstructa essent, commorari potuerit, cumque ut diutius ibidem pergeret versari, urgeretur, humaniter id recusasse? Rem sane ita gestam, verosimillimum mihi apparet, maxime cum non videam, quo potiori modo praefatae chartae num. praeced. huc transcripta verba veritati possint intelligi congrua, nec Sanctus ante suum in Carthusiam ingressum in Italia fuisse uspiam legatur. Ad chartam modo, qua factam a Rogerio comite eremi Calabrinae donationem Rogerius dux confirmavit, progredior. [Col. 0352A] Sic habet: «Rogerius, Apuliae, Calabriae, Siciliae, Dei gratia dux, omnibus fidelibus Christianis, praesentibus et futuris, in Domino salutem. Notum esse volumus fraternitati vestrae de duobus viris, Brunone scilicet et Lanvino, qui sanctae religionis studio accensi cum sociis suis in terram Calabriae a Galliarum partibus, disponente Deo, venerunt et meo ductu in terram, quae praedicta est, locum, qui eorum proposito conveniret, quaesierunt, quem cum sibi idoneum penes me non invenissent, elegerunt manere inter locum, qui dicitur Arena, et oppidum, quod appellatur Stilum. Locum autem illum Rogerius comes Siciliae, patruus meus et fidelis, ipsorum precibus apud Deum desiderans adjuvari, toto cordis affectu illis donavit; de comitatu [Col. 0352B] enim ipsius per meam concessionem erat, et a totius servitutis debito et ab omni angaria in perpetuum liberavit; ita siquidem ut aliquis suorum vel extraneorum stratigotus aut vicecomes, rusticus aut miles, servus aut liber, non sit, qui in eo loco pascuae, aut agriculturae, sive piscationis aut venationis aut lignorum occasione aut ex quacunque causa servis Dei molestiam seu injuriam faciat, sed in eorum potestate sit omnino locus praedictus, ut secundum quod voluerint, possideant, ordinent et disponant.

573. «Talem ejus loci donationem, et libertatis praedictae concessionem ego Rogerius dux laudo et corroboro, et quoniam terra illa de meo ducatu est, ut nullam in perpetuum patiatur calumniam, modis [Col. 0352C] omnibus contradico. Quod si quis contra sententiam, quae data est, agere praesumpserit, et nostrum violaverit praeceptum, certissimum habeat, quia aut de cunctis finibus nostris in aeternum exterminabitur, aut gladio meo sive successorum meorum ferietur. Ut omnia igitur superius concessa firma et illibata permaneant, hanc chartulam cuidam nostro clerico Rodolpho ego Rogerius dux et uxor mea Adela scribere praecepimus, et sigillo nostro signavimus. Anno Dominicae Incarnationis millesimo nonagesimo quarto. Indict., i ^{m a} .» Morkensius, postquam chartam hanc integram ad suae de S. Brunone Diatribae calcem transcripsit, subjungit, sese ejus apographum inter Garnefeltii, Carthusiae Coloniensis alumni, editis eremitarum antiquorum Vitis clari, [Col. 0352D] Analecta reperisse, idque cum autographo concordare; Surianus autem, etsi monumentum illud cum aliis, quae ad S. Brunonem remque Carthusianam spectant, instrumentis publicis in suas ad conscriptam a Surio Sancti Vitam annotationes inferendum non duxerit, id tamen pag. 395 laudat, aitque, anno 1094 datum fuisse. Verum, etsi etiam hunc annum ea ipsa charta exhibeat, non tunc tamen, sed anno 1093 data fuisse videri potest ex indictione I, quae ei apponitur, quaeque non anno 1091, sed anno 1093 congruit. Nec ex eo, quod binae hae notae chronicae, quibus charta illa seu diplomata munitur, sese inter non concordent, pro supposititio id est habendum, cum ex supra dictis instrumenta publica [Col. 0353A] non facile ut spuria rejicienda sint, fierique possit, ut vel in dictos characteres chronicos librariorum vitio error irrepserit, vel ut tabellio, qui Rogerii ducis jussu instrumentum hic memoratum exaravit, annos Christi, non a Nativitate, ut communiter fieri assolet, sed Pisanorum more ab Incarnatione, prout haec Nativitatem novem mensibus praecessit, numerarit; qua computandi methodo ab anni 1093 vigesima quinta Martii die seu sanctissimae Dei Genitricis Annuntiationis festo annus ab Incarnatione Domini 1094 jam erat in cursu, cucurritque per reliquam ejusdem anni 1093 partem, sequentisque idem sanctissimae Dei Genitricis festum.

574. Opponi quidem hic potest, hanc computandi annos Christi methodum Rogerio duci usitatam [Col. 0353B] fuisse, nullis omnino, quae ejus nomine vel in Sicilia vel in Calabria data fuerint, diplomatibus posse probari; verum, praeterquam quod contrarium etiam probari diplomatibus hujusmodi non possit, fieri potest, ut quamvis etiam in Calabria et Sicilia annos Christi a Nativitate ejus, aut, si mavis, a Kalendis Januarii et Rogerius dux et plerique alii numerare inciperent, tabellio tamen, qui diploma seu instrumentum, de quo hic, exaravit, computandi annos Christi modum minus etiam ibidem usitatum fuerit secutus. Sane, etsi in numerandis Christi annis Sicilia olim, contra ac Zanottius in contexta a se S. Brunonis Vita cap. 16 vult, a communi aliorum more non discederet, is tamen, ut laudatus Rocchus Pirrus in Ecclesiae Panormitanae Notitia I [Col. 0353C] ad annum 1144 docet, in tabellionum instrumentis usque ad scriptoris hujus aetatem mos viguit, «ut anni initium statuerent ipsi die XXV Martii, licet a Kalendis Januarii numerarent populus imo et magistratus; ubi ergo nos dicimus, die XVIII Febr. anni 1630, dixissent ipsi die XVIII Febr. anni 1629.» Quemadmodum ergo tabelliones, de quibus hic Rocchus, annos Christi, non a Nativitate, sed contra receptum morem ab Incarnatione trimestri spatio Nativitatem subsequendo numerarunt, ita eorumdem computum novem mensibus, uti vere accidit, hanc praevertendo calculumque Pisanum sequendo ab Incarnatione seu vigesima quinta Martii die inire potuit, qui supra recitatam, de qua hic, Rogerii ducis chartam conscripsit. Quod si autem ille ita [Col. 0353D] reipsa annos Christi numeravit, fuerit haec secundum calculum communem anno, ut consideranti patebit, 1093 ante Septembrem concessa, sicque indictionem cum anno, quo vere data fuit, pugnantem haud praeferet. Porro charta illa Annalium Carthusiensium lib. IV hactenus non vulgato integra exstat, ibique, uti ex notitiis, a Carthusiano Parisiensi saepissime laudato mihi submissis disco, anno 1094, indictione 2 data notatur; quod si autem notis hisce chronicis chartae autographum vere sit munitum, nulla plane id, cum indictio 2 anno 1094 congruat, difficultate chronologica laborat, consequensque est, ut in illius exemplari, quod Morkensio praeluxit, error cubuerit.

[Col. 0354A] 575. Verum cum hic scriptor dicat, in ipso autographo, uti e litteris, ex Italia, id est, quantum opinor, e Carthusia Calabrina acceptis, didicit, cum anno 1094 indictionem 1 componi, ipsimet anonymo Annalium Carthusiensium auctori apographum erroneum verosimilius praeluxerit. Ut ut sit, cum equidem vel hunc scriptorem sequendo, vel annos Christi computandi methodum Pisanam in diplomate, de quo hic, admittendo, omnis, qua id laborare videtur, difficultas chronologica evanescat, rejiciendum ob hanc non est. Ego interim chartam illam, contra quam quoque ex Adelae, ducis Rogerii uxoris, nomine ei incluso nihil posse objici, e dictis num. 557 liquet, hoc loco recensendam duxi, quod verosimilius, uti ex jam dictis pronum est eruere, anno [Col. 0354B] 1093 data sit, forteque adeo etiam praecesserit chartam alteram, hoc ipso anno etiam datam, qua Rogerius comes donatae a se antea S. Brunoni Calabrinae eremo terminos assignavit, donationemque magis firmavit ac ampliavit. Lubet et illam tum alias ob causas, tum maxime ne deinceps vel Mabillonii exemplo cum charta, qua eremum illam Sancto Rogerius comes primum largitus est, a quopiam confundatur, vel pretiosum antiquitatis monumentum studioso lectori desiderandum relinquatur, integram huc transcribere. Sequentibus hisce verbis concipitur: «In nomine sanctae et individuae Trinitatis Rogerius, divina clementia comes Calabriae et Sicilliae: notum sit omnibus Christi nostrisque fidelibus tam futuris, quam praesentibus, quoniam miseratio [Col. 0354C] divina sanctae religionis viros, Brunonem videlicet et Lanvinum cum sociis suis, ad nos usque transmisit, sancto suo proposito aptum solitudinis locum quaerentes; quorum nos desiderio congaudentes, meritisque talium ac precibus apud Deum adjuvari confidentes, multis eos exhortati sumus precibus, ut in terra nostra locum sibi habilem eligerent, in quo ad serviendum Deo, qualia vellent, habitacula praepararent.

576. «Elegerunt itaque quemdam solitudinis locum, situm inter locum, qui dicitur Arena, et oppidum, quod appellatur Stilum. Hunc ergo locum et omnia in circuitu adjacentia in spatium unius leugae [ al., leucae hic et infra ] Deo et beatae Mariae ac ipsis eorumque successoribus in proprietatem, [Col. 0354D] sicut nostra fuerunt, sub omni immunitate atque libertate donavimus cum omnibus rebus infra sitis, terris, silvis, aquis, pascuis ac caeteris omnibus cultis vel incultis, mobilibus vel immobilibus. Rogavimus insuper venerabilem virum, Melitensem episcopum Gofredum, super hac donatione nostra confirmationis chartam conscribere, quam etiam sigillavimus. Sed cum postea gratia commendandi nos ipsorum orationibus supra dictos visitassemus fratres, eorumque societatem (Deo gratias) suscepissemus, praedictae spatium leugae his in circuitu terminis distincte per nos ipsos designavimus, ac terminorum nomina in memoriam futuris conscribere jussimus: de parte Orientis castellum, qui locus est [Col. 0355A] in cacumine montis de Stilo, inde vadit per serram ejusdem montis usque ad Malareposta, scilicet ad superiorem collem montis, et inde per magnam cavam, quae versa est ad Occidentem, usque ad pedem montis descendit, in qua aqua decurrit, et inde transit duos ruseletos et vallonem in directo usque ad jugum montis, quod est apud Occidentem, sicut praedicta cava respicit, et inde per jugum ejusdem montis usque Brontismenon, et inde transit vallonem recte ad viam, quae venit de Arena, et vadit ad locum, qui vocatur Sancta-crux, et inde in directo [ al., in directe] usque super cacumen montis Embacaht, et inde descendit per cavam, sicut aqua decurrit, per spatulam usque ad flumen Enchinar, et inde ascendit illud flumen usque ad aliud flumen, [Col. 0355B] quod vocatur Alba, et inde ascendit idem [ al., illud] flumen usque ad magnam cavam, quam Graeci vocant Bachiriache, et ascendit per eamdam cavam usque ad castellum, unde incepimus.

577. «Hanc autem donationem nostram tam Dominus apostolicus Urbanus, quam Squillacinus episcopus Theodorus, in cujus episcopatu ipse locus situs est, laudaverunt, privilegiis confirmaverunt, atque terribili anathemate munierunt. Quapropter praecipiendo rogamus, et rogando praecipimus ex parte Dei omnipotentis, beatae Mariae, quibus ipsum concessimus locum, et nostra, ut nullus aliquando, cujuscunque dignitatis sit vel potestatis, noster aut extraneus, in toto praedicto spatio quidquam magnum vel parvum sibi vindicet, nec nos ipsi. Nullus [Col. 0355C] unquam occasione aliqua vel causa fratribus ibidem Deo servituris injuriam aut molestiam irroget, vel ullam inquietudinem faciat, et illi [ al., nec illi] neque homines eorum aliquam angariam, aut servitium omnino faciant. Nulli, nec nobis ipsis, aliquam ibi culturam facere, ullum animal pascere, ligna incidere, venari vel piscari, aut quidquam omnino sine fratrum licentia liceat, sed in eorum potestate sit, quaecunque intra praedictum continentur spatium, juxta voluntatem suam possidere, disponere, ordinare et erogare, tanquam Dei possessionem et suam immunem atque liberam. Quod si quis aliquando hanc nostram constitutionem in aliquo violare praesumpserit, fratribus ibidem degentibus digne satisfaciat. Quod si contempserit, principi [Col. 0355D] terrae, qui fuerit, centum libras auri persolvat. Ut igitur constitutio haec inviolabilis et omnino firma permaneat, concedente uxore mea Adelai comitissa, et filio nostro Gofrido, in praesentia bonorum hominum donationem istam fecimus et sigillo proprio signavimus.

578. «Insuper donavi Mule cum filiis suis ad custodiendam silvam. Data in pratis Squillacii, ubi tunc collecto exercitu morabamur. Anno ab Incarnatione Domini millesimo nonagesimo tertio, indictione prima, Nonis Maii.

• «† Rogerius comes.
• † Adelais comitissa.
• † Goffredus filius comitis Rogerii.
• [Col. 0356A] † Guillelmus de Alta-Villa.
• † Guillelmus Culchebret.
• † Gosbertus de Luciaco.
• † Rogerius presbyter de Stilo.
• † Bastardus.»

Morkensius, e cujus saepissime jam laudata de S. Brunone Diatriba instrumentum hoc etiam accepi, ita in illud ad calcem observat: «Chartam hanc reperi inter Analecta nostri Georgii Garnefeltii; sed quoniam hinc inde interpolata esset, subveritus, ne forte et vitiata; quare visum est mihi eam ad autographum» id est, ni fallar, ad autograhi (neque enim hoc Morkensio ad manum fuisse reor) ecgraphum, «conferre; feci et istas interpolationes in margine notavi. Ab autographo dependet in serica [Col. 0356B] albi coloris corda bulla plumbea, et in ea imago Dei genitricis Mariae brachio sinistro tenentis Filium, in dextra sua habentem avem.» Interpolationes, quas hic memorat Morkensius, quasque in margine sese notasse ait, lectiones fere duntaxat variantes sunt, easque proinde ut tales in margine pariter ascripsi.

579. Porro Morkensius in sua mox iterum laudata de S. Brunone Diatriba, eo loco, quo rerum ad hunc spectantium Chronologiam texit, ad annum 1093 ita de Rogerio comite scribit: «Anno 1093 fratres (S. Brunonem scilicet ejusque socios) in eremo invisens enixe se commendat illorum precibus, participemque meritorum ut se faciant, efflagitat, et voti compos effectus, conscripta 7 Maii charta limites [Col. 0356C] eremi satis ample designat ac circumscribit accurate, efficitque, ut Rogerius dux Apuliae, ejus ex fratre nepos, dato eodem adhuc anno (et quidem forte, ut jam innui, ante dictam 7 Maii diem) diplomate (id num. 572 et seq. jam recitavi) donationes factas corroboret.» Ita ille e duabus scilicet huc jam transcriptis chartis, quarum altera Rogerii ducis, altera Rogerii comitis est, deducens quae hic memorat; et sane, quantum ad ea, quae ex hac posteriori deducit rectissime, ut consideranti patebit. Etenim Rogerius comes, uti ipsemet in proxime recitata charta sua docet, S. Brunonem ejusque socios «gratia commendandi se ipsorum orationibus anno 1093 invisit, eorumque societatem (pro qua re etiam Deo gratias agit) suscepit;» quibus e verbis sane, Rogerium comitem a [Col. 0356D] Sancto ejusque sociis, ut meritorum suorum participem eum efficerent, flagitasse votique etiam factum esse compotem, recte concludi videtur. Ait quidem in suis in concinnatam a Surio S. Brunonis Vitam Annotationibus pag. 221 Surianus, iisdem jam recitatis diplomatis, a Rogerio comite concessi, verbis innixus, principem hunc anno 1093 a Brunone ejusque sociis, «ut eum in societatem suam recipere, et nomen ejus inter nomina sua scribere dignarentur,» postulasse, idque re etiam vera impetrasse; verum hoc cum interpretatione, quam transcriptis diplomatis, a Rogerio concessi, verbis Morkensius applicat, neutiquam pugnat, locumque etiam licet interim rem hanc revocari inveniam in dubium, [Col. 0357A] verosimiliter obtinuit, uti ex infra adhuc laudando, quod apud Ughellum tom. IX Italiae sacrae, col. 426 exstat, Latini in civitate Squillacensi episcopatus fundationis diplomate, quod in hoc Lanvinum «fratrem suum» vocet Rogerius comes, colligendum videtur.

580. Quod modo pertinet ad diploma, quo a Rogerio duce factae antea S. Brunoni donationes, comite Rogerio, ut Morkensius ait, agente, confirmatae fuerint, spontene sua, an Rogerii patrui impulsu chartam illam Sancto impertierit dux Rogerius, dubium mihi admodum idcirco apparet, quod is optime etiam, uti ex supra dictis satis liquet, in S. Brunonem fuerit affectus, ac proin stimulo, ut huic benefaceret, haud indiguerit. Porro ne quis forte cuiquam [Col. 0357B] contra proxime huc transcriptam Rogerii comitis chartam scrupulus oboriatur ex eo quod a comite, in pratis Squillacii cum exercitu tunc commorante, data notetur, Boamundus, Rogerii ducis frater, anno 1093 in Calabria versabatur, cumque hunc vita functum esse falso rumore inaudiisset, castra nonnulla, ad eumdem in Calabria spectantia, occupavit; qua re ad iram commotus comes Rogerius militibus suis, ut Boamundum armis lacesserent, accepit, eumque e tota Calabria expulit. Ita quantum ad substantiam saepius hic jam laudatus ac porro laudandus auctor synchronus Gaufredus, ordinis Benedictini monachus, cognomento Malaterra, lib. IV, cap. 20, Historiae Siculae, quam ipsiusmet Rogerii comitis jussu concinnavit, uti Muratorius, qui hanc tomo quinto Rerum [Col. 0357C] Italicarum scriptorum inseruit, in sua ad eamdem praefatione docet. Nihil itaque obstat, quo minus Rogerius comes, collecto exercitu, anno 1093, uti in ejus, de qua hic, charta asseritur, in pratis Scyllacii commoratus fuisse credatur. Imo vero, cum hinc, principem illum ibidem re ipsa exstitisse, dubitandum non sit, Syllaciumque haud procul a Turritana Calabriae eremo situm sit, facile etiam factum esse potest, ut Rogerius comes, quod in eadem charta se fecisse, hic praeterea ex dictis ait, S. Brunonem ejusque socios inviserit, precibus eorum se commendaverit, chartamque, de qua hic, iisdem concesserit. Quae cum ita sint, notaeque chronicae, quibus haec notatur, seu annus et indictio inter se conveniant, nec quidquam praeterea, quod contra instrumenti [Col. 0357D] illius sinceritatem faciat, aliunde occurrat, non est enim vero cur id pro suspecto, nedum pro spurio habeatur, et alia proinde, quae ad Sanctum nostrum spectant, sermonem converto.

581. Cum Bruno ecclesiam, quam ex dictis, statim atque a comite Rogerio Turritanam Calabriae eremum obtinuerat in honorem Dei, sanctissimae Dei Genitricis et S. Joannis Baptistae aedificari ibidem curavit, ad umbilicum videbat adductam, apud comitem Rogerium, ut eam solemni ritu consecrandam [Col. 0358A] curaret, verosimillime egit. Utcunque res habeat, illa equidem ecclesia summo apparatu ab Aicherio, Panormitano archiepiscopo, quinque assistentibus episcopis, consecrata fuit, idque fieri laudatus comes Rogerius non tantum curavit, verum etiam sacram illam aedem donis non paucis, S. Brunoni collatis, hac occasione ditavit, uti liquet ex charta in illius ecclesiae sanctique Brunonis favorem ab eodem comite tunc concessa. Chartae hujus, seu diplomatis partem duntaxat Ughellus tom. IX Italiae sacrae, col. 425, recitat, idemque etiam in Ecclesiae Catanensis Notitia facit Rocchus Pirrus. Verum ego illam, ne venerandae antiquitatis monumentum, quod integrum typis excusum publicaque luce donatum videre nondum mihi obtigit, curiosi lectoris oculis [Col. 0358B] subtraham, integram huc e recensione Morkensii transcribo.

582. Sic habet: «In nomine Dei aeterni et Salvatoris nostri Jesu Christi, anno ab Incarnatione Domini millesimo nonagesimo quarto, indictione secunda, cum ego Rogerius comes Calabriae et Siciliae pro Dei amore et animae meae remedio, et pro salute animae Roberti Guiscardi fratris mei, gloriosissimi ducis Apuliae et Calabriae, et pro remedio animarum fratrum meorum atque omnium parentum et uxorum mearum vellem dedicari facere ad honorem Dei et beatae Mariae et beati Joannis Bapt. ecclesiam de eremo, quae sita est inter Arenam, et oppidum quod dicitur Stilum, super territorio dicti oppidi Stili, per venerabiles et sanctissimos Patres Panormitanum [Col. 0358C] archiepiscopum, Melitensem [ al., Miletensem], Tropiensem, Neocastrensem, Cataniensem et Squillacensem episcopos, collaudantibus eisdem sanctissimis Patribus, dedi beato patri Brunoni, magistro ejusdem eremi, sibi et successoribus suis monasterium Sanctae Mariae de Arsasia cum omnibus pertinentiis suis, ubicunque sint, eximendo eamdem ecclesiam seu monasterium de Arsasia ab hodierno die in antea in perpetuum de omni temporali servitio, et Turri ad quae tenebatur, oppido meo de Stilo, ut ecclesia de eremo et fratres in perpetuum illam quiete habeant sine omni calumnia et sine temporali servitio, omni remoto tremari et placario, et horum omnium remotis infestationibus.

583. «Haec autem donaria ecclesiae praedictae de [Col. 0358D] Bosco, et fratribus ibi Deo servientibus, dotem dedi Adelayde conjuge mea consiliante et laudante et concedente Goffrido filio meo, Malgerio filio meo. Quod monasterium Arsasiae capella mea erat exempta ab episcopali jurisdictione per sacro sanctam Romanam Ecclesiam, quod constare feci praedictis archiepiscopo et episcopis, qui testes sunt hujus donationis, et testes sunt Gosbertus de Luciaco, Paganus de Gorgis, Rogerius Bonellus [ al., Tonellus], Fulco Capellanus meus, qui haec scripsit. Haec autem dedi testimonio suprascriptorum testium et hi termini et limites Sanctae Mariae de Arsasia, videlicet ab arbore quercus etc. «Sequitur,» inquit hic Morkensius, «terminatio limitum, quam omitto, [Col. 0359A] «quia ad rem nostram parum aut nihil facit et solum exscribo loca, hac circumscriptione inclusa.» Cum duobus casalibus interclusis, scilicet de Sancto Andrea, et Roseti, liberis et exemptis ob omni communitate casalium meorum de oppido Stili; item locum, qui dicitur cum duobus casalibus Vingi et Buaungi similiter liberis et exemptis ab omni communitate casalium meorum de dicto oppido Stili; item ecclesiam Sancti Fantini exemptam ab episcopi jurisdictione Giracei [ al., Giracii], quae ad eamdem ecclesiam Arsasiae pertinet, quae posita est in pertinentiis Agrotteriae in tenimento Giraci [ al., Giracii] cum omnibus rationibus et pertinentiis suis; item casale Arunchi in pertinentiis civitatis Squillacii cum omnibus rationibus et pertinentiis suis [Col. 0359B] sicut tenere et habere eadem ecclesia Arsasiae consuevit.

584. «Haec autem pernotata [ al., praenotata] loca dono et concedo pro eadem ecclesia in dotem domino Patri Brunoni, et successoribus ejus cum omnibus rationibus, aquarum decursibus, molendinis, nemoribus et arboribus, cultis et incultis mineriis aeris et ferri et omnium metallorum, pascuis et omnibus juribus, quae ego et curia mea habere hactenus consuevit, ita ut nemo aliquid ibi, nisi dicta ecclesia eremi habeat, sicut ex tunc nemo aliquid juris habuit, nisi ego. Item concedo eidem Ecclesiae eremi in reliqua terra mea usum liberum mineriarum aeris et ferri, et pascua libera in eadem terra mea pro animalibus ejusdem Ecclesiae, [Col. 0359C] atque custodum, nec non et eorum, qui in dictis casalibus habitant. Concedo etiam, ut dicta Ecclesia eremi commendatos habere possit in supra dictis casalibus et locis, quae eidem Ecclesiae dedi. Nemo in supra dictis locis suo vel meo nomine aut haeredum et successorum meorum praesumat jus aliquod prosequi vel habere, nec ego, sed omnia conserventur eidem Ecclesiae solida et intacta, quia parum est pro Dei amore suis tribuere famulis, qui mihi multa praestitit larga manu. Si vero persona aliqua, filius meus aut aliquis haeres aut successor hoc meum quassaverit donum seu privilegium, mihi vel posteris meis aut Ecclesiae Romanae centum libras auri persolvat, nisi ad condignam venerit satisfactionem, fratrum ibi Deo servientium et perpetuae subjaceat [Col. 0359D] damnationi.

585. «Haec autem acta sunt mense Augusti, cum regressus essem de expeditione, quam feceram super Guillelmum et ab obsidione Castri-Villae, et hoc meum privilegium ad perpetuam firmitatem jussi et mandavi et feci mea pendente bulla communiri.

• «† Rogerius comes.
• † Adelais comitissa.
• † Goffridus, filius domini comitis.
• † Malgerius, filius comitis Rogerii.
• † Paganus de Gorgis.
• † Josbertus de Luciaco.
• † Rogerius Bonellus [ al., Tonellus].
• [Col. 0360A] † Ego Fulco, domini comitis Rogerii capellanus, de mandato ejus hoc privilegium scripsi et me subscripsi.»

Habe modo etiam, quam chartae huic a se transcriptae annotationem subnectit Morkensius. «Hanc, inquit, Ecclesiae eremi constitutionem etiam inter Analecta Garnefeltii nostri reperi interpolatam et ad autographum recognitam rescripsi, ascripsique in margine interpolationes, asterico notatas. Sigillum est plumbeum, uti superius, et pendet ex corda crocei coloris.» Interpolationes, quas iterum hic scriptor memorat, duntaxat fere sunt lectiones nonnihil variantes; eas interim ad marginem pariter hic adjeci. Verum sunt et alia in idem instrumentum notanda. Ac primo quidem notae chronicae, quas in capite [Col. 0360B] praefert, seu annus 1094 et indictio 2 sese inter apprime conveniunt. Nec est cur scrupulum cuiquam injiciat, quod, cum Rogerius comes ab expeditione in Gullielmum suscepta, atque a Castri-Villae obsidione reversus esset, datum in fine dicatur.

586. Etenim, teste Historiae Siculae lib. IV. cap. 21 et seq. Gaufredo Malaterra, Gullielmus de Grantavul seu, ut ab aliis scribitur, de Grantemanil, qui Mabiliae, Rogerii ducis sorori, matrimonio junctus erat, anno 1093, cum et ipse non secus ac Boamundus, de quo jam supra, Rogerium ducem e vivis abiisse, falso ad se delato rumore credidisset, varia ad principem illum, uxoris suae fratrem, pertinentia tum castra, tum oppida, haecque inter Castri-Villam, occupavit, cumque haec, audita licet [Col. 0360C] memorati rumoris falsitate, domino suo legitimo, Mabiliae uxoris ad illa jus praetexens, reddere non vellet, bello eum dux Rogerius appetiit, unaque cum Rogerio comite, patruo suo, qui ei sese adjunxerat, Castri-Villam obsedit, ac expugnavit. At vero in illo Rogerii comitis diplomate alia, quae id forte non nemini suspectum reddat, difficultas occurrit. Cum enim, ut supra docui, Rogerius comes e priori uxore sua Judith, seu, ut aliter etiam vocatur, Delicia nullos prorsus liberos habuerit, praeterque plures filias unicum duntaxat filium e secunda, Elemburga seu Eremburga cognominata, quae anno 1089 jam obierat, procrearit, unde aut quis ille, qui recitato diplomati subscribitur, Rogerii comitis filius Malgerius? [Col. 0360D] Hunc sane e nulla uxorum suarum legitimarum genuisse Rogerius videtur. Quid ergo? An nothum dicemus? Verum obstat Gaufredus Malaterra, Historiae Siculae lib. IV, cap. 18 de Jordano, qui comitis Rogerii, uti idem auctor lib. III, cap. 36 docet, filius nothus erat, sequentem scribens in modum: «Jordanus . . . filius comitis, propter strenuitatem suam omnibus amabilis, quem plures, quia jam Gaufredum, quod dolorem non minuit, morbus elephantinus pervaserat, comitis haeredem futurum suspicabantur (nam neque alium masculum habebat) apud Syracusam, sui juris urbem febris typo percussus est.»

587. Cum ergo, uti ex his Gaufredi verbis intelligitur, [Col. 0361A] Rogerius comes dum Jordanus, filius ejus nothus seu spurius febri apud Syracusos, quod anno 1092 contigisse, laudatus Malaterra lib. IV, cap. proxime cit. docet, correptus jaceret, prolem aliam masculam, quam dictum Jordanum et Goffredum non habuerit, consequens est, ut nec nothus seu spurius comitis Rogerii filius exstiterit Malgerius, qui chartae proxime huc transcriptae, annoque 1094 a Rogerio comite datae subscribitur. Restat ergo, ut vel secunda Rogerii comitis uxor Elemburga, aut tertia Adelasia, dum cum eo matrimonium iniit, vidua fuerit, filiumque e prioribus nuptiis Malgerium habuerit, vel ut Malgerius ille, qui tanquam comitis Rogerii filius nomen suum adscripsit, de sacro fonte ab eo levatus aut etiam in filium adoptatus [Col. 0361B] fuerit, vel denique, ut Rogerius comes praeter filias, quas ei, singulis suo assignato marito, Stemma Siculum, Adnotationibus ad Annam Comnenam a Cangio insertum, et principum Normannorum Arbor genealogica Malaterrae Historiae Siculae apud Muratorium tom. V Rerum Italicarum Scriptorum praefixa, attribuunt, aliam saltem adhuc habuerit, huicque Malgerius ille matrimonio junctus fuerit. Ut ut sit, cum aliquo quidem ex hisce capitibus factum esse queat, ut Malgerius ille Rogerii comitis filius appellatus fuerit, non est, cur huc transcripta principis hujus charta pro spuria suspectave ob solum, quod ei adscribitur, Malgerii filii comitis nomen habeatur. Plus aliquid contra illam facere videri [Col. 0361C] potest Beati titulus, quem Sancto (adi num. 582) adjungit: attamen, cum is, etsi a chartae autographo abesset, ecgrapho forsan a librario dumtaxat reeentiori e veneratione in Sanctum fuerit imprudenter adjectus, huicque adhuc viventi ab ipsomet comite Rogerio, qui Brunonem, uti ex dicendis amplius patescet, pro Sancto habebat, Beati titulum fuisse attributum, prorsus incredibile non sit, ego nec idcirco instrumentum illud, quod alias suppositionis notas non habet, rejicere ausim, ut certo spurium, maxime cum veritati consonent, quaecumque in eo de Turritanae ecclesiae consecratione temporeque, quo haec facta est traduntur.

588. Ut, quam nihil hic a vero alienum pronuntiem, studiosus lector perspiciat, instrumentum publicum, [Col. 0361D] apud Rocchum Pirrum in Sicilia sacra, Ughellum tom. IX Italiae sacrae col. 425, aliosque scriptores exstans, huc ex Morkensii recensione lubet transferre; hoc enim, ecclesiam illam, quinque assistentibus episcopis, Melitensi videlicet, Tropiensi, Neocastrensi, Catanensi et Squillacensi, fuisse consecratam, ipsemet Alcherius, Panormitanus archiepiscopus, qui solemnitatem illam magno apparatu ac pompa peregit, testatur, recitataeque adeo Rogerii comitis chartae, in qua idem traditur, monumentum illud suffragatur. Sequentibus hisce verbis concipitur: «Anno Domini nostri Jesu Christi 1094 mense Augusti, festo beatae Mariae assumptae ego Alcherius Hic . . . , archiepiscopus Panormitanus, consecravi ecclesiam istam in honorem Dei [Col. 0362A] et B. Mariae Virginis, et B. Joannis Baptistae in praesentia Melitensis, Tropiensis, Neocastrensis, et Squillacensis episcoporum una cum domino Rogerio comite Calabriae, Adelaide comitissa, magistro Brunone et Lanvino, et ceteris Patribus assistentibus, et in praesentia bonorum hominum.

• Ego Alcherius archiepiscopus Panormitanus.
• Ego Tristerius, Tropiensis episcopus interfui.
• Ego Angerius, Catanensis episcopus.
• Ego Theodorus episcopus Squillacensis.
• Ego N. Neocastrensis episcopus interfui.»

Porro cum proxime huc transcripta Rogerii comitis charta, in qua de Turritanae ecclesiae consecratione, veluti de re quam primum futura, mentio fit, mense Augusto (Adi num. 585) data notetur, [Col. 0362B] jamque recitatum Alcherii, Panormitani archiepiscopi, testimonium consecrationi isti quintam decimam Augusti assignet, apprime, quibus utrumque hoc instrumentum signatur, notae chronicae sese inter conveniunt.

589. At vero, cum ipsum a Morkensio huc transcriptum Alcherii testimonium, non secus atque recitata Rogerii comitis charta, consecrationi tradat quinque adstitisse episcopos, Melitensem scilicet, Tropiensem, Neocastrensem, Catanensem et Squillacensem, nec tamen quinque, sed quatuor tantum, Tropiensem nimirum, Catanensem, Squillacensem et Neocastrensem, qui solemnitati isti adfuerint, episcopos, Melitensi omisso, subscriptos exhibeat, [Col. 0362C] oportet, ut vel Testimonii illius apographum, in episcoporum subscriptione corruptum, Morkensio praeluxerit, vel ut ipsemet in eo describendo errarit, maxime cum testimonium illud tam apud Rocchum Pirrum in ecclesiae Catanensis Notitia ad annum 1094, num. 10, quam apud Ughellum tom. IX Italiae sacrae, col. 425 episcopos non tantum quatuor jam laudatos, sed etiam Melitensem, subscriptos sibi habeat hoc modo; † Ego Archerius Nic . . . . archiepiscopus Panormitanus. † Ego Tristanus Tropejensis episc. interfui. † Ego An. Catanensis episc. interfui. † Ego Theodorus episc. Squillacensis praesens f. † Ego Goffridus Melitensis episc. interf. † Ego Henricus Neocastren. episc. interfui.» Morotius, qui in Chronologico sacri Ordinis Carthusiensis Theatro, parte VI, ad annum 1090 idem monumentum recitat, inter subscriptos ei episcopos Melitensem etiam non recenset, contra ac nihilominus, e quo illud se desumpsisse ibidem ait, Camillus Tutinus in Historiae Ordinis Carthusiensis Prospectu facit.

590. Hinc Morkensium e Morotio, cui proinde, quod abs eo omissione ex dictis peccatum, attribuendum est, Alcherii huc jam transcriptum testimonium deprompsisse existimo; in hac autem opinione maxime etiam confirmor ex eo, quod sequentia haec verba, «Qui omnibus vere poenitentibus et [Col. 0363A] confessis . . . quadraginta dies de vera indulgentia . . . poenitentiae relaxavit archiepiscopatus sui anno . . . ,» quae in monumento isto locis proxime citt. apud Ughellum et Rocchum Pirrum vocibus hisce «In praesentia bonorum hominum» subduntur, atque a Morotio, ut ut apud Camillum Tutinum exstantia, omissa sunt, pariter omissa sint apud Morkensium, qui, unde, de quo hic disserimus, deprompserit monumentum, non edicit. Porro in diversis testimonii, ab Alcherio dati, exemplaribus jam memoratis lectiones variantes occurrunt non tantum duae modo expositae, quibus a Roccho, Ughello et Tutino Morotius et Morkensius dissonant, verum etiam aliae, quibus a Morotio, Tutino et Morkensio Ughellus et Rocchus hique etiam duo invicem discrepant in [Col. 0363B] monumenti illius tum contextu, tum episcoporum, qui eidem subscripserunt, nominibus. Ut praecipuas, reliquis praetermissis, recenseam, pro lectione, qua Morotius et Morkensius in testimonii contextu legunt, Magistro Brunone et Lanvino et ceteris Patribus (Tutinus habet Fratribus ) assistentibus, Ughellus quidem, omissa post vocem Brunone conjunctione et, commateque ei substituto, legit «Magistro Brunone, Lanvino B. et caeteris fratribus eremitis assistentibus;» Rocchus vero, omisso etiam commate, habet, «Magistro Brunone Lanvino et caeteris fratribus heremitis assistentibus;» verum posterior haec lectio, ut per se patet, omni dubio procul mendosa est.

591. Ex ea interim praecipue est factum, ut Rocchus [Col. 0363C] e Brunone et Lanvino unam eamdemque personam perperam fecerit, loco supra cit. in recitatum a se Alcherii testimonium ita observans: «Ex iis verbis e Magistro Brunone Lanvino» facile intelliges, diploma illud, quod in Notit. Messan. ad annum 1094, num. VIII retulimus, a Paschali II Pontifice transmissum fuisse huic Brunoni; in eo enim habes: «Paschalis episcopus, servus servorum Dei. Dilecto filio Lanvino salutem et apost. benedict. de Messanensis episcopi causa» etc. Ex episcopis, qui testimonio subscribuntur, Panormitanus archiepiscopus, qui id dedit, a Tutino, Morotio et Morkensio Alcherius, ab Ughello et Roccho Archerius, facta in nomine litterae unius mutatione, additoque, [Col. 0363D] quod per Hic Morotius et post huuc Morkensius in chartae textu supplent nominis fragmento apud Ughellum quidem Nic . . , apud Rocchum autem Nico . . . , vocatur. Ast, cum archiepiscopus ille apud ipsummet Rocchum ecclesiae Panormitanae Notitia, ad annum 1094, num. 6 in diplomate quod Rogerius, Siciliae et Calabriae comes, ecclesiae Panormitanae anno 1095 dedit, Alcherius appelletur, nomen ejus, uti a Mutino, huncque secutis Morotio et Morkensio fit, Alcherius potius, quam Archerius efferendum puto. Quod autem pertinet ad nominis fragmentum Nic. aut Nico, quod apud Rocchum et Ughellum duntaxat in chartae subscriptione legitur, id forte, quod integra vox non esset, omittendum duxerit Tutinus; verum, ut cujus nominis illud pars verosimiliter [Col. 0364A] sit, lectorem edoceam, Rocchus loco proxime cit., ubi Alcherium ab anno 1083 ad annum ut minimum 1099 archiepiscopalem ecclesiae Panormitanae sedem occupasse, edixit, Alcherio fortassis «Nicodemi appellationem sive uti secundum nomen, sive uti cognomen attributam» fuisse, dici posse arbitratur, idque, quae ibidem affert, sat veros mile efficiunt.

592. Inter episcopos, testimonio de Turritanae ecclesiae consecratione subscriptos, proxime post Alcherium, ecclesiae Panormitanae archiepiscopum, comparet Tropiensis, seu, ut ab aliis scribitur, Tropeiensis in Ulteriori Calabria ecclesiae antistes; qui apud Ughellum et Rocchum locis supra citt. Tristanus; a Morotio vero et Morkensio Tristerius [Col. 0364B] nuncupatur, licet interim a Tutino Tristenus vocitetur. Ughellus tom. X Italiae sacrae in episcopis Tropiensibus col. 450 de episcopo illo ita scribit: «Justegus vel Justeyrus, et Tusteius, qui et Tristanus est, primus Latinorum Tropeiensis ecclseiae munus episcopale suscepit circa annum Dom. 1094,» subditque, nonnullis interpositis, concessum anno 1094 a Rogerio, Apuliae, Calabriae et Siciliae duce ecclesiae Tropeiensi diploma, in quo, qui hujus tum antistes erat, Justegus nominatur. Qui ex episcopis, testimonio subscriptis, post Tropiensem sequitur, Catanensis prioribus duntaxat duabus nominis sui litteris ab Ughello et Roccho designatur; a Tutino vero huncque secuto Morotio Augerius et a Morkensio Angerius vocatur. Antistitem [Col. 0364C] hunc proprie nuncupatum fuisse Ansgerium, sedisseque ab anno. 1091 ad annum usque 1124, liquet ex iis, quae de illo in ecclesiae Catanensis Notitia ab anno 1091 Rocchus Pirrus in medium adducit. Quod ad Squillacensem et Melitensem episcopos, quorum subscriptio Catanensis episcopi subscriptioni proxime subditur, jam spectat, prioris ex his, qui, quemadmodum infra contra Ughellum docebo, anno 1095 aut sequenti mortalitatem explevit, eodem ubique modo nomen effertur, nec ullam etiam posterioris, quod ex dictis a Morotio huncque secuto Morkensio omittitur, variationem patitur apud Rocchum, Ughellum et Tutinum, a quibus recensetur.

593. Notandum porro est. hunc, non celeberrimae [Col. 0364D] Melitensis insulae, sed Melitensis seu potius Militensis, Calabriae Ulterioris civitatis, exstitisse antistitem, uti patet ex iis, quae Rocchus Pirrus in Melitensis ecclesiae Notitia proxime ante annum 1089, et Ughellus tom. I Italiae sacrae in episcopis Melitensibus col. 942 et seq. in literas mittant. Ad Neocastrensem nunc tandem, qui omnium ultimus Alcherii de Turritanae ecclesiae consecratione testimonio subscripsit, episcopum venio. Hic, quem ab anno 1094 usque ad annum saltem 1112 sedisse adducta ab Ughello tom. IX Italiae sacrae col. 402 et binis seqq. suadent, Henricus a Roccho et Ughello nuncupatur; licet autem a Tutino, huncque secutis Morotio et Morkensio inter episcopos testimonio mox iterum laudato subscriptos, recenseatur, nomine tamen vel [Col. 0365A] Henrici vel altero, quia forte nullum in testimonii illius exemplari, quod sibi praeluxit, Tutinus invenit, haud afficitur; ut proinde et hic a Tutino hujusque sequacibus Rocchus Pirrus et Ughellus lectionis diversitate sat notabili differant. Verum, etsi id ita habeat, cum equidem inter hosce omnes, quantum ad lectionem tum anni 1094, tum sanctissimae Dei Genitricis, in coelos assumptae, testi, quo ecclesiae Turritanae consecratio fuerit peracta, apprime conveniat, nec aliunde, cur monumentum illud, quod tam varie ex dictis apud varios legitur, pro spurio suspectove habeatur, quidquam occurrat; neutiquam id ut tale ob varias variorum exemplarium variantes lectiones, quae amanuensium librariorumve errores duntaxat plerumque sunt, rejiciendum est. Atque [Col. 0365B] hinc jam, partimque e proxime recitato Rogerii comitis diplomate fit, ut ambigendum non sit, quin illa dictae ecclesiae, quam perperam Tutinus, uti ex hoc etiam instrumento liquet, cum ecclesia S. Mariae de Arsafia pag. 7 Prospectus confundit, dedicatio et anno 1094, ut jam dictum, et ipso sanctissimae Dei Genitricis in coelos assumptae festo fuerit peracta.

594. Post sancti e curia pontificia in Turritanam Calabriae eremum recessum duo fuisse ab Urbano II papa haud procul inde ante annum 1095 celebrata [Col. 0365C] concilia, Beneventi scilicet in Campania unum, Trojae in Apulia aliud, ex ipsis temporis hujus scriptoribus monumentisque habetur compertum. Ad primum, quod anno 1091, ut Bertholdus, Constantiensis presbyter scriptorque synchronus, in sua ad Hermannum Contractum Appendice testatur, adversus Guibertum antipapam ejusque sequaces celebratum fuit, tot episcopi et abbates, quemadmodum in veteri, e quo Labbeus illius canones edidit, codice Romano legitur convenerunt, «Ut eorum numerus facile adnotari non potuerit.» Nec patrum, qui ad secundum convenere, exiguus exstitit numerus, uti fidem facit concilii illius titulus a Labbeo in tom. X Conciliorum ex antiquis codicibus mss. illatus, hisque verbis conceptus: «Anno Dominicae Incarnationis [Col. 0365D] 1093, V Idus Martii convenit Trojae in Apulia concilium episcoporum fere 75, abbatum 12.» Brunonem quidem ad duo haec concilia, haud procul admodum a Calabria, eremoque, in qua versabatur, celebrata, ab Urbano e solitudine sua evocatum fuisse, verosimile vel idcirco apparet, quod, cum in eremo Calabrina jam commoraretur, subinde ex hac a pontifice illo, prudentissimi viri conciliis in majoris momenti negotiis uti volente, verosimillime arcessitus fuerit, ut jam supra docui.

595. Verum anne etiam sanctus ad celeberrimum numerosissimumque concilium, anno 1095, ut Bertholdus presbyter iterum mox laudatus testatur, loco a Calabria nonnihil remotiori, Placentiae nimirum, [Col. 0366A] celebratum, aliudque, quod huic praeivit, quodque (neque enim in eo quidquam statutum fuisse legitur) non tam concilium, quam praeparatio ad Placentinum concilium exstitisse videtur, Guastallae, seu, ut ab aliis scribitur, Guardistallae aut Ewardastallae anno 1094 exeunte habitum, ab Urbano papa fuerit evocatus? Brunonem sane jam dicto, in quo iterum Guibertus antipapa et Henricus imperator communione ecclesiastica fuere privati, concilio Placentino interfuisse, Blomenvenna, caeterique ejus biographi, saeculo quinto decimo posteriores, qui sanctum virum a suo e Carthusia discessu ad annum usque 1095 Urbano adfuisse, tuncque demum, Rhegiensi, ad quem electus, archiepiscopatu recusato, pontificiaque curia relicta, in Turritanam [Col. 0366B] Calabriae eremum sese recepisse volunt, unanimi consensu affirmant. Et vero, etsi hanc eorum assertionem nullo testimonio satis antiquo firmare queam, vero tamen neutiquam puto absimilem, cum factum facile esse queat, ut pontifex, qui sanctum celebratis Trojae et Beneventi conciliis interesse, verosimiliter ex jam dictis voluerat, eum quoque ad Placentinum, in quo gravissimi ponderis negotia tractanda erant, e Calabrina solitudine arcessierit. «Pontifici,» inquit, in jam saepius laudata Urbani papae II Vita num. 171 Ruinartius, «in eadem synodo» (Placentina scilicet) «consiliarium adfuisse sanctum Brunonem, parentem Carthusianorum, omnes ferme vulgati auctores tradiderunt, nec animus est hanc opinionem impugnandi; at illis assentiri non possum, [Col. 0366C] qui asserunt, huic sancto Viro tunc temporis oblatum fuisse a pontifice archiepiscopatum Rhegiensem in Calabria.» Ita ille, non multum, ut apparet, abludens ab opinione, qua sanctum Placentino concilio verosimiliter interfuisse, nec tamen, in hoc illi archiepiscopatum Rhegiensem fuisse oblatum, existimo.

596. At vero sunt etiam, qui Brunonem concilio isti non tantum interfuisse, verum etiam e Praefationibus, in Missa recitari solitis, decimam quae est de beata Maria, quaeque in concilio isto promulgata fuerit, concinnasse contendunt. Ac in primis quidem ita opinatur Surianus, in suis ad contextam a Surio S. Brunonis Vitam Adnotationibus pag. 192 et seq., ac deinde in sua ad eamdem Vitam Chronotaxi pag. [Col. 0366D] 396. Verba ejus omnia, quorum primis, concilio Placentino interfuisse sanctum, probare potissimum nititur, huc transcribo. Priori loco hisce sequentibus utitur: «Paris difficultatis esse censetur, quod concilio dicitur (S. Bruno nempe) interfuisse Placentino, quod anno 1095 celebratum est, cum diplomata donationis» (Turritanae eremi per Rogerium comitem) «factae anno 1090 et confirmatae ab Urbano II biennio post, repugnent. Sed nec hoc suo destituitur fundamento, cum Antonius Beuter, chronographus Valentinus, antiquitatum indagator egregius, in suo, quem inscripsit de Missae caeremoniis, libello id non obscure asserat, dum ait Praefationem, quae decima est, de B. Maria Virgine tunc ab eo fuisse compositam. [Col. 0367A] Potuit igitur adhuc circa Placentini tempora concilii adhaesisse pontifici, et suo nihilominus praefuisse Turrensi monasterio; nam id solemne et solitum tunc fuisse, probant acta varia, praesertim S. Bernardi Clarae-Vallensis; in quibus legitur eum sexennio et amplius a sua abfuisse Clara-Valle, variis pro sede apostolica laboribus peregrinationibusque susceptis, ut de aliis taceamus, qui ad commune restinguendum schismatis incendium ex remotissimis orbis partibus acciti fuere;» posteriori vero istis: «Antonius Beuterius chronographus Valentinus, antiquitatum mirus observator, in libello, quem edidit de partibus et caeremoniis Missae, refert, Praefationem de B. Maria Virgine in hoc concilio, quod Urbanus Placentiae habuit, a Carthusiano fuisse [Col. 0367B] compositam. Quis ille, nisi S. Bruno, cujus sapientiam in quodam diplomate extollit Paschalis papa, dicitque multum auctoritatis apud sedem apostolicam obtinuisse.»

597. Hactenus ille, pro opinione, quae Praefationem de B. Maria Virgine a S. Brunone concilii Placentini tempore compositam fuisse statuit, Antonium Beuterum duntaxat allegans; verum, cum hic scriptor, utpote longissimo temporis intervallo a sancti nostri conciliique Placentini aetate remotus, sola sua auctoritate fidem indubitatam rei isti facere haud possit, potissimum modo, unde hanc is hauserit, dispiciendum. Cum laudatum a Suriano, quo commodius certiusque facere id possem, Beuteri Opus necessarium foret, nec id ad manum sit, opportune [Col. 0367C] hic succurrit Morkensius in Chronologico diplomatica sua de S. Brunone Diatriba ms. ita memorans: «Sequenti anno 1094, cum Guibertini, teste eodem Bertholdo, Turrim Crescentii adhuc obtinerent, et Urbanus minime tutus foret ab hostibus, excessit Urbe in Longobardiam, ac Guastallae ad Padum flumen, adunato sacrorum antistitum coetu, Ecclesiae necessitatibus consuluit, in quo Praefationem B. V. Mariae vulgavit. Catalogus ms. Rom. Pontificum apud Papebrochium in Urbano; Sigonius et Leander Albertus in Descriptione Lombardiae de Guardistallo. Praefationem illam, quae decima est, a Carthusiano compositam, reperit inter antiqua monumenta Antonius Beuterus in suo libro de partibus Missae; vult tamen in concilio Placentino promulgatam, [Col. 0367D] forte in hoc posteriori, utpote celebriori, reiteratam.» Beuterus ergo, quod de composita a Carthusiano, quae de B. Maria Virgine est, Praefatione asseverat, ex antiquis monumentis hausit. Verum cum simul, quantae haec antiquitatis fuerint, Morkensius, quod id a Beutero notatum verosimillime non invenerit, haud edicat, verene a Carthusiano, uti e monumentis illis Beuterus didicit, composita fuerit dicta Praefatio, dubium admodum mihi adhuc apparet, cum monumenta illa, quae Beutero praeluxere, sublestae duntaxat fidei forsan fuerint.

598. Ad haec, etsi etiam tantisper daremus, monumenta antiqua, e quibus id Beuterus didicit, probatae omnino notae ac fidei fuisse, nondum tamen [Col. 0368A] hinc consectarium fuerit, a S. Brunone Praefatinem decimam, quae de B. Maria Virgine est, fuisse concinnatam. Hanc enim ille, non a S. Brunone, sed a Carthusiano, non definiendo, sanctusae is, an alius fuerit, compositam fuisse, e monumentis, quae laudat, duntaxat tradit. Reponi quidem potest, non alium Carthusianum, quam Brunonem, concilio Placentino interfuisse; verum si sanctus, uti verisimile ex dictis est, concilio isti reipsa interfuit, socium sibi habuisse adjunctum, verosimillimum, ne dicam indubitatum, apparet. Nec est cur, hoc dato, Brunoni equidem potius, quam alteri cuivis Carthusiano, qui ad concilium Placentinum comitatus eum fuerit, opus illud attribuendum putes, quod huic ille adornando, utpote summa eruditione vir, [Col. 0368B] fuerit aptissimus; praeterquam enim, quod ad id magna eruditione opus haud fuerit, sanctus, uti ipsemet in sua infra huc transcribenda ad Radulphum Viridem ecclesiae Remensis praepositum epistola docet, socios nonnullos, aut, si mavis, discipulos probe eruditos in Turritana Calabriae eremo sibi habuit adjunctos; ut proinde abs horum uno, quem ad dictum concilium secum sanctus duxisset, Praefatio illa composita esse potuerit. At vero sunt qui hanc nec Brunonis, nec alterius cujuscunque Carthusiani, sed ipsiusmet Urbani II papae opus esse contendunt; ac in primis quidem cardinalis Bona lib. II Rerum Liturgicarum cap. 10, num. 3, et Ruinartius in contexta a se Pontificis hujus Vita num. 176. Omnia posterioris hujus scriptoris verba, [Col. 0368C] vel idcirco quod antiqua, e quibus, quae huc spectantia ibidem litteris mandat, deprompserit, seu testimonia seu monumenta comprehendant, huc transcribo.

599. Sic habent: «Recepta est apud auctores vulgatos traditio, Urbanum papam in hoc concilio» (Placentino nempe) «decimam Praefationem, quae est de beata Maria, novem antiquis addidisse. Id diserte habetur in veteri codice ms. archimonasterii Remigiani apud Remos, ab annis circiter quingentis scripto, ubi post relatum sub Pelagii papae nomine de novem Praefationibus decretum, eadem manu adduntur haec verba: «Decima addita fuit in concilio Placentino sub Urbano papa celebrato.» Rem vero sic contigisse ferunt. Cum pontifex [Col. 0368D] Apud sanctam Mariam de Campania, vetustissimae pietatis templum, sacris operaretur, ut Deus incepta concilii bene verteret, jamque Praefationem offerret; repente ex instinctu divino in illa dulcissima verba, populo demirante prorupit: «Et te in veneratione beatae Mariae virginis collaudare, benedicere et praedicare; quae et Unigenitum tuum sancti Spiritus obumbratione concepit et virginitatis gloria permanente, huic mundo lumen aeternum effudit Jesum Christum Dominum nostrum, per quem,» etc. Quam Praefationem universalis postmodum Ecclesia adoptando probavit, et etiam nunc retinet. Hanc nonnulli a beato Brunone editam fuisse volunt; at eam ab ipso Urbano factam fuisse, [Col. 0369A] diserte tradit Pandulphus in ejus Vita, non quidem in Placentina, sed in Ewardestallensi, ut jam (num. videlicet 168) monuimus, synodo. Plura de hac Praefatione habet Petrus Maria Campus in Historia Placentina, lib. XII ad an. 1095, quae cum non satis sibi constent, huc referre visum non est.»

600. Hactenus Ruinartius. Atque ex his quidem ejus verbis in elligitur, Praefationem, quae de B. Maria Virgine est, non certo in concilio Placentino, sed vel in hoc, si codici Remigiano, quem laudat, fides sit, vel in Ewardestallensi seu Guastellensi, si Pandulpho credendum sit, factam fuisse. Verum, sive in hoc, quod verosimilius reor, sive in illo e binis hisce conciliis facta fuerit, vera esse potest eorum opinio, qui sanctum nostrum illius faciunt [Col. 0369B] auctorem, cum nihil omnino obstet, quo minus hic tam Guastellensi, quod ex dictis anno 1094 exeunte celebratum fuit, quam Placentino, quod Guastellensi, haud multo fuit posterius, interfuisse credi queat. At vero, cum verba, e codice Remigiano a Ruinartio adducta, nihil omnino suggerant, quod dictam Praefationem ab ipsomet Urbano compositam fuisse suadeat, potissimum hic jam dispiciendum, primo quidem, an Pandulpus, qui eam ab Urbano factam asseverat, fidem indubitatam mereatur; deinde vero, an illa ejus assertio tam clara tamque distincta sit, ut nullum supersit dubium, quin ea, Praefationem illam ab ipsomet Urbano concinnatam fuisse, significatum voluerit. Ac Pandulphum quidem [Col. 0369C] dignum esse, cui fides indubitata adhibeatur, dubi andum non videtur. Etsi enim eum, contra ac nonnulli censent, a Pandulpho Masca, quem Lucius II, ad pontificatum anno 1181 evectus purpuratorum Patrum senatui adscripsit, diversum esse, Muratorius tom. III Rerum Italicarum scriptorum pag. 274 verso cum Pagio recte doceat, Urbano tamen secundo pontifici fuit aequalis aut certe suppar, uti liquet ex iis quae de eodem scriptore loco cit. idem Muratorius docet, hunc scribens in modum: «Quandoquidem Ambrosianae bibliothecae ditissimum promptuarium quorumdam summorum pontificum Vitas a Pandulpho Pisano conscriptas exhibet, has etiam collectioni praesenti inserere socii palatini atque ego utilissimum putavimus.

[Col. 0369D] 601. «Incipiunt autem a Gregorio VII et desinunt in Alexandrum III atque a scriptore proficiscuntur qui iisdem temporibus in vivis erat atque ea scriptis mandabat. Jamque, testibus Felino, Onuphrio Panvino, Ludovico a sancto Carolo aliisque, noveramus Pandulphum ejusmodi Vitas elucubratum fuisse; et ex iis etiam multa in suos Annales derivarat summus ecclesiasticae historiae illustrator Baronius. Imo Constantinus Caietanus anno 1638 typis Romanis tradidit, ac notis illustravit Gelasii II Vitam, ab eodem Pandulpho conscriptam, ex qua intelligimus scriptorem hunc anno 1118, ecclesiasticae militiae adscriptum, in Romana curia vixisse.» Quin itaque Pandulphus fidem mereatur in iis quae de Urbano II papa memoriae prodit, dubitandum non [Col. 0370A] apparet. Dispiciamus modo an Praefationem, quae de B. Maria Virgine est, a pontifice illo compositam fuisse, tam diserte tamque expresse edicat, ut id illum proprio marte fecisse, innuat. Verba ejus huc spectantia apud Papebrochium in Propylaeo Maii in Conatu chronico-historico ad Romanorum Pontificum Catalogum in Urbano II, et apud Muratorium tom. III Rerum Italicarum Scriptorum pag. 352 haec sunt: «Sex concilia (Urbanus II, papa) celebravit, unum apud Clarimontem; alterum apud Guardestallum Longobardiae, in quo fecit Praefationem de festivitatibus B. Mariae Virginis; aliud vero apud Melfiam, et alterum Romae in ecclesia B. Petri. Aliud apud Trojam in Apulia, et alterum apud Placentiam.» Hactenus Pandulphus. Atque hisce quidem [Col. 0370B] verbis, fuisse ab Urbano II papa Praefationem, de qua hic, proprio marte compositam, diserte asserere visus est Ruinartio, fuisseque sane eam proprio marte ab Urbano compositam, erit dicendum, si res eo modo, quo eam (adi Ruinartii verba num. 599 recitata) contigisse ferunt, reipsa contigerit. Verum, ut ad id, quod posteriori loco hic ponitur, primo respondeam, praeterquam quod ii, ac in primis Petrus Maria Campus, a Ruinartio laudatus, a quibus res ita gesta narratur, recentiores omnes sint, fidemque proinde indubitatam facere haud nati, Placentiae illam (adi iterum Ruinartii verba num. 599, locoque hisce citato Mariam Campum) ita gestam statuunt, ut ne quidem alibi initium accepisse [Col. 0370C] potuerit, sicque cum Pandulpho, utpote qui eamdem Guastallae seu Guardestalli accidisse, tradat, tantopere pugnant, ut ne quidem modo, per Morkensium supra assignato, in concordiam possint adduci.

602. Quod nunc pertinet ad mox huc transcripta verba, quibus, Praefationem de beata ab ipsomet Urbano compositam fuisse, diserte tradere Pandulphus Ruinartio est visus, cum non raro fiat, ut reges, imperatores, pontifices aliaeque in potestate constitutae personae fecisse dicantur etiam ea, quae non proprio ipsarum marte, sed jussu duntaxat facta sunt, nescio an futurum sit, ut quisque ob dicta Pandulphi verba Urbano papae Praefationem illam tanquam proprio marte abs eo compositam, [Col. 0370D] indubitanter adscribat. Quod ad me pertinet, cum res ita habeat, nihilque ex dictis obstet, quominus sanctus noster, ut Placentino, ita etiam Guastellensi concilio, cujus tempore Praefationem de beata concinnatam fuisse, recitata Pandulphi auctoritate, quantum reor, codici Remensi per Ruinartium supra laudato praeferendi, verba verosimillimum saltem faciunt, interfuisse credatur, eam ego Brunoni indubitanter abjudicare non ausim, licet interim, an ejus opus vere sit, vehementer dubitem, tum ob jam supra dicta, tum quod opinionem, quae eamdem Urbano papae, tanquam proprium ejus opus, attribuendam statuit, longe verosimiliorem idcirco autumem, quod ei recitata Pandulphi verba, in sensu magis naturali et obvio accepta, suffragentur. [Col. 0371A] Accedit, Praefationem illam (adi Historiae litterariae Franciae Scriptores tom. VIII, pag. 533 et 553) fortassis et Urbano et Brunone esse antiquiorem. Sed haec tam de decima e Praefationibus in Missa recitari solitis, quae a nonnullis sancto attribuitur, quam de ejus in conciliis Guastellensi et Placentino praesentia disseruisse sufficiat. Dispiciamus modo, quo Bruno, finito Placentino concilio, cui ex jam dictis forsan interfuerit, sese contulerit, cur tunc saltem Carthusiam Majorem non repetierit, et quae tum primum egerit, seu potius egisse tradatur.

603. Statim sanctum Turritanum Calabriae eremum a Placentino concilio esse reversum, scriptores prorsus omnes, qui huic illum interfuisse adstruunt, [Col. 0371B] unanimi consensu affirmant. Verum multum abest ut eos inter quantum ad rationem, ob quam tunc sanctus Calabriam petierit, nec ad Carthusiam Majorem redierit, tam recte conveniat. Alii enim, hosque inter Puteanus, Blomenvenna, et Surius, sanctum id fecisse volunt, quod, cum pontifex tunc in Galliam, in qua sita est Major Carthusia, proficisceretur, metueret, «si ipse quoque (verba sunt Surii) eo se conferret, ne aut curiam declinare non posset, aut illam non reliquisse, sed sequi videretur;» alii contra alias, quas hic omnes commemorare necesse non est, rei illius causas allegant. Verum, etsi ita sit, nec, quemadmodum supra jam docui, allegata a biographis nostris causa effecerit, ut sanctus anno 1090 ad Carthusiam non redierit, [Col. 0371C] pugnare inter se idcirco dicendi non sunt, cum factum esse queat, ut diversas ob causas ad Carthusiam Majorem redire noluerit. Ac mihi quidem, quidquid tandem de causis, per alios allegatis, sit, idcirco potissimum Carthusiam Majorem non repetiisse, sed ad Turritanam Calabriae eremum rediisse Bruno videtur, tum quod hanc cura sua summopere adhuc indigere nosset, tum quod Calabriae et Siciliae comes Rogerius, sanctum Virum, quem, nondum fere cognitum, quod sanctissimis ejus precibus praesidium sibi ditionibusque suis a Domino speraret adfuturum, obnixissime ex dictis, ut, quem vellet, locum in ditione sua sibi deligeret, jam inde ab anno 1090 erat precatus, quemque, jam probe sibi cognitum, [Col. 0371D] non secus ac sanctum colebat, reverti in Calabriam omnibus modis vellet, nec Bruno posset non satisfacere desiderio principis tam pii tamque benevoli, quem in se sociosque suos, ut jam vidimus, maxime beneficum fuerat expertus.

604. Ut ut sit, Sanctus equidem a concilio Placentino, si forte huic interfuit, in Calabriam rediit, nec Carthusiam, ut ut id facere maxime fortassis desideraret, repetere ei visum fuit. Ac sanctum quidem, cum e concilio illo Calabriam repeteret, ad locum, duobus milliaribus Senis dissitum, divertisse, aliquandiu ibidem commoratum esse, vicinos Senenses aliquoties hinc adiisse, ac tandem monitis suis, ut ad Urbani papae II, a quo, quod Guiberto antipapae adhaererent, sub interdicto posita fuerat [Col. 0372A] eorum civitas, obedientiam accederent, effecisse, Zanottius in S. Brunonis Historia seu Vita cap. 25 memoriae prodit, citans etiam pro hac sua narratione Vitam S. Brunonis ms., cujus auctor sit Fulgentius Ceccaronius; verum, cum fuisse illud a Sancto nostro factum, a nullo prorsus scriptore alio commemoratum inveniam, nec Fulgentius Ceccaronius, e quo id Zanottius hausit, pro scriptore antiquo, habita aetatis, qua post S. Brunonem floruit, ratione, possit haberi, commemorari hic a Zanottio, quae veritati consonent, asseverare haud queo, remque proinde in medio relinquens, ad ea quae Sancto, ad eremum Calabrinam jam reverso, obvenere, discipulique ejus in Carthusia passi esse narrantur, sermonem converto.

605. Non rediisse S. Brunonem a celebrato, cui ex dictis forsan interfuerat, Placentino concilio ad Majorem Carthusiam, religiosis hujus incolis importunum sane quam maxime accidit, si vera memorent nostri biographi; gravissimam enim, si hi recte scribant a daemone tentationem passi sunt, in qua, si dilectis discipulis Vir sanctus adfuisset, solatio eis juxta ac auxilio esse potuisset. Tentationem illam, quae, si locum vere habuit, haud ita dudum, uti ex dicendis intelliges, post Placentinum concilium, aliudque, quod proxime hoc excepit, Claromontanum [Col. 0372C] verosimilius acciderit, Blomenvennae verbis commemorare hic lubet. Is itaque Sancti biographus, e quo et Putaneo, quae eodem spectantia Surius suppeditat, mutuatus est, sic scribit: «Non defuit in paradiso hoc spirituali (Carthusia nimirum) etiam serpens antiquus. Praesentiens nempe, quanta damna accepturus esset ex ordine illo, cujus fundamenta jam tunc jaciebantur, maxima illos pusillanimitate et perplexitate turbavit, praecipue per linguas, id est eos, qui novitatis ipsos arguentes, scilicet periculum occisionis propriae ingerebant, adeo ut prorsus nescirent, quid agendum sibi esset tum propter vitae institutae rigorem, tum propter eremum horribilem, in qua se periclitari, illorum moti sermonibus, [Col. 0372D] formidabant et ipsi. Econtra vero timebant, si abirent, duces suas stellas Deumque offenderent.»

606. Tali fuere a maligno spiritu Carthusiae Majoris incolae, Brunone absente, tentatione vexati; cui sane dispellendae opportunus maxime Sanctus fuisset; verum quod hic absens praestare non potuit, benignissime id, si fides iterum scriptoribus mox dictis, praestare dignata est divina clementia. «Cumque» (subdit verbis proxime recitatis Blomenvenna) «his aliquandiu exagitati essent perplexitatibus, ecce, benignissimus Dominus, qui nunquam deserit sperantes in se, misit ad eos, de hac re colloquentes (sicut de Spiritu scribitur, Nescis, unde veniat, aut quo vadat) virum honorabilem, crispos ac canos [Col. 0373A] habentem capillos, dicentem eis: «Perplexi estis, fratres, utrum manere in loco hoc, an recedere debeatis, sed ego dico vobis ex parte Dei, quia beata Dei Genitrix semper Virgo Maria conservabit vos in loco isto, si Horas ejus legeritis ante Horas canonicas; completorium vero post eas.» Quo dicto, disparuit homo; illi vero gavisi sunt gaudio magno, elegeruntque beatam Virginem Mariam in patronam ordinis, in patronum vero sanctum Joannem Baptistam. Hominem autem illum sanctum apostolum Petrum fuisse, ex illo vel maxime conjiciebant, quod successor ejus Urbanus secundus in concilio Clarimontensi Horas beatae Mariae a clericis quotidie dici instituit. Ex hac autem visione adeo sunt confortati in Domino, ut nec mors, nec [Col. 0373B] vita ipsos posset separare a charitate Christi.» Hactenus Blomenvenna: nunc in verba ejus, seu potius in ea, quae hisce memoriae prodit, docetve, quaedam observanda.

607. Ac primo quidem, quod pertinet ad apparitionem, qua S. Petrus primis Carthusiae incolis seu Landuino ejusque sociis, senis specie assumpta, spectandum sese praebuerit, ad quotidianam eos parvi de sanctissima Virgine Maria Officii recitationem exercitarit, factumque sit, ut illi et periculosissima tentatione liberati fuerint, et in ordinis sui patronam quidem eamdem sanctissimam Virginem Mariam, patronum vero S. Joannem Baptistam elegerint; eventum illum quidem, ut ut nec scriptoris, [Col. 0373C] nec monumenti satis antiqui seu aequalis testimonio auctoritateve confirmatum, indubitanter negare idcirco non ausim, quod ei tum constans, uti eam vocant, totius ordinis traditio, tum assiduus in eodem recitandi parvi de Sanctissima Virgine Officii usus suffragetur; verum nihilne etiam est, ob quod, an apparitio illa, eave, quae hanc secuta narrantur, locum unquam habuerint, dubitandum queat videri? Sanctissima Virgo Maria in patronam, et sanctus Joannes Baptista in patronum, utpote in quorum honorem ex supra dictis Carthusiam S. Bruno condiderit, diu ante memoratam apparitionem a Sancto ejusque discipulis verosimiliter fuere electi; ut proinde an electionis hujus causa, ut verbis recitatis Blomenvenna innuit, [Col. 0373D] apparitio illa exstiterit, sit dubium, maxime cum ea (videsis Blomenvennae verba proxime data) Landuino ejusque sociis, non S. Joannes Baptista, sed S. Petrus Apostolus videndum sese obtulisse memoretur, posterioremque proinde e duobus hisce Sanctis, non autem priorem, si electionis, quam Blomenvenna memorat, praefata apparitio causa exstitisset, in patronum sibi illi electuri fuisse videantur. Adhaec Ruinartius in Vita Urbani II Papae saepissime jam laudata num. 226 sic scribit: «Ferunt etiam, hac ipsa sacrae expeditionis occasione preces horarias beatae Mariae, quae jam antea a Petro Damiano in suis monasteriis erant institutae, a clericis, imo et ab ipsis laicis ex Urbani praescripto (in Claromontana scilicet synodo, in qua sacrae [Col. 0374A] in Terram Sanctam expeditiones decretae fuerunt, condito) frequentari coepisse, ut eo pacto, qui expeditioni suscipiendae inhabiles essent, his saltem precibus milites adjuvarent, eis tantae Virginis patrocinium promerendo.»

608. Cum ergo, ut preces illae horariae de beatissima Virgine, quae vulgo ejus Officium appellari consueverunt, a clericis recitarentur, ab Urbano Papa, uti recitata Ruinartii verba declarant, clericis injunctum fuisse feratur, imo reipsa, ut apparet, in concilio Claromontano (adi Labbeum tom. X Conciliorum col. 517) fuerit injunctum, Carthusiani, ut idem facerent, recenti illo Urbani praescripto moveri potuere; quare, cum ad id apparitione, Blomenvennae verbis jam relata, opus haud habuerint, [Col. 0374B] fuerintne hac vere, ut preces illas recitandas assumerent, impulsi, dubitari posse videtur. At vero, erit fortassis qui, ut id dicta apparitione factum tueatur, concilii Claromontani celebratione fuisse hanc anteriorem, contendat. Atque in hac quidem opinione fuisse videtur Petreius. Etenim in suis in Dorlandi Chronicon Elucidationibus lib. IV, cap. 4 sic scribit: «Apparens eis (Carthusianis) D. Petrus apostolus consilium salutare suggessit, quatenus Horas canonicas in honorem sacratissimae Virginis quotidie decantarent, quod deinde etiam clerus universus, uti ex decretis Claremontens concilii constat, imitandum suscepit.» Ita ille; verum quod hic asseverat, nullo plane argumento probat, [Col. 0374C] nec sola sua auctoritate, ut fidem ei adhibeamus, facere potest. Dorlandus, quem sua illa observatione elucidare Petreius voluit, Sanctum Petrum Carthusianis, quibus apparet, ita loquentem inducit: «Unum noveritis, sacratissimam Dei Matrem Mariam vos hic ab incommodis omnibus servaturam, et patronam vestri Ordinis futuram, tantum Horas ejus, ut nuper in Romana Ecclesia institutum est, decantetis.»

609. Carthusianis ergo S. Petrum apparuisse, eosque, ut Horas beatissimae Virginis Mariae decantarent, admonuisse eo tempore, quo haud ita pridem Horarum beatissimae Virginis recitatio in Ecclesia Romana statuta fuerat, Dorlandus existimavit, ac proin, cum haec alibi, quam in Claromontano [Col. 0374D] concilio, statuta fuisse non reperiatur eo circiter tempore, quo dicta apparitio contigerit, concilio illo hanc exstitisse posteriorem. Atque hoc ipsum etiam existimavit Blomenvenna, uti satis manifestant, quae, postquam dictam apostoli Petri apparitionem narravit, mox subjungit, sequentia haec ejus supra adhuc recitata verba: «Hominem autem illum sanctum apostolum Petrum fuisse, ex illo vel maxime conjiciebant quod successor ejus Urbanus secundus in consilio Clarimontensi Horas beatae Mariae a clericis quotidie dici instituit.» Blomenvennae porro assentitur etiam Surius; et si autem nec hic, nec Blomenvenna et Dorlandus ullum afferant, quo opinionem suam firment, testimonium monumentumve antiquum, tribus tamen hisce scriptoribus, [Col. 0375A] si memorata S. Petri apostoli apparitio locum unquam habuit, potius adhaerendum autumo, quam uni Petreio. Hic enim illam concilio Claromontano anteriorem facere duntaxat videtur ex praeconcepta opinione, qua Horas sanctissimae Virginis Mariae recitandi consuetudinem a Cartusianis primum usitatam ac deinde ab hisce ad alios propagatam fuisse existimat. Ast ea a veritate omni dubio procul est devia.

610. Etenim, teste Petro Diacono in Reg. S. Benedicti cap. 64, Horae sanctissimae Virginis jam in monte Cassino addebantur quotidie Officio majori ex constitutione Gregorii II papae, qui anno 715, ac proin diu ante ortos Carthusienses pontificatum iniit. Adhaec earumdem Horarum recitationem in [Col. 0375B] quodam suorum monasteriorum, in quibus frequentari haec solebat, divinitus confirmatam fuisse, contra Bozonem monachum, sanctae illius consuetudinis improbatorem, Petrus Damianus, qui ante Carthusiensis Ordinis initium, conciliumque Claromontanum ad superos jam migrarat, epistola 32 ad eremitas Gamugnenses docet. Jam vero, cum id ita sit, praefatam, qua S. Petrus Carthusianis apparuerit, eosque, ut quotidianum sanctissimae Virgini Mariae Horarum pensum solverent, monuerit, apparitionem concilio Claromontano posteriorem exstitisse, ob Dorlandi simul, Blomenvennae et Surii auctoritatem, quae ob jam dicta unius Petreii auctoritate potior hic esse debet, verosimilius existimo. Jam vero cum res ita habeat, fueritne, ut quotidianus [Col. 0375C] recitandi parvi de sanctissima Virgine Maria Officii usus apud Carthusianos invalesceret, apparitione illa factum, dubitari posse, ut jam dixi, videtur, ac proin, cum merito praeterea, an hi, ut sanctissimam Virginem Mariam in Patronam, sanctum vero Joannem Baptistam in patronum eligerent, eadem ista apparitione impulsi fuerint, dubitandum ex jam supra dictis sit, habueritne haec ipsa unquam locum, dubitandum etiam apparet. Mihi interim eam hic commemorare visum est, quod, quamvis ex dictis, si locum unquam habuit, concilio Claromontano fuerit posterior, fortassis tamen ipso adhuc anno 1095, cujus Novembri celebratum id fuit, acciderit, hicque de rebus, hoc circiter tempore gestis atque [Col. 0375D] ad Sanctum spectantibus, esset tractandum. Rerum modo, propius nonnihil hunc tangentium, seriem prosequamur.

611. Haud dudum Bruno e Placentino concilio, si tamen huic illum interfuisse verum sit, erat reversus, cum Rogerius comes, quanto in pretio ac amore eum haberet, aliter etiam, quam donationibus, in Turritanam Calabriae eremum, uti ante fecerat, liberalissime collatis, manifestavit. Camillus Tutinus proxime iterum laudatus in Historiae Ordinis Carthusiensis Prospectu ad annum 1097 ita memorat: «Nascitur comiti Rogerio ex Adelaida fil us, quem BRUNO in ecclesia Militensi baptizat, et Lanvinus a fonte levat. Fuit is Rogerius primus Siciliae rex. Interfuit Maraldus et ipse Carthusianus, qui [Col. 0376A] melicum in hac functione Rithmum edidit.» Ita ille; verum an Rogerii, primi post exactos e Sicilia Saracenos insulae hujus regis, nativitatem anno 1097 recte consignat? Romualdus Salernitanus, auctor synchronus, in Chronico apud Muratorium tom. VII Rerum Italicarum Scriptorum col. 196 de Rogerio; Rogerii comitis filio primoque Siciliae rege, sic scribit: «Gloriosissimus rex Rogerius post tot victorias et triumphos apud Panormum febre mortuus est et sepultus in archiepiscopio ejusdem civitatis anno vitae suae quinquagesimo octavo, mensibus duobus, diebus quinque, die XXVI mensis Februarii, anno regni sui XXIV; anno autem Dominicae Incarnationis 1152, Indict. I.» Ita Romualdus; qui cum optime, quo aetatis suae anno Rogerius rex obierit, exploratum [Col. 0376B] habere potuerit, reipsa hunc, ut verbis recitatis tradit, aetatis suae anno quinquagesimo octavo obiisse, in animum induco. Rogerium quidem, non anno, uti hic Romualdus seu potius recitata scriptorique huic attributa verba signant, Dominicae Incarnationis 1152, sed anno 1154, ad XXVII Februarii diem provecto, vitam cum morte commutasse, Pagius in Criticis ad hunc annum luculentissimis argumentis evincit, nec dubium est, quin alii adhuc errores in Chronicis, quas Romualdi huc transcriptus textus exhibet, notis cubent.

612. Verum hae compendio per litteras, numerorum locum tenentes, scriptae duntaxat sunt; in quas librariorum oscitantia errores facillime nec [Col. 0376C] raro irrepere, experientia habetur compertum; quoto autem aetatis suae anno diem extremum Rogerius clauserit, non compendio litteris numericis, sed vocibus integris, in quas errorem difficulter aut certe non tam facile tamque frequenter irrepere, eruditi omnes norunt, in recitato Romualdi textu exprimitur; ad haec nihil plane uspiam occurrit, quod Rogerium altero vitae suae anno obiisse, suadere utcumque sit natum; ut proinde, si non certum, verosimillimum saltem sit, eum assignato in Romualdi textu Vitae suae anno 58, et quidem, uti infra docebo, duobus jam mensibus ac quinque diebus, qui integris pariter in eodem textu vocibus exprimuntur, jam completo, diem suum obiisse. Jam vero, cum id ita sit, annique quinquaginta octo, menses duo, [Col. 0376D] dies quinque, ex anno Incarnationis Dominicae 1154, ad 27 Januarii diem jam provecto, quo Rogerium regem e vivis abiisse, Pagius ex dictis luculentissime probatum dat, subducti, ad Dominicae Incarnationis annum 1095, prope jam terminatum, deducant, consectarium est, ut Rogerius rex, in cujus tempus natale hic inquirimus, posteriori hoc anno, ad Decembrem jam provecto, natus sit.

613. At vero, inquies, Gaufredus Malaterra, non raro jam supra laudatus, qui majorem utique hic fidem, quam Romualdus mereri videtur, lib. IV Historiae Siculae, cap. 26 de Capua, per Rogerium, Apuliae, Calabriae et Siciliae ducem, hujusque patruum Rogerium, Calabriae et Siciliae comitem, obsessa, sic scribit: «Anno Dominicae Incarnationis 1097 [Col. 0377A] ibi (in castris scilicet ante Capuam obsessam) se impraegnavit comitissa Adalasia de comite Rogerio;» cum autem hic de Rogerio postea rege ab Adalasia seu Adelaide concepto sermo sit, nec, quemadmodum ex infra dicendis de tempore, quo Capuae obsidio acciderit, patescet, Rogerius comes Adalasiae maritus ante Pentecosten, quae anno 1097 in vigesimam quartam Maii diem incidit, in Castris ante Capuam, dato etiam, civitatem hanc anno ille a Rogerio comite fuisse obsessam, exstitisse potuerit, consectarium e recitatis Gaufredi Malaterrae verbis fit, ut Rogerius, primus Siciliae rex, non anno 1095 fere jam finito, sed anno demum 1098 ineunte natus sit. Fateor, sic habet: verum, praeterquam quod sic equidem nondum nativitas illa anno 1097, cui eam [Col. 0377B] ex dictis Camillus Tutinus innectit, acciderit, esse de Rogerio postea rege, quem Adelasia in castris ante Capuam e Rogerio comite marito suo conceperit, in huc translatis e Malaterrae Historia Sicula verbis sermonem, probari non potest. Nec, etsi secus foret, quidquam inde pro Rogerii regis nativitate anno 1097 affigenda haberetur, cum verba illa Malaterrae attribuenda non sint, sed ad pagmae oram, e qua deinde in ipsum textum ab imperito librario fuerint traducta, ab inepto adnotatore fuerint adscripta, uti infra ostendam, cum tam de Capuanae obsidionis tempore, quam de diplomate, quo post hanc S. Brunoni eremoque Calabrinae multa bona Rogerius comes contulit, sermonem instituam.

[Col. 0377C] 614. Mihi itaque, omnibus consideratis, Rogerium, Rogerii comitis filium, posteaque Siciliae regem, non anno 1097, ut statuit Tutinus, sed anno 1095 exeunte natum esse, verosimilius adhuc manet partim ob sequentia, quae supra adhuc recitavi, Romualdi de Rogerio rege verba, «Mortuus est . . . anno vitae suae quinquagesimo octavo, mensibus duobus, diebus quinque,» partim quod haec, quamvis Romualdus in Chronico suo annum, numero ordinali, quem ei adjungit, designatum, pro anno completo absque additione, qua fieri id a se aperte edicat, accipere non soleat, de anno tamen quinquagesimo octavo, duobus jam mensibus ac quinque diebus completo, interpretanda hic sint, uti liquet e sepulchrali inscriptione regis Rogerii, quae apud Rocchum [Col. 0377D] Pirrum in regum Siciliae Chronologia, Siciliae Sacrae tom. I praefixa, pag. 8 exstat, quaeque sic habet: «Vix. an. 59, regn. 34. obiit 1154.» Jam vero, cum id ita habeat, annique quinquaginta octo, menses duo et dies quinque, a vigesima septima Februarii die anni 1154, quo ex dictis idem princeps omni dubio procul vita functus est, ordine retrogrado computati, ad annum 1095 fere elapsum deducant, consequens est, ut tum, quemadmodum jam dictum, Rogerius rex natales sit consecutus. Quod cum ita sit, simul etiam tempus, quo baptizari cum a Brunone contigerit, determinatum habemus. Verum unde constat, Sancto id honoris a Rogerio comite delatum fuisse, ut baptizari ab eo filium suum voluerit?

[Col. 0378A] 615. Inter erem Calabrinae incolas, qui post S. Brunonis obitum novi Prioris seu Magistri, qui toti eremo praeesset, electioni interfuerunt, Maraldus recensetur in infra huc transcribendo eorumdem Catalogo, qui in antiqua charta, cui singuli nomina sua ipsemet inscripserant, fuit repertus. Maraldi etiam, Carthusiensis monachi, qui Chronicon quoddam digesserit, Rocchus Pirrus in regum Siciliae Chronologia alibique non raro meminit, eumque poetica vena divitem fuisse, atque ad annum 1095 floruisse, Morotius in Chronologico Ordinis Carthusiensis Theatro affirmat. Atque ex his omnibus jam fit, ut et Maraldum, Carthusiae Calabrinae alumnum, Rogerii postea regis baptismo, ut Tutinus ait, vere adstitisse, et a Sancto nostro Rogerium, [Col. 0378B] primum post exactos Saracenos Siciliae regem, uti is in Rhythmo melico, quem ea de re, Tutino aliisque testantibus, cecinit, nos docet, baptizatum vere fuisse, persuasum mihi habeam, futurumque putem, ut idem mecum e monumento isto studiosus lector persuasum sibi habeat. Id proinde integrum huc e Tutino transcribere, operae pretium existimo, licet interim locis nonnullis ita male vel ab ipsomet auctore versiculi tornati, vel describentium errore vitiati sint, ut vix ac ne vix quidem, quid iis significetur, intelligas.

616. His itaque constat versiculis.

618. Habueritne Adelasia, comitis Rogerii uxor, ut patrem, ita etiam avum aut patruum, nomine Bonifacium, ex horum versiculorum tertio et tribus seqq., quod admodum obscuri sint, definire non ausim; e reliquis autem, quorum quinam praeterea obscuritatis vitio maxime laborent, quisque facile, me etiam tacente, perspiciet, notandi potissimum, qui et Sanctum a comite Rogerio, ut filium suum baptizaret, rogatum fuisse, et id illum muneris obiisse, docent, sunt sequentes:

Atque hisce quidem versiculis quid significetur, satis [Col. 0380A] liquet: ne quis tamen de ultimi significatione, quae huc potissimum spectat, forte dubitet, Bruno in hoc dativus est, a nomine Brunus, quod poeta hic, uti e duobus hisce anterioribus ejus versiculis, «Comes orat et exorat Brunum Alemanicum» manifestum fit, pro nomine Bruno usurpat, deductus, proque ablativo cum praepositione a praecedente Graecorum more adhibitus; ut versiculi illius sensus sit «Olivo a Brunone inungitur,» doceatque cum nonnullis proxime antecedentibus et consequentibus, Rogerium, Rogerii Calabriae et Siciliae comitis, filium, a S. Brunone Mileti in Calabria solemni ritu, idque anno, uti ex jam supra dictis pronum est eruere, 1095 exeunte fuisse baptizatum.

619. Haud multum porro temporis spatium a Rogerii, [Col. 0380B] postea Siciliae regis, baptismate erat elapsum, cum sanctus benevolum iterum in se Rogerii, Calabriae et Siciliae comitis, animum fuit expertus. Docet id me Surianus, in suis ad conscriptam a Surio S. Brunonis Vitam Adnotationibus pag. 397 sic scribens: «Anno 1096 Rogerius comes villanos quosdam donat S. Brunoni, dato diplomate, in quo se Christianorum adjutorem intitulat.» Donatio, quam hic Surianus commemorat, eadem haud dubie est, de qua ad eumdem hisce Suriani verbis notatum annum 1096 in Ordinis Carthusiensis Historiae Prospectu Camillus Tutinus ita loquitur: «Additur et alia ab eodem comite Brunoni et Lanvino, eorumque in dicto monasterio (Turritano scilicet in Calabria) successoribus donatio quinquaginta hominum [Col. 0380C] familiae unius in eosdem ligii et homagii. Privilegium Graeco idiomate exaratur.» Privilegium seu diploma, quo donationem illam Sancto factam, Camillus Tutinus et Surianus verbis recitatis asseverant, invenire nuspiam potui, non dubito tamen, quin id alteri horum scriptorum, Tutino nempe, qui id Graece exaratum dicit, ad manum fuerit. Quare et donationem illam Sancto vere etiam a comite Rogerio factam fuisse, persuasum mihi habeo, licet interim, quo rem certiorem lectori reddere possem, privilegium illud seu diploma, hic ei exhibendum vellem habere.

620. Quandiu Graecis orientis imperatoribus Calabria paruerat, non alii fere Scyllacii, quam qui Ecclesiae Graecae essent, sederant episcopi. Verum, regione illa a gente ac principibus Normannis, qui Ecclesiae Latinae ritum sequebantur, saeculo undecimo subacto, in Theodori Mesimerii, Graeci Scyllacensis episcopi, anno 1095 aut sequentis initio e vivis sublati, locum non alium, quam qui Ecclesiae Latinae esset, sufficere episcopum Rogerio, Calabriae et Siciliae comiti, ad cujus ditionem Scyllacium aut, ut alii scribunt, Squillacum seu Squillacium spectabat, est visum; suadentibus id autem ei una cum nonnullis ritus [Col. 0381A] Latini episcopis S. Brunone et Lanvino, in primum sedis illius ritus Latini episcopum Joannem de Nicephoro delegit. Docet haec omnia exstans apud Ughellum tom. IX Italiae sacrae in episcopis Squillacensibus col. 426, annoque, unde ab hoc scriptore Mesimerii obitum cum anno 1096 exeunte aut sequentis initio perperam loco citato componi liquet, 1096, Indictione quinta signatum diploma, quo tunc praeterea idem Rogerius in Scyllacensem sedem bona non pauca contulit, ac de novo quodammodo eam fundavit. Verba illius, eo facientia, sic habent: «Ego Rogerius Siciliae comes et Calabriae, una cum uxore mea, nomine Adelasia . . . . consilio Cassanensis episcopi Saxonis, et Vicarii D. Urbani papae, atque D. Roberti Messinensium, Stephani . . . . Angerii [Col. 0381B] Cathanensis, Stephani Mazariensis, Engerlandi Agrigentinensis, Rogerii Siracusan. episcoporum assensu, atque D. Brunonis et fratris nostri Lanvini eremitarum, virorum sanctorum, consiliis D. Joannem de Nicephoro, qui canonicus et decanus venerabilis sanctae Militensis Ecclesiae erat, vir honestus vir prudens, atque omni copiosus honestate, ibique in magistrum elegi et pontificem, et ecclesiam suam quot et quantis mihi placuit beneficiis ditavi, et honestavi dignitatibus, et quantum ad me pertinuit, destinavi et descripsi suam parochiam,» etc.

621. Cum Rogerius S. Brunonem ac Lanvinum «virorum sanctorum» titulo hic condecoret, horumque partim consilio, uti ipsemet prodit, Scyllacensi sedi Joannem de Nicephoro episcopum bonaque [Col. 0381C] non pauca impertierit, argumento sane etiam dictum diploma est, quanto in pretio apud principem illum Lanvinus, ac nominatim S. Bruno exstiterit. Haud dudum porro Mesimerio, Ecclesiae Squillacensis ritus Graeci episcopo vita functo, Joannes de Nicephoro, qui ritus Latini erat, a comite Rogerio, Sancto nostro ac Lanvino suadentibus, fuerat suffectus, cum Bruno in Turritana Calabriae eremo novam ecclesiam monasteriumque sub sanctissimae Virginis Mariae et S. Stephani protomartyris nomine condere incepit. «Creverat,» inquit in Historiae Ordinis Carthusiensis Prospectu ad annum 1097 pag. 12 Camillus Tutinus, «jam multitudo monachorum in eremo S. Mariae, et cum locus ille numerum non [Col. 0381D] caperet, Rogerio comite jubente, prope eremum sub titulo ejusdem Virginis, et protomartyris Stephani peramplum ac magnificum construitur monasterium.» Sanctus ergo, si Tutino hic fides sit, non tantum priori monasterio, quod ex dictis statim a suo in Carthusiam Calabrinam ingressu in sanctissimae Virginis Mariae et S. Joannis Baptistae honorem exstruxerat, novum addiderit, sed etiam id fecerit, quod et ita fieri vellet comes Rogerius, et ad eam jam multitudinem monachi excrevissent, ut eos sacrum S. Mariae et S. Joanni Baptistae monasterium haud caperet. Et partim quidem ob posteriorem hanc causam id fecisse Brunonem, verosimile mihi vel idcirco apparet, quod anno, quo ex dicendis sanctus ad Dominum migravit, 1101, ac proin quinquennio [Col. 0382A] duntaxat post Joannis de Nicephoro ad cathedram Scyllacensem promotionem elapso, monachi amplius triginta in Turritana eremo exstiterint, uti fidem facit antea adhuc laudatus monachorum hujus, qui post sancti parentis obitum Lanvino, veluti eremi magistro, obedientiam promisere, Catalogus, e charta antiqua, cui singuli eorum nomina sua inscripserunt, excerptus, atque in Annalium Carthusiensium librum quartum hactenus non vulgatum illatus.

622. Monumentum illud, e libri hujus Vallis-Dei exemplari descriptum, mecum, ut multa alia, communicare dignatus est Carthusianus Parisiensis jam supra saepius laudatus, idemque etiam ego, quod et hic et antea citatum jam fuerit infraque citandum adhuc veniat, cum lectore, cui id minime futurum [Col. 0382B] reor ingratum, communicare operae pretium existimo. His verbis concipitur: «Frater Vugo promisi obedientiam magistro Lanvino. Similiter et frater Leo; similiter et frater Maraldus; similiter et frater Romanus; similiter et frater Stabilis; similiter et frater Radulphus de Crucifixo; similiter et frater Ursus subdiaconus; similiter et frater Rainerius subdiaconus; similiter et frater Guildericus; similiter et frater Girardus; similiter et frater Tricus; similtter et frater Gualterius Morinus; similiter et frater Landulphus; similiter et frater Herchen (hoc nomen, notat dicti Annalium Carthusiensium libri quarti auctor anonymus, non integrum extat, quia corrosa est charta); similiter et frater Renaldus Caementarius; similiter et F. Albertus; similiter et F. [Col. 0382C] Rembaldus et F. Ugo; similiter et F. Odo, similiter et F. Longuisus; similiter et F. Odo; similiter et F. Anselmus; similiter et frater Gumbertus; similiter et frater Bernardus; similiter et frater Durandus; similiter et frater Loinus; similiter et frater Hato; similiter et frater Fulco diaconus; similiter et frater Heldicus; similiter et frater Guarinus subdiaconus; similiter et frater Lambertus.» Ita laudatus Catalogus, triginta amplius, ut computanti patebit, Turritanae eremi monachos, qui post sancti obitum Lanvino obedientiam promiserunt, complectens; ut proinde horum numerum quinquennio etiam circiter ante, seu, promoto primum ad cathedram Scyllacensem Joanne de Nicephoro, majorem multo, quam initio [Col. 0382D] exstitisse, hincque partim, ut novum S. Stephani monasterium Sanctus exstruxerit, factum esse, verosimile sane, ut jam dixi, appareat.

623. Verum causam, ob quam id Bruno fecerit, longe diversam assignat Annalium Carthusiensium libri quarti hactenus non vulgati auctor anonymus. En ejus, quae huc spectant, verba e dicti libri Vallis-Dei exemplari descripta mihique a saepissime jam laudato, qui nomen suum prodi vetat, Carthusiano Parisiensi submissa. «Ipsam porro Calabrinam eremum, quam a Rogerio S. Bruno obtinuit, in honorem S. Mariae et S. Joannis Baptistae, quos jam in speciales patronos in Carthusia elegerat, construi voluit eut vidimus in litteris (supra jam recitatis Squinacensis (episcopi) Theodori, et sub [Col. 0383A] iisdem nominibus dicari curavit anno 1094 cum magno apparatu . . . . Quale vero fuerit desertum hoc, quod colebat S. Patriarcha, sic ipse descripsit in epistola ad Radulphum, Remensis ecclesiae tunc praepositum, dicens: «In finibus Calabriae cum fratribus religiosis,» etc. Usque ad haec verba inclusive: «Arcus enim si assidue sit tensus, remissior est, et minus ad officium aptus.» Haec S. Bruno de sua solitudine, ubi saepius morabatur cum illis ex sociis suis, quos ad vitam anachoreticam ducendam a Deo vocatos exploraverat. Cum enim videret multos diversae conditionis diversarumque virium homines ad se venire conversionis gratia, statuit, fortiores et in quibus vocationem ad id divinam probaverat, secum in sua eremo detinere, caeteris [Col. 0383B] vero, quos minus eremiticae vitae idoneos censebat, monasterium construxit, in honorem S. Stephani protomartyris consecratum, unum circiter milliare ab eremo distans, in quo vitam agerent, eremiticam quidem, sed paulo remissiorem minusque rigidam.»

624. Bruno itaque, si laudato Annalium Carthusiensium libri quarti hactenus non vulgati auctore anonymo standum sit, novum S. Stephani monasterium, quod infirmitati eorum, qui eremiticae vitae minus apti erant, subventum vellet, aedificarit; quod etiam verum esse potest, cum nihil omnino obstet quo minus id partim ob rationem hanc, partim ob supra assignatam fecisse credatur. Quoquo modo interim res habeat, Sanctum equidem monasterio, sanctissimae Dei Genitrici et Joanni Baptistae [Col. 0383C] sacro, quod et monasterium S. Mariae de eremo seu de Turri dicebatur, adjecisse aliud, eidem sanctissimae Dei Genitrici et S. Stephano protomartyri dedicatum, indubitatum est, uti etiam id anno 1099, secunda Augusti die jam fuisse inhabitatum. Etenim Rogerius, Calabriae et Siciliae comes, in diplomate infra huc transcribendo, quod in S. Brunonis favorem anno illo et die concessit, monasterii S. Stephani, quod tunc in eremo Turritana exstiterit, atque a fratribus inhabitatum fuerit, mentionem facit. «Nota esse volo, inquit, omnibus fidelibus Christianis beneficia, quae mihi peccatori concessit Deus orationibus reverendi viri F. Brunonis, piissimi Patris fratrum qui habitant in ecclesiis Sanctae [Col. 0383D] Mariae de eremo, et S. protomartyris Stephani, quae sitae sunt in terra mea inter oppidum quod dicitur Stilum, et Arenam.» Atque hinc jam liquet, Blomenvennam a veritate omni dubio procul aberrare, dum, postquam jam dictum, quo Rogerius comes S. Brunoni multa donavit, diploma ex parte transcripsit, mox subjungit: «Vigore itaque hujus donationis aedificavit ibi (in Turritana Calabriae eremo) primo ecclesiam ad honorem beatae Mariae Virginis juxta speluncam seu antrum quoddam subterraneum, in quo ipse manebat. Aedificavit et aliam haud procul ab illa distantem ad honorem sancti Stephani protomartyris cum contiguo illi monasterio, in quo ceteri fratres habitabant, sub cura et regimine tanti Patris Christo militantes.»

[Col. 0384A] 625. Ita ille, a Sancto nostro non prius S. Stephani ecclesiam seu monasterium fuisse exstructum, tradens, quam cum per diploma, cujus partem recitat, donationem, in hoc expressam, Rogerius comes ei fecisset; quare, cum in hoc ipso diplomate monasterii illius, veluti jam exstantis seu exstructi, mentio fiat, errorem sane admittit manifestissimum, hunc autem, in quem duo etiam alii, nempe ante illum Puteanus et post illum Surius prolapsi sunt, maxime vel idcirco mirari subit, quod in ea ipsa dicti diplomatis parte, quam tam hi, quam ille, recitant, monasterii S. Stephani, veluti jam exstructi, mentio instituatur. Adhaec, in eremo Calabrina ecclesiam, sanctissimae Dei genitrici sacram, non prius etiam fuisse a Sancto exstructam, quam cum [Col. 0384B] memorato diplomate donatio, quae in hoc exprimitur, a Rogerio comite in Sanctum nostrum collata fuisset, tam Blomenvenna verbis proxime recitatis, quam duo alii mox laudati biographi nostri, Puteanus scilicet et Surius, tradunt; quae eorum narratio non minus, quam praecedens de S. Stephani ecclesia, erronea est, cum, dictam sanctissimae Dei genitricis ecclesiam jam inde ab anno 1090 aedificari coeptam, annoque 1094 consecratam fuisse, ex jam supra dictis constet. Nec video, qui, quae tres jam dicti biographi nostri de S. Stephani ecclesia, in eremo Calabrina a Sancto nostro post datum, de quo jam hic, diploma primum exstructa, tradunt, cohaerere queant cum aliis eorum verbis, quibus, S. Mariae et S. Stephani ecclesias S. Brunoni a [Col. 0384C] comite Rogerio, cum illum hic nondum sibi notum in Turritana eremo inter venandum invenisset, donatas fuisse, jam antea memoriae prodidere. Etenim, si Sanctus unquam a comite Rogerio, venationem exercente nondumque eum noscente, fuit inventus, id certe, uti ipsimet laudati biographi admittere ex jam supra dictis debent non serius, quam anno 1095 vel sequentis initio contigerit; quod cum ita sit, quomodo verum esse potest, Brunoni tunc S. Stephani ecclesiam largitum fuisse comitem Rogerium, et tamen hanc primum post supra memoratum diploma, non citius, quam anno 1099, ex infra dicendis datum, fuisse aedificatam?

626. Fuerintne forsan Sancti nostri aetate quatuor in cremo Calabrina ecclesiae, quarum duae quidem, [Col. 0384D] altera nempe S. Mariae, altera S. Stephano sacra, ante Brunonis in solitudinem illam ingressum exstiterint, duae vero, altera itidem S. Mariae, altera S. Stephano sacra, post Sancti in eamdem solitudinem ingressum exstructae primum fuerint? Ast id nec verosimile apparet, nec ab ullo prorsus scriptore sive recentiore, sive antiquiore memoriae proditum invenio. Et vero non quatuor, sed duas dumtaxat ecclesias seu monasteria, a Brunone ejusque discipulis inhabitata, quae Sancti nostri aetate in Turritana Calabriae eremo exstiterint, anonymus Annalium Carthusiensium libri quarti hactenus non vulgati auctor commemorat; ad annum 1114, uti iterum saepissime jam laudatus, quem, quod nolit, non nomino, [Col. 0385A] Carthusianus Parisiensis me docuit, ita scribens: «Annis 1090 et 1097 vidimus, jam duo exstitisse (in Turritana scilicet Calabriae eremo) monasteria tempore sancti Brunonis, unum B. Mariae (addi potest, et S. Joanni Baptistae) dicatum, ubi ipse morabatur; aliud non multum a priori dissitum, in ejusdem B. Mariae et sancti Stephani honorem aedificatum, in quo cum omnibus conversis quidam etiam monachi sive minus ferventes, sive potius infirmi facti degebant, quorum ipse Lanvinus erat prior; sed omnes usque ad praesentem annum (1114 videlicet) eremitice vixerant, quasi unum tantum conventum componentes, ut constare videtur ex epistola encyclica, post mortem sancti Brunonis ad amicos ejus missa, in qua (Adi hanc, Titulis funebribus [Col. 0385B] edendis praefixam) unius tantum monasterii mentionem faciunt, cum se inscribant «Humiles eremitae Calabriae monasterii sanctae Dei genitricis Mariae.

627. «Et in plerisque litteris a Paschali II Lanvino datis, quas superius suis locis exscripsimus, ipse papa Lanvinum vocat «Eremitarum praepositum et multarum anachoretarum patrem et magistrum.» Nec loquitur nisi de uno tantum monasterio: «Pacem, inquit, et concordiam eremi (Adi num. 550) reformatam cognovimus.» Et ad omnes scribens, «Lanvino et caeteris fratribus, domni Brunonis eremum habitantibus salutem.» Et ad ipsum magistrum eremi, «Fratres tuos, eremi cohabitatores, salutamus.» Sicque eremitae dicti [Col. 0385C] sunt et perstiterunt, donec tandem praesenti anno (1114 nimirum) aliud tertium erigeretur monasterium pro coenobitis apud Squillacium, ut in supra scriptis litteris dicitur.» Hactenus ille, duo duntaxat, ut jam dixi, a Carthusianis inhabitata, quae non tantum S. Brunonis aetate, sed etiam diu post hanc seu ad annum usque 1114 in eremo Calabrina exstiterunt, monasteria recensens. Atque unum quidem ex his, sanctissimae Dei genitrici et S. Joanni Baptistae dicatum, cujus priori seu magistro monasterium S. Stephani, ut ut etiam proprium priorem habens, parebat, anno 1090 condi ex dictis coeptum, anno 1094 solemni ritu magnoque apparatu, ut jam supra docui, fuit consecratum; alterum vero, eidem [Col. 0385D] sanctissimae Dei genitrici et S. Stephano protomartyri sacrum, quod postea monasterium S. Stephani de Bosco seu de Nemore nuncupatum fuit, anno 1099, secunda Augusti die, qua supra memoratum diploma datum notatur, jam erat exstructum, uti liquet ex iis quae hac de re jam disserui. At vero quanto quidem tempore citius construi coepit? Cum ex supra dictis monasterium seu ecclesia, sanctissimae Dei genitrici sacra, ante annum 1094 solemni ritu consecrata haud fuerit, nec antequam hoc fieret, condi coeptum fuisse videatur S. Stephani monasterium, hujus constructio verosimillime, uti ex jam dictis quisque facile colliget, inter annum 1094 et annum 1099 evenerit; ut proinde eam Camillus Tutinus in Historiae ordinis Carthusiensis Prospectu anno 1097, [Col. 0386A] quod et anonymus Annalium Carthusiensium libri quarti hactenus non vulgati autor facit, recte fortassis consignet.

628. Et vero cum in diplomate, quod, ut supra docui, Rogerius comes S. Branoni anno 1096 concessit, nulla omnino, quantum reor, monasterii S Stephani, veluti jam tum exstantis, mentio fiat, fiatque tamen in altero, cujus jam proxime memini, anni 1099 diplomate, monasterium illud S. Brunonis cura anno circiter 1097 condi coeptum fuisse, verosimillimum vel idcirco reor, quod, cum ex omnium consensu amplum exstiterit, anni saltem duo ad ejus structuram requisiti fuisse videantur, jamque ad umbilicum anno 1099 esset adductum, uti ex jam dictis nemo non intelliget. Haud dudum porro [Col. 0386B] postquam aedificium hoc condi coeptum fuisset, evenit ut Joannes de Nicephoro, quam benevolo in Sanctum nostrum, cujus consilio ex dictis ad Squillacensem cathedram fuerat evectus, Turritanamque eremum animo esset, manifestarit. Etenim anno millesimo nonagesimo octavo, cum anno forte nondum integro sedisset, Henrico Neocastrensi episcopo aliisque praesentibus donationes omnes privilegiaque omnia S. Brunoni ejusque in monasterio S. Mariae de Turri successoribus concessa confirmavit, ac tanta insuper asceterium illud libertate donavit, ut sibi ipsi et successoribus suis episcopale in id jus ademerit, quemadmodum instrumentum publicum, seu privilegium, quo id praestitit, fidem facit. Illud iterum, ex Annalium Carthusiensium libri quarti [Col. 0386C] hactenus non vulgati Vallis-Dei exemplari descriptum, mecum pro summa sua humanitate communicare dignatus est Carthusianus Parisiensis saepissime laudatus, idque, tanquam pretiosum antiquitatis monumentum, hincque, quantum opinor, futurum non ingratum, cum lectore pariter communicare hic lubet.

629. Hisce itaque verbis concipitur: «In nomine sanctae et individuae Trinitatis. Ego Joannes, voluntate Dei Squillacinae sedis episcopus, SS. Patrum praecedentium vestigia secutus, facta eorum et decreta religiosa volo imitari, et pro posse meo conservare inviolata. Monasterium ergo, quod dicitur S. Maria de Turri, cui praeest venerabilis pater [Col. 0386D] Bruno, liberum esse laudo, assero, et confirmo, qua libertate a Rogerio comite est fundatum, et a B. PP. Urbano donatum, et ab antecessore meo bonae memoriae Theodoro episcopo confirmatum. Noverint ergo fideles quique et amatores veritatis, praefatum monasterium, insuper locum illum, qui Arsafia dicitur, de quo praefatum monasterium dotatum est, cum omnibus pertinentiis suis et cum omnibus hominibus, tam de clero, quam de populo, quos ad praesens supradictum monasterium habet, vel in posterum habiturum est, et extraneis quoque omnibus, qui in potestate habitant, vel sunt habitaturi, hac libertate donatum: nec ego, nec quilibet successorum meorum ullum episcopale jus ibi habeat, absque communi spontanea voluntate fratrum praedicti [Col. 0387A] monasterii. Consecrationes, ordinationes, chrisma; caeterasque episcopalis officii indigentias, a quo potissimum episcopo consequantur longe vel prope, et non sit qui prohibeat. Decimae eorum ipsis sint. Offensa subjectorum et correctio ad eos respiciant. Haec, quae diximus, auctoritate et privilegio mei antecessoris Theodori, natione Graeci, confirmata sunt. Haec et nos privilegio praesenti et auctoritate, quam a Deo consecuti sumus, testificamur, confirmamus, et nec mihi ipsi quandoque aliter, quod absit! sapienti, vel alicui successorum meorum haec violare liceat. Si quis igitur pertinaciter hanc sententiam nostram, veraciter prolatam, scriptam, signatamque in signum stabilitatis, ingenio vel potentia delere studuerit, deleatur et ipse [Col. 0387B] de libro viventium. Assentientibus vero et defendentibus pax et vita cum vivente et regnante in saecula saeculorum. Amen.»

630. Diploma hoc seu privilegium, quod nullas, neque initio, neque in fine notas chronicas sibi hic adjunctas exhibet, anno 1098, indict. 6, septimo idus Maii seu nona mensis hujus die datum notari affirmat Carthusianus anonymus, e cujus illud, ut jam monui, Annalium Carthusiensium libro quarto hactenus non vulgato communicatum mecum fuit. Verum notasne illas chronicas in ipso, quod sibi praeluxit, privilegii illius seu autographo seu exemplari, an alibi, invenerit, non edicit. Hinc primo an instrumentum illud anno 1098 datum vere fuisset, [Col. 0387C] haesi dubius, donec eamdem ei epocham ab Ughello tom. IX Italiae sacrae col. 427 assignari comperi. Verum, etsi quidem diplomati isti seu beneficiis, per id Sancto collatis, Ughellus et laudatus Carthusianus anonymus eumdem annum, uti etiam indictionem, assignent, in mense tamen, quo id dari contigerit, neutiquam consonant. Hic enim, ut jam docui, nona Maii die, ille contra nona Martii die privilegium datum affirmat. Ast debetne ob id discriminis monumentum illud antiquum pro suspecto haberi? Camillus Peregrinus in adnotationibus, quas ad Lupi Protospatae chronicon ad annum 1098 adjecit, ita observat: «Mensem Martium pro Maio saepe alias suppositum, manifestum est; idque ex ea forte occasione natum, quod, nomina propria [Col. 0387D] cum sub Nortmannorum aetate capitalibus tantummodo litteris depictis compendiarentur, Martius mensis, sic descriptus, pro Maio a recentioribus librariis saepe numero est acceptus. Sicut in Kalendario antiqui etiam Breviarii Campani, in quo festum S. Potentianae virginis perperam notatur ad diem 19 Martii, quod colitur 19 Maii.» Forte itaque mensis, quo Joannis de Nicephoro privilegium, supra huc transcriptum, S. Brunoni datum fuerit, littera capitali M primitus duntaxat fuerit expressus, hincque id librariorum seu describentium alii quidem mense Maio, alii contra mense Martio datum notarint.

631. Jam vero, cum res ita habeat, non est sane cui antiquum illud monumentum, quod mense Maio [Col. 0388A] a Carthusiano anonymo laudato, Martio contra ab Ughello datum notetur, pro suspecto habeatur, etsi interim hinc fiat, ut, utro mense datum reipsa fuerit, determinari haud queat. Atque ita quidem ut existimem, etiam facit, tum quod nihil omnino aliud, unde diploma illud seu privilegium suspectum utcunque reddatur, uspiam occurrat, tum quod reipsa a Joanne de Nicephoro, Squillacensi episcopo, datum fuisse S. Brunoni diploma seu privilegium, fidem faciat diploma aliud, quo, quod ab eo fuerat concessum, Urbanus II papa confirmavit. Lubet et illud, quod non minus quam praecedens ad Sanctum nostrum spectet, ex Ughello, apud quem tom. IX Italiae sacrae col. 427 et seq. exstat, huc transferre. Ita habet: «Urbanus episcopus, servus servorum [Col. 0388B] Dei, dilectis in Christo filiis Brunoni et Lanvino salutem et apostolicam benedictionem. Quia igitur nostri officii interest, servorum Dei quieti et commodis, prout in Domino possederit, providere, petitionibus vestris, filii in Christo carissimi ac reverendissimi, clementer annuimus. Per hujus igitur apostolici privilegii paginam apostolica auctoritate concedimus, et firmam et stabilem et in perpetuum permansuram confirmamus donationem terrarum, quae vobis datae sunt in Squillacensi territorio, et conscriptae et determinatae et designatae per terminos certos a dilecto nostro filio R. comite, et, Joanne confratre nostro, Squillacensi episcopo, concedente, et confirmata.

632. «Quocirca praedicta auctoritate praecipimus, [Col. 0388C] statuimus et ea, quae vobis concessa sunt, licentia interdicimus, ut a die in antea neque comiti ipsi, neque alicui haeredum suorum supradictam vestram donationem et hanc nostram confirmationem violare vel dearctare liceat. Neque de his, quae confirmamus, aliqua re intromittat personam sine vestra voluntate, quatenus omnipotentis Dei speculationi mentibus liberis insistatis, et ad ejus faciei dulcedinem, ipso praestante, pervenire valeatis. Si qua vero persona aut haeres comitis ipsam violaverit, nisi ad condignam venerit satisfactionem, eum honoris vel officii sui periculo subjacere decernimus, et a Christo ac ecclesiae corpore segregatus atque in aeterno examine districte subjaceat ultioni sine [Col. 0388D] intermissione et remedio; conservantibus autem pie a Deo et misericordia ejus praesentibus et futuris saeculis conservetur. Amen. Si vero tam legalis comes, aut ejus haeres addere aliquid huic voluerit donationi, sub hac nostra confirmatione ratum esse statuimus. Urbanus catholicae Eccl. episcopus. Ego Rainerius card. subscripsi. Ego Joannes card. SS. Ego Alphanus Salernitanus archiepisc. Ego Amatus capellanus et sacerdos SS. Ego Dis Capellanus SS. Ego Constantinus Catacensis episc. SS. Datum Salerni mense Septembri, indict. 6, anno ab Incarnatione Dominica 1098.»

[Col. 0389A] 633. Ruinartius in Urbani II papae Vita, narrato pontificis hujus cum Rogerio, Calabriae et Siciliae comite, post Capuam mense Junio anni 1098, uti infra probabo, a principe illo expugnatam, in urbe Salernitana congressu, pag. 299 ad eumdem annum 1098 ita memorat: «Paulo post id tempus, die scilicet 20 Julii sequentis pontifex ad alterius Rogerii nempe ducis Apuliae, et Alfani archiepiscopi preces insigne privilegium Salernitanae ecclesiae concessit, collato ei primatu in duas metropoles, Compsanam et Acherontinam, quae olim ipsi jure metropolitico subjectae fuerant. Data est bulla die 13 Kalendas Augusti anno 1099, ut praeferunt ejus exemplaria, sed qui a mense Martio anni praecedentis inchoandus est, ut ad praesentem annum [Col. 0389B] revocari possit. At indictio 4, quae ibi apponitur, excusari nequit, nisi error in amanuenses rejiciatur. Locus hic esset de altero Urbani rescripto agendi, quo in gratiam ejusdem ecclesiae privilegia Cavensis monasterii revocantur, si datum Romae non diceretur, et indictio 7, quam praefert, huic anno convenire posset. De eo inferius. At sincerum omnino et penitus indubium est illud, quod mense Septembri hujus anni (1098 nempe) Urbanus sancto Brunoni, Carthusianorum parenti, qui tunc in Squillacensi cremo morabatur, concessit, ad ei confirmanda et asserenda omnia bona, quae a Rogerio comite et Joanne, Squillacensi episcopo, ipsius monasterio collata fuerant. Illud datum est Salerni hoc anno (1098 nimirum, ut jam monui) mense Septembri, [Col. 0389C] indictione 6; unde conjicimus, Urbanum ea in urbe usque ad Barense concilium,» quod dicto anno 1098 mense Octobri celebratum fuit, «permansisse.»

634. Haec de supra recitato, quod Urbanus papa S. Brunoni concessit, diplomate Ruinartius. Atque ex his quidem habemus, anno 1098 Salerni, quo loco et anno diploma datum notatur, Urbanum exstitisse; ut forte, cum civitas illa a Turritana eremo non admodum sit remota, Sanctus noster, cujus ac Lanvini petitione sese, quod jam recitavi, privilegium dedisse pontifex innuit, Salernum sese ad hunc cum Lanvino tunc contulerit, Barensique concilio, haud dudum post datum privilegium celebrato, interfuerit; quod vero ad notas chronicas, [Col. 0389D] quibus privilegium pontificium signatur, pertinet, cum Urbanus II papa, quemadmodum num. 569 docui, indictione Caesarea seu Constantiniana usus sit, hujusque generis indictio septima, non sexta, a vigesima quarta Septembris anni 1098 die usque ad eumdem Septembris anni sequentis diem fuerit in cursu, consequens est ut privilegium pontificium, utpote anno 1098, indictione sexta menseque Septembri notatum, mense hoc ad vigesimam quartam diem nondum provecto datum fuerit.

635. Inter omnia diplomata, quae Sanctus sive a comite [Col. 0390A] Rogerio, sive ab aliis quibuscunque in Turritanae in Calabria eremi favorem impetravit, nullum est illustrius magisque a scriptoribus celebratum, quam quod Capuanae obsidionis occasione ab illo principe anno, uti infra probabo, 1099 obtinuit. Accidit, inquit Gaufredus Malaterra Historiae Siculae lib. IV, cap. 26, «ut Ricardus Juvenis, Jordanis principis filius, princeps et ipse Aversae, defuncto patre orbus, pusillus superstes, fraude Longobardorum urbe Capuana injuste jam dudum privatus, cum jam ad intelligibilem aetatem pervenisset, damnum sibi illatum videns et dolens, ac de auctoribus ultionem petere disponens, ad sibi consanguineum comitem (Calabriae nempe et Siciliae Rogerium) prudentes viros supplex illorsum ( supple mittit,) ut sibi auxilium [Col. 0390B] laturus accelerare non differat cum servitio suo.» Comes consanguinei sui legatione motus non exiguum collegit exercitum, hocque in illius suppetias in Campaniam adducto, et cum Rogerii ducis, cujus patruus erat, ac Richardi Aversani principis, cognati sui, copiis conjuncto Capuam, uti infra docebo, anno 1098 obsedit ac expugnavit. Verum obsidionis tempore magnum comes incurrit periculum. Sergius Graecus, quem ducentis nationis Graecae armigeris praefecerat, pecunia cum Capuanis pactus erat, sese eis, quo noctis tempore in Rogerii exercitum ex improviso irrumpere, itaque eum caedere ac comitem ipsum necare possent, aditum aperturum. Nox jam aderat, qua effectum sortitura erat proditio, Capuanorumque copiae, ut, quod cum [Col. 0390C] hisce Sergius pactus erat, exsequerentur, paratae adstabant, cum S. Bruno seu potius ex dicendis, facientibus id hujus meritis ac precibus, sub Brunonis habitu ac specie angelus comiti in somnis apparuit, imminentisque periculi eum commonuit. Comes hinc timore perculsus, itaque expergefactus milites excivit ad arma, structas sibi insidias dispulit, hostes fugavit, plerosque proditionis reos cepit, Capuamque haud dudum post subegit.

636. Hac porro ad felicem exitum expeditione perducta, primo se Salernum, ubi cum eo Urbanus II papa colloquium habuit, atque aliquanto temporis spatio fuit versatus, ac deinde Squillacium in Calabriam contulit. Cumque ibi quatuordecim dierum [Col. 0390D] spatio adversa valetudine laboraret, S. Bruno, quo eum in morbi molestiis consolaretur, ad amantissimum sui principem, quatuor aliis religiosis eremi Calabrinae incolis sibi adjunctis, venit. Comes sanctum Virum benignissime de more excepit, eique, quod sui etiam absens in obsidione Capuana curam gessisset, summas gratias egit, multa ei grati animi ergo dona offerens. Verum haec Bruno, qui non se, sed angelum, principibus tempore bella adstantem, in obsidione Capuana comiti apparuisse, asseverabat, noluit accipere. Attamen, cum postea Sanctus aliqua saltem a comite sibi donari consensisset, dato hic diplomate Turritanae eremi possessiones auctiores longe, quam ante fuissent, reddidit, militesque proditionis Capuanae reos, quos secum [Col. 0391A] ex hac Squillacium morte plectendos duxerat, vitaque tamen, Sancto nostro intercedente, donarat, et Turritanaeque eremo in servitutem perpetuam tradidit. Constant haec omnia partim ex Gaufredo Malaterra cap. proxime cit. et duobus seqq., partim ex ipso, quod, dicta bellica expeditione finita, Sancto nostro Rogerius comes dedit, diplomate. Ac id quidem tum hac de causa, tum quod a Puteano, Blomenvenna, Surio in contextis a se S. Brunonis Vitis, Baronio in Annalibus ecclesiasticis, Summontio in Neapolitani regni Historia, aliisque fere omnibus scriptoribus, a quibus memoratur, ex parte duntaxat exhibeatur, integrum e Morkensii recensione § praesenti, additis etiam ad calcem, quae commode in id hic notari poterunt, lectoris oculis [Col. 0391B] subjicere; definitionem autem temporis, tum quo datum illud fuerit, tum quo obsidio Capuana acciderit ac proin S. Bruno, comiti Rogerio in somnis apparens, imminenti periculo eum eripuerit, in § sequentem, ne alioquin praesens in nimiam molem excrescat, differre est visum.

637. Sic itaque monumentum illud habet: «In nomine Dei aeterni et Salvatoris nostri Jesu Christi. Anno ab Incarnatione ejusdem millesimo nonagesimo octavo, indictione sexta, gloriosus rex David spiritu praeventus: «Narrabo, inquit, omnia mirabilia tua,» propter quod ego Rogerius divina misericordia comes Calabriae et Siciliae notum [ al. nota] esse volo omnibus fidelibus Christianis beneficia quae mihi peccatori concessit Deus orationibus reverendi [Col. 0391C] viri F. Brunonis, piissimi Patris Fratrum qui habitant in ecclesiis sanctae Mariae de eremo, et sancti protomartyris Stephani, quae sitae sunt in terra mea inter oppidum quod dicitur Stilum, et Arenam. Cum essem in obsidione Capuae Kalendis Martii, et praefecissem Sergium natione Graecum principem supra ducentos armigeros nationis suae, et exercitus excubiarum magistrum, qui satanica suasione praeventus principi Capuae, promittenti auri non modicam quantitatem, ad invadendum me meumque exercitum, noctu aditum est pollicitus se praebere. Nox proditionis advenit et princeps Capuae ejusque exercitus juxta promissum est paratus ad arma, dumque me sopori dedissem, [Col. 0391D] interjecto aliquanto noctis spatio, adstitit cubili meo quidam senex reverendi vultus, scissis vestibus non valens lachrymas continere. Cui cum in visu dicerem, quae causa ploratus et lacrymarum, visus est mihi durius lacrymari. Iterato quaerenti mihi, quis esset ploratus? Sic ait: Fleo animas Christianorum, teque cum illis; sed exsurgens quantocius arma sume, si liberare te Deus permiserit, et tuorum animas pagnatorum. Hic per totum mihi videbatur, velut si esset per omnia venerabilis pater Bruno.

638. «Expergefactus sum cum terrore grandi, pro visione pavescens, illico sumpsi arma, clamans et militibus ut armati equos ascenderent, visionem, si vera esset, satagens comprobare. Ad quem strepitum [Col. 0392A] et clangorem fugientes impius Sergius, ejusque sequaces subsecuti sunt principem Capuae, sperantos in dictam civitatem confugium sese habituros; ceperunt autem milites inter vulneratos et sanos centum et sexaginta duos a quibus visionem fore veram probavimus. Reversus sum, Deo volente, vicesimo nono Julii mensis Squillacium, post habitam Capuae civitatem, ubi fui per quindenam continuam infirmatus; venit vero ad me jam dictus venerabilis pater Bruno, cum quatuor de fratribus suis, qui me sanctis devotisque colloquiis consolati sunt; cui reverendo viro, et visionem retuli, et humiles egi gratias, quod me etiam absente curam in suis orationibus habuisset. Qui se humilians asseruit, non ipsum fore [ al. fuisse], quem credidi, sed angelum [Col. 0392B] Dei, qui stat pro principibus tempore belli. Rogavi quoque humiliter, ut pro Dei amore in terra Squillacii sumere dignaretur largos redditus, quos donabam; renuens ille recipere, dicebat quod ad hoc domum sui patris, meamque dimiserat, ut a mundi rebus extraneus deserviret libere Deo suo. Hic fuerat in tota mea domo, quasi primus et magnus. Tandem vix cum eo impetrare potui, ut gratis acquiesceret sumere modicum munus meum.

639. «Donavi autem eidem patri Brunoni, ejusque successoribus ad habendum in perpetuum absque temporali servitio monasterium S. Jacobi de Nuntauro [ al., Mentauro] cum castro, quod est subtus dictum monasterium, antiquitus constructum et castrum ligneum situm in cacumine montis versus [Col. 0392C] mare qui mons per directum fabricati castri descendit, quod castrum Belvider a loci incolis nuncupatur, et casale S. Mariae, quod est ad ripam dicti montis inter Orientem et Meridiem; domum etiam meam, quae Buttarium dicitur, cum Buttis, quae in ea domo sunt, quae fuerunt Roberti Guiscardi fratris mei, et dedit mihi Rogerius dux, carissimus nepos meus. Casalia Mentabri, et Oliviani, et Gasparinam, ubi antiquitus casale fuerat, cum omnibus pertinentiis eorumdem, sicut hic divisae scribuntur: videlicet a terra Coxani» etc., (descriptionem terminorum terrae hujus, quod, ut ait, nihil ad rem suam faceret, hic omisit Morkensius) «omnia autem quaecumque intra [ al. infra] hos sunt terminos, tam vasallos, [Col. 0392D] qui in dictis casalibus habitant nunc, quam qui habitaturi sunt, tui juris, tuorumque Fratrum tibi succedentium, pater Bruno, esse concedo. Concedo etiam, ut recommendatos habeas tu, et successores tui, tam de comitatu Calabriae et Siciliae, quam extra undecunque sint. Habitationes casalium tibi, successoribusque tuis, quandocunque volueritis, commutare licebit et etiam monasterium ipsum S. Jacobi, quod donavi, et omnia in eadem, et de eadem terra facere, quae ego facere potui, cum licebat.

640. «Nemini inter has divisas licebit aliquid proprium suum dicere, vel habere, cum omnibus, qui inibi possessiones habebant, voluntarium et cambium dederim satis gratum, cui terras, cui denarios, quibusdam vero, quia villani erant, perpetuas libertates. [Col. 0393A] Multae intra [ al., infra] has divisas terrae sunt, quae ad te, pater Bruno, spectant, et successores tuos, quas cum Arsafia dedi majori ecclesiae vestrae tempore dedicationis ipsius. Nullus intra [ al., infra] has divisas aviare, venari, aut in mari piscari audeat sine dictorum fratrum consensu, et de iis omnibus dicti fratres habeant jura tua, pascua sumere sive glandes, ligna incidere, aquas divertere, forestas habere, vel prata: nec quisquam omnino in iis terris contra facere, vel venire, occasione alicujus consuetudinis, praetextu nobilis vel baronis aut ab eis, sive vasallis, sive villanis, eorum, tam illorum, qui sunt, quam quos habituri sunt, aut recommendatis aliquid exigere servitii temporalis; nec eosdem vasallos, vel villanos cogere, ut communitates habeant [Col. 0393B] cum terra Squillacii, aut Severeti, vel casalium eorumdem; sed in solida libertate, et ipsorum fratrum usus, et dominium proserventur ad perpetuos habituros. Et in mari juxta terminos, quos taxavi, jus omne habebunt, quod et ego habui temporibus retroactis.

641. «Ad petitionem fratris Lanvini hic jussi apponi terminos casalis Arunchi, et tenimenti sui, quod ab antiquo pertinet ad Arsafiam. Dedi etiam eidem patri Brunoni, et successoribus suis viridarium sancti Nicolai, quod proprium tenebam in manu mea. Dedi etiam eidem haereditatem Calogerici villani mei, qui mortuus fuerat sine lingua et filiis, et vasallos et villanos in eodem casali commorantes, et in eadem libertate et usu tranquillo, quo sunt, et [Col. 0393C] alia loca superius condonata, et per meam voluntatem liberata ab omni jugo servili tam ad dictos fratres, quam ad vasallos, recommendatos, et villanos omnique libertate gaudebunt in isto loco, qui Arunchum dicitur, et omnibus locis, qui conjungi valeant, his divisis, quos, Deo volente, habituri sunt, seu villanos, tam dominis et fidelibus Christianis, quam in locis scriptis superius, gaudere ipsos praevidi. Dono quoque tibi patri Brunoni, et successoribus tuis in perpetuum meum molendinum, et fullonem, quae sunt subtus Squillacium juxta fontem, qui dicitur Alexi, sub omni libertate et immunitate, ut nemini teneamini pro eisdem, nec mihi, nec successoribus meis. Ab ipsa mea flomaria possitis totam [Col. 0393D] aquam assumere, et positionem aquae ductus molendini et fullonis, in ipsa terra mea, si volueritis in melius commutare, absque contradictione aliqua hominis alicujus, et mea, et successorum meorum, et de aquis, quae in terra vestra sunt, omne beneficium faciatis ad vestrae arbitrium voluntatis.

642. «Dono etiam tibi patri Brunoni, et successoribus tuis in servos perpetuos et villanos centum duodecim lineas servorum et villanorum eorumque filios in perpetuum ubicunque sint, et morentur, cum omnibus bonis eorum, quos ad tui tuorumque successorum obsequia reservavi, qui inventi sunt apud obsidionem Capuae in proditionis consortio Sergii pestilentis. Hos morti obnoxios in reversione mea Squillacium servaveram, diversis mortibus puniendos, [Col. 0394A] sed tuis postulationibus liberatos, filiosque eorum, tibi, et successoribus tuis obligo, et filios filiorum in aeternum servos perpetuos, et villanos ad beatae Mariae et protomartyris Stephani personalem et perpetuam servitutem. Insuper concedo ad petitionem tuam, frater Lanvine, quod animalia vestrorum vasallorum, recommendatorum et villanorum per tenimenta terrarum et locorum circum adjacentium libere pasci possint, et per omnia mea nemora glandes habere. Hoc privilegium scriptum est secundo mensis Augusti, anno ab Incarnatione Domini millesimo nonagesimo nono, indictione septima, per manus Fulconis capellani mei, apud Squillacium in capella Sancti Matthaei, praesente et confirmante venerabili, et sanctissimo patre Joanne [Col. 0394B] Squillacensis sedis episcopo, residente ibi juxta fores Ecclesiae et concedente Adelaide comitissa conjuge mea, residentibus quoque mecum et testibus hujus donationis Rodulpho comite de Lorotello nepote meo, Guilielmo de Altavilla, Odone Bono-markisio; Josberto de Luciaco, Borello Malgerio filio meo, Malduitho Berengerio, Niello de Ferlit, Ricardo de Treveris, Rodulpho Pain evin, Huberto de Solma, Renaldo de Chincham, Roberto de Cuculo, Ermenfredo capellano de S. Matthaeo, Roberto de Layna stratigoto villae, Blasilio protospatario, Theodoro Manchino.

643. «Nullus contra hanc voluntariam donationem meam et desideratam praesumat in aliquo minimo, vel magno aliquid facere, vel dicere, si quidem, si [Col. 0394C] fuerit rusticus, vel Burgensis, curiam meam, si quid ipse habuerit, habituram credat de rebus mobilibus, et nihilominus ipsis fratribus decem auri libras persolvet, et eorum fratrum damna si quae perpessi fuerint de illorum maleficorum bonis reficientur, si accusatus fuerit, et convictus. Quod si miles aut baro, ducentas auri libras persolvet successorum meorum curiae, sive meae; quod si tantum non habuerit, ejus mobilia omnia mea erunt, et eisdem fratribus, nisi satisfecerit condigne, quinquaginta libras auri persolvet. Nec mihi, nec successoribus meis de omnibus, quae libere per me data sunt, liceat in antea aliquid innovare, facere, vel contradicere in aliquo parvo vel magno. Quod si ego, quod [Col. 0394D] absit, aliquando, vel successores mei contrarium fecerimus, in aliquo parvo vel magno, in omnibus supradictis iram sempiterni Dei, et beatae Mariae, et beati protomartyris Stephani incurramus. Et isdem pater Joannes episcopus ad petitionem meam contra tales in majori ejus ecclesia omni praesente populo, et istis, qui supradicti sunt, testibus anathema gravissimum promulgavit; conservantibus autem communionem sanctorum, et meritum bonum a Deo Patre nostro et Domino Jesu Christo. Amen, Amen, Amen.

• «† Rogerius Comes.
• † Adelais Comitissa.
• † Guilielmus de Altavilla.
• [Col. 0395A] † Rodulphus Comes de Lorotello.
• † Odo Bonus Markisius,
• † Josbertus de Luciaco.
• † Niellus de Ferlit.
• † Malgerius Filius Comitis Rogerii.
• † Rodulphus Pain evin.
• † Ricardus de Treveris.
• † Ego Fulco domini Rogerii Capellanus de mandato ejus hoc privilegium scripsi, et subscripsi.»

644. Tale est amplissimum illud juxta ac celeberrimum, cujus autographo bullam plumbeam esse appensam, Mörkensius ad calcem notat, privilegium seu diploma, S. Brunoni a comite Rogerio, cum ejus, sibi apparentis, monitu ac meritis liberatum sese [Col. 0395B] praesentissimo periculo in obsidione Capuana fuisse non ambigeret, concessum. Nunc in id quaedam observanda, ac in primis quidem in visionem, qua, S. Brunonem aut certe senem, qui sanctum hunc virum facie totiusque corporis habitu referret, in somno a se visum, monentemque auditum fuisse, Rogerius comes affirmat. Ut id eo, quo convenit, modo praestem, suffecerit fere, tantum hic recitasse, quae huc spectantia anonymus Annalium Carthusiensium libri quarti hactenus non vulgati auctor in litteras misit, quaeque iterum, ex Operis hujus Vallis-Dei exmplari descripta, Carthusianus Parisiensis saepissime laudatus mecum communicavit. Sic itaque ille ordinis Carthusiensis annalista habet: «Ex apparitione S. Brunonis (comiti Rogerio factae) [Col. 0395C] quaestio oriri potest, an vere S. Bruno comiti Rogerio apparuerit, quoniam ipsum comitem post reditum ab obsidione (adi num. 638 diploma nuc jam transcriptum) infirmum conveniens praesentialiter negavit se ipsum fuisse, qui apparuit, sed angelum Dei, qui adstat principi tempore belli, ut legitur in priori (jam recitato scilicet) diplomate: utrum hoc S. Bruno ex humilitate dixerit, an ex rei veritate, resolvi potest ex eis, quae scribunt (lib. nempe De cura pro mortuis cap. 10 et seq, et lib. De spiritu et anima cap. 29) S. Augustinus et post eum (lib. VII videlicet, cap. 35 De offic. mort.) Durandus, dicentes, quia viventes plerumque apparent in somnis dormientibus, dum ipsi se nesciunt apparere, et ab [Col. 0395D] eis, qui hoc somniaverunt, audiunt dicentibus, quod eos in somnis agentes aliquid vel loquentes viderunt. Unde credibile est operationes esse angelorum, apparentium sub forma et habitu eorum, ob quorum merita apparitiones fiunt propter dispensationem providentiae Dei ad qualecunque solatium vivorum. Sicque probabile est, angelum Dei apparuisse comiti Rogerio sub forma et habitu S. Brunonis, cujus gratia et meritis facta fuit apparitio. Videat lector Thyraeum libro De apparitione spirituum, et cardinalem Bonam De discretione spirituum, praeclare ista tractantes.»

645. Ita ille, et recte quidem, quantum apparet. Cum porro hisce diplomatis recitati verbis: «Nota esse volo beneficia, quae mihi concessit Deus orationibus [Col. 0396A] R. viri F. Brunonis, piissimi Patris Fratrum, qui habitant in ecclesiis sanctae Mariae de eremo et sancti Stephani protomartyris,» ecclesiarum duarum, scilicet S. Mariae de eremo et S. Stephani protomartyris, veluti si essent, uti etiam ex jam dictis vere fuerunt, duo monasteria diversa, mentio fiat, hisque ambobus S. Bruno praefuisse innuatur, ita in illa observat: «Quamvis S. Bruno dicatur Pater fratrum utriusque Ecclesiae, id tamen intelligendum est tantum de suprema auctoritate, quam in utraque habebat, tanquam patriarcha; nam Lanvinus in altero (quod scilicet anno 1101 datum fuit infraque recitabitur) diplomate dicitur prior S. Stephani. «Ad petitionem,» inquit, «Rogerius F. Lanvini prioris ecclesiae S. Stephani,» Attamen bona, a [Col. 0396B] Rogerio concessa, utrisque communia erant. Hoc patet ex priori (jam dato nimirum) diplomate, in quo Rogerius conjuratores, «et filios filiorum» (eorum videlicet) «in aeternum servos perpetuos et villanos ad beatae Mariae et S. Stephani protomartyris personalem et perpetuam servitutem concedit.» Caeterum, cum in transcripto diplomate monasterii S. Jacobi de Mentauro, a Rogerio S. Brunoni ejusque discipulis collati, principisque Capuani, cui Rogerium Sergius prodere voluit, mentio occurrat, tam principis hujus, quam monasterii S. Jacobi de Mentauro notitiam qualemcumque idem etiam auctor suppeditat. Ac de principe quidem sic scribit; «Nomen principis Capuae, «cui Sergius ad invadendum Rogerium aditum noctu est pollicitus se [Col. 0396C] praebere,» non potuisse apud scriptores inveniri, fatetur Michael monachus in Sanctuario Capuano, a se edito anno 1630; sed in recognitione sui Operis, anno 1637 facta, nomen dat hujus hactenus ignoti principis:» Ignoratum, inquit mihi principis nomen tandem cognitum: D. Camillus Tutinus, Neapolitanus antiquitatum indagator, asservat Chronicon ms., in quo legitur, Landonem, Theani comitem, ex genere principum Longobardorum, electum fuisse a Capuanis in principem, ejecto Richardi filio.» At vero, cum princeps, qui a Capuanis ejectus fuit, non Richardi, sed Jordani, ut Malaterra lib. IV, cap. 26 docet, filius fuerit, contra ac in Chronico illo ms., apud Tutinum asservato, legitur, [Col. 0396D] suspectum mihi hoc apparet, ac proin facere non potest, ut, Landonem fuisse Capuanorum principem, cui Rogerium tradere voluerit Sergius, pro certo habeam.

646. Quod modo ad monasterium S. Jacobi de Mentauro pertinet, ita de hoc laudatus Ordinis Carthusiensis annalista observat: «Monasterium S. Jacobi de Mentauro, a Rogerio concessum S. Brunoni, juxta notas nostri Constantii est grangia, quae modo dicitur S. Anna, in qua sub initium recuperationis hujus Carthusiae unus conversus assidue morabatur. Ibidem post mortem S. Brunonis Lanvinus quosdam monachos, vitae eremiticae minus idoneos, cum licentia pontificis constituit, qui coenobiticam vitam agerent, ut suo loco dicemus.» Atque [Col. 0397A] id etiam, quod hic postea se dicturum spondet laudatus Annalium Carthusiensium auctor, re etiam ipsa ad annum 1114 exsecutus est, ita ibidem scribens: «Quod autem pertinet ad res Carthusienses in Calabria, hoc anno (1114 videlicet) Lanvinus, cum juxta licentiam anno elapso a Paschali (summo pontifice) obtentam, multos non solum e gentibus, sed etiam ex longinquis partibus, ut loquuntur bullae pontificiae, ad vitam eremiticam recepisset, cernens, quosdam ex eis minus ad eam aptos esse, decrevit aliud monasterium constituere, in quo saltem coenobitice conversarentur. Id ille sapienter excogitavit; cum enim juxta Regulam, a sancto Patriarcha non scriptis, sed viva voce traditam, ea tantum conditione inter nos reciperetur novitius, «ut, si forte [Col. 0397B] nostrum nequiret aut nollet tolerare propositum, ad saeculum nequaquam rediret, sed aliquod potius aliud religionis genus, quod ferre posset, acciperet.» Sic honori et saluti consulebatur egredientis novitii, qui ex eremo statim ad coenobium transmeare poterat. Utriusque monasterii curam magister eremi habebat, et qui coenobitis praeerat sub nomine praepositi vel decani, vel etiam prioris, eidem magistro, tanquam supremo priori, morem gerebat juxta decretum summi pontificis Paschalis, a quo sequentes litteras Lanvinus in hunc finem obtinuit. Paschalis episcopus servus servorum Dei,» etc.

647. Haec laudatus Annalista anonymus; alia porro fere non sunt, quae in transcriptum Rogerii [Col. 0397C] comitis diploma observanda hic sint; posset quidem quidpiam praeterea notari in verba, quibus, Sanctum aliquandiu in Rogerii comitis domo commoratum esse, in instrumento illo innuitur; verum de hisce num. 571 et seq. actum jam satis est, uti etiam num. 586 et seq. de Malgerio, qui in diplomatis et contextu et subscriptionibus «comitis Rogerii filius» vocatur, nec tamen filius ejus seu legitimus seu nothus exstitit. Quod vero pertinet ad alios, qui diplomati aut subscribuntur, aut donationi, per hoc factae, testes interfuisse in instrumenti ejusdem contextu memorantur, Rodulphus comes de Lorotello, quem in hoc «nepotem suum» Rogerius comes vocat, patruum hunc, uti e Cangio in Annotationibus [Col. 0397D] in Annam Comnenam pag. 238 et seq. facile intelliges, verosimiliter habuit; e reliquis autem, quorum aliqui aliis etiam jam datis Rogerii comitis diplomatibus subscribuntur, non pauci instrumentis nonnullis publicis, apud Rocchum Pirrum in Sicilia sacra exstantibus atque a Rogerio comite datis, subscripti etiam, uti quisque, qui haec consulere voluerit, deprehendet, reperiuntur; quod hic saltem, cum distinctam singulorum notitiam dare non possim, juverit notasse. Caeterum, ne Commentarius, qui mole sua modum jam fere excedit, absque necessitate adhuc crescat, quid quaeque in diplomate hic dato occurrentia vocabula barbara significent, non expono; atque ita tum ad hoc, tum ad alia Sancto nostro concessa diplomata faciendum haud [Col. 0398A] gravate duxi, quod a studioso lectore vocabulorum illorum significatio, tum in Indicibus nostris onomasticis, tum in Cangii mediae et infimae Latinitatis Glossario, facile inveniri queat

648. Quo tempore a comite Rogerio Capuam obsideri contigerit, ipsemet nos hic princeps in proxime huc transcripto, quod S. Brunoni concessit, diplomate sat aperte docet. Etenim hujus initio ita loquitur: «In nomine Dei aeterni et Salvatoris nostri Jesu Christi. Anno ab Incarnatione ejusdem millesimo nonagesimo octavo, Indictione sexta, gloriosus rex [Col. 0398B] David, Spiritu Sancto praeventus, «Narrabo,» inquit, «omnia mirabilia tua.» Propter quod ego Rogerius, divina misericordia comes Calabriae et Siciliae, nota esse volo omnibus fidelibus Christianis beneficia, quae mihi peccatori concessit Deus orationibus reverendi viri F. Brunonis, piissimi patris fratrum, qui habitant in ecclesiis sanctae Mariae de eremo, et S. protomartyris Stephani, quae sitae sunt in terra mea inter oppidum quod dicitur Stilum et Arenam, cum essem in obsidione Capuae Kalendis Martii et praefecissem Sergium, natione Graecum, principem super ducentos armigeros nationis suae, et exercitus excubiarum magistrum, etc.» Hisce autem, sese anno 1098 in Capuae obsidione fuisse, significat. Etenim verba omnia, quae inter [Col. 0398C] duas hasce voces «Indictione sexta,» et alias hasce «cum essem in obsidione Capuae» interjiciuntur, pro praefatiuncula duntaxat, parenthesi inclusa, debent haberi, ita ut sensus sit, «Anno ab Incarnatione ejusdem (Jesu Christi) 1098, Indictione sexta . . . cum essem in obsidione Capuae Kalendis Martii.» Ita autumo, primo quidem, quod in altero diplomate, infra huc transcribendo annoque 1101 dato, ipsemet Rogerius comes, obsidionem Capuanam anno 1098 contigisse, apertissime indicet hisce verbis: «Haec sunt nomina eorum, . . . qui inventi sunt in obsidione civitatis Capuae Kalendis Martii, Incarnationis Domini anno 1098, indictione sexta, quos ego Rogerius, etc.» Deinde vero quod in dicto [Col. 0398D] diplomate, in cujus epocham praesenti § inquirendum, annus, quo hoc datum sit, per annum 1098 designari non possit, cum id Sancto ex dicendis comes Rogerius ante annum, qui obsidionem Capuanam ac proin oblatam in hac principi isti Sancti apparitionem, proxime excepit, non impertierit, annoque 1098 bellicam hanc expeditionem contigisse, aliunde constet, uti jam nunc probare aggredior.

649. Lupus Protospata auctor synchronus, qui, quod bene notandum, annum more Graecorum a Septembri inchoat, apud Muratorium tom. V rerum Italicarum scriptorum pag. 47 sic scribit: «Anno 1098 mense Octobris apparuit stella cometes . . . et hoc anno comprehensa est Capua a Rogerio comite [Col. 0399A] mense Martii.» At vero Michael monachus in Sanctuario Capuano, diploma, de quo hic disserimus, e camerae regiae actis integrum exscriptum, legendum sibi traditum fuisse, praefatus, ita scribit: «Lupus Protospata editus a P. D. Antonio Carraciolo scribit, annum 1098 fuisse Capuae obsidionis annum; sed non est recedendum a computatione Baronii, qui juxta Gaufredi narrationem obsidionis annum notat 1097; cui anonymus Cassinensis, cum eodem Protospata impressus, consentit; imo et hoc privilegium astipulatur. En Rogerius ab obsidione Squillacium redit vicesima nona Julii. Idem secunda Augusti privilegium hoc sancto Brunoni concedit. At quia inter privilegii concessionem et Rogerii reditum multi intercedunt dies, praesertim illi quindecim, [Col. 0399B] per quos Rogerius (adi num. 638) infirmatur, a sancto Brunone visitur, de facienda donatione tractat, idcirco Julius et Augustus, nominati menses, ad eumdem annum pertinere non possunt, sed Julius cum sua vicesima nona est anni 1097, et Augustus cum sua secunda die est anni 1098.» Hactenus ille: et recte quidem, mensem Julium, quo Squillacium ab obsidione Capuana reversus est comes Rogerius mensemque Augustum, quo diploma datum notatur, ad duos annos diversos spectare, affirmat; comes enim, uti ipsemet (adi iterum num. 638) in diplomate docet, vigesima nona Julii Squillacium rediit; diploma vero secunda Augusti die datum signatur; ut, si comitis reditus, et diplomatis concessio ad diversos annos non spectarent, hanc [Col. 0399C] inter et illum tres duntaxat dies intercessissent; quod, uti ex ipsiusmet diplomatis contextu (videsis denuo eumdem num. 638) apparet, verosimile non est.

650. Verum, etsi quidem recte, ut jam dictum, mensem Julium, quo Squillacium comes Rogerius ab obsidione Capuana rediit, mensemque Augustum, quo diploma percelebre Sancto dedit, ad duos annos diversos laudatus scriptor referat, Capuanam tamen obsidionem contra apertum Lupi Protospatae testimonium anno 1097 cum Baronio, a quo non recedendum pronuntiat, perperam innectit ob Gaufredi Malaterrae, scriptoris pariter synchroni, auctoritatem. Etenim, etsi quidem in Sicula Scriptoris hujus [Col. 0399D] Historia lib. IV, cap. 26 verba, quibus obsidio illa anno 1097 non obscure consignatur, occurrant, ea tamen Malaterrae non sunt, certoque, quam eventui isti Lupus Protospata proxime huc transcriptis verbis praestituit, epocha retinenda est. Duo haec asserta ex jam nunc dicendis patescent. A posteriori seu a veritate epochae, quam obsidioni Capuanae Lupus Protospata, anno 1098 eam illigans, assignat, demonstrandae duco initium. Romualdus Salernitanus, auctor suppar, in Chronico de cruce signatis Christianis, bellum in Oriente contra infideles gerentibus, sic scribit: «Ceperunt Antiochiam, civitatem famosissimam, in anno Incarnati Verbi millesimo nonagesimo octavo, Indict. VI;» ac deinde, nonnullis, quae huc non faciunt, interpositis, [Col. 0400A] subjungit: «Ipso quoque anno, eadem Indictione, Rogerius dux una cum Rogerio Siciliae comite urbem Capuanam obsedit, et quadragesimo die ejus obsidionis acquisitam eam Riccardo principi reddidit.» Reponi quidem hic potest, in notis chronicis, quibus Romualdus rerum, quas narrat, tempus determinat, errores saepenumero cubare; verum, etsi id ita sit, id tamen fere; ut Romualdi opus expendenti palam fiet, locum duntaxat obtinet, dum characteres chronicos compendio per numeros, litterasve, numerorum locum tenentes exprimit; expugnatae autem a Christianis Antiochiae annum 1098, quo etiam a duce Rogerio, ejusque patruo comite Rogerio Capuam fuisse obsessam, memoriae prodit, non compendio per numeros, litterasve numerorum [Col. 0400B] locum tenentes, sed per voces integras designat, vereque fuisse a Christianis anno, ut notat, 1098 Antiochiam expugnatam, apud omnes in confesso est; ut proinde, cum in anno 1098, quo id factum, signat, non erret, errare etiam censendus non sit, dum eodem loco obsidionem Capuanam eidem anno 1098 affigit.

651. Verum res haec secus habeat, parvique faciendum hic sit Romualdi testimonium, Capuanam equidem obsidionem ab hoc scriptore et Lupo Protospata anno 1098 recte consignari, Eadmerus, qui non tantum obsidionis illius tempore floruit, verum etiam ei praesens adfuit, indubitatum facit. Hic S. Anselmo, Cantuariensi archiepiscopo, ut toto vitae tempore, ita etiam anno 1097 ex Anglia Romam [Col. 0400C] discedenti ac deinde ad Rogerium, Apuliae, Calabriae et Siciliae ducem, in castris ante Capuam obsessam existentem, properanti comes adhaesit assiduus, illiusque, uti apud nos tom. II Aprilis, pag. 865 videre licet, non tantum vitam in duos libros divisam contexuit, verum etiam a Seldeno typis vulgatos ac deinde in praefatum operis nostri tomum illatos historiae Novorum in Anglia sex libros, quorum quatuor prioribus res quoque, ad eumdem sanctum Canthuariensem archiepiscopum spectantes, ac nominatim dictum iter ejus Romanum, atque ad ducem Rogerium ante Capuam accessum complexus est; hujus autem historiae apud nos lib. II, cap. 2, num. 19 in fine, postquam, qui tandem post multas [Col. 0400D] molestias Anselmus Romam adeundi facultatem a rege angliae impetrarit, lectorem edocuit, subjungit: «Anno ab Incarnatione Filii Dei millesimo nonagesimo septimo acta sunt haec, feria quinta, quae fuit Idus Octobris;» ac deinde, nonnullis, quae haud dudum post quintam decimam Octobris diem anno hisce verbis assignato gesta fuere, interjectis, sancti illius antistitis iter, Romam versus susceptum, enarrat; ut proinde hoc ille eodem anno 1097 indubie sit aggressus. Porro Anselmus in itinere illo, uti partim ex ejus vitae, ab Eadmero ex dictis pariter conscriptae atque in praefatum operis nostri tomum illatae lib. II, cap. 4, partim e dictae historiae, quae eumdem Eadmertum auctorem habet, lib. itidem II, cap. 2 et seq. intelligitur, natalitiam [Col. 0401A] Christi festivitatem cum sancto Hugone abbate Cluniaci celebravit, inde Lugdunum progressus est, hincque iter prosecutus, cum Segusio ignotus transiisset, apud sanctum Michaelem de Clusa in Pedemontio passionis ac resurrectionis Dominicae solemnia celebravit, feliciterque Guibertinorum, quae paratae ei erant, evitatis insidiis, Romam tandem haud dudum post pervenit.

652. Porro, diebus decem Romae transactis, invitatus a Joanne, suo olim apud Beccum discipulo, tunc vero abbate Sancti Salvatoris prope Telesium, urbem in terra laboris, ad eum divertit; cum autem ab hoc in villam monasterii sui, nomine Sclaviam, in vicino monte sitam, ductus fuisset, ibique aliquanto temporis spatio degisset, ad ducem Rogerium [Col. 0401B] accessit, qui, in castris ante Capuam obsessam tunc versans, insignemque viri sanctitatem edoctus, eum, ut ad se veniret, invitarat. Ita fere quantum ad substantiam, ut jam monui, Eadmerus, partim in conscripta a se S. Anselmi Vita, partim in Novorum Angliae Historia locis supra citt. Jam vero cum Anselmus, teste Eadmero, auctore ex dictis synchrono, sanctumque hunc antistitem in itinere illo comitato, anno 1097, mense Octobri ex Anglia Romam versus iter arripuerit, eoque haud dudum post resurrectionis Dominicae festum, quod anni 1097 Octobrem proxime excepit, appulerit, nec multo post ad Rogerium ducem, qui una cum patruo suo comite Rogerio, cognatoque Richardo Capuam tunc obsidebat, accesserit, ex iis sane, quae Anselmus, [Col. 0401C] auctor omni exceptione hic major, memoriae prodit, consectarium est, ut Capua anno 1098 omni dubio procul fuerit obsessa. Atque hoc primum, quod hic ostendendum erat, alterum est, ut verba, quibus in Sicula Gaufredi Malaterrae historia, Capuae obsidionem, qua durante, S. Bruno comiti Rogerio apparuit, imminentique periculo eum eripuit, anno 1097 contigisse indicatur, scriptoris hujus non esse, probatum nunc dem. Verba illa ita habent: «Anno Dominicae Incarnationis 1097 ibi (in castris nempe ante Capuam obsessam) se impraegnavit comitissa Adelasia de comite Rogerio;» haec autem, ut ante me Peregrinus in suis ad lupi protospatae Chronicon recte observavit, glossula dumtaxat sunt, ab otioso adnotatore ad paginae oram [Col. 0401D] adscripta, et ex hac deinde in ipsum auctoris textum ab imperito librario translata.

653. Id sic ostendo: Malaterra Historiae Siculae libro IV, cap. 26 sub finem sic habet: «Ipse autem comes (Rogerius scilicet) omni diliculo ante lucenm surgens, utrumque exercitum, pontem transeundo «(quem nempe,» ut laudatus Peregrinus loco cit. notat, super Vulturnum construxerat, ut suo exercitui, et ducis Rogerii principisque Richardi communis, facilisque pateret via, qui trans flumen ad septentrionem Capuam obsidebant)» invisens, utrum attenti essent ad excubias, visum ibat. Porro ipsi rubore perfundebantur, quod juvenes ipsi et ad quos peculiarius negotium attinebat, seguiores [Col. 0402A] forent comite provectioris aetatis, et corporis plagarum laborumque asperitatis viro vigilantiore existente. Nam et ab omni exercitu ejus vigilantia admirationi erat, omnesque in ejus exemplo vigilantiores reddebantur.» Ita hactenus textus, qui Malaterrae extra omnem controversiam est; huic autem, quae dictum libri quarti cap. 26 terminant, quaeque an Malaterrae sint, hic quaerimus, recitata num. praeced. de impraegnata ante Capuam Adelasia verba proxime subduntur, ac deinde sequitur caput 27, quod ita inchoatur: «Cum ista aguntur, papa Urbanus colloquium ducis et comitis desiderans a Roma progrediens, Capuam, ubi obsessionem tenebant, venit.» Tale est, quod historiae Siculae libri quarti caput 27 apud Malaterram habet, initium; verum [Col. 0402B] quis non videt, per verba de impraegnata in castris ante Capuam Adelasia, quae hoc inter et Malaterrae genuinum, quem jam recitavi, quemque caput proxime praecedens suppeditat, textum interjiciuntur, continentem scriptoris hujus narrationem perturbatam reddi ac divisam? Quod cum ita sit, nec vitiosus adeo in narrandis rebus modus in Malaterram quadrare videatur, verba illa non ipsi, sed mepto adnotatori, ut jam dixi, attribuenda sunt. Ut res certior evadat, juverit eam alio adhuc argumento firmasse.

654. Malaterra in prafatione lib. II operis sui, seu historiae Siculae a se conscriptae, temporum sese annorumque ordinem in narrando servaturum pollicitus, id ipsum sese facturum, lib, IV, cap. 18 ejusdem operis iterum profitetur; postquam autem temporum [Col. 0402C] annorumque in narrando ordini ita sese bis obstrinxit, eodem libro quarto, cujus cap. 18 hanc sibi obligationem secundo imposuit, cap. 25 narrat, qui comes Rogerius filiam Hungarorum regi in matrimonium dederit, eamque ab Henrico, Leocastrensi episcopo, anno 1097, mense Maio in Pannoniam itinere maritimo duci curarit. En ipsa ejus verba: «Anno itaque, inquit, Incarnationis millesimo nonagesimo septimo, apparatis, quae necessaria erant, mense Maio cum trecentis militibus usque Thermas conducere facit (comes Rogerius filiam suam) Henricum Leocastrensem episcopum et quosdam de fidelibus suis, abinde maritimo cursu usque Pannoniam cum puella procedere faciens, qui, navibus apparatis puellam cum multis sponsalibus [Col. 0402D] intromittentes, velis vento commissis, prospera aura flante per aequora feruntur usque dum in portum Albae, qui juris regum Ungarorum est, impune applicant.» Haec, quae anno 1097 partim mense Maio, partim paulo serius gesta sunt, dicto lib. IV cap. 25 Malaterra; qui autem comes Rogerius a Richardo, principe Aversano et a Rogerio duce consanguineis suis, ut suppetias eis adversus Capuanos, Richardo rebelles, ferret, missa etiam ad eum a Rogerio duce uxore sua, rogatus fuerit, cap. proxime seq. exponit, ac deinde eodem cap. subjungit: «Comes autem pietate consanguiner principis et multis verbis ducissae, sibi a duce delegatae, legatione deprecatoris et humilitate exponentis illectus [Col. 0403A] et persuasus, exercitum, qualem nunquam antea habuisse dignoscitur, ab omni Sicilia et Calabria forti imperio conflato, prima hebdomada Aprilis secunda pace Pharum transiens illorsum (versus Capuam nempe seu, quibus suppetias laturus ibat, versus Richardum, Aversanum principem, et Rogerium ducem) accelerat.»

655. Haec loco cit. Malaterra, ibidem etiam mox tradens, qui Rogerius, cum Pharum mense Aprili trajecisset, per Calabriam et Apuliam exercitum duxerit, ducem Rogerium in via obvium habuerit, Pentecosten prope flumen, «Sabatum» seu, uti ipse scribit, «Sabbatum» vocatum, celebrarit, ac castra tandem ad Capuam posuerit, hancque urbem una cum duce Rogerio et Richardo principe Aversano [Col. 0403B] obsederit; cum autem, postquam, quod anno 1097 mense Maio gestum fuerat, narravit, scriptor ille, qui sese temporum annorumque ordinem in narrando servare profitetur, ea omnia, uti ex jam dictis liquet, in litteras mittat, oportet, ut secundum ipsammet narrationem ejus et Aprilis, quo Pharum comes Rogerius trajecit et Pentecoste, quam prope flumen Sabatum celebravit, ipsumque adeo etiam tempus, quo brevi post castra ad Capuam posuit, urbemque hanc obsedit, non ad annum 1097, sed ad proxime subsequentem spectent. Et vero, nisi ita res habeat, Malaterra secum ipsemet pugnare erit dicendus; cum enim, uti ex dictis narrat, comes Rogerius, postquam Pharum mense Aprili trajecisset, Pentecostenque prope flumen Sabatum [Col. 0403C] celebrasset, Capuam obsederit, si Aprilis ille cum anno 1097, quo Pascha quinta Aprilis ac proinde Pentecosten vigesima quarta Maii celebrari contigit fuerit conjunctus, consequens erit, ut dicti, anni 1097 mense Maio comes Rogerius partim in Calabria aut certe Apulia, partim in castris ante Capuam exstiterit. Atqui Malaterra hunc principem eo ipso anno et mense neque in Calabria Apuliave, neque in castris ante Capuam, sed in Sicilia praesentem facit, libro IV scilicet, cap. 25, ut jam docui, memoriae prodens, abs illo, in Sicilia, uti ex eorum, quae ibidem scribit, contextu liquet, tunc existente, e regione hac filiam suam in Pannoniam matrimonio regni hujus regi conjungendam, eodem anno ac [Col. 0403D] mense sub Henrici Leocastrensis episcopi ductu maritimo itinere missam fuisse.

656. Jam vero, cum haec ita habeant, ne Malaterra, quem, quae sese inter pugnent, scripsisse, nemo dixerit, Rogerium comitem, quem toto mense Maio anni 1097 praesentem in Sicilia facit, eo ipso mense in Apulia et in castris ante Capuam, a Sicilia procul dissitis, praesentem sistere sit dicendus, necesse omnino est, ut mensis Aprilis, quo Rogerius comes, ut scriptor ille narrat, Pharum trajecit, Pentecoste, quam prope flumen Sabatum celebravit, tempusque, quo brevi post Capuam obsedit, non ad annum 1097, sed ad proxime sequentem etiam secundum ipsum Malaterram spectarint. Hinc porro jam consequitur, ut hic scriptor obsidionem Capuanam non alio, [Col. 0404A] quam Lupus Protospata, anno consignet, ac proin, ut vel verba de impraegnata anno 1097 in castris ante Capuam Adelasia supra huc transcripta Malaterrae non sint, vel ut, si ipsi, non autem inepto adnotatori, debeant attribui, error in annum 1097, quo illa afficiuntur, librariorum vitio oscitantiave irrepserit, proque anno illo annus 1098 debeat substitui. Porro Pagius in criticis, Malaterram, a quo obsidionem Capuanam anno 1097 consignari, ob memorata verba de impraegnata ante Capuam Adalasia arbitrabatur, cum Lupo Protospata, qui eamdem obsidionem anno 1098 innectit, in concordiam adducere volens, fuisse anno 1097 Capuam obsideri coeptam, annoque demum 1098, ad mensem Maium provecto, expugnatam astruxit. Verum, cum ex [Col. 0404B] jam dictis non anno 1097, ut nonnulli ob verba de impraegnata anno illo ante Capuam Adalasia persuasum sibi habuere, sed anno 1098 Capuanam obsidionem accidisse, ipsemet Malaterra tradat, scriptor ille corrigendus est.

657. Quod si enim ipso standum foret, consectarium esset, ut pluribus mensibus Capuana obsidio tenuerit; hoc autem a vero alienum esse constat, tum ex Malaterra, qui Rogerium comitem anno 1098 prope flumen Sabatum Pentecosten, quae anno isto in sextam decimam Maii incidit, celebrasse, tunc demum exercitum Capuae obsidendae admovisse, nec diu admodum post urbem illam deditione accepisse, partim lib. IV, cap. cit., partim, quae hoc proxime excipiunt, cap. 27, et duobus seqq. docet, [Col. 0404C] tum etiam ex Romualdo Salernitano et monacho Cassinensi anonymo, ab Antonio Caracciolo primum ac deinde a Camillo-Peregrinio luce publica donato tandemque a Muratorio, additis etiam posterioris hujus editoris Annotationibus, una cum Lupo Protospata in tomum V rerum Italicarum scriptorum illato; qui ambo Capuam quadragesimo obsidionis die deditionem fecisse, seu a duce Rogerio patruoque ejus comite Rogerio subactam fuisse, in chronicis suis diserte tradunt, prior quidem verbis num. 650 huc transciptis, posterior vero hisce sequentibus: «Dux Rogerius cum comite Rogerio Capuam per quadraginta dies obsidentes receperunt, et Richardo Jordani filio restituerunt.» Isthaec [Col. 0404D] quidem ad annum 1097, unde pro obsidione Capuana anno huic affigenda non nemo forte arguat, in codice Cassinensi 47, e quo monachi illius anonymi Chronicon a Caracciolo primum fuit editum, apud hunc et Muratorium referuntur; verum Peregrinius in hunc codicis illius locum ita observat: «De more annum anticipat Codex XLVII, et ex eo editus. Non sic codex CXCIX, in quo ista sub anno sunt 1098.» Ita ille: Capuae autem, uti ex iis, quae in suo ad Chronicon illud monito praevio observat, facile perspicies, obsidionem deditionemque in codice Cassinensi 47 ad annum 1097 referri, non laudato monacho anonymo, qui eodem circiter tempore, quo Capua fuit obsessa, floruit, sed librario recentiori, qui, quae hic in litteras miserat, pro suo [Col. 0405A] arbitrio digesserit, annisque distinxerit, est adscribendum. Quod cum ita sit, nihil etiam contra opinionem, qua obsidionem Capuanam anno 1098 affigimus, e monacho illo anonymo habetur, manetque adeo a Lupo Protospata, qui hoc ipso anno bellicam illam Rogeriorum ducis et comitis expeditionem consignat, non esse recedendum.

658. Verum, etsi quidem ita quantum ad annum, quo hic scriptor Capuae deditionem consignat, res habeat, aliter tamen de mense, cui eam affigit, censendum est. Etenim civitatem illam «mense Martio a comite Rogerio comprehensam» notat; id autem serius, quam anno 1098 ad mensem Martium provecto, evenisse, liquet tum ex S. Anselmi, Cantuariensis archiepiscopi Vita, per Eadmerum conscripta, [Col. 0405B] tum etiam ex Gaufredo Malaterra. Ut id ex dicta Anselmi vita constare, primo probem, Eadmerus in hac apud nos tom. II Aprilis pag. 886 et seq., Resurrectionis Dominicae festum, quod anno 1098 in vigesimam octavam Martii incidit, se simul ac S. Anselmum in S. Michaelis coenobio, in ditione Pedemontana sito, celebrasse, Romam deinde advenisse, decem diebus ibidem transactis, in terram Laboris ad S. Salvatoris monasterium, a cujus abbate, suo olim discipulo, amicissime invitatus fuerat, divertisse, ac tandem ad Rogerium ducem, qui Capuam obsidebat, quique eum, ut ad se veniret, rogari jusserat, accessisse aliquantoque temporis spatio apud eum mansisse, memoriae prodit. Jam vero, cum id ita sit, nec, si anno 1098 jam inde a Martio deditionem [Col. 0405C] Capua fecisset, S. Anselmus, Canthuariensis archiepiscopus, qui ex jam dictis obsidioni Capuanae aliquandiu interfuit, nullo modo ei, uti ex omnibus, e Sancti hujus antistitis vita modo adductis, quisque facile intelliget, interesse potuisset, fit sane ex hac, comiti Rogerio anno 1098 mense Martio Capuam sese non dedidisse, omnino perspicuum. Nec minus id ex Malaterra manifestum efficitur. Cum enim, uti ex jam dictis scriptor hic memoriae prodit Rogerius comes non prius, quam cum Pentecosten, quae anno 1098 in sextam decimam Maii diem incidit, prope flumen Sabatum celebrasset, Capuae obsidendae copias admoverit, ei enimvero civitatem hanc jam inde ab anni illius mense Martio [Col. 0405D] deditam non fuisse, e Malaterra indubitatum est.

659. Ast, inquies, quis ergo pro Martio, quem urbis Capuanae deditioni Lupus Protospata assignat, mensis substituendus? Pagius in Criticis ad annum 1098, Henschenius in suis in Eadmeri Novorum Angliae librum II, cap. 2 annotationibus, aliique eruditi pro Maio pronuntiant; Peregrinus vero in suis in Lupum Protospatam annotationibus, an Junius etiam Martio in Protospatae de Capuae deditione textu, supra huc transcripto, non possit substitui, subdubitat. Ita enim ibidem scribit: «Capua itaque recuperata est, ut citius, extremo mense Maio, atque ingruente aestate, numerandi cum videantur quadraginta [Col. 0406A] dies obsidionis (a Romualdo scilicet, ut supra docui, et anonymo Cassinensi assignati) non ab accessu comitis, sed ab die, qua principes Richardus II, qui Aversam proximam urbem retinuerat, Capuam solus circumvallaverat; nam alioquin receptam eam fuisse, dicendum est, mense Junii; quod equidem non recusaverim, si in Lupo mensis Martii restitui debeat Junii, non Maii. Verum enimvero mensem Martium pro Maio saepe alias suppositum, manifestum est, idque ex ea forte occasione natum, quod nomina propria, cum sub Nortmannorum aetate capitalibus tantummodo litteris depictis compendiarentur, Martius mensis, sic descriptus, pro Maio a recentioribus librariis saepenumero est acceptus. Sicut in Kalendario antiqui etiam Breviarii [Col. 0406B] Campani, in quo festum S. Potentianae virginis perperam notatur ad diem 19 Martii, quod colitur 19 Maii.»

660. Ita ille, nonnihil quidem, ut jam monui, an pro mense Martio, quo in Lupi Protospatae Chronico Capua capta narratur, reponendus sit Maius, subdubitans, simulque tamen in opinionem, quae Martio Maium substitui omnino vult, magis propendens, hincque, ut eam tueatur, urbem Capuanam, cui obsidendae exercitum suum certe ante decimam sextam Maii diem, uti ex supra dictis facile est colligere, Rogerius comes non admovit, a Richardo principe Aversano circumvallatam fuisse, et a tempore, quo hoc factum est, non autem ab eo, quo ad castra cum exercitu suo Rogerius comes primum [Col. 0406C] accessit, quadraginta dies, quibus ex Romualdi Salernitani et anonymi Cassinensis, scriptorum supra laudatorum, testimonio, obsidio Capuana tenuit, numerandos esse, pronuntians. Verum Capuam nec ante comitis Rogerii adventum circumvallatam, nec, currente adhuc mense Maio, quo ad eam princeps is castra posuit, subactam fuisse, ex iis, quae Malaterra Historiae Siculae lib. IV, cap. 26 et binis seqq. memoriae prodit, concludendum apparet. Etenim Rogerius comes, uti ubidem is scriptor narrat, cum versus Apuliam e Calabria exercitum duceret, obvium sibi apud Liscum habuit ducem Rogerium, tractatuque sese inter habito, hic quidem Melfam, ille vero Beneventum versus movit exercitum; ut proinde, [Col. 0406D] properante jam ad Capuam obsidendam comite Rogerio, ad civitatem hanc nondum castrametaretur ducis Rogerii exercitus, quo eam princeps Richardus, proprias ex dicendis, quibus id fecisset. copias sufficientes haud habens, circumvallatam jam tum tenere potuerit. Porro comes Rogerius, Benevento, cum aliquanto temporis spatio prope hanc urbem refecisset exercitum, movens, ad Sabatum fluvium castrametatus est, cumque ibi Pentecostes festum, anno illo, qui fuit ex supra dictis a Christi Nativitate 1098, in sextam decimam Maii diem incidens celebrasset, nec diu post, ut apparet, e legatis quos ad Capuanos miserat, nullo modo hosce vel pacis consilia admittere, vel cum principe Richarde [Col. 0407A] in gratiam velle redire, intellexisset, cum exercitu tandem Capuam obsessurus Capuanos fines est ingressus.

661. Audi modo, quae praeterea huc spectantia cap. 26 Malaterra suppeditet. «At, inquit de comite Rogerio, ubi legatis regredientibus, eos (Capuanos) nil moliri, sed prorsus in malitia sua superbe persistere audit, inde (a fluvio Sabato) commovens Capuanos fines pervadit, quo diluculo cum mille armatis exercitum praecedens ad urbem (Capuanam nempe) accedit, extractos plurimos militariter dejectos damnose ludificavit, multosque amplius laesisset, ni pulvis, equorum pedibus excitatus, et a vento condensissime agitatus, intercessisset. Sic ad castra sua reversus in crastinum cum toto exercitu [Col. 0407B] urbi se viciniorem conferens a Meridiana plaga obsidione vallando a ripa Orientali usque ad Occidentalem cingit.» Cum ergo Capuani, uti ex his Malaterrae verbis intelligitur, in comitem Rogerium, qui ad eorum urbem, antequam exercitum suum ei admovisset, mille duntaxat militibus stipatus accescerat, armatam militum manum emiserint, circumvallatam Capuam tum nondum fuisse, apparet. Ad haec cum Malaterra comitem Rogerium, exercitu suo Capuae jam admoto, ab orientali hanc occidentalique plaga cinxisse, verbis proxime recitatis tradat, hisque sequentia, «Dux autem et princeps cum suo exercitu ab aquilonari parte obsidentes urbem tendunt praegravari,» mox subjungat, innuere videtur, Capuam eo ipso tempore, quo eam a meridionali [Col. 0407C] et occidentali plaga comes Rogerius cinxit, a septentrionali plaga per ducem Rogerium et principem Richardum circumdatam primum fuisse; ut proinde illam hic ante comitis Rogerii accessum circumvallasse putandus non sit.

662. Et vero principi Richardo, ut id tum faceret, copiae sufficientes fuisse non videntur. Praeterquam enim, quod solam Aversam, parvumque civitati huic adjacentem terrarum tractum sub ditione sua teneret, Malaterra verbis jam nunc recitatis etiam haec proxime adjungit: «Porro comes, cujus consilio omnes incedebant, quia sollicitior, quia prudentior in omnibus agendis vigilanti cura erat, pontem ex lignis erigens ita trans flumen (Vulturnum nempe) [Col. 0407D] ordinavit, ut suo exercitui et ducis, libero aditu patente, fieret transitus, sicque urbs ab utroque exercitu in tantum oppressa est, ut nulla ex parte arida vel liquida egrediendi tuto vel ingrediendi aditus pateret.» Hisce autem e verbis, utpote quibus Malaterra duos duntaxat exercitus, alterum Rogerio comiti, alterum Rogerio duci parentem, commemoret, colligendum apparet, paucas duntaxat copias principi Richardo, qui tamen, quas habebat, haud dubie omnes fere ad expeditionem illam, quod felix hujus successus maxime illius interesset, adduxerit, in ducis Rogerii exercitu fuisse, licet interim hic tam Richardi, quod nimirum aliquas saltem hic princeps copias in illo haberet, quam Rogerii ducis exercitus a Malaterra verbis [Col. 0408A] aliis supra huc transcriptis etiam vocetur. Jam vero, cum principi Richardo parum admodum, uti ex jam dictis videtur, a copiis fuerit prospectum, Capuam ante comitis Rogerii ad eam adventum abs illo, cui neque tum ex dictis ducis Rogerii exercitus aderat, circumvallatam, fuisse, parum verosimile apparet.

663. Hinc porro jam consequitur, ut verosimiliter Capuana obsidio tunc primum, cum urbi huic exercitum comes Rogerius admovisset, initium acceperit, ac proin ut mense Maio, cum sic ex dictis ante sextam decimam mensis hujus diem inchoata non fuerit, diesque quadraginta tenuerit, ad exitum adducta non fuerit. Verum, demus etiam tantisper, a principe Richardo Capuam ante comitis Rogerii [Col. 0408B] ad eum cum exercitu suo accessum circumvallatam fuisse, nec sic civitatem illam mense Maio deditionem fecisse, verosimile evadet. Cum enim, uti ex supra dictis liquet, comes Rogerius ad Sabatum fluvium a Benevento haud procul, sexta decima Maii die, in quam anno 1098 Pentecoste incidebat, cum exercitu suo substiterit, hocque festum ibidem celebrarit, nec statim post cum eodem inde movisse videatur, ad Capuam eum ante vigesimam Maii diem castra non posuisse, verosimillimum apparet; ut proinde, si urbs haec, currente adhuc Maio, deditionem fecerit, consectarium futurum sit, ut diebus duntaxat decem circiter obsidioni ejus interesse comes Rogerius potuerit. Verum diebus amplius decem bellicae isti expeditioni principem illum adfuisse, [Col. 0408C] ex iis, quae tum Malaterra Historiae Siculae lib. IV, cap. 26 et binis seqq., tum Eadmerus in S. Anselmi Cantuariensis archiepiscopi Vita, apud nos tom. II Aprilis pag. 887, num. 45 et seq., memoriae produnt, manifestum apparet. Ut quae huc spectantia Malaterra loco cit. suppeditat, remque minus, quam quae Eadmerus suggerit, dilucide evincunt, brevitatis ergo omittam, posterioris duntaxat scriptoris hujus verba, nec nisi quae huc potissimum faciunt, lubet transcribere.

664. Postquam itaque, S. Anselmum, ut ad ducem Apuliae Rogerium, Capuana obsidione occupatum, ad quam expeditionem bellicam, ut ait, Rogerius Siciliae comes multa Saracenorum millia adduxerat, [Col. 0408D] eique proinde tum intererat, sese conferre dignaretur, invitatum fuisse, paucis narravit, mox subdit: «Ascendimus, ivimus et plures in obsidione dies exegimus, remoti in tentoriis a frequentia et tumultu perstrepentis exercitus. Erat autem, ubi eramus, quaedam ecclesiola penitus deserta et juxta ostium cisterna desuper dirupta, magnae profunditatis hiatum sua diruptione praetendens. In qua ecclesia velut in camera, pro velle conversabamur, tam quieti, quam operi in ea indulgentes, et ducem ipsum cum suis nobiscum singulis diebus, ut volebamus, in promptu habentes. Quadam vero nocte, cum in ea dormiremus, contigit Anselmum sui corporis necessitate silentio surgere, et, ne inquietaremur, suo more lento pede ad ostium tendere. Quod [Col. 0409A] cum exisset, et immemor foveae per tenebras in partem divertisset, in profundum cecidit clamosa voce cadendo dicens: Sancta Maria! Ad quem sonitum nos ac socii nostri, qui in tentoriis quiescebant, expergefacti lectis prosilivimus, accurrentes hominem in profundo vidimus, et prae timore simul et angustia cordis exanimati fere sumus. Quod ipse percipiens, mox levato capite, vultu jucundo, intuitu nobis innuit, nil laesionis sese perpessum. Descendentes igitur quidam ex nostris ex altera parte ipsius praecipitii, qua via erat descendendi, eduxerunt eum a loco sanum omnino atque incolumem.

665. «Cum post haec sedis apostolicae pontifex Urbanus illo adventaret, ei ab Anselmo et principibus totius exercitus obviam itum esset, ingenti [Col. 0409B] mundialis gloriae pompa prosecutus ductus est in tentorium, quod juxta nos sibi caeteris excellentius constitutum erat. Sicque, donec civitas in deditionem transiit, obsidio illius dominum papam et Anselmum vicinos habuit, ita ut familia utrorumque magis videretur una, quam duae, nec facile quivis declinaret ad papam, qui non diverteret ad Anselmum. Papa namque colebatur a cunctis, quemadmodum pater et pastor communis; Anselmus vero diligebatur ab omnibus, sicut homo mansuetus et mitis, et cui suo judicio nihil debebatur a quovis.» Cum ergo, uti verbis hic jam recitatis Eadmerus docet, S. Anselmus, qui tunc, uti idem Eadmerus paulo ante tradidit, in S. Salvatoris prope Telesam monasterii villa Sclavia versabatur, a Rogerio duce, [Col. 0409C] ut ad se ad castra ante Capuam veniret, invitatus fuerit, in hisce, quibus tum, teste iterum paulo post verba jam recitata Eadmero, comes Rogerius intererat, per plures dies fuerit moratus, post hosce ad eadem castra Urbanus II papa accesserit, et cum Anselmo, donec obsidio deditione urbis terminaretur, ibidem manserit, Eadmerus sane, dum haec omnia, durante obsidione Capuana, praesenteque comite Rogerio, accidisse tradit, diebus amplius decem obsidionem illam, cum ei jam praefatus comes interesset, tenuisse, omnino indicare videtur, maxime cum verbis proxime recitatis nonnulla etiam adjungat, quibus Anselmum, durante obsidione, in ducis comitisque castris frequenter fuisse, non obscure [Col. 0409D] indicat. Jam vero, cum haec ita habeant, diebus amplius decem Capuanae obsidioni Rogerius comes verosimillime interfuerit, ac proin, dato etiam, illam ante hujus accessum inceptam jam fuisse, non fecisse tamen, mense Maio adhuc currente, Capuanos deditionem ex iis, quae Eadmerus narrat, verosimillimum adhuc, ne dicam, indubitatum erit. Ad haec, non verno, sed aestivo tempore Capuam fuisse subactam, Petrus Diaconus in Chronico Cassinensi lib. IV, cap. 10 docet, eique etiam Eadmerus, utpote S. Anselmum in villa Sclavia, e qua ad castra ante Capuam a duce Rogerio invitatus fuit, aestatis tempore esse versatum in sancti hujus antistitis apud nos Vita num. 43 tradens, suffragatur. Quare, cum Maium stricte loquendo aestivum tempus [Col. 0410A] non complectatur, Capua hoc mense, stantibus iis, quae Petrus Diaconus et Eadmerus scribunt, subacta haud fuerit.

666. Et hanc quidem civitatem, mense Maio adhuc currente, deditionem non fecisse, fusius hic operiosiusque probare volui, tum ut quam proxime fieri potest, apparitionis; qua comitem Rogerium praesentissimo periculo Sanctus, seu potius, ut supra dictum, sub hujus specie angelus exemit, tempus noscatur, tum ut pro Martio, cui Capuae deditionem Lupus Protospata affigit, non Maium, sed Junium, aut etiam, quod tamen minus placet, Julium reponendum esse, pateat, sicque ob mensem, quo civitatis illius deditionem accidisse, Rogerii comitis diploma, ultimo huc transcriptum, exigit, suspectum [Col. 0410B] id non habeatur. Cum enim, sese (adi num. 648) in Capuana obsidione «Kalendis Martii» exstitisse, Rogerius comes in illo affirmet, hicque certe, uti ex jam supra dictis liquet, ante sextam decimam Maii Capuae obsidendae exercitum non admoverit - seu, quod eodem recidit, in civitatis hujus obsidione non fuerit, sane pro Martio, cujus Kalendis seu prima die in obsidione Capuana sese exstitisse ait, non Maius, sed Junius aut forte etiam Julius debet substitui. Ne vero ob chronicum illum errorem instrumentum illud, velut spurium supposititiumque quis rejiciat, unde ortus is esse queat, reque etiam verosimiliter ortus sit, expono. Cum sub Nortmannorum aetate, ut Peregrinius in suis in Lupi Protospatae Chronicon annotationibus supra docet, nomina [Col. 0410C] propria capitalibus tantummodo litteris depictis compendiarentur, fieri potest, ut hoc modo mensis, quo, sese in Capuana obsidione exstitisse, Rogerius comes in dicto diplomate affirmat, tantummodo fuerit expressus, utque deinde, capitali illa littera, qua mensis iste erat expressus, vel vetustate in autographo exesa, vel casu quopiam detrita, librarius minus peritus, qui id describebat, eo loco, quo litteram, quam aut quod fere detrita esset, aut etiam prae formae singularitate legere non poterat, exstitisse aut adhuc existere animadvertebat, ad vocem «Kalendis,» ut sensum compleret, «Martii» adjecerit, ratus scilicet Lupi Protospatae, cujus Chronicon forsan legerat, auctoritate ac fide civitatem Capuanam, [Col. 0410D] cujus obsidioni sese interfuisse, loco illo comitem Rogerium asseverare observabat, deditionem mense Martio fecisse.

667. At vero, inquies, etsi quidem modo jam exposito factum esse queat, ut error chronicus, supra notatus, in proxime recitatum Rogerii comitis diploma seu potius hujus sive apographum sive ecgraphum irrepserit, id tamen vere ita factum esse, nullo argumento indiciove sat certo potest probari. Fateor, sic habet; verum si non illo, alio certe modo, quo in documenta etiam sincera seu potius horum ecgrapha errores illapsi noscuntur, memoratum errorem in instrumentum illud irrepsisse necesse est, cum equidem et nullo prorsus alio, quo pro suspecto, nedum pro certe spurio, haberi debeat, [Col. 0411A] vitio laboret, et a scriptoribus quam plurimis, tanquam genuinum ac sincerum, laudetur, nec ab ullo prorsus, quod sciam, rejiciatur. Restat modo, ut id non anno 1098, quo Capuam obsideri contigit; sed anno 1099, datum ostendam. Monumentum illud antiquum, seu potius, e quo id transcripsi, exstans in Chronologico diplomatica de S. Brunone Mörkensii Diatriba ms. illius apographum ita sub finem habet: «Hoc privilegium scriptum est secundo mensis Augusti anno ab Incarnatione Domini millesimo nonagesimo nono, indictione septima;» fuit itaque, in cujus epocham hic inquirendum, diploma, non anno 1098, seu eodem anno, quo Capua fuit obsessa, sed anno, qui obsidionem hanc proxime excepit, 1099 a comite Rogerio S. Brunoni concessum. [Col. 0411B] Verum duos, qui nobis hic adversantur, scriptores probe eruditos invenio, Michaelem monachum supra adhuc laudatum et Camillum Peregrinium in suis ad Lupum Protospatam annotationibus. Ac prior quidem, etsi alio anno, quam quo Capua fuit obsessa, diplomata datum velit, id tamen, cum simul urbis hujus obsidionem anno 1097 accidisse contendat, anno 1098 datum putat; haec autem ei sedet sententia, quod, ut ait, in diplomatis exemplari, quod in actis camerae regiae asservatur, anno 1098 datum id fuisse, legerit. Verum sit ita: cum equidem idem instrumentum et secunda Augusti die et indictione septima etiam notari fateatur, errorem in laudato a se camerae regiae exemplari vel quantum ad annum, vel quantum ad indictionem cubare [Col. 0411C] fateatur, necesse est.

668. Etenim ab anni 1097 prima Septembris die usque ad anni 1098 primam itidem Septembris diem indictio sexta, et a prima iterum hujus posterioris anni Septembris die usque ad primam itidem anni 1099 Septembris diem indictio septima cucurrit; ut proinde diplomatis camerae regiae exemplar, quod Michaeli monacho legere datum fuit, quodque, ut ait, secunda Augusti anno 1098, indictione septima signatur, annum cum indictione non convenientem praeferat, utque adeo, cum in notis chronicis esse corruptum, hinc constet, per sese annum nobis, quo vere datum fuerit, certum atque indubitatum reddere non possit. Quod cum ita sit, Rogeriumque diploma secunda Augusti die ipsiusmet anni, cujus [Col. 0411D] (adi num. 638) vigesima nona Julii die, ac proin tribus tantum diebus ante, Squillacium ex obsidione Capuana, anno ex dictis 1098 facta, advenerat, Brunoni impertiisse, parum verosimile appareat, notis chronicis, quae, quo tempore instrumentum illud datuin seu scriptum fuerit, in hujus huc transcripto e Mörkensii Chronologico-diplomatica de S. Brunone Diatriba exemplari signant, standum puto, idque proinde anno, uti in hoc notatur 1099 datum fuisse. Verum, ut ad Camillum Peregrinium, qui Capuam anno 1098 a comite Rogerio, fuisse obsessam, eodemque anno diploma, de quo hic, Sancto nostro a principe illo concessum vult, jam veniam, hic in annotationibus, quas Lupi Protospatae [Col. 0412A] Chronico ad annum 1098 subnexuit, de diplomate, in cujus epocham hic inquirimus, sequentem scribit in modum: «At hoc ipso in diplomate aliud insidere mendum, legendumque in eo opinor, Rogerium reversum Vigesima nona Junii mensis Squillacium,» non Julii, «nisi mavis» nona «Julii, perhabita Capuae civitate, et per quindenam continuam fuisse ibidem infirmatum;» privilegiumque fecisse «die 2 Augusti anno ab Incarnatione Domini 1098 indictione VI» (male nonnulli edunt indictione VII) «confirmante Joanne Squillacensis sedis episcopo, residente juxta fores ecclesiae.»

669. «Nec cum viro docto sentiendum est, privilegium datum quidem in anno 1098, minime tamen [Col. 0412B] Capuam obsessam, receptamque, ut Lupus perhibet, eodem anno, sed anno antecedenti, sicut habet Gaufredus Malaterra, qui ejusce obsidionis tempore affirmat, ibi impraegnatam in anno 1097 comitissam Adelasiam de comite Rogerio;» haud, inquam, annus dati diplomatis ab anno Capuanae obsidionis aegrotantisque comitis Rogerii distinguendus videtur; nec comes ultroneam suam donationem post susceptum beneficium in annum sequentem distulisse, nulla interim exposita ejusmodi dilationis occasione, quae sane nulla - quin imo convenientissime dixerimus, non revoluto nec anniversario anno Rogerium rediisse Squillacium; sed cum primum e Capua illuc appulit ac per valetudinem valuit, praefatum privilegium indulsisse.» Ita hactenus Peregrinius [Col. 0412C] diploma seu privilegium eo ipso anno, quo Capua a comite Rogerio fuit obsessa, eique reddita, S. Brunoni datum fuisse, idcirco, ut apparet, potissimum, ne dicam unice, contendens, quod, privilegium illud, Sancto nostro a comite Rogerio grati animi ergo, quod, eo apparente monenteque, gravissimum periculum ante Capuam evasisset, liberalissime concessum, anno amplius post beneficium acceptum integro a principe illo, in Brunonem optime affecto ac maxime benevolo, dilatum fuisse, verosimile haud putarit, ita scilicet a imo comparatus, quod nullam comiti, ob quam in annum id differret, esse potuisse causam, crediderit, aut certe, quaenam illi esse potuerit, haud compererit. Verum, etsi quidem comes eo ipso anno, [Col. 0412D] quo ab obsidione Capuana rediit, privilegium illud amplissimum S. Brunoni impertiri paratissimus fuerit, reque etiam ipsa, si liberum id ei omnino fuisset, haud dubie impertiisset, rationem tamen, ob quam id tunc non fecerit, ipsummet diploma seu privilegium suggerit.

670. Etenim in hoc Rogerius comes (adi num. 638) de se, cum primum ab obsidione Capuana Squillacium esset reversus, ita loquitur: «Rogavi quoque (S. Brunonem videlicet) humiliter, ut pro Dei amore in terra Squillacii sumere dignaretur largos redditus, quos donabam: renuens ille recipere dicebat, quod ad hoc domum sui Patris meamque dimiserat, ut a mundi rebus extrancus deserviret [Col. 0413A] libere Deo suo. Hic fuerat in tota mea domo quasi primus et magnus. Tandem vix cum eo impetrare potui, ut gratis acquiesceret sumere modicum munus meum.» Quod itaque ipso anno 1098, quo Capua obsessa subactaque a comite Rogerio fuit, amplissimum, de quo hic nobis sermo, privilegium S. Brunoni concessum a comite Rogerio non fuerit, in causa fuit, non hic, sed ipsemet S. Bruno, qui nimirum donationes largissimas liberalissimasque, sibi tunc ab hoc principe oblatas, noluerit accipere, quique tandem, cum scilicet annus amplius integer a tempore, quo sibi a comite Rogerio donationes illae Squillacii oblatae fuerant, esset elapsus, quampiam harum partem in se publico instrumento transcribi aegre consenserit. Quod [Col. 0413B] si pro vigesima nona Julii die, qua post captam Capuam Rogerius Squillacium in diplomate dicitur reversus, poni posset, ut Peregrinio placet, vigesima nona Junii, aut etiam nona Julii dies, neutiquam sane ipsum hoc instrumentum, quo minus anno 1098 datum crederetur, characteribus chronicis sibi inclusis obstaret; verum cum cubare in instrumentis antiquis errores, de quibus non omnino constat, admittendum non sit, nec in instrumento, de quo hic, vigesimam nonam Julii perperam notari alicunde constet, Peregrinio hac in re assentiri non possum, idque non ante annum 1099 datum ob rationes jam adductas existimo, maxime cum anno illo apud Surianum etiam signetur, ipsumque etiam autographum eodem anno notatum, quemadmodum, [Col. 0413C] quae mecum Carthusianus Parisiensis saepissime laudatus e quarti annalium Carthusiensium libri hactenus non vulgati, quod ad Vallis Dei Carthusiam spectat, exemplari communicavit, excerpta me docent, Severus a Neapoli invenerit. Nec est, quod adhuc opponas Rogerium comitem anno 1098 Squillacii exstitisse, diplomaque, de quo jam disputatum, Squillacii etiam datum notari; quid ni enim Rogerius anno 1098, iterumque anno 1099 Squillacii esse potuerit?

671. Non tantum post obsidionem Capuanam, in qua ex dictis praesentissimo periculo, facientibus id Sancti meritis, comes Rogerius fuerat liberatus, principem hunc de novo beneficum erga se sensit Sanctus noster; verum etiam, cujus ille patruus erat, Apuliae, Calabriae et Siciliae ducem Rogerium. «Anno 1099,» inquit Surianus in suis ad conscriptam a Surio Sancti Vitam Annotationibus pag. 400, «Rogerius dux Apuliae, Calabriae et Siciliae, anno ducatus sui XIV dedit ecclesiae S. Mariae, quae in eremo sita est, loco, qui ab incolis Turris dicitur, villanos, quos apud Squillacium habebat, pro Dei amore et M. Brunonis, qui monasterio praeerat, reverentia. Diplomati subscripserunt Rogerius, archiepiscopus [Col. 0414A] Regitanus; post quem Rogerius dux, Fallo Castanensis episcopus et papae vicarius; Arnulphus Cusentinus archiepiscopus, Tustenus episc., Guido Roberti ducis filius.» Donationem hanc memorat quoque in Historiae Carthusiensis Prospectu pag. 14 Camillus Tutinus; verum, cum diploma, quo facta a Suriano traditur, ad manum non sit, plura de hac addere consultum non duco, ac proin ad alia progredior.

672. Surianus in suis in contextam a Surio S. Brunonis Vitam Annotationibus pag. 172 haec Surii de Sancto verba «Crebro ad eos» (religiosos Carthusiae Majoris incolas) scripsit, ita commentatur: «Cum . . . de die in diem differretur ejus (S. Brunonis nempe) reditus, mittitur ad eum Landuinus prior ex Carthusia, [Col. 0414B] qui cum eo comitia quodammodo auspicaretur, et conferret de universali Ordinis instituto. Et ille quidem magnis itineribus ad eum profectus cum eo contulit, quantum res et tempus patiebantur, cumque regredi coepisset itinere, quo venerat, incidit in manus antipapae, a quo cum nullis precibus aut minis adduci posset, ut legitimum pontificem negaret, in teterrimum carcerem conjectus est, ubi et exstinctus est, veram in Christi vicarium testatus fidelitatem ad ultimum usque spiritum.» Ita ille; ac primo quidem Landuinum ad S. Brunonen in Calabriam venisse, litterae, praesenti § recitandae, quas per hunc, cum ad majorem Carthusiam reverteretur, ad suos in hac commorantes discipulos Sanctus misit, indubitatum ipso statim sui initio faciunt. Quare [Col. 0414C] elogii, quo a primorum quatuor Carthusiae priorum Chronologo, fide ex dictis § 1 longe dignissimo, apud Labbeum tom. I Bibliothecae novae librorum mss. pag. 639 Landuinus ornatur, sequentia de secundo hoc Carthusiae Majoris priore verba: «Qui cum ad magistrum Brunonem pergeret, incidit in manus Guiberti schismatici,» ita debent intelligi, ut simul Landuini ad S. Brunonem accessum, ejusdemque ab hoc reditum seu totum, quod sancti Patris sui visendi causa Landuinus confecit, iter complectantur. Cum enim, uti idem Chronologus docet, Landuinus, in Guiberti antipapae manus illapsus, in carcerem, in quo abiit, fuerit conjectus, consectarium foret, ut ad Brunonem in Turritanam Calabriae [Col. 0414D] eremum non pervenerit, si, cum in itinere, ut sanctum Patrem suum inviseret, versus hanc esset, in manus Guiberti inciderit, ut recitata laudati chronologi verba prima fronte significare videntur.

673. Quod autem ad causam, ob quam Landuinus longissimo periculosissimoque itinere ad Sanctum in Calabriam venerit, nunc spectat, id ille non tantum, ut cum sancto Patriarcha de communi vitae, quod sequebantur, instituto conferret, verum etiam ut, si fieri quoquo modo posset, e Calabria ad Carthusiam sanctum Virum reduceret, verosimillime fecerit. Ita mihi persuasum habeo, tum quod Landuinus, aliique, qui sub eo in majori Carthusia vivebant, religiosi viri summe sancti Patris sui desiderio, uti ex dictis [Col. 0415A] de illorum ob hujus absentiam e Carthusia recessu manifestum est, tenerentur, tum quod Sanctus scriptas ad hosce, quas, ut jam dixi, per Landuinum misit, infraque integras huc transcribam, litteras ita concludat: «De me, fratres, scitote, quoniam mihi unicum post Deum est desiderium veniendi ad vos et videndi vos. Et, quando potero, opere adimplebo, Deo adjuvante;» quibus e verbis apparet, Sanctum a suis Carthusiae discipulis, aut si mavis, horum nomine a Lauduino, ut ad hanc reverteretur, rogatum fuisse. Landuinum, ut reditum ad Carthusiam S. Brunoni suaderet, ad Turritanam Calabriae eremum venisse Zanottius quoque in contexta a se sancti Patriarchae Vita cap. 29 existimat; et recte quidem, uti ex jam dictis apparet; verum, [Col. 0415B] quod addit de fratre converso ad Carthusiam antea cum litteris a Brunone e Calabria misso, cum quo isthuc revertente ad sanctum Patrem suum Lauduinus sese contulerit, antiquo certae fidei monumento nec ipse firmat nec ego firmare queo. Citat quidem, ut saepe alias, in inferiori paginae margine Monumenta Calabriae mss.; verum quae qualiaque illa sint, nuspiam edicit. Imo vero ea, utpote, an quae narrant, vera sint, dubitare sese, subinde indicans, pro certae indubitataeque fidei documentis nec ipsemet habuisse videtur.

674. Verum, etsi id ita habeat, Landuinum tamen, ut pariter ibidem narrat, a S. Brunone amicissime fuisse exceptum, nemo est, qui revocet in dubium, uti etiam Sanctum inter et illum de Carthusianae [Col. 0415C] vitae instituto fuisse tractatum. Silent quidem de hisce scriptores antiqui; verum praeterquam quod horum, ut similia credantur, testimonium non requiratur, a Sancto cum Landuino de Carthusiensi instituto hujusque in Carthusia sectatoribus sermones habitos fuisse, fidem facit jam bis laudata epistola quam per revertentem ad Carthusiam Landuinum misit ad suos in hac commorantes discipulos. In ea enim, de religiosa horum Vita, disciplinae rigore, sanctisque moribus sese nonnulla e Landuino intellexisse indicat, ut eam evolventi patescet. Nec minus ex eadem patescit, Landuinum a S. Brunone, non secus atque amantissimum filium a patre exceptum fuisse. En verba, quae id manifestum faciunt. «Fratrem . . . , inquit Sanctus, Landwinun nobiscum [Col. 0415D] detinere volui propter graves et crebras infirmitates nostras; sed quia sibi nihil sanum, nihil jucundum,nihil vitale et utile sine vobis reputat, non acquievit, protestans mihi in lacrymarum fonte pro vobis emanante, et suspiriis multis, quanti apud eum sitis, et quam perfecta charitate vos diligat. Unde coactionem nullam facere volui, ne laederem eum aut vos, quos charissimos pro merito virtutum vestrarum habeo.» Ita Sanctus: quis vero nunc summo amore ac benevolentia non excepisse arbitretur illum, quem apud se, gravibus jam assiduisque fere, ut verba recitata fidem faciunt, infirmitatibus conflictatum, tam libenter detinuisset? Verum Landuinus, utut benevole adeo ac amanter a [Col. 0416A] sancto Patre exceptus, utque longiori temporis spatio apud eum in Turritana eremo commorari vellet, enixissime rogatus, dilectissimos sibi Carthusiae incolas, ne diuturniori sua absentia eos affligeret, maluit revisere, nec illi revertendi ad hosce Sanctus, etsi id ex obedientiae virtute, qua virum sibi tenebat obstrictum, facere potuisset, facultatem voluit negare.

675. Qua itaque Landuinum, ad se in Calabriam venientem, amoris ac benevolentiae significatione exceperat, eadem illum a se dimisit, tradita ei, quam scripserat, quamque Lauduinum, cum in Carthusiam redux esset, religiosis hujus incolis dare debebat, in manus epistola. Verum Landuinus, cum eadem, qua ad Sanctum venerat, via Carthusiam repeteret, a [Col. 0416B] Guiberti antipapae sectatoribus captus est, ab iisque, quod hunc pro legitimo Christi in terris vicario nollet agnoscere, in tetrum carcerem conjectus, in quo inedia consumptus occubuit. Praecipua, quae huc spectant, primorum quatuor Carthusiae priorum chronologi verba, supra jam recitata, iterum huc transcribo, quod ex his maxime innotescat tempus, quo circiter et S. Bruno jam memoratam epistolam scripserit, et Landuinus eum in Calabriae eremo inviserit, postque a Guiberti asseclis captus diem extremum, eximio plane in sedem apostolicam fidei relicto exemplo, in carcere clauserit. Hunc itaque scriptor ille de Landuino scribit in modum: «Incidit in manus Guiberti schismatici, quod multum horrebat. Adversus cujus minas et promissiones, [Col. 0416C] dolos et violentias, divina juvante gratia, modis omnibus perseveravit inflexus. Quem in suo defunctum errore lacrymabiliter planxit, adeo ut a circumstantibus argueretur, quod eum fleret, a cujus perversitate Ecclesiam suam Christi bonitas liberasset. Post ejus obitus septimum diem etiam ipse defunctus est, positusque in monasterio S. Andreae ad pedem montis Siraptis, cui vicinum est castrum, ubi captus in custodia tenebatur.» Landuinus ergo, uti hisce verbis scriptor ille, fide utique ex dictis dignissimus, indubitatum facit, septimo post Guiberti antipapae obitum die e carcere, in quem, quod a legitimi Papae partibus discedere non vellet, fuerat conjectus, ad Dominum migravit.

676. Quam ob rem, cum Guibertus antipapa, uti [Col. 0416D] ad annum 1100 Pagius in Criticis ex Hugone Flaviniacensi docet, anno 1100, concilio Valentino, quod hoc ipso anno 11 Kal. Octobris, id est, trigesima Septembris die inchoatum, brevique post finitum fuit, durante, vita functus sit, consequens est ut Landuinus, utpote qui septem duntaxat diebus Guiberto fuerit superstes, anno 1100, mense Octobri currente, vitam hanc mortalem cum immortali commutarit. Attamen Landuinus, uti e Chronologico-diplomatica Mörkensii de S. Brunone Diatriba disco, 14 Septembris obiisse, in Carthusiae Menologio notatur. Et vero cum Hugonis Flaviniacensis textus, e quo tempus, quo Guibertus pseudo-pontifex obierit, loco cit. Pagius definit, verbis hisce, «In spatio [Col. 0417A] temporis, quo Valentinense celebratum est concilium, obiit Wibertus,» duntaxat constet, nescio, an Hugo ita nequeat intelligi, ut, Wibertum seu Guibertum antipapam eo circiter tempore, quo Valentinense celebratum fuit concilium, e vivis excessisse, significatum duntaxat voluerit; quod si autem Hugo ita queat intelligi, Guibertum septima Septembris die, quo scriptor ille cum Menologio Carthusiensi in concordiam adducatur, obiisse, erit dicendum. Ut ut sit, certum equidem ex dicto Hugonis Flaviniacensis textu est, Guibertum antipapam ac proin ex dictis etiam Landuinum anno 1100 obiisse, huncque, cum id accidit, ad Septembrem ut minimum fuisse provectum. Jam vero, cum id ita sit, consequens est ut certe serius, quam anno 1100, nec Landuinus [Col. 0417B] S. Brunonem, in Turritana Calabriae eremo commorantem, inviserit, nec hic per illum, e Calabria Carthusiam repetentem, epistolam plus semel jam memoratam ad religiosos hujus alumnos, amantissimosque suos discipulos miserit. Verum anne haec etiam ante eumdem annum 1100 non evenere?

677. Mabillonius in Annalibus Benedictinis ad annum 1099, num. 109, sic scribit: «Hoc anno Landuinus Majoris Carthusiae prior ad Brunonem, in Calabria degentem, profectus est, tum ut eum inviseret, tum ut de variis instituti sui dubiis consuleret. Ejus adventus tam gratus ac jucundus fuit venerabili Patri, ut eum secum retinere tentaverit. Verum non tulit Landuinus fratres suos, quos in Majori Carthusia reliquerat et de suo reditu certiores fecerat, [Col. 0417C] ejus praesentia et directione fraudari. Tam justo ejus proposito acquiescens Pater sanctus, eum a se discedere passus est, datis ad fratres Majoris Carthusiae litteris, quarum priorem partem huc afferre lubet.» Transcribit modo Mabillonius priorem litterarum, quas hic memorat, partem, ae deinde, postquam etiam, nonnullis interpositis, posteriorem earumdem partem recitavit, subjungit: «in fine» (litterarum scilicet, quarum verba non pauca in Opus suum intulit) «testatur Vir sanctus, unicum sibi post Deum esse desiderium eos revisendi et primo quoque tempore se id opere exsecuturum, si fieri possit. At neque Brunoni datum est in Galliam reverti, neque Landuino ipsi, qui in reditu a Guiberto antipapa comprehensus inflexusque ad ejus minas et promissiones, [Col. 0417D] tamdiu in carcere detentus est, quoad schismaticus superstes fuit, scilicet usque ad annum sequentem.» Existimavit itaque Mabillonius, anno 1099 et Landuinum ad S. Brunonem in Calabriam venisse, et, cum inde ad Carthusiam Majorem reverteretur, a Guiberto captum et in carcerem conjectum fuisse; ut adeo e scriptoris illius opinione etiam litterae, per Landuinum ad Carthusiae Majoris alumnos a Sancto missae, in quarum epocham praecipue hic inquirendum, anno 1099 scriptae fuerint.

678. Verum cum laudatus Mabillonius nullam plane, cur ita existimarit, rationem adducat in medium, annique 1100 menses octo, mensem hujus Septembrem, ante quem ex dictis Landuinus certe [Col. 0418A] non obiit, praegressi, temporis spatium satis longum constituant, ut eo Landuinus S. Brunonem, in Calabriae eremo versantem, invisere, aliquandiu apud eum morari, ac in reditu deinde ad Carthusiam a Guiberto captus atque in carcerem conjectus inedia in hoc interire potuerit, dubium mihi admodum est, annone 1099, an sequentis initio Landuinus Brunonem inviserit, litterasque hic ad primaevos suos Carthusiae discipulos per illum horum priorem, a se abeuntem, miserit. Quoquo modo interim res habeat, ea equidem velanno 1099 vel proxime sequenti ac proin etiam non citius, quam anno 1099, facta esse, satis ex jam dictis liquet. Atque hinc est, cur, ne ab ordine chronico, quem quantum fieri commode potest, in rebus ad Sanctum spectantibus recensendis [Col. 0418B] sequi statui, deflectam, agere hoc loco voluerim tum de Landuini ad Sanctum nostrum in Calabriam accessu, tum de epistola, quam, religiosis hujus incolis tradendam, Landuino abeunti Vir sanctus dedit. Haec porro, quamvis Landuino reverti in Galliam haud obtigerit, ad corum tamen, quibus erat inscripta, manus pervenit, si Historiae litterariae Franciae Scriptores tom. IX, pag. 249, recte notent. Et sane recte eos notare, verosimile ex eo videtur, quod pretiosum illud monumentum ad posteros pervenerit. Integrum id cujus duas partes duntaxat Mabillonius in Benedictinos a se contextos Annales intulit, Sancti Opera, Coloniae Agrippinae anno 1611 ac deinde iterum 1640 excusa, tom. III complectuntur, uti etiam Suriani in concinnatam a [Col. 0418C] Surio Brunonis Vitam Annotationes. Lubet illud ex hisce huc transferre.

679. Sic habet: «Fratribus suis unice dilectis in Christo F. Bruno salutem in Domino. Cognito rationabilis, et vere laudandae disciplinae vestrae inflexibili rigore, ex crebra ac dulci relatione beatissimi fratris nostri Landouini: nec non audito sancto amore vestro, et incessanti studio erga ea, quae integritatis et honestatis, sunt exsultat spiritus meus in Domino. Vere enim exsulto et feror in laudem et gratiarum actiones Domino, et tamen amare suspiro. Exsulto quidem, ut justum est, pro incremento frugum virtutum vestrarum, me autem doleo et erubesco, inertem et socordem jacere in sorde [Col. 0418D] peccatorum meorum. Gaudete ergo, fratres mei charissimi, pro sorte beatitudinis vestrae, et pro larga manu gratiae Dei in vos. Gaudete, quia evasistis fluctuantis mundi multimoda pericula et naufragia. Gaudete, quia quietam et tutam stationem portus secretioris obtinuistis, ad quem cum multi venire desiderent, multi quoque non nullo conatu contendant, non perveniunt tamen. Multi vero postquam potiti fuere, exclusi sunt, quoniam nulli eorum desuper concessum est.

680. «Ideo, fratres mei, certum ac probatum sit vobis, quod, quicunque optabili hoc usus est bono, si quocunque modo id amiserit, usque in finem dolebit, si quis respectus, vel cura salutis animae suae sibi fuerit. De vobis, dilectissimis fratribus meis [Col. 0419A] laicis, dico: Magnificat anima mea Dominum, quia magnificentiam misericordiae suae super vos intueor secundum intimationem prioris vestri et Patris amantissimi, qui multum gloriatur pro vobis et gaudet. Gaudemus et nos, quoniam cum scientiae litterarum expertes sitis, potens Deus digito suo inscribit in cordibus vestris, non solum amorem, sed et notitiam sanctae legis suae. Opere enim ostenditis, quid amatis, quidve nostis. Nam cum obedientiam veram cum omni cautela et studio observatis (quae est exsecutio mandatorum Dei, et clavis, ac signaculum totius spiritualis disciplinae, quae nunquam est sine multa humilitate et egregia patientia, quam semper comitatur castus amor Domini et vera charitas) manifestum est, vos sapienter legere ipsum [Col. 0419B] fructum suavissimum et utilem Scripturae divinae. Ergo, fratres mei, permanete in eo, ad quod pervenistis, et morbidum gregem quorumdam vanissimorum laicorum ut pestem vitate, qui chartulas suas circumferunt mussitantes, quae non intelligunt, nec amant, quibus verbis et factis contradicunt. Qui otiosi et gyrovagi, quotquot bonis et religiosis detrahunt, et se in hoc laudabiles putant, si laudandos infamaverint, quibus obedientia et omnis disciplina odio est.

681. «Fratrem vero Landwinum nobiscum detinere volui propter graves et crebras infirmitates nostras: sed quia sibi nihil sanum, nihil jucundum, nihil vitale et utile esse sine vobis reputat, non acquievit protestans mihi in lacrymarum fonte pro vobis emanante, [Col. 0419C] et suspiriis multis, quanti apud eum sitis et quam perfecta charitate vos diligat. Unde coactionem nullam facere volui, ne laederem eum, aut vos, quos charissimos pro merito virtutum vestrarum habeo. Quapropter fraternitatem vestram sedulo moneo, et submisse atque unice precor, ut charitatem, quam corde gestatis, exsecutione operis in ipsum, utpote in priorem et Patrem vestrum charissimum, ostendatis, benigne et provide subministrando, quae sibi pro multimoda valetudine sua necessaria sunt. Quod si vobis in hoc humanitatis officio non consenserit, malens periclitari de salute et vita, quam aliquid de disciplinae corporalis rigore omittere, quod prorsus improbandum est, forsitan erubescet, ut, qui primus in religione est, in hac parte posterior [Col. 0419D] inveniatur, metuens ne occasione sui aliquis ex vobis remissior vel tepidior fiat, quod nullatenus formidandum puto. Ne hujus gratiae expertes sitis, nostram vicem in hoc tantum vestrae charitati concedimus, ut liceat vobis reverenter eum cogere ad ea, quae saluti suae commodastis.

682. «De me, fratres, scitote quoniam mihi unicum post Deum est desiderium veniendi ad vos, et videndi vos. Et quando potero, opere adimplebo, Deo adjuvante. Valete.» Surianus, ubi hanc epistolam integram recitavit, ita mox in eam observat: «De hac paraenetica dicere liceat, quod Petrus abbas Cellensis epist. 3, lib. III scripsit ad priorem et fratres Carthusiae de Monte Dei: «In crassitudine [Col. 0420A] animae bene pastae, in abundantia dulcedinis Dei scripsistis, et sicut adipe et pinguedine spiritalis laetitiae fauces meas replevistis. Sermo namque vester talis non est, qui adulterinis formis superinductis speciem pietatis repraesentet, et virtutem abneget. Hoc enim illorum est, qui in corde, et corde loquuntur, vel qui molliunt sermones suos super oleum, cum ipsi sint jacula. Non autem verbum vestrum sic insulsum, sed gratiae plenitudine confortatum viscera replet Sanctorum, etc.» Haec Petri Venerabilis verba, quae de epistola, a Brunone ad Carthusiae Majoris alumnos scripta, merito pronuntiari posse Surianus affirmat, non minori jure pronuntiaris de altera epistola, supra jam saepissime laudata, qua Vir sanctus Radulphum Viridem, Remensis [Col. 0420B] ecclesiae praepositum, ad voti, in habita olim cum eo et Fulcio Monoculo de falsis mundi delectationibus collatione emissi, exsolutionem vehementissime hortatus est. Tanto haec animi erga antiquum amicum affectu, tanta cordis, ut ita dicam, effusione, tanta Spiritus divini unctione scripta est. Integram eam Commentarii hujus initio videre non licuit, quod, quibus nulla sui parte mutila inserta est, libri nulli, nec ipsa Opera S. Brunonis, Coloniae Agrippinae anno 1611 impressa, annoque 1640 ibidem recusa, ad manum essent.

683. Verum cum haec tandem urbis hujus Carthusiani pro sua humanitate commodare mihi dignati sint, descriptum ex hisce pretiosum illud monumentum lubet etiam huc transferre, ut et id, quod paucis [Col. 0420C] duntaxat libris insertum invenitur, quodque ne quidem in Sancti Opera, apud Judocum Badium anno 1524 Parisiis excusa, penesque nos exstantia, illatum fuisse miror, lectori in promptu sit, et ita simul fidem supra plus semel datam liberem. Sic itaque habet: «Domino suo venerando Radulpho, Remensi praeposito, sincerissimae charitatis cultu observando, Bruno salutem. Veteris approbatae amicitiae fides eo praeclarior et laude ampliori dignior in te conspicitur, quo rarior apud homines reperitur. Quanquam enim longo terrarum tractu et prolixiore temporis spatio corpora ab invicem sejuncta sint, animus tamen benevolentiae tuae ab amico avelli non potuit. Quod quidem litteris tuis suavissimis (in quibus mihi amice blanditus es) nec non beneficiis, [Col. 0420D] non solum mihi, verum etiam fratri Bernardo causa nostri large impensis, aliisque indiciis nonnullis satis ostensum est. Unde grates, non quidem meritis pares, sed tamen ex puro fonte manantes, benignitati tuae rependimus. Peregrinum quemdam in aliis legationibus satis fidelem cum litteris ad te dudum direximus, sed huc usque non comparet. Dignum judicavimus unum ex nostris charitati tuae transmittere, qui omnia, quae circa nos sunt (quia minus ad haec calamo et atramento sufficimus) copiosius viva voce prosequatur.

684. Notificamus ergo dilectioni tuae, dignationi tuae, quoniam id tibi non ingratum putamus, nos corpore (utinam sic mente) valere, et quae ad exteriora [Col. 0421A] pertinent, satis esse pro voto. Verum etiam operior, supplicans divinae misericordiae manum, quae omnes inferiores sanet infirmitates meas, et satiet in bonis desiderium meum. In finibus autem Calabriae cum fratribus religiosis, et aliquot bene eruditis (qui in excubiis persistentes divinis exspectant reditum Domini sui, ut, cum pulsaverit, confestim aperiant ei) eremum incolo, ab hominum habitatione satis undique remotam. De cujus amoenitate aerisque temperie et sospitate vel planitie ampla et grata, inter montes in longum porrecta, ubi sunt virentia prata et florida pascua, quid dignum dicam? Aut collium undique se leniter erigentium prospectum opacarumque vallium recessum cum amabili fluminum, rivorum fontiumque copia [Col. 0421B] quis sufficienter explicet? Nec irrigui desunt horti, diversarumque arborum fertilitas. Verum quid his diutius immoror? Alia quippe sunt oblectamenta viri prudentis, gratiora et utiliora valde, quia divina. Verumtamen arctiori disciplina, studiisque spiritualibus animus infirmior fatigatus, saepius his relevatur ac respirat. Arcus enim si assidue sit tensus, remissior est, et minus ad officium aptus. Quid vero solitudo eremique silentium amatoribus suis utilitatis jucunditatisque conferat, norunt hi solum, qui experti sunt. Hic namque viris strenuis tam redire in se licet, quam libet; et habitare secum, virtutumque germina instanter excolere, atque de paradisi feliciter fructibus uti. Hic oculus ille conquiritur, cujus sereno intuitu vulneratur Sponsus amore, [Col. 0421C] quo mundo et puro conspicitur Deus. Hic otium celebratur negotiosum, et in quieta pausatur actione.

685. Hic pro certaminis labore repensat Deus athletis suis mercedem optatam, pacem videlicet, quam mundus ignorat, et gaudium in Spiritu S. Haec est illa Rachel formosa, pulchra aspectu, a Jacob plus dilecta, licet minus filiorum ferax, quam Lia fecundior, sed lippa. Pauciores enim sunt contemplationis, quam actionis filii. Verumtamen Joseph et Benjamin plus sunt caeteris fratribus a patre dilecti. Haec pars illa optima, quam Maria elegit, quae non auferetur. Haec Sunamitis pulcherrima sola in omnibus finibus Israel reperta, quae David foveret senem et calefaceret. Quam tu, frater charissime, utinam unice diligeres, ut ejus amplexibus fotus [Col. 0421D] divino caleres amore! Cujus si charitas semel animo insederit, mox illecebrosa illa et blanda deceptrix gloria mundi tibi sorderet, sollicitasque opes (menti sane onerosas) leviter abjiceres; nec non voluptates fastidires prorsus, aeque animo corporique nocivas. Novit namque prudentia tua, quis dicat: «Qui diligit mundum, et ea, quae sunt in mundo» (quae sunt voluptates carnis, concupiscentia oculorum, atque ambitio saeculi) «non est charitas Patris in eo.» Et item: «Qui est amicus mundi hujus, inimicus Dei constituitur.» Quid ergo tam iniquum, quid sic insanae et praecipitatae mentis, quid tam est perniciosum quidve infelicius, quam contra eum, cujus potentiae resistere, cujusve ultionem justitiae effugere [Col. 0422A] non vales, inimicitias exercere te velle? Nunquid fortiores illo sumus? Nunquid, quia patientia pietatis suae nos modo ad poenitentiam provocat, injurias contemptus tandem non ulciscetur?

686. Quid enim est perversius, quid tam rationem, justitiam ipsamque naturam oppugnans, quam creaturam plus diligere quam Factorem? Quid ergo agendum censes, charissime? Quid nisi divinis cedere consiliis, cedere veritati, quae fallere non potest? Consulit namque in commune dicens: «Venite ad me omnes, qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos;» Nonne pessimus et inutilis est labor, concupiscentia distendi, sollicitu inibus et anxietatibus, timore et dolore, pro concupitis incessanter affigi? Quod vero onus est gravius, [Col. 0422B] quam quod mentem a sublimi dignitatis suae arce in infirma deprimit, quod est injustitia omnis? Fuge ergo, frater mi, fuge has molestias et miserias omnes, et transfer te a tempestate hujus mundi in tutam et quietam portus stationem. Novit etiam prudentia tua, quid nobis Sapientia dicat. «Nisi quis renuntiaverit omnibus, quae possidet, non potest meus esse discipulus.» Quod quam pulchrum, quam sit utile, quamque jucundum in schola ejus sub disciplina Spiritus S. manere, divinam adipisci philosophiam, quae sola dat beatitudinem veram, quis non videat? Quapropter operae pretium est, diligenti examinatione prudentiam tuam ista perpendere; quod si amor Dei te non invitat, tantorum proemiorum utilitas te non provocat, saltem necessitas [Col. 0422C] et timor poenarum ad hoc compellere debet.

687. Scis namque, qua sponsione obligatus es, et quam omnipotens est ac terribilis sit, cui temetipsum munus gratum et omnino acceptabile devovisti; cui nec mentiri licet, nec expedit. Nec enim patitur inulte se irrideri. Reminiscitur quippe dilectio tua, quod, cum ego et tu et Fulcius Monoculus quadam die simul fuissemus in hortulo a jacenti domui Adae, ubi tunc hospitabat [ al. melius., hospitabatur], de falsis oblectationibus et perituris mundi hujus divitiis, nec non de perennis gloriae gaudiis aliquandiu, ut opinor, tractaremus; unde divino aurore ferventes promisimus ac vovimus Spiritui S., in proximo fugitiva saeculi relinquere, et aeterna captare, nec non monachicum habitum recipere. Quod et in vicino [Col. 0422D] peractum esset, nisi tunc Fulcius Romam abiisset, ad cujus reditum peragenda distulimus. Quo moram faciente aliisque intervenientibus causis, divinus amor elanguit, refriguit animus, fervorque evanuit. Quid ergo superest, charissime, nisi a tanti debiti nexibus te citius expedire, ne pro tam grandi tamque diuturno mendacii crimine iram incurras Potentissimi, et propter hoc cruciatus immanes? Quis namque inultum relinqueret, se a quolibet sibi subdito defraudari munere promisso, maxime si id magnae foret sibi aestimationis et pretii? Quapropter crede, non mihi, sed prophetae, imo Spiritui S. dicenti: «Vovete et reddite Domino Deo vestro omnes, qui in circuitu ejus affertis munera. Terribili et ei, [Col. 0423A] qui aufert spiritum principum, terribili apud reges terrae.» Cur haec omnia inculcat Spiritus Dei, nisi ut te voventem perurgeat reddere, quod vovisti.

688. Quid vero reddere gravaris, quod nullam bonorum tuorum facit jacturam vel imminutionem, quodque tua potius, quam illius, cui persolveris, accumulat lucra? Quocirca non te detineant divitiae fallaces, quia inopiam expellere nequeunt: nec dignitas praepositurae, quae non sine magno administrare possunt periculo animae. Aliena namque, quorum minister sis et non possessor, in proprios usus convertere (ut pace tua dicam) tam est odiosum, quam iniquum. Quod si splendoris et gloriae appetens multam volueris retinere familiam, nonne cum tua, quae ex justo habes, non suppetunt, necesse est, [Col. 0423B] ut quoquo pacto eripias aliis, quod aliis largiaris? Quod non est, esse beneficum aut liberalem: nihil enim est liberale, quod non idem justum. Verum et hoc dilectioni tuae persuasum cupio, ne pro domini archiepiscopi necessitudine, qui plurimum consiliis tuis credit et nititur, quae non omnia justa vel utilia facile dantur, a tam sublimi declines sponsione; divina revocetis charitate, quae quanto est justior, tanto et utilior. Quid autem tam justum tamque utile, quidve naturae humanae sic insitum et congruum, quam diligere bonum? Et quid aliud tam bonum, quam Deus? Imo quid aliud bonum, nisi solus Deus? Unde anima sancta, hujus boni incomparabilem decorem, splendorem, pulchritudinem ex parte sentiens, amoris flamma succensa, [Col. 0423C] dicit: «Sitivit anima mea ad Deum fontem vivum, quando veniam et apparebo ante faciem Dei.»

689. «Utinam non asperneris amicum monentem; utinam non surda aure audias verba Spiritus Dei, utinam desiderio longaeque exspectationi meae satisfacias, dilectissime, ne diutius crucietur pro te anima mea curis sollicitudinibusque atque timore. Nam si venerit (quod Deus avertat!) te prius, quam debiti votum solveris, ab hac recedere vita, me continua tristitia sine aliqua spei consolatione tabescentem relinques. Quapropter et te exoratum et imprecatum cupio, ut vel causa orationis ad sanctum Nicolaum, inde ad nos usque venire digneris, quatenus videas eum, qui te unice diligit, et statum rerum nostrarum ac religionis ordinem, nec non [Col. 0423D] quae ad communem utilitatem spectant, mutua viva voce tractare possimus. Et confido in Domino, quod non poenitebit tanti itineris subiisse laborem. Epistolaris brevitatis excessi modum, quia dum corpore te habere non possum, saltem diutius sermocinando tecum morabor; fraternitatem tuam diu incolumem memorem consilii nostri nec voti immemorem vigere sedulus exopto. Vitam S. Remigii nobis transmittas, oro, quia nusquam in partibus nostris reperitur. Vale.» Hanc a Sancto epistolam, cum in Turritana Calabriae eremo versaretur, scriptam fuisse, ipsamet ejus verba num. 684 posita manifestant; ut autem, cur sub hujus finem ad S. Nicolaum Bruno Radulphum invitet, habeatur perspectum, sciendum [Col. 0424A] est, sancti illius praesulis Myrensis corpus Myra Barium, Apuliae civitatem, anno 1087, ut Lupus Protospata in Chronico aliique docent, fuisse translatum; quod cum plurimis ab eo tempore miraculis ibidem inclaruisset; peregrinationibus frequentissimis, ad id Barium e remotissimis etiam regionibus susceptis, honorabatur.

690. Porro, antequam jam recitatam epistolam ad Radulphum Viridem Sanctus scriberet, litteris jam ab eo fuerat conventus, aliasque ad antiquum illum, cui tamen an redditae fuissent, est dubium, amicum suum miserat. Fas est haec omnia colligere ex ipsa, quam jam dedi, Sancti nostri ad Radulphum epistola. Haec enim initio sic habet: «Quanquam longo terrarum tractu et prolixiore temporis [Col. 0424B] spatio corpora ab invicem sejuncta sint, animus tamen benevolentiae tuae ac amico avelli non potuit. Quod quidem litteris tuis suavissimis (in quibus mihi amice blanditus es) nec non beneficiis, non solum mihi, verum etiam fratri Bernardo causa nostri large impensis aliisque indiciis nonnullis satis ostensum est. Unde grates, non quidem meritis pares, sed tamen ex puro fonte manantes, benignitati tuae rependimus. Peregrinum quemdam in aliis legationibus satis fidelem cum litteris ad te dudum direximus, sed huc usque non comparet. Dignum judicavimus unum ex nostris charitati tuae transmittere, qui omnia, quae circa nos sunt, quia minus ad haec calamo et atramento sufficimus, copiosius viva voce prosequatur. Notificamus ergo dilectioni [Col. 0424C] tuae, etc.» Tale est epistolae, a Sancto ad Radulphum Viridem scriptae, initium; e verbis autem jam datis, quibus constat, fuisse illam ad hunc antiquum Brunonis amicum per aliquem e Turritanae eremi alumnis missam, manifestum est. Verum quis fuerit, cui id onus Sanctus injunxerit, pro certo nequeo edicere, uti nec quis exstiterit ille frater Bernardus, cui Sancti nostri causa benefecisse Radulphus Viridis memoratur proxime huc translatis epistolae ad hunc verbis. Antiquus quidem, quem supra adhuc laudavi, Catalogus monachorum, qui post Sancti obitum Lanvino, tanquam priori, obedientiam in Turritana eremo promisere fratrem quendam, nomine Bernardum, exhibet.

691. Verum hunc cum fratre Bernardo, qui Brunonis [Col. 0424D] causa a Radulpho amantissime fuit exceptus, asseverare eumdem idcirco non ausim, quod Bernardus in dicto Catalogo memoratus, si res ita haberet, e Turritana eremo ad Radulphum a Sancto missus fuisse deberet, idque factum non fuisse appareat, cum Bruno, si id fecisset, epistolam per eum ad Radulphum verosimiliter misisset, et tamen, antequam ad hunc epistolam huc jam transcriptam daret, unam duntaxat ad eum adhuc aliam, quam per peregrinum misit, scripsisse e datis epistolae ad Radulphum verbis videatur. Porro, uti quis Bernardus ille, a Radulpho Brunonis causa benignissime exceptus, exstiterit, in obscuro est, ita etiam annus, quo epistola, quam per unum e suis ad Radulphum [Col. 0425A] Sanctus misit, scripta sit, omnino me latet. Verum etsi id ita sit. eam tamen idcirco commemorare hic libuit, quod epistola, quam ad primos suos in Carthusia discipulos Sanctus scripsit, recensenda foret, rectusque ordo ut tam de una quam de altera uno eodemque loco tractetur, exigere videatur. Atque hinc etiam est cur jam supra eo ipso loco, quo de binis jam memoratis Sancti epistolis agi conveniebat, de reliquis etiam omnibus, quae vel Sancti vere sunt vel ei saltem attribuuntur, lucubrationibus serie continua agere constituerim, reque etiam vera §§ binis sequentibus sim acturus.

692. Commentarios duos, alterum in Psalmos, alterum in omnes S. Pauli apostoli Epistolas, una cum nonnullis Opusculis seu Tractatibus Sermonumque collectione sat ampla Judocus Ascensius e ms. quod a Guilielmo Bibaucio, Carthusiae Majoris Priore, acceperat, S. Brunonis, Carthusianorum institutoris, nomine, Parisiis anno 1524 typorum beneficio vulgavit; eademque deinde Opera omnia, additis etiam nonnullis aliis, volumineque unico, quo ab Ascensio edita fuerant, in tres tomos diversos, quorum prior Commentarium in Psalmos, secundus Commentarium in S. Pauli Epistolas, ac tertius denique Opuscula Sermonesque complectitur, discreto Coloniae Agrippinae anno 1611 iterumque anno 1640 Brunonis [Col. 0425C] pariter Carthusiani nomine fuere recusa. Verum alia ex iis sunt, quae Sanctum nostrum certo habent auctorem; alia contra, quae an illius sint disceptatur. Ac de prioribus quidem praesenti §, quo, quae Opera praeter duas § praecedenti recitatas Epistolas sancto Carthusianorum Parenti debeant attribui, lectorem edocere statui, agere jam nunc aggredior, tractatu de posterioribus in § sequentem rejecto. A Commentario in Psalmos duco initium.

693. Historiae litterariae Franciae Scriptores tom. IX, pag. 243, a nonnullis non aliam ob causam, quam quod S. Brunonem Signiensem cum S. Brunone Carthusianorum fundatore confuderint, ex Operum abs hoc concinnatorum Catalogo Commentarium [Col. 0425D] quempiam in Psalmos erasum fuisse, praefati, ita fere quantum ad substantiam subjungunt: Quo difficultas isthaec melius elucidetur, nosse refert, unius nondum integri saeculi spatio, ab anno scilicet 1040 usque ad annum 1123 tres floruisse Brunones, qui celebris omnes nominis fuerunt, Psalmis explanandis commentandisve omnes operam dederunt: S. Bruno scilicet, Herbipolensis episcopus, anno 1045 vita functus; S. Bruno, de quo hic nobis sermo; et S. Bruno, episcopus Signiensis, anno 1123 e vivis sublatus. Prioris in Psalterium Opus una cum aliis ejus lucubrationibus jam inde ab anno 1494 typis fuit excusum, et ab his deinde sejunctum Herbipoli anno 1531 ac deinde iterum Lipsiae anno 1533 quae posterior editio ad proxime antecedentem, [Col. 0426A] a Joanne Cochlaeo factam, fuit exacta. Tandem in Bibliothecam Patrum fuit illata, extatque in Lugdunensi hujus editione tom. XVIII. Episcopi Signiensis Commentarius luce publica donatus est a Marchesio, Operumque ejus tomi primi, in quo inter Commentarium in Deuteronomium, interque Commentarium in Cantica canticorum ponitur, partem constituit.

694. Haec fere, ut jam dixi, quantum ad substantiam illi; atque ita quaenam, tum S. Brunoni Herbipolitano, tum S. Brunoni Signiensi, qui ambo Psalmos commentati sunt, expositio in hosce attribuenda sit, lectorem potissimum edocent; antequam autem, quaenam S. Brunoni, Carthusianorum institutori, quem Psalmos pariter explanasse admittunt, [Col. 0426B] ascribenda sit, exponant, argumenta primum, quibus re etiam vera commentatum esse Psalmos Sanctum nostrum probare nituntur, in medium adducunt. Eadem fere, quo id ipsum probem, adhibere hic lubet, cum alia, quae validiora sint, invenire haud potuerim. Paucis e versiculis, quibus inter funebres Sancti Titulos recudendos tit. 107 Miciacensis prope Aurelianum abbatiae monachi Sanctum celebrant, primum locum obtinet sequens hic: «Doctus psalmista, clarissimus atque sophista.» Regulares Noliensis S. Vincentii in Inferiori Pictavensi provincia monasterii canonici in titulo funebri 173, quo Sancto parentarunt, ita habent: «Bruno namque veram scientiam et prudentiam liberalium artium, nec non ceteras cardinales virtutes habuit, [Col. 0426C] et servavit, quas in bono fine consummavit. Dudum siquidem Ecclesiae sedis Remensium summus didascalus, utpote in Psalterio et ceteris scientiis luculentissimus, et columna totius metropolis diu exstitit.» Cum ergo altero e binis hisce Titulis funebribus Sancti nostri in Psalmis doctrina, altero, ut apparet, in his explanandis commentandisve claritas celebretur, ad expositionem commentariumve, quem in hosce ille concinnarit, alludi videtur; hinc autem, fuisse vere a Brunone Psalmos commentario explanatos, concludendum cum supra laudatis Historiae litterariae Franciae Scriptoribus, apparet.

695. Attamen, cum fieri queat ut praefatis binis Titulis funebribus, non ad Psalmorum, quem Sanctus [Col. 0426D] in litteras miserit, Commentarium, sed ad eorumdem, quam, cum Remis alibive altioris ordinis litteras doceret, viva voce fecerit, explanationem alludi non nemo forte contendat, Commentarium a Brunone in Psalmos fuisse reipsa compositum, aliis adhuc argumentis cum laudatis Historiae litterariae Franciae Scriptoribus lubet firmare. Saeculo eodem quo Sanctus obiit, fuisse ab hoc in Psalmos Commentarium contextum, tam firmiter habebatur persuasum, ut librarius, si in simile forsan, quod auctoris nomen non praeferret, scriptum incidisset, acceptum ex hoc ecgraphum tam in capite et ad calcem epistolae dedicatoriae, quam in ipso Operis titulo S. Brunonis, Carthusianorum institutoris, nomine insigniret. Ecgraphum hujusmodi Mabillonii [Col. 0427A] tempore in Silviniacensi Ordinis Cluniacensis monasterio, duarum horarum spatio a Molinis in Burgundia sito, asservabatur; in eo enim, uti ipsemet hic scriptor, qui illud ibidem invenit, Operum posthumorum tom. II, pag. 29 testatur, legebatur, «Incipit Epistola Brunonis Carthusiensis praepositi ad Hugonem Astensem episcopum. Domino suo Hugoni, etc. . . . Explicit Epistola Brunonis Carthusiensis praepositi, etc. Incipit expositio Psalterii, excepta a Brunone, Carthusiense praeposito, ex tractatibus sanctorum Patrum;» ac Mabillonius quidem, ecgraphum illud compositi a S. Brunone, episcopo Signino, in Psalmos Commentarii exemplar, cujus initium ab exemplaribus excusis differret, esse existimavit lib. 70 Annalium Benedictinorum num. 29; verum, aiunt Historiae [Col. 0427B] lit. Franciae scriptores loco citato, neque Operis quod ab hoc antistite compositum, neque illius, quod a sancto Carthusiensis Ordinis Fundatore fuit contextum, exemplar est. Prima, quae in Operis contextu leguntur, verba ostendunt, concinnatum esse ab Odone, Astensi monacho, Commentarium, quem Marchesius ad Operum Brunonis Signini, cui inscriptus est, calcem publici juris fecit. Librarius itaque, de quo jam mox sumus locuti, non solum in auctoris, cui scriptum illud attribuendum, verum etiam in Mecaenatis, cui dedicatum fuit, nomine erravit, nisi forte, quod subinde etiam alias factum reperitur, duobus diversis, Hugoni nempe, Astensi episcopo, uti in Ms. exemplari legitur, et Brunoni Signino, uti exemplar excusum praefert, fuerit inscriptum.

[Col. 0427C] 696. Ita quantum ad substantiam Historiae litterariae Franciae Scriptores laudati. Jam vero, cum librarii antiqui, si quem forte auctoris nomine destitutum in Psalmis Commentarium invenere, nomen ei S. Brunonis, Carthusianorum institutoris, ascripserint, in ea sane illos, qua Opus hujusmodi a Sancto illo fuisse concinnatum, existimarunt, opinione fuisse, dubitandum non est; quod proinde re etiam vera fuisse a Sancto factum, argumento est perquam valido. Ad id porro accedit, a scriptoribus fere omnibus, qui celebriores in re litteraria auctores, scriptosque ab hisce libros recensent, Commentarium in Psalmos, qui a S. Brunone, Ordinis Carthusiensis fundatore, adornatus sit, commemorari. At vero, [Col. 0427D] inquiet fortassis non nemo, sola plurium Brunonum homonymia factum esse potest ut Commentarius in Psalmos, quem ex iis unus, a S. Brunone Carthusiano diversus, contexuerat, huic tamen per errorem a librariis fuerit ascriptus. Fateor, fieri id ita omnino potuit; verum ita etiam reipsa factum esse, parum mihi verosimile apparet. Quod si enim, ut Sancto nostro quispiam in Psalmos Commentarius attribueretur, sola plurium Brunonum, a quorum aliquod Opus hujusmodi fuerit compositum, homonymia sit factum, quidni etiam hac accidit ut Commentarii, tum qui a S. Brunone, Herbipolitano episcopo, in omnia Veteris et Novi Testamenti Cantica, tum qui a S. Brunone Signino in Moysis Libros, in Job, in Cantica canticorum et Apocalypsim sunt [Col. 0428A] contexti, Brunoni nostro fuerint ascripti? Sane, cum a nullis prorsus scriptoribus sive antiquioribus sive recentioribus id factum inveniatur, et tamen, ut jam dictum, ab hisce fere omnibus quispiam in Psalmos Commentarius Brunoni Carthusiano attribuatur, multum enimvero vel hinc confirmatur opinio, quae vere ab hoc Commentarium in Psalmos fuisse elaboratum astruit, eaque adeo, utpote tum idcirco, tum alias ob causas jam adductas, longe verosimillima aut etiam prorsus indubitata, est standum.

697. Cum porro res ita habeat, dubitandum etiam non apparet, quin Commentarius a S. Brunone Carthusiano in Psalmos conscriptus, is ipse sit qui primum anno 1524 Parisiis apud Judocum Ascensium, ac deinde anno 1611, iterumque anno 1640 [Col. 0428B] typis Coloniensibus prodiit. Hic enim Commentarius a Commentario, qui Brunoni Herbipolitano episcopo tribuitur, multum differt, nec contra ac a nonnullis, qui propterea Sancto nostro contexti in Psalmos Commentarii honorem perperam ademerant, putatum ex errore aliquando fuit, cum Commentario, qui Brunonis, episcopi Signini, nomen praefert, est idem; quod iterum, fuisse a Sancto nostro in Psalmos Commentarium elaboratum, argumento est; ut omnia, quo hic illi ascribatur, concurrant, quemadmodum Historiae litterariae Franciae scriptores, quorum fere omnia hactenus - hic adducta sunt, tom. IX, pag. 245 recte observant, mox etiam ibidem. quid de hoc S. Brunonis, Carthusianorum institutoris, Opere censeant, sequentem [Col. 0428C] fere exponentes in modum: Quicunque id attentione vel mediocri evolverit, difficile admodum esse fatebitur, invenire generis hujus scriptum, quod simul sit magis solidum et clarum, magis concisum et ab obscuritatis vitio alienum. Si notum magis fuisset, magis etiam fuisset usitatum, neque adeo, quam huc usque fuit, neglectum: recte Psalmorum intelligentiae inspirandae judicatum fuisset aptissimum. Auctorem praefert scientiarum omnium gnarum, Deique spiritu repletum, qualem S. Brunonem, post eos qui melius illum novere, exhibuimus. Ita fere quantum ad substantiam illi; quam autem haec quae de dicto Sancti Opere generatim hic affirmant, veritati consonent, ostendunt quae deinde, nonnullis interpositis, quantum [Col. 0428D] ad methodum in eo servatam magis particularia adjungunt.

698. Atque ea quidem eo propemodum recidunt: Postquam Sanctus, quid per Psalterium intelligatur, sensusque diversos, litteralem scilicet, moralem et mysticum, in Psalmis distinguendos, brevi Praefatione exposuit, ad textus expositionem progreditur. Methodum hanc ita servat, ut, cum sensum litteralem assignat, semper eum ad sensum spiritualem seu mysticum, a Spiritu sancto in Psalmis praecipue intentum, referat. Ita Bruno Jesum Christum ejusque membra, seu hunc ejusque Ecclesiam ubique fere monstrat. Et vero sola haec via est, quae ad perfectam Psalmorum intelligentiam deducat. Sanctus noster antiquos Patres, qui ante illum [Col. 0429A] nosce explanarant, evolverat, eosque iuterdum, ac nominatim S. Ambrosium et S. Augustinum etiam citat, verbis tamen illorum non transcriptis, ut, quae ex iisdem accepit, ea sibi quodammodo propria reddiderit, integrumque Opus ex ipsa ejus penu sit depromptum. Dum singulorum Psalmorum, quod, multa rebus obscuris luce affusa, facit, titulos exponit, linguam Hebraicam calluisse sese manifestissime prodit. Idem liquet e variis in Operis contextu occurrentibus locis, uti etiam eum ad primigenium seu Hebraicum textum, ut, quem Vulgata offert, melius exponat, recurrere. In toto Commentarii decursu mirationem de se concitat, ac potissimum, dum Jesu Christi mysteria, ac quempiam Psalmorum locum per alium sacrae Scripturae textum exponit. [Col. 0429B] Stylo utitur conciso, simplici, nervoso, claro, nitido tamque probe Latino, quam cujuscunque alterius, qui eodem, quo Sanctus, saeculo floruit, scriptoris stylus esse potuerit. Eximii hujus Commentarii editiones alias, quam quas Opera, S. Brunonis nomine tum Parisiis anno 1524, tum Coloniae Agrippinae anno 1611, ac deinde iterum anno 1640 typis excusa, in capite praeferunt, non novimus, ut jam supra dictum. Optandum interim foret ut Opus omnium fidelium, ac maxime eorum qui publico precum divinarum ministerio consecrati sunt, manibus tereretur.

699. Tale est quod de praeclaro Sancti nostri in Psalmos Commentario Historiae litterariae Franciae Scriptores ferunt judicium; quod mihi sane apparet [Col. 0429C] aequissimum, si tamen exceperis quod de Opere illo integro e propria Sancti penu deprompto et tamen partim e sanctis Patribus accepto involvit. Restat modo, ut quo id tempore Bruno elucubrarit, determinem. Cum Sancto nostro, ut sacrae Scripturae studio vacaret, tum maxime, dum in Carthusia Majori ac deinde in Turritana Calabriae eremo versaretur, otium fuisse videatur fuisse tunc ab illo, de quo hic nobis sermo, Commentarium concinnatum verosimile potest videri. Attamen, cum nihil omnino obstet quo minus id etiam dum Remis adhuc scholarum praefecturam gereret, altiorisque ordinis scientias doceret, fecisse queat, nec quidquam quod anachoretarum potius, quibus in solitudine praeerat, quam [Col. 0429D] aliorum quorumcunque fidelium instructionem spectet, in illa Sancti nostri lucubratione occurrat, hancne ille, cum saeculo nuntium jam remisisset, an ante adornarit, dubium admodum ac incertum apparet. Nec quo tempore lucubratio altera, seu in omnes S. Pauli apostoli Epistolas Commentarius, qui inter Opera Sancti nomine excusa non infimum locum tenet, integrumque Coloniensis horum editionis tomum secundum implet, concinnatus sit, certius definiri potest, uti patescet ex iis quae dicam, cum Brunoni Carthusiano Opus illud vere attribuendum ostendero.

700. Plurium Brunonum homonymia, quae, ut Sancto nostro in Psalmos, quem tamen adornarat, Commentarius abjudicaretur, aliquando ex supra [Col. 0430A] dictis fecit, locum hic habere nulla prorsus ratione potest. Etenim scriptor auctorve nullus est Brunoni homonymus, qui eodem, quo hic saeculo, aut saltem aetate floruerit, Commentariumque in S. Pauli apostoli Epistolas concinnarit. Quare, si, S. Brunonem, Carthusianorum Institutorem, hasce esse commentatum, argumento sat solido, alicunde quaesito, possit probari, omnia penitus Operis exemplaria, quae Sancti nomine insigniuntur, opinioni eorum, qui huic illud ascribunt, suffragantur; re autem vera sat solidum, quod S. Pauli apostoli Epistolas commentatum esse Sanctum nostrum ostendit, argumentum ex ejus in Psalmos Commentario, cum contextus hic ab illo ex dictis certo sit, deducitur. Idem enim stylus, eademque methodus, quam in [Col. 0430B] Psalmis commentandis secutus est Sanctus, in Commentario etiam, quo S. Pauli Epistolas exposuit, invenitur. Voces, id est, quas in explanandis Psalmis, quo praecedentem auctoris locutionem locutione altera seu phrasi clariorem meliusve explicatam reddat, non raro adhibet, frequenter etiam in S. Pauli apostoli Epistolarum Commentario recurrunt. Ad haec, quod quin postremum hoc Opus S. Brunonis vere sit, dubitandi omnem locum adimit, clausula est, in antiquo Commentarii hujus exemplari a Mabillonio reperta hisque verbis concepta: «Explicit Glossarius Brunonis eremitae super Epistolas B. Pauli apostoli.»

701. Atque ita Sancto, qui nomine ejus editus est, scriptum in omnes S. Pauli Apostoli Epistolas Commentarium [Col. 0430C] merito attribui, modo habemus; de tempore adeo quo hunc a Brunone concinnari contigerit, nunc dicamus. Sunt quidem qui Sanctum, cum in solitudine seu Carthusiana seu Turritana jam versaretur, Opus illud contexuisse verosimilius autumant: et sane, cum tunc omni alia cura liber conscribendis libris vacare facile potuerit, esse videtur cur id eum tunc fecisse non immerito aestimes; attamen cum Bruno, dum Remis adhuc, saeculo nondum relicto, versaretur, studiis animum assidue excoluerit, facileque interea Opus illud concinnare potuerit, non est etiam cur id tum certo non fecisse sit credendus. Quapropter idne tunc, an cum in solitudinem jam secessisset praestiterit, ambigendum quam maxime [Col. 0430D] videtur; cum autem, quo dubium id esse desinat, non tantum non in ipso illo Opere, sed nec alibi quidquam occurrat, tempus, quo Commentarium proxime memoratum Sanctus scripserit, non minus sane, quam quo Commentarium in Psalmos adornarit, apparet incertum: idque adeo in medio relinquens, quae de methodo, quam in Opere illo adornando secutus est sanctus noster, dicenda sunt expedio. Integrum primo capitis cujusque textum transcribit, singulasque deinde ex ordine sententias clare ac succincte exponit, unice studens ut omnia quae in hisce continentur, seu ethicae seu fidei ac dogmatis capita lectori manifesta efficiat. Sententiarum verba ad Grammaticae leges nonnunquam explanat; nonnunquam etiam, quae verbis aliis [Col. 0431A] Graece et Hebraice, quod utramque hanc linguam eum calluisse argumento est, significatio competat, exponit. Haec fere etiam, quantum ad substantiam, omnia de methodo quam in suo in S. Pauli Epistolas Commentario Sanctus noster tenuit, Historiae litterariae Franciae Scriptores laudati tom. IX, pag. 247 suppeditant, addentes etiam nonnulla de Sancti quantum ad Dei gratiam et liberum hominis sub hac arbitrium doctrina.

702. Verum cum haec ad methodum a Sancto in suo, de quo hic nobis sermo, Opere servatam non spectent, longiusque, quam par sit, ab instituto nostro, quod duntaxat, quae Sancto attribuantur Opera, et quo, quae illius vere sunt, tempore, modoque scripta sint, examinari exigit, nos abducerent, [Col. 0431B] missis iis, de Paraenetico ad coelestia capessenda Epigrammate, praeclaraque fidei confessione, quae e scriptis Sancto nostro indubio attribuendis commemoranda adhuc hic restant, quaepiam proferre in medium nunc lubet. Ac primo quidem Paraeneticum illud Epigramma seu, ut ab aliis vocatur, Elegiam de mundi contemptu Brunonis certo esse, vel ex eo liquet quod auctori alteri neque a recentioribus neque a vetustioribus scriptoribus attribuatur; quanti autem pretii id sit, cuique tum ex Opusculi, quod integrum num. 56 jam recitavi, inspectione, tum e saepius repetitis ejusdem in Opera varia, quae omnia hic recensere operae pretium non est, illationibus dijudicandum relinquo Quod modo ad praeclaram, quae Sancti etiam certo est, fidei confessionem [Col. 0431C] spectat, hanc Vir sanctus cum morti sese vicinum sentiret, emisit, eique nominatim, quae ad SS. Trinitatis ac divini Verbi Incarnationem spectant, inseruit; in fine etiam, verosimillime ut, pro more (adi num. 69) tunc usitato, quantopere Berengarii haeresim detestaretur ostenderet, adjungens: «Credo etiam Sacramenta, quae sancta credit et veneratur Ecclesia, et nominatim panem et vinum quae consecrantur in altari, post consecrationem verum corpus esse Domini nostri Jesu Christi, veram carnem et verum Sanguinem, quae et nos accipimus in remissionem peccatorum nostrorum et in spe salutis aeternae.» Scripti hujus fragmenta duntaxat aliqua in conscriptas a se Sancti Vitas intulerant [Col. 0431D] ejus biographi; verum id integrum Surianus in suis ad contextam a Surio Sancti Vitam Annotationibus pag. 253 et seq., ac deinde etiam Mabillonius, quarto Analectorum tomo p. 400 et seq. publici juris fecit. Integrum id nos pariter, cum de tempore, quo Sanctus obiit, tractabimus, Commentario huic inseremus; de Operibus quae Sancto attribuuntur, nec tamen ejus certo sunt, modo agendum.

703. Lucubrationes quae Sancti nomine editae sunt, et tamen an eum vere habeant auctorem disceptatur, in opuscula seu tractatus particulares, et in sermones [Col. 0432A] seu homilias dividuntur. Ut, quae in decursu dicenda sunt, studioso lectori clarius queant proponi, singularum illarum lucubrationum qualemcunque notitiam, antequam an Sanctum nostrum vere habeant auctorem inquiram, praemitto, translatis huc titulis saltem, quibus quaeque tom. III Operum, nomine Brunonis Coloniae Agrippinae anno 1611 iterumque anno 1640 editorum, afficiuntur. Ac primo quidem tituli, quibus opuscula horumque capita insigniuntur, sequentes hi sunt: «Liber de laudibus Ecclesiae; capita octo, nempe I de Paradiso, II De arca Noe, III De tabernaculo foederis, IV De templo Salomonis, V De muliere, per quam significatur Ecclesia, VI De civitate sancta Hierusalem, VII De basilicis, quae ab episcopis ordinantur, VIII [Col. 0432B] De evangelicis lectionibus. Liber de ornamentis Ecclesiae, continens capita duodecim, I De fide, II De spe, III De charitate, IV De quatuor virtutibus cardinalibus, V De humilitate, VI De misericordia, VII De pace, VIII De patientia, IX De castitate, X De obedientia, XI De abstinentia, XII In quibus virtutibus Ecclesia ornatur. Liber de novis continens capita decem, nempe I De novo mundo, II De coelis novis, III De nubibus novis, IV De montibus novis, V De arboribus novis, VI De animalibus novis, VII De potestatibus novis, VIII De novo mari ac novis piscatoribus, IX De avibus novis, X De fluminibus novis.»

704. Atque hi quidem opusculorum, ad quorum etiam primi caput ultimum sermo de ecclesiae dedicatione [Col. 0432C] adjicitur, tituli sunt; sermonum vero seu homiliarum, quas liber, qui de festivitatibus festivitatum inscribitur, comprehendit, sequentes: «De SS. Trinitate sermones tres. De Nativitate Domini sermo unus. In octava Epiphaniae sermo unus. In Ramis Palmarum sermones duo. In Coena Domini sermo unus. In die Parasceves sermones duo. In die sancto Paschae sermo unus. In Ascensione Dominica sermones duo. In die sancto Pentecostes sermones duo. Sermones quinque de beata Virgine, I De laude B. Mariae Civitatis Dei, II De Nativitate ejusdem, III In Purificatione, IV In Annuntiatione, V In Assumptione. Sermones quinque I De Martyribus, II De Christo vite, et ejus vinea, III De Martyribus, IV De bonis et malis fratribus [Col. 0432D] cohabitantibus, aut martyribus simul occisis, V De laudando Deo instrumentis musicis, per quae martyrum cruciatus et confessorum afflictiones et confessiones designantur.» Sermonibus hisce seu homiliis, quas, quae jam supra memoravi, Sancti nomine edita opera complectuntur, sermones de SS. Confessoribus undecim, aliique tres subduntur. Ac horum quidem posteriorum primus inscribitur «De Virginibus, II De sancto Michaele archangelo, III De contemptu divitiarum;» aliorum vere undecim, qui hosce praecedunt, primus est «De sale et luce ex verbis Domini, et civitate in monte posita de apostolis et ceteris doctoribus ac confessoribus, II De lucerna posita super candelabrum, applicata Salomoni, [Col. 0433A] Christo et beato Benedicto, in cujus festo habitus est, et applicabilis cuilibet confessori, III De diversis oculis et de episcopis, IV De puteis Abrahae id est, sacrae Scripturae, quos aperiunt apostoli et catholici doctores, V De lumbis praecinctis et lucernis ardentibus confessorum, VI De talentis unicuique, sed praecipue episcopis et aliis praelatis ad lacrum faciendum in illis a Domino creditis, VII De confessoribus, quibus vigilandum est, VIII De continentia et mundo corde, deque pontificum officio per rationale significato, IX De quovis Sancto, qui relictis omnibus, Deum secutus est, etiam de Virgine, X De apostolis, evangelistis et doctoribus sanctis, XI De doctoribus et praedicatoribus sanctis.»

705. Atque haec sunt opuscula omnia seu tractatus, [Col. 0433B] itemque homiliae seu sermones, qui operum Sancti nostri nomine, curante Theodoro Petreio, Coloniae Agrippinae anno 1611, iterumque post hujus obitum anno 1640, typis excusorum, tomum tertium constituunt. Verum Historiae litterariae Franciae Scriptores tom. IX, pag. 242, opusculis omnibus seu tractatibus, ac sermonibus, qui Brunoni Carthusiano tum in hac operum ejus editione, tum in altera, supra memorata atque a Judoco Badio, seu, uti a patria etiam vocatur, Ascensio anno 1524 adornata, attribuuntur, generatim recensitis, subjungunt: «Verum e grandi illo scriptorum, in duabus illis editionibus S. Brunonis nomine excusorum, numero expungi debent hinc opuscula omnia seu [Col. 0433C] tractatus particulares, hinc sermones omnes seu homiliae. Nec hi, nec illi, ut ut nomine ejus condecorati, ad eum pertinent, tantumque per errorem, ex ipso illo nomine natum, contigit ut ascripti ei fuerint. Totidem sunt fetus calami S. Brunonis Signini episcopi, anno 1123 vita functi, ac proin Carthusianorum Institutori aequalis. Dubitari hac de re non potest, dum huic illos a Petro Diacono Cassinensique bibliothecario, qui ante idem (duodecimum) saeculum medium scripsit, in operum suorum duobus, opusculo nempe De viris illustribus Cassinensibus, et Chronico monasterii Cassinensis, ubi eos singulatim enumerat, attribui videmus. Et vero Mauro Marchesio, Cassinensi decano, curae fuit asserere eos ac reddere vero suo auctori, sub cujus [Col. 0433D] nomine Venetiis imprimi eos fecit, duobus tomis discretos, qui non nisi unum molis justae volumen constituunt. Editio est anni 1641, et exacta ad plura antiqua mss., quae complectuntur alia ejusdem antistitis opera, quae inter nonnulla sunt, quae Petri Diaconi diligentiam fugerant.»

706. Hactenus illi; verum cum inter opera, quae Maurus Marchesius anno 1651 Venetiis S. Brunonis Signini seu Signiensis episcopi nomine edidit, sint etiam, uti ipsimet hic fatentur, nonnulla, quae in suppeditato a Petro diacono operum, quae Sanctus hic ordinis Benedictini antistes contexuit, elencho non occurrunt, cur Marchesio, haec etiam S. Brunonis Signini esse contendenti, assensum, uti verbis recitatis faciunt, praebuere? An quod in antiquis [Col. 0434A] mss., opera alia, quae Signini praesulis certo sunt complectentibus, fuerint a Marchesio reperta? Hanc sane ob causam ita opinatos illos esse, ex ultima verborum huc translatorum periodo apparet. Verum cum ex Brunonis nomine, quod Sanctus Carthusianorum institutor cum sancto ordinis Benedictini Signino episcopo habet commune, factum esse queat, imo reipsa, quemadmodum laudati Historiae litt. Franciae scriptores verbis recitatis volunt, factum sit ut opera quae a Petro diacono S. Brunoni Signino diserte attribuuntur, S. Brunoni Carthusiano a librariis fuerint adscripta, quidni etiam factum eodem ex capite esse queat ut opuscula seu opera quaepiam, in suppeditato a Petro diacono operum, quae Bruno Signinus composuit, Catalogo expresse [Col. 0434B] non memorata, huic per errorem a librariis, mss. antiquorum, in quibus a Marchesio fuere inventa, auctoribus fuerint ascripta, licet interim non illius, sed S. Brunonis Carthusianorum institutoris essent? Aiunt quidem illa in mss. hisce antiquis, e quibus a Marchesio eruta fuere, adjuncta fuisse aliis operibus, quae Brunonis Signini esse, certum omnino est atque indubitatum. Verum quid tum? Codex ms. antiquus, e quo S. Brunonis Carthusiani opera anno 1524, Judocus Ascensius edidit, alterque, qui tum in Carthusia Majori asservabatur, scriptis in Psalmos et in omnes S. Pauli apostoli Epistolas Commentariis, qui Sancti nostri certo sunt, adjuncto etiam, ut laudatus Judocus Ascensius in praefixa hisce epistola dedicatoria fidem facit, alia habebat [Col. 0434C] opuscula, quae una cum Commentariis illis hic vulgavit, quaeque tamen omnia S. Brunonis Carthusiani non sunt, uti mox, praefatis scriptoribus, qui nulla ex hisce ei attribuunt, partim assentiendo docebo.

707. Atque ego quidem, ut ea in dictos mss. codices seu in horum unum, e quo deinde alter sit transcriptus, fuerint illata, factum reor ex ignorantia praecipitive judicio librarii, qui, cum omnia Sancti nostri opera describenda sibi sumpsisset, forteque fortuna in opuscula quae Brunonis simpliciter nomen, nullo addito nomini huic titulo, praeferrent, ea Brunonis nostri aut nullo plane aut perexiguo praemisso examine, esse existimarit [Col. 0434D] eaque propterea aliis a se jam descriptis genuinis hujus operibus adjecerit. Verum cum res ita habeat quidni etiam simili ratione factum esse queat, ut in codices mss. antiquos, qui Marchesio praeluxere, aut saltem in horum unum, e quo reliqui deinde fuerint descripti, opuscula aliqua, quae S. Brunonis, Signini episcopi, non sunt, fuerint illata? Ex opusculis itaque homiliisque, quae Sancti nostri nomine Parisiis ac deinde Coloniae Agrippinae in lucem prodiere, atque a Marchesio interim huncque secutis Historiae litterariae Franciae scriptoribus S. Brunoni, Signino episcopo, attribuuntur, vere huic illa attribuenda videntur, quae tum tituli parum vulgaris, quem praeferunt, tum argumenti, quod tractant, ratione conveniunt cum operibus, quae a Brunone, [Col. 0435A] Signino seu Signiensi episcopo, concinnata fuisse, Petrus Diaconus in Opusculo De viris illustribus Casinensibus cap. 34 alibive diserte testatur. Ea sedet sententia, quod, quamvis hic scriptor a veritate etiam subinde deviasse deprehendatur, nec cum Leone Marsicano, qui, quod deinde Petrus continuavit, Casinense Chronicon incepit, gravitate et auctoritate comparandus videatur, Brunoni tamen Signino opera, quae sancti hujus antistitis non essent, ascripsisse censendus non sit, cum haud dudum, postquam hic ad Dominum migrasset, in monasterio Casmensi, uti, qui primus ejus De viris illustribus Opusculum publice juris fecit, apud Muratorium tom. VI Rerum Italicarum scriptorum Joannes Baptista Marus in sua in id praefatione [Col. 0435B] aliique bibliographi passim docent, bibliothecarium egerit, credibileque proinde sit, ad manum eum habuisse opera, quae a Sancto illo praesule, qui et ipse aliquandiu in monasterio Casinensi monachum atque etiam abbatem egerat, scripta esse, loco citato asseverat.

708. Hinc cum Petrus Diaconus, fuisse a Brunone Signiensi expositionem in Psalterium, in Genesim, in Exodum, in Leviticum, in Numerum, in Deuteronomium, in Cantica canticorum et in Judicum conscriptam, capite citato praefatus, mox subjungat: «Fecit et sermones hos: De laudibus Ecclesiae in dedicatione templi, De Paradiso, De arca Noe, De tabernaculo foederis, De templo Salomonis, et de muliere, per quam Ecclesia significatur. [Col. 0435C] De civitate sancta Hierusalem; De basilicis, quae ab episcopis dedicantur. Item De evangeliis; De ornamentis Ecclesiae, De fide, De spe, De charitate, De quatuor virtutibus, De humilitate, De misericordia, De pace, De patientia, De castitate, De obedientia, de abstinentia: Ubi Ecclesia ornatur, De novo mundo, De coelis novis, De nubibus novis, De montibus novis, De arboribus novis, De potestatibus novis, De mari et piscatoribus novis, De avibus novis, De fluminibus novis, De animalibus novis,» libros seu tractatus tres, num. 703 memoratos, Sanctoque nostro in praefatis operum ejus editionibus ascriptos, quorum primus, in capita octo divisus, «De laudibus Ecclesiae,» secundus, capita duodecim [Col. 0435D] complectens, «De ornamentis Ecclesiae,» ac tertius denique, capitibus decem discretus, De novis inscribitur, a S. Brunone, Signino seu Signiensi episcopo, fuisse reipsa contextos, verosimillimum e titulorum, argumentum, quod tractant, exprimentium, insolentia seu novitate, apud Petrum Diaconum quoque hic occurrente, apparet. Verum, quod ad librum, qui «De festivitatibus festivitatum» inscribitur, spectat, cum hic, prout sive Sancti nostri sive Brunonis Signini nomine est editus, sermones non paucos, quos neque ex titulo singulari seu parum vulgari, qui apud Petrum Diaconum quoque loco proxime cit. occurrat, neque aliunde sancti illius antistitis esse certo constat, complectatur, sintne huic illi, an Sancto nostro attribuendi, [Col. 0436A] est dubium, cum, praeterquam quod prioris e binis hisce Sanctis esse, neque e Petro Diacono neque aliunde, ut jam dictum, constet, fieri possit ut in mss. codices, in quibus a Mauro Marchesio, una cum operibus Brunonem Signiensem certo habentibus auctorem, fuere inventi, ratione supra exposita, ut ut vere sancti hujus antistitis non essent, fuerint illati.

709. At vero, inquies, Petrus in Chronici Casinensis supplemento, lib. IV, cap. 31, de Brunone Signiensi sic scribit: «Non autem idem vir otiose hic vixisse credendus est, qui tales ac tantos nobis Scripturarum exposuerit libros, de quibus summam. illorum scilicet qui in nostris manibus venere, pandere curamus, super Psalterium, [Col. 0436B] super Genesim, super Exodum, super Leviticum, super Numerum, super Deuteronomium, super Isaiam, super Cantica canticorum, super Judicum, super Apocalypsim. De totius autem anni festivitatibus atque diebus Dominicis composuit sermones sexaginta novem, homelias centum quinquaginta quinque.» Quibus verbis cum Petrus Diaconus plures sermones homiliasque S. Brunoni, Signiensi episcopo, attribuat, quam cap. 34 De viris illustribus recenseat, simulque sese omnia, quae a Sancto hoc antistite composita fuere, opera ad manum non habuisse innuat, fieri facile potest ut sermones in Operum S. Brunonis Carthusiani editionibus supra memoratis Sancti hujus Patriarchae nomine vulgati, ut ut apud Petrum Diaconum in homiliarum sermonumque [Col. 0436C] S. Brunonis Signini elencho titulis parum usitatis insolitisve affecti non reperiantur, concinnati tamen vere ab hoc fuerint. Fateor, sic habet: verum, cum equidem homilias sermonesque dictos Brunonem Signiensem habere auctorem, e Petro Diacono certum, ut jam dictum, non sit, fuerintque ex jam supra dictis iidem tam in codicibus mss. antiquis, qui, quae S. Brunonis Carthusiani certo sunt, opera complectebantur, quam in codicibus itidem mss. antiquis, qui, quas nemo Brunoni Signino negat, lucubrationes continebant, reperti, sintne huic Sancto ex ordine Benedictino praesuli, an potius S. Brunoni, Carthusianorum institutori attribuendi, manet adhuc dubium.

[Col. 0436D] 710. Nec est quod reponas, constare saltem e Petro Diacono, plures fuisse a Brunone Signino sermones compositos, eosque proinde, de quibus hic disserimus, huic potius esse, quam Brunoni Carthusiano ascribendos: uti enim, quin Bruno Signiensis plures, imo plurimos sermones concinnarit, ambigendum non est, ita nec, quin id Bruno noster fecerit, revocari potest in dubium. Ita colligendum reor e Sancti tum Epitaphio, tum Titulo funebri, inter recudendos 166; in priori enim e binis hisce monumentis antiquis, quod Brunonis tumulo fuit ascriptum, Sanctus hic Carthusianorum Institutor ita loquens inducitur:

711. Reponi quidem potest, sermones quos Sanctus ad populum habuit, non lingua Latina, sed idiomate vulgari fuisse indubie conscriptos, ac proin ex horum quos concinnarit multitudine, pro sermonibus Latine conscriptis, de quibus hic disputamus, ei attribuendis argui non posse; verum ex eo quod multos Bruno idiomate vulgari sermones adornarit, multos etiam eum, quos ad suos vel in altioris ordinis scientiis Remis discipulos vel in Carthusiae Calabriaeque cremis monachos dixerit, Latine concinnasse, credibile apparet. Quare quorumdam saltem ex iis qui nomine ejus prodierunt, nec a [Col. 0437C] Petro Diacono Brunoni Signiensi diserte attribuuntur, revera ipsum esse auctorem, vero prorsus absimile non est, licet interim id de omnibus illis, ac nominatim de eo qui inter undecim ei attributos De confessoribus sermones secundum locum obtinet, asseverare non ausim, quod, quemadmodum Marchesius in sua De S. Brunone Signino ejusque operibus dissertatione historica, hisce praefixa, recte notat, in fine ea contineat, quae non nisi a monacho, Regulam Benedictinam professo, dici potuisse videntur. Primi quidem Carthusiani jam inde ab ipsis S. Brunonis temporibus S. Benedictum Patrem suum appellavere, ejusdemque festum solemni ritu hodieque celebrant; ut proinde, etsi etiam et in sermone [Col. 0437D] illo auctor, quod tamen non facit, Patris nomine condecoraret S. Benedictum, propterea tamen Brunoni, Carthusianorum institutori, esse eum certo abjudicandum, consectarium nondum foret; verum in fine ejusdem ea praeterea tum de S. Benedicto, tum de domibus Benedictinis proloquitur, quae nescio an in virum S. Benedicti Regulam non professum quadrare facile admissuri sint omnes qui illum, de quo hic, sermonem attente evolverint.

712. Ut ut sit, aliquos equidem e sermonibus, qui Sancto nostro in operum ejus editionibus supra laudatis attribuuntur, re etiam vera ad eum fortassis pertinere, ex iis quae jam ante adduxi in medium, in animum induco, etsi interim in iis plane eadem [Col. 0438A] non videatur, quae in aliis Sancti operibus, styli ratio; aliquantulum enim diversam in diversis scriptionis generibus styli rationem ab uno eodemque scriptore subinde adhiberi, quid mirum? Verum quandonam sermones illos Sanctus composuerit? Cum exhortationes, quas complectuntur, monachis ut plurimum conveniant, fuerint verosimilius iidem abs illo, cum in eremo seu Carthusiana seu Turritana jam versaretur, compositi, atque ad eos, qui in disciplinam ejus ibidem sese dederant, pronunciati. Nec propterea tamen putes verosimile non esse Sanctum nostrum, cum Remis adhuc versaretur, verba ad populum, contra ac num. 95, docuimus, unquam fecisse; etsi enim Latinos, de quibus hic, sermones tunc verosimillime haud habuerit, habere [Col. 0438B] potuit alios, idiomate vulgari contextos, qui modo interciderint aut nunquam etiam in litteras missi fuerint. Idem etiam puta de sermonibus, si quos forte Sanctus, cum in solitudinem, saeculo relicto, jam secessisset, ad populum unquam habuerit; quod re etiam ipsa factum esse, vero haud apparet absimile. Quidni enim factum esse queat ut Sanctus noster, etsi jam eremitarum, quorum ad populum verba facere non est, vitae institutum amplexus, sermones subinde ad populum habuerit aut in itineribus, quae ex dictis confecit, aut in ecclesiis, eremo seu Turritanae, seu Carthusianae, quam incolebat, vicinis, ad eas ab episcopis, per pia incensaque Viri, cujus raram vitae sanctitatem perspectam habebant, monita gregi sibi commisso prodesse volentibus, [Col. 0438C] evocatus? «Multos sermones (verba sunt proxime laudati, quo Sancto parentatum fuit, Tituli funebris) faciebat per regiones.»

713. Sed haec de sermonibus; quos Sanctus composuerit atque ad populum discipulosve suos dixerit, disseruisse sufficiat. Sunt porro duo adhuc alia opera, quae Sancto nostro praeter jam supra recensita attribuuntur. Primum horum est, cujus meminit Possevinus in Apparatu sacro, operum omnium, quae vel Sanctus vere contexuit, vel contexta ab eo credi a nonnullis sciebat, elencho subjungens: «Exstat autem ms. liber De laudibus vitae solitariae, ab eodem Brunone conscriptus, apud Paulum Rogerium, Carthusianum, Carthusiae Venetae.» Hinc [Col. 0438D] Theodorus Petreius, cum, omnia S. Brunonis opera Coloniae Agrippinae recudi esset curaturus, librum illum, quo una cum hisce imprimeretur, habere desiderans, in Carthusiana, quam adornavit, Bibliotheca pag. 33, enumeratis omnibus quae Brunonis esse putabat operibus, adjecit: «Quibus (operibus nempe a Brunone compositis) Possevinus addit librum De laudibus vitae solitariae, quem dicit Veneta in Carthusia apud Paulum Rogerium, nostrae familiae Religiosum, manuscriptum asservari; quo utinam potiri liceret! ut nimirum simul cum caeteris Divi Brunonis operibus, jamjam per nos de superiorum voluntate revidendis recudendisque prelo committatur.» Libri quoque De vitae solitariae laudibus, qui apud Paulum Rogerium, Carthusiae Venetae [Col. 0439A] alumnum, asservatur, e Possevino in suis in contextam a Surio S. Brunonis Vitam Annotationibus pag. 251, Surianus meminit. Verum cum Petreius ea, quae jam dixi, in contexta a se, annoque 1609 typis vulgata ordinis Carthusiensis Scriptorum Bibliotheca in litteras mittat, nec tamen laudatus, qui a Brunone scriptus sit, De vitae solitariae laudibus liber in lucem hactenus, quod sciam, fuerit prolatus, multum dubito, an errore factum non sit, ut librum illum ms. apud Paulum Rogerium, Carthusiae Venetae alumnum, exstare existimarit Possevinus.

714. Quid si apud Paulum Rogerium liber quispiam exstiterit, opuscula nonnulla, S. Brunoni Carthusiano attributa, complectens, eique, quod epistolam quoque a Sancto ad Radulphum Viridem [Col. 0439B] scriptam, in qua nonnulla in vitae solitariae laudem commemorantur, contineret, titulus libri De vitae solitariae laudibus fuerit ascriptus? Atque haec de primo e duobus operibus, quae in operum, Sancto attributorum, editionibus non sunt, et tamen ei, ut jam monui, a nonnullis ascribuntur; quod modo ad secundum ex hisce pertinet, oratio haec est ad Jesum crucifixum, a vocibus hisce: «Ante oculos tuos, Domine, culpas nostras ferimus,» etc., incepta, quam Meleager Pentimalli, brevi a se conscriptae, annoque 1622 typis Romanis vulgatae S. Brunonis Vitae praefixit, Sanctoque huic Carthusianorum Institutori attribuit. Verum, inquit fere quantum ad substantiam in sua de S. Brunone Historia seu Vita Zannottius, saepius jam supra laudatus, multum hic [Col. 0439C] errat Pentimallius, cum oratio illa, ut Antonius Maggius, Augustinianus Bononiensis, in opere quod anno 1700 typis edidit, probatum dat, S. Augustino civitate Hipponensi, cujus episcopus erat et a Wandalis undique obsessa, fuerit composita, quo ea et gregem sibi commissum ad divinum auxilium implorandum animaret, et propria sua peccata ante Crucifixum genuflexus amare plangeret. Alia de operibus, quae vel Sancti sint, vel ei attribuantur, dicenda non invenio, ac proin ad alia, quae ad eum pertinent, jam propero.

715. Milites omnes, qui in obsidione Capuana Rogerium comitem, dominum suum, Capuanis prodere voluerant, captique, cum proditionis consilium exsecutioni jamjam essent mandaturi, fuerant, Sancto nostro hic in servitutem perpetuam, dato, quod § XXXIX integrum fere recitavi, diplomate, anno 1099 ex dictis jam tradiderat; verum cum in hoc singulorum illorum militum, filiorumque eorumdem, quos simul Sancto Turritanaeque eremo in servitutem perpetuam is princeps pariter tunc dederat, nomina non essent expressa, Lanvinus, monasterii S. Stephani Prior, ad majorem donationis [Col. 0440A] firmitatem a comite Rogerio ex aegritudine, e qua obiit, Mileti decumbente, diploma aliud, in quo haec singillatim exprimuntur, postulavit, princepsque singulari suo in S. Brunonem amore, ut dubitandum non apparet, non parum ad id impellente, postulationi ejus annuens diploma, quale is cupiebat, impertiit. Exstat id, sed initio, quantum opinor, mutilum, apud Surianum in Annotationibus ad conscriptam a Surio Sancti Vitam pag. 234 et sequentibus.

716. Hisce verbis concipitur: «Haec sunt nomina et lineae servorum et villanorum centum duodecim, qui inventi sunt cum Sergio proditore in obsidione civitatis Capuae Kalendis Martii, Incarnationis Domini anno millesimo nonagesimo octavo, indictione [Col. 0440B] sexta, quos ego Rogerius, Calabriae et Siciliae per Dei voluntatem comes, pro miraculo, quod Deus dignatus est mihi visibiliter ostendere orationibus B. Brunonis ad salutem fidelium Christianorum, qui mecum erant, et meam, donavi eidem P. Brunoni, ejusque successoribus non solum ipsos, sed etiam filios filiorum suorum usque in sempiternum, in servos perpetuos et villanos cum omnibus bonis eorum mobilibus et stabilibus, habitis et habendis, ubique locorum sistentibus, cujuscunque sint artis sive negotii, sive marinarii; quos proditores ex sententia interfici diversis generibus suppliciorum damnaveram; sed ad petitionem dicti P. Brunonis tum eis mortem perniciosam peperci; et ad ecclesiarum B. Mariae de eremo et B. prothomartyris [Col. 0440C] Stephani obligavi perpetuas servitutes et villanigia, et inde fieri feci chirographum apud Squillatium cum donatione quam feci de monasterio S. Jacobi de Muntauro et tenimenti sui. Sed eorum nomina et lineae non habentur in eodem chirographo. Ad petitionem autem F. Lanvini, Prioris ecclesiae S. Stephani, isto privilegio jussi poni in memoriam sempiternam, et haec nomina et lineae dictorum servorum et villanorum.»

717. Rogerius modo familiarum, quas in servitutem perpetuam S. Brunoni ejusque successoribus dedit, nomina recenset, quae, qui volet inveniet loco citato apud Surianum, qui primo quidem in horum nonnulla, quae transcribit, ita observat: [Col. 0440D] «Nomina harum familiarum impraesentiarum perseverant pro magna parte, et degunt in pagis, monasterio (Turritano scilicet in Calabria seu S. Stephani de Nemore) subjectis in utroque foro, qui sunt Serra, Spatul, Bivungium, Gasparina et Montaurum, et in Monte-pavone in temporalibus tantum subjecto, uti putatur fuisse Olivianum vel Arunchum, et in aliis circumpositis pagis et oppidis. Quaedam mutaverunt vocales litteras vel syllabas paucas.» Deinde vero, reliquarum, quas Sancto in servitutem Rogerius dedit, familiarum allatis nominibus, diplomatis, seu privilegii, cujus jam initium dedi, finem seu clausulam subnectit: sic autem haec habet: «Hae sunt centum duodecim lineae servorum et villanorum, quos dedi P. Brunoni et successoribus ejus [Col. 0441A] cum omnibus bonis eorum, ubicunque sint, in perpetuum, et habitent ubicunque; et ii fuerunt quasi omnes de tenimento Squillacii et Suberati. Hoc privilegium scriptum est quarto Junii mensis in capella S. Martini, quae sita est in medio civitatis Mileti, infirmo existente Domino meo comite, per manus mei Fulconis capellani dicti domini comitis, et recitatum in camera, ubi idem dominus meus comes infirmus jacebat, praesente domina mea Adelaide comitissa et concedente Malgerio domini comitis filio, praesentibus Petro de Moritonio, Roberto de Layna, Toraldo Carbonello, Raynaldo de Climpcam, Uberto de Selona, Incarnationis Domini nostri Jesu Christi anno millesimo centesimo primo, indictione nona. Amen. † Rogerius comes, Adelais comitissa. [Col. 0441B] Petrus de Moritonio. Malgerius, filius comitis Rogerii. Robertus de Layna. Thoraldus Carbonellus. Raynaldus de Climpcam. Ubertus de Solona. Ego Fulco domini comitis Rogerii capellanus de mandato ejus hoc privilegium scripsi et me subscripsi.»

718. Morkensius, qui in chronologico-diplomaticam, quam de S. Brunone digessit, Diatribam ms. instrumenti hujus partem intulit, sigillum plumbeum autographo e corda esse appensum, e litteris, quas ex Italia, id est, e Turritana, ni fallar, Carthusia acceperit, observat, atque adamussim fere cum Suriano tum in dicti instrumenti clausula, quam integram dat, tum in personis, eidem instrumento subscriptis, convenit. Nec inobservatum relinquit, non uno eodemque modo eorum, qui diplomatibus, [Col. 0441C] quae dedit, subscripserunt, nomina ubique exarari; illum enim, qui exempli gratia in uno diplomate Ubertus de solma vocatur, in altero Ubertum de Solona aut de Selona appellari; verum addit, quod et mihi hic dicendum est, sese, cum instrumentorum illorum autographa ad manum non habeat, sintne hoc vel isto modo nomina illa scribenda, definire non posse. Atque haec quidem in instrumentum illud Morkensius; verum, cum fieri possit ut non nemo forte, an Rogerius, qui proditionis Capuanae reos Brunoni in servitutem tradidit, Sanctusque, qui eosdem hoc modo sibi subjici permisit, contra mansuetudinem christianam non peccarit, haereat dubius, e more, Brunonis aetate justis de causis recepto, [Col. 0441D] omni hunc fuisse culpa immunem, Surianus in suis in contextam a Surio Sancti Vitam Annotationibus pag. 247 et sequentibus recte ostendit. Porro, si auctori huic fides sit, Rogerius comes, non solum, quo de agimus, diploma seu privilegium in S. Brunonis Turritanaeque eremi favorem anno 1101 concessit, verum etiam duo adhuc alia.

719. Etenim, postquam in Chronotaxi, quam suis in S. Brunonis Vitam Annotationibus adjecit, factam diplomatis, quo datos a se S. Brunoni in servitutem proditionis Capuanae reos, expressis singulorum nominibus, Rogerius comes recensuit, concessionem verbis supra datis ad dictum annum 1101 commemoravit, mox ad eumdem annum subjungit: «Item alio sub diplomate dedit praedictus Rogerius comes [Col. 0442A] ecclesiae B. Mariae de eremo, et magistro Brunoni casale Arunchium cum omnibus pertinentiiis suis, et omnes villanos. Insuper concessit eidem ecclesiae B. Mariae et supradictis fratribus suis molendinum subtus Squillacium, constitutum ad fontem de Alexi. Hanc donationem rursus confirmavit praedictus comes in grandi et peremptoria sua aegritudine coram Roberto, electo Melitensium episcopo, et Joanne Squillacino episcopo.» Ab hisce, quae hic Surianus tradit, non prorsus abludit in Historiae ordinis Carthusiensis Prospectu Camillus Tutinus, ita ad annum 1102 scribens: «Comes Rogerius donat monasterio S. Mariae de eremo, nec non Brunoni et Lanvino monachis et successoribus in perpetuum tria castra Aruncum, Montem-aureum et Olivianum [Col. 0442B] et eorum cives atque insuper molendinum in civitate Squillacii.» Verum, praeterquam quod Tutinus haec ad annum 1102, quo ex dicendis comes Rogerius jam obierat, perperam indubie commemoret, non satis capio qui verum esse queat, vel tria castra, Aruncum nempe, Montem-aureum seu Mentaurum, et Olivianum una cum Squillacensi molendino, ut Tutinus hic scribit, vel etiam duntaxat Aruncium et praefatum molendinum, ut Surianus ait, Sancto nostro post annum 1099, uti ambo hi scriptores tradunt, a comite Rogerio concessa primum fuisse; etenim, ut diploma, num. 637 et seqq. recitatum, fidem facit, molendinum illud et duo e tribus dictis castris, Mentaurum nimirum et Olivanum seu Olivianum, [Col. 0442C] fuere ab hoc principe S. Brunoni Turritanaeque eremo jam inde ab anno 1099 collata, tertiumque, quod alii Aruncum seu Arunchum, alii Aruncium vocant, jam inde etiam ab anno 1094, uti e diplomate, num. 582 et binis seqq. huc transcripto, liquet. Credo itaque, aut binos laudatos scriptores tantum velle, a comite Rogerio castrorum illorum seu (adi num. 717) pagorum donationes, Sancto nostro prius factas, novis datis diplomatibus semel atque iterum fuisse post annum 1099 confirmatas, aut, quod verosimilius reor, non tantum Tutinum, quod quisque, cum in ipso anno, quo res gesta sit, ex jam dictis certo erret, facile admittet, verum etiam Surianum hallucinari.

720. Atque id quidem etiam, quantum ad posteriorem [Col. 0442D] hunc scriptorem, haud admodum difficulter induco in animum, quod in diplomatis, mox memorati annoque ex dictis 1099 dati, parte, quam ipsemet operis sui pag. 223 et seqq. recitat, tum Aruncii, tum Squillacensis molendini donatio, S. Brunoni a comite Rogerio facta occurrat. Nec est quod pro Suriano hic reponas, comitem Rogerium reorum duntaxat, quos Sancto per diploma anni 1099 in servitutem tradidit, et monasterii S. Jacobi de Mentauro, quod S. Brunoni per diploma itidem anni 1099 impertiit, in diplomate anni 1101, quo donationes anno 1099 Sancto a se factas recenset facere mentionem, ac proin, non Surianum, qui Arunchum et molendinum subtus Squillacium S. Brunoni anno 1101 a comite Rogerio datum fuisse scribit, hallucinari, [Col. 0443A] sed diploma anni 1099 num. 637 et seqq. huc translatum, quo et haec et alia multa, proxime recitatis Tutini verbis partim memorata, Sancto comes dederit, esse corruptum; Arunchum enim seu Aruncum S. Brunoni comes non primum per diploma anni 1099 impertiit, sed jam antea (adi num. 583) per diploma anni 1094 impertito terminos seu limites (videsis num. 641) jussit apponi; quod vero pertinet ad molendinum subtus Squillacium, hoc quidem una cum Oliviano seu Olivano aliisque nonnullis per diploma anni 1099 Sancto primum largitus est comes Rogerius; verum praeterquam quod non pauca ex his ad Monasterium S. Jacobi de Mentauro spectarent, sicque hujus mentionem in dicto anni 1101 diplomate faciens Rogerius mentionem pariter illorum [Col. 0443B] faciat, fieri potest ut hic princeps donationes, quas in S. Brunonem anno 1099 contulerat, non omnes, sed praecipuas duntaxat commemorare in praefato anni 1101 diplomate voluerit; ut proinde, quas in hoc non recenset; factas dicto anno 1099 non fuisse, consequens non sit. Jam vero cum haec ita habeant, non Tantum Tutinus, sed etiam Surianus, dum, anno 1101 Arunchum et Squillacense molendinum Sancto nostro a comite Rogerio datum fuisse scribit, fuerit hallucinatus

721. Atque id ex eo factum suspicor, quod, cum comitem Rogerium, Arunchi, molendini Squillacensis, aliarumque multarum rerum donationes, quas Sancto antea fecerat, anno 1101 confirmasse alicubi [Col. 0443C] legisset, confirmationem hanc pro prima donatione quantum ad Arunchum et molendinum Squillacense acceperit, in erroneam hanc opinionem inductus, partim quod datum num. 582 et binis seqq. diploma ad manum non habuerit, animumque ad recitatum a se anni 1099 diploma non adverterit, partim quod diplomatis, quo anno 1101 donationes omnes, antea a se S. Brunoni factas, comes Rogerius confirmavit, partem duntaxat, supra huc allatam, in quo nec Arunchi, nec molendini Squillacensis mentio fit, ad manum habuerit. Ne vero quis putet, perperam a me. quod ex comitis Rogerii anni 1101 diplomate supra huc transcriptum est, pro hujus duntaxat parte haberi, Morkensius in chronologico-diplomatica sua de S. Brunone Diatriba ad annum 1101 sic [Col. 0443D] scribit: «Rogerius comes Calabriae et Siciliae in peremptoria aegritudine sua donationes, immunitates ac privilegia S. Brunoni ac fratribus eremi Calabrinae hactenus concessa confirmat data charta apud Miletum 4 Junii, in qua et Capuanae proditionis reos nomine quemlibet suo exprimit.» Haec Morkensius, qui, uti ipsemet ait, integrum comitis Rogerii diploma, postremo huc transcriptum, prae manibus habuit; cum autem diploma, cujus verbis recitatis meminit, quarta, ut ait, Junii datum fuerit, de alio sane diplomate, quam quo Rogerius comes singulorum, quos Sancto in servitutem tradidit, nomina expressisse a Suriano narratur, non loquitur; quod cum ita sit, consequens est ut hoc Rogerius non tantum nomina illa recensuerit, verum etiam donationes [Col. 0444A] omnes, S. Brunoni antea factas, confirmarit, utque proinde, cum diploma illud, prout apud Surianum exstat, confirmationem illam non complectatur, non pro instrumento integro, sed pro ejusdem parte duntaxat possit haberi.

722. Surianus porro, postquam hanc in medium adduxit, paucis duntaxat, quae hic commemorari necesse non est, interjectis subjungit: «Caeterum hoc ipso,» quo nempe ultimo jam memoratum diploma datum notatur, «mense Junio (XXI die, ut in emortuali libro Carthusiae illius, Calabrinae nempe S. Stephani, legitur, vel XXII ut in Cassinensi) Rogerius comes obiit anno 1101, ut habet Chronicon Lupi Protospathae, qui hoc tempore vivebat in Apulia, quamvis male Julium habet pro Junio, forte scriptoris [Col. 0444B] vitio. Felix vel hoc nomine princeps, quod post hanc liberalissimam donationem, velut in altero saeculo recepturus mercedem ad Deum statim migrarit pulcherrimis misericordiae fructibus cohonestatus; quem trimestri tantum post evoluto spatio sequutus est S. Bruno, eodem, quo Rogerius, anno de istis mundi turbinibus extractus, de morte jam proxima laetus et de vicina accersitione securus, postquam praecessisse eum vidit, de cujus adhuc unius salute cogebatur esse sollicitus. Quem etiam tanto ocius et festinantius sequi voluisse visus est, ut apud summum judicem Deum pro animae ejus absolutione, si forte locis obnoxia purgatoriis teneretur adhuc, fiducialius intercederet, oblatis prius sacrificiis corporis et sanguinis illius, qui a Matre [Col. 0444C] quinque siclis olim fuerat redemptus.» Ita ille et recte quidem, quantum opinor, Rogerium comitem mense Junio, non Julio, ut Lupus Protospatha scribit, obiisse, e Carthusiae S. Stephani Necrologio contendit, licet interim Fazellus lib. VII, decade 2 et post hunc Rocchus Pirrus in regum Siciliae Chronologia pro mense Julio stent; mensem enim hunc Rogerio emortualem a Fazello notari, sola Lupi Protospathae, ni fallar, auctoritate est factum, nec raro fit, ut in Lupi Chronico, quod in hujus autographo, ut apparet, mensium nomina unica duntaxat capitali seu initiali littera exarata fuerint, mensis Martius pro Maio aut contra, itemque mensis Julius pro Junio aut contra a librariis positus inveniatur. [Col. 0444D] Jam vero, cum res ita habeat, Rogerius septem duntaxat aut octodecim dies a dato, quo, quascunque antea S. Brunoni fecerat, donationes confirmavit, diplomate in vivis mansis superstes.

723. Sanctum nostrum una cum Lanvino ad Rogerium, extremo suo morbo Mileti laborantem, accurrisse, piisque adhortationibus et monitis in gravissimis decretoriae aegritudinis molestiis assidue eumdem esse consolatum, Zanottius in conscripta a sese Sancti Vita seu Historia, uti eam vocat, cap. 30 scribit, addens etiam Brunonem cum Mileto, e vivis jam sublato comite Rogerio, in Turritanam eremum esset reversus, exsequias pro principe illo, cui sane plurimum erat obstrictus, celebrari, magnumque Missarum numerum fieri curasse, ac monachis suis [Col. 0445A] praeterea injunxisse ut precibus, jejuniisque ac aliis poenitentiae operibus multiplicatis divinam misericordiam pro principis in Turritanam eremum beneficentissimi anima implorarent. Ita loco citato ille. Et sane hoc postremum, quod etiam a Sancto factum fuisse Surianus verbis proxime recitatis in fine innuit, nemo facile, quantum opinor, qui Sanctum ab ingrati animi vitio longissime haud dubie exstitisse alienum, considerarit, in dubium revocavit, etsi interim res nullo plane antiquitatis testimonio confirmata inveniatur. Nec, quin Sanctus aut ipsemet ad comitem Rogerium, gravissimo morbo, quo diem extremum clausit, Mileti decumbentem, quo eum in aegritudinis molestiis solaretur, piisque monitis ad aeternitatis iter praepararet, [Col. 0445B] sese contulerit, aut saltem Lanvinum aliumve e suis, qui id praestaret, miserit, ambigendum videtur, cum anno 1098, ut supra vidimus, eumdem comitem Rogerium, ut eum in morbi, quo ab obsidione Capuana reversus Squillacii tum decumbebat, molestiis solaretur, quatuor etiam sibi adjunctis sociis, adierit, nec Miletum a Turritana eremo multo longius, quam Squillacium, sit remotum.

724. Attamen, cum Sanctus jam inde ab anno 1100 aut etiam (adi num. 678) jam inde ab anno 1099 continuis fere ac gravibus, uti ipsa epistola, supra jam data, quam tunc per Landuinum ad Majoris Carthusiae fratres misit, fidem facit, infirmitatibus laborarit, nec dudum post, uti infra videbimus, e mortali hac vita ad immortalem migrarit, [Col. 0445C] fueritne tunc ille, quo minus ipsemet comitem, adversa valetudine Mileti laborantem, adiret, morbo impeditus, non parum ambigo, licet interim, quin vel ipsemet Sanctus id fecerit, vel alium sui loco ad Rogerium miserit, dubitandum non arbitrer, ut jam dixi. Ut ut interim res habeat, summae equidem curae amantissimi principis, a quo plurima beneficia acceperat, salutem S. Brunoni fuisse, facile quisque ex jam dictis intelliget. Nec vero apparet absimile, precibus suis apud Deum effecisse illum, ut comes Rogerius vitam, inter assiduas fere belli turbas actam, felici exitu tandem terminaret, e misera hac lacrymarum aerumnarumque valle ad aeterna coeli gaudia translatus. Haud dudum porro, ut jam [Col. 0445D] monui, post Rogerii comitis obitum Sanctus quoque e vivis excessit; ante tamen quam id fieret, donationes, immunitates, diplomata omnia, Turritanae eremo hactenus concessa, a Paschale II, summo pontifice, qui Urbano II anno 1099 e vivis sublato, in S. Petri cathedram successerat, confirmari impetravit. Anno scilicet 1101, ad Julium jam provecto, Miletum venerat Paschalis, hacque occasione postulari ab eo curavit, aut etiam ipsemet per se Sanctus postulavit, ut, quae Turritanae eremo sive a comite Rogerio, sive ab aliis quibuscunque fuerant collata, ea ipse nova concessa bulla roboraret, sancti autem viri postulato benignissime pontifex annuit.

725. Paschalis papa, inquit ad annum 1101 in Chronotaxi, suis ad contextam a Surio S. Brunonis [Col. 0446A] Vitam Annotationibus addita, pag. 403 Surianus: «Mileti existens VI Kal. Augusti ad petitionem S. Brunonis et Lanvini donationem loci, quem pro habitatione sua (Bruno scilicet ejusque socii) elegerant, factam ab egregiae memoriae comite Rogerio, et confirmatam ab Urbano II, rursus diplomate suo confirmat, itemque donationes alias et privilegia eisdem concessa.» Tutinus, donationem duntaxat, qua Rogerius comes S. Brunoni tria castra Aruncum, Montem aureum, et Olivanum, atque insuper Squillacense molendinum impertierat, a Paschali confirmatam fuisse, in Historiae Carthusiensis Prospectu pag. 14 scribit. Verum Suriano assentiendum mihi suadet Morkensius, qui bullam aut, si mavis, Breve, quod Brunoni Paschalis impertiit, [Col. 0446B] integrum hactenus in Calabrina S. Stephani domo seu Carthusia asservari, in chronologico-diplomatica sua de S. Brunone Diatriba affirmat, huncque praeterea scribit in modum: «Paschalis II papa VI Kal. Augusti anno 1011 Mileti existens omnes donationes, immunitates caeteraque privilegia, a Rogeriis duce et comite concessa, ab episcopis (adi num. 558 et seq.) Rheginensibus et Squillacensibus approbata, et ab Urbano II confirmata, data bulla corroborat.» Ita ille, et recte quidem, quantum opinor, licet interim ipsam bullam pontificiam, quo certius de illis, quae hic memoriae prodit, pronuntiare possem, ad manum vellem habere

726. At vero, cum modicum duntaxat temporis spatium post concessam a Paschale Bullam esset [Col. 0446C] elapsum, languore seu infirmitatibus, quibuscum Sanctus, ut dictum, jam ab anno 1100 aut etiam paulo citius fuerat conflictatus, paulatim ingravescentibus, gravissimum incidit in morbum, quo tandem ad extrema deductus e mortali hac vita ad immortalem, vocante eum ad coelestes nuptias Domino, migravit; ut autem vir Sanctus mortem sibi appropinquare sensit, fratres suos seu discipulos ad se vocavit, eisque totius vitae suae ab infantia cursum exposuit, aliaque praestitit, quae in encyclica, quam de sancti Patris sui obitu scripserunt, quamque integram Titulis funebribus praemittam, epistola religiosi Turritanae eremi incolae exponunt. «Sciens, inquiunt, quia venit hora ejus, ut transeat ex hoc [Col. 0446D] mundo ad Patrem, convocatis fratribus suis, ab ipsa infantia singulas aetates suas replicavit, et totius temporis sui scientia et sententia dignum,» id est, ut Mabillonius in Annalibus lib. LXX, num. 29 interpretatur, «divina animadversione dignum proclamavit. Postea fidem suam de Trinitate protracto et profundo sermone exposuit et conclusit sic.» Professionis fidei modo, quam Sanctus tunc emisit, partem subjungunt; verum hanc, tum ut, quod supra promisi, praestem, tum ne hic pretiosum venerandae antiquitatis puraeque ac illibatae Sancti nostri fidei monumentum studioso lectori desiderandum relinquam, integram huc transferre lubet e quarto, cui ad pag. 400 exstat insertum, Analectorum Mabillonii tomo.

[Col. 0447A] 727. Ita habet: «Credo firmiter in Patrem et Filium et Spiritum sanctum, Patrem ingenitum, Filium unigenitum, Spiritum Sanctum ex utroque procedentem, et has tres personas unum Deum. Credo quod idem Dei Filius conceptus sit de Spiritu sancto ex Maria Virgine. Credo quod Virgo castissima fuerit ante partum, virgo in partu, et post partum, virgo in aeternum permanserit. Credo, quod idem Dei Filius conceptus sit inter homines, ut verus homo, sine peccato. Credo quod idem Dei Filius invidiose a perfidis Judaeis captus sit, injuriose tractatus, injuste ligatus, consputus, flagellatus, mortuus et sepultus. Descendit ad inferos, ut captivos suos inde liberaret, descendit propter redemptionem nostram, et resurrexit. Ascendit ad coelos, [Col. 0447B] inde venturus est judicare vivos et mortuos. Credo Sacramenta quae Catholica credit et veneratur Ecclesia: et nominatim, quod consecratur in altari, verum corpus esse, veram carnem et verum sanguinem Domini nostri Jesu Christi, quem et nos accipimus in remissionem peccatorum nostrorum, in spem salutis aeternae. Credo carnis resurrectionem, vitam aeternam. Amen. Confiteor et credo sanctam atque ineffabilem Trinitatem, Patrem, et Filium et Spiritum sanctum, unum Deum naturalem, unius substantiae, unius naturae, unius majestatis atque virtutis. Et Patrem quidem non genitum, non creatum, sed ingenitum profitemur. Ipse Pater a nullo originem ducit, ex quo Filius nativitatem, et Spiritus sanctus processionem accepit. Fons ipse [Col. 0447C] igitur et origo est totius divinitatis: ipse quoque Pater essentia quidem ineffabilis, substantia sua Filium genuit ineffabiliter, nec tamen aliud, quam quod ipse est. Genuit Deus Deum, Lux Lucem. Ab ipso ergo est omnis paternitas in coelo et in terra. Amen.»

728. Monumentum hoc apud Mabillonium sequentem in capite titulum aut, si mavis, scriptam a Sancti discipulis notulam praefert: «Fidem magistri Brunonis, quam communiter fratribus suis protestatus est, cum horam sibi appropinquare sensisset, ut omnis carnis viam ingrederetur, scriptam servare curavimus, eo quod satis intime coram Deo nos illius fidei testes esse rogaret.» Surianus, qui quoque [Col. 0447D] monumentum illud integrum, a Mabilloniano exemplari in nonnullis duntaxat exigui momenti lectionibus diversum, in suis ad concinnatam a Surio S. Brunonis Vitam Annotationibus pag. 253 et seq. recitat, fuisse id in domo S. Stephani anno 1514, quo hanc postliminio ad Carthusiensem ordinem revocari contigit, in fine cujusdam veteris Menologii repertum, observat; ut proinde, qua id Sancti discipuli, Calabrinam eremum incolentes, servari sese curasse, produnt, exstans apud Mabillonium, moxque huc transcripta notula pro suspecta habenda non sit. Nec est cur scrupulum cuiquam moveat, quod religiosi Turritanae eremi incolae in epistola encyclica proxime laudata de Sancto dicant: «Fidem suam de Trinitate protracto et profundo [Col. 0448A] sermone exposuit et conclusit sic, «Credo etiam sacramenta quae sancta credit et veneratur Ecclesia: et nominatim panem et vinum, quae consecrantur in altari, post consecrationem verum corpus esse Domini nostri Jesu Christi, veram carnem et verum sanguinem, quae et nos accipimus in remissionem peccatorum nostrorum, et in spe salutis aeternae,» nec tamen verbis hisce concludatur modo data, quam Sanctus morti proximus emisit, fidei professio; etsi enim hisce de recondito Eucharistiae sacramento verbis alia nonnulla, quae ad fidem de sanctissima Trinitate spectant, in jam recitato e Mabillonii Analectis monumento subdantur, ipso tamen etiam hujus initio verba, quibus suam Sanctus de eadem sanctissima Trinitate [Col. 0448B] fidem exposuit, ponuntur, nec nisi post verba, quibus, quae alia adhuc crederet, Sanctus professus est, sequuntur proxime huc transcripta, quibus suam de sanctissimo reconditoque Eucharistiae sacramento fidem fratribus astantibus declaravit.

729. Quod cum ita sit, merito utcunque Turritanae eremi incolae seu S. Brunonis discipuli in praefata epistola encyclica, sanctum Patrem suum, quam jam moriturus emisit, fidei suae professionem iis, quae de Eucharistia crederet, conclusisse seu terminasse, aiunt, licet interim verbis, per laudatos Sancti discipulos allatis, quibus id fecit, alia nonnulla de sanctissima Trinitate subdantur. Quod si id displiceat, dicendum equidem potius videtur, Turritanae eremi Sancti discipulos in loquendo minus [Col. 0448C] fuisse exactos, quam antiquum, quod e Mabillonii Analectis dedi, documentum esse corruptum, aut in ordine, quo, quae complectitur, tam apud hunc, quam apud Surianum posita sunt, esse perturbatum. Quid hoc praeterea ratione doctrinae, doctrinae Berengarianae e diametro quantum ad sanctissimum Eucharistiae sacramentum oppositae, annotandum offerat, facile quisque ex iis, quae num. 68 et seq. dicta sunt, perspiciet. Quare eo remisisse lectorem contentus, ea modo, quae de tempore, quo Sanctus ad Superos migravit, dicenda hic restant, expedio. Sancti in Turritanae eremo discipuli in epistola encyclica, ad diversas ecclesias monasteriaque scripta jamque saepius laudata, qua hisce [Col. 0448D] dilectissimi Patris sui obitum nuntiarunt, precesque pro ejus anima ab iisdem postularunt, ita sub finem scribunt: «Proxima die Dominica sancta illa anima (Brunonis videlicet) carne soluta est pridie Nonas, id est, sexta die, Octobris, anno Domini millesimo centesimo primo.» E carminibus, quibus Epitaphium, Sancti tumulo appositum infraque huc transcribendum, constat, penultimum sic habet: «Carnis vincla dies Octobris sexta resolvit.» Quare, cum proxime a Sancti obitu dicta epistola encyclica scripta sit, nec dudum etiam post epitaphium illud Sancti tumulo appositum fuisse videatur, dubitandum sane nullo modo est, quin Bruno et anno 1101 et sexta Octobris die ad Dominum migrarit; ut enimvero mirandum sit, Tutinum in Historiae Carthusiensis [Col. 0449A] Prospectu, pag. 14 S. Brunonis obitum anno 1102 innexuisse.

730. Nec minus mirandum est, Historiae litterariae Franciae scriptores tom. IX in inferiori paginae 239 ora notare, concipi non posse qui Ruinartius in Urbani II papae Vita, num. 2 pag. 8, S. Brunonis obitum anno 1099 innectat; ibi enim Ruinartius, non de Brunone, sed de Urbano II papa, qui hoc anno obierit, sermonem facit, nec alibi, quod sciam, in eadem Urbani papae Vita alio anno, quam nos, Sancti nostri obitum consignat; ut proinde illum male interpretati laudati scriptores verosimillime fuerint. Porro antiquior Sancti nostri biographus de eo num. ultimo ita prodit memoriae: «Migravit ad Dominum post egressum Carthusiae undecimo [Col. 0449B] anno nec plus nec minus, sicut in libris Consuetudinum domni Guigonis, quae sunt in domo Carthusiae, continetur;» verum in verbis hisce errorem cubare, vocibusque «undecimo anno nec plus nec minus» substituendas esse, quas suppeditatum a primorum quatuor Carthusiae Priorum chronologo hicque num. 7 jam datum Sancti elogium exhibet, has sequentes, «undecimo plus minus anno,» palam est ex iis, quae § XXX de tempore quo Sanctus e Carthusia Romam ab Urbano II papa arcessitus fuit, disserens num. 518 et seq. in medium adduxi. Atque haec de anno et die quo Bruno e mortali hac vita ad immortalem migravit, dicta sufficiant; ad ea modo, quae Sancti obitum secuta sunt, gradum faciamus.

731. Cum duae, ut jam supra docui, in Turritana eremo Ecclesiae, quarum una sanctissimae Dei Genitrici Mariae et S. Joanni Baptistae, altera eidem Dei Genitrici et S. Stephano protomartyri sacra esset, Sancti nostri aetate exstiterint, fueritne is in hac, an in illa terrae mandatus, potest non immerito dubitari, aliis pro priori e duabus illis ecclesiis, aut certe pro hujus quae simpliciter etiam «Ecclesia S. Mariae de eremo» dicebatur, coemeterio; aliis [Col. 0449D] contra pro posteriori e duabus dictis ecclesiis pronuntiantibus, licet interim in concordiam omnes utcunque fortassis queant adduci, uti ex infra dicendis pronum erit colligere. Ac Brunonem quidem in S. Stephani Ecclesia, quae et temporis lapsu «Ecclesia S. Stephani de nemore seu de bosco» dicta fuit, sepultum fuisse, Blömenvenna huncque secutus Surius in conscripta a se sancti Vita diserte, ut apparet, affirmant. Binis hisce Sancti biographis sese deinde junxerunt Mabillonius in Annalibus Benedictinis lib. 70, num. 29, Historiae litterariae Franciae scriptores tom. IX, pag. 240 aliique nonnulli. At vero Camillus Tutinus in Historiae ordinis Carthusiensi. Prospectu, sanctum nostrum in Ecclesia S. Mariae de eremo sepulturam nactum esse, non [Col. 0450A] minus diserte tradit, pag. 15 sic scribens: «Corpus S. Brunonis a monachis sepulturae traditur in Ecclesia sanctae Mariae de eremo prope ejus altare.» Ad haec, Sancti vita jam functi corpus, cum trium dierum spatio publicae venerationi in ecclesia S. Mariae de eremo expositum fuisset, ad extremam deinde coemeterii, huic adjuncti, partem, uti ipsemet injunxerat, delatum, in arca marmorea ibidem sepultum fuisse, in S. Brunonis Vita seu Historia cap. 31 Zanottius scribit, Monumenta Calabriae mss. pro se laudans; etsi autem, qualia haec aut quantae antiquitatis sint, nuspiam edicat, sanctum tamen, non in Ecclesia S. Stephani, sed vel in Ecclesia S. Mariae de eremo, ut Tutinus tradit, vel saltem in adjuncto huic coemeterio, ut Zanottius e Monumentis illis [Col. 0450B] memoriae prodit, terrae mandatum fuisse, credendum videtur, quod eum in monasterii, in quo ex dictis decem circiter annis vitam eremiticam duxerat, Ecclesia aut saltem in hujus coemeterio potius, quam in monasterii alterius, quod nunquam incoluerat, monachisque, vitae eremiticae minus aptis exstruxerat, Ecclesia sepeliri voluisse, verosimile appareat.

732. Ad haec Morotius in Chronologico ordinis Carthusiensis Theatro pag. 226 sic scribit: «S. Brunone in sanctorum album relato, ejus corpus ab Ecclesia S. Mariae de Turri ad aliam S. Stephani de nemore translatum est.» Ita ille; cui cum praeterea alii nonnulli scriptores hic assentiantur, vere fuisse S. Brunonis, sanctis seu potius ob dicenda beatis jam [Col. 0450C] ascripti corpus ad Ecclesiam S. Stephani ex Ecclesia S. Mariae translatum, indubitatum apparet, maxime cum nullus prorsus scriptor occurrat, qui contrarium prodat memoriae. Jam vero cum id ita sit, Sanctusque e loco, quo terrae fuerat mandatus, ad S. Stephani Ecclesiam verosimiliter fuerit translatus, fuisse eum in Ecclesia S. Mariae de eremo sepulturam nactum, verosimile apparet. At vero inquies, postquam monasterium S. Stephani a Carthusiensi instituto ad Cisterciense anno 1192 defecerat, abbates illius veriti, ne Carthusiani sacras Institutoris sui reliquias repeterent, summa eas semper cura, ut Blomenvenna et post hunc Surius in suis de Brunone lucubrationibus e facta per Carthusianorum [Col. 0450D] Neapolitanorum (adi num. 780) Priorem relatione memoriae produnt, custodierunt; quod ut facerent securius, nunc hoc, nunc illo loco, abbate duntaxat, alioque viro fide digno rem noscente, sacra illa pignora collocarunt; ut proinde ex eo quod haec e S. Mariae de eremo Ecclesia ad Ecclesiam S. Stephani de nemore seu de bosco, cum anno 1514 sanctorum seu beatorum catalogo Brunonem ascribi contigisset, fuerint translata, consectarium neutiquam sit, ut in eadem S. Mariae Ecclesia terrae fuissent mandata. Ita contra opinionem qua Sanctum, non in Ecclesia S. Stephani, sed in Ecclesia S. Mariae aut saltem in hujus coemeterio sepulturam nactum arbitramur, potest argui.

[Col. 0451A] 733. Verum quid si ad praefatum Carthusianorum priorem, quod de occultatis a Cisterciensibus S. Brunonis reliquiis Blomenvenna et Surius memorant, falso duntaxat rumore fuerit delatum? Esse sane apparet, cur ita factum putetur. Etenim sacrum Sancti corpus anno 1513, Sancti canonizationem, uti eam vocant, proxime praegresso, in S. Mariae Ecclesia, ut Tutinus in Historiae ordinis Carthusiensis Prospectu ad annum 1513 memoriae prodit, fuit repertum, nec verosimile videtur, factum id fuisse ex eo, quod abbates S. Stephani pretiosum thesaurum, quo eum ocultarent, e monasterio S. Stephani, commorationis suae loco, in cujus Ecclesia primitus fuisset reconditus, ad Ecclesiam S. Mariae, a dicto monasterio sejunctam seu dissitam, [Col. 0451B] transtulissent. Jam vero cum id ita sit, fuisse S. Brunonem in Ecclesia S. Mariae aut saltem in adjuncto huic coemeterio terrae mandatum, verosimilius, omnibus consideratis, apparet. Nec est, quod hic objicias anno 1513 datam infraque recitandam Leonis X papae bullam, in qua (adi num. 755) sequentia isthaec, «In cujus (monasterii nimirum S. Stephani) Ecclesia corpus S. Brunonis, dicti ordinis institutoris, dicitur esse reconditum,» verba occurrunt; praeterquam enim quod ex aliorum duntaxat, qui facile decipi potuere, relatione seu opinione pontifex ita ibidem loquatur, cellulae a S. Brunone prope Ecclesiam S. Mariae de eremo exstructae, quamdamque una cum hac monasterii speciem praeferentes, jam inde ab anno, quo religiosi hujus, [Col. 0451C] monasteriique S. Stephani incolae ad Cisterciensem ordinem sese ex dicendis transtulere, 1192 aut etiam citius inhabitari, ut apparet, desierunt, ecclesiae S. Mariae curam interim ac dominium monasterio S. Stephani gerente; adeo ut hoc ab illo tempore duas ecclesias, alteram nempe S. Mariae, alteram S. Stephani dictam, habuerit, utque sub monasterii S. Stephani de Bosco nomine, non hoc tantum, sed etiam S. Mariae de eremo monasterium venisse videatur. Ita omnino autumo, quod in monumentis omnibus, anno 1192 posterioribus, in quibus de religiosis Turritanae eremi aedibus sermo fit, solum S. Stephani de Bosco monasterium memoretur.

734. Jam vero, cum id ita sit, S. Brunonis corpus, ut ut in S. Mariae Ecclesia esset reconditum, in [Col. 0451D] monasterii S. Stephani Ecclesia jacere, a Leone papa dici absque veritatis dispendio in bulla cit. potuit. Nec apparet, Blomenvennam aliosque, qui sancti corpus in monasterio S. Stephani seu in hujus Ecclesia sepultum fuisse, scribunt, de Ecclesia sanctae Mariae non posse intelligi. Verum sive tandem Sanctus in hac, sive in illa eremi Calabrinae Ecclesia tumulum nactus fuerit, sequens equidem ad hunc, uti in conscripta a se Sancti Vita Blomenvenna, sermonem de Brunonis sepultura instituens, testatur, Epitaphium fuit appositum:

735. Discutiamus modo quae post Sancti sepulturam contigisse narrantur. «Sepultus est autem,» [Col. 0452C] inquit in sancti Vita Blomenvenna, «vir Dei in monasterio suo Sancti Stephani protomartyris post summum altare; ad cujus sepulcrum fons emanat vivus, qui divina clementia et ejus meritis multis fidelium optatae remedia confert sanitatis. Ubi etiam, ut alibi legitur, est videre mirabile, caecos illuminari, surdos ad auditum restitui, mancos mutilatosque sanari, leprosos mundari, a daemone obsessos ocius repurgari. Verum his omnibus miraculis, si divo Hieronymo creditur, illud est magis mirandum, quod ferme omnes in rotulo (titulorum funebrium edendorum [seriem, E.P.] complexo) praedicto stupere se ostendunt, dum toties replicant ac consona voce praedicant, gloriam illum et honorem tantum calcare et in tanta vitae austeritate, veritate et perfectione [Col. 0452D] cursum vitae feliciter consummare potuisse.» Ita ille: ne autem quisquam de fontis, ad Sancti tumulum, uti hic astruere videtur, prodigio excitati, veritate fortassis ambigat, mox subjungit: «Non debet autem cuiquam scrupulum movere, si fons ille jam ad sepulcrum Viri Dei non cernatur; fontes quippe miraculose educti non semper sunt perpetui, sicut nec fons olei, qui tempore nativitatis Christi Romae legitur emanasse. Vidi ego ad sanctum Mauricium in loco decollationis ejus foramen sine oleo, per quod olim emanasse oleum ab accolis loci illius asserebatur. Miracula enim a Domino fiunt in revelationem et commendationem sanctitatis servorum ejus, et ideo, ubi eorum sanctitas perfecte innotuerit, [Col. 0453A] non nunquam miracula cessant. De sancto Nicolao legitur, quod ex sacris ossibus ejus oleum emanaverit; sed ob demerita populi, uno e successoribus suis de sede sua injuste expulso, fluere desierit.

736. «Pari modo existimandum est de fonte S. Brunonis, nimirum exsulante a monasterio ejus religione, ab ipso sanctissime inchoata. Cum enim vir Sanctus obdormisset in Domino, mansit monasterium ipsum in proposito vitae eremiticae sive ordinis Carthusiensis, quem prius in eremo Carthusiae et postea in Calabriae eremo sanctus Bruno instituit. Successerunt ei in regimine dictae domus quinque Priores usque ad tempora venerabilis Guigonis, Prioris Majoris Carthusiae. Cunctis vero diebus [Col. 0453B] seniorum, qui viderant et audierant et noverant omnia opera Domini, quae per servum suum Brunonem operari dignatus est; quibus tandem succedentibus aliis, qui haec non noverant, cum jam ordo Carthusiensis in Gallia circa Carthusiam et alibi multiplicari coepisset, monasterium illud Calabriae solum remansit a sanctitate et fervore tanti Patris per teporem degenerans. Cum vero a domo Carthusiae visitatores et reformatores petens, propter distantiam nimiam habere non posset, ad aliud propositum, ordinem scilicet Cisterciensem, qui, tum recens plantatus et a sancto Bernardo verbo atque exemplo rigatus, in magno fervore perseverabat, se contulit, cum jam in proposito Carthusiensis ordinis, [Col. 0453C] in quo fundata fuerat, annis sexaginta durasset.» Ita hactenus Blomenvenna, iterum hic sibi, ut saepe alias, quantum ad substantiam Surium, non tamen Puteanum, utpote qui Sancti meritis multa post ejus obitum miracula operari Dominum dignatum esse, generatim duntaxat scribat, consentientem habens. Verum quid modo de fonte, qui ad Sancti tumulum prodigio excitatus fuerit, de miraculis ad hunc, facientibus id Sancti meritis, magno numero patratis, de tempore, quo is exaruerit seu esse desierit, ac tandem etiam de causa, ob quam hoc acciderit, sentiendum est?

737. Ut a prodigio excitati ad tumulum fontis ducam initium, cum hujus nec Puteanus in conscripta a se Brunonis Vita, nec ullus, quod sciam, [Col. 0453D] scriptor seu aequalis seu suppar mentionem faciat, esse sane videtur cur, an vere ad Sancti tumulum miraculo fons eruperit, in dubium a non nemine revocetur. Et vero cum inventi fuerint qui, quemadmodum supra vidimus, in Carthusia, cum hanc Sanctus ejusque socii primum fuissent ingressi, divinitus fuisse excitatum fontem, confixerint, aut saltem ex errore crediderint, quidni etiam factum esse queat ut, vel ex errore vel ex fingendi licentia, prodigio ad Sancti nostri tumulum ebulliisse fontem, in litteras missum fuerit, propensiusque deinde ac facilius, quam par esset, a prodigiorum amantibus creditum? Attamen cum sequentia haec verba, «Juxta sepulcrum ejus (S. Brunonis [Col. 0454A] nimirum) immediate fons vivus emanat, qui divina clementia in hujus Viri sancti meritis multis languoribus fidelium optatae confert remedia sanitatis,» primorum quinque Carthusiae Priorum chronologus seu antiquior Sancti nostri biographus num. ultimo suppeditet, isque, ut jam supra docui, saeculo tertio decimo, ac proin, duobus forte nondum post Sancti obitum saeculis elapsis, floruerit, nec eum, quod de fonte, ad Sancti tumulum prodigiose excitato, verbis recitatis memorat, aut ex antiquiori monumento, aut saltem e traditione hausisse, vero appareat absimile, e terra ad Brunonis tumulum, aut, si mavis, ex hoc ipso non erupisse prodigiosum fontem, indubitanter asseverare non ausim, licet interim de re, quod indubitatae prorsus ac certae fidei [Col. 0454B] vade non innitatur, multum dubitem.

738. Nec dubitationem, quae, quod non amplius, ipsomet Blomenvenna verbis recitatis fatente, ad Sancti tumulum fons inveniatur, non parum augetur, tollere queunt quae potissimum hic Sancti biographus in causa fuisse scribit ut prodigiosus fons ille exaruerit seu esse desierit. Dato enim, vere fuisse fontem ad Sancti tumulum prodigio excitatum, desiisse eum, quod, ut per verba num. 736 recitata (utpote per vocem Religio (adi num. 742) idem ibidem, quod per vocem Ordo, intelligens) velle videtur, religiosi Turritanae eremi incolae Cisterciense institutum essent amplexi, parum verosimile apparet, cum hi duntaxat id fecerint, ut, collapsa apud eos religiosa disciplina, a vita minus austera, ad [Col. 0454C] quam, primaevo instituti sui rigore relicto, defecerant, ad vivendi normam magis rigidam magisque sanctam transeuntes Deo perfectius possint famulari, quemadmodum ipsemet Blomenvenna verbis recitatis indicare videtur, fidemque etiam facit mox recitanda Coelestini papae bulla seu breve. Sunt quidem qui illos a Carthusiensi instituto ob causas quae Deo minus placere debuerint, resillisse contendunt; verum hisce assentiendum non esse alii volunt, nec quorum ex parte veritas stet, multum ad rem nostram facit. Demus enim etiam, justam omnino, ob quam Turritanae eremi incolae a Carthusiensi ad Cisterciense institutum deflexerint, causam non exstitisse, nec sic tamen verosimile evadet, factum esse ut fons, qui ad tumulum S. Brunonis prodigio [Col. 0454D] excitatus fuisset, ob eorum ad Cisterciense institutum defectionem, exaruerit. Qualiscunque enim ea fuerit, sese equidem ad vitae institutum nullo prorsus e capite contemnendum multisque nominius summopere commendandum transtulere, nec id, nisi assentiente ac approbante summo pontifice Coelestino, fecere, uti e bulla, qua hic eis ad Cisterciensem ordinem transeundi facultatem fecit, manifestum est.

739. Hanc idcirco e Suriano, qui eam suis ad compositam a Surio S. Brunonis Vitam Annotationibus seu potius Chronotaxi hisce adjectae pag. 469 et seq. inseruit, transferre huc lubet. Sic habet: «Coelestinus episcopus, servus servorum Dei, dilectis [Col. 0455A] filiis fratribus coenobii S. Stephani de Bosco in Calabria salutem et apostolicam benedictionem. Ad religionis ordinem propagandum et ad suos palmites extendendos ex officii nostri debito propensiori cura debemus intendere, et ipsum divina flagrantia pullulantem tenere pro viribus, et fovere. Cum igitur divina inspiratione praeventi sub Cisterciensis ordinis observantia volueritis militare et super hoc confirmationem apostolicam et favorem Prior vester, ad nos veniens, obnixe petierit, fratrum nostrorum communicato consilio, cum dexterae Excelsi mutatio videatur, vestrum hoc propositum commendamus, et, ut amodo sub eadem observantia et correctione abbatis et fratrum Fossae-Novae vivere debeatis, et gratum Deo famulatum Deo impendere, [Col. 0455B] auctoritate apostolica, salvo Ecclesiae Romanae jure, confirmamus. Nulli ergo omnino hominum liceat, hanc paginam nostrae constitutionis et confirmationis infringere, etc. Datum Laterani, III Idus decemb. Pontificatus nostri anno 2.» Cum ergo, uti e Pontificia hac bulla seu brevi intelligitur, coenobii S. Stephani de Bosco in Calabria fratres seu religiosi Turritanae eremi incolae, non tantum non repugnante, sed etiam probante propositumque eorum laudante pontifice, ad Cisterciensem ordinem migrarint, sicque id faciendo contra Deum indubie non peccarint, nescio enim vero, an futurum sit, ut quisque sat verosimile arbitretur, illum eorum transitum causam esse potuisse, ob quam Turritanae eremi fons, qui ad Sancti tumulum prodigio [Col. 0455C] excitatus fuerit, existere desierit, aut, si mavis, exaruerit. Jam vero, cum res ita habeat, manet sane ex supra dictis, ac maxime ex eo, quod fons, qui prodigio excitatus fuerit, non amplius existat, aeque ac ante dubium, an miraculo hujusmodi locus unquam fuerit.

740. Nec multum ad rem facit, prodigiosos fontes non esse semper perpetuos; etsi enim id verum esse dederimus, consequens duntaxat erit, ut, etsi ad Sancti tumulum fons non amplius inveniatur, fons tamen prodigiosus ibidem existere aliquando potuerit; unde reipsa etiam fontem hujusmodi ibidem olim exstitisse, pro indubitato nullus certe habebit. Quod si interim fons prodigiosus ad Sancti nostri tumulum unquam exstiterit, atque ob causam, a [Col. 0455D] laudatis scriptoribus adductam, duntaxat desierit, is equidem diutius, quam annis quinquaginta aut sexaginta durarit. Etenim cum Coelestinus II papa anno 1144, quo monasterium S. Stephani de Bosco ad Cisterciensem ordinem nondum fuisse translatum, ac proin fontem, qui ad S. Brunonis tumulum prodigio fuerit excitatus, nondum esse desiisse, apud omnes, qui miraculum istud admittunt, in confesso est, vitam cum morte commutarit, nec tamen serius, quam saeculo duodecimo, dictum monasterium ad Cisterciensiem ordinem transierit, Coelestinus papa, qui bullam jam recitatam monasterii S. Stephani de Bosco fratribus impertiit, alius esse non potest, quam Coelestinus III; quare, cum [Col. 0456A] hic anno 1191, ad Aprilem jam provecto, ad supremam Ecclesiae cathedram fuerit evectus, bullaque tertio Idus seu 11 Decembris die, anno Pontificatus ejus secundo data notetur, consectarium est, ut monasterii S. Stephani de Bosco fratres seu religiosi Turritanae eremi incolae anno demum 1192 aut sequentis initio ad Cisterciensem ordinem transierint, ac proin, ut monasterium illud non tantum annis circiter sexaginta, ut Blomenvenna verbis supra huc transcriptis tradit, sed centum propemodum et amplius in vitae, quod in eo secutus fuerat S. Bruno, instituto durarit, pluresque etiam, quam quinque, instituti Carthusiensis, antequam ad Cistercienses transiret, priores habuerit.

741. Et vero Camillus Tutinus in brevi, quod suo [Col. 0456B] Historiae ordinis Carthusiensis prospectui attexuit, Chronico Priores non tantum quinque, sed tredecim, qui ad S. Brunonis praecriptum Turritanam S. Stephani domum, antequam haec Cisterciense institutum amplecteretur, ad annum usque 1192 rexere, suo singulis nomine apposito, recenset, eorumque, qui post quintum a S. Brunone floruit, anno 1138 obiisse notat. Et sane a Tutino plures etiam, quam quinque, qui ad normam, a Sancto nostro in Turritana Calabriae eremo institutam, vitam exegerint, Priores recte enumerari, verosimillimum apparet, tum ex jam dictis, tum etiam ex iis, quae huc facientia in sua de Carthusianorum initiis Dissertatione num. 20 et aliquot seqq. Columbius, uti hunc consulenti patescet, in medium adducit. Jam vero, cum haec [Col. 0456C] ita habeant, nec fons, qui prodigio ad S. Brunonis tumulum ortus sit, exaruisse, seu esse, antequam S. Stephani monasterium ad Cisterciense institutum transiisset, desiisse a Blomenvenna, aliisque, qui ejusdem cum eo opinionis sunt, statuatur, consequens est, ut fons ille non tantum quinquaginta circiter aut sexaginta, sed nonaginta amplius annis post Sancti nostri obitum debeat durasse, etsi interim id in opinione dictorum scriptorum, qui eremi Calabrinae ad Cistercienses defectionem jam inde ab anno 1160 aut etiam citius factam statuunt, a veritate omnino sit alienum. Atque haec sunt, quae tum de prodigioso illo fonte, ad Sancti tumulum, uti a scriptoribus supra laudatis refertur, exorto, tum de tempore quo, et causa ob quam esse is desierit, [Col. 0456D] dicenda occurrunt. Proximum est ut de miraculis, quae magno numero per Sancti merita fuisse patrata, ac maxime in favorem eorum, qui e memorato prodigioso fonte bibissent, contigisse Blomenvenna verbis supra huc translatis aliique memoriae produnt, nunc tractem.

742. «Licet, inquit de S. Brunone Blomenvenna, miraculis multis claruisse legatur, tamen, quod sine dolore recolere nequeo, non sunt hujusmodi miracula ea, qua decuit, diligentia conscripta; aut, si conscripta fuerunt, alterius religionis (Cisterciensis videlicet) monachis in monasterium ejus intrantibus, primum negligentius scripta custodita, deinde deperdita sunt.» Ita ille, adamussim etiam sibi Surium, [Col. 0457A] et quantum ad miraculorum, quae generatim Sancti meritis patrata fuerint, multitudinem Puteanum pariter consentientem habens; verum nullum prorsus, quod a Sancto patratum fuerit, miraculum in particulari recensent; assertionem autem qua multa a Sancto patrata fuisse miracula generatim traditur, scriptoris saltem synchroni fideque digni testimonio confirmari velim. Fuisse quidem multos male habentes, qui e fonte, ad tumulum prodigiose exorto, bibissent, pristinae sanitati restitutos, antiquior etiam Sancti nostri biographus verbis supra datis affirmat; verum nec hic sat antiquus est, ut tuto ei fidere possimus. Nec quidquam facit, quod praesentis temporis verbis utens sequentem scribat in modum, «Juxta sepulchrum ejus immeditae [Col. 0457B] fons vivum emanat, qui divina clementia in hujus viri Sancti meritis multis langoribus fidelium optatae confert remedia sanitatis,» sicque de fonte prodigioso, qui aetate sua adhuc exstiterit, miraculisque, quae tum haustis ex hoc aquis patrata fuerint, sermonem facere videatur; dato enim etiam hunc nostrum biographum de miraculis tempore suo gestis facere sermonem, fidem is sibi, cum in Carthusia majori a Turritana eremo non parum dissita scripserit, certam undequaque atque indubitatam aegre admodum in eorum narratione conciliaturus apud omnes est. Ad haec historicorum in morem, qui, quae temporibus praeteritis gesta sunt, per praesentis temporis verba non [Col. 0457C] raro exponunt, fortassis hic loquitur.

743. Blomenvenna et Surius eo ipso loco, quo fontem, ad Brunonis tumulum prodigio excitatum, aetate sua non amplius exstitisse fatentur, de eo, non secus atque si adhuc exstitisset, per praesentis temporis verbum loquuntur, prior quidem hoc modo: «Ad cujus (S. Brunonis nempe) sepulchrum fons emanat vivus;» posterior vero isto: «Ad ejus sepulcrum fons vivus prorumpit.» Nec alterius, quam praesentis temporis verbo, quo, multis olim hausta e fonte illo aqua sanitatem fuisse restitutam, declarent, ibidem utuntur; ut proinde ex eo, quod antiquior Sancti nostri biographus de miraculis, quae S. Brunonis meritis patrata fuerint, per praesentis temporis verbum loquatur, consequens [Col. 0457D] non sit, ut haec aetate sua gesta esse significatum voluerit. Jam vero, cum id ita sit, an non de iis duntaxat, quae dudum etiam ante aetatem suam gesta fuerint, sermonem instituat, admodum est dubium, ac proin, quod de miraculis magno numero per Sancti merita gestis, memoriae prodit, certum omnino atque indubitatum facere non potest, licet interim, quin aliquot saltem miracula Sanctus, beatis nondum adscriptus, patrarit, e sanctitatis fama, qua apud Calabros ante id tempus per quadringentos amplius annos inclaruit, dubitandum non appareat. Et vero Surianus, in suis ad S. Brunonis Vitam annotationibus, multa miracula, quae Deus ad declarandam S. Brunonis, confessoris sui, gloriam operari ad ejus invocationem dignatus est, ad [Col. 0458A] nostram cognitionem scriptorum inopia temporumque injuria non pervenisse, pag. 314 praefatus, non pauca, quae post factam Brunonis, uti eam vocant canonizationem, evenisse ejus intercessione narrantur, in medium adducit, hisque etiam duo praemittit, quae, antequam Bruno in sanctorum seu beatorum album referretur, accidere.

744. Cum de rebus modo, quae, priusquam Sancto cultus, Sanctis proprius, pontificia auctoritate deferretur, evenere, hic tractem, lubet huc et duo illa prodigia transferre, lectori, quantum reor, in summa multorum miraculorum, Sancti meritis ante permissum ejus cultum ecclesiasticum patratorum, quae ad cognitionem nostram pervenerunt, paucitate futura non ingrata. Primum, in quo tamen, an [Col. 0458B] Sanctus partem habuerit, est dubium, sic habet: «Anno Domini 1131 cum illustris Gaufridus de Lorotello, comes Cantazarii in Calabria, filius Rodulphi comitis de Lorotello, nepotis comitis Rogerii, fundatoris ac dotatoris eremi S. Mariae de Turre revocasset donationes cujusdam ecclesiae omnium Sanctorum, et terrarum et vinearum in tenimento oppidi Badulati. a se et a matre sua Berta factas, Deo vindice, gravi apostemate est in pectore sauciatus, unde et ad extrema devenit, atque, condito testamento, cum morti proximus esset, a Rogerio de Arenis admonitus, ut res injuste ablatas restitueret, simul ac ablata restituit, sanguine ex ore et haribus fluente, sanitati pristinae est redditus; quod [Col. 0458C] clarius ex ipsiusmet verbis et instrumento restitutionis patebit, ubi sic ait: «Anno ab Incarnatione Domini 1131, indict. VIII mense Octobris, cum ego Gaufridus de Lorotello, Cantazari comes, juvenili cupiditate tenerer, ne, quod domina mater mea venerabilis Berta pro ecclesia omnium Sanctorum de tenimento de Padulato, quam dederat B. Mariae de eremo ac beato Protomartyri terras cultas et incultas, arbores domesticas et silvestres quoque villanos et vineas confirmarem, sed potius revocarem, plus expetens temporalia quam aeterna, Deo permittente, post meae revocationis triennium in stomacho sui horribili apostemate sauciatus adeo dure, ut, vitatibus spiritus diminutis, a medicis desperarer.

[Col. 0458D] 745. «Verum post conditum testamentum dixit mihi dominus Rogerius de Arenis, qui modo testis adfuit testamento apud Castellum novum, ubi eo tempore infirmabar: Confirma puro restituendi proposito, quae revocasti B. protomartyri Stephano; est enim tanti meriti apud Deum, quod te poterit ab isto apostemate liberare. Quibus verbis auditis, jussi per novum testamentum, quod in momento iterum condidi, confirmari. Mirum in modum coepi subito sanguine putrido, fluente de ore et naribus, liberari. Quo viso miraculo devotus misi litteras fratribus eremitis eo die, quo navis Genuensium, ab Alexandria veniens in portum Castelli novi, ruinam est passa. Venit autem ad me ad castrum meum Cantazarii Rodulphus de [Col. 0459A] Crucifixo, eremitarum S. Mariae, et S. protomartyris Stephani magister, et cum eo frater Arnaldus et Odo, et Guido monachi, quibus praesentibus praecepi praesens privilegium per manus scribae Roberti conscribi, et quae domina mater mea dederat,» etc. Tale est e Suriani recensione primum, quod hic commemorandum duxi, miraculum, instrumento etiam publico confirmatum. Cum vero, nec forte immerito, an in hoc partem quampiam S. Bruno habuerit dubitari posse videatur, dicto instrumento publico, quo id firmat, mox subjungit: «Quod (miraculum nempe jam relatum) etiam S. Brunoni tribui debere ob curam quam in coelo positus domus suae gerit, nemo est qui ambigat.» Ita ille, partem saltem in relato miraculo S. Brunoni [Col. 0459B] attribuendam, sese non dubitare indicans; verum in altero, quod hic etiam dandum, miraculo seu potius apparitione partem habuisse Sanctum, certum omnino est, uti quisque facile fatebitur, qui vel id duntaxat perlegerit.

746. En verba, quibus a laudato Suriano pag. 317 et seq. refertur. «Circa annum 1510 Valenciae in Aragonia Joannes Aloysius Bertranus Tabellio, qui multo tempore fuit benefactor et procurator Carthusiae Portae-Coeli, ob magnam, quam erga S. Brunonem devotionem gerebat, ex diuturna aegritudine ad mortis confinia devenerat ante feriam quartam Majoris hebdomadae, et cum a medicis de ejus salute conclamatum esset, subito aperiens oculos petiit vestes ad induendum, atque interrogantibus [Col. 0459C] respondit, sanctos Vicentium Ferrerium et S. Brunonem ad se intrasse, et sibi dixisse nequaquam hac vice se moriturum, sed ad ecclesiam ea feria quarta ad divina officia audienda accedere debere, quod et reipsa praestitit. Atque ob id adeo inposterum S. Brunonem dilexit, ut, cum postea anno 1514 Leo X ejus festum solemniter in ecclesiis Ordinis concessisset, ipse suis sumptibus, eamdem Carthusiam petens, ejus festivitatem tam in ecclesia quam in trichoro peregi procuraverit ad obitum usque.» Joannes Aloysius Bertranus, cui apparitio hic relata obtigit, e secunda uxore, quam, priori mortua, duxerat, S. Ludovicum Bertrandum ordinis praedicatorum, de quo ad IX mensis hujus diem, quo [Col. 0459D] colitur, apud nos agetur, postea genuit. Docet id nos tum ipsa, in qua eadem apparitio narratur, sancti hujus confessoris Vita, a Vincentio Justiniano Antist, Valentino ordinis S. Dominici alumno, idiomate Hispanico conscripta ac deinde ab altero ejusdem ordinis religioso in linguam Italicam versa, tum etiam laudatus Surianus in apparitionis alterius eidem Aloysio Bertrano oblatae infraque in Appendice ad gloriam posthumam memorandae, quam apparitioni jam narratae proxime subjungit, relatione. Atque ita quidem, cum memorata apparitione, facientibus id tam S. Brunonis quam S. Vincentii Ferrerii meritis, Aloysius Bertrandus, periculosissime decumbens, subito atque insperato pristinae fuerit sanitati restitutus, miraculum modo habemus, [Col. 0460A] quod partim saltem Sancti nostri intercessione fuerit patratum, quodque etiam ejus canonizationem, seu vivae vocis oraculum, quo ex dicendis Leo X papa cultu Sanctis proprio in ordine Carthusiensi eum coli permisit, praecessit; verum alia tum patrata, in quibus Sanctus partem habuerit, diligentissima licet facta indagine, invenire haud quivi.

747. Porro Zanotius, qui in contexta a se S. Brunonis Vita cap. 34 jam relatam, patrique S. Ludovici Bertrandi oblatam S. Brunonis et S. Vincentii Ferrerii apparitionem etiam refert, cap. 32, quo e Sancti nostri tumulo fontem prorupisse cum nonnullis alliis se praegressis scribit, e mss. quae laudat, Calabriae monumentis addit, virtutem, dicti fontis aquis a Deo sanandi morbos inditam, ad parvi lacus, [Col. 0460B] in quo Sanctus, cum in vivis esset, corpus suum, quo id castigaret, mergere subinde solebat, aquas transiisse, cum primum Turritanum S. Stephani monasterium a Carthusiensi instituto ad Cisterciense deflexisset. Quo autem id probet, nostra adhuc aetate, ac maxime Pentecostes, qua sacrum Sancti corpus ex ecclesia S. Mariae ad ecclesiam S. Stephani fuit translatum, tribus diebus festis aquarum illarum virtute innumera propemodum quotannis beneficia divinitus conferri, miraculaque patrari, adjungit idem scriptor penes quem tum quantum ad haec, tum quantum ad virtutem, a prodigiosi fontis aquis ad praefati lacus aquas translatam, fides sit. Caeterum ut miraculo, quod jam inde a Sancti obitu coeptum, hodieque perseverare fertur, § hunc claudam, [Col. 0460C] Blomenvenna, quem dein secutus est et Surius, sub finem a se contextae Sancti Vitae sic scribit: «A monasterio autem isto (Turritano nempe S. Stephani) per crepidinem torrentis plano itinere 1500 passuum pervenitur ad antrum devotissimum. Montibus siquidem artum satis et cinctum nemoribus, ejusdem vallis extrema claudentibus, deviis et solitariis, nec ultra aditum humano usui praebentibus. Supra istud antrum aedificatum est haud grande sacelium cum altari sub titulo sancti Brunonis, Coloniensis magistri, sanctae Mariae de Turri, ordinis Carthusiensis institutoris primi, cujus ibi imago depicta cernitur. In hoc antro idem Dei servus ex eo tempore, quo primum illuc venit, usque in diem mortis suae [Col. 0460D] incredibili fervore permansit. Ad indicium et commendationem vero eximiae sanctitatis ejus usque in hodiernum diem locus, in quo post excessus contemplationum laxa membra nuda humo collidebat, herbam nunquam reddit in spatio, quo tum ipsius sacri corporis mensura tendebatur, cum tamen circumquaque crescere cernatur. Hoc tam evidens miraculum omnes loci illius accolae constantissime asseverant.»

748. Hactenus ille: verum quidquid sit de perseverante hodieque miraculo, quod verbis hisce memoratur, quodque in medio relinquendum arbitror, Sanctum equidem, contra ac Blomenvenna hic tradit, a die quo Turritanam S. Mariae in Calabria eremum primum ingressus est, ad suum usque obitum [Col. 0461A] in antro, per verba recitata designato, commoratum non esse seu habitasse, certum omnino atque indubitatum mihi facit vel solum Mesimerii, Squillacensis episcopi, diploma seu privilegium num. 558 et seq. datum. In hoc enim antistes ille sequentem loquitur in modum: «Me rogare (comes Rogerius) dignatus est pro honoratissimis monachis et eremitis, domnis scilicet Brunone et Lanvino . . . . locum a Deo servatum, qui Turris dicitur, incolentibus in veneranda admodum ecclesia gloriosissimae Dominae nostrae Dei genitricis, ac sancti Joannis Baptistae praecursoris; quibus verbis cum tam Brunonem quam Lanvinum in sanctissimae Dei genitricis ecclesia habitasse, non obscure hic innuat, toto Sanctum tempore, quo in eremo Calabrina versatus [Col. 0461B] est, in praefato antro commoratum esse, Blomenvennae aliorumve, absque antiquo vade id asserentium, auctoritate prudenter quis credat? Blomenvennae quidem alii nonnulli scriptores recentiores suffragantur; verum nec hi ullum pro se laudant auctorem monumentumve antiquum. Nec est cur pro iis in medium hic quisquam adducat, quae memorato antro, ut Zanottius in sancti Vita cap. 31 in fine testatum facit, inscripta leguntur, sequentia verba: «In summa veneratione ac reverentia habendus est locus iste, fratres carissimi, in quo fidelis Christi servus ac sacrae paginae doctor Bruno multiplici poenarum genere corpus suum afflixit; in quo post hujus miserae vitae cursum ad coelum evolavit;» fuisse enim haec vel statim a Sancti obitu, vel saltem haud [Col. 0461C] dudum post antro apposita, pro certo quis asserat? Quod ad me pertinet, multum dubitandum reor, an Sancti canonizatione, uti eam vocant, antiquiora sint. Brunonem itaque subinde quidem, quo orationi divinarumque rerum meditationi ac contemplationi quietius vacaret, in antrum, a Blomenvenna memoratum, quod a S. Mariae de eremo ecclesia seu monasterio, quod Sanctus incolebat, haud multum aberat, secessisse, haud difficulter crediderim; habitaritne tamen in eo, haerebo dubius, donec validiora, quae omnem de hoc dubitationem animo eximere nata sint, argumenta producantur in medium.

749. In Titulis funebribus non paucis infra recudendis seu diversarum ecclesiarum monasteriorumve ad litteras encyclicas infra pariter recudendas, quibus S. Brunonis obitus nuntiatus eis a Sancti e Turritana eremo discipulis fuerat, responsoriis non tantum a doctrina virtuteque eximia Sanctus laudatur, verum etiam eum non tam illorum, qui responsorias illas dabant, quam hoscemet illius precibus indigere declaratur; quod sane illum pro viro sancto cognitum jam tum universim fuisse argumento est. Verum, etsi res ita habuerit, anni tamen jam amplius quadringenti, quod mirum videri potest, ab ejus obitu erant elapsi, cum necdum a quopiam, quantum [Col. 0462A] apparet, tentatum quidquam fuerat, quo Vir ille celeberrimus juxta ac sanctissimus, qui et clarissimum ordinem instituerat, et virtutibus suis plane eximiis Carthusiam primum ac deinde Calabriam potissimum illustrarat, seu sanctorum seu beatorum numero a summo pontifice adscriberetur.

750. Addit Bailletus tom. III Vitarum, col. 91, Sancti memoriam toto illo quadringentorum annorum spatio in Calabria apud homines adeo fuisse neglectam, ut nullus plane ab hisce religionis cultus tum illi fuerit delatus. Verum hac in re falsum fuisse scriptorem illum, ex iis, quae sub contextae a se Sancti Vitae finem in litteras mittit Blomenvenna, verosimile apparet. Etenim ibidem sic habet: «Ad [Col. 0462B] haec loca (nempe ad antrum, in quo Sanctus habitarit, et ad ecclesiam S. Mariae de eremo) populorum catervae, senes cum junioribus, parvuli et mulieres, nobiles et ignobiles, principes et domini ob sanctissimi Brunonis venerationem et devotionem, ad ejus etiam beneficia obtinenda, quasi degat in humanis, eum attendentes, certatim confluunt, reverenter accedunt, orant, adorant. Praecipue vero antrum seu specum, de quo supra, in quo fere semper solus Domino famul batur, tanta reverentia et affectu, incredibilique fide frequentatur, quod etiam quandoque plures cernuntur non nisi nudis pedibus a monasterio praefato (S. Stephani nempe) illud accedere. Alii flexis genibus ambulando antrum sacrum, terram et saxa ex devotione lingentes, lacrymisque [Col. 0462C] infusi circumeunt. Porro de antro ipso seu rupe aliquid pro maximis habituri reliquiis detrahunt, atque ita ad propria remeant cum gaudio.

751. «Quanta vero devotione ad hunc sanctissimum Patrem Brunonem afficiantur Calabriae episcopi, abbates, praelati, religiosi, principes etiam, comites, barones vulgusque universum, nemo verbis explicare sufficiet. Est praeterea non longe a monasterio praefato spatio passuum 300 nemus amplissimum, quod Folo nominant, ab ipso servo Dei deputatum ad instaurationem monasterii ejus duntaxat. Si quis vero ausu temerario contra sancti viri ordinationem venire attemptaverit (fama est [Col. 0462D] omnium Calabriae populorum longa experientia firmata) divinam ultionem non evadit.» Haec ille; quae cum, Sancto nondum diu per Leonem X in sanctorum, seu potius ex dicendis beatorum, album relato, in litteras miserit, nec tunc primum, cum id factum a pontifice illo fuisset, eximium plane ac singularem, qualem verbis recitatis depingit, cultum in Calabria sancto fuisse delatum, verosimile appareat. Bailleto asserenti, Brunonem, cum beatis a Leone papa adscriberetur, fuisse et ex omnium fere in Calabria memoria deletum, et nullo ibidem cultu affectum, indubitanter assentiri non ausim, maxime cum ex veneratione, qua erga Sanctum, etiam beatis nondum adscriptum, Calabriae populos fuisse, recitata Blomenvennae verba indicant, veromisile [Col. 0463A] appareat, fuisse illi etiam cultum Sanctis proprium ab hisce delatum.

752. Verum, ut ut sit, fuisse eum equidem, etiam cum nondum beatorum honores a Carthusianis publice sibi deferri obtinuisset, pro Sancto ab hisce aliisque habitum honoratumve, ex apparitionis, qua Bruno sese una cum S. Vincentio Ferrerio spectandum Aloysio Bertrano aegrotanti exhibuit, relatione jam data, utpote in qua erga Brunonem, tanquam sanctum, modo peculiari affectus is fuisse traditur, fas est colligere uti etiam ex eo, quod Carthusiani tandem, qui eum fatente ipsomet Bailleto, privatim saltem sanctorum honoribus in Carthusiis a Calabrina diversis colebant, de illius seu canonizatione seu beatificatione procuranda etiam cogitarint. Camillus Tutinus [Col. 0463B] saepissime jam laudatus, in historiae ordinis Carthusiensis prospectu ad annum 1504, pro quo tamen perperam scribitur 1503, ita prodit memoriae: «In generali (Carthusianorum) capitulo, hoc anno celebrato, priores Carthusiani tractarunt de procuranda canonizatione S. Brunonis, et de recuperanda Carthusia S. Stephani de nemore, quae fere annos tercentum penes Cistercienses, et deinde (saeculi nimirum, si in brevi monasterii S. Stephani de nemore Chronico apud Tutinum pag. 195 recte notetur, quinti decimi initio, aut etiam nonnihil citius) ad abbates commendatarios pervenerat. Hinc ad litem prosequendam Jacobus de Aragonia, prior Carthusiae Neapolitanae, Matthaeus prior Bononiae, Ludovicus prior Mantuanae Carthusiae, et Hugo prior [Col. 0463C] Carthusiae Romanae deputantur. Erat ea tempestate abbas commendatarius Ludovicus cardinalis de Aragonia, Ferdinandi I regis Neap. nepos. Jacobus igitur, quem supra memoravimus, cum esset cardinalis affinis, Romae cum eodem caeterique priores de restitutione agunt, et plurimis hinc inde articulis discussis, et conditionibus appositis, cardinalis se exuere passus est. Verum cum ejus redditus jure emphiteotico ab Evangelista Tornafrancia Catacensi possiderentur, quo [ an qui?] etiam suo juri cedere promiserat, Jacobus caetera impletus Neapolim venit, sed Evangelista, quem oblatae conditionis poenituerat, fuga dilabitur; verum regiis adhibitis diligentiis interceptus, ac promisso stare coactus est.»

[Col. 0463D] 753. Ita ille, non tantum Carthusianos sancti Patris sui canonizationi procurandae, verum etiam Calabrino S. Stephani monasterio de nemore recuperando animum adjecisse operamque porro dedisse, tradens. Neque vero religiosorum illorum virorum frustra hic conatus fuit; primo enim S. Stephani domum seu monasterium ordini suo restitui, ac deinde in album, si non sanctorum, beatorum saltem, primum suum institutorem pontificia auctoritate referri obtinuerunt, uti patescet ex iis quae de duobus hisce capitibus pro instituti mei ratione dicenda hic sunt. A Calabrini monasterii recuperatione, quod haec Sancti canonizationem seu potius beatificationem praecesserit, duco initium. Ac primo quidem an Carthusiani de monasterio illo recuperando [Col. 0464A] jam inde ab anno 1504 cogitarint, ipsemet Camillus Tutinus, qui id jam tum ab iis factum, verbis mox datis scribit, dubitare me facit. Etenim in chronico, quod concinnato a se ordinis Carthusiensis prospectui attexuit, ita memorat: «Anno 1505 Carthusiani monachi in capitulo generali Jacobo de Aragonia Carthusiae Neapolitanae, Matthaeo Bononiensis, Ludovico Mantuae, Hugoni Romanae prioribus demandarunt, ut monasterium S. Stephani religioni restituendum curarent. Hi post varios cum memoratis cardinali et Tornafrancia tractatus, post decennium protractos, mutuis hinc inde petitionibus conclusis, eo controversiam adduxerunt, ut monasterium in summi pontificis Leonis X manibus cardinalis resignaret, quo adimpleto, pontifex Carthusianis [Col. 0464B] cum omnibus ejus bonis iterum concessit et tradidit, et abbatialem titulum suppressit per bullam dat. Romae 1513.» Quare, cum Tutinus, ordinis Carthusiensis prioribus hic nominatis a capito generali, ut monasterii S. Stephani recuperationem tentarent, anno demum 1505, quod jam inde ab anno 1504 factum fuisse, verbis supra recitatis in prospectu docuerat, in mandatis datum fuisse, hic scribat, hocne, an illo anno Carthusiae S. Stephani recuperationem tentare decreverint Carthusiani, dubium sane ipsemet efficit.

754. Attamen, cum monasterium illud postquam anni jam decem ab incepto de restituendo eo Carthusianis tractatu essent elapsi, in manus pontificis, qui id deinde Carthusianis reddidit, resignatum [Col. 0464C] fuisse, verbis proxime datis etiam tradat, fuisse vere jam inde ab anno 1504 a Carthusianis de dicto monasterio recuperando tractatum, verosimilius apparet, quod bulla, qua id eis pontifex Leo X reddi jussit, anno 1513, uti ipsemet etiam Tutinus verbis recitatis fatetur, data notetur, facileque quidem ab anno 1504, non tamen ab anno 1505 ad annum usque 1513 annos decem excurrisse, queat intelligi. Instrumentum illud, quod et ei locum hic concedi, postulatum a me fuerit, et nonnulla, quae jam dicta sunt, confirmet, huc transcribo. Hisce verbis concipitur: «Leo episcopus servus servorum Dei ad perpetuam rei memoriam. Pro commisso nobis desuper apostolatus officio quo universalis Ecclesiae [Col. 0464D] regimini praesidemus, de ecclesiarum et monasteriorum, aliorumque regularium locorum omnium statu prospere et salubriter dirigendo continua reddimur attentione solliciti: unde aliqua ex eisdem monasteriis et locis, ut in eis gratior Deo vigeat observantia, crescat divinus cultus, et fidelium augeatur devotio, novis nonnunquam committimus gubernanda rectoribus, per quorum solertiae studium et providam diligentiam monasteria et loca ipsa, etiam alias votivis in spiritualibus et temporalibus proficiant incrementis.

755. «Sane monasterio S. Stephani de Bosco Cisterciensis ordinis Squillacensis dioecesis, quod dilectus filius noster Aloysius sanctae Mariae in Cosmedin diaconus cardinalis ex concessione et dispensatione [Col. 0465A] apostolica in commendam nuper obtinebat (commenda hujusmodi ex eo, quod idem Aloysius cardinalis illi hodie in manibus nostris sponte et libere cessit, nosque cessionem ipsam duximus admittendam. cessante) adhuc eo, quo, dum eidem Aloysio cardinali commendatum fuit, vacabat, modo vacante; nos vero, ultimum dicti monasterii vacationis modum, etiamsi ex illo quaevis generalis reservatio et in corpore juris clausa resultet, praesentibus pro expressis habentes ad provisionem super ipsius monasterii regimine celerem et felicem, ne monasterium ipsum longae vacationis exponatur incommodis, paternis et sollicitis studiis intendentes, post deliberationem, quam desuper cum fratribus nostris habuimus diligentem, demum ad dilectos [Col. 0465B] filios fratres Carthusiensis ordinis, in quibus regularis disciplinae observantia, vitae sanctimonia, et exemplares mores in dies tamquam novi palmites in agro Domini pullulare noscuntur, direximus oculos mentis nostrae. Sperantes, quod si in monasterio praedicto, in cujus ecclesia corpus S. Brunonis dicti ordinis Carthusiensis institutoris dicitur esse reconditum, et quod, ut ab aliquibus asseritur, olim ejusdem Carthusiensis ordinis domus fuit, dignitas abbatialis et Cisterciensis ordo perpetuo supprimerentur et exstinguerentur, et ordo Carthusiensis hujusmodi institueretur et plantaretur: et de caetero monasterium ipsum domus sub eadem invocatione S. Stephani nuncuparetur, et dicti Carthusiensis ordinis fratribus per eos juxta ipsorum ritus [Col. 0465C] et mores ac regularia instituta prout aliae ejusdem Carthusiensis ordinis domus reguntur et gubernantur, regendum et gubernandum perpetuo concederetur, ex hoc gratia Deo et accepta in dicto monasterio introduceretur bene beateque vivendi norma, augeretur divinus cultus, aliasque ejusdem monasterii statui in spiritualibus et temporalibus cum circumvicinorum fidelium spirituali consolatione feliciter consuleretur.

756. «Quibus omnibus debita meditatione pensatis, de dictorum fratrum consilio, auctoritate apostolica, tenore praesentium in eodem monasterio quovis modo, et ex cujuscumque persona vacet, etiamsi ejus provisio ex quavis causa ad sedem apostolicam [Col. 0465D] specialiter vel generaliter pertineat, dignitatem abbatialem et Cisterciensem ordinem hujusmodi perpetuo supprimimus et exstinguimus, et dictum Carthusiensem ordinem, ita quod de caetero non monasterium, sed domus ejusdem S. Stephani sit et denominetur, instituimus; illudque cum omnibus et singulis ejus mobilibus et immobilibus bonis, juribus et pertinentiis suis, dictis fratribus per unum priorem et fratres in decenti numero juxta eorum ritus et mores ac instituta regularia praedicta, et prout aliae dicti Carthusiensis ordinis domus leguntur et gubernantur, regendum et gubernandum perpetuo concedimus. Itaque liceat dilectis filiis modernis dicti Carthusiensis ordinis visitatoribus in provincia remotioris Lombardiae juxta morem ejusdem [Col. 0466A] Carthusiensis ordinis, infra cujus provinciae limites dicta domus S. Stephani consistit, Carthusiensis ordinis et illius fratrum hujusmodi nomine corporalem domus S. Stephani bonorum ac jurium et pertinentiarum praedictarum possessionem per se vel per alium seu alios propria auctoritate libere apprehendere, et, sicut praemittitur, regendam et gubernandam perpetuo retinere, illiusque fructus, redditus et proventus in fratrum et domus eorum usus utilitatemque convertere, dioecesani loci et cujusvis alterius licentia super hoc minime requisita.

757. «Ac priori et fratribus in ipsa domo S. Stephani pro tempore degentibus, quod ipsi et dicta domus omnibus et singulis privilegiis, gratiis, immunitatibus, [Col. 0466B] indulgentiis, exemptionibus, praeeminentiis, favoribus, et indultis spiritualibus et temporalibus, quibus aliae dicti Carthusiensis ordinis domus aut priores et fratres in illis pro tempore degentes generaliter utuntur, potiuntur, et gaudent, ac uti, potiri et gaudere poterunt quomodolibet in futurum, uti, potiri, et gaudere libere et licite possint, de simili consilio auctoritate praefata indulgemus, non obstantibus constitutionibus et ordinationibus apostolicis, ac dictorum ordinum juramento, confirmatione apostolica, vel quavis firmitate alia roboratis, statutis et consuetudinibus, caeterisque contrariis quibuscunque. Nos enim ex nunc irritum decernimus et inane, si secus super his a quoquam [Col. 0466C] quavis auctoritate scienter vel ignoranter contigerit attentari. Nulli ergo omnino hominum liceat hanc paginam nostrae suppressionis, exstinctionis, concessionis et decreti infringere, vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attentare praesumpserit, indignationem omnipotentis Dei, et beatorum Petri et Pauli apostolorum ejus se noverit incursurum. Datum Romae apud S. Petrum anno incarnationis Dominicae millesimo quingentesimo tertio decimo, decimo septimo Kalendas Januarii, Pontificatus nostri anno primo.» Carthusianis itaque, uti ex huc jam transcripta Bulla manifestum est, Calabrinum S. Stephani de Bosco monasterium, sibi a Ludovico seu Aloysio de Aragonia, S. Mariae in Cosmedin diacono cardinali, de quo in Pontificum et [Col. 0466D] cardinalium Vitis tom. III, col. 187, Oldoinus, resignatum, anno 1513, 16 Decembris die, Leo X restituit; hujus autem haud dudum post possessionem illi adiere.

758. «Jacobus et Aragonia,» inquit in suo ordinis Carthusiensis prospectu ad annum 1514 Camillus Tutinus, «prior Neapol. cum priore Clarimontis, aliisque monachis et fratribus conversis Carthusianis die 27 Februarii monasterii S. Stephani de nemore possessionem cepit.» Dicti itaque monasterii possessionem anni 1514 vigesima septima Februarii die ac proin tribus nondum postquam id eis restitutum fuisset, elapsis mensibus, possessionem adiere Carthusiani; qui autem factum id sit, Zanottius in sua de S. Brunone Historia cap. 33 sequentem [Col. 0467A] fere in modum exponit: Jacobus de Aragonia, Carthusiae Neapolitanae prior provinciaeque visitator, ac Petrus Acerri, Claromontanae in Basilicata regni Neapolitani provincia Carthusiae prior convisitatorque, qui designati ad id fuerant, priores Bononiensem, Mantuanum et Romanum adjunctos sibi babentes litterisque pontificis ac regiis muniti, auxilio, quod eis Adamus Toraldus, Badulati baro, praestitit, sese ad S. Stephani monasterium contulerunt; quo cum pervenissent, a Cisterciensibus, qui voluntatis pontificis, per acceptas ab hoc litteras, jam ante facti fuerant certiores, supplicantium in morem inter festivum aeris campani sonitum obviam venientibus recepti ecclesiam mox sunt ingressi, cumque litteras pontificias ac regias praelegissent, [Col. 0467B] modo a jure praescripto, monasterii possessionem, solemnibus post rem factam Deo actis gratiis, adierunt. Ita fere quantum ad substantiam ille e Calabriae monumentis mss., quae, quod recentiori memoria gesta memorent, fidem hic mereri puto. Leo porro, qui erga Carthusianos benevolum sese praefati monasterii restitutione monstrarat, alio haud dudum post majori adhuc favore eos affecit. Etenim eodem anno 1514 miraculis, quae a S. Brunone patrata ferebantur, via judiciaria non discussis, Carthusianis, ut festum ejus annuum officio ecclesiastico celebrare, ejusque in precibus horariis commemorationem quotidie agere possent, vivae vocis oraculo concessit. Id litterae, quas ea de re Antonius cardinalis Papiensis, Carthusianorum protector, [Col. 0467C] ipso anno 1514 ad hos dedit, manifestum faciunt. Eas adeo, quod et ad Sancti nostri gloriam multum faciant, e Benedicti XIV papae de beatorum canonizatione et servorum Dei beatificatione lib. I, cap. 41, huc transcribo.

759. His verbis concipiuntur: «Antonius miseratione divina tituli sanctae Praxedis sanctae Romanae Ecclesiae presbyter cardinalis Papiensis necnon totius ordinis Carthusiensis protector universis, et singulis praesentes nostras inspecturis, et lecturis salutem in Domino sempiternam. Cum ex nostro protectionis officio benevolentiaque, ac pietate, qua universo Carthusiensi ordini praedicto afficimur, hodie ad pedes sanctissimi domini nostri Leonis divina providentia papae X praesentavimus venerabiles [Col. 0467D] religiosos viros DD. Matthaeum Bononiae, Ludovicum Mantuae, Jacobum Neapolis, et Hugonem S. crucis in Urbe ejusdem Carthusiensis ordinis domorum priores; et tam nos, quam religiosi praedicti plura de laudibus, praeconiis, ac vitae sanctitate beati Brunonis confessoris, ejusdem ordinis Carthusiensis primi fundatoris, ac institutoris, sanctitati suae retulissemus, et exposuissemus; qui Vir beatus, declinante Christiana militia, et propter iniquitatis abundantiam charitate plurimum frigescente, tanquam dux strenuus ad resistendum hostibus novum in Ecclesia instruxit et instauravit exercitum, et in vineam, quam Dominus sua dextera plantaverat, jam vitiorum vepribus et spinis obsitam, veluti solertissimus [Col. 0468A] pater familias, tot fideles conduxit operarios, ut uberiores in dies ex ea fructus sanctae Ecclesiae proveniant, et odorem suavitatis proferat, et sanctitatis.

760. «Ipsius namque beati confessoris multiplex doctrinae, vitae castigatissimae, innocentiae, ac munditiae exemplum plurimos generans sanctae adoptionis filios, generatque, et nutrit in dies incessanter; cujus meritis ordo praefatus exornatur, et comprobatur miraculis, et assidue, quasi de virtute in virtutem, crescit, rigans montes de superioribus suis, et de fructu odorum suorum satiatur terra. Idcirco nos una cum praefatis prioribus ab eodem Domino, Domino nostro, venerabilium virorum Francisci de Puteo moderni generalis, aliorumque priorum, et [Col. 0468B] universorum monachorum, monialium, conversorum, et personarum dicti ordinis nomine humiliter supplicavimus, ut pro omnipotentis Dei gloria, qui in suorum exsultat veneratione Sanctorum, ac beati praedicti confessoris honore, illiusque evidentissimis sanctitatis operibus, signi que virtutum, quibus in carne positus claruit, et ad coelos evocatus perpetuo splendet, proque tam praeclari ordinis decore de apostolica munificentia, et benignitate sub sexta Octobris die, qua die, posita carnis sarcina, idem beatus Bruno confessor ad perpetuam evolavit gloriam, festum quotannis in ejus memoriam, ac solemne officium dignis in Domino laudibus, et honoribus celebrandi, et commemorationem ejusdem caeteris diebus faciendi licentiam concedere dignaretur; [Col. 0468C] quamvis idem beatus Bruno confessor non reperiatur aliter canonizatus per summos pontifices praedecessores suos, ut moris est.

761. «Qui praefatus sanctissimus Dominus noster papa asserens, se jamdudum de laudibus, ac sanctitate ejusdem beati confessoris plurima intellexisse, arbitratus dignum esse, ac consonum rationi, ut, quem Deus in hoc saeculo tantis donis et gratiis insignivit, assumptum in coelis, magis ac magis venerandum, et cui viventi dederat cor omnipotens ad praecepta, et legem vitae, et disciplinae, eidem nunc apud thronum divinae gloriae existenti impendatur in terris debitae devotionis obsequium; hujusmodi nostris, et praefatorum priorum supplicationibus libenter annuens, dictis domino Francisco moderno, [Col. 0468D] ac pro tempore generali existenti, et aliis prioribus, monachis, monialibus, conversis ac personis dicti ordinis, in ipsius ordinis duntaxat domibus, et eorum ecclesiis, seu capellis, festum praedictum solemniter colendi, et devotione debita celebrandi, praefatique Brunonis corpus, et memoriam dignis in Domino laudibus prosequendi, et venerandi, officiumque conveniens in honore ipsius beati confessoris agendi, et decantandi necnon commemorationem singulis diebus faciendi, ex tunc, et de caetero in perpetuum cum Dei benedictione licentiam vivae vocis oraculo nobis facto benigne, ac favorabiliter concessit pariter, ac indulsit: non obstante quod idem beatus Bruno confessor [Col. 0469A] non inveniatur aliter canonizatus, ut supra: praesentibus quoque ibidem reverendissimo in Christo patre D. D. Laurentio Putio tituli sanctorum quatuor coronatorum sanctae Romanae Ecclesiae presbytero cardinale et reverendo patre domino Francisco Amellino camerae apostolicae clerico.

762. «Quare, ne apud quemquam de hujusmodi concessione possit aliquod dubium suboriri, praesentes manu propria subscriptas, et nostri soliti sigilli appensione munitas confici jussimus, et per nostrum quoque secretarium subscribi fecimus in fidei, robur, et testimonium praemissorum, et veritatis. Datum Romae in apostolico palatio die 19 mensis Julii anno 1514, pontificatus vero Domini nostri anno secundo. Antonius cardinalis Sanctae [Col. 0469B] Praxedis protector manu propria. Antonius Testa Verulanus.» Tales sunt litterae, quibus Antonius, S. R. E. tituli Sanctae Praxedis presbyter cardinalis Papiensis, ordinisque Carthusiensis protector, publice testatus est, quibuscunque ad hunc ordinem spectantibus sive viris sive mulieribus facultatem deferendi S. Brunoni cultum, iisdem litteris expressum, Leonem decimum, summum pontificem, vivae vocis oraculo indulsisse. Zanottius in adornata a se S. Brunonis historia seu Vita, cap. 33, ita fere quantum ad substantiam scribit: Leo decimus papa anno 1514, die decima nona Julii, Brevi, ab Antonio cardinali Papiensi, ordinis Carthusiensis protectore, sibi oblato, subscripsit, quo, ut monachi, moniales, atquae aliae quaecunque personae S. Brunonis [Col. 0469C] institutum profitentes, in monasteriis suis S. Brunonis festum solemni ritu officioque proprio sexta Octobris die quotannis celebrare, ejusdemque sancti Patris sui commemorationem in quotidiano officio ecclesiastico facere possint, concessit. Brevis hujusmodi autographum in majori Carthusia modo asservatur, in eoque pontificiae approbationis testes fuisse leguntur cardinalis Laurentius Puccius et Franciscus Armellinus, reverendae camerae apostolicae clericus.

763. Ita fere, ut jam monui, quantum ad substantiam ille. Verum recitatas Antonii cardinalis Papiensis litteras fuisse abs hoc scriptore pro Brevi, quod Leo decimus papa concesserit, perperam acceptas, [Col. 0469D] dubitandum non est, cum datum hoc fuisse scribat eodem anno et die, quo illae datae notantur, easdemque, quarum tamen nomina paulo aliter scribit, personas etiam, nempe S. R. E. cardinalem Laurentium Putium, et Franciscum Amellinum, Camerae apostolicae clericum, qui pontifici, cum vivae vocis oraculo praefatam facultatem Carthusianis concessit, in ipsis recitatis Antonii cardinalis Papiensis litteris adfuisse memorantur, Brevis pariter, quod Leoni decimo Antonius cardinalis, ordinis Carthusiensis protector, obtulerit, approbationi seu subscriptioni, per pontificem hunc factae, praesentes adstitisse affirmet. Ad haec Leonem, non Brevi, quod concesserit, sed vivae duntaxat vocis oraculo, Carthusianis, ut sanctum ordinis sui institutorem [Col. 0470A] honorare modo jam dicto possent, anno 1514, 19 Julii die indulsisse, Antonii cardinalis recitatae litterae, eo ipso anno 1514 ac die 19 Julii, quo breve hujusmodi ex Zanottii opinione datum fuisset, signatae, fidem faciunt; ut sane, quin is scriptor hallucinatus hic sit, dubitari nullatenus debeat. Nec ii qui S. Brunonem a Leone decimo canonizatione, aequipollenti saltem, Sanctis fuisse ascriptum contendunt, ab errore immunes videntur, quemadmodum § sequens aperiet.

764. Leonem X papam non tantum, ut ecclesiasticus [Col. 0470B] Brunoni cultus deferretur, concessisse, verum etiam Sanctis eum ascripsisse seu canonizasse, nonnulli existimant; ac imprimis quidem ex his exstitisse videtur eruditissimus Annalium ecclesiasticorum parens Baronius, utpote in suis ad Martyrologium Romanum adnotationibus hodie de Brunone ita observans: «Vita functus est anno Domini 1101, relatusque est inter sanctos a Leone decimo pontifice.» Verum aliter longe sensit Benedictus XIV papa; etenim in suo De servorum Dei beatificatione et beatorum canonizatione opere, lib. I, cap. 41, § III, nullo pacto dici posse sanctum Brunonem a Leone X canonizatum fuisse, contendit, et sane non immerito, uti probant, tum quae ipsemet ibidem adducit, tum quae nos modo adducturi hic sumus. [Col. 0470C] Cum canonizatio, uti infra docebo, cultus praeceptum importet, non fuisse sane Brunonem vivae vocis oraculo, quo, ut ei cultus ecclesiasticus deferri posset, anno 1514 duntaxat impertiisse Leonem X papam, e recitatis cardinalis Papiensis litteris intelligitur, in sanctorum numerum ab hoc pontifice relatum seu canonizatum, manifestum est. Quare ut, sanctum Carthusianorum institutorem canonizatum a Leone fuisse verum esse queat, oportet ut altera hic illud post declaratione, vel vivae itidem vocis oraculo vel litteris expressa, fecerit. Verum declarationis, vivae vocis oraculo factae atque a declaratione, in cardinalis Papiensis litteris memorata, distinctae, qua in sanctorum numerum Leo [Col. 0470D] papa Brunonem retulerit, nullus omnino scriptor meminit.

765. Quod autem ad litteris seu bulla expressam, qua id fecerit, declarationem spectat, Tutinus quidem in Historiae ordinis Carthusiensis prospectu, pag. 135, postquam, Leonem X, ut publicus S. Brunoni cultus deferri posset, anno 1514 vivae vocis oraculo concessisse, narravit, ad annum 1515 subjungit: «Leo X bullam canonizationis sancti Brunonis generali ordinis Carthusiensis transmisit, et in ea plura in ordine servanda injungit.» Tutino porro, bullam a Leone, qua Sanctus canonizatus fuerit, datam fuisse, hic tradenti, alii etiam nonnulli assentiuntur. Nescio tamen, an hisce accenseri debeat Surius. Etsi enim ad scriptae a se Sancti [Col. 0471A] nostri Vitae calcem metrice hunc in modum ejus canonizationem describat:

766. Id sic ostendo: quod si bulla hujusmodi, quae, facta licet tum Romae, tum alibi diligentissima indagine, inveniri haud potuit, anno 1515 a Leone data fuisset, ea utique aut generali reverendorum Patrum Carthusianorum capitulo, die septima Maii et sequentibus [Col. 0471C] dicto anno 1515 in Carthusia Majori celebrato, si Maium sit praegressa, aut certe, si mense hoc fuerit posterior, generali eorumdem reverendorum Patrum capitulo, anno 1516 die 21 Aprilis et sequentibus in Majori itidem Carthusia celebrato, nota fuisset: neutri autem e capitulis hisce generalibus nota illa fuisse ullo modo videtur. Patres enim, ut quotannis, prout a Leone pontifice fuerat concessum, S. Brunonis festum sexta Octobris die solemni ritu celebretur, officium conveniens de eo agatur, quotidianaque in officio ecclesiastico commemoratio instituatur, in priori e duobus illis capitulis generalibus ordinaverunt, hancque ordinationem nova condita in posteriori capitulo ordinatione [Col. 0471D] confirmaverunt, injungentes praeterea ut S. Bruno et in Litaniis conventualibus invocetur, et martyrologio inscribatur; bullam autem, qua Brunonem canonizarit, cultumque illum ei deferri pontifex jusserit, non commemorant, facere id utique, si bullae hujusmodi cognitionem habuissent, non omissuri. Ut quam verum id sit, studiosus lector perspiciat, nihilque, quod ad gloriam Sancti posthumam spectet, praeteream, ambas ordinationes illas, e Majori Carthusia a Carthusiano Parisiensi supra saepissime jam laudato mihi procuratas huc transcribo. Prior seu illa, quae in capitulo generali anni 1515 condita fuit, sic habet: «Cum sanctissimus dominus noster dominus Leo divina providentia papa decimus et modernus. nobis et ordini nostro [Col. 0472A] sua gratia dederit et concesserit licentiam et auctoritatem, ut in singulis domibus dicti nostri ordinis, et earum ecclesiis seu capellis possimus festum beati Brunonis Patris nostri solemniter colere, et debita devotione celebrare, ejusque corpus et memoriam dignis in Domino laudibus prosequi et venerari et officium conveniens in honorem ipsius agere et decantare, nec non commemorationem singulis diebus de eo facere. et alias, prout in desuper confectis litteris (nimirum cardinalis Papiensis, quas § praeced. dedi) plenius continetur.

767. «Propterea ne tantam gratiam neglexisse videamur, ad Dei et ejusdem Patris nostri laudem et honorem, Ordinis incrementum, et nostram nostrorumque omnium salutem, consolationem, et [Col. 0472B] pacem, dictarum litterarum mentem et tenorem insequentes, volumus et ordinamus, quod de caetero annis singulis perpetuis futuris temporibus die sexta mensis Octobris, qua die idem Pater noster, carne solutus, beata fuit immortalitate vestitus, festum praedictum in omnibus et singulis domibus totius Ordinis nostri praedicti et earum ecclesiis seu capellis in honorem et sub nomine et vocabulo ejusdem beati Brunonis confessoris cum candelis solemniter celebretur, et ab omnibus et singulis prioribus, monachis, conversis, et aliis personis dicti nostri Ordinis debita devotione colatur, ejusque corpus et memoria dignis in Domino laudibus veneretur, fiatque et decantetur de eo ipsa die sexta Octobris solemne officium cum duodecim lectionibus, capitulo, [Col. 0472C] refectorio, et caeteris caeremoniis, quae in solemnibus festis candelarum solent observari, in hunc videlicet, qui sequitur, modum. Ad primas Vesperas Antiphona super psalmos, Sint lumbi. Responsorium, «Beatus servus.» Ad Matutinas octo primae lectiones, sermo beati Augustini episcopi, qui incipit: «Dominus noster Jesus Christus,» sicut in festo S. Martini. Quatuor vero ultimae, Homilia beati Gregorii papae, quae incipit: «Sancti Evangelii,» super Evangelio secundum Lucam: «Sint lumbi vestri,» sicut in festo S. Benedicti. Ad Missam dictum evangelium: «Sint lumbi vestri.» Caetera omnia tam in Missa, utrisque Vesperis, Matutinis, quam caeteris Horis fiant sicut unius confessoris non episcopi, exceptis [Col. 0472D] orationibus, quae dicentur prout infra in pede praesentis ordinationis sunt notatae. Volumus pariter et ordinamus, quod in vigilia dicti festi fiat abstinentia et in die fiat sermo in capitulo monachorum et conversorum ad laudem ejusdem Sancti, et ad reformationem Ordinis, et cessetur ipsa die ab omnibus operibus, ut divinis laudibus facilius et devotius intendere valeamus.

768. «Item ordinamus, quod dictum festum scribatur in Calendariis ordinis sub dicta die sexta Octobris, et in Letaniis post sanctum Benedictum ponatur, scribatur, et ab inde dicatur «Sancte Bruno, ora pro nobis.» Item pariter Ordinamus, quod singulis diebus, quibus caetera dicuntur solita suffragia in Matutinis et Vesperis, immediate post [Col. 0473A] commemorationem sancti Joannis fiat de eo commemoratio in hunc modum: Antiphona, Similabo. Versus, Justum deduxit. Oratio, «Omnipotens sempiterne Deus, etc. Ut per ejus intercessionem et merita divinam in praesenti gratiam, et aeternam in futuro gloriam consequi mereamur.» Sequuntur Orationes ad Missam dicendae, quarum prima dicetur in die ad utrasque Vesperas, Laudes et Tertiam, et quotidie ad commemorationem in Matutinis et Vesperis. ORATIO. «Omnipotens sempiterne Deus qui renuntiantibus saeculo mansiones paras in coelo, immensam clementiam tuam humiliter imploramus, ut, intercedente beato Brunone confessore tuo, vota, quae profitendo fecimus, fideliter implere, et ad ea, quae perseverantibus in te dignatus [Col. 0473B] es promittere, valeamus salubriter pervenire. Per.» SECRETA. «Sacrandum tibi, Domine, munus offerimus, majestatem tuam suppliciter exorantes, ut per intercessionem et merita beati Brunonis confessoris tui, a peccatis omnibus et peccatorum omnium poenis absoluti, acceptum tibi sacrificium in tuae Passionis et nostrae Redemptionis memoriam offerre valeamus. Qui vivis.» COMPLENDA. «Per haec sancta, quae sumpsimus, Domine Deus, pium in nobis accende sanctae Religionis affectum, ut ejus, quem ut patrem in terris colimus, vestigia insequentes, quod, te donante, promisimus, te operante, implere, et cum vitae finis advenerit, ad te, qui via, veritas, et vita es, pervenire mereamur. Qui vivis,» etc.

[Col. 0473C] 769. Posterior, seu quae anno 1516 fuit praescripta, his verbis concipitur: «Ordinationem in praecedenti capitulo factam circa celebrationem festi beati Brunonis Patris nostri confirmamus, et eam perpetuo in Ordine nostro observari volumus et mandamus, hoc addito, quod, sicut in Letaniis privatis, ita et in conventualibus ponatur et scribatur, et ab inde dicatur: «Sancte Bruno, ora pro nobis.» Et in Martyrologio sub die sexta Octobris scribantur haec verba: In Calabria depositio beati Brunonis confessoris, primi institutoris ordinis Carthusiensis. Et nihilominus ordinamus, quod de vita ejus noviter impressa legatur in refectorio singulis annis in singulis domibus Ordinis in dicto festo.» Duas has ordinationes, [Col. 0473D] quae e codice ordinationum, a capitulis generalibus conditarum, in titulo, iis in capite praefixo, desumptae notantur, cum ipsis autographis concordare testatur ipsemet, qui iisdem subscribitur, reverendissimus ordinis Carthusiensis minister generalis Franciscus Biclet. Expende modo, studiose lector, duo ista jam recitata documenta, vixque dubito quin futurum sit, ut fateare, in horum saltem posteriori Carthusianos generalis anno 1516 celebrati capituli Patres pontificiarum, quibus S. Bruno canonizatus fuisset, litterarum facturos fuisse mentionem, si ad illorum hae cognitionem venissent, missaeque adeo, ut Tutinus verbis proxime recitatis memoriae prodit, ad ordinis Carthusiensis generalem fuissent. Cum enim, qua pontifex, publice Sanctum [Col. 0474A] coli, vivae duntaxat vocis oraculo impertierat, facultatis mentionem in priori facere capituli generalis anni 1515 Patres non omiserint, quis Bullae pontificiae, cultum Brunonis ecclesiasticum non tantum permittentis, sed etiam decernentis seu praecipientis, si bullam hujusmodi novissent, mentionem, arbitretur, capituli anni 1516 Patres facturos non fuisse in dictorum documentorum posteriori, quo confirmarunt, quod antea de cultu sancto Patri suo deferendo, cum is a pontifice, non praeceptus, sed permissus duntaxat fuisset, statuerant?

770. Adhaec in posteriori e duabus recitatis ordinationibus, anno ex dictis 1516 condita; generalis capituli tunc celebrati Patres bullae pontificiae, a Leone decimo papa ad ordinis Carthusiensis generalem [Col. 0474B] missae, qua hic pontifex S. Brunonem canonizarit, non tantum non meminere, sed bullam hujusmodi a Leone ad ordinis sui generalem missam non fuisse, in hac ipsa ordinatione sua conjiciendi ansam praebent. Dum enim hac, ut sanctus ordinis sui institutor martyrologio inscribatur, praecipiunt, non cum Sancti, sed cum Beati dumtaxat titulo fieri id jubent, secus tamen verosimillime facturi, si bullae pontificiae vi, qua Bruno canonizatione saltem aequipollenti, ut vocant, canonizatus fuisset, Sancti titulum ei competere perspectum habuissent. Nec est, quod reponas, Brunonem in praefata ordinatione, utpote qua per voces hasce, «Sancte Bruno, ora pro nobis,» in Litaniis conventualibus invocari jubetur, Sancti titulo etiam condecorari: e coelitibus enim, qui in [Col. 0474C] Litaniis hujusmodi, publice recitari haud solitis, invocantur, tam ii qui sunt, quam ii qui non sunt, in sanctorum album canonizatione seu formali seu aequipollenti relati, Sancti titulo solent affici. Verum demus etiam, nullius plane roboris esse, quae e capitularibus Carthusianorum ordinationibus contra assertam a Camillo Tutino, quam ad ordinis Carthusiensis generalem anno 1515 Leo X papa miserit, canonizationis S. Brunonis bullam in medium hactenus adduximus; bullam equidem hujusmodi a pontifice illo datam nunquam fuisse, ac proin nec ad ordinis Carthusiensis generalem missam, indubitatum esse vel idcirco debet, quod S. Bruno. Carthusianorum parens ac institutor, a Leone decimo [Col. 0474D] canonizatione nec formali nec aequipollenti Sanctorum numero fuerit adscriptus, uti, quae jam nunc dicturus sum, manifestum efficient.

771. Ante omnia, ut, an vere Sanctus a Leone canonizatus fuerit, melius perspiciatur, quid et canonizatio et beatificatio sit, sicque quidnam hanc inter et illam discriminis intercedat, videamus. Canonizatio, ut Benedictus XIV De servorum Dei beatificatione, et beatorum canonizatione lib. I, cap. 41, num. 1 docet, duplex est, alia formalis, alia aequipollens. Formalis, quae fit a summo pontifice, servata forma judiciali prolataque sententia, et observatis consuetis caeremoniis. Aequipollens, cum Dei servus, in antiqua cultus possessione existens, fama virtutum et miraculorum celebris, nulla prolata sententia [Col. 0475A] nec servato ordine judiciali, omissisque consuetis caeremoniis, coli jubetur in universa Ecclesia certo die per officii et missae recitationem celebrationemque, ritu etiam, contra ac in canonizationis formalis bullis (adi laudatum Benedicti XIV opus lib. I, cap. 38, num. 5 et seq.) fieri assolet, seu duplici seu semiduplici, quo fieri illud debeat, expresse ac nominatim, uti e variis canonizationis aequipollentis exemplis, a Benedicto XIV operis, mox iterum citati, lib. I, cap. 41, adductis, intelligitur, determinato seu praescripto, ulteriorique proinde (adi iterum laudatum Benedicti XIV opus lib. I, cap. 38, num. 5 et seq.) constitutione, ut Sanctus, qui canonizatione aequipollenti canonizatus fuit, ita coli possit, non requisita. Quod modo ad beatificationem [Col. 0475B] spectat, haec, non secus atque canonizatio, in formalem, atque aequipollentem dividitur: formalis quidem est, quando, praevia formali discussione virtutum et miraculorum, pontifex indulget ut servus Dei colatur, tanquam beatus, in aliquo certo loco; aequipollens vero, cum summus pontifex, praevia judiciali probatione famae virtutum et miraculorum, approbat sententiam latam a judice ordinario vel delegato super casu excepto a decretis Urbani VIII. Ita quantum ad substantiam in opere laudato lib. I, cap. 42, num. 8, idem Benedictus XIV.

772. In eo itaque canonizatio seu formalis seu aequipollens a beatificatione seu formali seu aequipollenti potissimum differt, quod beatificatio permissionem duntaxat, canonizatio cultus praeceptum [Col. 0475C] importet, itemque quod in beatificatione cultus ad aliquam provinciam, dioecesim, civitatem religiosamve familiam contrahatur, in canonizatione ad Ecclesiam universam extendatur. Jam vero, cum haec ita habeant, ac maxime quidem cum in iis, quae ad beatum, qui canonizatur, spectant, examinandis judicialis ordo seu forma ad canonizationem formalem requiratur, Brunonem sane hac Sanctis non fuisse a Leone adscriptum, manifestum est. Neque vero id quisquam contendit. Quod autem ad canonizationem aequipollentem pertinet, nec hac Brunonem sanctis Leo adscripsit. Hunc enim in universa Ecclesia per officium et missae celebrationem coli, eo modo, quem canonizationis aequipollentis descriptio, [Col. 0475D] num. praeced. data, includit, nunquam praecepit. Liquet id ex eo, quod, quemadmodum in Appendice ad gloriam Sancti posthumam probabo, anno 1623 a Gregorio XV papa, ut «festum S. Brunonis . . . die sexta Octobris . . . in Missali et Breviario Romano reponi, officiumque de eo semiduplex (verba sunt bullae, a Gregorio hac de re datae, infraque recitandae) ab omnibus ubique fidelibus recitari libere et licite posset ac valeret,» Carthusianis supplicantibus, concessum demum fuerit; unde consequitur, ut enimvero, Sanctum in universa Ecclesia per officium et missae celebrationem coli, eo modo, quem canonizationis aequipollentis descriptio, num praeced. data, involvit, Leo X papa jam antea haud praecepisset. Atque hinc, simulque ex ante dictis ulterius [Col. 0476A] consequitur, ut nec bullam, qua S. Brunonem canonizarit, anno 1515 dederit, nedum ad ordinis Carthusiensis generalem miserit, contra ac verbis supra recitatis Camillus Tutinus tradit, aliique nonnulli, ab eo, quantum opinor, in errorem inducti, hodieque existimant.

773. Porro cum Sanctus noster, qui ex jam dictis a Leone X canonizatus non fuit, non aliter quam vivae vocis oraculo, quo, ut cultu ecclesiastico officere eum possent, Carthusianis fuit concessum, a praefato pontifice beatis fuisse adscriptus inveniatur, non fuisse etiam id abs hoc factum beatificatione formali, sed tantum aequipollenti, facile, quantum opinor, quisque intelliget partim e jam data tum formalis, tum aequipollentis servorum Dei beatificationis [Col. 0476B] descriptione seu notitia, partim ex modo, quo in coelitum honoribus S. Brunoni concedendis Leo papa processisse asseritur tum a Blomenvenna huncque secuto Surio in concinnatis a se sancti Vitis, tum ab Antonio S. R. E. cardinali Papiensi in litteris supra huc transcriptis. Ad formalem enim (adi num. 771) beatificationem formalis, quae huic praeeat seu praevia sit, virtutum miraculorumque servi Dei, qui beatis adscribendus proponitur, discussio requiritur; modus autem, quo Leo decimus in concedendis S. Brunoni coelitum honoribus processit, sequens fuit: Cum hic pontifex, cui, ut S. Brunonem festo annuo officioque ecclesiastico honorandi quotidianamque de eo in precibus horariis commemorationem faciendi facultatem ordini Carthusiensi [Col. 0476C] concedere dignaretur, priores Carthusiani deputati, et Antonius S. R. E. cardinalis Papiensis totius mox dicti ordinis, cujus protector erat, nomine supplicabant, «jam dudum de laudibus ac sanctitate ejusdem beati confessoris plurima intellexisset, arbitratus dignum esse ac consonum rationi, ut, quem Deus in hoc saeculo tantis donis et gratiis insignivit, assumptum in coelis magis ac magis venerandum, et cui viventi dederat cor omnipotens ad praecepta et legem vitae et disciplinae, eidem nunc apud thronum divinae gloriae existenti impendatur in terris debitae devotionis obsequium,» postulationi eorum lubentissime consensit.

774. Ita supra jam datae num. 759 et seqq. Antonii [Col. 0476D] cardinalis litterae. Nec ab hisce ea in re Blomenvenna, cui etiam in substantia Surius ad amussim consonat, multum abludit. En ejus huc spectantia verba. Sic habent: «Sanctissimus dominus noster (nimirum Leo decimus papa) cum multorum relatione de eximia sanctitate beati Brunonis frequenter audisset, posthabita miraculorum inquisitione, indignum arbitratus est, eum, quem Deus tantis in hoc saeculo ornasset donis et gratiis, nunc assumptum in coelis maximis non efferri praeconiis, et cui dedisset omnipotens cor ad praeceptum et legem vitae et disciplinae, eidem nunc, apud thronum divinae gloriae quiescenti, debitae devotionis obsequium non impendi in terris. Et propterea non modo generose auctoritate apostolica annuit, verum etiam voluit ut [Col. 0477A] in singulis domibus totius ordinis Carthusiensis . . . . festum sanctissimi Brunonis confessoris annis singulis die sexta Octobris . . . . solemniter colatur, et congrua debitaque devotione celebretur.» Jam vero, eum Leo papa non formali virtutum miraculorumque discussione praemissa, sed sanctitatis dumtaxat, uti e jam datis Antonii cardinalis litterarum et Blomenvennae verbis intelligitur, fama impulsus, cultum ecclesiasticum, hisce itidem expressum, S. Brunoni deferri permiserit, manifestissimum sane est, formali id eum, utpote ad quam formalis virtutum miraculorumque discussio ex dictis requiritur, beatificatione non fecisse, ac proin nec hac, sed tantum aequipollenti, qualis tunc erat in usu, quaeque sententiae, a judice ordinario vel delegato super excepto [Col. 0477B] ab Urbani VIII decretis, utpote tum nondum exsistentibus, casu latae, approbationem pontificiam non exigebat, Sanctum nostrum beatis fuisse adscriptum.

775. Verum qualiscumque demum modus fuerit, quo Brunonem, sanctissimum Carthusianorum institutorem, beatis adscribi, a Leone decimo, summo pontifice, contigerit, fuit equidem ab hoc, ut illi caelitum honores publice deferre possent, Carthusianis concessum. Nec dudum hi facultatem illam irritam esse siverunt. Etenim ut in singulis ordinis sui domibus permissus a summo pontifice cultus ab omnibus prorsus seu clericis seu conversis sancto Parenti suo deferretur, in capitulo generali, quod anno 1515, dictae facultatis concessionem proxime secuto, [Col. 0477C] celebratum fuit, districte, quemadmodum ordinatio in hoc condita supraque huc transcripta fidem facit, statuerunt, jamque ab ipso anno 1514, quo concessa eis a pontifice dicta facultas fuerat, corpus S. Brunonis e S. Mariae de Turri, quemadmodum, nemine eis hac in re contradicente, Tutinus in Historiae ordinis Carthusiensis prospectu pag. 136 aliique docent, ecclesia ad ecclesiam S. Stephani de nemore transtulerant. Id quidem loco cit. dictus Tutinus, eodem demum anno 1515, quo condita fuit in generali ordinis Carthusiensis capitulo memorata ordinatio, factum scribit; verum quemadmodum hic scriptor, qui non prius quam seculo proxime elapso floruit, ac proin diu a re gesta abfuit, in asserenda [Col. 0477D] bulla, ad Carthusianos missa, qua Leo decimus papa S. Brunonem canonizarit, hallucinatus ex dictis est, ita etiam hic in assignando anno, quo sacrae Sancti reliquiae ex ecclesia S. Mariae ad ecclesiam S. Stephani de nemore fuerint translatae, omni dubio procul hallucinatur. Blomenvenna enim, qui eo ipso tempore, quo memorata sacrarum Sancti reliquiarum translatio contigit, in vivis exstitit, Carthusiaeque Coloniensis (adi in chronologico ordinis Carthusiensis Theatro Morotium et in Bibliotheca Carthusiana Petreium) priorem egit, fuisse illam jam inde ab anno 1514 factam, in contexta a se S. Brunonis Vita e Matthaei, Carthusiae Bononiensis prioris, qui rei gestae interfuerat, relatione memoriae prodit, omnesque prorsus scriptores alios, de re illa tractantes, [Col. 0478A] quos quidem viderim, sibi consentientes habet.

776. Verba, quibus Blomenvenna dictam translationem anno 1514 e laudati Bononiensis prioris, qui praesens huic adfuerat, testimonio affigit, sequentia haec sunt: «Anno Domini . . . 1514 domnus Matthaeus, prior domus Bononiae, qui et ipse ad negotium supra dictum (restitutionem monasterii S. Stephani) urgendum deputatus fuerat, cum translationi ossium sancti Brunonis personaliter interesset, sacrum illius caput, ne cum ossibus altari imponeretur, tenebat in manibus; turbis vero congregatis et amantissimi sui Patroni sanctis reliquiis privari formidantibus, satisfaciebat dicendo, opus, sacrum caput, ab ossibus segregatum, auro et argento vestiri lapidibusque [Col. 0478B] pretiosis ornari: atque ita diligentis custodiae suspicionem ipsis auferens, ex speciali licentia summi Pontificis partem aliquam capitis detraxit, et aliis communicavit, et praecipue venerabili patri Gregorio, priori domus Friburgensis, portionem modicam de eodem capite dedit anno Domini 1515 tempore capituli generalis, quam ille, minutatim dividens, per domos provinciae Rheni, sibi tanquam visitatori principali commissas, distribuit. Quia vero sanctus Bruno natione Coloniensis fuit, praefatus dominus Mathaeus reservaverat portionem parvam de eodem capite pro priore domus Coloniae, eique in praesentia reverendi prioris Majoris Carthusiae donavit plurimum gaudenti et devotione magna suscipienti anno 1516; qui Coloniam reversus eodem [Col. 0478C] anno pretiosissimum gratissimumque sibi munus in ecclesia domus suae deposuit die Inventionis sancti Stephani; pulveres vero, ex divisione decidentes, distribuit domibus provinciae Teuthoniae, scilicet sancti Salvatoris prope Trajectum, sanctae Mariae in Monichusen, sancti Andreae prope Amsterdam, et sancti Bartholomaei prope Delfft.

777. «Translatum est autem corpus sancti Brunonis anno Domini 1514 per dominum Joannem Rufi abbatem, et, ut mihi retulit dominus Matthaeus, de quo supra, impositum majori altari, ex candido marmore constructo, circumposito tabulato spissitudinis quatuor digitorum, crate etiam ferrea undique gyrante ipsum altare, cujus etiam mensa est de marmore [Col. 0478D] candido. Est autem altare istud locatum in capite ecclesiae sancti Stephani de Busco.» Ita ille, apertissime sane docens, sacrum S. Brunonis corpus anno 1514 fuisse translatum. Nec hoc tantum e recitatis Blomenvennae verbis habemus, verum etiam per Joannem Bufi abbatem, qui melius fortassis a Surio aliisque Joannes abbas S. Rufi vocatur, translationem fuisse peractam, eique etiam Matthaeum, Carthusiae Bononiensis Priorem, interfuisse. Ait porro in Sancti Vita a se conscripta cap. 33 Zanottius, solemnitati isti non tantum hunc, verum etiam Neapolitanae, Claromontanae in Basilicata regni Neapolitani provincia, Mantuanae et Romanae Carthusiarum priores praesentes austitisse. Et vero, licet id scriptoris synchroni aequalisve testimonio confirmatum [Col. 0479A] nuspiam inveniam, vel ex eo tamen, quod iidem priores, ut Turritanum S. Stephani monasterium Ordini suo restituendum curarent, deputati antea fuerint, verosimillimum autumo. Sed haec de iis, quae ad sacri thesauri translationem spectant dixisse sufficiat; nunc de hoc ipso nonnulla dicamus. Ex eo, dum solemnitas ista perageretur, per Matthaeum, Carthusiae Bononiensis priorem, capitis partem fuisse modo, quem exponit, decerptam, Blomenvenna verbis proxime datis docet, uti etiam partis illius portionem unam Gregorio, Carthusiae Friburgensis priori, anno 1515, alteramque Carthusiae Coloniensis priori anno 1516 a laudato Mattheo, Carthusianorum Bononiensium priore, fuisse donatam.

778. Ac prior quidem Coloniensis, cui sacrum [Col. 0479B] hoc donum fuit collatum, ipsemet qui isthaec in litteras mittit, quique, quod Leidae seu Lugduni Batavorum natus sit, Leidensis etiam a patria nominatus non raro invenitur, Blomenvenna exstitit, uti liquet tum ex tempore, quo Carthusiae Coloniensi a Petreio et Morotio praefuisse memoratur, tum ex Surio, qui eadem, quae verbis jam datis Blomenvenna, in conscripta a se Sancti nostri Vita memorans, sequentia prodit memoriae: «Quia sanctus Bruno patriam habuit Coloniam Agrippinam, idem dominus Matthaeus ejus capitis parvam portionem donavit domino Petro Leidensi, Carthusiae Coloniensis priori, cui munus illud fuit longe gratissimum, quique domum reversus anno 1516 donum pretiosissimum in ecclesia Carthusiae Coloniensis [Col. 0479C] die 3 Augusti reverenter deposuit.» Ita Surius. Verum qui factum, ut Matthaeus, Carthusiae Bononiensis prior, capitis S. Brunonis portionem Gregorio, Carthusiae Friburgensis priori, provinciaeque Rheni visitateri anno 1515, uti Blomenvenna verbis recitatis testatur, in generali ordinis Carthusiensis capitulo, de more in Carthusia celebrato, impertierit, nec tamen eodem tempore partem capitis, Carthusiae Coloniensi, quae et ipsa in Rheni provincia sita est, destinatam, Blomenvennae, qui etiam tunc provinciae Rheni visitator erat, in manus tradiderit? Cum e duobus singularum ordinis Carthusiensis provinciarum visitatoribus unus dumtaxat, uti in opere quod ordinis Carthusiensis Annales [Col. 0479D] inscripsit, Innocentius le Masson lib. III, cap. 22 docet, ad capitulum generale, in Carthusia Majori celebrandum, teneatur quotannis accedere, capituloque generali anni 1515 Gregorius, Carthusiae Friburgensis prior, tanquam dictae Rheni provinciae visitator, interfuerit, facile intelligitur, qui factum esse queat, ut Blomenvenna, licet et ipse provinciae Rheni visitator esset, capitulo generali anno 1515 non interfuerit, utque adeo ipsi Matthaeus, Carthusiae Bononiensis prior, parvam capitis S. Brunonis portionem, quam Carthusiae Coloniensi, quod in hac civitate natus Sanctus esset, destinarat, ante annum 1516 in manus non tradiderit, seu ad illud usque tempus, quo illum capitulo generali interfuturum sciebat, in manus tradendum reservarit.

[Col. 0480A] 779. Porro translationis Sancti nostri occasione non tantum sacrorum ejus lipsanorum partem Carthusiae Friburgensis prior, alteramque Coloniensis Carthusiae prior, qui cum aliis Provinciarum Rheni et Teutoniae seu Belgii Carthusiis, ut Blomenvenna etiam verbis supra huc transcriptis docet, sacrum donum communicarunt, obtinuere; verum etiam e sacro Carthusiensium ordine alii non pauci, ut dubitandum non apparet. Ac imprimis quidem Carthusiae Parisiensis alumni os digiti, quod hodieque, ut Bailletus tom. III Vitarum col. 91 docet, ad pedem statuae, Brunonem exhibentis, cernitur, sibi impetravere: At vero Zanottius in contexta a se Sancti Vita cap. XXXIII assertionem praeterea huc facientem suppeditat, quae, an veritati consonet, animi pendeo. [Col. 0480B] Ait enim, eo ipso tempore, quo sacrum Sancti nostri corpus transferri contigit, Jacobum de Aragonia, Carthusiae Neapolitanae priorem, e S. Brunonis corpore inferioris mandibulae partem una cum duobus dentibus, facta sibi ad hoc a Pontifice facultate, cepisse, sacraque illa lipsana ad Franciscum a Puteo, Carthusiae Majoris priorem, qui ad solemnem Sancto cultum procurandum non parum contulerat, dono misisse; Blomenvenna autem, qui ex jam dictis rei gestae fuit aequalis, eamque etiam e Matthaeo, Carthusiae Bononiensis priore, qui Sancti translationi praesens adstitit, verosimiliter audivit, sacrum illud donum Francisco a Puteo, Carthusiae Majoris priori, citius quam anno 1514, factum fuisse, idque [Col. 0480C] ei non dono missum, sed ab ipsomet Jacobo de Aragonia, Carthusiae Neapolitanae priore, coram oblatum fuisse, memoriae prodit.

780. En ejus huc facientia verba: «Cum negotium, inquit, hujus restitutionis (Calabrini scilicet S. Stephani monasterii) urgeretur seu tractaretur, tempore, quo capitulum generale Carthusiae celebrabatur, venit prior domus Neapolitanae, cui negotium hoc commissum erat, et praesentavit reverendo patri domino Francisco, priori domus Majoris Carthusiae, partem mandibulae cum duobus dentibus sancti Brunonis, narravitque cunctis audire cupientibus, abbates domus sancti Stephani, in qua sacrum corpus beati Brunonis requiescit, tanta diligentia sacras reliquias ejusdem metu Carthusiensium, ne scilicet [Col. 0480D] illud substraherent, custodivisse, ut, ossibus separatis atque ad diversa secretiora loca repositis, eisdemque locis saepe mutatis, nemo scire posset ubi sacrae essent reliquiae, praeter abbatem et alium fide dignum.» Hactenus ille. Atque his quidem suis verbis, ut consideranti patebit, apertissime tradit, Sancti mandibulam una cum duobus ejus dentibus ad Puteanum, Majoris Carthusiae priorem, a Neapolitanorum Carthusianorum priore dono non fuisse submissam, sed hunc ipsum, contra ac Zanottius scribit, dicto Carthusiae Majoris priori, cum capituli generalis tempore praesens ei adesset, sacrum illud munus obtulisse; quod autem ad tempus, quo res acciderit, spectat, tunc eam, cum, ut S. Stephani monasterium ordini suo restitueretur, Carthusiani [Col. 0481A] instarent, gestam scribit, ac proin antequam id hisce restitutum fuisset. Jam vero cum restitutionis hujus negotium anno 1514 mense Februario ex supra dictis Pontificii decreti, anno 1513 dati, quo ea fieri jubebatur, exsecutione terminatum fuerit, tuncque generale anni 1514 Carthusianorum capitulum, cujus tempore Jacobus, Neapolitanus prior, praefatum sacrum donum Francisco a Puteo offerre potuerit, celebratum certe (neque enim ante Pascha generalia sua capitula Carthusiani unquam habent) nondum fuisset, ex iis sane, quae Blomenvenna verbis rectatis scribit, consectarium omnino est, ut ante annum 1514, contra ac Zanottius tradit, Sancti nostri mandibulam una cum duobus ejus dentibus Francisco a Puteo, Carthusiae Majoris priori, per [Col. 0481B] Jacobum, Neapolitanae Carthusiae priorem, offerri contigerit.

781. Ast, inquies, cum Cistercienses, dum penes ipsos esset S. Stephani monasterium, studiose admodum ac callide, quemadmodum ex ipsismet recitatis Blomevennae verbis intelligitur, sacra S. Brunonis ossa occuluerint, qui factum, ut ex hisce mandibulam, quam una cum duobus Sancti dentibus Carthusiae Majoris priori dono daret, Jacobus, Carthusiae Neapolitanae prior, antequam monasterium illud Carthusianis restitutum esset, obtinuerit? Fateor, est sane cur nodus hic solutu appareat difficilis. Attamen cum locus, quo S. Brunonis corpus, aut, si mavis, sacra ejus ossa essent recondita, Antonio Sabino, bonorum omnium ac [Col. 0481C] redituum monasterii S. Stephani procuratori seu praefecto per cardinalem de Aragonia, commendatarium hujus abbatem, constituto, jam inde ab anno 1513, si Tutinus recte notet, aut etiam, si Zanottio fides sit, jam inde ab anno 1502 divinitus fuerit revelatus, fieri potest, ut mandibulam ex iis duosque dentes ante annum 1514 a dicto cardinali, qui bene erga Carthusianos erat affectus, Jacobus, Carthusiae Neapolitanae prior, affinitate cum eo conjunctus, acceperit. Quod cum ita sit, mandibulam S. Brunonis cum duobus ejus dentibus ante annum 1514 Francisco a Puteo, Carthusiae Majoris priori, datam fuisse, ob ea, quae Blomenvenna, auctor synchronus, ea de re memoriae prodit, verosimilius, quam oppositum, a Zanottio, auctore recentiore, [Col. 0481D] traditum, mihi apparet, licet interim huic [Col. 0482A] etiam suffragetur Camillus Tutinus, in Historiae ordinis Carbusiensis prospectu scribens, anno 1514 reliquias aliquot, de Brunonis corpore collectas, Carthusiis Majori, Coloniensi et Parisiensi distributas fuisse: cum enim is scriptor, quantum ad sancti reliquias, quas Coloniensis Carthusia anno 1514 obtinuerit, ex jam supra dictis certo erret, pondus iis, quae de tempore, quo Sancti mandibula una cum duobus ejus dentibus Francisco a Puteo seu Carthusiae Majori tradita fuerit, Zanotius in litteras mittit, addere non potest.

782. Caeterum etsi quidem, quae de tempore ac modo, quo capitis S. Brunonis mandibulam una cum duobus dentibus a Jacobo de Aragonia, Carthusiae Neapolitanae priore, Franciscus a Puteo, Carthusiae [Col. 0482B] Majoris prior, obtinuerit, Zanottius in litteras mittit, pro certis atque indubitatis, uti jam dicta probant, haberi haud queant, ei tamen, residuam capitis S. Brunonis partem, hermae argenteo, Sanctum repraesentanti, inclusam, in Calabrino S. Stephani monasterio honorifice hodieque asservari, lucubrationis suae saepissime laudatae cap. 33 proxime cit. asserenti, absque ullo scrupulo assentiendum apparet. Praeterquam enim quod Mattheus, Carthusiae Bononiensis prior, sacrum Sancti caput a reliquis ossibus sejunctum, auro et argento vestiendum, gemmisque ornandum esse, populo adstanti, ut Blomenvenna verbis supra recitatis docet, in Sancti translatione declararit, scriptor ille e Calabriae monumentis, quae saepissime laudat, certo [Col. 0482C] rescire potuit quae ea de re memoriae prodit, atque vel hinc dubitandum etiam non est quin veritati consonet, quod de reliquo Sancti corpore in S. Stephani monasterio sub magnifico altari in arca marmorea hodieque asservato e Calabriae pariter, quantum opinor, monumentis loco cit. docet, licet interim haec in rebus, ab aetate nostra remotioribus, fidem indubitatam facere non possint, hincque non pauca, quae ex hisce Zanottius hausit, quaeque data opera confutare operae pretium non erat, asserta silentio praetereunda seu negligenda in commentarii hujus decursu duxerim, non secus ac nonnulla alia quae ab aliis scriptoribus recentioribus traduntur, nec sat probato veritatis aut etiam verisimilitudinis fundamento suffulta arbitratus sum.

1. Non solum Dominum in sanctis ejus, sed etiam ipsos sanctos in Domino laudare jubemur, sicut scriptum est: «Laudemus viros gloriosos, et parentes nostros in generatione sua ⁜ (30) . Homines divites in virtute, et pulchritudinis studium habentes, pacificantes in domibus suis. Quorum corpora in pace sepulta sunt: et laudem eorum nuntiat Ecclesia.» Laudemus, inquam, et verbo et imitatione dignos laude monstremus viros, sic a virtute dictos, non quidem viatores, cum Veritas dicat: «Neminem salutaveritis in via ⁜ (31) ;» sed gloriosos, scilicet in gloriam jam receptos, et de sua immortalitate securos; [Col. 0491C] et parentes nostros spirituales, quorum fidem et opera imitari debemus, et quorum doctrina et exemplis Deo geniti sumus, secundum illud Apostoli: «Per Evangelium ego vos genui ⁜ (32) .» In generatione sua, id est, secundum ea quae fecerunt in vita sua.

2. «Homines divites in virtute.» Nam virtutes verae divitiae sunt, quae violenter auferri non possunt. «Pulchritudinis studium habentes.» Per veram fidem et debitam ordinationem cogitationum, affectionum et operum. «Pacificantes,» id est, pacem habentes et facientes in domibus suis. Quorum corpora in exspectatione pacis perfectae, quae dabitur in resurrectione, sepulta sunt: et laudem eorum nuntiat Ecclesia, eorum videlicet exempla, [Col. 0491D] et gloriosa facta narrando ad Dei honorem et aliorum informationem. Hoc est enim illud juge sacrificium quod in Dei Ecclesia sine intermissione offertur. [Col. 0492B] Sacrificium acceptabile, holocaustum pingue, non hircorum aut vitulorum, sed laudis; dum scilicet laudatur Deus in sanctis suis ab homine, quem creavit, quem redemit, cui et regnum coeleste promisit. Hoc est sacrificium Deo gratum, credentibus vero utile et necessarium. Necessarium quidem, cum per prophetam Dominus dicat: «Immola Deo sacrificium laudis ⁜ (33) .» Ei vero gratum et acceptabile, quia «sacrificium laudis, inquit, honorificabit me ⁜ (34) .» Nobis autem utile, quia illic ostendam illi salutare Dei, Christum scilicet, qui caput est omnium sanctorum, et merces eorum.

3. Laudemus igitur, dilectissimi fratres. Dominum in sanctis ejus: et praecipue in hoc beatissimo patre nostro Brunone, cujus hodie festivitas agitur, [Col. 0492C] qui nos in Christo genuit: qui vitae viam nobis in eremo praeparavit, et vivendi normam suo exemplo monstravit. Et quamvis eum ut dignum est laudare non sufficiamus, ab ejus tamen laude cessare non debemus. Exaltemus itaque eum et laudemus, quantum possumus, quia major est omni laude. Narremus mirabilia ejus, quae fecit; annuntiemus inter gentes opera ejus, ut ex eis glorificetur Deus, et ut nos eum, quem Patrem habere meruimus in terris, socium et confratrem, ejus nos adjuvantibus meritis et precibus, habere mereamur in coelis.

4. Temporibus Gregorii septimi, Romani pontificis ⁜ (35) , et Henrici quarti imperatoris ⁜ (36) circa [Col. 0493A] annum salutis nostrae octogesimum secundum supra millesimum, cum in Parisiensi civitate solemne floreret studium, abundans tum multitudine scholarium et perquam copiosa caterva doctorum solemnium in omni doctrinarum genere, tale in ea contigit horrendum et memorandum spectaculum. Quidam enim solemnis doctor, inter caeteros doctores praecipuus, scientia et moribus excellenter ornatus, ac prae caeteris honoratus, gravi quadam infirmitate praeventus, lecto decumbens, vitae suae diem clausit extremum. Cui cum solemnes de more pararentur exsequiae, ad eum honorandum convenit magistrorum, studentium, et quorumdam civium multitudo copiosa. Quibus comitantibus et funus prosequentibus, defuncti corpus ad ecclesiam, in [Col. 0493B] qua sepulturae dandum erat, delatum est. Cumque ab invitatis ecclesiasticis, qui tunc aderant, defunctorum solitum decantaretur Officium, cum ventum est ad eam lectionem, quae incipit: «Responde mihi,» surrexit, qui erat mortuus, et erecto paululum capite, resedit in feretro, cunctisque videntibus et audientibus, ac prae novitate rei stupentibus, alta, licet horrenda, voce clamare coepit et ait: JUSTO DEI JUDICIO ACCUSATUS SUM.

5. Quo dicto, iterum recubuit. Illi vero, qui haec audierant et viderant, non modicum nec immerito territi, decreverunt consulte quidem et provide, sepulturam ejus in crastinum differendam, rei exitum praestolantes. Die itaque sequenti cum tantum [Col. 0493C] spectaculum jam fuisset in tanta civitate divulgatum, ad dictam ecclesiam convenit maxima et quasi innumerabilis utriusque populi multitudo. Ubi reinceptis et inde continuatis exsequiis, dum ventum est ad ejusdem lectionis initium, idem defunctus, ut pridie, de loculo, in quo mortuus jacebat, exsiliens, dixit: JUSTO DEI JUDICIO JUDICATUS SUM. Et hoc dicto, intra feretrum iterum se recepit; unde crevit inter astantes admiratio non parva. Quia tamen ex hoc nondum fuerant de ejus reprobatione certi; cum verba illa accusatus sum et judicatus sum, possent etiam in bonam partem interpretari, tanquam ipse primo injuste fuisset ante tribunal [Col. 0494A] Christi ab eo, qui perdere cuncta festinat, indebite accusatus, et inde justo Dei judicio ab ejus calumniosa accusatione liberatus, cunctis placuit et in sequentem tertium diem ejus sepulturam proferre.

6. Tertia itaque die factus est concursus nimius virorum et mulierum, ita ut pene tota civitas ad tam mirandum Dei judicium agnoscendum conflueret. Et ecce, cum priore more exsequiae continuarentur et fierent, surrexit jam tertio idem defunctus, et voce valida, cunctis mortalibus metuenda, dixit: JUSTO DEI JUDICIO CONDEMNATUS SUM. Quae vox, tam stupenda et horrenda, et a saeculo inaudita, omnes, qui astabant, pene exanimes reddidit. Qui tamen omnes, eum tanquam a Domino reprobatum, et ejus justo judicio (ut ipse idem attestatus [Col. 0494B] erat) condemnatum, omni Ecclesiae suffragio, necnon et ecclesiastica sepultura indignum judicantes, in sterquilinio sepeliri fecerunt ⁜ (37) . Unde cum in Parisiensi et caeteris vicinis ecclesiis quarta lectio in agendis justis defunctorum incipiat per quantas habeo iniquitates, omissis verbis seu dictionibus illis prioribus: Responde mihi, fertur a nonnullis, quod dicta verba fuerunt ex tunc inde deleta ob perpetuam et indelebilem tam expavendi judicii memoriam ⁜ (38) .

7. Aderat autem tunc huic tam horrendo spectaculo inter caeteros doctores beatus Bruno, natione Teutonicus ex civitate insigni et regia Agrippina Colonia, de parentibus, non tam genere quam virtute claris et nobilibus ortus ⁜ (39) , Remensis ecclesiae [Col. 0494C] canonicus, doctor et scholarium Parisiensium magister ⁜ (40) . Doctor utique in divinis praecipue litteris, ut ejus scripta testantur ⁜ (41) , eruditissimus et prae caeteris honoratus. Qui ex his tam insolitis, tam horribilibus, et toties iteratis vocibus salubriter territus, et quasi consternatus, vocatis nonnullis ex sibi magis familiaribus sociis et discipulis (inter quos erant magister Landuinus, qui post eum primus prior Carthusiae fuit, duo Stephani, unus Burgensis, alter Diensis, ambo canonici sancti Rufi secus Valentiam Allobrogum, Hugo Capellanus, et duo laici (Andreas scilicet et Guarinus) ait ⁜ (42) : [Col. 0495A] Frequenter, cum Apostolum legeremus, audivimus, nunc vero etiam experimento didicimus, fratres mei in Christo dilectissimi et desiderantissimi, quam incomprehensibilia sint judicia Dei et investigabiles viae ejus.

8. Hunc enim defunctum, dum adhuc viveret, et vidimus et cognovimus, virum utique humana sapientia doctum, virtutibus (si tamen verae in talibus virtutes sint) ac moribus ornatum, et secundum exteriorem sapientiam castum, prudentem, pudicum, domui suae bene praepositum, et ab omnibus honoratum, ac magno in pretio habitum, nunc vero ex ore ejus audivimus, justo Dei judicio esse condemnatum. Justo quidem, quoniam justus Dominus et justitias dilexit, cujus propterea judicia [Col. 0495B] non possunt esse nisi justa, licet plerumque et ut plurimum occulta sint: Justo, inquit, Dei judicio condemnatus sum. Vox profecto terribilis et metuenda; quae, o utinam, sonaret jugiter in auribus nostris, et cordis intima penetraret, ut cum, cujus judicium effugere non possumus, timeremus, et timendo fugeremus a ventura ira, et salutis, dum tempus est, quaereremus opportuna media! Consideremus, quaeso, fratres mei, quid isti nunc in inferno prodest tanto labore quaesita scientia, cum continua et perpetua laboret caecitate et ignorantia? Quid divitiae, cum nec guttam aquae ad refrigerandam linguam habere valeat ⁜ (43) ? Quid honores, quid deliciae? cum tot nunc cogatur subire tormenta, quot in mundo habuit oblectamenta.

[Col. 0495C] 9. Vidimus corpus ejus nunc sine honore sepeliri in sterquilinio, cogitemus, animam ejus sepultam esse in inferno, aeternis incendiis cum impiis aeternaliter cruciandam; ubi vermis eorum non morietur, et ignis non exstinguetur; ubi ardor incomparabilis, foetor intolerabilis, dolor interminabilis. Ubi quaerent homines mortem, nec invenient. Nam tunc mors immortalis erit, quae depascet eos, non ut moriantur, sed ut ad poenas iterum renoventur. Quid igitur faciemus? Ad cujus consilium fugiemus? Omnes enim nos quasi oves erravimus, unusquisque in viam suam declinavit; nec est, qui faciat bonum, non est usque unum. Omnes peccavimus, injuste egimus, iniquitatem fecimus. Omnes nos filii irae [Col. 0495D] sumus, pari propterea poena digni, nisi nos inde eripiat misericordia Christi. Quid faciemus? Nonne et omnes simul peribimus? Nonne, si huic non pepercit, nec angelis peccantibus, nec ramis naturalibus, putamus quod neque parcat et nobis? Putamus quod sit abbreviata manus ejus, ut ultra misereri non possit? Aut quod continebit in ira sua misericordias suas? Absit.

10. Quid igitur faciemus? O fratres mei, in re [Col. 0496A] tam perplexa, tam ardua, et tam gravi, ne in viribus propriis confidisse videamur, quaeramus consilium. Non a Judaeis, qui in sola legis observatione justificari se credunt. Non a Graecis et antiquis eorum philosophis, qui in sua virtute confidunt. Non a caeteris saeculi hujus conquisitoribus et sapientibus, qui ignorant quae Dei sunt; sed potius ab iis qui timent Dominum, qui ambulant in viis ejus. Consulamus igitur primo advocatum nostrum, quem habemus apud Patrem, Jesum Christum justum, qui est propitiatio pro peccatis nostris, et, quid dicat, audiamus. Quoniam, inquit, impletum est tempus, et appropinquavit regnum Dei, poenitemini et credite Evangelio ⁜ (44) , quia nisi poenitentiam egeritis, omnes simul peribitis ⁜ (45) . Audiamus et [Col. 0496B] Domini praecursorem Joannem, de quo scriptum est, quod inter natos mulierum non surrexit major eo ⁜ (46) . Ipse enim praedicans in deserto Judaeae baptismum poenitentiae in remissionem peccatorum, ait: «Poenitentiam agite; appropinquavit enim regnum coelorum ⁜ (47) .»

11. Et iterum ad Pharisaeos et Sadducaeos: «Genimina (inquit) viperarum, quis demonstravit vobis fugere a ventura ira? «Facite igitur dignos fructus poenitentiae ⁜ (48) .» Audiamus etiam principem apostolorum Petrum dicentem in Actibus apostolorum ad populum Judaeorum: «Poenitemini et convertimini ut deleantur peccata vestra ⁜ (49) .» Et iterum, cum quidam ex eis compuncti corde dicerent ad Petrum et ad reliquos apostolos: «Quid [Col. 0496C] faciemus, viri fratres?» Petrus vice omnium respondit: «Poenitentiam agite, et baptizetur unusquisque vestrum in remissionem peccatorum vestrorum, et accipietis donum Spiritus sancti ⁜ (50) .» Hinc propheta ait: «Si poenitentiam egerit gens ista a malo suo, quod locutus sum adversus eam, agam et ego poenitentiam super malo quod cogitavi ut facerem ei ⁜ (51) .» Et Sapiens, «Si poenitentiam (inquit) non egerimus, incidemus in manus Domini, et non in manus hominum ⁜ (52) .» Hoc itaque sanum est et salubre consilium, fratres mei, si Dei justam vindictam et tremendum ejus judicium effugere volumus, ut poenitentiam agamus, et lacrymis peccata purgemus. Haec namque est via quae ducit [Col. 0496D] ad vitam. Haec secunda post naufragium tabula, per quam peccatores salvantur, et per quam Deus ad misericordiam inclinatur.

12. Propterea, dilectissimi, abjicientes omnem immunditiam et abundantiam malitiae, suscipiamus in mansuetudine insitum verbum, quod potest salvare animas nostras. Convertamur ad Dominum, et miserebitur nostri, quoniam benignus est et praestabilis super malitia; nec vult mortem peccatorum, [Col. 0497A] sed magis ut convertantur et vivant. Nec converti differamus in crastinum; quia, qui poenitentibus veniam spopondit, peccantibus diem crastinum non promisit. Unde qui congruum poenitentiae tempus perdunt, frustra ante regni januam cum precibus veniunt. Quibus per Salomonem Dominus ait: «Vocavi, et renuistis; extendi manum meam, et non fuit qui aspiceret; despexistis omne consilium meum, et increpationes meas neglexistis. Ego quoque in interitu vestro ridebo, et subsannabo, cum vobis, quod timebatis, advenerit. Cum venerit repentina calamitas, et interitus, quasi tempestas, ingruerit, quando venerit super vos tribulatio et angustia; tunc invocabunt me, et non exaudiam; mane consurgent, et non invenient me ⁜ (53) .»

[Col. 0497B] 13. Simus igitur factores verbi hujus, et non auditores, fallentes nosmetipsos. Imitemur saltem Ninivitas illos, qui conversi sunt in praedicatione Jonae, et praedicaverunt jejunium, et involuti sunt saccis, et egerunt poenitentiam. Et vidit Dominus opera eorum, quia conversi sunt de via sua mala, et misertus est super malitia, quam locutus fuerat ut faceret eis, et non fecit. Sic et nos faciamus; quia major est, quam Jonas hic, qui ait: Poenitemini et credite Evangelio. Aperiamus pulsanti, vocantem sequamur. Quid dico vocantem, imo certe trahentem et cogentem intrare. Non enim vox ista, quam nunc audivimus, facta est propter eum, qui defunctus est, quia, quamvis sit apud inferos poenitentia, sera tamen et infructuosa, sed propter [Col. 0497C] nos, ut nobis vox ipsa proficiat, quos adhuc divina patientia longanimiter exspectat. Non igitur ultra de die in diem differamus: quia, qua hora Dominus venturus sit, ignoramus, nec incertam mortis horam praevidere valemus.

14. His auditis, unus ex astantibus, magister scilicet Landuinus, natione Tuscus, ex civitate Luca, vir utique doctus et timoratus, ait: «Magister bone, jam scimus quia verax es, et legem Dei in veritate doces;» verba enim tua verissima sunt, quia Dei iram et justam indignationem effugere non poterimus, nisi lacrymis peccata purgemus. Verum quia scriptum est quod «omne quod est in mundo, concupiscentia carnis est, et concupiscentia oculorum, et superbia vitae ⁜ (54) ;» quis, quaeso, [Col. 0497D] innocens inter malos tutus vivere aut dignos poenitentiae fructus agere potest, ubi superbia inflat, avaritia enervat, luxuria inquinat? Ubi lites, contentiones, aemulationes, oblocutiones, invidiae? Ubi fiunt latrocinia, perpetrantur homicidia, falsa proferuntur testimonia, committuntur adulteria, incestus, fornicationes, sacrilegia, veneficia, et similia? [Col. 0498A] Ubi periit in conversatione simplicitas, in societate charitas, in actione justitia, in locutione veritas, et in proximorum necessitate pietas? Ubi denique refrixit charitas et superabundavit omnis iniquitas, teste propheta, qui ait: «Non est misericordia, non est veritas, non est scientia Dei in terra ⁜ (55) .» Aspexi illam, et ecce vana erat, et coelos, et non erat lux in eis. Vidi montes, et ecce movebantur, et omnes colles turbati sunt. Intuitus sum, et ecce non erat justus, et omne volatile coeli recessit ⁜ (56) .

15. Unde difficile videtur, imo pene impossibile, mundum quemquam et ab omni peccato liberum, in mundo posse vivere aut dignos in eo agere fructus poenitentiae. Nam, ut Augustinus ait, inanis est [Col. 0498B] poenitentia, quam sequens culpa coinquinat ⁜ (57) . Nilque prosunt lamenta, si replicantur peccata. Et vulnus iteratum sanatur tardius. Et Gregorius: Qui, inquit, admissa plangit, nec tamen deserit, poenae se graviori subjicit; unde ad veram poenitentiam ⁜ (58) necessario requiritur ut peccatorum causae penitus excidantur. Et propterea si ad hunc poenitentiae perfectae gradum pervenire volumus (quia mundum istum sensibilem, quem cernimus, quandiu in carne vivimus, omnino deserere non possumus) necesse est ut saltem, quae in mundo sunt, omnia penitus relinquamus, dicente Domino: «Omnis ex vobis, qui non renuntiat omnibus, quae possidet, non potest meus esse discipulus ⁜ (59) .» Et iterum ad adolescentem de vita aeterna interrogantem: «Si [Col. 0498C] vis, inquit, perfectus esse, vade, et vende omnia quae habes, et da pauperibus, et veni, sequere me ⁜ (60) .»

16. Qui, cum haec audiens tristis abscessisset, ait ad discipulos Dominus: «Amen dico vobis, quia dives difficile intrabit in regnum coelorum ⁜ (61) .» Hinc ait Sapiens: «Qui confidit in divitiis, corruet ⁜ (62) ; et qui festinat ditari, non erit innocens.» Et iterum: «Si dives fueris, non eris immunis a delicto ⁜ (63) .» Nam «qui volunt divites fieri, inquit Apostolus, incidunt in laqueum diaboli ⁜ (64) .» His igitur omnibus, juxta Domini consilium, calcatis, distractis et pauperibus erogatis, Christum sequamur et imitemur. «Qui, cum dives esset, egenus factus est, ut nos ejus ditaremur inopia.» [Col. 0498D] Et quia, doctissime Magister, te docente, veritatis viam et justitiae semitam agnovimus, cum periculosum sit, vicino serpente dormire, et inter flammas illaesis pedibus ambulare difficile, restat ut locum nobis inquiramus, in quo, licet in mundo, quasi sine mundo ab hominum consortio separati, peccata nostra deflere et poenitentiae dignos fructus facere [Col. 0499A] valeamus. Doce nos igitur, quaeso, et locum talem nobis ostende, et quidquid inde decreveris, faciemus. Nam salus nostra in manu tua est.

17. Ad haec beatus Bruno respondit: Viri fratres et Patres, audite, non me, sed mecum simul audiamus, inquam, illum summum secretorum Dei conscium, et prophetam eximium David, cui Dominus incerta et occulta sapientiae suae manifestavit. Audiamus primo quid dixerit, audiamus deinde quid fecerit. Ipse enim tunc, sicut et nos nunc, contristatus in exercitatione sua, et conturbatus a voce inimici et a tribulatione peccatoris, dixit: «Cor meum conturbatum est in me, et formido mortis cecidit super me; timor et tremor venerunt super me, et contexerunt me tenebrae.» Et dixit: [Col. 0499B] «Quis dabit mihi pennas sicut columbae, et volabo et requiescam?» Deinde subjecit, et ait: «Ecce, elongavi fugiens, et mansi in solitudine ⁜ (65) .» Ecce, inquit, elongavi ab omni occasione et circumstantia peccatorum, et mundum istum mente et corpore fugiens, et mansi perseveranter, non in civitate, sed «in solitudine.» Ille enim fugiens se elongat, ut Gregorius ait, qui a turba desideriorum terrenorum in altam Dei contemplationem se sublevat; manet vero «in solitudine,» qui perseverat in remota mentis intentione. Unde idem Propheta, ut Dei virtutem et Dei gloriam videre mereretur, se solitudinis locum petiisse testatur, dicens: «In terra deserta, et invia, et inaquosa, sic in sancto [Col. 0499C] apparui tibi, ut viderem virtutem tuam et gloriam tuam ⁜ (66) .»

18. Solitudo namque est viae, quae ducit ad vitam; ubi pro terrenis coelestia, pro transitoriis mutantur aeterna. Haec est locus poenitentiae, via justitiae, semita gratiae, scala gloriae. Haec est, inquam, scala illa, quam vidit Jacob in solitudine in terra stantem et coelum tangentem; quae homines vehit in coelum, et angelos ad nostrum recipit auxilium. Haec est virtutum nutrix, patientiae custos, purissimae simplicitatis magistra et fraudulentae duplicitatis ignara. Haec est quies laborantium, consolatio moerentium, et in aestu refrigerium, in qua est turris David aedificata cum propugnaculis, ex qua mille clypei pendent, et omnis in ea armatura fortium. [Col. 0499D] In qua est campus divini certaminis, angelorum spectaculum, et palaestra viriliter dimicantium luctatorum. In qua Adam tandiu salvus fuit, quandiu solus mansit. Data vero ipsi in auxilium muliere, mox cecidit. Unde raptus est Henoch in solitudinem paradisi, ne malitia immutaret cor ejus. In qua Abraham, dum solus sederet subtus ilicem Mambrae, tres vidit, et unum adoravit. In qua Jacob dum, praemissis omnibus, solus manet, benedictione simul et nominis mutatione felix efficitur, plus assecutus [Col. 0500A] uno momento solus quam toto vitae suae tempore comitatus.

19. Moyses, cum minasset gregem ad interiora deserti, Dominum in ardenti rubo videre et audire meruit dicentem sibi: «Solve calceamenta de pedibus tuis; locus enim, in quo stas, terra sancta est ⁜ (67) .» Cui nunquam, nisi cum solus esset, Dominus apparuit. David, ad deserta fugiens, Saulis evasit insidias. Jeremias poscens aquam dari capiti suo, et oculis suis fontem lacrymarum, ut lugeret interfectos populi sui, locum quoque, ubi se tam sancto possit in opere liberius exercere postulat dicens: «Quis dabit mihi diversorium viatorum in solitudine ⁜ (68) ,» tanquam hoc ei in civitate facere non vacaret, hoc modo indicans, quod impedirent [Col. 0500B] socii gratiam lacrymarum Quin etiam, cum dixisset: «Bonum est praestolari cum silentio salutaro Dei,» addidissetque: «Bonum est viro, cum portaverit jugum ab adolescentia sua,» adjecit et ait: «Sedebit solitarius et tacebit, quia levabit se supra se ⁜ (69) .» Elias, in monte ad ostium speluncae, solus, Dominum transeuntem agnovit. Et Eliseus duplicem ejus spiritum, dum tolleretur, accepit. Joannes Baptista, ab utero Spiritu sancto repletus, nec mirabili nativitate, nec parentum sanctitate securus, frequentiam hominum tanquam periculosam fugiens, solitudinis deserta petiit, ubi quid virtutis, quidve meriti acquisierit, baptismus Christi, et pro justitia mors suscepta monstravit. Talis enim factus est in solitudine, ut dignus esset lavantem [Col. 0500C] omnia Christum, solus lavare, et pro veritate nec carcerem, nec mortem declinare.

20. Quid plura? Jesus Christus Dominus noster, cujus virtus nec secreto juvari, nec publico poterat impediri, ductus est in desertum, non dubium, quin a spiritu suo, ut tentaretur a diabolo. Christus idem, relictis turbis, ascendit in montem solus orare. Christus in deserto turbas pavit, suo exemplo nobis quantum solitudo prosit, insinuans. Sancti etiam et venerabiles Patres, Paulus, Antonius, Hilarion, duo Macharii, Eulalius, Arsenius, Evagrius, Basilius, Benedictus, et caeteri nobis innumerabiles, quantum in solitudine profecerint, vosipsi considerate. Et probabitis, suavitates psalmodiarum, studia [Col. 0500D] lectionum, fervores orationum, subtilitates meditationum, excessus contemplationum, baptismata lacrymarum, magis nulla re quam solitudine posse juvari. Hinc est, quod de peccatrice anima, quam cupit ad se Dominus revocare, propheta ait: «Adducam eam in solitudinem, et ibi loquar ad cor ejus ⁜ (70) .» De ea vero quae, carnis vinculis absoluta, aeterna gaudia intrare meruit, in Canticis dicitur: «Quae est ista quae ascendit de deserto, deliciis affluens, innixa super dilectum suum? ⁜ (71) » [Col. 0501A] Quae non invenitur per vicos aut plateas civitatis, sed in solitudine. Igitur, fratres mei, oremus Deum, ut nobis locum talem dignetur ostendere, in quo, quae jam, eo inspirante, mente concepimus, possimus opere perficere.

21. Facta itaque oratione, duo Stephani, Burgensis et Diensis, canonici, dixerunt: Patres et praeceptores venerabiles, non longe a civitate Valentia, cui cohaeret monasterium nostrum Sancti Ruffi ⁜ (72) prope fluenta Rhodani, in confinibus dioecesis Diensis, unde alter nostrum originem duxit, est civitas alia Gratianopolitana, sic dicta vel quia sub Gratiano imperatore condita, vel ab etymologia nominis, quasi gratiosa, nobilis et populosa. Et in ea est beatus Hugo, ejusdem civitatis episcopus, qui ante [Col. 0501B] sui assumptionem ad episcopalem dignitatem, erat canonicus Ecclesiae Valentianae oriundus de Castro Novo super flumen Isaram, quod quatuor duntaxat milliaribus a civitate distat ⁜ (73) . Quem nos ipsi, et vidimus et cognovimus virum utique sanctum, justum et rectum ac timentem Deum.

22. Si enim laudatur castitas, quis illo mundior? Si sermonis veritas, quis in loquendo cautior? Si Dei charitas, quis ferventior? Si proximi, quis benignior? Si humilitas, quis dejectior? Si eleemosyna, quis largior? Si oratio, quis devotior? Si lacrymarum flumina, quis in illis effusior? Si contemplatio, quis sublimior? Si tolerantia, quis in tribulatione fortior? Si justitia, quis districtior? Si prudentia, quis circumspectior? Si temperantia, [Col. 0501C] quis moderantior? Exceptis iis, quae clero et plebi per eum bona advenerant. Hic itaque habet in dioecesi sua montes altissimos, et in eis deserta loca quam plurima ab omni hominum transitu et consortio separata, ad hanc poenitentiam arctam peragendam propterea optime disposita. Cumque ipse exemplo suo et doctrina homines ad poenitentiam invitet et trahat, si ad eum libet accedere, locum, quem quaerimus, poterimus ab eo faciliter impetrare. Pius enim, benignus et misericors est. Qui et in adventu nostro gaudebit et voti compotes faciet. Nos quoque vos in via dirigemus, quam et novimus et frequenter ambulavimus.

23. Tunc Hugo, quem cognominabant Capellanum, eo quod solus sine canonico aut pastorali beneficio [Col. 0501D] sacerdotio sacellani inter eos fungeretur ⁜ (74) , ait: Audivi certe plura de viro hoc, cujus fama jam ubique redolet, quia vir Dei et sanctus est, salutem animarum sitiens. Qui propterea, quia charitas, qua [Col. 0502A] ipse plenus est, nunquam excidit, nos libenter (ut spero) accipiet. Et quanquam ego jam senex sum et debilis, et via haec arcta est, et difficilis, quia tamen «arcta via ducit ad vitam, lata vero ad perditionem,» cum nulla sit aetas ad poenitentiam sera, dicente Domino: «Quacunque hora ingemuerit peccator, non recordabor amplius iniquitatum ejus ⁜ (75) .» Qui et reddi jussit singulis in vinea sua laborantibus denarios singulos, novissimis sicut et primis; si decreveritis illuc accedere, et hanc viam aggredi, et ego sequar, et quocunque perrexeritis, pergam. Et quaecunque vos terra receperit, me recipiet, ibique locum capiam sepulturae, solaque mors nos ab invicem separabit.

24. Haec audientes reliqui duo, Andreas scilicet et [Col. 0502B] Guarinus, pariter dixerunt. Nos semper audivimus et ex auditu credimus quia benignus est et misericors Deus et praestabilis super malitia, qui neminem vult perire, sed omnes potius salvos facere, et ad agnitionem veritatis venire, apud quem non est personarum acceptio, sed in omni gente, qui fecerit voluntatem ejus, acceptus est illi. Et quanquam nos ambo litteras ignoramus, Christum tamen et hunc crucifixum, fide novimus, sine quo omne scire nescire est. Et quidquid Ecclesia credit, firmiter credimus, et simpliciter confitemur, sperantes in hac fide salvari, et remissionem peccatorum accipere per verbum ejus. Vellemus tamen informari, cum Dominus per plusquam prophetam suum nos admoneat, ut faciamus dignos poenitentiae fructus, quales [Col. 0502C] sint isti digni fructus. Quibus beatus Bruno respondens, poenitentia, inquit, est arbor, quam in medio Ecclesiae suae plantavit coelestis agricola. Cujus radix est contritio cordis, rami sunt opera bona, folia, confessio integra, fructus vero, satisfactionis poena.

25. Unde ille facit poenitentiam, sed non dignos fructus, qui tantum dolet de commissis. Ille vero agit poenitentiam et fructus, sed non dignos fructus, qui et dolet, et in parte satisfacit. Sed ille facit dignos fructus, qui in dolore cordis tantum affligitur per poenam, quantum deliquit per culpam, secundum illud Apocalypsis: «Quantum se glorificavit, et in deliciis fuit, tantum date ei tormentum et luctum ⁜ (76) .» Et in Deuteronomio: «Pro mensura peccati erit et plagarum modus ⁜ (77) .» Unde non solum [Col. 0502D] fructus poenitentiae, sed etiam dignos fructus poenitentiae admonet esse faciendos. Nam hoc justitia exigit, ait Gregorius, ut, si quis in culpam lapsus est, tantopere a se debeat licita abscindere, quanto [Col. 0503A] se noverit illicita perpetrasse. Non igitur ultra negligamus, fratres mei dilectissimi, poenitentiae tempus, nec ultra de die in diem differamus. Quia, qua hora Dominus venturus est, ignoramus, et nemo nostrum scit, utrum amore, an odio dignus sit. Jam securis ad radicem arboris posita est. Jam iste, quem viventem cognovimus, ut ex ejus ore jam frequentes audivimus, justo Dei judicio damnatus est et aeternis cruciatibus datus.

26. Quid igitur faciemus nos peccatores et miseri, qui ex operibus, quae fecimus, justificari non possumus? Nunquid personarum acceptor est Deus? Absit. Non est enim apud Deum transmutatio, aut vicissitudinis obumbratio, sed quibus vult, miseretur, et quos vult, indurat. Quid, inquam, aliud faciemus, [Col. 0503B] nisi ut fugiamus a ventura ira? Dedit enim Dominus metuentibus se significationem, ut fugiant a facie arcus. Hinc et propheta ait: «Fugite de medio Babylonis, ut salvet unusquisque animam suam ⁜ (78) ;» et iterum: «Recedite de medio Babylonis, et de terra Chaldaeorum egredimini, et estote quasi haedi ante gregem ⁜ (79) .» Et iterum: «Fugite, salvate animas, et eritis quasi minicae in deserto ⁜ (80) .» Item alius propheta: «Oh! oh! oh! fugite de terra aquilonis, quoniam in quatuor ventos coeli dispersi vos ⁜ (81) .» Et beatus Job: «Fugite, inquit, a facie gladii, quoniam iniquitatum gladius est, et scitote esse judicium ⁜ (82) .» Et sponsa in Canticis ad sponsum: «Fuge, dilecte mi, et assimilare capreae, hinnuloque cervorum, super montes aromatum ⁜ (83) .» [Col. 0503C] Quid, inquam, aliud hortantur omnes isti, nisi ut mundum istum contemnendo fugiamus, qui recte per Babylonem et aquilonem designatur. Nam Babylon interpretatur confusio; ab aquilone vero pandetur omne malum.

27. Fugiamus igitur, quia eum non melius quam fugiendo superamus. Fugiamus, inquam, non sicut Jonas, a facie Domini, sed ad ipsum Dominum, ubique praesentem, humiliter deprecantes, ut per suam misericordiam avertat a nobis indignationem suam, quam juste meruimus, ne et nos omnes cum isto et caeteris impiis pariter pereamus ⁜ (84) . Haec dicens tam ipse, quam qui aderant caeteri, lacrymas ultra continere non valentes, fleverunt pariter, et prostrati in terram levaverunt voces suas dicentes: Domine [Col. 0503D] Deus omnipotens, cujus misericordia omne superexcedit judicium; qui non laetaris in perditione morientium, sed eis potius poenitendi tempus concedis et spatium, qui Abraham servum tuum de terra sua et de cognatione sua et de domo patris sui exire praecepisti, qui populum tuum in manu potenti eduxisti [Col. 0504A] de terra Aegypti, qui vere poenitentibus veniam promisisti, extende super nos, quaesumus, misericordiam tuam, et mittere digneris sanctum angelum tuum de coelis, qui doceat nos, quid agere debeamus, et dirigat nos in via justitiae, et in semitis mandatorum tuorum, et locum, quem elegeris, nobis ostendat; in quo tibi digne servire, mundi hujus pericula evadere, et dignos poenitentiae fructus facere valeamus.

28. Defende nos, Domine, ab insidiis inimicorum nostrorum, qui festinant cuncta perdere, et non intres in judicium cum servis tuis; sed per meritum passionis Jesu Christi Filii tui Domini nostri ab omnibus peccatis expiatos, fac nos post hujus vitae exitum, ad eum, qui via, veritas et vita est, ab omni [Col. 0504B] poena liberos feliciter pervenire, Dominum nostrum Jesum Christum qui tecum in unitate Spiritus sancti vivit et regnat Deus per omnia saecula saeculorum. Cumque respondissent omnes: Amen, surgentes inde, uno animo eademque sententia vendiderunt et pauperibus dederunt omnia sua, et vale dicentes omnibus suis charis et notis, Spiritu sancto ducti venerunt, licet longa et laboriosa via, angelo Domini eos antecedente, dirigente et protegente, ad memoratum beatissimum Hugonem Gratianopolitanum episcopum ⁜ (85) .

29. Factum est autem, dum appropinquarent civitati, vidit idem episcopus in somnis Deum, in solitudine Carthusiae dignum sibi habitaculum construentem. Vidit etiam stellas septem aureas, in modum coronae dispositas, a terra paululum elevatas, et a caeteris, quae in firmamento sunt, in situ, motu, colore et splendore differentes, ejusdem numeri viris septem (tot enim ipsi erant) itineris ducatum praebentes ⁜ (86) . Mane autem facto, cum esset super visione hujusmodi sollicitus, adfuerunt pulsantes ad fores episcopalis palatii dicti septem viri, beatus scilicet Bruno cum suo, licet brevi, sancto tamen collegio. Quod cum fuisset eidem episcopo nuntiatum, confestim jubet eos introduci. Ipsi vero ingressi, [Col. 0504D] et ad pedes ejus humiliter prostrati, petita et obtenta benedictione, sui ad eum adventus causas enarrantes, petierunt, ut locum aliquem dignaretur eis in sua dioecesi ostendere, et sua benigna clementia, pia erogatione concedere; in quo a mundi hujus periculis, et ab hominum caeterorum consortio [Col. 0505A] segregati, desiderium suum perficere, soli Deo digne servire, et dignum ipsi habitaculum possent exstruere.

30. Haec audiens beatissimus episcopus, tanquam non amplius de visione, quam jam impletam videbat, sollicitus, eos cum ingenti gaudio, non solum gratanter, sed etiam reverenter suscepit, et benigne tractavit. Quibus et visionem illam, quam nocte illa per somnum viderat, enarravit, et ait: Fratres et filii mei in Christo dilectissimi, propositum et desiderium vestrum non solum non reprobo, sed etiam vehementer commendo. Mundus enim iste, talibus et tantis plenus est laqueis, periculis, calamitatibus et miseriis, ut electos plerumque cogat prospera quaeque despicere, et Deum per adversa quaerere, [Col. 0505B] cum non possint Deum simul cum mundo diligere. Nam duo isti amores duas civitates constituunt, quae sibi invicem adversantur, Dei scilicet et diaboli. Deus autem bonus, imo summum bonum est. Mundus vero totus in maligno positus est. Hinc prae caeteris magnis dilectus apostolus ait: «Si quis diligit mundum, non est charitas Patris in eo ⁜ (87) .» Unde cum decrevisset Deus Sodomorum civitates delere, ait angelus ad beatum Lot, qui ad Dei civitatem pertinebat, «Salva, inquiens, animam tuam, et noli respicere post tergum, nec stes in omni loco circa regionem, sed in monte salvum te fac, ne et tu similiter pereas ⁜ (88) .» Sancti enim illi, quibus dignus non erat mundus, Apostolo teste, «egentes, angustiati, afflicti, circuierunt in [Col. 0505C] melotis, in pellibus caprinis, in solitudinibus errantes, in montibus et speluncis, et in cavernis terrae ⁜ (89) .»

31. Et ideo testimonio fidei probati inventi sunt. Quorum vestigia sequi et imitari laudabile est et utile, sed difficile in regionibus istis frigidis maxime, quae non sunt sicut Aegyptus, Thebais, Scythia ⁜ (90) , aut Palaestina. Est enim in montibus istis altissimis, quos cernitis inter caeteras solitudines, eremus quaedam, quae Carthusia nuncupatur, decem fere milliaribus a civitate distans, ampla quidem, sed penitus inhabitata, solis feris pervia; hominibus vero et caeteris mansuetis animantibus propter loci asperitatem pene incognita, altis et tanquam excisis hinc inde rupibus et scopulis circumvallata, infructuosis [Col. 0505D] arboribus consita, supra modum frigida, et pro majore parte temporis nivibus operta, et adeo praerupta, sterilis, et infructuosa, uti nihil in ea seri valeat sive meti. In cujus medio est quidam parvus fluvius, qui Gnerus mortuus, quasi quaedam imago mortis, dicitur, ex circumstantibus undique [Col. 0506A] montibus collectus et cum strepitu maximo, torrentium aut inundantium aquarum more, fluens. Ad quam quidem Carthusianam eremum est accessus gravis et laboriosus, ingressus vero difficilis et periculosus, utpote inter duas mirae altitudinis rupes, quae velut rectae lineae sursum se erigunt, et in culmen tandem pene coeunt, ita ut introeuntibus horrori sint et terrori.

32. Et ut paucis agam, tanta est loci illius asperitas, tantus horror, ut carcer potius aut purgatorii locus, quam humanae vitae habitaculum dici possit ⁜ (91) . Unde difficile videbitur sine singulari dono Dei, apud quem nihil est impossibile, homines illic habitare posse, aut saltem diu perseverare; scitis autem, fratres mei, quam grave sit post missam manum [Col. 0506B] ad aratrum retro aspicere. Unde metuendum est exemplum uxoris Lot, quae retrospexit, et ubi aspexit, ibi remansit, et in salem conversa est, ut suo prudentes condiret exemplo ⁜ (92) . Cum autem verbis illis finem fecisset beatissimus episcopus, B. Bruno respondit: Reverendissime Pater, terribilis profecto est, ut audivimus, et jam in parte cernimus, locus iste. Nos autem locum talem ad poenitendum quaerimus. Et quanquam infirmi sumus et fragiles, in Dei tamen, qui potens est, misericordia confidimus, et speramus, ut qui nobis dedit huc veniendi voluntatem, dabit et perseverandi potestatem cum non sit abbreviata manus ejus, quominus, sicut olim, ita et nobis nunc magnalia sua possit ostendere. Ipse enim scopulos torrentium inclinavit, [Col. 0506C] ut requiesceret populus in Arnon, et recumberet in finibus Moabitarum. Ipse Jonathan et armigerum ejus, reptantes manibus et pedibus, per eminentes petras et scopulos, in modum dentium praeruptos, de hostium manibus, data ipsis de illis victoria, liberavit.

33. Ipse tantam multitudinem filiorum Israel et vulgus innumerabile in deserto manna de coelo misso nutrivit. Nunquid et nunc panem dare non poterit, aut parare mensam populo suo? Ipse corvis praecepit ut pascerent Eliam in Carmelo, qui et paverunt Paulum in Aegypto. Ipse prandium, quod messoribus Habacuc paraverat in Judaea, Danieli misit in Chaldaeam. Ipse panes in deserto multiplicavit, ex quibus tantam hominum multitudinem satiavit. Ipse dat [Col. 0506D] jumentis escam ipsorum, et pullis corvorum invocantibus eum. Ipse pascit volatilia coeli, quae non serunt, neque metunt, neque congregant in horrea. Nonne et nos Domino pluris sumus illis? Non itaque, etiamsi nobis defuerint humana solatia, de Dei praesentia diffidemus, et providentia, cum potens sit [Col. 0507A] de lapidibus istis, quos vidimus, panes facere, et aquam in vinum convertere. Qui etiam, cum voluerit, potens est dare nivem sicut lanam, et nebulam sicut cinerem spargere. De tanta igitur ejus potentia et bonitate confisi, iterum ac iterum humiliter supplicamus, ne desiderium nostrum ultra differas, aut nos in hac nostra petitione confundas ⁜ (93) . Tunc beatus Hugo, eorum constantiam, et in coepto proposito perseverantiam considerans, ne eorum vocationi, et divinae voluntati resistere videretur, ait: Desiderium vestrum, dilectissimi, ego pariter implere desidero, nec ideo distuli, ut auferatur, sed ut dilatione potius augeatur.

34. Videns itaque voluntatem vestram, in Christi charitate radicatam et fundatam, vobis et iis, [Col. 0507B] quos eadem charitas vobiscum traxerit, nunc et in posterum, fratres, locum praedictum, et quidquid juris vel actionis in eo habeo, plena libertate concedo. Et hoc idem a caeteris omnibus, qui jus aliquod in eo habent, fieri procurabo, vobisque et vestris omnibus omnem possibilem mihi humanitatem, quandiu vixero, libenter exhibebo. Et nihilominus pro pace et quiete vestra ad removendum ea, quae vestra proposito contraria sunt, domum unam super pontem, qui inter duas rupes praedictas situs est, in introitu dictae solitudinis aedificari volo, et auctoritate divina prohibebo, ut feminae per terminos vestros nullatenus transeant, neque viri arma portantes. Prohibebo pariter intra dictos terminos piscationem, venationem, et avium captionem, [Col. 0507C] ovium, caprarum, atque omnium domesticorum animalium pascua et transitum, Deum rogans, ut obedientes huic nostrae donationi et prohibitioni in sua gratia multiplicet, et in omnibus bonis, quae ibidem usque in saeculi finem gerenda sunt, partem eisdem tribuat; inobedientes vero divino judicio puniendos relinquo, quos et per saecularem potestatem puniri curabo ⁜ (94) .

35. His dictis, surgens amplexatus est eos, flevitque prae gaudio super singulos eorum, laudans et benedicens Deum de adventu ipsorum. Et deinde benedixit eis dicens: Omnipotens sempiterne Deus, cujus misericordiae nec mensuras ponere possumus, nec tempora definire; qui, quos vis, vocas, et quos [Col. 0508A] vocas, hos justificas et magnificas, respice, quaesumus, oculis clementiae tuae super hos famulos tuos, quos ad tuae servitutis obsequium invitare dignatus es, et praesta auxilium gratiae tuae, ut, quae tibi placita sunt, tota virtute perficiant. Reple eos venerabilibus virtutibus tuis, quibus muniti, carnis, mundi et daemonum insidias superare, et inde victoriae coronam immarcessibilem recipere valeant, crescereque eos facias in mille millia, et eos, necnon et illos qui eorum vestigia secuti fuerint, et in dicta solitudine usque in finem vitae suae in vera humilitate et charitate perseveraverint, ab omni culpa et poena liberos, sanctorum tuorum collegio sociare digneris. Per Christum Dominum nostrum. Amen.

[Col. 0508B] 36. Post haec autem, quia dictus Bruno et ejus solades omnes erant propter itineris labores non modicum nec immerito fatigati, retinuit eos idem beatissimus episcopus in suo episcopali palatio, et eos sua solita benignitate procuravit et recreavit per dies aliquot. Quibus expletis et praeparatis ac dispositis omnibus quae necessaria erant in via, ascenderunt in montem et intraverunt ac inhabitare coeperunt dictam eremum Carthusiae circa solemnitatem nativitatis sancti Joannis Baptistae, anno salutis nostrae supra millesimum octogesimo quarto ⁜ (95) , antecedente et dirigente eos, ac in omnibus et per omnia adjuvante, et de necessariis providente praefato beato Hugone episcopo ⁜ (96) . Et ibidem in parte superiore montis, quae nunc dicitur [Col. 0508C] Ad Beatam Mariam de Casalibus, aedificare coeperunt ecclesiam, necnon et parvas cellulas, non longe a dicta ecclesia distantes, circa quemdam fontem, qui usque in praesentem diem vocatur fons Brunonis, de se tamen invicem distinctas et aliquantulum separatas, ne alter alterius solitudinem impediret ⁜ (97) . In quibus singuli per singulas more illorum antiquorum Aegyptiorum monachorum habitabant ⁜ (98) . Ubi silentio, lectioni, orationi, atque operi manuum, maxime in conscribendis libris, jugiter insistebant ⁜ (99) . Qui exinde dicti sunt fratres Carthusienses, a nomine loci nomen sibi imponentes, a quibus etiam ordo iste Carthusiensis originem sumpsit pariter et nomen.

[Col. 0509A] 37. Ipsi enim septem (beato Brunone caeteros, qui sibi eum in priorem et animarum suarum pastorem elegerant, et cujus obedientiae, beato Hugone episcopo annuente, se submiserant, dirigente ⁜ (100) ) volentes mundum, quem reliquerant, et quae in mundo sunt, omnia, quae sunt concupiscentia carnis, concupiscentia oculorum, et superbia vitae, sibi subjicere, quamdam vivendi normam satis arduam instituerunt, quam et ipsi tenuerunt, et posteris suis tenendam mandaverunt. Nam contra superbiam, quae initium est omnis peccati, et contra ejus nefandam sobolem, invidiam scilicet, ambitionem et vanam gloriam, et si qua sunt alia, fecerunt sibi vestes breves et angustas de grosso panno albo, vili et rudi, quae eos contemptibiles intuentibus [Col. 0509B] redderent et abjectos, et illis horrori essent potius, quam ipsis honori. Et quamvis in sordido habitu interdum superbia lateat, fecerunt tamen ipsi ad eam profugandam, quidquid facere potuerunt. Contra cupiditatem vero, quae radix omnium malorum dicitur, et avaritiam, quae idolorum servitus nuncupatur, certos terminos juxta locorum suorum fertilitatem aut sterilitatem majores minoresve praefixerant, ita ut extra eos, etiamsi totus mundus eis offerretur, nec saltem, quantum pes humanus occupare potest, liceret possidere.

38. Certum etiam numerum, quem transgredi nullo modo liceret, animalibus et pecoribus imposuerunt. Et ut non esset eis quandoque necessarium, vel plus terrae quam dictum est, possessioni suae [Col. 0509C] addere, aut pecorum numerum augere, duodecim tantum monachos cum tertio decimo priore, ac sexdecim conversis, paucisque mercenariis, nullo prorsus superaddito, in suis domibus esse perpetuo decreverunt. Ad edomandam autem carnis concupiscentiam, et legem membrorum, quae repugnant legi mentis, duris semper ad carnem ciliciis utebantur. Secunda, quarta et sexta feriis, pane et aqua et sale, sicut placebat, contenti erant. Tertia vero, quinta et Sabbato legumina vel aliquid hujusmodi et vinum, et in feria quinta etiam caseum vel aliquid aliud a coquinario recipiebant, ab omni tamen esu carnium tam sani quam infirmi perpetuo abstinebant. Panes albos non comedebant, sed solum tortas ⁜ (101) , licet de tritico. Vinum purum nunquam bibebant, [Col. 0509D] sed bene dilutum, quod vocant limphatum, et hoc duntaxat in prandio et coena, et diebus illis, quibus eo uti et coenare licebat. Jejuniis fere continuis et prolixis vigiliis carnem macerabant. Pisces nunquam [Col. 0510A] emebant, sed si forte gratis eis dabantur, eos in charitate recipiebant, et juxta offerentium voluntatem (diebus tamen, quibus eis vesci licebat) distribuebant.

39. Officium divinum, diurnum pariter et nocturnum, tam in ecclesia, diebus et horis illis quibus in eam conveniebant, quam per cellas, non perfunctorie, ut quidam, sed intentissime, oculis in terram demissis, cordibus vero in coelum fixis, devotissime persolvebant. Totum quoque suum, tam interiorem quam exteriorem, hominem habitu, voce, vultu, rebus visibilia excedentibus, spretis cunctis aliis, intentum, imo affixum Deo, exhibebant. Diebus vero Dominicis et certis sanctorum festivitatibus tantum antiquorum eremitarum more, [Col. 0510B] ne ab aliis sacris operibus, licet dignitate inferioribus, impedirentur, missae sacrificium offerebant, quo omnes pariter conveniebant. Et ipsis diebus in refectorio simul ad ritum monachorum comedebant. Aliis vero diebus in cellis suis sub arcto silentio, orationi, meditationi, contemplationi, et caeteris piis et devotis exercitiis sine intermissione vacabant, ita ut, ubi prius fuerant specus et cubilia ferarum, tunc videres choros castrorum, cuneos prophetarum, conventus monachorum, et coetus angelorum ⁜ (102) .

40. Memoratus autem episcopus sanctus Hugo eos frequenter visitabat, et ut filios tenerrime diligebat; quos usque ad mortem suam et non tantum eos, sed et qui eis exinde successerunt, conciliis [Col. 0510C] semper fovit, et beneficiis. Eratque inter eos, non ut dominus aut episcopus, sed ut socius et frater humillimus, et ad cunctorum (quantum in ipso erat) obsequia paratissimus. In tantum autem devotus eremum incolebat, ut eum interdum beatus Bruno inde exire et ad oves suas redire compelleret. Ite, inquit, ite ad oves vestras, et quod eis debetis, exsolvite ⁜ (103) . Ipso etiam beatissimo episcopo instante et procurante, circumvicini omnes, tam ecclesiastici quam nobiles et populares, videntes beati Brunonis et ejus sodalium tam sanctam ac tam honestam ac devotam conversationem, dederunt eisdem, quidquid juris habebant in dictis montibus, et intra fines et limites dictae solitudinis ⁜ (104) . Isti itaque sunt, o felix Carthusia, primi Patres illi, [Col. 0510D] qui hanc vastam solitudinem primi inhabitare coeperunt, et in ea ordinem hunc, qui a te nomen velut oleum ubique terrarum effusum accepit, primi fundaverunt. Isti sunt septem columnae, quas Sapientia [Col. 0511A] excidit, et in quibus sibi domum aedificavit. Isti sunt septem boves ascendentes de fluvio, et septem spicae in culmo uno. Et septem buccinae, quarum usus erat in jubileo.

41. Isti sunt septem candelabra, in quorum medio Joannes scribens septem Ecclesiis, quae erant in Asia, perhibet se vidisse similem filio hominis vestitum podere, tenentemque in dextera sua septem stellas, quae septem Ecclesiarum sunt angeli; et in medio throni Agnum stantem, habentem cornua septem, et oculos septem, qui sunt septem Spiritus Dei, in omnem terram missi. Isti sunt septem sportae fragmentis plenae, et septem signacula libri clausi, et septem viri Spiritu sancto pleni, quos in diaconos ad ministrandum elegerunt [Col. 0511B] apostoli, et septem gradus, quos vidit Ezechiel ad ascensum exterioris atrii. Iste est septenarius, propter septem Spiritus sancti dona sacratus. Iste septenarius numerus primus in monadibus perfectus est redditus ex suis partibus aggregatus. Nam unum et sex, duo et quinque, tria et quatuor, quae sunt partes ejus aliquotae, septem faciunt. Hinc est, quod septimus dies, et septima hebdomada, et septimus mensis, et septimus annus, tanquam perfecti, erant lege feriati.

42. Septem etiam diebus agitur et repetitur omne tempus. «Et septimo die cessavit Deus ab omni opere.» Et septimo die Christus in sepulcro quievit. In quibus omnibus notatur hujus sacrati septenarii numeri, et in eo hujus sacrae religionis [Col. 0511C] (quae ab ejusdem numeri viris istis septem primo instituta est) perfectio. Quae recte figurata dicitur per stellas illas septem, quas in eorum adventu beato Hugoni Dominus demonstravit, tam propter magnum hujus septenarii sacramentum, quam propter stellarum sublimitatem, stabilitatem, claritatem, puritatem et quantitatem. Istae namque virtutes religiosis omnibus nedum conveniunt, sed etiam necessariae sunt: qui debent sicut stellae esse in coelo, per contemplationem in mentis affectum, non in terra. Nam species coeli est gloria stellarum, ait sapiens ⁜ (105) , secundo debent esse in coepto religionis proposito firmi et stabiles. Nam ideo posuit Deus stellas in firmamento ut essent in signa et tempora, et dies, et menses et annos. Unde scriptum [Col. 0511D] est quod stellae manentes in cursu suo et ordine, pugnaverunt contra Sisaram ⁜ (106) , id est contra diabolum; sic enim Sisara interpretatur excludens gaudentem. Tertio debent esse in tribulatione patientes, ut sint sicut stella matutina in medio nebulae.

43. Fecit enim Deus lunam et stellas, ut praecessent nocti. Quarto sicut in stellas non cadit corruptio, nec casus, nec error secundum philosophum; ita et ipsi debent servare carnis integritatem sine corruptione, ut dicere possint illud Apocalypsis: [Col. 0512A] «Ego sum genus et radix David, stella splendida et matutina ⁜ (107) .» Et ne de eis dicatur, quod stellae non sunt mundae in conspectu ejus. Quinto, sicut stellarum quaelibet major est tota terra, quamvis brevis et quasi punctalis, et modica videatur in exteriori apparentia, sic religiosi debent semper crescere per charitatem, minui vero per humilitatem. Haec enim duo, humilitas scilicet et charitas, sunt duo religionis extrema, initium et finis, sine quibus caetera, quae mediant, omnia sunt potius poena, quam merito digna. O igitur iterum atque iterum felix Carthusia, tandiu sterilis, nunc vero fecunda! Felices montes, qui tales meruerunt habere incolas et cultores! Felix denique religio ista divinitus instituta, quae religiones caeteras [Col. 0512B] post Augustinum et Benedictum antiquitate praecedit, et has illas etiam vitae austeritate! De cujus origine haec pauca, ut ad coeptum propositum redeamus, sufficiant.

44. Beatus itaque Bruno, de quo nobis sermo, in hac vitae austeritate cum suis in dicta solitudine fere sex annorum spatio perseveravit, die ac nocte sine intermissione jejuniis, orationibus et aliis exercitiis religiosis vacans ⁜ (108) . Contigit autem ut, mortuo Gregorio septimo pontifice Romano, succederet ei in papatu Victor tertius; quo item post paucos menses mortuo, successit ei Urbanus secundus, prius dictus Otho, monachus et abbas Cluniacensis, qui ejusdem beati Brunonis, dum in minoribus ageret, fuerat discipulus ⁜ (109) . Qui paulo [Col. 0512C] post sui assumptionem ad apostolatus apicem, non immemor doctrinae et probitatis ejusdem beati Brunonis, sui olim praeceptoris, volensque in sibi a Christo credita administratione ejus uti consiliis, vocavit eum ad sanctae Romanae Ecclesiae obsequium, addito etiam obedientiae praecepto. Dictus vero beatus Bruno, percepto hujusmodi mandato, non modicum turbatus est, quippe qui jam solitudinis dulcedinem gustaverat. Tenebat enim eum Maria, ut quiesceret, trahebat Martha, ut laboraret, rogabant fratres, ne se desereret, papa, ut obediret. Terrebat curia, si illuc accederet: conscientia vero timorata ignorabat quid in re tam perplexa ageret.

45. Tandem obedientia vicit. Sciebat enim [Col. 0512D] quod vera obedientia moras non recipit, nec excusationem aut dilationem admittit. Hinc ad fratres et discipulos suos ait: Manere vobiscum, fratres mei dilectissimi, gratissimum; a vobis separari gravissimum; mandatis vero apostolicis obedire necessarium mihi est. Nam in majoribus est regendi ac jubendi auctoritas: in minoribus vero obsequenti necessitas. Unde quasi peccatum ariolandi, est repugnare, et quasi scelus idololatriae nolle acquiescere, propterea quod Apostolus ait, ut «omnis anima sublimioribus potestatibus subdita [Col. 0513A] sit, quia non est potestas nisi a Deo; quae autem a Deo sunt, ordinata sunt, et qui resistit potestati, Dei ordinationi resistit: qui autem resistit, ipse sibi damnationem acquirit ⁜ (110) .» Quid igitur mihi prodesset exterius hic vobiscum jejuniis et abstinentiis carnem atterere, et per inobedientiam, animae meae damnationem acquirere? Nolite itaque, fratres, super recessu meo contristari, ne superaddatis dolorem dolori, sed potius in ea vocatione, in qua vocati estis, perseverate. Et ego, expleta mihi injuncta obedientia, ad vos revertar, Domino concedente.

46. Tunc omnes cum lacrymis et ejulatu magno clamare coeperunt dicentes: Cur nos, Pater, deseris, aut cui nos desolatos relinquis? Tu es enim post [Col. 0513B] Deum omnis spes nostra, totumque refugium. Tu nobis in adversis praesidium, in prosperis solatium, in tentatione consilium, in infirmitate subsidium. Quid igitur, te recedente, faciemus, aut ad quem, te absente, recurremus? Erimus profecto sicut oves errantes, non habentes pastorem. Si igitur te ad Romanum pontificem obedientia trahat, trahet nos tecum supereminens charitas, quae est in Christo Jesu, quam sperare non poterit, neque mors, neque vita, neque creatura aliqua. Beatus itaque Bruno haec audiens, timens ne propter suum et suorum inde discessum locus praedictus, jam Deo dicatus, ad manus laicas et profanas iterum deveniret, nolensque illum omnino deserere, sed post expletam sibi impositam poenitentiam eum intendens [Col. 0513C] cum suis repetere, commendavit et dedit illum venerabili viro domino Siguino, abbati monasterii Casae-Dei, qui fuerat unus ex primis donatoribus praedictis, et habebat quandam cellam sibi vicinam prope Gratianopolim subter castrum Curnilhionis ⁜ (111) .

47. Et deinde a beato Hugone episcopo benedictione [Col. 0513D] suscepta, Romam accessit ⁜ (112) . Urgebat enim apostolicum imperium. Quem pontifex, de ejus, quem [Col. 0514A] intime diligebat, adventu plurimum gaudens, benigne suscepit, et inter primos et praecipuos sibi peculiares ac familiares consiliarios et fideles amicos habuit. Cujus in majoribus causis et arduis Ecclesiae negotiis utebatur et adhaerebat consiliis. Convenerunt autem ad eum, Spiritu sancto hoc operante, caeteri fratres omnes ⁜ (113) , qui prius cum eo in Carthusia fuerant, dolentes plurimum, ipse vero magis, quod locum praedictum Carthusiae, quem dominus sibi elegerat, et in quo dignum illi habitaculum construxerat ⁜ (114) , reliquissent. Dum enim eis in mentem venirent, non sicut murmuratoribus illis in deserto, carnes, cucumeres, aut pepones, sed devotae illae meditationes, orationes, lectiones, et spiritales consolationes, quas prius in solitudine praedicta [Col. 0514B] Carthusiae habuerant; et viderent tumultus, strepitus, et pericula curiae, non poterant se a lacrymis continere.

48. Tandem vero suasu et inductione ejusdem beati Brunonis, cum nondum posset ipse pro se licentiam seu commeatum redeundi a pontifice obtinere, tanquam illi in tunc occurrentibus negotiis necessarius, omnes unanimiter consenserunt ad Carthusiam reverti, obtentis prius ab eodem summo pontifice litteris ad praedictum abbatem Siguinum pro restitutione dicti loci ⁜ (115) ; quem illi beatus Bruno inde discedens (ut jam dictum est) remiserat. Magistro itaque Landuino, quem caeteris fratribus beatus Pater Bruno in priorem loco sui praeposuerat ⁜ (116) , ductore, omnes Carthusiam repetiverunt. [Col. 0514C] Quibus Siguinus abbas rogatu summi pontificis et ejusdem beati Brunonis, cum consensu sui conventus et in praesentia praefati beati Hugonis Gratianopolitani episcopi, et alterius Hugonis Lugdunensis archiepiscopi, locum praedictum Carthusiae libere remisit ⁜ (117) , ac juri eorum et successorum eorumdem tradidit perpetuo possidendum. Et extunc dictus Landuinus prior, et caeteri fratres ac eorum successores usque in praesentem diem dictam eremum Carthusiae cum suis finibus et juribus tenuerunt et possederunt, perseverantes in ea sub communi obedientia capituli generalis potius Carthusiensis ordinis, quod ibidem annis singulis celebratur juxta vivendi normam ab eodem beato Brunone primo, et deinde a caeteris Carthusiae prioribus, [Col. 0514D] et a dicto generali capitulo eis datam ⁜ (118) .

49. Dictus vero beatus Bruno eidem Urbano [Col. 0515A] pontifici charus, in regimine Ecclesiae utiliter et fideliter inserviebat. Erat enim tunc Ecclesia in turbatione maxima propter persecutionem Henrici quarti imperatoris praedicti, qui quemdam Gilbertum, quem Clementem vocavit, de facto in papatum intruserat ⁜ (119) . Qui ambo, Henricus scilicet et antipapa Clemens, verum pontificem Urbanum persequebantur. Quorum furorem idem Urbanus declinans, cum in Romanis (et merito) minime confideret, postquam in Melphi consilium habuisset, Placentiam venit, et ibi aliud concilium celebravit ⁜ (120) , in quo inter caetera petulantiam quorumdam ecclesiasticorum, Gratiano teste, animosissime compescuit. Et plura in eos decreta fecit, maxime contra ecclesiasticos incontinentes et simoniacos, et contra [Col. 0515B] proprietarios et instabiles monachos ⁜ (121) . Deinde nec ibi securus, ejusdem imperatoris iterum furorem fugiens, relicta Italia, in Gallias transmigravit ⁜ (122) . Ubi denuo de salute fidei cogitans, aliud concilium apud Clarummontem, civitatem Alvernorum, convocari fecit, in quo, eodem Gratiano teste, plures alias constitutiones ordinavit, quae ad erigendum labentis Ecclesiae statum respicere videbantur. Et inter caetera statuit, ut Horae beatae Mariae a clericis quotidie dicerentur, et ut in Sabbatis ejus Officium solemniter celebraretur ⁜ (123) .

50. Legi autem in quadam historia, quae Fasciculus temporum dicitur, quod hoc beata Virgo fratribus in Carthusia revelaverat, haud dubium, quin beato Brunoni et ejus sodalibus, cum ipsi soli [Col. 0515C] adhuc Carthusienses dicerentur ⁜ (124) . In eodem etiam concilio rem memoratu dignam fecit. Nam principes Galliae, et caeteram multitudinem, quae ad [Col. 0516A] concilium convenerat, ad expedionem contra Turcas pro recuperatione Terrae Sanctae taliter animavit, ut trecenta millia hominum nomen suum in militiam Christi dederint, signumque crucis susceperint. Inter quos erat Gotfridus de Bouillon, dux Lotharingiae; quo duce moventes per Germanorum fines atque Pannoniam, Byzantium vadunt, ac deinde, transmisso Hellesponto, Nicaeam primo, mox Antiochiam, et plures alias Sarracenorum urbes, deinde Hierosolymam civitatem sanctam, et omnem circa regionem capiunt ⁜ (125) . Ubi dum vallent Christiani dictum Gotfridum in regem coronare, renuit ipse, dicens se nolle auream ferre coronam in ea urbe, ubi Christus spineam tulerat ⁜ (126) . Tenuerunt autem dictus Gotfridus et septem alii reges Christiani post [Col. 0516B] eum annis octoginta octo dignum regnum Hierosolymitanum ⁜ (127) , devictis Babyloniis et Aegyptis cum magna infidelium strage, et maximo incremento nominis Christiani. Quibus omnibus causam dedit idem pontifex Urbanus in dicto Claromontensi concilio.

51. Cum itaque beatus Bruno eidem pontifici propter obedientiae meritum certis annis, licet paucis, adhaesisset, et non modicum Ecclesiae sanctae Dei circa ejus reformationem et circa recuperationem Terrae Sanctae suis consiliis profuisset, ut ejusdem Urbani inde secuta decreta, et alia ejus acta praedicta testantur, nec posset diutius tantas inquietudines, et curiae tumultus ac strepitus sustinere, ad solitudinis ac cellae, quam dimiserat, quietem [Col. 0516C] jugiter aspirans, antequam idem pontifex de Placentia transiret ad Galliam, humiliter et cum geminata instantia ab eodem pontifice petiit et tandem obtinuit [Col. 0517A] veniam et commeatum ut, relicta curia, eremum, quam reliquerat, repeteret, aut aliam sibi quaereret, quam Dominus ipsi dignaretur ostendere ⁜ (128) . Et cum idem pontifex voluisset eum confirmare in archiepiscopatu Ecclesiae Rhegiensis, quae est prima metropolis totius Calabriae, ad quam, eodem annuente pontifice, electus fuerat, ipse electioni a se factae, sciens ex iis, quae in Scriptura sacra legerat, et ex iis, quae in curia et viderat et audierat, qualia et quanta sint in praelatione pericula, consentire recusavit ⁜ (129) , non quidem pertinaciter, sed solo quietis amore et desiderio, servata semper (ut decens est) ad superiorem obedientia et humilitate, et ad proximos charitate.

52. Tunc enim, ut dicebat beatus Gregorius, ante [Col. 0517B] Dei oculos vera servatur humilitas, cum hoc, quod quis utiliter subire praecipitur, pertinaciter non recusat. Unde potest quis etiam idoneus laudabiliter ex humilitate praelationis officium recusare, eodem Gregorio dicente, quod praelatio propter meliorem intentionem fugienda est, maxime cum ad hoc superna voluntas agnoscitur. Cum voluntate igitur, venia et benedictione pontificis idem beatus Bruno, relicta curia, Calabriae deserta penetravit, non quidem solus, sed junctis sibi quibusdam aliis ejusdem propositi viris, quos bonus odor vitae ipsius ad solitudinem quaerendam traxerat ⁜ (130) . Audiverat enim, illic deserta esse loca et solitaria quamplurima, ad peragendum poenitentiam aptissima. Et quamvis intenderet et optaret, prout jam saepius [Col. 0517C] decreverat, Carthusiam repetere, quam reliquerat, et illuc fratres suos sequi, quos ante praemiserat, quia tamen (ut praedictum est) pontifex cum curia sua transibat ad Galliam, in cujus finibus sita est Carthusia, ne curiam, quam fugiebat, sequi videretur, sed ut elongaretur ab ea, Calabriam potius elegit, quam Carthusiam ⁜ (131) , cum ea tamen semper intentione et voluntate, ut, sedatis rebus, ut primum commode posset, Carthusiam repeteret, prout in quibusdam ejus litteris, quas ex Calabria scripsit fratribus suis, qui erant in Carthusia, apparet, [Col. 0518A] quaram verba sunt haec: De me, fratres, scitote, quoniam mihi unicum post Deum est desiderium veniendi ad vos, et videndi, et quando potero, opere adimplebo, Deo adjuvante ⁜ (132) .

53. Venit itaque cum suis praedictis ad quamdam eremum in finibus Calabriae, quae dicitur Turris in dioecesi Squillacensi ⁜ (133) , ibique non cellas, quia sumptus ad eas non suppetebant, sed speluncas plures sive cavernas eremitis congruentes de vili quidem materia, sed in Christo pretiosa aedificavit, in quibus nocturnis excubiis pariter atque diurnis ipse et qui cum eo convenerant fratres, divinis laudibus et orationibus insistebant, in ea austeritate vitae, quam ipse prius in Carthusia tenuerat, et suis tenendam praecederat. Contigit autem, Domino [Col. 0518B] hoc operante, dum quadam die princeps Calabriae Rogerus ⁜ (134) cum suo non parvo comitatu, et cum canum multitudine copiosa in dicta eremo Turris venaretur feras, canes olfactu suo diversa ferarum ipsarum vestigia insequentes, ad dictas speluncas, in quibus beatus Bruno, et qui cum eo venerant, fratres pariter habitabant, devenirent. Ubi, fixis pedibus, latratibus multis domino suo indicabant, se praedam magnam aliquam invenisse. Ad quos dictus princeps cum suis concito cursu veniens reperit patres praedictos in dictis speluncis, flexis genibus et erectis in coelum vultibus et manibus simul orantes et Deum laudantes ⁜ (135) .

54. Quod ille intuens, magna admiratione repletus, de equo, cui insidebat, desiliens devote et humiliter [Col. 0518C] salutavit, et de eorum illuc adventu, et singulorum statu diligenter interrogavit. Quibus cognitis, gavisus est valde, Deum laudans et glorificans, quod tali se dignatus esset praeda dignum facere, sperans et se et terram suam eorum meritis et precibus adjuvari, et in pace tueri. Et propterea ut possent ibidem quietius vivere et diutius perseverare, dedit eis ecclesiam Beatae Mariae et Sancti Stephani de eremo ⁜ (136) ; ubi eos frequenter visitabat, et de vitae necessariis providebat, documentaque salutis ab eis libenter audiebat. Et beatum Brunonem, [Col. 0519A] ipsorum omnium pastorem et Patrem, quem prae caeteris intime diligebat, ad se frequenter evocabat; quem in magna reverentia semper habebat, et quasi primum in domo sua; cujus consiliis acquiescebat, et ejus se orationibus jugiter commendabat; in quibus plurimum confidebat ⁜ (137) .

55. Nec eum fefellit opinio. Nam Deus eum Brunonis meritis a praeparata in eum proditione in obsidione Capuanae civitatis ⁜ (138) liberavit, ut idem princeps in suis patentibus litteris ⁜ (139) per haec verba testatur: Ego Rogerius divina misericordia comes Calabriae et Siciliae notum [ Al., nota] esse volo omnibus fidelibus Christianis beneficia, quae mihi peccatori concessit Deus orationibus reverendi mei fratris Brunonis, piissimi Patris fratrum, qui habitant [Col. 0519B] in ecclesiis Sanctae Mariae de Eremo, et Sancti Stephani protomartyris, quae sitae sunt in terra mea inter oppidum, quod dicitur Stillum, et Arenam. Cum essem in obsidione Capuae Kalendis Martiis, et praefecissem Sergium, natione Graecum, principem super ducentos armigeros nationis suae, et exercitus excubiarum magistrum; qui Satanica persuasione praeventus, prius ipsi principe Capuae promittente auri non modicam quantitatem, ad invadendum me meumque exercitum noctu aditum pollicitus est se praebiturum.

56. Nox proditionis advenit, princeps Capuae ejusque exercitus juxta promissum est paratus ad arma, dumque me sopori dedissem, interjecto aliquanto noctis spatio, astitit cubili meo quidam senex [Col. 0519C] reverendi vultus, vestibus scissis, non valens lacrymas continere. Cui cum in visu dicerem: Quae causa ploratus? Sic ait: Fleo animas Christianorum, teque cum illis simul. Exsurge quamprimum, sume arma, si liberari Deus permiserit, tuorumque animas pugnatorum. Hic mihi per totum videbatur, veluti si esset per omnia venerabilis Pater Bruno. Expergefactus sum cum terrore grandi provisione pavescens. Illico sumpsi arma, clamans militibus, ut armati equos conscenderent, visionem, [Col. 0520A] an vera esset, satagens experiri. Ad quem strepitum et clamorem, fugientes impius Sergius ejusque sequaces subsecuti sunt principem Capuae, sperantes se in dictam civitatem confugium habituros. Ceperunt autem milites nostri inter vulneratos et sanos centum sexaginta duos ⁜ (140) , quibus et visionem fuisse veram comprobavimus.

57. Reversus sum, Deo volente, vicesima nona Julii mensis Squillacium, praehabita Capua civitate, ubi fui per quindenam continuam aegrotans. Venit vero jam dictus venerabilis Bruno cum quatuor de fratribus suis, qui me suis sanctis devotisque colloquiis consolati sunt. Cui reverendo Viro visionem retuli et humiles gratias egi, qui de me etiam absente, suis in orationibus curam habuisset. Qui se humiliter asseruit, [Col. 0520B] non ipsum fuisse, quem vidisse credidi, sed Dei angelum, qui astat principibus tempore belli ⁜ (141) . Rogavi quoque ipsum humiliter, ut propterea de rebus meis in terra Squillacensi sumere dignaretur largos redditus, quos donabam, renuens ille, recipere nolle dicebat, quod ad hoc domum sui patris meamque dimiserat, ut omnino de rebus extraneis liber deserviret Deo nostro. Hic fuerat in tota domo mea quasi primus et magnus ⁜ (142) . Tandem vix ab eo impetrare potui, ut gratis acquiesceret sumere modicum munus meum.

58. Donavi enim eidem Patri Brunoni ejusque successoribus ad habendum in perpetuum, absque temporali servitio monasterium Sancti Jacobi cum castro, et complures res, compluraque bona alia, [Col. 0520C] cum amplissimis libertatibus, in dictis litteris specifice declaratis. Aedificavit itaque beatus Bruno inibi vigore donationis praedictae primo ecclesiam quamdam ad honorem beatae Mariae virginis juxta speluncam seu antrum quoddam subterraneum, in quo solus ipse manebat. Demum vero pariter aedificavit ecclesiam aliam, a superiore non longe distantem, cum contiguo illi monasterio sub vocabulo Sancti Stephani protomartyris ⁜ (143) , in quo caeteri fratres habitabant, et sub cura et regimine tanti [Col. 0521A] Patris Christo Domino militabant ⁜ (144) . Cum quibus ipse usque ad diem mortis suae perseveravit in ea observatione, quam prius coeperat et docuerat in Carthusia, nec declinavit ex ea. Veniens autem ad mortem, sciens quod venit hora ejus, ut transeat ex hoc mundo ad Patrem, convocatis fratribus suis, ab infantia singulas aetates suas recensuit, et totius temporis sui scientia et sententia dignum ⁜ (145) proclamavit, exhortans eos et admonens ad charitatem et humilitatem et ad perseverantiam.

59. Postea vero fidem suam de Trinitate protracto et profundo sermone exposuit et conclusit sic: Credo etiam sacramenta, quae sancta credit et veneratur Ecclesia, et nominatim panem et vinum, quae consecrantur in altari, post consecrationem [Col. 0521B] verum corpus esse Domini nostri Jesu Christi, veram carnem et verum sanguinem, quae et nos accipimus in remissionem peccatorum, et in spe salutis aeternae ⁜ (146) . Proxima autem die Dominica sancta illa anima carne soluta est pridie Nonas Octobris, anno Domini millesimo centesimo primo. Corpus vero ejus fratres ibidem honorifice condiderunt. Ad cujus sepulcrum tale fuit appositum epitaphium.

60. Hanc autem ejus sanctam vitam mortemque pretiosam secuta sunt miracula multa, quae Dominus gloriosi sui confessoris intercessionibus et meritis operari dignatus est, quamvis miracula sanctum non faciant, cum non neget Apostolus montes sine charitate posse transferri. Et propterea non sunt in talibus expetenda seu quaerenda miracula, quae cum malis possunt haberi communia. Nam et magi Pharaonis incantationibus suis multa signa fecerunt. [Col. 0522A] Judas etiam, filius perditionis, vivens miracula fecit, qui et cum caeteris apostolis ejiciendi daemonia potestatem accepit. Multi etiam alii signa fecerunt, nec tamen ob hoc sanctiores, imo potius deteriores et damnabiliores effecti sunt. Qui cum in judicio dicent: «Domine, Domine, nonne in nomine tuo prophetavimus, et in nomine tuo daemonia ejecimus, et in nomine tuo virtutes multas fecimus? Respondebit illis Dominus: Quia non novi vos. Discedite a me, omnes operarii iniquitatis ⁜ (148) .» Hinc est, quod, cum eidem Domino discipuli redeuntes dicerent: «Domine, etiam daemonia subjiciuntur nobis in nomine tuo, ait illis: Nolite gaudere quia spiritus subjiciuntur vobis.» Et tanquam quaererent: «In quo ergo, magister bone, gaudebimus? [Col. 0522B] In hoc, inquit, gaudete, quia nomina vestra scripta sunt in coelis ⁜ (149) .»

61. Multi vero e contrario sancti sunt, a quibus nulla vel pauca facta leguntur miracula, sicut complures martyres, de quorum sanctitate nullus dubitat. Complures etiam confessores, qui ad fidei illuminationem multa scripserunt, in eminentia doctrinae, sanctitatis probationem habentes, ut Augustinus, Gregorius et similes. Unde cum in canonizatione sancti Thomae Aquinatis de miraculis quaererent, respondit papa non esse de eis inquirendum. Nam tot miracula fecit, quot quaestiones terminavit ⁜ (150) . Plures igitur fuerunt, qui in eremo vixerunt in asperitate vitae a conversatione hominum elongati, in continua pugna contra tentationes [Col. 0522C] et vitia perseverantes, seipsos abnegantes, patrem, matrem, et omnia, quae possederant, relinquentes, crucem suam portantes, et Christum sequentes, sicut Paulus primus eremita, cujus respectu Antonius ait se solum monachi gerere nomen. Sicut et Arsenius, Hilarion, Macharius, Eulalius et caeteri plures. Sicut et hic pater noster beatus Bruno, qui non minus caeteris fecisse videtur. Quibus omnibus sufficit pro sanctitatis testimonio verbum Domini dicentis in persona Sapientiae: [Col. 0523A] «Qui elucidant me vitam aeternam habebunt ⁜ (151) .»

62. Et iterum de eadem sapientia loquens, «supra salutem, inquit, et speciem dilexi illam:» et proposui pro luce habere illam, quam sine fictione didici, et sine invidia communico, et honestatem illius non abscondi. Infinitus enim est thesaurus ejus, quo qui usi sunt, participes facti sunt amicitiae Dei, propter disciplinae dona commendati ⁜ (152) . Et in Evangelio, cum dixisset Simon Petrus ad Christum: «Ecce nos reliquimus omnia, et secuti sumus te, quid ergo erit nobis?» Respondit: «Omnis, qui reliquerit domum, vel fratres, vel sorores, aut patrem, aut matrem, aut uxorem, aut filios, aut agros propter nomen meum, centuplum [Col. 0523B] accipiet et vitam aeternam possidebit ⁜ (153) .» Et iterum ad discipulos suos: «Amen dico vobis quia vos, qui secuti estis me, in regeneratione cum sederit Filius hominis in sede majestatis suae, sedebitis et vos super sedes duodecim, judicantes duodecim tribus Israel ⁜ (154) .» Et ad adolescentem de vita aeterna interrogantem ait: «Si vis perfectus esse, vade et vende omnia, quae habes, et da pauperibus, et veni, sequere me, et habebis thesaurum in coelo ⁜ (155) .»

63. His itaque solis sanctitatis patris nostri Brunonis testimoniis sanctissimus papa noster, dominus Leo decimus hoc tempore pontifex Maximus ⁜ (156) , sine aliqua miraculorum inquisitione contentus, dignum arbitratus est et rationi consonum, [Col. 0523C] eum, quem Deus tantis in hoc saeculo donis insignivit et gratiis, nunc assumptum in coelos maximis efferendum praeconiis, ut cui viventi dederat Omnipotens cor ad praeceptum et legem vitae et disciplinae, eidem nunc, apud thronum divinae gloriae quiescenti, debitae devotionis obsequium impendatur in terris. Et propterea voluit idem pontifex, et nobis et ordini nostro apostolica auctoritate concessit, ut in singulis domibus totius nostri ordinis et earum ecclesiis seu capellis festum ejusdem patris nostri Brunonis confessoris annis singulis die sexta mensis Octobris, qua die illa ejus beata anima, carnis vinculis exuta, ad coelestia regna migravit, solemniter colatur ⁜ (157) , et congrua ac [Col. 0523D] debita devotione celebretur, ejusque corpus et memoria dignis in Domino laudibus veneretur, et [Col. 0524A] conveniens Officium in honorem ipsius agatur et decantetur, et ut de eo diebus singulis commemorationem facere valeamus. Idem etiam pontifex domum praedictam sancti Stephani, quam (ut jam saepe dictum est) beatus Bruno pater noster in finibus Calabriae post erectam prius per eum Carthusiam fundaverat, et in qua corpus ejus conditum jacet ⁜ (158) , per monachos alterius ordinis multis annis occupatam, ordini nostro restituit, et sub cura juxta ritum, mores ac regularia instituta ejusdem nostri ordinis regendam et gubernandam commisit, prout in desuper confectis litteris apostolicis continetur ⁜ (159) .

64. Gaudeamus itaque omnes, mei dilectissimi, gaudeamus omnes in Domino, diem festum celebrantes [Col. 0524B] sub honore beati Patris nostri Brunonis, de cujus solemnitate gaudent angeli et collaudant Filium Dei. Haec namque est dies illa, quam fecit Dominus. Dies, inquam, illa, quae ab angelis in coelis continua, a nobis vero in terris ad Dei laudem et tanti Patris memoriam annua devotione recolitur. Exsultemus igitur et laetemur in ea, et omnipotenti Deo, qui per suam misericordiam hujus nostrae militiae ducem et principem tantis ac talibus donis et gratiis praevenit in via, et tantis dotibus ac tanta gloria deinde remuneravit in patria, dignas, quas possumus, laudes et gratias humiliter referamus, et ejusdem sancti merita dignis efferamus laudum praeconiis. Praeceptum enim habemus de honorandis parentibus, nedum carnalibus, [Col. 0524C] sed et tanto magis his, qui nos in Christo genuerunt, spiritualibus. Unde scriptum est quia gloria hominis ex honore patris sui est, et dedecus filii pater sine honore; et quia, qui honorat patrem suum, vita vivet longiori, et jucundabitur in filiis, et in die orationis suae exaudietur, et superveniet ei benedictio a Deo, et benedictio illius in novissimo manet ⁜ (160) .

65. Agamus insuper Deo laudes et gratias, qui, sicut post quadringentos et triginta annos a repromissione facta Abrahae, filios Israel per manum Moysi de servitute Aegyptiorum liberavit, ita et nunc post totidem annos, quadringentos scilicet et triginta, hunc Patrem nostrum, et per eum fundatam [Col. 0524D] domum praedictam sancti Stephani per manus summi legislatoris, Romani pontificis, Christi in [Col. 0525A] terris vicarii, de manu alienorum redimere, et sub nostri ordinis possessionem et obedientiam restituere dignatus est. Tot enim anni, quadringenti scilicet et triginta, numerantur ab ejusdem ordinis initio, quasi quodam divino praesagio, usque ad annum millesimum quingentesimum quartum decimum ⁜ (161) , quo anno idem pontifex eumdem Patrem nostrum et dictam ejus domum, in qua, ut jam saepe dictum est, conditus jacet, a praedicta servitute liberavit. Et quia tunc Dominum in sanctis ejus, et sanctos in Domino digne veneramur et colimus, cum sanctorum virtutes et mores imitamur et sequimur, sicut et ille Deum perfecte diligit, qui ejus mandata custodit.

66. Propterea, venerabiles patres et fratres in [Col. 0525B] Christo dilectissimi, si veri filii sumus, non degeneres, sequamur, et quantum, Domino cooperante, [Col. 0526A] poterimus, imitemur hujus Patris nostri beati Brunonis mores et vestigia. Decet enim filios similes esse patri, cum Dominus, de seipso loquens, dicat non posse Filium a se facere quidquam, nisi quod viderit Patrem facientem. Et quod quaecunque ille fecerit, haec et filius similiter faciat ⁜ (162) . Quemadmodum igitur ille fecit, ita et nos pariter faciamus. Carthusienses enim sumus, et a Carthusia, ut jam audivimus, nomen accepimus. Carthusia autem juxta etymologiam sui nominis secundum Hieronymum in interpretatione Hebraicorum nominum dicta est a chartus, quod interpretatur perfecte vocatus, vel perfecta vocatio; et ia, quod est dominus vel dominator, quasi a Domino perfecta vocatio; et inde Carthusianus dictus est, tanquam [Col. 0526B] a Domino perfecte vel ad perfectionem vocatus ⁜ (163) .

1. Beatissimus Bruno, sacri Carthusiani instituti primus auctor et architectus, natione Germanus, in insigni Colonia Agrippina parentes habuit et genere et virtute claros ⁜ (164) , quibus tamen ille, atque adeo toti familiae suae, majorem vitae suae sanctimonia attulit splendorem. Ab ipsis autem incunabulis, [Col. 0526D] gratia Dei illum dirigente, semper ad meliora proficere studuit, et cum adhuc puer esset, nihil prae se puerile tulit, sed aetatem morum gravitate vincens et quasi futurae religionis specimen quoddam exhibens, multorum monachorum pater et institutor divinitus parabatur. Sortitus vero a Domino est animam bonam, ut Scripturae verbis utamur, praeclaram indolem, illustre ingenium, memoriam tenacem, voluntatem ad optima quaeque consectanda studiose propensam

2. Itaque missus est Lutetiam Parisiorum, ut illic litteris et disciplinis liberalibus erudiretur. Ubi tantum [Col. 0527A] ille profecit prae caeteris coaetaneis suis, ut inter primos philosophos numeraretur ⁜ (165) , et scholarum magister effectus sit ⁜ (166) . Ad sacrae quoque theologiae studia se conferens, in theologis doctissimus et celeberrimus habitus est, possuntque ei rei testimonium haud vulgare perhibere scripta ejus, quae exstant ⁜ (167) . Fuit vero etiam Remensis Ecclesiae canonicus ⁜ (168) . Per id tempus cum in hujusmodi optimis studiis versaretur Bruno, Gregorio VII Romano pontifice sanctissimo ⁜ (169) , et Henrico tertio imperatore ⁜ (170) , circa annum salutis millesimum octogesimum secundum, Parisiis litterarum studia florebant, et erat illic tum magna turba studiosorum, tum non pauci doctores insignes. Accidit autem sane horrendum et saeculis omnibus memorandum [Col. 0527B] in ea tum urbe spectaculum, quod Carthusianae vitae instituendae occasionem praebuit, divina id agente providentia, quae multorum voluit consulere saluti.

3. Quidam enim valde celebris doctor, prae caeteris multa doctrina et eximia morum honestate instructus, quantum quidem ex vitae consuetudine homines, qui externa sola intuentur, pectoris arcana videre non possunt, conjicere et existimare possent; tum etiam ante alios illius ipsius et doctrinae probitatis causa honoratus, in gravem morbum incidit, et lecto decumbens, morbo ingravescente, diem clausit extremum, ante tamen, more Christiano, ut vir catholicus, ecclesiasticis munitus sacramentis, cumque ei ex recepta apud Christianos consuetudine [Col. 0527C] celebres pararentur exsequiae funeris ejus cohonestandi gratia, magistrorum, studiosorum, et civium ingens advenit multitudo; quibus funus ipsum prosequentibus, defuncti exanime corpus in templum, ubi sepulturae mandandum erat, illatum est. Viris autem ecclesiasticis, qui ad id invitati fuerant, solitum officium peragentibus et preces illas, quas vigilias defunctorum vocant, recitantibus, ubi ventum est ad eam lectionem, cujus initium est, Responde mihi, is, qui erat vita functus, in ipso feretro erexit se, et, paululum elevato capite, cunctis videntibus et audientibus, et ad tantam rei novitatem non immerito stupentibus, alta et horrenda voce dixit: JUSTO DEI JUDICIO ACCUSATUS SUM; et his dictis, rursus in feretro deposuit caput.

[Col. 0527D] 4. Qui vero ejus verba audierunt, et gestus viderunt, [Col. 0528A] non mediocriter perterrefacti, consulte quidem et provide decreverunt sepulturam ejus in diem crastinum differendam, tam inusitatae rei exitum praestolaturi. Altera luce, cum jam facti hujus fama tota urbe esset diffusa, et omnium aures implevisset, ad eam ecclesiam innumera prope hominum utriusque sexus turba confluxit. Tum vero denuo repetitis exsequiis, postquam lectionis supradictae initium recitari coepit, idem defunctus, erecto capite, ingenti rursus voce clamat, JUSTO DEI JUDICIO JUDICATUS SUM, moxque in feretrum se reponit. Corripiuntur astantes omnes summa et incredibili admiratione, horrendumque spectaculum stupore afficit universos. Sed quia tamen necdum ea, quae hactenus dixerat, se justo Dei judicio et accusatum, et judicatum, [Col. 0528B] apertam habebant damnationis ejus significationem, cum possent etiam in bonam accipi partem, quod primo quidem inique ad Christi tribunal accusatus esset ab eo, qui perdere cuncta festinat, et qui a studio calumniandi diabolus, id est, calumniator recte dictus est, postea vero ab ejus calumniis aequissimi Judicis sententia vindicatus esset, cunctis visum est, etiam in tertium diem ejus protrahere sepulturam.

5. Eo autem illucescente, tota fere civitas accurrit, tam inusitatum et terribile Dei judicium nosse cupiens, cumque eodem modo iterarentur exsequiarum ritus, et ad lectionem, quam diximus, perventum esset,

[Col. 0529A] 6. Non enim vulgare illis proponebatur exemplum, nec erat illa res ludicra aut parvi momenti. Damnatum ille se justo Dei judicio clamabat, qui sic inter homines vixisse visus esset, ut ab omnibus sanctus putaretur. Dicebant alii ad alios: Si sic accidit huic tanto viro, tam insigni, quid nos miseri exspectare debemus? Tandem ea tamen omnium fuit sententia, quandoquidem ille palam confessus esset, se justo Dei judicio condemnatum et reprobatum, ut omni Ecclesiae suffragio et ipsa quoque ecclesiastica sepultura indignus censeretur, et in loco profano in sterquilinio sepeliretur; quod etiam factum est ⁜ (172) . Sunt, qui affirment, ob perpetuam hujus expavescendi judicii memoriam, ab eo tempore in ea, quam toties jam commemoravimus, [Col. 0529B] lectione, omissa esse duo haec verba, Responde mihi ⁜ (173) . Fuit sane multis efficax incitamentum ad vitam animumque corrigendum tam inauditum miraculum.

7. Nam et ipse venerabilis Bruno, cum praesens adesset, et suis oculis atque auribus omnia dicta factaque hausisset, nimium formidando obstupefactus exemplo, totus in lacrymas resolutus, acerbe plorabat, cogitans secum divini judicii severitatem, incertum hujus vitae exitum, et quam horrendum sit incidere in manus Dei viventis. Territus ergo et salubriter compunctus, accersivit ad se nonnullos ex magis familiaribus sociis et discipulis suis, magistrum Landuinum, qui post eum primus fuit Carthusiae [Col. 0529C] praefectus, sive prior, duos Stephanos, Burgensem et Diensem, ambos canonicos Sancti Rufi, Hugonem, quem dicebant Capellanum, quod solus inter eos sacerdotio initiatus esset ⁜ (174) , duos laicos, Andream et Guarinum, qui et ipse huic spectaculo interfuerant, aitque lacrymabundus ad eos: Ecce, fratres et amici mei, in Christo unice chari, vidimus per hos dies et audivimus admiranda plane atque stupenda, quae tamen nobis possint magnam afferre utilitatem, si ita, ut par est, defuncti hujus, modis omnibus infelicissimi, non periculum aut casus dubius, sed certissima damnatio cautos nos faciat, et sollicitos ad placandum Dominum, cujus manum effugere nemo potest.

[Col. 0529D] 8. Et quis, obsecro, tam saxeo sit pectore, quem tale exemplum ad agendam poenitentiam non invitet modo, sed etiam impellat? Aut quis tam lethali pressus sit somno vitiorum ut deplorati hominis hujus infaustis clamoribus, imo et tonitruis non excitetur et expergefiat ad curandam salutem suam? Novimus hunc virum multa sapientia praeditum, moribus ornatum, castum, pudicum, prudentem, ab omnibus honoratum et magno in pretio habitum. At [Col. 0530A] nunc ex ejus ore audivimus justo eum Dei judicio condemnatum. Qua voce quid possit aut dici, aut fingi terribilius? Quis ad ejus auditum non totus contremiscat? Quid est enim damnatum esse, nisi in ea incidisse mala, quae nulla mens capere, nulla lingua explicare potest? Quae tamen si quandoque finem haberent, possent saltem utcunque videri tolerabilia; jam vero cum sint longe acerbissima, nec ullum unquam etiam post infinitas annorum myriades finem accipiant, non possunt non esse omnium miserrimi et infelicissimi, qui ad ea devolvuntur.

9. Videamus nunc, fratres mei, quid apud inferos prosit ei tam multo labore parta scientia, cum illic [Col. 0530B] sempiterna laboret caecitate et ignorantia? Quid opes et copiae, cum nec una ei suppetat aquae gutta, qua possit aestuantis gehennae ardoribus exustam refrigerare linguam? Quid honores et deliciae, cum tot nunc in omnem aeternitatem cogatur ferre tormenta, quot in mundo habuit oblectamenta? Vidimus corpus ejus cum summa ignominia sepeliri in sterquilinio, cogitemus animam ejus sulphureis semper arsuram flammis, sepultam in inferno, ubi vermis eorum non morietur, nec ignis exstinguetur, ubi ignis saevit intolerabilis, foetor cruciat abominabilis, dolor vastat ineffabilis. Cogitemus haec, fratres mei, nec perfunctorie, sed serio cogitemus, et salutari animarum nostrarum amplectendo remedio nobis prospiciamus, ne etiam nos cum illo pereamus. Unicum [Col. 0530C] autem superest remedium vera poenitentia, cum ipse Salvator dicat: «Nisi poenitentiam egeritis, omnes similiter peribitis ⁜ (175) .» Plena est Scriptura vocibus ad poenitentiam hortantibus. Hanc itaque nos amplectamur, fratres charissimi, si volumus justum Dei effugere judicium. Sint nobis lacrymae nostrae panes die ac nocte, et iis diluamus sordes peccatorum nostrorum.

10. Voces illae, quas audivimus, non propter illum editae sunt, qui defunctus est, sed propter nos, ut nobis proficiant, quos adhuc divina patientia longanimiter exspectat. Non differamus, quaeso, vitae correctionem de die in diem, cum nesciamus, qua hora Dominus noster venturus sit. Qui enim, ut [Col. 0530D] ait beatissimus pontifex Gregorius, poenitenti veniam spopondit, peccanti diem crastinum non promisit. His verbis compuncti sunt corde omnes illi, et ardenti desiderio cupiebant dare se poenitentiae, sed modum et locum necdum videbant. Itaque percontanti de his Lauduino, viro docto et pio, sanctus Bruno respondit: Spectaculum, quod vidimus, quod nos salubri moerore affecit, quod conturbavit et exterruit nos, et poenae sempiternae formidine adduxit [Col. 0531A] ad poenitentiam, id efficiat in nobis, ut mundum hunc toto pectore contemnamus, et quoad ejus fieri potest, extra illum aufugiamus. Succurrat nobis, quid de se olim dixerit S. David, contristatus in exercitatione sua, et conturbatus a voce inimici, et a tribulatione peccatoris; quando cor ejus intra ipsum conturbatum fuit, et formido mortis cecidit super eum, timor quoque et tremor venerunt super eum, et contexerunt eum tenebrae, quae omnia, ut nostis, nos quoque experti sumus,

11. «Quis dabit mihi, inquit, pennas sicut columbae, et volabo, et requiescam? Ecce, elongavi fugiens, et mansi in solitudine ⁜ (176) .» Fugere nos admonet hominum frequentiam et peccandi occasiones, et degere in solitudine, quae locus est opportunus [Col. 0531B] agendae poenitentiae, virtutum doctrix, gloriae revelatrix. Eam ergo nos par est studiosissime inquirere, in ea diligentissime commorari, et usque ad supremum vitae diem extra eam pedem non efferre. Habemus exempla in ipso Salvatore, quem constat saepe deserta expetiisse loca, ut nos ad similia provocaret. Joannes Baptista, quo inter natos mulierum nemo surrexit major, in desertis fuit usque ad diem ostensionis suae. Longum sit, caeteros commemorare homines sanctissimos, qui se in intimas solitudines abdiderunt, nihil cum hoc mundo fallacissimo commercii habere volentes. Inter haec inflammantur eorum animi, et ardent solitariae vitae desiderio; sed cum incertum haberent, quem potissimum [Col. 0531C] locum expeterent, sanctus Bruno aliquem virum bonum et fidelem inquirendum dicit, qui eis locum opportunum indicet. Tum Stephani duo, Burgensis et Diensis, non longe, aiunt, a Valentia, cui nostrum Sancti Rufi adhaeret monasterium ⁜ (177) , urbs est Gratianopolis, et in ea beatus Hugo episcopus, quem nos saepe vidimus et bene cognitum habemus ⁜ (178) .

12. Est ille vir sanctissimus, justus ac rectus et timens Deum, atque in omni virtutum genere probe exercitatus. In ejus dioecesi sunt montes altissimi, in iis deserta loca permulta, ab omni hominum consuetudine et habitatione separata, atque ea causa poenitentiae agendae maxime opportuna. Et cum sanctus episcopus verbis et exemplis omnes invitet ad [Col. 0531D] poenitentiam, ubi ad eum venerimus, adventus noster ei erit gratissimus, facietque nos voti compotes. Est enim perhumanus, benignus et clemens. Habebitis autem nos hujus itineris duces, quod nos [Col. 0532A] crebro emensi sumus. Mox etiam Hugo sacerdos: Audivi, inquit, et ego multa de viro hoc, quippe cujus fama jam ubique redolet; habeoque exploratissimum, eum virum esse sanctum, et animarum saluti summopere studentem; nec dubium, quin libentissime nos accepturus sit, et modis omnibus nobis opem allaturus. Et licet ego jam affecta aetate et infirma sim valetudine, viaque haec ardua et difficilis, quando tamen arcta via est, quae ducit ad vitam, nec ulla aetas sera est ad poenitentiam, si statueritis eo proficisci, ego me vobis comitem praebebo, nec quidquam nos separabit, nisi sola mors, Christi charitate perenniter copulatos atque conjunctos. Eamdem animi alacritatem et promptitudinem exhibuere etiam Andreas et Guarinus, [Col. 0532B] homines laici et idiotae, petieruntque breviter doceri, quo pacto dignos poenitentiae fructus Deo offerrent.

13. Quod cum a beato Brunone factum esset et quaedam etiam de vitae hujus fragilitate et inconstantia, de mundi vanitate et fallacia, de incerto ab hac vita exitu, de doctoris recenti damnatione ille commemorasset, ab omnium oculis dulces lacrymarum rivuli dimanarunt, moxque in novam Christi aeterni regis militiam simul omnes conjurant, rogant omnipotentem Deum, ut ipsos in sancto proposito confirmet, et angelum suum bonum ad ipsos mittat, qui sit itineris dux, et ad locum suae majestati gratum ipsos perducat. Deinde cum de rebus et facultatibus [Col. 0532C] suis constituissent, et omnia sua recte expedivissent, valedicunt amicis et notis. Et sancto eos ducente Spiritu, atque angelo Domini antecedente, dirigente ac protegente, longo et molesto ac duro itinere ad beatissimum Hugonem, episcopum Gratianopolitanum, se conferunt ⁜ (179) . In ipso autem itinere ad quemdam magnae religionis eremitam divertunt, ut ab eo, tanquam experto, discant de vita solitaria ⁜ (180) . Ejus autem sermonibus et piis adhortationibus alacriores effecti, majorique amore in eam vitam inflammati, pergunt ire Gratianopolim.

14. Per idem autem tempus vidit sanctus Hugo episcopus in somnis, Deum in ea eremo, quae Carthusia dicebatur, suae majestati domum exaedificantem, [Col. 0532D] septem quoque stellas colore rutilo, in orbem dispositas, et a terra paululum sublevatas, ab illis coelestibus situ, motu, colore et splendore discrepantes, itineris ducatum sibi praestantes ⁜ (181) . Et [Col. 0533A] cum de ea visione cogitaret, septem viri, beatus Bruno cum sex sociis, ad fores palatii assistunt. Ejus rei meminit vir venerabilis Guigo in Vita, quam scripsit, ejusdem beati viri. Adest, inquit, magister Bruno, vir religione scientiaque famosus, honestatis et gravitatis ac totius maturitatis quasi quoddam simulacrum. Habebat autem socios supra memoratos: quaerebant vero locum eremiticae vitae congruum, necdumque repererant. Haec Guigo ⁜ (182) . Cum ergo nuntiatum esset episcopo viros septem stare prae foribus, qui cupiant cum ipso colloqui, confestim eos jubet introduci. Ingressis illis, et ad pedes ejus humiliter prostratis optatam impertit benedictionem, cumque ab eo elevati pariter consedissent, causam adventus eorum diligenter inquirit. [Col. 0533B] Sanctus Bruno, quid Parisiis vidissent et audissent, et quemadmodum ipsi inter se de vita solitaria complectenda sancte conspirassent, exponit, et locum poenitentiae aptum petit ab episcopo.

15. At ille prae rei novitate primum obstupescit; sed tamem accurate contemplans eorum conversionem, animi constantiam, ardui propositi, pluribus quandoque profuturi, et visioni suae accommodati, magnam utilitatem, cum ingenti gaudio eos amplexatur, et non modo libenter, sed etiam reverenter excipit illos, et tractat peramanter ac benigne. Divino quoque Spiritu eum docente, intelligit jam visionem, eisque totam commemorat, locumque, [Col. 0533C] quem expeterent, sibi jam divinitus demonstratum dicit. Septem enim viros, terrena respuentes, deserta loca inquirentes, et pro coelestium desiderio, studio ac amore, instar stellarum micantes, nihil ambigebat illis, quas viderat, stellis esse designatos ⁜ (183) . Itaque volens eos hortari ad perseverantiam, quae sola obtinet aeternae salutis amplissimas coronas, ex apostolo Paulo locum illum protulit, ubi sic ait: «Sancti, quibus dignus non erat mundus, egentes, angustiati, afflicti circuierunt in melotis, in pellibus caprinis, in solitudinibus errantes, in montibus et speluncis, et in cavernis terrae ⁜ (184) .» Horum exempla, inquit, sequi, et in eorum vestigiis insistere, laudabile et valde salutare est, sed difficile certe, in his praesertim regionibus frigidis, quae [Col. 0533D] non sunt uti Aegyptus et Palaestina ⁜ (185) .

16. Vobis autem locus divinitus assignatus est [Col. 0534A] eremus quaedam in altissimis montibus, quam Carthusiam vocant. Ampla illa quidem, sed prorsus inculta, atque a nemine habitata, solis feris pervia, hominibus vero et caeteris domesticis animantibus propter loci asperitatem pene incognita et inaccessa. Altas et tanquam excisas hinc inde rupes et scopulos, arboresque silvestres et infrugiferas habet, estque supra modum frigida, et magna anni parte nivibus operta. Tum quoque adeo praerupta, sterilis et infructuosa est, ut nihil in ea neque seri neque meti possit. Ad eam vero etiam accessus et aditus difficilis et periculosus est propter duas praecelsas rupes, quae, cum directe in sublime sese subrigant, in ipso vertice propemodum coalescere videntur, ita ut introeuntibus et horrori sint et [Col. 0534B] terrori. In ejus medio fluviolus est, qui, ex montibus illis collectus, cum ingenti murmure instar torrentium aut aquarum inundantium decurrit.

17. Et ut multa paucis comprehendam, tanta est ejus eremi asperitas et horror tantus, ut carceris cujusdam potius, quam humanae habitationis nomen mereatur; nec facile sane videtur, ut quisquam illic absque singulari Dei praepotentis beneficio habitare, aut certe diu perdurare queat ⁜ (186) . Nostis autem vos ipsi, fratres mei, quam turpe et probrosum sit, post missam manum ad aratrum retro aspicere. Nostis uxorem Lot, ubi respexit, ibi constitisse, et in salis statuam conversam esse, ut suo prudentes condiret exemplo. Haec et pleraque alia cum dixisset ille beatissimus antistes, S. Bruno [Col. 0534C] respondit: Revera terribilis est locus iste, reverendissime pater, et posset sua ista immanitate absterrere nos, si nos huc alio animo accessissemus, quam ut talis nobis detur locus, omnia Christi amore perferre cupientibus. Et licet fragiles nos simus et infirmi sane, attamen divina freti misericordia, qua nos nitimur et non viribus nostris, plane nobis persuademus, qui nobis praestitit huc veniendi animum et promptam voluntatem eum quoque perseverandi daturum facultatem.

18. Quam ob rem humiliter et obnixe precamur, ne nostrum differas desiderium, neque nos in hac petitione nostra patiaris ferre repulsam. Cernens vero beatus antistes eorum constantiam, et immotum [Col. 0534D] perseverandi propositum, ita ait ad eos: Equidem sanctum hoc desiderium vestrum, dilectissimi, [Col. 0535A] et probo valde, et summopere complere appeto, et jam nunc ad locum optatum et ostensum divinitus vos perducam. Deditque eis eremum Carthusiae, et quidquid in ea juris et actionis haberet. Promisit etiam se idem impetraturum ab aliis, qui aliquid sibi in ea juris vindicarent ⁜ (187) ; tum quoque constructurum se domum in ponte, qui est inter eas, quas diximus, rupes duas, ut possent ab ingressu arceri feminae, atque etiam viri arma ferentes. Denique prohibiturum illic venationem et piscationem omnem ⁜ (188) . Post haec complectens eos flevit super singulos prae gaudio, laudans et benedicens Deum pro illorum adventu, detinuitque eos apud se, et ex itinere fatigatos pro sua humanitate ad dies aliquot reficiendos curavit.

19. Iis exactis diebus, ascenderunt in montem, atque incolere coeperunt Carthusiae solitudinem circa solemnitatem nativitatis sancti Joannis Baptistae anno salutis nostrae millesimo octogesimo quarto ⁜ (189) , antecedente, comitante ac dirigente et adjuvante eos in omnibus, res quoque necessarias eis suppeditante beato Hugone episcopo. Exstructa tum ab [Col. 0535C] illis est in editiori montis parte, quae nunc dicitur ad Beatam Mariam de Casalibus, ecclesia, et parva domicilia vel cellulae apud fontem, qui usque in praesens fons sancti Brunonis appellatur ⁜ (190) , haud procul ab ea ecclesia distantes, sed inter se tamen aliae ab aliis separatae, ne alter alterius quietem et solitudinem interturbaret. Atque in iis cellulis singulis bini fratres degebant ⁜ (191) , et quemadmodum prisci illi Aegypti monachi, silentio, orationi, lectioni, cordis puritati, et rerum divinarum contemplationi vacabant, certis etiam horis operi manuum, praesertim conscribendis libris, incumbentes, tum ut suae inopiae consulerent, tum etiam, ut ne quam darent occasionem illis, qui quaerunt [Col. 0535D] occasionem, sanctum eorum institutum calumniandi, [Col. 0536A] quod nullam Ecclesiae Dei navarent operam, sed suis duntaxat rebus studerent ⁜ (192) .

20. Solent enim imperiti homines eos otiosos et sanctae Ecclesiae parum utiles existimare, qui, ab hominibus separati, soli Deo et sibi duntaxat vacent. Nesciunt enim id genus spiritalium rerum ignari et rudes, quantum possint apud Deum efficere preces sanctorum hominum, etiam in abditissimis solitudinibus commorantium, idque ob vitae puritatem et innocentiam, quam facilius tueri possunt, qui extra homines vivunt, quam qui hominum turbis admiscentur, nisi sancta, ut id faciant, eos cogat obedientia, quando etiam ethnicus quidam dicere potuit, se nunquam fuisse inter homines, quin seipso minor rediret. Sed tamen sanctissimi Patres [Col. 0536B] nostri, qui Carthusianae vitae prima jecere fundamenta, nihil tale sibi tribuentes, etiam libris scribendis operam dare voluerunt, et, ut sui successores id facerent, hortati sunt, ut saltem manibus verbum Dei praedicarent, quando ore non possent. Sic enim loquuntur statuta Patrum antiquorum ⁜ (193) .

21. Itaque his et aliis piis exercitiis sese occupantes, omnem curam suam, ut Psalmista admonet ⁜ (194) , super Dominum jactabant, nec quidquam de crastino solliciti erant earum rerum, quae ad diem crastinum pertinerent, cogitatione omni in Dominum rejecta, non ignorantes illud propheticum: Ego autem mendicus sum et pauper, sed Dominus [Col. 0536C] sollicitus est mei, cujus est terra et plenitudo ejus, qui dat jumentis escam ipsorum et pullis corvorum invocantibus eum ⁜ (195) .» Tanta vero in illis charitas inerat, ut alii alios mutuis officiis intervertere conarentur, tantaque humilitas, ut certatim eorum, quae recte fecissent, laudem et gloriam in alios transferre singuli cuperent. Sed ita fiebat ut, dum quisque vult sub alterius umbra delitescere, repercussus virtutum splendor omnes praeclarius illustraret. Erat in cunctis spectata morum gravitas et maturitas, et nihilominus inter tot virtutum ornamenta horror et contemptus vanitatis omnis, quae, haud secus ac tinea pannos, virtutes et merita omnia exedit. Licebat in eis angelicam admirari [Col. 0536D] vitam. Vivebant in multa patientia, in vigiliis, in [Col. 0537A] jejuniis, in castitate, in scientia, in longanimitate, in suavitate, in Spirito sancto, in charitate non ficta, in verbo veritatis, in virtute Dei.

22. Initio quidem, cum in eam solitudinem pervenissent, casas verius quam cellas, sibi extruxerunt. Inter eos autem degens vir sanctissimus Bruno, et fundamenta Carthusianae religionis jaciens, verbis et exemplis praeclare eos instituebat. Ut enim inter astra sol, sic ille inter alios vitae sanctitate excellere videbatur. In ejus pectore aeterna Patris aeterni sapientia Christus Dominus tanquam in sublimi arca residebat, et Spiritus sanctus sibi gratissimum condiderat domicilium; sublimis enim et ardui instituti futurus architectus singulari debuit coelestis [Col. 0537B] gratiae praerogativa eminere. Apparet autem sane, etiam ante Carthusiae habitationem virum eum fuisse rarae cujusdam probitatis, integritatis, et gravitatis ⁜ (196) , quod partim testantur ea, quae supra dicta sunt, et confirmabunt etiam alia, quae dicturi sumus. Inde ergo colligi facile potest, qualem ille se tum praebuerit, cum jam, toto mundo contempto, vitam voluit ducere eremiticam, id est, rebus hujus mundi emortuam, et solis coelestibus inhiantem.

23. Qui enim, inter homines degens et mundi hujus prosperis successibus florens, virtutis studiosus fuit, multo sane praeclarius et sublimius in horrida illa solitudine ita se comparavit, ut non solum virtutis studiosus, sed etiam virtutum omnium eximio splendore ornatus videri jure [Col. 0537C] posset. Nec dubium quin ab ejus excellenti sanctitate in omnia Carthusiani instituti monasteria illustria virtutum dimanarint exempla, quibus effectum sit, ut Carthusianus ordo hodieque prae caeteris, quod tamen pace omnium dictum volumus, priscum illum rigorem suum retinere videatur, non quod nihil de eo remiserit, sed quod non ab eo sic deflexerit, ut magnam aliquam ruinam fecisse censendus sit. Remissae sunt nonnihil paucis tolerabiles abstinentiae illae, sed tamen manet perpetuus piscium esus, multa jejunia, prolixae vigiliae, diuturnae preces, multaque alia carni sane molesta. Porro beatissimus Hugo episcopus, cujus sanctitatis fama celebris jam in omnes [Col. 0537D] se regiones effuderat, tametsi eos omnes, qui cum sancto Brunone in Carthusiae eremo degebant, multo amore et veneratione prosequebatur, at ipsum tamen Brunonem, quod in eo majora cerneret divinae gratiae ornamenta, in tanto honore et reverentia habuit, ut ejus consiliis non aliter, quam praeceptis abbatis, obtemperaret.

24. Et licet, ut ait in ejus Vita Guigo, etiam prius [Col. 0538A] divini amoris totus arderet incendiis, non aliter tamen ad disciplinae coelestis exercitia eorum exemplis et familiaritate inferbuit, quam si flammanti quis faci plures circumponat alias ardentes. Eratque cum eis, non ut dominus aut episcopus, sed ut socius et frater humillimus et ad cunctorum, quantum in ipso erat, obsequia paratissimus, adeo ut vir venerabilis Guilhelmus, prior tunc sancti Laurentii ⁜ (197) , postea S. Theofredi abbas, magistro Brunoni etiam ipse religiosa devotione non mediocriter alligatus, beati Hugonis contubernalis (bini quippe tunc per singulas inhabitabant cellas) apud magistrum Brunonem non leviter conquereretur, quod pene omnia, ad humilitatem spectantia, intra cellam sibi praeriperet officia, et episcopus non secum saltem ut socius, [Col. 0538B] sed potius conversaretur ut famulus, non licere sibi, tristis asserens, ex servilibus operibus quidquam attingere, quae juxta morem debebant per vices efficere, eo sibi cuncta praeripiente. In tantum autem eremum devotus incolebat et sedulus, ut eum magister Bruno nonnunquam exire compelleret, Ite dicens, ite ad oves vestras, eisque, quod debetis exsolvite.

25. Volebat etiam eo tempore, magnae paupertatis et humilitatis ardore succensus, equitaturas suas cunctas vendere, et diviso pauperibus precio, propriis pedibus in praedicatione discurrere. Sed homo profundi cordis magister Bruno non consensit, timens ne apud se forsan extolleretur, aut a caeteris [Col. 0538C] de singularitate judicaretur episcopis, aut (quod dubium non erat) id ipsum propter asperitatem et inaequalitatem consummare non posset itinerum. Ita quidem in beati Hugonis Vita, quam lector offendet, primo Aprilis die ⁜ (198) , scribit is, quem diximus, Guigo, gravis in primis auctor et fide dignissimus. Potest autem ex his perspicue animadverti, quantae auctoritatis et existimationis fuerit beatus Bruno apud tam insignem episcopum, ut qui ei haud secus, atque suo abbati, raro eximiae humilitatis exemplo obedierit, ob ejus procul dubio excellentem sanctitatem et sapientiam. Sunt, qui scribant, eumdem episcopum a beato Brunone Carthusiani instituti habitum monasticum accepisse ⁜ (199) .

[Col. 0538D] 26. Eo quoque instante et efficiente, circumvicini omnes, tam ecclesiastici, quam nobiles et plebeii, prona voluntate dedere beato Brunoni et fratribus ejus, perspecta eorum tam sancta, honesta et religiosa conversatione, quidquid juris obtinerent in Carthusiae montibus, et intra limites ejus deserti ⁜ (200) . Etsi autem beatus Bruno, olim in mundo celebris, jam omni mundi hujus calcata gloria, in [Col. 0539A] eremo latitare, solique Deo ardenti amore ac desiderio inhaerere, gustare, quam suavis sit Dominus, atque extra eum prorsus nihil appetere summopere studeret, non potuit tamen usquequaque voto potiri suo. Nam cum non totos sex annos in illa exigua quidem, sed sancta sodalitate exegisset, pontifex Urbanus secundus, qui olim beati viri discipulus fuerat, cum ad illud sublime praecipui honoris fastigium evectus esset, cuperetque tantum munus accurate implere, non immemor egregiae virtutis et illustris doctrinae ejus sui praeceptoris, accivit eum per litteras ad sanctae Ecclesiae praestanda officia, graviter praecipiens, ne venire ad Urbem cunctaretur ⁜ (201) .

[Col. 0539B] 27. Illo pontificis mandato perlecto, ingens dolor invasit fratres et filios ejus omnes, nec admittebant consolationem, protestantes, nullo pacto in ea vasta solitudine posse perdurare, si tanti Patris praesentia orbarentur; se quidem mansuros, si maneret ipse; sin abiret, se pariter abituros. Eorum lacrymis vir piissimus valde consternatus, et multa commiseratione permotus, cum ipsi quoque acerbissimum videretur post tantam amicae solitudinis quietem, tantam animi tranquillitatem et conscientiae serenitatem ad mundi hujus curas et strepitus revocari, eos blande consolari nitebatur. Sciebat enim scriptum esse: «Qui vos audit, me audit ⁜ (202) :» itemque: «Omnis anima potestatibus sublimioribus subdita sit ⁜ (203) ,» atque ea causa pontificis mandatum non [Col. 0539C] aliter accepit, quam coelesti oraculo ad se delatam vocem esset accepturus, aitque ad fratres: «Manere vobiscum, mihi, in Domino dilectissimi fratres, gratissimum; separari a vobis, gravissimum: sed mandatis apostolicis obedire, ut ipsi quoque nostis, necessarium est.

28. «Scitis in ejus locum successisse pontificem, cui dictum est a Christo, «Pasce oves meas ⁜ (204) .» Non potest ergo numerari in ovibus Christi, qui non vult illi parere, cui Christus commisit pascendas oves suas. Ecquid vero mihi prodesse queat, hic vobiscum corpus afficere inedia et jejuniis, durisque suscepti instituti laboribus et exercitiis atterere, si interim per inobedientiam perdam animam meam? [Col. 0539D] Nolite igitur, fratres mei, importunis hisce lacrymis affligere cor meum, et dolores meos doloribus [Col. 0540A] vestris cumulare: sed in qua vocatione vocati estis, in ea permaneatis, atque in hoc loco perseveretis. Confido autem in Domino, qui per nos humiles sibi habitaculum in hoc deserto construere visus est beato Hugoni episcopo, quod propositum gratiae suae hoc nostro divortio non patietur in irritum redigi: sed potius praestabit pro benignitate sua, ut ego in hac tentatione, mihi sane permolesta, obediens et fidelis inventus, ejus auctus benedictione, ad vos laetus revertar. Nec dubitare debetis, etiamsi corpore ad tempus a vobis abero, quin semper vobiscum spiritu sim futurus.»

29. Haec illo dicente, omnes cum lacrymis elevant vocem, aiuntque ad eum: «Tu es, Pater venerande, [Col. 0540B] post Deum spes nostra, tu refugium nostrum, tu consolatio et consilium nostrum. Te ergo recedente, quid nos facturi sumus? Aut, te absente, ad quem recurremus? Erimus profecto sicut oves non habentes pastorem. Quamobrem si ad pontificem te trahit obedientia, tecum nos una trahat supereminens charitas, quae est in Christo Jesu, quam separare et convellere non poterit neque mors, neque vita, neque ulla creatura.» Audiens haec beatus Bruno, cernensque eos nullam admittere consolationem, nec persuadere se illis posse, ut in Carthusia manerent, ne locus ille jam Deo dicatus, ad manus laicas et profanas rursus devolveretur, quod prudenter ille timebat, commendavit et dedit eum venerabili viro Siguino abbati Casae-Dei, qui fuit [Col. 0540C] unus ex primis donatoribus ⁜ (205) , sed ita tamen id fecit, ut omnino constitueret reverti cum suis ad Carthusiam ⁜ (206) . Peractis autem omnibus perceptaque beatissimi Hugonis episcopi benedictione, urgente pontificis mandato, Romam profectus est.

30. Potest autem ex his quoque non obscure perspici, quam eximia fuerit virtute praeditus a quo sic pendebant religiosi fratres illi, ut vitam ipsam prorsus insuavem et molestam sibi putarent, si ejus praesentia frustrari ipsos oporteret. Ubi autem beatus Bruno Romam venit, pontifex, ejus adventu mire exhilaratus, humanissime eum excepit, quippe quem unice amaret et veneraretur, atque in primis et intimis consiliariis et fidelibus amicis semper eum habuit, [Col. 0540D] ejus consiliis in arduis Ecclesiae negociis nunquam non utens. Convenerunt autem ad eum, agente [Col. 0541A] id Spiritu Dei, fratres omnes, quos in Carthusia apud se habuerat ⁜ (207) , et multo dolore affici coepere, ipso vel maxime dolente, quod Carthusiae solitudinem, quam Dominus sibi elegerat, reliquissent. In mentem enim eis veniebant, non carnes, aut cucumeres et pepones, ut illis murmuratoribus Israelitis in deserto, sed sanctae meditationes, ferventes orationes, studiosae lectiones, et spirituales consolationes, quibus in Carthusiano deserto perfruiti erant, nec poterant erumpentes cohibere lacrymas, cum cernerent ex tam alta quiete et tranquillo silentio in molestissimos strepitus et varios rerum tumultus se conjectos esse.

31. Sed cum beatus Bruno a pontifice recedendi copiam necdum impetrare posset, persuasit fratribus, [Col. 0541B] ut ad Carthusiam redirent, obtinuitque a pontifice litteras ad abbatem Siguinum ⁜ (208) , ut Carthusiae eremum ipsis restitueret. Praefecit quoque eis suo loco priorem Landuinum, quo duce omnes ad Carthusiam reversi sunt ⁜ (209) . Animadvertit ex his quoque lector, quis vir fuerit beatus Bruno, quem tanti fecerit ipse totius pastor. Ecclesiae, quemque tantum apud se familiaritatis et auctoritatis locum habere voluerit. Nos nolumus exaggerare singula, ne prolixi simus. Postquam autem fratres cum Landuino in Carthusiam venere, et pontificis litteras Siguino abbati exhibuerunt, fratribus ejus coenobii assentientibus, praesente S. Hugone Gratianopolitano episcopo, et Hugone Lugdunensi archiepiscopo, libere eis desertum Carthusianum remisit, et tum [Col. 0541C] illis, tum successoribus eorum perpetuo tradidit possidendum ⁜ (210) . Et hae quidem primae fuere Romani pontificis litterae de Carthusiano instituto, quae magno sunt documento, ab ipsis Carthusianae religionis initiis, eam a sede apostolica approbatam esse ⁜ (211) .

32. Ab eo autem die Carthusiana solitudo semper in Carthusianorum ditione permansit, simulque Carthusiana religio usque in praesens illic perdurat. Ubi vero sanctus Bruno, in pontificis curia degens, fratres illos incolumes ad Carthusiam revertisse, locumque illum obtinere, et tranquilla pace ac quiete frui cognovit, crebro ad eos scripsit, hortans illos, ut in via Domini constanter perseverarent. Verum non defuit in hoc spiritali paradiso tortuosus ille [Col. 0541D] coluber et serpens antiquus. Praesentiens enim jam tunc, quanta ad ipsum reditura essent damna ac detrimenta ex illo praeclaro sublimis et angelicae [Col. 0542A] vitae instituto, cujus fundamenta tum substruebantur, immodicam illis fratribus pusillanimitatem et perplexitatem injecit, adhibitis ad eam rem, tanquam aptissimis instrumentis, quorumdam malignorum hominum linguis fraudulentis et fallaciosis, qui, novitatis eos insimulantes, aiebant, illos in mortis discrimen sese conjicere. Et effectum sane est ab illis, ut optimi patres prorsus dubitarent, quidnam agendum ipsis esset, tum propter susceptae vitae austeritatem, tum propter deserti illius horrorem et vastitatem, in qua, illorum nequam hominum moti sermonibus, in vitae periculum se venturos etiam ipsi jam formidabant. Contra autem non parum verebantur, si inde recederent, se Deum et stellas duces, quas episcopus Hugo viderat, offensuros.

[Col. 0542B] 33. His perplexitatibus aliquandiu bene multum exagitatis illis, ecce, benignissimus Deus, qui nunquam deserit sperantes in se, mittit ad eos, his de rebus inter se colloquentes, virum venerabilem, cano capite, crispo capillo, qui ait ad eos: «Perplexi estis, fratres, utrum hoc in loco permanere, vel ex eo excedere debeatis. Sed ego dico vobis verbis omnipotentis Dei Genitricem, Virginem perpetuam, vos in hoc deserto loco conservaturam, si in ejus honorem quotidie legere velitis preces ejus horarias.» His dictis, repente ab eorum oculis ablatus est. At illi, incredibili affecti gaudio, illam sacrosanctam Virginem, cui scirent ejus Filium, regem immortalem omnium saeculorum, nihil negare posse, patronam totius Carthusiani instituti sibi [Col. 0542C] delegerunt, et beatissimum Domini praecursorem Joannem patronum. Hominem autem illum, qui eis apparuit, sanctum apostolum Petrum fuisse, inde vel maxime conjiciebant, quod ejus successor Urbanus secundus in concilio Claromontensi beatissimae matris Dei preces horarias a toto clero dicendas instituit. Ex hac autem visione adeo sunt confortati in Domino, ut neque mors, neque vita illos separare posset a charitate Christi ⁜ (212) .

34. Cum autem beatus Bruno summo pontifici ad annos paucos strenuam navasset operam, nec parum Ecclesiae Dei profuisset consilio, prudentia et sapientia sua, molestissime interim ferens curiae strepitus et tumultus, quibus posthabitis, optabat semper redire ad tranquillum vitae solitariae portum, [Col. 0542D] tandem ultra ferre non sustinens tanti desiderii flammam, antequam pontifex e Placentia abiret in Gallias, multa precum instantia vix tandem obtinuit ad [Col. 0543A] suam eremum recedendi, aut certe aliam, si sic visum esset, expetendi, copiam et facultatem. Per id tempus, annuente eodem pontifice, electus fuit vir sanctissimus Rheginensis Ecclesiae, quae est prima totius Calabriae metropolis, archiepiscopus, multusque in eo erat Urbanus pontifex, ut eum in ea dignitate confirmaret: sed non ignorans ille, quot periculis, quot curis et molestiis ejusmodi ecclesiasticae functiones obnoxiae sint, noluit electioni praebere assensum ⁜ (213) . Neque id pertinaciter tamen, sed modeste et humiliter, solo quietis amore, servata erga pontificem obedientia et submissione, et erga proximos charitate.

35. Tandem cum bona venia et benedictione pontificis a curia discedens, Calabriae deserta loca [Col. 0543B] expetiit, adjunctis sibi aliquot ejusdem propositi viris, quos jam vitae ejus odor bonus et ferventes exhortationes ad mundi contemptum adduxerant ⁜ (214) . Didicerat enim in Calabriae regione multas esse solitudines, agendae poenitentiae et vitae solitariae consectandae aptissimas. Maluisset ille quidem quod etiam crebro apud se constituerat, redire in Carthusiam ad fratres charissimos, quos eo remiserat; sed quia summus pontifex cum sua curia proficiscebatur in Galliam in cujus finibus Carthusia sita est, verebatur, si ipse quoque eo se conferret, ne aut curiam declinare non posset, aut illam non reliquisse, sed sequi videretur. Potius igitur visum est Calabriam petere, nihil interim mutata voluntate [Col. 0543C] suos in Carthusia revisendi, compositis sedatisque rebus ⁜ (215) . Satis hoc declarant litterae, quas ex Calabriae solitudine fratribus in Carthusia degentibus scripsit, in quarum calce sic habet: De me autem, fratres, scitote, quoniam unicum mihi post Deum est desiderium veniendi ad vos et videndi, et quando potero, opere adimplebo, Deo adjuvante ⁜ (216) .

36. In ipsa autem Calabria venit ad quamdam eremum, cui Turris nomen est, in dioecesi Squillacensi ⁜ (217) , ibique non cellas alicujus pretii, quod sumptus non suppeterent, sed casas humiles ex vili quidem materia, sed in Christo pretiosa aedificarunt. Quanta autem vitae integritate et sanctitate cum suis illic versatus sit, quibus vacaverit pietatis et religionis exercitiis, quis verbis explicare queat? Potest [Col. 0543D] quidem id aliqua ex parte innotescere ex epistola, quam vir sanctus scripsit ad Radulphum Remensis Ecclesiae tunc praepositum, postea episcopum, ubi inter caetera ait: «In finibus Calabriae cum fratribus religiosis, et aliquot bene eruditis, qui, in excubiis [Col. 0544A] persistentes divinis, exspectant reditum Domini sui, ut, cum pulsaverit, confestim aperiant ei, eremum incolo, ab hominum habitatione satis undique remotam. De cujus amoenitate aerisque temperie et sospitate, vel planitie ampla et grata, inter montes in longum porrecta, ubi sunt virentia prata et florida pascua, quid dignum dicam? Aut collium undique leniter se erigentium prospectum, opacarumque vallium recessum, cum amabili fluminum, rivorum, fontiumque copia, quis sufficienter explicet? Nec irrigui desunt horti, diversarumque arborum fertilitas.»

37. Verum quid his diutius immoror? Alia quippe sunt oblectamenta viri prudentis, gratiora et utiliora valde, quia divina. Verumtamen arctiori [Col. 0544B] disciplina studiisque spiritalibus animus infirmior fatigatus, saepius his relevatur ac respirat. Arcus enim, si assidue sit tensus, remissior est, et minus ad officium aptus. Quid vero solitudo eremique silentium amatoribus suis utilitatis jucunditatisque conferat, norunt hi solum, qui experti sunt. Hic namque viris strenuis tam in se redire licet, quam libet, et habitare secum, virtutumque germina instanter excolere, atque de paradisi feliciter fructibus uti. Hic oculus ille conquiritur, cujus sereno intuitu vulneratur sponsus amore, quo mundo et puro conspicitur Deus. Hic otium celebratur negotiosum, et in quieta pausatur actione. Hic pro certaminis labore repensat Deus athletis suis mercedem optatam, pacem videlicet, quam ignorat mundus et [Col. 0544C] gaudium in Spiritu sancto. Haec est illa Rachel formosa, pulchra aspectu, a Jacob plus dilecta, minus filiorum ferax, quam Lia fecundior, sed lippa. Pauciores enim sunt contemplationis, quam actionis filii. Verumtamen Joseph et Benjamin plus sunt caeteris fratribus a patre dilecti. Haec pars illa optima, quam Maria elegit, quae non auferetur. Haec Sunamitis pulcherrima sola in omnibus finibus Israel reperta, quae David foveret senem et calefaceret. Haec in illis litteris ⁜ (218) scribit vir sanctus, e quibus in ejus eximiam praedicationem multa peti possent, sed nos ad alia transimus.

38. Postquam in ea Turrensi eremo beatus Bruno [Col. 0545A] primum habitare coepit cum sociis, accidit, Deo id efficiente, ut quodam die Rogerius comes Calabriae ⁜ (219) , cum non parvo suorum grege et multa canum frequentia in eadem solitudine venationi incumbens, ad eum locum, quem sibi incolendum sumpserant servi Dei, totius rei nescius perveniret. Ubi cum canes sagaciter diversa ferarum vestigia explorarent, ad casas, in quibus beatus Bruno cum fratribus commorabatur, accurrerunt, atque illic, fixis pedibus, magno latratu indicabant domino suo, opimam se reperisse praedam. Comes, id conspicatus, ocius cum suis advolat, offendit Patres illos in speluncis suis flexis genibus, erectisque in coelum vultibus ac manibus simul orantes et laudantes Deum ⁜ (220) . Tum ille, magna admiratione repletus, ab equo, [Col. 0545B] cui insidebat, desilit, pie et comiter illos salutat, qua causa eo advenerint, et quae eorum sit conditio, accurate perquirit. Postquam ex iis didicit omnia, impense laetatus est, laudans et glorificans Deum, qui tali ipsum praeda dignum judicasset.

39. Persuadebat enim sibi, neque id temere, se terramque suam eorum meritis et precibus apud Deum adjutum et in pace conservatum iri. Atque ea causa, ut possent illic quietius vivere et diutius permanere, dedit eis ecclesiam Sanctae Mariae et Beati Stephani de eremo ⁜ (221) . Ubi sane etiam crebro eos invisit, et res vitae degendae necessarias eis tribuit, et ea, quae ad salutem animae pertinerent, libenter ab eis audivit. Ipsum vero beatum Brunonem, aliorum pastorem et patrem, non solum prae caeteris arctius [Col. 0545C] complectebatur, sed etiam saepius ad se evocabat, multamque ei praestans reverentiam, semper eum primo loco habuit in domo sua, ejusque consiliis libenter parebat, et precibus, quibus plurimum fidebat, perpetuo sese commendabat ⁜ (222) : nec eum fefellit opinio. Ejus enim beati viri meritis Dominus a praesentissimo periculo et structis ei periculis illum liberavit; id quod comes ipse in Dei gloriam, et ob divulgandam ubique sancti Brunonis sanctitatem litteris suis testatum reliquit in haec verba:

40. «Ego Rogerius, divina misericordia comes Calabriae et Siciliae nota esse volo omnibus fidelibus Christianis beneficia, quae mihi peccatori concessit Deus orationibus reverendi mei fratris Brunonis, [Col. 0545D] piissimi patris fratrum, qui habitant in ecclesiis Sanctae Mariae de eremo, et Sancti Stephani protomartyris, quae sitae sunt in terra mea inter oppidum, quod dicitur Stilum, et Arenam. Cum essem in obsidione Capuae ⁜ (223) Kalendis Martii, et praefecissem [Col. 0546A] Sergium natione Graecum, principem super ducentos armigeros nationis suae, et exercitus excubiarum magistrum; qui Satanica persuasione praeventus, prius ipsi principi Capuae, promittenti auri non modicam quantitatem, ad invadendum me meumque exercitum, noctu aditum pollicicitus est se praebere.

41. «Nox proditionis advenit; princeps Capuae ejusque exercitus juxta promissum est paratus ad arma, dumque me sopori dedissem, interjecto aliquanto noctis spatio, astitit cubili meo quidam senex reverendi vultus, vestibus scissis, non valens lacrymas continere. Cui cum in visu dicerem, quae causa ploratus et lacrymarum esset, visus est mihi durius lacrymari. Iterato quaerenti mihi, quis esset [Col. 0546B] ploratus, sic ait: Fleo animas Christianorum, teque cum illis simul. Exsurge quamprimum, sume arma, si liberare te Deus permiserit, tuorumque animas pugnatorum. Hic mihi per totum videbatur, velut si esset per omnia venerabilis pater Bruno. Expergefactus sum cum terrore grandi, pro visione pavescens. Illico sumpsi arma, clamans militibus, ut armati equos conscenderent, visionem, si vera esset, satagens comprobare.

42. «Ad quem strepitum et clangorem fugientes impius Sergius ejusque sequaces subsecuti sunt principem Capuae, sperantes se in dictam civitatem confugium habuisse. Ceperunt autem milites, inter vulneratos et sanos, centum sexaginta duos ⁜ (224) , a quibus visionem fore veram comprobavimus. Reversus [Col. 0546C] sum, Deo volente, vicesima nona Julii mensis Squillacium, perhabita [ al., praehabita] Capuae civitate, ubi fui per quindenam continuam infirmatus. Venit vero jam dictus venerabilis Bruno cum quatuor de fratribus suis, qui me suis sanctis devotisque colloquiis consolati sunt. Cui reverendo viro visionem retuli, et humiles gratias egi, qui de me etiam absente suis in orationibus curam habuisset.

43. «Qui se humiliter asseruit non ipsum fore, quem credidi, sed Dei angelum, qui astat principi tempore belli ⁜ (225) . Rogavi quoque ipsum humiliter, ut propterea de rebus meis in terra Squillacensi sumere dignaretur largos reditus, quos donabam. Renuens ille, recipere nolle dicebat, quod [Col. 0546D] ad hoc domum sui patris meamque dimiserat, ut omnino de rebus extraneis liber, deserviret Deo suo. Hic fuerat in tota domo mea, quasi primus et magnus ⁜ (226) . Tandem vix ab eo impetrare potui, ut gratis acquiesceret sumere modicum munus meum. Donavi [Col. 0547A] enim eidem patri Brunoni ejusque successoribus ad habendum in perpetuum absque temporali servitio monasterium S. Jacobi cum castro, et quam plura, res et bona alia, cum amplissimis libertatibus, in dictis litteris ⁜ (227) specifice declaratis.» Haec comes ille.

44. Hac autem comitis liberalitate et donatione fretus beatus Bruno condidit ibi primo ecclesiam in honorem Matris Dei apud specum quamdam subterraneam, in qua ipse morabatur. Deinde exstruxit etiam alteram, haud procul ab illa distantem, in honorem sancti protomartyris Stephani ⁜ (228) , cum monasterio illi conjuncto, in quo caeteri fratres habitabant, sub cura et gubernatione tanti Patris Christo militantes ⁜ (229) . Cum quibus vir sanctus usque ad diem [Col. 0547B] vitae extremum in ea perseveravit vivendi ratione et vitae asperitate, quam antea in Carthusia coeperat et docuerat, interim etiam sollicite curam eorum gerens, qui in Carthusiae eremo degebant ⁜ (230) , praefecto eis, ut ante diximus, magistro Lauduino.

45. Qui quidem vir venerabilis, ne a vestigiis et institutis tanti Patris et praeceptoris sui deflecteret, neve aliter suos institueret, quam ab illo cum sociis fratribus didicisset, iter longissimum suscepit ad ipsam usque Calabriae eremum, singula accuratius ex illo percontaturus. Sed cum a sanctissimo viro rediret, in manus Giberti schismatici incidit, et cum non posset a sententia deduci, pro justitiae defensione in custodia detentus est; unde paulo post dimissus, non multo interjecto tempore, impollutum [Col. 0547C] Christo spiritum reddidit ⁜ (231) .

46. Incidit vero etiam beatissimus Pater Bruno in gravissimam valetudinem, morboque augmenta capessente, quemadmodum sese habuerit, fratres et filii ejus his verbis in scripto quodam explicant: Ut sciatis, quanta fiducia, quam certa spe liberationis ejus preces fundatis, transitum illius brevi titulo innotescimus, ut in sancti viri consummatione veritatem et perfectionem transactae vitae colligatis. Sciens enim quia venit hora ejus, ut transeat ex hoc mundo ad Patrem, convocatis fratribus suis, ab ipsa infantia singulas aetates suas replicavit, et totius temporis sui cursum scientia et sententia dignum ⁜ (232) proclamavit.

[Col. 0547D] 47. Postea fidem suam de Trinitate, protracto et [Col. 0548A] profundo sermone exposuit et conclusit sic ⁜ (233) : Credo etiam sacramenta, quae sancta credit et veneratur Ecclesia, et nominatim panem et vinum, quae consecrantur in altari, post consecrationem verum corpus esse Domini nostri Jesu Christi, veram carnem et verum sanguinem, quae et nos accipimus in remissionem peccatorum nostrorum, et in spe salutis aeternae. Proximo inde Dominico die sancta illa anima carne soluta est pridie Nonas Octobris anno Christi millesimo centesimo primo, corpusque ejus fratres illic honorifice condiderunt.

48. Ad ejus sepulcrum hujusmodi epitaphium appositum est:

49. Sciebant enim non esse justum, qui non peccet. Et primo quidem fratres et discipuli ejus, deinde [Col. 0548C] etiam alii, qui eum noverant, quibusque cognita erat ejus eximia eruditio et vitae sanctimonia, testimonium de iis, vel prosa, vel carmine in iis chartis ascripsere. Quae omnia commemorare si velimus, nimium prolixi erimus; si praetermittere omnia tot gravissimorum hominum testimonia, ingratitudinis et impudentiae notam non effugiemus, praesertim quando ex iis eximia beati viri sanctitas non obscure potest adimadverti; et expedit sane non ignorari ea, quae annotaturi sumus, vel ob id potissimum, quod quidam inepti et insulsi homines, et sibi et aliis persuadere ausi sunt, hunc beatum virum eum esse doctorem, quem nos in hujus historiae initio damnatum esse diximus; quod quidem vanissimum est, nescio, cujus somniatoris, commentum, [Col. 0548D] cum satis constet, illum damnatum doctorem beatissimo [Col. 0549A] Brunoni et sociis ejus occasionem praebuisse de vita sanctius instituenda serio cogitandi, et, relictis omnibus hujus mundi rebus, in horridam solitudinem commigrandi ⁜ (236) .

50. Haec tantorum virorum, tot insignium collegiorum et personarum praeclara testimonia ⁜ (237) abunde, ni fallor, sufficiunt ad ostendendam beatissimi Patris Brunonis excellentem doctrinam, morum honestatem, et vitae sanctimoniam, etiamsi nulla ejus miracula exstarent. Atqui vero multis etiam miraculis claruisse legitur, sed ea tamen, quod sine dolore commemorare non possum, non ea diligentia, qua par erat, annotata sunt, aut si annotata sunt, alterius instituti monachis, ejus monasterium occupantibus, primo quidem negligentius custodita, [Col. 0549B] deinde vero etiam perdita sunt. Sepultus est vir praestantissimus in monasterio suo S. Stephani post summum altare ⁜ (238) . Ad ejus sepulcrum fons vivus prorumpit, qui Christi virtute et ejus meritis multivaria affert permultis remedia sanitatis. Illuminantur illic caeci, surdi audiunt, manci et mutili redintegrantur, leprosi mundantur, daemoniaci ocius repurgantur. Sed his omnibus miraculis illud admirabilius est, quod, sicut toties repetunt jam allata testimonia, gloriam et honorem omnem respuere, et in tanta vitae austeritate, integritate et perfectione perseverare potuit.

51. Non debet autem cuiquam scrupulum movere, si fons ille jam non cernatur ad beati viri sepulcrum. Fontes enim miraculose ebullientes, non semper [Col. 0549C] perpetui sunt, et interdum propter hominum demerita ejusmodi Dei beneficia subtrahuntur. Fiunt enim miracula divinitus, ut commendentur et declarentur merita sanctorum; quae ubi satis innotuisse videntur, cessant nonnunquam miracula. Nec valde mirandum est, si fons ille ablatus est, exsulante ab ejus monasterio sanctissima illa vivendi ratione, quam illic vir sanctissimus instituerat ⁜ (239) . Cum enim obdormiisset in Domino, in Carthusianae vitae instituto perseveraverit illud monasterium sub quinque prioribus, qui ei successerunt, usque ad tempora venerabilis Guigonis prioris Carthusiae. Inde in Gallia crescente ordine Carthusiensi, solum illud [Col. 0550A] Calabriae monasterium a beati Patris Brunonis fervore et sanctitate tepescendo degeneravit. Et petebant quidem ejus habitatores a Carthusia visitatores et reformatores, sed nimia locorum intercapedo non facile id obtinebat.

52. Itaque ad Cisterciense institutum illi se transtulere, quod, tum recens ortum, incomparabilis viri beati Bernardi abbatis Claravallensis insigni sanctitate, multoque labore mirifice propagatum, in magno fervore durabat ⁜ (240) . Ad illud autem tempus in Carthusianae religionis professione permanserat illud monasterium annos sexaginta ⁜ (241) . Sed Cisterciensi quoque religione successu temporis ibi tepescente, tandem monasterium sancti Brunonis factum est commendatitium ⁜ (242) usque ad haec [Col. 0550B] sanctissimi pontificis Leonis decimi tempora. Is pontifex, cum multorum relatione de eximia beati Brunonis sanctitate crebro audiisset, omissa miraculorum inquisitione, indignum arbitratus est, eum, quem praepotens Deus, in hac vita tot auxisset donis et charismatibus, et nunc coelesti afficeret beatitudine, in terris non eximia laude et praedicatione efferri, nec debita piae devotionis officia persolvi apud thronum divinae gloriae quiescenti, cui dedisset Dominus cor ad praeceptum et legem vitae et disciplinae.

53. Itaque non modo auctoritate apostolica clementer annuit, sed etiam voluit, ut in singulis monasteriis totius ordinis Carthusiensis, et earum ecclesiis sive sacellis festum sanctissimi Brunonis [Col. 0550C] confessoris annis singulis die sexto Octobris, quo decessit e vita, solemniter colatur, et congrua debitaque devotione celebretur; ipsius etiam corpus atque memoria dignam in Domino laudem habeat ac venerationem; conveniens etiam officium in honore ipsius agatur et decantetur, nec non quotidie in divino officio de eo commemoratio fiat ⁜ (243) . Domum praeterea sancti Stephani, quam beatus Bruno in Calabria condiderat, et in qua sacrum ejus corpus quiescit, idem pontifex a Cisterciensibus ad Carthusianos revocavit anno salutis millesimo quingentesimo decimo quarto ⁜ (244) , ut deinceps illic Carthusiano more et instituto vivatur. Cum autem haec res ageretur, [Col. 0551A] prior Carthusiae Neapolitanae, cui ejus urgendae et promovendae negotium datum erat, exhibuit reverendo Patri domino Francisco, Magnae Carthusiae priori, partem mandibulae cum duobus dentibus sancti Brunonis ⁜ (245) , aitque abbates sancti Stephani, ubi, ut dictum est, sacrum corpus beati Brunonis quiescit, tanta cura illius sacras reliquias semper asservasse, veriti [veritos], ne Carthusiani eas repeterent, ut ossibus in diversa occulta loca repositis, iisdemque locis crebro mutatis, nemo praeter abbatem et alium virum fide dignum, quidquam de illis comperti habuerit ⁜ (246) .

54. Porro anno Christi millesimo quingentesimo decimo quarto sacra illa ossa translata sunt et ei translationi interfuit dominus Matthaeus prior Bononiensis [Col. 0551B] Carthusiae. Is sacrum illius caput, ne cum ossibus altari imponeretur, manibus tenebat, turbisque amantissimi Patroni sanctis reliquiis se privatum iri reformidantibus ita satisfecit: Oportet, inquit, sacrum caput, ab ossibus segregatum, auro, argento et lapidibus pretiosis ornari. His verbis vulgo suspicionem omnem adimens, summi pontificis speciali permissu partem quamdam de capite detraxit, aliisque inde communicavit, praesertim venerabili Patri Gregorio priori Friburgensi, qui per domos provinciae Rhenanae, cujus erat visitator, particulas distribuit anno 1515. Et quia sanctus Bruno patriam habuit Coloniam Agrippinam, idem dominus Matthaeus ejus capitis parvam portionem donavit domino Petro Leidensi, Carthusiae Coloniensis priori ⁜ (247) , [Col. 0551C] cui munus illud fuit longe gratissimum, quique domum reversus anno 1516 donum pretiosissimum in ecclesia Carthusiae Coloniensis die 3 Augusti reverenter deposuit.

55. Ipsum vero beatissimi Brunonis sacrum corpus transtulit Joannes abbas sancti Rufi, anno, ut dictum, 1514, imposuitque ecclesiae sancti Stephani summae arae, ex candido marmore exstructae. Ab hoc monasterio ad passus mille quingentos abest specus valde religiosa, inter montes angusto loco sita, nemoribus cincta, quae illius vallis extrema claudunt, prorsusque devia et hominibus inaccessa sunt. Supra hanc specum conditum est haud grande sacellum cum altari, ubi titulus habetur sancti Brunonis Coloniensis magistri eremi sanctae Mariae de [Col. 0552A] Turri Ordinis Carthusiensis institutoris primi, cujus etiam imago illic picta cernitur. In hac specu ille vir Dei ab eo tempore, quo primum illuc venit. usque ad obitum incredibili spiritus fervore permansit ⁜ (248) . Porro in argumentum et commendationem sanctitatis ejus, usque in hodiernum diem locus ille, in quo post excessus contemplationum defessa membra nudae humo allidebat, nunquam herbam gignit ad mensuram corporis ejus, cum tamen circumquaque herbescat. Hoc tam illustre miraculum omnes loci ejus accolae constantissime asseverant ⁜ (249) . Est praeterea illic ad lapidis jactum ecclesia beatissimae Mariae, a comite Rogerio constructa pro servo Dei magistro Brunone, et magistro Lanvino Nortmanno ejus socio ⁜ (250) .

[Col. 0552B] 56. Ad haec loca populorum catervae, senes et pueri, viri ac feminae, nobiles et plebeii, principes et magnates, ob sanctissimi Brunonis venerationem et piam erga illum animi devotionem, atque etiam ob impetranda ejus beneficia, perinde ac si degat in humanis, eum animis contemplantes, certatim confluunt, reverenter accedunt, venerantur et orant. Praecipue vero specum illam, in qua fere solus semper Deo serviebat, tanta reverentia, fide et affectu frequentant, ut complures non nisi nudis pedibus a jam dicto monasterio eo accedere conspiciantur. Alii genibus reptando, sacram illam specum, terram et saxa ex animi pietate lingunt, et lacrymabundi circumeunt, atque de ipsa specu quidpiam abradunt [Col. 0552C] pro magnis reliquiis habituri, sicque alacres ad sua abscedunt. Nec quisquam sane verbis explicare queat, quanta animi devotione et studio virum sanctissimum prosequantur Calabriae episcopi, abbates, praelati, religiosi, itemque principes, comites, barones, et plebs universa ⁜ (251) . Denique non longe a supradicto monasterio nemus amplissimum est, quod Folo vocant a viro Dei non nisi instaurando monasterio deputatum. Quod si quis temerarius contra hanc ejus voluntatem venire ausus sit, quemadmodum fama aqud omnes Calabros longo usu firmata testatur, divinam ultionem non evadit, faciente et hoc et permulta alia, ad declarandam fidelissimi Servi sui sanctitatem praepotente Deo, cui est honor et gloria in saecula saeculorum. Amen.