151

Nemo est qui ambigat Urbanum papam, hujus nominis secundum, ante pontificatum Odonem, seu, ut alii scribere solent, Oddonem, sive Ottonem aut Othonem, appellatum, et nobili familia in Gallia prodiisse, et in Remensi Ecclesia fuisse educatum; at non ita exploratum est apud auctores quo in loco natus fuerit. Alii nempe eum Remis, aut in aliquo Remensis pagi vico natum volunt ( circa ann. 1042), alii vero apud Castellionem, celebre satis supra Maternam oppidum, quod licet haud procul ab urbe Remorum distet, pertinueritque olim, et maxime eo tempore quo in lucem prodiit Urbanus, ad Remensis Ecclesiae dominium, situm est tamen in [Col. 0010A] dioecesi Suessionensi. Certe eum natum Gallum ex oppido Castellionis, quod est super Marnam fluvium in archiepiscopatu Remensi, disertis verbis asserit cardinalis Pandulfus, qui sub Gelasio II Vitas pontificum exaravit. Consentit Albericus in Chronico, et haec communior est auctorum, potissimum recentiorum, sententia: unde cum ex nobili familia Urbanum prodiisse omnes consentiant, visum est nonnullis rem omnino certam esse ac exploratam hunc pontificem e nobili Castellionensium in Campania Gallica dominorum familia oriundum fuisse; id Aubertus Miraeus in Notitia Ecclesiarum Belgii capite 115, et Andreas Chesnius, in Historia singulari domus Castellionensis, ita pro certo habebant [Col. 0011A] ut ipsi in stemmate gentilitio familiae Castellioneae locum dederint, ubi Milonis filius, et Guidonis Manassis ac alterius Milonis frater fuisse dicitur.

At refragatur huic sententiae Albericus, qui licet Urbanum ex oppido Castellionis super Marnam natum fuisse, ut caeteri, scripserit, asseverat tamen, ex Hugone et Guidone auctoribus quos laudat, eum fuisse filium domini de Lageri. Tum de ejusdem cognatione subdit: Habuit (idem Urbanus) alium fratrem Rodulfum, patrem Gerardi, cujus filius alter Gerardus genuit Odonem patrem Egidii de Lageri monachi Remensis, cujus soror Hersendis fuit mater Baldulsei, seu, ut habet codex ms., Balduini monachi Igniaci. Certe in Necrologio monasterii Molismensis in Campania Nonis Junii memorantur Heucherius [Col. 0011B] seu Eucherius, et Isabellis uxor ejus, pater et mater domini papae Urbani, quorum, ut ibi habetur, anniversarium debemus facere solemniter. Et in eodem Necronologio die III Kalendas Augusti, Urbanus dicitur fuisse ejusdem loci congregationis, id est precum et aliorum piorum operum particeps; sed sive Eucherius ille, Lageriaci, qui vicus est Remensis dioecesis, dominus, sive Milo Castellionis toparcha Urbani pater fuerit, ipsum Remensis provinciae alumnum fuisse fatendum est. Imo cum Lageriacum cujus domini, ut infra dicemus, fortasse ex Castellionensibus orti erant, haud procul ab urbe Remorum distet, et ipsum Castellionis castrum, licet extra dioecesim situm, ad Remensem tamen Ecclesiam pertinuerit, ejusque clientes erant et vicedomini [Col. 0011C] Castellionenses toparchae, utrique Remis ut plurimum morabantur, ob id potissimum quod essent Remensis Ecclesiae milites; atque adeo ex alterutris Urbanus in ipsa Remorum civitate nasci potuit. Id certe innuit Ordericus Vitalis libro VIII Historiae ecclesiasticae, ubi eum civem Remensem diserte appellat. Odo, inquit, natione Gallus, nobilitate et mansuetudine clarus, civis Remensis, etc.

Neque hoc ab eo auctore temere dictum fuisse aliquis putet. Nam praeterquam quod Ordericus prae caeteris scriptoribus accuratus et diligens est, id ipsum a Joanne magistro suo, Remis nato, discere potuerat, illarum rerum probe instructo, utpote qui ex scholastico Remensis Ecclesiae, in qua cum [Col. 0011D] ipso Odone haud dubio fuerat educatus, factus Uticensis monachus, ejus monasterii scholas tempore Orderici regebat. Haud multum ab ea opinione recedit Guibertus Novigenti abbas, et ipse accuratus auctor, tempore et loco proximus, qui Urbanum ex Francia claro ex germine oriundum ex territorio et clero Remensi, post multos gradus ad summi denique pontificatus apicem pertigisse scribit. Ex his autem patet quam late accipienda sint Guidonis abbatis verba, qui tomo I Bibliothecae Labbeanae, in historia abbatum sancti Germani Antisiodorensis cap. 8 scripsit: Urbanum in Antisiodorensis civitatis confinio natum et educatum fuisse. Et quidem magna esse non debet ea in re ejus scriptoris auctoritas, qui saeculo XIII exeunte vivebat. At multo magis a vero [Col. 0012A] deviavit alius earumdem partium, nuperus auctor (G. VIOLE) in Vita sancti Germani Antisiodorensis, qui ex nescio quibus falsis, aut male intellectis monumentis scripsit Urbani majores monasterii Regniacensis in dioecesi Antisiodorensi conditores fuisse. Id quippe vel ex hoc solo rejici debet, quod Regniacense monasterium ordinis Cisterciensis longe post Urbani obitum exstructum fuerit. Denique non immorari juvat in refellendis iis qui Odonem, Urbani in Ostiensi episcopatu successorem, ejus fuisse nepotem dixerunt, cum id nullo argumento, praeter nominis similitudinem, probent. Certe id non habet Baldricus, qui hunc Odonem in carminibus tomo IV Chesnii Historic. Franc. laudat quod commune cum Urbano Odonis nomen habuerit, eamdem monachi [Col. 0012B] vitam fuerit professus, eamdem sedem obtinuerit, eamdem denique dignitatem (istum nempe futurum papam praedicebat) habiturus sit, non omissurus consanguineitatem, si aliqua inter illos intercessisset. Neque etiam id habet Guibertus lib II De sacra expeditione, ubi alterius hujus Odonis meminit.

Porro Urbani parentes, quicunque demum illi fuerint, domini erant vici Bainsonensis, ad radices montis in quo situm est Castellionis oppidum positi. Unde quis forte non immerito suspicabitur eos etsi Lageriaci vici dominos, ex stirpe tamen Castellionensium toparcharum, ut mox dicebam prodiisse: cum non modo Bainsonium, sed et Lageriacum quoque haud procul a Castellionensi oppido distent, et Urbanus passim, auctorum tam veterum quam [Col. 0012C] recentiorum consensu, Castellionensis dictus fuerit. Quod vero Bainsonium ad Urbani parentes pertinuerit, ille ipse testatur in diplomate pro ejus loci prioratu, quem suorum parentum facultatibus dotatum fuisse asserit. Etenim hunc locum, quem Theobaldus Suessionum episcopus primum suae Ecclesiae attribuerat, ac postmodum agente altero Theobaldo, comite palatino Trecensi, ut refert Chesnius, monasterio Coinciacensi sub viginti solidorum annuo censu canonicis Suessionensis Ecclesiae persolvendo subjecerat, Cluniacensibus confirmavit pontifex, non modo auctoritate, qua pollebat, apostolica; verum etiam ob id, quod hic census cum patris sui consensu institutus fuisset, et locus ille [Col. 0012D] eum ex parentum jure contingeret. Bainsonensis autem prioratus hodieque subsistit, in catalogo generali beneficiorum ordinis Cluniacensis Sancti Petri de Buissono appellatus, dioecesis Suessionensis in Bria, seu potius in Campania, prope Castellionem supra Matronam.

Odonem in Remensi Ecclesia, quae tunc erat magnorum virorum in Galliis seminarium, educatum fuisse omnes uno ore fatentur; et quidem sub Brunone magistro, cujus fama illis temporibus per totam Europam celebris erat, postea tamen multo illustrior futura, cum primus ordinis Carthusianorum institutor et parens factus est. Certe Odonem fuisse Brunonis discipulum auctores vulgati passim tradunt, neque [Col. 0013A] id quisquam jure inficiari potest, cum aeque certum sit, nemine dissentiente, et Brunonem tunc temporis Remensis Ecclesiae scholis praefuisse, et Urbanum a teneris in eadem Ecclesia fuisse enutritum. Utrumque diserte affirmat vetus auctor libelli De institutionibus Carthusianorum, a Labbeo tomo I Bibliothecae novae ex vetusto codice Remigiano editus; qui etiam addit Brunonem Romam adiisse cogente Urbano, cujus quondam praeceptor fuerat. Et quidem hic libellus habetur in codice ms. Carthusiae Portarum, quadraginta circiter annis post Brunonis obitum exarato.

His opponet fortasse non nemo eorum opinionem qui Brunonem quinquagenarium obiisse dicunt anno 1101. Si enim semel id admittatur, cum Urbanus [Col. 0013B] anno sui pontificatus duodecimo obierit, et quidem ante Brunonem, dicendus erit ipso Brunone aetate provectior, aut saltem aequalis ei fuisse, ac proinde non potuisse sub ejus magisterio educari; at id falsum esse manifestis argumentis facile demonstrabo.

Verum, priusquam de Brunonis aetate aliquid statuamus, duo praemittenda sunt. Primo, scriptores ferme omnes sive antiquos, sive recentiores, unanimi consensu Brunonem Urbani magistrum appellasse. Secundo, nonnullos alios e Brunonis discipulis ad episcopatum, Urbano adhuc vivente, evectos fuisse, quod proinde aeque Urbano ac istis contingere potuit. Sane certum est de Odone Burgundiae ducis fratre ac principe e regia Francorum stirpe, qui [Col. 0013C] licet litteras, ut ipsemet testatus est, sub Brunone Remis didicisset, anno tamen 1085, monente Viguerio, Lingonensis episcopus factus est, proindeque triennio antequam Urbanus thronum apostolicum conscenderet. Similiter Lambertus Pultariensis, et Petrus S. Joannis Vinearum apud Suessiones abbates, qui etiam Brunonis magisterio, ut ipsi dicunt in rotulis post mortem sancti viri transmissis, adoleverant, has dignitates, vivente adhuc Urbano, obtinuerunt. Cum itaque haec omnino de illis certa sint, non video qua ratione negarentur de Urbano, quem ex veterum auctorum testimonio constat factum pontificem, cum aetate mediocris esset, et ea adhuc florente mortem obiisse.

[Col. 0013D] Jam vero si de Brunonis aetate inquiramus, vix dubitari potest quin vitam ultra quinquaginta annos produxerit. Quod ut evincatur, primo statuendum est tempus quo Remis docere desiit. Certe ex Gregorii VII litteris, et ex Guiberto Novigenti abbate, colligi posse videtur Brunonem Remensis scholae praefecturam dimisisse occasione turbarum quas in ea Ecclesia Manasses archiepiscopus excitaverat, proindeque anno circiter 1076, aut sequenti. Et quidem, initio anni 1078, Godefridus cancellarius, Brunonis in scholis regendis et in cancellarii dignitate successor, subscripsit concilio Suessionensi in causa ecclesiae Sancti Quintini. At, si Bruno anno 1101 quinquagenarius, ut volunt adversarii, e vita excessisset, anno 1076 aut sequente, quo scholae [Col. 0014A] Remensis curam dimisit, vix annum attigisset aetatis suae vigesimum quintum, aut certe vigesimum sextum. Certum quippe est eum rexisse multis annis scholas Remenses; quod nonnisi ad quindecim aut duodecim annos extendi potest, et sic celeberrimarum harum scholarum praefecturam suscepisset anno aetatis suae circiter duodecimo, aut ad summum quinto decimo: quod nemo sanae mentis, ut quidem mihi videtur, dixerit. Brunonem vero diu Remensibus scholis praefuisse disertis verbis affirmant inter alios ejus laudatores, in rotulis post ejus mortem ad varia loca transmissis, Noliensis monasterii canonici regulares, qui visa schedula quae Brunonis incomparabilis philosophi obitum patefecit ingemuere ob tanti viri occasum, qui dudum Ecclesiae sedis Remensium [Col. 0014B] summus didascalus . . . et columna totius metropolis diu exstiterat. Noliensibus consentiunt caeteri Ecclesiarum et monasteriorum conventus in similibus rotulis, ubi eum variis honorum titulis condecorant. Hunc gemmam sophiae appellant canonici Sanctae Mariae Blesensis; lucem ecclesiarum monachi Bellovacenses Sancti Luciani; clarissimum sophistam Miciacenses Sancti Maximini; doctorem doctorum Bernacenses; magistrorum decus, remigium turbae Remensis Parisienses Sanctae Mariae majoris ecclesiae canonici; hunc doctrinae praebuisse undam gentibus et cleris, aiunt Sancti Gervasii Valesienses; cunctos superasse toto in orbe magistros, Sancti Timothei Remenses; ejus doctrina tot factos esse sapientes quot mens nescit Sanctae Mariae Spulingenses; et monachi [Col. 0014C] Sancti Nicolai Andegavensis ejus doctrinam toto fulgere in orbe, unde ejus sequaces esse optant canonici cathedralis ecclesiae Sanctae Crucis Aurelianensis. Nimius essem in caeteris elogiis ejus recensendis. At omittere non licet canonicorum Andegavensis Ecclesiae cathedralis sancti Mauricii testimonium, quo Brunonem asserunt magistrum fuisse non puerorum, aut minorum clericorum, sed virorum gravium et jam doctorum, qui sub eo divina, id est, theologiam addiscebant. Quod sane arguit eum jam tunc maturae aetatis fuisse cum Remis ante suum secessum doceret. En aliquot eorum versus.

Jam vero quis dixerit tantum virum, quem omnes ferme Galliarum, Angliae et Italiae Ecclesiae veluti [Col. 0015A] celeberrimum scientiarum magistrum certatim commendarunt, has laudes annos viginti aut paulo plus aut minus natum promeruisse? Quis inquam, sibi in animum induxerit Brunonem ea aetate diu scholas adeo celebres cum tanta eruditionis et doctrinae fama rexisse, ut post viginti secessionis annos mors ejus tanquam omnium doctorum magistri a plerisque orbis Christiani Ecclesiis celebrioribus deplorata fuerit. Denique, si visiones in nostrae causae subsidium adducere liceat, Bruno senex erat, proindeque quadraginta quinque aut etiam quinquaginta annis major, cum in Calabria moraretur. Etenim Rogerius comes, ut ipse in vulgata ea de re charta narrat, cum Capuam obsideret a sene reverendi vultus, qui ei venerabilis Pater Bruno esse videbatur, monitus [Col. 0015B] fuit ut ab insidiis Sergii cujusdam proditoris caveret. Ex quibus omnibus facile colligitur nihil omnino impedire quominus admittatur Brunonem Urbani, cum in Remensi schola litteris vacaret, magistrum fuisse, idque anno saeculi undecimi circiter sexagesimo. Unde rerum series sic ordinari potest: Gervasius anno 1055 thronum Remensem adeptus, paulo post Brunonem, jam antea, ut Manasses affirmavit in sua apologia, canonicus Coloniensis Ecclesiae Sancti Chuniberti, Remos advocavit, eique collata cancellarii, dignitate suae Ecclesiae scholarum curare demandavit; enutriebatur tunc inter alios nobiles ejus aetatis clericos Odo noster, quem si anno 1060 octavum decimum circiter aetatis suae annum attigisse admittamus, quod sane pene certum videtur; [Col. 0015C] nihil omnino obstabit quominus eo tempore sub Brunonis disciplina enutritus, et postea variis dignitatibus decursis, pontificatum Romanum adeptus fuerit anno 1088 aetatis suae anno circiter 46 modica aetate, et tandem anno 1099 decesserit, annum agens 57, adhuc florens et vegetus. Haec forte paulo fusius quam oportebat tractata sunt; sed id exegit Brunonis simul et Odonis seu Urbani causa, cum honorificum sit Brunoni tantum habuisse discipulum, et Odoni sub tam sancti viri disciplina educatum fuisse. Quantum vero sub celebri illo magistro in litterarum studiis et exercitiis virtutum profecerit Odo, pauca quae ex ejus scriptis supersunt, ac reliqua illius vitae praeclara gesta, quae suis locis exponemus, satis abundeque testantur.

Urbanum non solum in Remensis Ecclesie gremio enutritum fuisse, sed etiam in nobili ejus Ecclesiae canonicorum collegio locum obtinuisse varii auctores passim tradunt. Cum vero illa Ecclesia caeteras non dignitate solum, sed etiam morum sanctitatae et vitae communis observatione tunc antecelleret, ejus canonici dicti sunt a nonnullis regulares. Atque inde nata est posteriorum quorumdam auctorum opinio, qui Urbanum olim canonicum regularem fuisse scripserunt, et quidem Lateranensis congregationis, ut alii addidere; adeo proclivis est a praeconceptis opinionibus ad errorem gradus. Sed his immorari non vacat.

[Col. 0016A] Vero similius est, quod scripsit Albericus in Chronico, Urbanum Ecclesiae Remensis archidiaconum fuisse. Is enim ipse est Odo, si non fallit catalogus archidiaconorum Remensium a Marloto tomo I Metropolis Remensis editus, qui anno 1070 hanc dignitatem obtinebat Cave tamen ne illum confundas cum alio ejusdem nominis archidiacono Remensi, qui variis chartis sub Widone et Gervasio archipraesulibus inter alios subscripsisse memoratur. Cum enim iste hanc dignitatem anno 1052 obtineret, ut patet ex Widonis archiepiscopi charta, quam Marlotus tomo II retulit, alius necessario dicendus est fuisse a nostro Odone, qui anno 1088 cum adhuc modicae aetatis esset, ut loquitur Ordericus Vitalis, pontifex est renuntiatus. Certe Odonis nomen communius [Col. 0016B] tunc temporis erat, ut quis inficiari velit, duos ejus nominis archidiaconos eo saeculo esse potuisse in Remensi Ecclesia. Si quis vero id perneget, proferemus in testimonium ejusdem Ecclesiae Necrologium vetus, in quo die quinta Februarii memoratus obitus Odonis archidiaconi; diversi procul dubio a nostro qui, mense Julio desinente, pontifex Romanus e vita recessit.

Porro Remensem Ecclesiam semper coluit ac fovit Urbanus etiam post adeptum pontificatum, quod ex variis ejus epistolis, quas suo ordine proferemus, patebit. Ejus quippe et illius archiepiscoporum praerogativas insigni diplomate asseruit; et altero confirmavit ejusdem Ecclesiae canonicorum privilegia, dum monachos Remigianos adversus Ingelramnum [Col. 0016C] Lauduni episcopum tuitus est, ut nihil dicam de Basolianis monachis, quos ab advocati saecularis jugo liberavit. Mirum est autem quantum desudaverit pius pontifex in restituenda episcopali Atrebatum sede, quae a trecentis ferme annis proprio episcopo caruerat, quod se ideo fecisse passim testatur, ut Remorum metropolim in antiquam suam dignitatem restitueret. Urbanus quippe, ut Hermannus habet in Historia restaurationis Sancti Martini Tornacensis, Spicilegii Acheriani tomo XII: quoniam in Ecclesia Remensi educatus fuerat, valde eam super alias diligebat; et ut antiquam ei dignitatem duodecim episcoporum reddere posset, non parum laborabat. Etenim praeter Atrebatensem, tentaverat etiam Tornacensem Ecclesiam a Noviomensis [Col. 0016D] episcopi subjectione liberare. At quod ipse ob ingruentes difficultates efficere non potuit, ab Eugenio III post aliquot annos, agente sancto Bernardo, praestitum est. Erat autem antiqua Remensis provinciae in Galliis praerogativa, ut duodecim episcopalibus sedibus gaudens, judicia canonica in proprio sinu, absque alienarum provinciarum ope absolvere posset. Caeterum cum periclitanti Ecclesiae Remensi post Raynaldi archiepiscopi obitum subvenire voluisset Ivo Carnotensium antistes, Urbani opem imploravit epistola 116, in qua ei hanc Ecclesiam non solum quod regni haberet diadema, et caeteris pene Ecclesiis Gallicanis exemplum [Col. 0017A] ruinae vel resurrectionis existeret, commendavit; sed etiam quod illa aliquando ejus mater fuisset. Remensem, inquit, metropolim, aliquando matrem vestram, etc., vestris consolationibus refoveri postulamus. Et quidem cassa non fuit Ivonis expostulatio, ut patet ex variis litteris, quas pontifex ea occasione conscripsit, in quibus sincerum erga hanc Ecclesiam animi sui affectum verbis tenerrimis explicat, et affectibus comprobavit. Insignis est prae caeteris ea de re locus in epistola ad clerum, ordinem, milites et plebem Remis existentes, ubi sic eos alloquitur: Affectionis nostrae viscera, filii in Christo charissimi, angustata sunt, quia vos pastoris sollicitudine . . . . . novimus destitutos. Sed in tribulatione hac per omnipotentis Dei gratiam charitatis nostrae praecordia [Col. 0017B] dilatantur, quia vos, etc., ampliori devotione congratulamur.

Non itaque immerito applaudebat sibi de tanto alumno Remensis Ecclesia; sed ille majora charismata aemulatus ad vitam perfectiorem anhelabat; nec dubium quin ea in re Brunonis consiliis et adhortationibus plurimum adjutus et confirmatus fuerit. Nam Bruno, ut ex ejus epistola, quam multo postea in Calabria positus ad Radulphum praepositum scripsit, patet, saepius cum aliis Remensis Ecclesiae primoribus, e quorum numero sane Odo utpote archidiaconus erat, de contemptu mundi, et de [Col. 0017C] alterius vitae gaudiis colloquia miscere solebat, quibus invicem ad saeculi fugam animabantur. Caeteros autem praecessisse videtur Odo. Nam aliquot annis, antequam Bruno Carthusiensis ordinis fundamenta poneret, ipse, abjectis saecularibus pompis et curis, in coenobium Cluniacense secessit. Ibi ab Hugone abbate sanctissimo veste monastica donatus est, cujus ideo se filium et alumnum appellat in epistola quam ad eum paulo post suam ad pontificatum assumptionem scripsit. Quo vero id anno contigerit incertum est. At, si Odo fuerit Remensis ille archidiaconus, ut verisimile est, quem ex catalogo Marloti supra laudavimus, Remis adhuc versabatur anno 1070; quippe qui hoc anno subscripserit [Col. 0017D] donationi factae Ecclesiae Ruminiacensi, uti videre est apud eumdem Marlotum. Haud tamen diu postea differri potest ejus conversio, si verum sit quod ex Cluniacensi Chartario colligi posse videtur, eum anno circiter 1076, jam priorem Cluniaci exstitisse. Et quidem hoc ipso anno duo alii archidiaconi, nunquam autem plures in Ecclesia Remensi fuerunt, Guido videlicet et Garinus, donationi Manassis archiepiscopi factae sancti Basoli monasterio subscripsisse cum Brunone cancellario, memorantur.

Odo Cluniaci constitutus institutorem in vita monastica habuit Petrum, qui postmodum Cavensis in Italia abbas et Policastri episcopus fuit, si credamus vetusto auctori qui dedicationis ecclesiae Cavensis historiam conscripsit. Is enim Urbanum [Col. 0018A] ejusdem Petri discipulum passim appellat, eumque ob id potissimum laudat, quod etiam pontifex factus hunc ipsum Petrum veluti magistrum suum semper reveritus fuerit. Consentiunt vetera alia, maxime domestica, monumenta Cavensis monasterii apud Ughellum. At nihil ea de re habet Venusinus abbas anonymus, qui Petri et aliorum primorum ejusdem loci abbatum Vitas paulo post illud tempus conscripsit. Exstat tamen ejusdem Petri alia Vita, quam ex eodem ms. Romano penes nos habemus, in qua Urbanus Petri condiscipulus olim fuisse dicitur, atque itineris ejus cum e Gallia Cavam rediit comes. Certe utrumque simul apud Cluniacum vixisse vix quisquam inficiari potest, et ipse abbas Venusinus testatur Petrum, cum moraretur Cluniaci, [Col. 0018B] varia simul ibi officia exercuisse. Ut ut sit, ipse Urbanus non modo se filium et alumnum beati Hugonis appellavit, uti jam ex ejus epistola observavimus, verum etiam disertis verbis profitetur se ab eo ipso in monastica disciplina institutum fuisse. En ejus verba ex privilegio quod eidem Hugoni et monasterio Cluniacensi primo pontificatus sui anno concessit. Est, inquit, praeterea quod nos tibi non minus, tuoque monasterio faciat debitores, quoniam per te monasticae religionis rudimenta suscepi, in tuo coenobio per secundam S. Spiritus gratiam sum renatus.

Verum oculatior erat S. Hugo quam ut tantam lucernam sub modio delitescere diu sineret. Quare illum Cluniaci priorem instituit ( circa an. 1076). Ea [Col. 0018C] dignitate se aliquando potitum fuisse ipse Urbanus palam professus est in sermone quem habuit in dedicatione majoris altaris ejusdem loci, uti infra videbimus. Id vero non multum post ejus conversionem factum fuisse testatur Guibertus libro II Historiae Jerosolymitanae, his verbis: Is Cluniacus factus ex clerico monachus . . . . non multo post rexit officium prioratus, ut scilicet abbati suo Hugoni, variis negotiis occupato, adjumento esset. Quid autem hac in dignitate constitutus praestiterit, ignotum nobis est, nisi quod nonnullis chartis subscripsisse inveniatur. Praesens erat apud Avalonem, quando Hugo Burgundionum dux ecclesiam Sanctae Mariae illius castri Cluniaco subjecit. Ibi enim ipse Odo prior [Col. 0018D] Cluniaci eumdem Hugonem cum fratribus ejus, Odone, et Roberto tunc clerico, atque Widone comite Matisconensi, aliisque Burgundiae proceribus, qui huc convenerant, in fratrum Cluniacensium societatem admisit, ut scilicet in orationibus et eleemosynis, vel etiam caeteris jam dicti loci benefactis a modo participes existerent. Habitus est hic conventus XI Kalendas Martii anno 1078; quod probat praeter nostrum exemplar indictio I ibi apposita, quamvis ad annum praecedentem in Spicilegii Acheriani tomo VI, eadem donatio referatur. Coram eodem Odone priore Bernardus quidam in capitulo dimisit ea quae Cluniacensi monasterio rapuerat e bonis quae frater ejus Tosceranus ad conversionem veniens contulerat, ut narratur in chartis 146 et 605 [Col. 0019A] earum quae sub sancto Hugone factae sunt; idem Odo prior memoratur in charta 321.

Quanti autem meriti fuerit, inde colligere possumus quod, cum Gregorius VII, qui tunc Romanae Ecclesiae, difficillimis temporibus, praeerat, ab Hugone abbate aliquot e suis monachis viros scientia et virtute praestantes petiisset, quos in maximis, quae tunc urgebant, Ecclesiae negotiis adjutores posset adhibere, inter alios primus, Hermanno teste, electus fuerit Odo, qui his in angustiis pontifici praesto esset ( an. 1078). Sic enim ille in Historia restaurationis Sancti Martini Tornacensis jam laudata: Tempore domni Hugonis Cluniacensis abbatis, contigit ut quidam Remensis Ecclesiae canonicus, magnae probitatis vir, nomine Odo, vitam saecularem relinqueret, [Col. 0019B] et in eadem Cluniacensi Ecclesia monachus fieret. Cumque ibi per aliquot annos religiosissime vixisset, et domnus papa Gregorius VII eidem domno Hugoni abbati mandasset ut sibi aliquos de monachis suis viros sapientes transmitteret, quos competenter episcopos ordinare posset, domnus Hugo ei inter caeteros praefatum Odonem transmisit, quem papa urbi Ostiensi episcopum consecravit. Guibertus etiam proficiente merito, Odonem civitati Ostiae Gregorii VII papae jussu destinatum fuisse tradit. Quibus auctoribus consentiens Ordericus Vitalis libro IV Historiae ecclesiasticae, addit alios quoque Cluniacenses monachos Odoni socios datos fuisse, a pontifice animo gratanti susceptos, Odonemque prae caeteris in consiliarium electum fuisse: Poscenti, inquit, papae Hugo [Col. 0019C] Cluniacensis abbas Odonem praefati, Cluniacensis, monasterii priorem, qui Remensis Ecclesiae monachus fuerat, cum aliis idoneis coenobitis Romam transmisit. Quos papa velut a Deo sibi missos adjutores ovanter suscepit. Odonem nempe praecipuum sibi consiliarium elegit, et Ostiensi Ecclesiae pontificem constituit. Haec Ordericus ad annum 1078, ubi occasione electionis Gregorii VII ad pontificatum, multa in unum congessit, quae, illo sedente, variis temporibus contigerunt. Odonem vero ante annum 1078 Romam non adiisse plusquam probabile est ex donatione Hugonis Burgundiae ducis superius laudata, quam hoc ipso anno factam fuisse diximus, cum adhuc Odo prior esset monasterii Cluniacensis: nisi forte dicatur Odonem primo ante illud tempus a Gregorio [Col. 0019D] Romam accersitum, deinde in Gallias rediisse, unde postea anno 1078 iterum in Italiam profectus fuerit, Ostiensem episcopatum accepturus. Certe Petrus Cavensis quicum Odo in Italiam accessisse dicitur, si alteri ejus Vitae scriptori credamus, ab Hildebrando nondum pontifice revocatus fuerat. At nulla videtur esse hujus duplicis itineris admittendi necessitas; Odonis vero cum ejus sociis in Italiam accersendi occasio haec videtur fuisse, mors scilicet Geraldi Ostiensis episcopi, cui anno, ut scribit Bertoldus, 1077 defuncto, Henricus Augustus factiosum quemdam hominem Joannem nomine substituerat. Verebatur enim Gregorius, ne, si schismatici eo modo invaderent plures Ecclesias, res Catholicorum in [Col. 0020A] pejus abirent. Quare operae pretium esse censuit vigilantissimus pontifex ut aliquos secum praesto haberet viros morum sanctitate ac sapientiae fama illustres, quos pro opportunitate, ut habet Hermannus, praeficeret Ecclesiis viduatis. Electi ad hoc sunt inter alios Odo noster, et Petrus qui ante aliquot annos e Cavensi prope Salvinum monasterio Cluniacum transmigraverat: vir adeo industrius, ut ibi septem, et, ut alii dicunt, etiam plura officia simul Cluniaci exercuerit.

Hos in Italiam appulsos, post salutatum pontificem, Cavam divertisse vix dubitari potest, cum eos ibi aliquandiu simul vixisse disertis verbis affirmet vetus auctor Historiae dedicationis ejusdem loci: [Col. 0020B] nec sane alio titulo potuerit Urbanus, ut mihi videtur, inter viros illustres istius monasterii, ut passim fit, recenseri. Fateor equidem abbatem Venusinum, qui in Vita sancti Petri eumdem Petrum e Gallia, permittente Hugone, Cavam reversum fuisse scribit, nihil prorsus habere de Odone, aut ejus sociis a Gregorio expetitis: at illius silentio praeponderant auctor laudatus Historiae dedicationis Cavensis, alter Vitae sancti Petri scriptor, et alia monumenta Cavensia. Deinde cum certum sit utrumque, sive simul, sive seorsim, his temporibus e Galliis in Italiam transmigrasse, verisimile est eosdem, si quidem uterque non statim atque huc advenerunt, ad infulas pontificales sunt assumpti, aliquod temporis intervallum in aliquo monasterio [Col. 0020C] exegisse; et quidem potius in Cavensi, quam in alio quocunque, quod illud Cluniacensi ordini addictum esset; quodque ibi Petrus, cujus Odo saltem amicus erat, et apud Cluniacum vitae monasticae socius vitam monasticam professus fuisset. Fabulantur nonnulli, iique nescio quibus decepti scriptoribus, Urbanum Romae primum in Lateranensi monasterio canonicam vitam amplexum, arctioris deinde vitae studio in Cavense secessisse; hinc transmigrasse Cluniacum, ibique sub Odilone aut Hugone vixisse cum Hildebrando, qui tum et ipse Cluniaci monachus erat; ab eodem postea, simul atque is Romanus pontifex creatus est, Romam accersitum cardinalisque dignitate atque Ostiensis episcopatu [Col. 0020D] ornatum fuisse. Sed haec omnia merae nugae sunt, quibus refellendis immorari piget.

Non diu licuit Odoni aut Petro in Cavensi solitudine commorari. Nam Gregorius hoc ipso, quo in Italiam advenerant, anno 1078, post exturbatum, ut testatur Ughellus in Italia sacra, Joannem schismaticum, Odonem episcopum Ostiensem creavit; Petrus vero non multo post suum, ut narrat secundus ejus Vitae auctor, e Cluniaco reditum, Policastrensis episcopus ordinatus est. Neque nos movere debet utriusque Vitae S. Petri auctoritas, ubi Petrus non solum a clero et populo, sed etiam a Gisulfo Salernitano principe Policastrensis urbis episcopus postulatus esse dicitur. Nam Gisulfus jam ab anno [Col. 0021A] 1075 Salernitano principatu spoliatus a Roberto Guiscardo fuerat, ut scribit anonymus Casinensis in Chronico, atque hoc ipso anno Romam ad Gregorium confugerat. Quid ergo ad electionem Petri, si facta fuisset anno 1078, princeps ille exutus conducere potuit? Nisi forte apud Gregorium intercesserit, ut Petrus, quem virum bonum et sanctum probe noverat, in Policastrensi solio collocaretur. Atque hoc modo facile conciliatur uterque Vitae Petri scriptor cum aliis historicis. Nam Gisulfi etiam e patria pulsi multum intererat ut aliquis sibi notus hanc dignitatem obtineret. Certe Petrus non multo post suum e Cluniaco reditum, ut habet secundae Vitae auctor, Policastrensis episcopus factus est. Qua in dignitate cum parum temporis expendisset, [Col. 0021B] in monasterium Cavense reversus, statim Leoni abbati paulo ante ejus mortem, ut ex utroque Vitae auctore constat, substitutus est. Leo autem, uti ex Kalendario Cavensi et Chronico brevi ad cyclos paschales certum videtur, obiit mense Julio anni 1079: quae omnia cum intra unius anni et aliquot mensium spatium facile contingere potuerint, nostro calculo optime concordant. His non admodum consentit bulla quam Urbanus in Cavensium favorem dedit. Verum in hac bulla complura, quae variis temporibus evenerunt, simul in unum congesta sunt. Deinde multis interpolationibus, ut legenti patet, deformata est; neque etiam in variis exemplaribus sibi constat, ita ut multa in uno occurrant quae in altero exemplo desiderantur.

[Col. 0021C] Si tamen certum cuipiam videatur Petrum ante Gisulfi fugam creatum episcopum fuisse, ut certe innuit uterque Vitae auctor, dicendum erit Petrum multo ante Odonem in Italiam fuisse reversum, quem nonnisi post aliquot annos Odo subsecutus Cavam convenerit; errasseque secundum Vitae auctorem qui illud iter quod hi viri sancti seorsim confecerant, simul ab iis susceptum fuisse crediderit.

Quid vero Odo factus Ostiensis episcopus primis episcopatus sui annis fecerit, nusquam legitur apud auctores antiquos; at eum tunc Gregorio magnis negotiis pene obruto semper praesto fuisse haud dubium [Col. 0021D] est. Certe huc revocari potest Orderici locus, jam a nobis supra laudatus, in quo Gregorius dicitur sibi Odonem praecipuum consiliarium elegisse. Qui reipsa toto sui episcopatus primo quadriennio semper pontificis lateri adhaesit, ut eum suis consiliis, suaque opera adjuvaret. Id innuit Benno pseudocardinalis et Gregorii atque Romanae Ecclesiae hostis infensissimus, qui Odonem Gregorii pedisequum appellare solet. Idem ipse auctor narrat in Vita Gregorii VII Odonem nostrum et Cunonem, fervente quaestione de eucharistia contra Berengarium in concilio Romano anni 1079, missos a Gregorio fuisse ad Sanctam Anastasiam, ut ibi cum Suppone ejusdem Ecclesiae archipresbytero, jejunio et orationibus operam dantes tribus diebus, recitatis totidem [Col. 0022A] psalteriis, ac missis celebratis, a Deo audire mererentur, ut olim sancto Gregorio simili occasione contigerat, quid de eucharistiae fide sentiendum esset.

Certe difficillima erant tunc tempora ob graves discordias quae inter sacerdotium et imperium tum maxime vigebant ( an. 1080), quasque ferme insanabiles reddiderat Henricus Germaniae rex electione Guiberti hominis facinorosi, quem jam a triennio sede Ravennensi extrusum, hoc anno in pseudopontificem renuntiari curavit, ut hanc larvam Gregorio legitimo pontifici opponeret. Id factum est apud Brixinam Norici urbem in conciliabulo triginta episcoporum schismaticorum anno 1080, [Col. 0022B] septimo Kalend s Julii, ut videre est apud auctores passim vulgatos.

Anno 1082 Romae adhuc morabatur Odo, si verum sit eum Simonis e Crispeiensi comite tunc Jurensis monachi, eo anno, ut notat Albericus, defuncti, epitaphium scripsisse; nec mirum est hunc honorem Simoni fuisse delatum, cui locus inter apostolicos tumulos in Vaticana basilica concessus fuit, non solum ob eximiam ejus generis nobilitatem, sed, et id maxime, ob ingentia merita in Ecclesiam Romanam, cui tuendae a Gregorio in Italiam accersitus fuerat, uti narratur in ejus Vita, Saeculo V, parte II Act. SS. ordinis Benedictini.

Ecclesiae calamitates novo facinore auxit Henricus Augustus, anno 1083, cum post tentatam frustra superioribus annis urbem Romam, una ejus parte hoc anno potitus, captaque Leonina urbe, Guibertum suum in sancti Petri basilica sub falso Clementis III nomine pontificem proclamari curavit; quem non Ostiensis et Albanensis seu Portuensis antistites, ad quos id muneris juxta privilegium eorum sedibus a SS. Patribus concessum, ut ait Bertoldus, pertinebat, sed Mutinensis et Ariminensis episcopi jam multis annis depositi et anathematizati inthronizaverunt, quod alii ab aliis episcopis [Col. 0022D] factum scribunt. Praeferenda esset Bertoldi auctoritas, utpote qui tunc vivebat, et res singulas per singulos annos accurate digessit, si sibi constaret. At ipsemet anno 1084 loco Ariminensis Aretinum nominat; quod alii quoque auctores habent. Et quidem episcopos Mutinensem et Aretinum non benedictionem, sed damnationem quam habebant, imposuisse Wiberto, scribit Gebehardus Salisburgensis archiepiscopus in epist. ad Hermannum Metensem. Haud dubium quin et Ariminensis et Aretinus episcopi huic caeremoniae adfuerint: nam Bertoldus observat, ad annum 1084, praeter eos quos nominat, caeteros quoque episcopos excommunicatos Wiberti ordinationi interfuisse, quam anno subsequenti Albertus Stadensis et alii auctores consignant.

[Col. 0023A] In tanta rerum perturbatione visum est Ecclesiae proceribus operae pretium esse congregare synodum, cujus statuta, inquit Bertoldus, de causa regni, nec Henrico, nec Romanis, imo nulli penitus liceret praevaricari. Eam Gregorius mense Novembri habendam indixit, litteris ea de re ad omnes episcopos et abbates datis. Henricus vero in Langobardiam reversus, adhibito jurejurando, pollicitus est omnem securitatem universis qui aut ad synodum ituri essent, aut, ea finita, ad propria reverterentur; at promissorum suorum immemor, paulo post, fracta fide, plerosque eorum qui ad concilium properabant, ac inter alios ipsum Odonem Ostiensem episcopum, quem ad eum Gregorius legatum miserat, in itinere apprehendi jussit, atque in captivitate [Col. 0023B] detentos multis tormentis immaniter cruciari. Audiendus ea de re Bertoldus, qui rem his verbis exponit: Legati Theutonicorum principum ad concilium ire debuerant, sed ab Henrico in via apud Forum-Cassii capti et foedati sunt circa festum sancti Martini, licet omnibus illam synodum petentibus securitatem juramento promiserit. . . . Erant autem religiosissimi monachi et clerici, quos in captivitate fecit cruciari, cum quibus et Ottonem venerandum Ostiensem episcopum captivatum, videlicet ad ipsum ab apostolica sede transmissum. Haec ille: verum nec illa, nec etiam vis acerbior Odonem a Gregorii legitimi pontificis obedientia unquam dimovere potuerunt. Is econtrario cum suis collegis, Albanensi et Portuensi episcopis, libentius, uti ad annum sequentem [Col. 0023C] habet Bertoldus, extrema quaeque sustinere praeoptasset, quam tam sacrilegae, Guiberti ordinationi tanquam superbissimae praesumptioni immisceri. Bonam voluntatem effectu comprobarunt, si quidem domino apostolico Gregorio conjuncti eamdem ordinationem synodali judicio canonice condemnarunt.

( An. 1084.) Tantas vero tamque graves Ecclesiae calamitates aegre patiebantur viri passim religiosi, e quibus nonnulli, qui neutri parti suspecti erant, ad pacem inter pontificem et regem conciliandam operam contulerunt. Haec ex Pandulfo discimus in Gestis pontificum, ubi inter alios signanter exprimit Hugonem Cluniaci abbatem, qui cum aliis viris probis Henricum monuit ne anathemata a tot pontificibus [Col. 0023D] illata parvipenderet. Paruit ille, aut certe, ut innuit ille auctor, parere simulavit; atque Odone, caeterisque captivis libertate redeundi ad propria donatis, cum Gregorio se pacem initurum spopondit, si ille sibi vellet imperiale diadema imponere. Sed cum Gregorius id se facturum negaret nisi sub certis conditionibus, quas Henricus recusabat, res infecta remansit; et ille, in schismate obfirmatus, coronam a suo Guiberto solemniter recepit; quo facto fas deinceps non fuit atrox illud scandalum ab Ecclesia removere. Libet Pandulfi locum integrum proferre; In tertio, inquit, quoque anno rex ad obsidendam Romam reversus est; sed quia se ipsum excommunicatum a Cluniacensi abbate, atque aliis religiosis [Col. 0024A] Deum timentibus pro certo haberi cognovit, ut eorum simplicitatem melius circumvenire posset, ad callida se argumenta convertit. Post captionem itaque Ostiensis episcopi et aliorum multorum, quos recepit, absolutos dimisit; universis Romam visitare volentibus firmam securitatem dedit, quam juramento publice confirmavit. Et ut favorem popularem omnino prosequeretur et gratiam, in publico dixit, quod a domino Gregorio papa imperialis coronae dignitatem vellet accipere . . . . At Gregorius respondit: «Ego versutias et calliditates regis frequenter expertus sum. Si autem vult in iis in quibus manifeste peccavit Deo et Ecclesiae satisfacere, libenter absolvam, et imperialem sibi coronam cum benedictione imponam» . . . quod verbum cum rex, remordente conscientia, penitus denegaret facere . . . . Pontifex [Col. 0024B] diffidens sese in Crescentii castrum recepit, etc.

Henricus vero qui Lateranensem basilicam invaserat, ipsa Dominicae resurrectionis die, coronam in Ecclesia, non gloriae, ut ait Bertoldus, sed confusionis, a suo Guiberto suscepit, Gregoriumque legitimum pontificem in altera urbis parte obsedit. Inutiles tamen fuere ejus conatus: nam pontifex, Roberti Guiscardi Northmannorum in Italia principis opera paulo post liberatus, synodum in ipsa Urbe celebravit, in qua schismatici rursus excommunicati fuerunt. De hac synodo Bertoldus ad hunc annum: Dominus autem papa, inquit, collecta synodo, iterum sententiam anathematis in Guibertum haeresiarcham, [Col. 0024C] Henricum et omnes eorum fautores promulgavit, quod et in festo sancti Joannis Baptistae praeterito jamdudum Romae fecit, cum Henricus adhuc ibi moraretur. Tum addit hanc sententiam a legatis apostolicis, Petro videlicet Albanensi episcopo in Francia, et Ottone Ostiensi episcopo in terra Theutonicorum ubique fuisse divulgatam. Atque haec prima est legationis apostolicae mentio, qua Odo noster in Germania functus est.

Una autem e praecipuis ejus curis in ea legatione fuit, ut antistites ecclesiis orbatis provideret, animi vigore et probitate morum praestantes, quales sane [Col. 0024D] exigebat iniquorum illorum temporum necessitas. Ex his fuit Henricus comes de Aslo, quem Hermanni regis et cleri ac populi Paderbornensis consensu ac Odonis legati apostolici auctoritate Paderbornae episcopum institutum fuisse memorat Schatenus in ejusdem Ecclesiae Annalibus. Huc etiam revocari debet Reinwardi in Mindensem episcopum electio, si verum sit, ut idem auctor habet, cum acclamante clero et populo ab Ottone Ostiensi episcopo, legato apostolico Gregorii pontificis per Saxoniam in Egilberti demortui locum subrogatum fuisse. Sed nemo ex his celebrior fuit Gebehardo filio Bartoldi ducis, quem legatus morum sanctitate et natalium splendore illustrem, ex monacho Hirsaugiensi episcopum Constantiensem creavit; postea futurum sedis apostolicae [Col. 0025A] legatum, et strenuissimum in Germania Ecclesiae catholicae defensorem. Hunc invitum, imo multum reclamantem ac ejulantem, clericis et laicis petentibus et laudantibus, ab Odone hoc anno XI Kalendas Januarii consecratum fuisse observat Bertoldus. Cum pridie, id est, festo sancti Thomae presbyter, cum ipsomet Bertholdo Chronici scriptore et aliis clericis, fuisset ordinatus. Gebehardum a nostro Ottone fuisse consecratum testatur etiam Paulus Bernrediensis in Vita Gregorii VII; nec audiendus contra tantos testes Bruschius recens auctor, qui id a Petro Albanensi factum fuisse scribit. Et quidem anonymus apologiae Henrici IV auctor Ottoni (sic quippe Odonem nostrum appellare amant scriptores Germani) vitio vertit hanc ordinationem, [Col. 0025B] quasi hoc facto canones violasset, qui id, etsi non esset provinciae metropolitanus, absque Moguntini archiepiscopi facultate facere ausus fuisset. Erat vero, uti omnes consentiunt, Gebehardus vir sanctus, et episcopali dignitate haud indignus, qui, ut refert Trithemius in Chronico Hirsaugiensi, regularis vitae fervorem quem in monasterio innocenter vivens servare consueverat, episcopus factus minime intermisit. Caeterun Odonem Constantiae aliquandiu commoratum fuisse, multaquae ibi ad Ecclesiae bonum ordinasse ex canonibus concilii Quindeliburgensis anno proximo habiti colligitur.

Initio anni sequentis (1085), Odo Hermannum, quem Saxones adversus Henricum loco Rudolfi in [Col. 0025C] regem elegerant, convenit; et colloquio quod inter ipsos Saxones et Henricianos habitum est die 15 post festum Epiphaniae interfuit. Sed nihil ibi decretum est, propterea quod utraque pars, post multas concertationes, sibi quasi de victoria applaudens a colloquio discesserit. Non convenit inter auctores quo in loco habitus fuerit ille conventus, quem abbas Urspergensis et Trithemius in Chronico Hirsaugiensi apud Berbares oppidum Thuringiae, alii Gestrungae aut Goslariae in eadem provincia celebratum fuisse volunt. Ibi Gebehardus Salisburgensis archiepiscopus catholicorum partes prolixa oratione tuitus est; cui cum Werilo archiepiscopus Moguntinus in Henrici favorem respondisset, res eo devenit ut non [Col. 0025D] modo verbis, sed etiam armis acriter fuerit pugnatum. Eodem tempore Odo apostolicus legatus Udonem Hildesheimensem episcopum, qui relictis Saxonibus ad schismaticorum partes transierat, sacris interdixit. Nihil vero adeo catholicorum animos permovit ac nova Wicelonis archiepiscopi assertio, qui in pleno conventu veritus non est affirmare quemcunque hominem tandiu divinis legibus subjacere non posse, quandiu ille fuerit rebus suis spoliatus. Quam quidem sententiam haeresim, ipsumque adeo Wicelonem haeresiarcham deinceps Catholici appellare non dubitarunt.

Turbata his rixis Germania, ii qui Gregorio adhaerebant, ut se suosque contra adversariorum conatus [Col. 0026A] tuerentur, synodum indicendam statuerunt, quae in ipsa Paschatis hebdomada apud Quindeliburgum, seu, ut illorum temporum auctores Germani scribunt, Quintilineburgum Saxoniae superioris urbem celebrata est, cum ibidem Odo legatus, Hermannus rex et alii proceres peregissent festa paschalia. Huc convenere cum legato duo archiepiscopi, Gebehardus Salisburgensis et Hartwigus Magdeburgensis, aliique complures episcopi, qui multa et quidem praeclara, in hac synodo statuerunt, quae a Bertoldo ad hunc annum referuntur.

In eadem synodo condemnata est Weziliana, uti eam vocabant, haeresis, de qua superius diximus; et synodali judicio, ut habet Bertoldus, laudata atque confirmata fuit ordinatio domni Gebehardi Constantiensis [Col. 0026B] episcopi, quam Odo anno praecedenti celebrarat; imo, uti ille auctor prosequitur, hic confirmata fuere ea omnia quae praefatus sedis apostolicae legatus, cum esset Constantiae, ordinaverat. Tum anathema dictum est in episcopos schismaticos, eorumque caput Wibertum sedis apostolicae invasorem, ejusque pseudocardinales, Hugonem Album, Joannem Portuensem, Petrum cancellarium, etc.; quam sententiam, ne aliqua solemnitas deesset, Patres omnes accensas candelas manibus gestantes publice promulgarunt. Mirum est in hujus concilii subscriptionibus, quae referuntur in Appendice ad tomum X conciliorum Labbei, Odonem sub solo monachi Cluniacensis et legati Gregorii papae titulo recenseri, nulla pontificalis ejus dignitatis facta [Col. 0026C] mentione; licet certum sic eum tunc episcopum Ostiensem fuisse. Episcopi vero sanctionis Henricianae, qui tertia hebdomada post finitam hanc synodum Moguntiam convenerant, pariter excommunicarunt Gregorii defensorem, atque episcopos catholicos ex suae potestatis civitatibus expulerunt, sublectis in eorum locum aliis, qui ipsis adhaererent. Hujus conciliabuli episcoporum nomina praetereo, quae videsis in eadem conciliorum Labbei Appendice: at Catholici quatuordecim concilii Quindeliburgensis, quos illi excommunicarunt, ii erant: Gebehardus Salisburgensis, Hardwicus Magdenburgensis, seu Magdeburgi, Adalbero Wirtzburgensis, Altmannus Bathavensis, seu Patavii, Bernardus, an Wernharius, seu [Col. 0026D] Guernerius, Mersburgensis, Guntherus Citicensis, Benno Maesianus, seu potius Misnensis, Albertus Vangionus, id est Wormatiae, Burkardus Halberstatensis, Hermannus Mediomatricus, Reginardus Mindensis, Wigoldus Augustanus, Gebehardus Constantiensis, et Henricus Bambergensis.

Interea Gregorius, qui, relicta Urbe, primum in monasterium Casinense secesserat, Salerni moritur die VIII Kalendas Junii (1085), ubi in ecclesia Sancti Matthaei ab eo consecrata honorifice sepultus est. Cum vero proximus esset morti, interrogatus quid sentiret de futuro sibi successore, nonnullos ad id munus aptos designasse fertur, Hugonem scilicet Lugduni archiepiscopum, Anselmum Lucensem, [Col. 0027A] Odonem Ostiensem, aut certe Desiderium abbatem Montis Casini: sic plerique antiqui auctores. At Petrus Casinensis ait Gregorium hortatum fuisse episcopos et cardinales ut Desiderium eligerent, aut, si id fieri non posset, unum aliquem ex tribus aliis memoratis. Anselmum omittit Paulus Bernradiensis in Vita Gregorii, sed, recensitis tribus aliis quos pontifex indicaverit, subjungit: Verum quia Otto nondum a Germaniae et Galliae partibus redierat, ubi apostolica legatione functus . . . et alia nonnulla ad stabilimentum Ecclesiae prudenter ordinaverat: Hugo quoque sua lustrans gubernacula procul aberat, interim suasit eligi vicinum Desiderium licet brevissime victurum, etc. At vix unquam adduci potuit Desiderius ut pontificatum quem statim post Gregorii [Col. 0027B] obitum ei omnes detulerunt, assumeret, resque in longum protracta est.

Odo autem ex Germanica legatione in Italiam hoc anno reversus Cluniacense suos in transitu invisit, ibique infirmorum ecclesiam consecravit, uti discimus ex historia translationis sancti Maximi. Quae translatio solemni ritu hoc anno in monasterio Nantuacensi a nostro Odone facta est. Hanc historiam ab auctore anonymo sed aequali descriptam, ex codice ms. ejusdem loci, in hujus voluminis Appendice integram referemus; sed interim pauca ex ea delibanda sunt. Nantuacum, seu, ut vulgo hodie dicitur, Nantua, celebre est monasterium dioecesis Lugdunensis [Col. 0027C] apud Sebusianos, olim abbatiae titulo donatum, quod postmodum Cluniacensi monasterio subjectum fuit. Ibi servabantur sancti Maximi, uti putabant, Regiensis episcopi, reliquiae, sed absque ullo cultu, eo quod hactenus retectae terra publice fidelium venerationi nondum exhibitae fuissent. Ex adventu Odonis, Hugo Cluniaci abbas Nantuacique monasterii tum prior, censuit opportunam sibi sacras illas e terra levandi reliquias oblatam esse occasionem, quare consilio cum eo caeterisque, qui ibi forte aderant, inito, praemissisque jejuniis et orationibus, die VI Kalendarum Septembrium, sancti Antistitis ossa e vetusto tumulo in capsam paratam translata publicae populorum venerationi exhibuerunt, quod hoc [Col. 0027D] anno contigisse colligimus ex ipsis historiae laudatae verbis, ubi Hugo dicitur, die Dominica, IX Kalendas Septembris, capitulum convocasse. Quippe ab anno 1078, quo Odo factus fuit episcopus Ostiensis, ad annum 1088, quo conscendit thronum apostolicum, dies Dominica semel tantummodo in diem 24 Augusti incidit, idque anno 1085: cui proinde consignanda est haec corporis sancti Maximi elevationis solemnitas. Et quidem certum est hoc ipso anno Odonem e Germania in Italiam rediisse, quo in itinere Cluniacum et Nantuam invisere facile poterat. In veteri Nantuacensi Kalendario memoria habetur translationis sancti Maximi, etc.; sed die VIII Kalendas Septembris, quod videtur esse nostri exempli mendum: nam in historia dicitur statutum [Col. 0028A] fuisse, ut in posterum ejus festivitas die VII Kalendas ejusdem mensis celebraretur.

Huc revocari debet res mira, quam sancto Hugoni apud Nantuacum, dum hic Odo noster morabatur, contigisse memorant. Cum enim ei relatum fuisset Willencum, qui tum erat prior Charitatis, ex hac vita migrasse, statim vir sanctus ad altare pro defuncto hostiam vivam Deo Patri oblaturus accessit. At non passus est tantum virum falli veritatis auctor, revelatumque ei est, non Willencum, sed Orium fato functum esse. Quod sanctus abbas completo sacrificio astantibus palam declaravit. Erat ibi, inquit Hugo monachus Vitae sancti Hugonis auctor aequalis, Odo, qui prior fuit Cluniacensis, post episcopus Ostiensis, deinde apostolicae sedis pontifex [Col. 0028B] summus Urbanus secundus: qui, legatione transmissa, invenit, juxta viri Dei verbum, non Willencum obiisse, sed Orium. Odo post haec in Italiam rediit, ubi nihil omisit cum caeteris Romanae Ecclesiae fidelibus. ut dignus Gregorio successor daretur.

( An. 1086.) Effluxerat jam pene annus integer a morte Gregorii sine pontifice, quod nullo pacto Desiderius Casinensis abbas adduci posset ad Ecclesiae regimen suscipiendum. Has moras etiam in schimaticos rejecit Bertholdus, qui cum Guiberto suis factionibus Catholicos perturbabant. Sed tandem, ut narrat Petrus Diaconus in continuatione Leonis Ostiensis, libro III Chronici Casinensis, capite [Col. 0028C] 66, quotquot erant Romae Ecclesiae et beato Petro viri fideles, sive ex clero, sive ex nobilibus aut populo, in diaconiam Sanctae Luciae convenerunt; ibique, quod jam semel et iterum atque iterum palam et privatim fecerant, Desiderium multis precibus et lacrymis coeperunt urgere, ut ne diutius Ecclesiam Romanam, quae eum ad pontificatum elegerat, in tanto rerum discrimine orbatam pastore remanere permitteret; sed frustra. Quare illi rogant ut saltem eum qui ad tantum onus suscipiendum illi aptus videretur judicaret. Accepit ultro Desiderius conditionem, habitoque consilio cum Cencio consule Romanorum, statim Odonem Ostiensem episcopum in pontificem nominavit. Ibant omnium suffragia in [Col. 0028D] Odonem, cum ecce, inquit ille auctor, repente quidam de cardinalibus, cujus nomen non retulit, contra canones hanc esse electionem affirmans, nequaquam se consensurum clamavit, caeteris contra nitentibus, et pro tempore, pro necessitate hoc ferre oportere astruentibus. Sed frustra; nam caeteri hunc nequaquam ad suam sententiam flectere valuerunt. Quid vero in hac Odonis electione contrarium sacris canonibus inventum fuerit, non exprimit Petrus; at, si bene judico, nihil aliud obtendere poterat cardinalis ille anonymus, nisi quod cum Odo jam esset Ostiensis episcopus, ad Romanae Ecclesiae regimen transferri non posset absque aliqua canonum infractione, qui passim prohibebant episcoporum ex una ad aliam ecclesiam translationes. Verum quod vetat [Col. 0029A] Ecclesia ad reprimendam ambitiosorum aut avarorum episcoporum immoderatam cupiditatem, seu nimiam dominandi in clero libidinem, illud ipsum quandoque permittit, imo et nonnunquam exigit, cum aliqua urget necessitas: qualis sane tunc maxime instabat in tanta rerum perturbatione. Vicit tamen unici illius obfirmata in suo sensu pervicacia; caeterique omnes ei cedere coacti, iterum unanimi sententia in Desiderii electionem concurrunt; ac statim, velit, nolit, eum cappa rubea indutum ipso die Pentecostes anni 1086 pontificem sub Victoris III nomine proclamant: verum cum ille necdum plane electioni suae consentiret, ejus consecratio in sequentem annum dilata est.

[Col. 0029B] Anno insequenti (1087) celebrato apud Capuam concilio ad quod Odo noster Ostiensis Hugonem Lugdunensem invitaverat, Victor episcoporum ac principum qui cum eo erant precibus et lacrymis devictus, pontificia insignia, quae statim post suam electionem Casinum remeans dimiserat, recepit ac die XII Kalendas Aprilis in Dominica Palmarum indutus purpura, cruce praecedente, in publicum solemniter processit, celebratisque in monte Casino paschalibus festis, Romam perrexit, ubi, post expulsum e basilica Vaticana Guibertum, in ea consecratus est ab Odone nostro Ostiensi, Petro Albanensi, Portuensi et Tusculano Romanis episcopis, aliisque, cardinalibus quoque, episcopis atque abbatibus assistentibus; quod quidem, ut auctor est [Col. 0029C] idem Petrus, Dominica post Ascensionem, die VII Idus Maii factum est. Consecratus tamen fuisse dicitur exeunte Maio apud Bertoldum, sed forte error est librarii, legendumque est ineunte Maio.

Accusat Odonem Hugo Lugdunensis fractae fidei, quod Victorem contra propriam sententiam et promissa sibi aliisque facta, humani aliquid passus ordinaverit. Plura habet ea de re in duabus epistolis ad comitissam Mathildem quam sibi conciliare atque ad suas partes attrahere nititur. In iis vero litteris ea refert quae adversus Victorem machinatus fuerat. Cum, inquit, Ostiensis episcopus nobiscum bene per omnia cucurrisset, ut vidit quod abbas, sic Victorem [Col. 0029D] appellare consuevit, per potentiam principis Jordani ad consecrandum se Romam ire intendebat; timens forte ne sua dignitate privaretur, si ab aliis prima manus consecratio ei imponeretur, conversus est in die belli; et immemor factus propositi, et factae nobis sponsionis, quod dicere pudet, cum abbate pacem faciens, reverentiam ei per omnia sicut papae exhibuit. Verum quod Hugo in Odone occasione hujus ordinationis reprehendit, videtur esse laude dignum. Nam etsi forte aliquid in Victore reprehendendum fuerit, quod non ausim dicere, non tamen tanti esse poterat momenti, ut electio jam facta et ab omnibus, imo et ab ipso Hugone ejusque sequacibus (ut ipse fatetur, et ei Victor in concilio Beneventano exprobravit) approbata infirmari deberet; maxime cum [Col. 0030A] periculum esset, si id Odo fuisset aggressus, ne ea occasione Ecclesia, tot jam procellis agitata, novo schismate vexaretur. Unde recte satius judicavit vir prudens Victoris electioni unanimi omnium Catholicorum assensu factae et confirmatae consensum praebere, quam specie majoris studii disciplinae ciere novos tumultus. Hinc merito Hugo ipse et cardinalis Richardus Massiliensis abbas, antea legatus apostolicus, qui soli videntur Victoris ordinationi contradixisse, in Beneventano concilio a Victore, caeteris Patribus hanc sententiam judicio et auctoritate sua, ut habet Petrus in Chronico Casinensi, approbantibus, communione privati sunt, quod sese ipsi a caeterorum Catholicorum unanimitate sejunxissent. Et quidem Mathildis, quam duabus epistolis Hugo [Col. 0030B] sollicitaverat, a Victoris obedientia retrahi non potuit. Hugonem vero ipsum hac in re, sicut et Richardum, quod Odoni exprobrabant, aliquid humani passos fuisse, eorum agendi ratio satis superque ostendit. Etenim, ut Victor ipse in concilio Beneventano coram Patribus exposuit, antequam Victor suae electioni consensisset, eum ad pontificatum suscipiendum Hugo et Richardus simulate adhortabantur, subjectionemque ei omnem tunc spondebant; quod sperarent eum in sua sententia perseveraturum, ac sic alterutrum ex ipsis ad pontificatum, quem ille pervicaciter recusabat, perventurum; at cum Victor assensum tandem praebuisset, nulla eis relicta adipiscendae hujus dignitatis spe, nisi Victor ipse pelleretur, conceptam ambitionis flammam, ut [Col. 0030C] aiebat pontifex in concilio mox laudato, clibanus exturatus evomuit. Illi nempe sua exspectatione frustrati, fere in apertum schisma eruperunt, Odonemque, quod Victorem ordinasset, vituperare et conviciis onerare ausi sunt. Verum, cum illi hunc naevum postea, ad Ecclesiae unitatem redeundo, abluerint, ipseque Hugo in secunda ad Mathildem epistola contestatus fuerit se nunquam a caeterorum Catholicorum communione discessisse, parco de hujusmodi culpa diutius disserere, ne cineri illorum atque ossibus dolorem inurere voluisse videar. Moneo tantum alteram ex duabus Hugonis ad Mathildem epistolis insertam ab Hugone Flaviniacensi fuisse in Chronico Verdunensi, alteram vero ex ms. cod. [Col. 0030D] Cluniacensis monasterii editam esse tom. II Spicilegii Acheriani; Acta denique concilii Beneventani legi apud Petrum Diaconum l. III Chronici Casinensis. At Urbani epistolas, quas sibi ab Hugone Cluniacenci monstratas fuisse dicebat Hugo, in quibus pontifex Cluniacenses monebat, ut sese ab ejusdem Hugonis et Richardi Massiliensis abbatis communione removerent, nusquam vidimus.

Dignitatem quam aegre adeo susceperat Victor haud diu retinuit. Etenim cum Beneventi, ubi concilium celebrabat, in morbum lapsus, exitus sui diem imminere persensisset, Casinum statim rediit, ibique Oderisio sibi in monasterii regimine substituto, episcopos [Col. 0031A] et cardinales qui in ejus comitatu erant convocavit, eosque monuit ac praecepit, uti narrat Petrus libro III Chronici Casinensis, capite 73, ut Odonem Ostiensem episcopum, post suam ipsius mortem, quam proxime eventuram esse non dubitabat, juxta Gregorii morientis votum in Romanum pontificem eligerent: Quem, quia praesens aderat, manu apprehensum caeteris episcopis tradidit, dicens: Accipite eum et in Romana sede locate: meamque vicem in omnibus, quousque id facere possitis, habete. Paulo post, mense scilicet Septembri, Victor moritur; sed ejus successoris electio, ob temporum difficultates, in sequentem annum dilata est.

[Col. 0031B] Decursis a Victoris obitus sex circiter mensibus, de successore tandem actum est. Conventus ea de re apud Terracinam Campaniae Romanae urbem, mense Martio, anno 1088, habitus est, in quo Catholicorum omnium unanimi consensu simul et applausu Odo episcopus Ostiensis Romanus pontifex renuntiatus fuit sub Urbani II nomine. Nemo autem non laudavit quod Odonis generis nobilitas, animi mansuetudo, suavitas morum, vitae innocentia, in tractandis negotiis prudentia et dexteritas, in adversis constantia insuperabilis, aliaeque virtutes, quae maximum pontificem decent, omnibus essent notae. Eum nebulosis illis temporibus, a Deo Israel maximum principem contra allophylos constitutum fuisse scribit Ordericus Vitalis libro VIII, cui Dominus turrem [Col. 0031C] David cum propugnaculis contra faciem Damasci committeret. Tum eum sic repraesentat: Hic erat natione Gallus, nobilitate et mansuetudine clarus, civis Remensis, monachus Cluniacensis, aetate mediocris, corpore magnus, modestia discretus, religione maximus, sapientia et eloquentia praecipuus. Urbani electionem laudat quoque Domnizo, lib. II, cap. 7, ubi eum ob eloquentiam rhetorem appellat, qui, inquit, ut Salomon dicebat, et considebat ut justus leo. Eumdem doctrina et sanctitate vitae quovis grandi magistratu dignum fuisse Platina asseverat.

Venia autem dignus est Bertoldus, qui in Germania constitutus contra aliorum auctorum testimonium, et ipsius Urbani epistolas, scripsit hanc electionem Romae fuisse factam, at a caeteris in celebrandis [Col. 0031D] hujusce pontificis laudibus non dissentit. Romae, inquit, cardinales et episcopi, et reliqui de clero et populo catholico Ottonem Ostiensem episcopum, religione et eruditione celebrandum, papam CLXI ordinaverunt; eique nomen Urbani secundi indiderunt, IV Idus Martii. Hac ipsa eadem die Urbani electio consignatur in brevi Chronico Cavensi ad cyclos paschales; imo et in ipsis Urbani litteris, quas ea de re scripsit.

Et quidem Bertoldus testatur novum pontificem statim post suam electionem litteras encyclicas per totum orbem Christianum misisse. Insequenti, inquit, die, missis litteris omnibus Catholicis, et suam ordinationem omnibus declaravit, et se in omnibus [Col. 0032A] vestigia sui praedecessoris piae memoriae Gregorii papae observaturum denuntiavit. Testis est Domnizo, lib. II, cap. 3, Urbanum tunc aut certe paulo postea ad Mathildem comitissam scripsisse, ut eam ad perseverandum in tuenda adversus schismaticos sedis apostolicae causa adhortaretur. Caeterum non epistolas modo, sed etiam legatos ab Urbano in diversas plagas missos fuisse tradit Ordericus libro laudato, ut principes Christianos in fide et unitate confirmaret. Confisus in Domino coelorum, ait hic auctor, qui non relinquit virgam peccatorum super sortem justorum, misit legatos et epistolas Romanae auctoritatis Francis et Graecis, aliisque gentibus per orbem constitutis, ut in fide catholica irrefragabiliter persisterent et omnem scissuram a lege Dei et corpore Christi, [Col. 0032B] quod est Ecclesia, callide praecaverent.

Aliquot ex epistolis illis, ab Urbano statim post suam electionem scriptis, supersunt. Una inscripta est Salisburgensi metropolitano, aliisque Germaniae episcopis catholicis, quos ad perseverantiam in Ecclesiae catholicae obedientia paucis, sed maxime efficacibus, verbis adhortatur. Alteram scripsit ad episcopos Viennensis in Gallia provinciae, in qua, post significatam eis suam electionem, illos monet ut suae metropoli succurrant, quae ob diuturnam sedis vacationem jacturas graves patiebatur. Eadem occasione, eodemque tempore, pontifex ad Hugonem abbatem Cluniacensem, suum olim in disciplina monastica magistrum, scripsit, qua verbis tenerrimis eum adhortatur, ut quanto citius fas ei fuerit Romam [Col. 0032C] accedat, ipsi, ad tam grave onus portandum opem allaturus. Similes litteras, sed quae excide runt, Raynaldum Remorum antistitem ab Urbano recepisse conjicit Marlotus tomo II metropolis Remensis, ex charta initio anni sequentis data, in qua Raynaldus, invitante Urbano, se Romam adire testatur. An etiam ad Anglorum antistites, quorum primam sedem tunc obtinebat beatus Lanfrancus Cantuariae archiepiscopus, scripserit novus pontifex haud certum est: at ex sancti Anselmi Gestis colligitur Urbanum ante ejusdem sancti electionem nec admissum nec rejectum in Anglia fuisse.

Tanta autem erat apud omnes de Urbano opinio, [Col. 0032D] ut nullus eum non amaret, nullusque pro vero et optimo pontifice eum libenter non agnosceret, praeter Henricum Augustum, ejusque sequaces: quos tamen adeo, pro sua prudentia et lenitate morum demulsit, ut plerosque illorum puderet se tam amabili, tam sancto viro adversari. Hinc sub ejus vitae finem vix aliqui supererant qui Guiberto pontifici adhaererent. Solus, inquit Ordericus, Henricus Theutonum princeps et pedisequi ejusdem Guiberto adhaerebant; Galli vero et Angli, aliaeque gentes pene omnes per orbem Urbano pie obsecundabant. Quin et Pisani, ut habet Bertoldus, Genuenses et alii multi ex Italia, debellato uno ex Africanis regibus, eum apostolicae sedis tributarium fecerunt. Cujus expeditionis meminit Chronicon Pisanum, in quo duae munitissimae [Col. 0033A] urbes die sancti Xixti captae memorantur.

Huc usque varios auctores, qui data occasione summatim de Urbani electione scripserunt, laudavimus: jam vero proferre libet egregiam ejus descriptionem, quam Petrus diaconus libro IV Chronici Casinensis cap. 2 inseruit, ubi omnem ejus seriem cum singulis circumstantiis fuse et particulatim explicat.

«Post mortem Victoris tristitia ingens et desperatio cunctos nostrae partis invasit; et jam fere quid agerent, vel qualiter se de Ecclesia intromitterent, ignorabant. Episcopis circumquaque dispersis frequentes nuntii, crebrique legati tam Romanorum [Col. 0033B] quam Ultramontanorum et comitissae Mathildae ad eosdem episcopos transmissi, hortabantur pariter ac rogabant ut . . . in unum convenientes caput facere Christianitatis satagerent: membra Dei auxilio capiti non defutura. Tandem itaque rursum in unum coadunati, una cum abbate nostro Oderisio miserunt litteras Romanis clericis ac laicis, Sancti Petri fidelibus, ut quotquot ex eis possent, prima hebdomada Quadragesimae, Terracinam venirent: quotquot vero non possent, assensum suum in persona, quam ipsi concordi voto eligerent, propriis litteris repraesentarent. Similiter etiam miserunt litteras universis circumquaque per Campaniam, Principatum, atque Apuliam manentibus episcopis atque abbatibus, ut quicunque possent [Col. 0033C] absque canonica excusatione per seipsos ad praedictum locum et tempus occurrerent; non autem valentes, aut per idoneas personas, aut certe per litteras, consensum suum transmittere perstuderent. Factum est, et quarta feria primae hebdomadis Quadragesimae, VIII scilicet Idus Martii, congregati sunt apud Terracinam Campaniae civitatem cum episcopis et cardinalibus Romanis supra nominatis, atque cum nostro abbate Oderisio, archiepiscopi, episcopi, atque abbates ex diversis partibus, numero quadraginta; ab urbe autem Roma, Joannes Portuensis episcopus, omnium cardinalium et clericorum catholicae duntaxat parti faventium; Benedictus vero praefectus, universorum laicorum fidelium legationem et consensum unanimem per [Col. 0033D] litteras attulerunt. Legatorum autem Ultramontanorum et Mathildae comitissae nonnulli interfuerunt, orantes instanter ut eidem propter quam convenerant rei, cum auxilio et gratia Spiritu sancti, ita studerent ut laeta illis a quibus legati fuerant nuntia referre valerent. Altera igitur die, convenerunt omnes pariter ad episcopium praedictae civitatis in ecclesia beati apostolorum principis et sancti Christi levitae Caesarii, et cum resedissent, surgens in medium Tusculanensis episcopus, retulit per ordinem omnia quae de ordinatione Ecclesiae, vel papa Gregorius antea, vel postmodum papa Victor statuerant, simul etiam quam ob causam ipsimet universi tunc in eodem loco convenerant. Dehinc surgens [Col. 0034A] episcopus Portuensis, et Benedictus praefectus, retulerunt et ipsi tam clericorum quam laicorum fidelium a Roma super hoc negotio legationem pariter atque consensum; videlicet, ut quemcunque ipsi tunc unanimi voto ad hoc officium promoverent, eumdem omnes pari et simili consensu in apostolica sede statuendum reciperent. Cumque hujus monasterii abbas et archiepiscopus Capuanus, et ad postremum qui convenerant, benefactum recteque dictum laudassent . . . . statuerunt demum communi consilio, ut per tres illos dies, id est quintam et sextam feriam, ac Sabbato triduanum specialiter jejunium celebrarent in abstinentia et orationibus ac eleemosynis, divinitus ostendi sibi personam tantae dignitati condignam continuis precibus impetrarent. [Col. 0034B] Dominica itaque die valde mane omnes iterum in eadem ecclesia congregati, cum inter se pariter nonnulla de re hujuscemodi tractavissent, exsurgentes tres cardinales episcopi, qui caput ejusdem concilii erant, Portuensis scilicet, Tusculanensis et Albanensis, ambonem ascenderunt, factoque silentio, uno simul ore pronuntiant Ottonem episcopum placere sibi in Romanum pontificem eligendum. Cumque utrum omnibus idem quoque placeret, sicut est consuetudo, requirerent; repente mirabili ac summa concordia, omnes magna voce hoc sibi placere, dignumque illum universi conclamant apostolicae sedis papam existere. Tunc Albanensi episcopo pronuntiante, Urbanum illum placere vocari; mox cuncti surgentes capiunt, eumque [Col. 0034C] cappam laneam exuentes, purpuream induunt, et cum acclamatione, atque invocatione Spiritus sancti ad altare beati Petri apostoli illum pertrahentes, in pontificali solio ponunt quarto Idus Martii: sicque ab eodem pontifice missa solemniter celebrata, universi gaudentes, Deoque gratias referentes, redierunt ad sua. Haec Petrus diaconus, quibus jungenda quae ipse Urbanus habet in epistolis supra laudatis

Narrat idem Petrus libro IV, cap. 5. Urbanum post suam electionem sacrum Casini montem invisisse, ibique sancti Patris Benedicti meritis a gravissimo lateris dolore, quo frequenter afflictari [Col. 0034D] solebat, tuncque vehementer afficiebatur, liberatum fuisse. Subjungit Petrus hoc miraculum testimonium sui corporis apud Casinum praesentiae a beato Benedicto patratum fuisse, quod, inquit, ea de re pontifex dubitare videretur (Bullar. Casin. t. I, p. 12) . Et quidem vulgati auctores bullam Urbani ea occasione datam laudant. Sed haec a Baronio ad annum 1088, aliisque viris doctis, veluti spuria rejicitur. De hujus sinceritate alii judicabunt: at dissimulare non licet eam ob notarum chronologicarum defectus, et rerum in ipsa contentarum insolentiam, imo ipsum etiam stylum apud cordatos homines et eruditos in falsi suspicionem non immerito venisse. Et quidem licet nolimus inficiari Urbanum sancti Benedicti meritis [Col. 0035A] in sacro monte sanitatem recuperasse, haud tamen admittimus, quod ille auctor narrat, sanctum Patrem pontifici apparuisse, ut eum de praesentia sui ipsius corporis apud Casinum, quam antea non credebat, faceret certiorem. Liquet enim ex aliis passim locis, Petrum ejusmodi historiolas occasione miraculorum reipsa a sancto Benedicto patratorum passim suis narrationibus immiscuisse, quae cum rerum gestarum veritate stare non possunt.

Si eidem auctori credamus, Urbanus monasterium Casinense rursus invisit paulo ante Trojanum synodum. Quo tempore, inquit, cap. 7, supradictus papa Urbanus iterum ad has partes deveniens Joannem Cajetanum loci hujus, id est Casini, monachum diaconum in Lateranensi patriarchio ordinavit. At Joannis [Col. 0035B] promotio, ut in hunc locum observat Angelus de Nuce, ad primum Urbani accessum revocari debet, idque compluribus et indubitatis diplomatibus certum est, quae a Joanne hoc ipso anno 1088 Urbani pontificatus primo subscripta passim reperiuntur. Certe hanc notam diserte habent Urbani litterae pro primatu Toletanae Ecclesiae in Hispaniis, privilegium Cluniacense, et alia quibus subscripsit Joannes praesignatoris titulo usque ad annum 1089 quo cancellarii dignitatem obtinuit.

Adhuc in Casinensi monasterio versabatur Urbanus, cum a Rogerio duce et fratre ejus Boamundo, Roberti Guiscardi filiis, simul et ab Ursione abbate [Col. 0035C] monasterii Bantini prope Acheruntiam in Apulia siti, invitatus est, ad ejusdem loci ecclesiam in honorem beatae Mariae consecrandam. Quod cum fecisset pontifex, illorum principum eorumque comitum et baronum interventu, idem monasterium maximis praerogativis donavit. Quae fusius in diplomate ea de re donato explicantur. Illud privilegium inter Urbani epistolas primum locum obtinet in editione conciliorum Labbeana, sed sub hoc falso titulo: De ecclesia Sanctae Mariae Casinensis monasterii a se consecrata et privilegio munita. Exstant apud Ughellum, tomo VII Italiae sacrae, ubi de Acheruntinis archiepiscopis litterae Paschalis secundi, quae hoc ipsum Urbani privilegium confirmant. Quin et cum [Col. 0035D] Apuliae quidam proceres, Rogerio procul dubio atque Boamundo alio intentis, monachos ejusdem loci, direptis etiam monasterii bonis et chartis, vexarent, Urbanus ea de re ad Rogerium et ejus fratrem scripsit, ut sua auctoritate temerarios illos compescerent, minatus insuper se sacrilegos adeo homines anathemati subjecturum, nisi brevi resipiscerent.

Papae monitis obsecundarunt pii principes, monasteriumque novo privilegio munierunt, quod ab ipsis aliisque comitibus et nobilibus viris subscriptum est, ne chartarum et diplomatum quae perierant jactura, detrimentum aliquod locus ille sacer pateretur. In novo autem illo instrumento Rogerius ac ejus frater Boamundus inter caetera sibimet ipsis gratulantur, quod eorum opera summus ipse pontifex propriis [Col. 0036A] manibus hujus monasterii ecclesiam consecrasset. Tum laudant privilegium ab eodem pontifice concessum, quod triginta duobus catholicis Patribus innixis singulis pastoralibus virgis, astantibus, praesente comitum et baronum innumera multitudine, roboratum fuisse testantur. Et, ne quid loci tutelae firmitatis deesset, narrant quibus conditionibus id a pontifice praestitum fuerit. Monasterium ipsum, inquiunt, dominus papa consecrare omnino renuit, priusquam idem et omnia sua in nostra et haeredum nostrorum speciali cura et defensione omnimoda reciperemus, et convicini comites et barones qui aderant, apostolica jussione evangelicis sacramentis astricti, eidem monasterio et rebus omnibus suis pacem et defensionem perpetuam, et generalem libertatem se ubique [Col. 0036B] custodire promitterent. Tum recensent varias donationes a seipsis factas, confirmantque et augent monasterii immunitates. Quia vero privilegii quod ab Urbano datum fuerat autographum simul cum aliis chartis direptum, non amplius inveniebatur, curarunt providi principes, ut aliud ejus exemplar authenticum describeretur, quod primi locum et auctoritatem haberet. Digna sunt eorum verba quae hic inserantur. Nos, aiunt, tacti dolore intrinsecus, et extrinsecus aspersi rubore, quoniam labor debitae nostrae sollicitudinis pretiosum apostolicum instrumentum, nostris supplicationibus constitutum, et subreptum tempore nostro nunc usque reperiri non potuit; secundum quod fideliter ab eo exemplatum invenimus, nostra nostrorumque comitum et baronum [Col. 0036C] pari memoria protestante, praesens hoc simile liberatorium scriptum per manus magistri Theodosii nostri notarii scribi mandavimus, et plumbea bulla, nostro solito typario impressa confirmari, etc. Quae apud Baronium habentur ad annum 1090, ubi instrumentum istud datum Canusii mense Julio, indictione XIII, integrum habetur, cum Rogerii Boamundi aliorumque optimatum subscriptionibus.

Ex his autem facile intelligitur quantum a vero aberraverit Ughellus tomo VII Italiae sacrae, ubi in catalogo antitistum Acheruntinorum hanc Bantini monasterii dedicationem ad annum 1093 ex veteri, ut putat, monumento revocare conatur. Etenim [Col. 0036D] quamvis inficiari nolimus Urbanum anno 1093, aut etiam aliis temporibus, ut innuit Petrus diaconus in continuatione Chronici Casinensis, Casinum invisere potuisse, imo et eum in Apuliam cum memoratis principibus variis temporibus non semel convenisse, si tamen certa sunt monumenta quae numero superiori laudavimus, et sane illa esse certa haud dubitari potest, vix ultra annum 1088 differri potest hujus dedicationis celebritas. Etenim anno 1090 quo datum est secundum illud Rogerii et Boamundi instrumentum, jam a celebrata dedicatione aliquod, et quidem satis longum temporis intervallum effluxisse debuerat, ut non solum Apuliae proceres immemores suorum promissorum, Bantini monasterii bona et chartas diripuerint; sed etiam ut tempus habuerit [Col. 0037A] Urbanus, instante Ursione abbate, jam dictos principes commonendi, ut tantum scandalum sua auctoritate comprimerent. Quod re ipsa mense Julio, uti fert eorum diploma, coactis totius provinciae viris nobilibus anno ipso 1090 jam fecerant.

Jam vero, si libeat, dicere quid de hoc Ughelli monumento sentiamus. Illud ad Bantinum monasterium nihil pertinere, sed aut ab aliquo nebulone confictum fuisse, aut certe ad monasterium Cavense referri debere, nobis videtur. Et quidem monasterium sanctae Mariae de Pauso, vulgariter Doventuum nuncupato, quod in ea charta memoratur, nemo novit; nec nisi divinando Ughellus, ac post eum Lubinus in Notitia abbatiarum Italiae, et forte alii nonnulli recentiores illud esse monasterium Bantinum [Col. 0037B] conjecerunt. Si vero hoc qualecunque instrumentum simul cum Cavensis monasterii privilegiis et dedicationis ejus historia conferatur, ex iis plane illud consarcinatum fuisse, quisque facile advertere poterit: quod probant sanctissimae Trinitatis mentio, indulgentiae utrobique eaedem, dedicatio utraque mense Septembri facta, eaedem gratiae utrique loco ac ecclesiae Compostellanae indultae, bulla in favorem novae dedicationis utrobique Salerni mense Octobri data, et alia quae huc appellare non vacat. De Cavensi dedicatione infra ad annum 1092 agemus.

Urbanum eodem anno in Siciliam transmisisse, non modo recentiores auctores, sed ipse etiam testatur [Col. 0037C] Gaufredus Malaterra, monachus Benedictinus, auctor illorum temporum accuratus, qui res Rogerii comitis gestas, ipso adhortante, quatuor libris conscripsit. Is narrat libro IV, cap. 13, Rogerium Siciliae comitem, fratrem Roberti Guiscardi, adeoque alterius Rogerii ducis Apuliae et Boamundi patruum, anno 1088 inchoante Aprili Buceram Siciliae urbem obsedisse, ibique suscepisse Urbani legatos cum litteris sigillatis, quibus invitabat eum pontifex, ut Troinam, quo ipse properabat, quam posset celerrime accederet, secum de rebus gravibus colloquium habiturus. Adfuit, condicto die, comes, ut prosequitur ille auctor, et finito colloquio pontificem multis donariis honoratum dimisit. Quid vero negotii [Col. 0037D] inter eos ageretur, Gaufredus diserte non retulit, nisi forte id fuerit quod subjungit de Constantinopolitano imperatore, Alexio Comneno, quem Urbanus missis ante paucos dies, id est statim post suam in pontificatum electionem, legatis Nicolao abbate Cryptae ferratae, et Rogerio diacono, paterna increpatione commonuerat, quod in provinciis sibi subjectis Latinos sacerdotes, abjectis azymis, in pane fermentato sacrificare cogeret. Addit idem auctor imperatorem, suscepta humiliter pontificis increpatione, eum per eosdem legatos ex itinere jam reversos invitasse chartulis litteris aureis scriptis, ut intra unius anni et dimidii terminum in Graeciam veniret, ad tractandum ea de re in concilio apud Constantinopolim celebrando: sicque communi utriusque gentis [Col. 0038A] consensu pax firma in Ecclesia sanciretur. Hoc quidem, ut refert idem auctor, Rogerius Urbano consulebat; sed veritus pontifex ne, se absente, Guibertini, qui Romae potentes erant, omnino praevalerent, illud iter aggredi ausus non est: et eosdem aut certe alios legatos sui loco Urbanus ad imperatorem iterato misit, qui pacem anno sequenti utcunque cum illo composuerunt. Certe urgentissimum et quidem improvisum aliquod magni momenti negotium huic in Siciliam itineri occasionem praebuisse inde colligimus, quod pontifex, qui ante aliquot dies Casini versabatur, imo et in Apulia ad Bantinam ecclesiam dedicandam cum Rogerio et Boamundo comitis Rogerii ex fratre nepotibus nihil aliud cogitans accesserat, Terracinam reversus, [Col. 0038B] repente dimissis omnibus in Siciliam longo itinere, uti Gaufredus habet, fatigatus transmiserit, ut cum Rogerio colloqueretur, qui hoc anno captis, ut refert Lupus Protospata, Syracusis, Bruceram, ut ex Gaufredo diximus, tunc, mense scilicet Aprili, obsidebat. Aiunt vulgati apud Rocchum Pyrrhum in Sicilia sacra auctores Urbanum ea occasione in sacello quodam subterraneo cathedralis ecclesiae Troinensis missam celebrasse, atque in ejus rei memoriam appositam fuisse inscriptionem, qua vetitum est ne deinceps in locum illum mulieres ingrederentur.

Respirabat tunc Mediolanensis Ecclesia sub Anselmi catholici viri pontificatu, qui ante aliquot annos [Col. 0038C] in locum Tedaldi schismatici suffectus, baculum a rege susceperat, ob id ne, aut certe ob aliquam aliam causam, quam incertam esse Ripamontius dicit, in Gregorii pontificis offensionem incurreret; sed ei post modum poenitenti culpam condonavit Urbanus, atque ipsi in solium, quod sponte dimiserat, restituto ac confirmato, pallium per Herimannum cardinalem misit cum epistola, cujus solum superest fragmentum in Urbani Vita, quod referetur inter ejus epistolas. Idem ferme praestitit Urbanus erga Henricum Suessionensem episcopum, qui cum episcopatus investituram a Philippo rege accepisset, Romam veniens coram pontifice sponte dignitatem abdicavit: huic tamen renitenti et nolenti praecepit [Col. 0038D] Urbanus, ut sedem repeteret, accepto juramento se nunquam iis, qui a sede apostolica fuissent excommunicati, communicaturum esse, aut interfuturum eorum consecrationibus, qui per nefas episcopatus vel abbatias occupassent. Idem factum fuisse Belvacensi episcopo tradit Pandulfus in Vita Urbani, id quod etiam Platina testatur. Redeo ad Anselmum Mediolanensem.

Huic Urbanus litteras scripsit de reconciliatione lapsorum, ex quibus Ivo parte IV, c. 407, decretalem epistolam excerpsit, quae passim edita, sed multum ex vulgato Anselmo Lucensi aucta, dabitur inter Urbani litteras, cum duobus aliis canonibus, in concilio Belvacensi anni 1114 nostro pontifici pariter attributis, quorum primus clero, alter populo Mediolanensi [Col. 0039A] inscriptus est. Hunc utrumque canonem, etsi nonnulli eenseant Alexandro II tribuendum esse, Urbano abjudicare visum non est, cum forte simili malo idem omnino remedium ab utroque pontifice adhibitum fuerit. Neque enim insolens videri debet unum et eumdem canonem a duobus pontificibus promulgatum fuisse. Nam canon presbyterorum filios, dist. 56, cap. 1, magna ex parte repetitur c. 11, Nisi aut, qui Urbano utroque in loco assignatur, et reipsa inter Melphitani et aliorum Urbani conciliorum decreta occurrit: et tamen in concilio Belvacensi supra memorato dicitur esse Gregorii VI et Urbani II. Et apud Ivonem parte VI, c. 410, Gregorii VII et Urbani II. Visum est aliquando mihi, idem ferri posse judicium de canone [Col. 0039B] clerico jaciente dist. 50, c. 37, quod ex Urbani epistola ad Guernerium Narbonensem, antequam pontifex fieret, defunctum, decerptus diceretur. At postmodum a viris doctis didici errorem in titulum irrepsisse, legendumque esse Guernerio Mersburgensi, qui reipsa Urbani II tempore vixisse memoratur. Quare illum canonem sub sincero ejus titulo referemus in appendice. Quo autem anno haec ad Guernerium epistola scripta fuerit, haud liquet. Bucelinus observat Guernerium pro Gregorio VII stetisse, et tamen inter episcopos catholicos qui concilio Quintiliburgensi anno 1085 subscripserunt, legitur Bernardus Mersburgensis, an idem qui Wernarius seu Guernerius dictus sit, Bucelinus quippe Bernardum non recenset.

Hoc ipso anno ecclesiam collegiatam Sanctae Agathae apud Cremonam, quam Gregorius VII ampliaverat, Urbanus dotavit, attributis ei ecclesiarum Sancti Valerii et Sancti Christophori, prope eamdem urbem sitarum, reditibus, ut refert Joseph Bresceanus in Chronico Cremonensi ms. quod prae manibus habemus. Clericos saeculares hujus basilicae in regulares canonicos mutasse circa annum 1090, dicitur idem pontifex apud Merulam, sed illi postea ad saecularem statum rediere. Aliud privilegium hoc etiam anno indulsit Urbanus monasterio Sanctae Crucis Saxivivi, in territorio Fulginensi, quod Mainardo ejus auctori et primo abbati inscriptum dicitur in ejusdem loci Chronico italico. At [Col. 0039D] ejus exemplar habere non licuit, sicut nec alterius quod hoc ipso anno datum fertur Petro abbati Carrofensi apud Pictones in Gallia, quanquam istud, si non fallor, aliud non est ab eo quod anno 1096 eidem monasterio concessum suo loco dicemus.

Quod ad res Hispanicas attinet. Augebatur ibi quotidie novis incrementis catholica fides Christianorum principum fortitudine, qui pulsis Mauris urbes praeclaras, et provincias interdum integras recuperabant. Auctor Indiculi rerum Aragonicarum a [Col. 0040A] Pistorio tom. III Hispaniae illustratae editi habet Urbanum Alfonso Aragoniae regi ejusque successoribus et regni proceribus condonasse, ut decimae in ditionibus quas a Mauris recuperarent, ab eis reciperentur, exceptis episcoporum sedibus et dignitatibus.

At sedente Urbano, non Alfonsus, sed Sancius et Petrus Arragoniam obtinebaut; quare id, ni fallor, intelligendum est de Petro, cui Urbanus hanc facultatem indulsit. Etsi id etiam Alfonso regi concessum dicatur, id referri debet ad Aldefonsum seu Alfonsum Legionis et Castellae regem tunc inter reges Hispanos eminentem, qui, recepto ante aliquot annos ex Barbaris Toleto, imperatoris Hispaniae titulum accepit curavitque ut ei urbi Bernardus [Col. 0040B] monachus Cluniacensis, qui tum monasterio Sancti Facundi praeerat, archiepiscopus praeficeretur. Atque ea fuit occasio renovandi hujus Ecclesiae antiqui splendoris, quem diuturna Barbarorum dominatio obscuraverat.

Iriensi Ecclesiae, cui tunc suberat urbs Compostella, jam ab aliquot annis praefecerat rex Sancius Didacum, virum haud ignobilem, sed qui, ut ait auctor Historiae Compostellanae, adeo externis curis implicitus erat, ut interiora non satis curaret. Hunc nescio quo casu commotus Alfonsus in vincula conjecit, unde magna tumultuatio, turbae ingentes in hac Ecclesia concitatae. Cum itaque omnia pessum irent, nec celeberrimae Ecclesiae, quae jam tunc beati Jacobi reliquiarum possessione gloriabatur, [Col. 0040C] cladem aequo animo ferre valerent viri probi, Alfonsus ut hanc a se injuriam amoliretur, alium episcopum in Didaci locum intrudere conatus est. Opportunam hujus concilii exsequendi occasionem offerebat ei, ut quidem ipsi videbatur, synodus apud sanctam Mariam de Fusellis, quam tunc Ricardus Sancti Victoris abbas, legatus sedis apostolicae a Gregorio VII in Hispaniis institutus, congregaverat. Quare immissis subornatoribus, persuasum est callide Didaco ut, si vellet absolvi a vinculis, se reum in concilio fateretur, et humilitate procul dubio cor regis emolliendum fore, nec aliam ei superesse obtinendae libertatis viam. Assensit ille, sed res alio vertit quam ipse putaverat. Quippe cum Alfonsus in concilium venisset, adductusque, eo jubente, [Col. 0040D] fuisset Didacus, atque uti edoctus fuerat, virga et annulo in manus legati consignatis, episcopali dignitate coram omni populo se indignum proclamasset, statim pronuntiavit legatus eum episcopali dignitate decidisse, licentiamque dedit alterum in ejus locum substituendi. Nec mora, Petrus Candidiniensis abbas, qui data opera praesto erat, a rege designatus in episcopum, statim assumptus atque consecratus est. Is Biennio rexit Ecclesiam Iriensem, ad annum scilicet 1091, quo in Legionensi concilio a Rainerio apostolicae sedis legato exauctoratus fuit, cum jam Ricardus, re ad Urbanum delata, apostolica legatione spoliatus fuisset. Haec omnia discimus ex veteri Historia Compostellanae [Col. 0041A] Ecclesiae quae initio saeculi duodecimi, jubente altero Didaco, primo Compostellae archiepiscopo scripta est a Geraldo ejus familiari. Ex hac Historia ea quae ad rem nostram pertinent referemus in Appendice excerpta anno 1703 ex eod. ms. doctissimi Ferrerae apud Madritum parochialis ecclesiae rectoris, a viro cl. Joanne Le Grand, cum esset a secretis illustrissimo abbati Estraeo, qui tum Christianissimi regis legatione ad Philippum V Hispaniarum regem in ea urbe fungebatur.

Inter caetera vero quae ex eadem Historia discimus, illud sane observatione dignum est quod inde facile colligi possit quo tempore celebratum fuerit concilium Fussellense, variis temporibus ab auctoribus Hispanis assignatum. Non enim ad annum [Col. 0041B] 1135 revocari debet, ut putavit Sandovallius, aut ad Paschalis II pontificatum, ut visum est piae memoriae cardinali Aguiri ordinis Benedictini splendori, qui illud cum Palentino in quo, ut legitur in Vita beati Geraldi, recitatum fuit Braccarensis Ecclesiae privilegium, confudit: sed anno 1088 desinente, aut sequentis initio celebratum fuisse dici debet. Nam Petrus abbas, qui ejus concilii tempore, aut saltem statim atque finitum fuit, Iriensem Ecclesiam occupavit, post duos regiminis annos exauctoratus fuit a Rainerio legato sedis apostolicae, in concilio Legionensi, quod ex omnium consensu anno 1091 consignari debet. Ejusdem veteris monumenti ope multum illustrantur aliquot Urbani epistolae, in quibus pontifex vehementer conqueritur apud Alfonsum [Col. 0041C] regem, de captivitate episcopi sancti Jacobi, ac de ejusdem illegitima exauctoratione, a Richardo contra regulas attentata. Hinc etiam discimus cur Urbanus, ablata Richardo legatione, vices suas in Hispania Bernardo Toletano antistiti commiserit. Caetera suis locis exponentur.

Cum itaque his turbis Ecclesiae Galliciae agitarentur, Bernardus jam consecratus Toleti episcopus, ut plerique existimant, quod quidem verisimilius est, aut certe solummodo ad hanc sedem designatus, si, ut alii volunt, verum sit eum ab Urbano, quod ipse nunquam dixit, consecratum fuisse, Romam venit adversus Richardum, si Roderico Toletano credamus, conquesturus, vel, ut aliis placet, ad visitanda apostolorum [Col. 0041D] limina, et ut obsequia sua novo pontifici, sive ille fuerit Victor, ut quidam dicunt, sive successor ejus Urbanus, quod magis videtur antiquis monumentis consentaneum, deferret: eo etiam intendebat ut ea occasione antiquorum Ecclesiae Toletanae privilegiorum obtineret restitutionem: quod colligi potest, imo diserte habetur in Urbani epistolis. Certe Bernardum cum litteris commendatitiis Alfonsi regis venientem benigne ab Urbano exceptum fuisse testatur ipse idem pontifex in epistola ad eumdem regem, qui in altera ad Hugonem Cluniacensem, ait Bernardum a se reverenter fuisse exceptum, tum ob ejus commendationem, tum ob ipsius Bernardi, et sedis Toletanae, [Col. 0042A] quam regebat, reverentiam. Hinc statim eidem primatum in caeteras Hispaniarum Ecclesias Urbanus contulit, data bulla Anagniae Idibus Octobris hujus anni, in qua pallii privilegium, et primatum in Hispaniis se ei conferre declarat, ad id precibus Ildefonsi regis excitatus, ob antiquas Ecclesiae Toletanae praerogativas. Qua de re non regem modo aut Hugonem abbatem, sed etiam universos Hispaniarum archiepiscopos certiores fecit. Litteras vero quas hujus rei causa scripsit pontifex, etsi notis chronologicis careant, ad hunc annum pertinere nemo non videt. Praemissum Toletanae Ecclesiae privilegium in Appendice locum habebit, sicut et Gregorii IX de eadem re rescriptum ad Rodericum Toletanum archiepiscopum, qui privilegiorum Ecclesiae [Col. 0042B] suae exemplaria sua authentica ab eo pontifice postulaverat. Ipsas autem litteras edendas relinquimus laborioso eruditoque pontificiarum epistolarum collectori, ne repetita saepius earumdem rerum editione litteratis librorum emptoribus oneri simus.

Emersit circa illud tempus gravis controversia in provincia Narbonensi inter Artaldum electum Helenensem episcopum et Dalmatium ejus metropolitanum, qui eum ob Simoniae suspicionem consecrare renuebat. Artaldus hanc repulsam passus Romam adiit, ibique praestito sacramento purgatus, ab Urbano ipso consecratus est. Id fusius, uti conjicere licet, descriptum erat in Urbani Gestis, ex quibus [Col. 0042C] canonem Artaldus in suum decretum Gratianus invexit 8, q. 3, c. 2, ubi ille mendose, uti dicemus, episcopus Arelatensis appellatur. De quo errore cum hic canon ad Urbanum nostrum spectet, juvat hic paulo accuratius inquirere. Franciscus Bosquetus merito reprehendit Gratiani editores, quod pro Arelatensis, legendum esse Electensis censuerint, cum, inquit, certum sit Electensem Ecclesiam, etsi Narbonensi provinciae ab initio subjectam, ante Joannis XXII tempora episcopali titulo ornatam non fuisse. At caeteris felicior non fuit vir eruditus in vulgata lectione propugnanda, quam retineri debere contendit, ut inde probaret Arelatenses episcopos olim Narbonensi metropolitano subjectos fuisse. Etenim nec Arelatensis Ecclesia unquam ad [Col. 0042D] provinciam aut primatum Narbonensem pertinuit, nec inter Arelatenses episcopos Artaldus ulius usquam memoratur. Alia itaque solvendae hujus difficultatis via ineunda est, quam videtur invenisse vit cl. Stephanus Baluzius in additis ad librum V De concordia sacerdotii et imperii cap. 41, ubi monet legendum esse in hoc canone Artaldus Elenensis episcopus, Helenensis quippe Ecclesia tunc temporis subjecta erat metropoli Narbonensi. Et quidem tunc vivebat Artaldus, qui Elenensem sedem eo saeculo desinente tenuit, ut confirmatur ex his verbis libri IV Marcae Hispanicae, Artalli electi episcopi Helenensis mentio fit VI Idus Maii, anno 27 regnante Philippo rege. Qui quidem Philippi annus si a patris ejus [Col. 0043A] obitu computetur, ad annum 1088 revocari debet, quo reipsa Artaldum electum fuisse credimus, et sub ejusdem anni finem Romae, quo post varias peregrinationes jam redierat Urbanus, consecratum. Laudat idem Baluzius duos codices vetustos ms.: unum scilicet Puteanum, qui nunc exstat in Bibliotheca regia, et alterum quem penes se servat, in quibus hic dicitur, Artaldus Alanensis episcopus, quae lectio etsi mendosa, sinceram tamen quam propugnamus confirmat. His adde Urbani epistolam anno sequenti scriptam ad Raynerium apostolicae sedis legatum, qua pontifex ei causam haud dubio istam, quae inter episcopum Elenensem et Narbonensem metropolitanum versabatur, discutiendam committit. Hic exhibendus est locus integer ex [Col. 0043B] decreto Gratiani, cum Gesta Urbani secundi, ex quibus hic canon depromptus dicitur, modo non habeantur.

Post electionem, pro indemnitate Ecclesiae, licet electo juramentum praestare (8, q. 3, c. 2).

«Artaldus Arelatensis [ lege Helenensis] episcopus, Narbonensis Ecclesiae suffraganeus, Romam consecrandus ad dominum Urbanum papam venit, suus quippe archiepiscopus eum consecrare nolebat, quoniam post electionem suam propter bona Ecclesiae conservanda canonicis juravit. Consecratus itaque est a domino papa Urbano, ante purgatus hujusmodi juramento. De juramento quod canonicis nostrae Ecclesiae feci post electionem, nullam conventionem ante ut eligerer feci. Narbonensis [Col. 0043C] vero archiepiscopus nullius praeter id criminis causa consecrationem nostram omisit, me sciente, neque mihi criminis conscius sum propter quod a sacra me unctione [ mss. a sacerdotio me] repellat.»

Contra hanc ordinationem Narbonensem archiepiscopum reclamasse discimus ex epistola ad Raynerium modo laudata: quem tamen causa cecidisse patet tum ex isto canone, tum ex eo quod Artaldus Ecclesiam Helenensem diu postea quiete rexerit, variisque conciliis, ac potissimum Nemausensi, ubi praesens erat ipse pontifex, inter alios catholicos antistites interfuerit, ut probat Baluzius locis laudatis. Porro Elenensis seu Helenensis episcopatus sedes post varias fortunas, quas idem Baluzius describit in notis ad Gratianum, translata [Col. 0043D] Perpinianum, tandem ante aliquot annos a Tarraconensis archiepiscopi jurisdictione subtracta, Narbonensi antiquae suae metropoli restituta est.

Urbanus qui Idibus Octobris Anagniae erat, uti ex privilegio Toletanae Ecclesiae patet, paulo post Romam reversus, ibi ipso die primo Kalendarum Novembrium amplissimum privilegium sancto Hugoni ejusque monasterio Cluniacensi concessit, in quo, inter caetera observatione digna, pontifex se sancto abbati ejusque coenobio debitorem agnoscit, quod per eum monasticae religionis rudimenta susceperit, et in eo loco per secundam sancti Spiritus gratiam fuerit renatus; quibus verbis professionem [Col. 0044A] monasticam non obscure alterum baptismum appellat.

Mense sequenti pontifex Gotofredo episcopo Ecclesiam Magalonensem cum comitatu Substantionensi confirmavit, litteris ea de re hoc anno datis Romae XIX Kalendas Januarii. Cur vero tunc Gotofredo necessaria fuerit Ecclesiae Magalonensis confirmatio, qui multo antequam Urbanus pontifex fieret, hanc sedem obtinuerat, discimus ex Antonio de Verdala, ejusdem Ecclesiae episcopo, in libello De serie episcoporum Magalonensium apud Labbeum tomo I Bibliothecae novae, ubi ille auctor refert Petrum Melgorii comitem anno 1085 Kalendis Maii [Col. 0044B] dedisse Gregorio VII pontifici Romano jus omne quod habebat in episcopatu Magalonensi, simul cum comitatu Substantionensi in manus Petri episcopi Albanensis, sedis apostolicae legati, et Gotofredi ejusdem Ecclesiae jam tunc episcopi. At pontifex, accepta donatione, comitatum Petro ejusque successoribus in feudum reddidit sub sacramento fidelitatis et censu annuo unius unciae auri optimi; jus vero omne, quod apostolica sedes hac donatione acquisierat, transfudit in Gotofredum, qui ex eo tempore vices pontificis ea in re obtinuit, et ejus Ecclesia sub speciali Romanae sedis tutela posita fuit: unde comites Substantionenses Magalonensium episcoporum facti sunt feudatarii, et ipsi episcopi Romanis pontificibus specialiter addicti fuerunt: [Col. 0044C] quae omnia huic confirmationis bullae de qua agimus locum praebuere. Porro Gotofredus postea multas ecclesias et possessiones suae Ecclesiae canonicis contulit, ut eos ad vitam communem, et regulam sancti Augustini amplectendam incitaret. Qua in re auctoritate Urbani adjutum fuisse docet idem auctor, qui observat datam fuisse ab Urbano ea occasione potestatem Gotofredo, ejusque successoribus insistendi, quod frustra ab ejus decessore tentatum fuerat, ut clerici ad canonicam et religiosam vitam converterentur, arguendo, obsecrando et increpando.

Hoc ipso anno, ut ex Chronico antistitum Viennensium a Burnone ejusdem urbis archiepiscopo [Col. 0044D] edito discimus, Viennensis post diuturnam, quod conqueritur Urbanus in epistola ad ejus provinciae episcopos, aliquot annorum cunctationem, in archiepiscopum elegerunt Guidonem, e Burgundionum principum familia, qui confestim ad Urbanum accessit et benigne ab eo exceptus, ac per aliquod tempus in curia Romana retentus est. Eum postea Viennam revertentem pontifex litteris, ad omnes ejus urbis ordines datis, commendavit. Has ad hujus anni finem revocandas esse suadet rerum gestarum series.

Circa idem tempus, ut quidem videtur, Urbanus [Col. 0045A] Benedicto Nannetensium episcopo, qui ei, ut conjicimus, recens electo gratulatus fuerat, rescripsit ejusque Ecclesiae, ac monasterii Kemperlegiensis, cui etiam abbas praeerat, privilegia confirmavit. At canonizationem sancti Garloesii quam idem antistes efflagitabat, in aliud tempus distulit, quod haec causa in plenaria synodo expendi deberet.

Totam hujus anni hiemem pontifex transegit Romae, sed in tantis angustiis, ut vix ei necessaria suppeditarentur. Guibertus nempe cum suae factionis hominibus ita pontificios exagitabat, ut nequidem respirare eis tuto liceret. Urbanum in turre quadam captivum detentum fuisse, ac postea a Roberto Wiscardo inde liberatum tradit Gerohus apud [Col. 0045B] Tegnagellum, sed hic auctor quod Gregorio VII contigit, incaute ad Urbanum refert. Certius est Domnizonis testimonium, quod in Appendicem nostram referemus, ex libro II, cap. 3, ubi ait Odonem quemdam de Tulliere a Guiberto suis ipsius copiis fuisse praefectum, ut Urbanum bello continuo lacesseret. At nemo melius ea de re scripsit quam Pandulfus in Vita Gelasii secundi. Gelasius porro is ipse est Joannes Cajetanus, quem Urbanus diaconum cardinalem et cancellarium creavit, cujus constantiam Pandulfus summopere laudat, ob id potissimum quod pontificem tot tantisque ferme obrutum calamitatibus nunquam deseruerit. Libet hic hujus auctoris verba proferre.

«In diebus igitur illis non, sicut credo, absque [Col. 0045C] Spiritus consolatoris oraculo, frater Joannes Cajetanus jam adolescens, monachus Casinensis, ab omni simul catholica Romana Ecclesia et Urbano papa, qui ei praeerat, in tantarum perturbationum auxilium ac consilium, partemque est sollicitudinis vocatus, etc. Domnus Urbanus . . . eum accivit, imminente persecutione Allemannica, in tantum miseriarum per Girbertum astrictus, quod praetermissis aliis, a quodam famosissimo viro atque illustri, Petro-Leonis Romae in insula Lycaonia, intra duos egregii Tiberis pontes, vix ab inimicorum insidiis sustentatus matronarum Romanarum, et aliquando muliercularum pauperum eleemosynis sustentabatur.» Huc, nisi fallor, aut certe, ut jam diximus, ad prima ejus pontificatus initia revocari [Col. 0045D] possunt Domnizonis versus ex cap. 3, lib. II, in quibus Urbanus a Guibertinis impetitus ad Mathildem scripsisse dicitur, ut Gregorii praeceptorum memor Ecclesiae causam non deserat, quod quam virili animo fecerit mulier fortissima, exponit idem auctor in consequentibus, nosque suis locis dicemus.

At quantumvis graves fuerint Romae et in Italia Ecclesiae et regni turbae, quas Henriciani et fautores pseudopapae Wiberti his temporibus excitarunt, haud tamen minores fuere tumultus in Germania, adeo ut, divisis inter se in varias factiones urbibus [Col. 0046A] et provinciis, ipse etiam Henricus non semel in vitae et imperii periculum inciderit. Welpho autem Bavariae dux, qui ei adversabatur, jam ab initio hujus anni, ut narrat Trithemius, Augustam Vindelicorum occupaverat, capto ejus urbis episcopatus invasore Sigefrido. Quo etiam tempore alius schismaticus, qui Wormatiae sedem antea invaserat, facti poenitens, relicto episcopatu, Hirsaugiam secessit et monachus ibi effectus est. Interea Hugo comes de Egentheim Alsatiam recepit; et Metenses, cum audiissent Urbanum in Victoris demortui locum suffectum fuisse, idque in Germania fuisse promulgatum, pulso Brunone pseudoepiscopo, qui post alterum invasorem, sed jam tunc poenitentem, hanc sedem occupare tentabat, palam protestati sunt nullum se unquam [Col. 0046B] alium episcopum, praeter Hermannum, qui verus et legitimus eorum pastor erat, ob idque ab Henricianis in Tuscia captivus detinebatur, recepturos. Unde Bruno adeo ab omnibus despectus est, teste Bertoldo, ut anno sequenti ad Catholicorum partem repedare compulsus fuerit.

Hoc etiam anno, aut certe sequenti, crebrescentibus ad tumulum beati Stanislai Cracoviensis episcopi miraculis, sacrum ejus corpus die 27 Septembris ex sancti Michaelis templo in ecclesiam cathedralem solemni ritu translatum fuit. Ei postea Innocentius IV sacros honores decrevit, et exhinc inter martyres celebratur. Haec fusius apud Longinum ejus Vitae scriptorem.

At prosperos illos eventus mors aliquot sanctorum [Col. 0046C] virorum interturbavit. Ex his fuit Burchardus Halberstatensis episcopus, quem schismatici immani sacrilegio die VIII Idus Aprilis interfecerunt. Hunc brevi secuti sunt Wigoldus episcopus Augustanus, Bernhardus, qui fuerat Constantiensis Ecclesiae scholarum magister, Bertoldus item egregius doctor, et qui prae caeteris illustris erat, Gebehardus archiepiscopus, Salisburgensis Ecclesiae catholicae propugnator indefessus, ad quem ejusque collegas Urbanus primam omnium, pontifex factus, epistolam de sua electione scripserat. Obiit XVII Kal. Julii ut in ejus Vita legitur, edita Augustae Vindelicorum. Librum scripsit contra schismaticos, quem Tegnagellus in sua collectione integrum exhibet. Praeter haec, [Col. 0046D] Saxonibus cum Henrico reconciliatis, Hermannus qui adversus eum in regem electus fuerat, compulsus est in Lotharingiam se recipere, ubi paulo post defunctus, Metis sepultus est. Verum postea, mutatis vicibus, Saxones iterum adversus Henricum rebellarunt, et ipse insignibus regiis spoliatus turpi er victus fugatusque fuit, ut refert Bertoldus ad finem hujus anni, ubi scribit Henricum biduana obsidione ad confessionem anathematis et expetitionem reconciliationis adactum fuisse. At diuturna non fuit nec sincera haec reconciliatio, et paulo post suorum promissorum oblitus rursus rediit ad vomitum. Haec licet Dodochinus sancti Disibodi abbas anno sequente consignat in Appendice ad Marianum Scotum, quem sequitur Trithemius: praeferenda est Bertoldi [Col. 0047A] tum viventis auctoritas, qui hanc cladem Henrico illatam bis commemorat, sub finem nempe hujus anni et sequentis initio, quod pro more suo a Christi Natalium festivitate repetit. Porro victoriam, quam ea occasione Ekkehardus marchio de Henrico reportavit, tantam fuisse asseverat Bertoldus, ut imperator, perditis regalibus insignibus, vix de manibus insequentium ereptus, e Thuringia ubi Gleicham arcem obsidebat, Banbergam usque fugere coactus fuerit, ibique Natalium Christi festivitatem absque ullo apparatu inglorius solemnizare.

Circa illud tempus Urbanus a Pibone Tullensium episcopo de variis causis interrogatus decretalem ad eum epistolam, cum consensu synodalis concilii, rescripsit, [Col. 0047B] quam primis Urbani pontificatus annis scriptam fuisse ex eo colligimus, quod in ea pontifex capite 4 innuat se Piboni respondere, antequam ullum concilium generale celebrasset. At anno 1089, ut habet Bertoldus, Urbanus generalem synodum 115 episcoporum collegit. Forte Pibo, cum post iter Jerosolymitanum in monasterio Sancti Benigni Divione monachum induisset, ad ecclesiam suam redire paulo postea jussus, has Urbano difficultates proposuit. Iter illud susceperat anno 1083, et Tullum jam reversus erat anno 1088, ubi obiit anno 1107.

Primos hujus anni (1089) menses, Romae in insula, ut refert Bertoldus, quae inter duos pontes sita est, [Col. 0047C] transegit Urbanus, et quidem his in angustiis positus, quas paulo superius ex Pandulfo commemoravimus, nihil omnino subtrahens utilium, quominus gregi sibi commisso in omnibus prodesset; ita majora negotia pertractans, ut tamen ea quae tanti non videbantur esse momenti curaret; ac sic iis quae ad universale Ecclesiae regimen pertinebant intentus, ut non negligeret privatorum negotia, quae ad eum referebantur. Haec omnia rerum ab eo gestarum series vera esse comprobabit. Hujus anni initio privilegium olim exhibendum concessit canonicis regularibus sancti Joannis de Vineis apud Suessionas ut eos sub apostolicae sedis tutela positos ad arctiorem regulae suae praxim, quam paulo ante susceperant, magis ac magis observandam adhortaretur: [Col. 0047D] quare super omnia statuit, ut canonicae constitutiones, perpetuis temporibus in eorum Ecclesia inviolabiter observarentur. Has constitutiones vidisse et approbasse Urbanus dicitur in veteri ejus loci Chronico, cujus auctor id probat ex earum titulo, qui in authentico earum exemplari, et forte autographo, suo tempore habebatur. Haec sunt ejus verba de Urbano loquentis: Is primus fuit erga canonicam nostram, sic veteres canonicorum regularium monasteria appellare consueverant, benedictionum apostolicarum et largitionum distributor, qui constitutiones nobis proprias et particulares approbavit et corroboravit, quemadmodum titulus illis praefixus connotat. «Incipiunt canonicae institutiones Ecclesiae [Col. 0048A] Sancti Joannis in Vineis, editae secundum regulam Sancti Augustini, confirmatae a bonae memoriae viro Urbano pontifice II quas debemus inviolabiliter servare. Duabus autem et quadraginta lectionibus absolvuntur,» etc. Certe Urbanum pontificem speciali dilectione prosecutum fuisse canonicos regulares sancti Augustini, qui tunc recens excitati in Ecclesia florebant, probant varia ejus diplomata quae supersunt, suis locis proferenda. Ex quibus Gerosius praepositus Reicherspergensis in expositione psalmi 64 seu libro De corrupto statu Eccelsiae ad Eugenium III papam, tomo V Miscellaneorum Baluz. edito locum insignem profert, quem seorsum edere visum non est, cum iisdem omnino verbis habeatur in plerisque canonicorum regularium privilegiis. [Col. 0048B] Porro aliud Sancti Joannis Suessionensis privilegium ex Sirmondi schedis, quod etiam ex codice ms. reginae Sueciae, nunc Ottoboniano, Romae habemus, edidit Labbeus tomo X Conciliorum, sed quod prioris excerptum facile crederemus, nisi praeter pauca alia, diversam haberet chronicam notam. Et quidem non omnino insolens est, ut idem pontifex duobus diplomatibus, diverso tempore datis, eadem ferme jura uni loco concesserit; quo autem anno datum istud fuerit, ne conjiciendo quidem expiscari potuimus, praesertim cum in cod. ms. decretalis formam praeferat.

Ad hujus quoque anni initia revocandum est privilegium quod Urbanus monasterio Massiliensi [Col. 0048C] Sancti Victoris primo pontificatus sui anno indulsit, non quidem indictione XI, ut vulgata exemplaria praeferunt, sed XII, quae huic anno convenit. Et quidem anno praecedenti die X Kalendas Martii (nam hoc mense datum dicitur) nondum Urbanus sedem apostolicam conscenderat, et Richardus abbas cui inscriptum est, adhuc in Hispania tunc temporis morabatur, ubi legationis apostolicae, quam a Gregorio VII acceperat, munia exercebat, licet a Victore primum defecisset, postea fortasse ipsi reconciliatus. At hoc anno Ricardus, illa dignitate ab Urbano, quod minus caute, ut ait Rodericus, legationis officium obiret, et forte ob alias nobis ignotas causas exutus, et ad monasterium suum reversus, hoc privilegium a pontifice obtinere potuit. Nec mirum videri debet, [Col. 0048D] tunc illi Urbanum gratificari voluisse; necessarium quippe erat tantum virum, cujus animus ob ablatam sibi legationem exasperari potuisset, conciliare sibi, et reipsa Richardus, sicut et Hugo Lugdunensis, qui simul a Victoris obedientia recesserant, Urbano semper postea addictissimi fuere. Non itaque submovendum est ab hoc anno privilegium illud Massiliense, quod ad cod. ms. Tolosanum beatae Mariae deauratae collatum alias proferetur.

Nihil autem magis cordi erat Urbano quam ut Germaniae subveniret quam sciebat a schismaticis multum eo tempore conturbari. Supererant quidem adhuc ea in regione praeter Hermannum Metensem, [Col. 0049A] qui ante aliquot dies sedem suam receperat, et alios paucos, omnino quatuor catholici episcopi, quorum, inquit Bertoldus, in Teutonicis partibus confortamento reliqui catholici schismaticis a principio restiterunt. Ii erant Adalbero Niceburgensis, Altmannus Pataviensis, Adelbertus Wormatiensis, et Gebehardus Constantiensis. Is ultimus ab Urbano, cum in Germania apostolicae sedis apocrisiarius esset, in episcopum consecratus, probe ei notus erat: quare eumdem pontifex factus apostolicae sedis legatum in tota Alemania, Bajoaria, Saxonia, vicinisque regionibus creavit litteris ea de re Romae datis XIV Kalendas Maii, ut quidem hoc anno, uti docet nos Bertoldus, tantaque visa est earum auctoritas, ut ab Ivone et Gratiano in decretis suis veluti regulae juris omnino [Col. 0049B] certae et approbatae laudari meruerint. Decretalem epistolam appellat Bertoldus, litteras synodales cardinalis Baronius, quod eas ex synodo scriptas fuisse existimaverit ut ex ejus fragmento, inquit, patet quod ab Ivone laudatur. Sed id jam omnino certum est, ex ejus ipsius, quam modo habemus integram, lectione: hanc nempe a se scriptam fuisse pontifex testatur fratrum suorum communicato consilio, diuque excommunicationis, de qua potissimum in ea agitur, quaestione tractata atque adeo in subsequentibus conciliis nihil aliud ea de re, quam quod in ea epistola praescribitur, decretum fuit. Praeter alia vero bene multa, quae potissimum in his litteris novo suo legato commendat Urbanus, praeclaras regulas praescribit de modo recipiendorum excommunicatorum [Col. 0049C] ad poenitentiam. Qua in re acerbissimis illis temporibus magna cautela adhibenda erat, ne facilitate recipiendi lapsos Ecclesiae disciplina labefactaretur, aut econtrario nimia austeritate exacerbarentur animi eorum, qui quadam veluti necessitate, aut certe levitate ingenii, potius quam malitia in excommunicationem incurrerant: quippe cum, uti observat Bertoldus, Guibertus ejusque complices, per fas et nefas, saepe etiam accepto pretio, sectatores suos per diversa loca ordinare non cessarent, excommunicationis malum intantum propagabatur, ut etiam, Catholici vix se ab eorum contagio possent illaesos custodire. Quare providus pontifex et pius complures excommunicatorum gradus distinguit, ut et superborum ac pervicacium temeritati resistatur, et simul [Col. 0049D] succurratur simplicium ac infirmorum imbecillitati.

Quod vero in ea epistola Urbanus declarat se, in his poenitentiae gradibus assignandis, Gregorii VII vestigiis inhaesisse, confirmatur ex epistolae fragmento, quod Hugo Flaviniacensis in Chronico suo refert, in quo Gregorius morti proximus dicitur omnes, exceptis Henrico et Guiberto, ac principalibus personis quae consilio aut auxilio favebant illorum nequitiae et impietati absolvisse et benedixisse.

Jam vero si quaeratur qua in synodo gravis illa quaestio de excommunicatis agitata fuerit, de qua ad Gebehardum scribit Urbanus, non admodum facilis erit responsio, nisi forte id factum fuisse dicatur [Col. 0050A] in illa synodo generali 115 episcoporum quam hoc anno et quidem Romae, ut multi volunt, Urbanus apud Bertoldum collegisse dicitur, in qua ut idem auctor ait: Ecclesiastica statuta suorum praedecessorum apostolica auctoritate confirmavit. Illud tamen incommodi est in hac sententia quod Urbanus communicato quidem fratrum consilio epistolam ad Gebehardum se scripsisse dicat, sed paulo inferius id in synodo generali factum non fuisse aperte fateatur. Ut ut sit, certum est ea in synodo Romae aut quovis alio in loco habita, quam Bertoldus commemorat, sicut et Urbanus in epistola sua faciendum decernit, mitius actum fuisse cum iis, qui nonnisi occasione aut metu, aut vi ad schismaticos defecerant, posteaque ad Ecclesiam fuerant reversi. Unde Romani, [Col. 0050B] ut idem auctor narrat, in tantum adversus Guibertum efferbuerunt, ut ab iis turpiter fuerit expulsus et coactus juramento promittere, quod non amplius apostolicam sedem invadere praesumeret, adeo ut, jam aliquantulum diuturna regni discordia inter Catholicos et schismaticos exinde tepescere coeperit, ut non jam bellum ad invicem, sed pacem componere sanius judicarent. Imo res eo processerat ut, colloquio inter Henricum et eos qui ab Urbano stabant habito, spes aliqua effulgeret pacis in Ecclesia et imperio restituendae. Isti enim Henrico pollicebantur se ei auxilio et consilio nusquam non adfuturos, si dimisso Guiberto vellet ad ecclesiasticam communionem per catholicum pastorem remeare. Quam conditionem non multum Henricus respuebat. [Col. 0050C] Sed restitere suae ipsius factionis episcopi, quod vererentur ne pace composita cum Guiberto et ipsi exauctorarentur. Quare et ei penitus hac vice dissuaserunt ne sanctae Ecclesiae reconciliaretur.

Ea, uti videtur, occasione ita crevit schismaticorum in Catholicos odium, ut etiam aliquot Catholicorum episcopos interimere ausi fuerint. Horret animus in referenda Bonizonis Sutriensis crudeli morte, quem et cum propria urbe ejectum Placentini pro episcopo recepissent, schismatici, effossis oculis truncatisque pene omnibus membris, immaniter, uti refert Bertoldus, trucidarunt, quod 14 Julii contigisse discimus ex ejus epitaphio apud [Col. 0050D] Ughellum tomo II Italiae sacrae: simili fere supplicio affectus fuit a schismaticis Liprandus presbyter Mediolanensis, cui nasum et aures in contumeliam praeciderunt. Porro Bonizonis aliquot opuscula recenset Lambecius tomo II Bibliothecae Caesareae, nempe paradisum Augustinianum ex beati Augustini sententiis et verbis omnino contextum, quem sancto Joanni Gualberto nuncupavit; Librum decretalem, et Epitomen historiae pontificum Romanorum, quam Martinus Polonus laudavit. Idem scripsit librum De sacramentis ad Galterium Leonensis monasterii abbatem, quem in codice ms. Ambrosianae bibliothecae invenit Mabillonius: ad rem nostram magis spectat ejus liber De gestis Urbani ibidem [Col. 0051A] memoratus, quem etiam ipsemet sub finem Epitomes laudat, his verbis a Lambecio libro II, c. 8, relatis: Urbani vero pontificis acta et de ejus victoria si quis scire voluerit, legat librum quem scripsit in Hugonem, cardinalem scilicet schismaticum cognomento Album, et ibi inveniet ad plenum dilucidata quae voluerit.

At istud opus aut periit, aut certe incognitum alicubi latet; sicut et dialogus Gualfredi episcopi Senensis de utroque apostolico, in quo interlocutores producebat Urbanum et Guibertum, ut videre est apud Ughellum tomo III Italiae sacrae. Sed ad schismaticos revertamur, qui non minus in Germania quam in Italia saeviebant. Ibi enim Hugo comes de Egensheim strenuus Catholicorum defensor, cum [Col. 0051B] Argentorati apud episcopum nihil diffidens moraretur, ab ejus ministris pridie Nonas Septembris, ut narrat Bertoldus, dolose interemptus est. Hoc ipso etiam anno, uti idem auctor refert, Petrus Albanensis episcopus, cognomento Ignitus, in persequendis Simoniacis nominatissimus obiit, cujus memoriam VI Idus Januarii vulgata Martyrologia celebrant. Eodem anno die IV Nonas Maii, ut habet Hugo Flaviniacensis abbas in Chronico Virdunensi, tomo II Bibliothecae novae Labbeanae, Theodoricus Virdunensis antistes supremum obiit diem, Ecclesiae Romanae reconciliatus a Gerardo antea archidiacono, tunc monacho Sancti Vitoni, cui pontifex excommunicatos absolvendi potestatem contulerat, ut paulo fusius narrat Laurentius de Leodio in Historia [Col. 0051C] episcoporum Virdunensium, tomo XII Spicilegii Acheriani.

Urbanus interea, ut novo robore Catholicorum partes firmaret, voluit Mathildem comitissam, Godefridi ducis relictam, Welphoni alterius Welphonis ducis Bavariae filio nuptui tradere, quod reipsa hoc anno factum fuisse tradit Bertoldus, non tam pro incontinentia, nunquam enim matrimonio usi fuerunt, ut idem auctor asserit paulo inferius, quam pro Romani pontificis obedientia, ut nempe Mathildis virilius sanctae Romanae Ecclesiae contra schismaticos posset subvenire. Volunt nonnulli Urbanum harum nuptiarum occasione Senas usque in Tusciam [Col. 0051D] properasse, ubi Mathildem convenisse dicitur, quod quidem Bertoldus reticuit; sed testatur Catholicorum hostes nihil omisisse, ut Welphonem lacesserent, quem tamen frustra impetere tentaverunt: quare cum, ut idem auctor prosequitur, ei resistere non possent treugas usque in Pascha ab eo per interventum conjugis ejus imploraverunt. Nec plura potuit Henricus. De praedicto conjugio tristatus expeditionem in Saxoniam paravit, ex qua paulo post fractis viribus sine honore reverti compulsus est.

Interim Gebehardus auctoritate legationis apostolicae, qua initio hujus anni, ut diximus, donatus fuerat, gnaviter utebatur; eo etiam titulo maxime [Col. 0052A] laudandus, quod, uti Trithemius refert, inter episcopales curas, regularis vitae fervorem, quem sub Wittelmo abbate Hirsaugiae hauserat, nunquam intermiserit. Is monasterium Hirsaugiense ab eodem sancto abbate recens restructum, et cellam Richenbacensem auctoritate Urbani consecravit; sed sua in defendendis Ecclesiae causis magnanimitas tunc potissimum enituit, occasione Ottonis cujusdam in Alemannia comitis, quem ob publicum cum uxore Ludovici comitis quam vivente marito sibi copulaverat, adulterium excommunicavit: satis quippe non fuit novo illi Baptistae adulterum viventem arguisse, nisi eum quoque post mortem quam impoenitens pertulerat, insequeretur. Cum enim Ottoni Ludovici milites, qui tantum domini sui dedecus [Col. 0052B] ferre non poterant, caput amputassent, ac ejus corpus in quodam monasterio ab eo constructo fuisset sepultum; illud Gehebardus foras projici jussit, atque asini, ut ex Scripturae verbis (Jer. XXII, 19) , refert Bertoldus, sepultura donari id est absque sepultura dimitti: quod revera factum est, et bona ejus a militibus direpta fuere, ut in eo, ait idem auctor, maledictiones Prophetae in Judam traditorem Et diripiant alieni labores ejus (Psal. CVIII, 11) adimplerentur.

Haud minori animo sedis apostolicae majestatem vindicavit in Northmannia ipse Urbanus. Quippe cum Willelmus archiepiscopus Rothomagensis ob sublatum Ecclesiae suae a comite Roberto Gisortii [Col. 0052C] oppidum, totam Northmanniam sacris interdixisset, ac monachi Fiscamnenses, quod soli Romano pontifici subjecti essent, officium divinum intermittere noluissent, ab archiepiscopo excommunicati sunt. Sed re ad Urbanum delata, ille archiepiscopum ipsum pallii usu interdixit: quem non nisi post multas preces, et legationes tam ab ipso archiepiscopo, quam a comite Romam missas ei restituit; et ne quid in posterum simile fieret Ecclesiae Fiscamnensis privilegia novo diplomate confirmavit. Non quidem licuit Urbani litteras invenire, sed superest ejus rei notitia in veteri instrumento tunc temporis, scripta quae in collectione epist. pontif. integra exhibebitur. An vero de hac interdictione intelligendus sit Eadmerus lib. IV Novor. quam levatam [Col. 0052D] fuisse interventu sancti Anselmi scribit, alii viderint.

Eidem Willelmo archiepiscopo Urbanus scripsit circa illud tempus in gratiam monachorum Beccensium, qui in ecclesia Sancti Petri apud Pontisaram degebant. Hoc Pontisarensis oppidi accolae, canonicis Sancti Mellonis adjuncti, prohibere conabantur, ne signa ad officium divinum pulsarent. Quod irreligiosum esse ac inhumanum pronuntiat pontifex, vultque ut deinceps id eis liberum sit: litterae datae sunt trans Tiberim III Kalendas Augusti, quas proinde ad hunc annum revocandas esse conjicimus.

Paulo ante illud tempus, id est ipsis Kalendis Julii, insigne privilegium concessit Urbanus Frotardo abbati Sancti Pontii Tomeriarum in Gallia Narbonensi, quo locum illum a cujuscunque episcopi jurisdictione eximit, aliisque compluribus praerogativis exornat: illud debemus beneficio clarissimi viri Stephani Baluzii, atque ultima est, nisi fallor, bulla, in qua Joannes praesignatoris domini papae titulo usus est.

Scripsit quoque eadem die pontifex ad Catalaniae proceres quos ad reparandam Tarraconensem urbem adhortatur, ut praesidium sit firmum adversus Sarracenos, et in ea cathedra episcopalis restitui possit. [Col. 0053B] Tunc commissa erat jam a multis annis episcopo Ausonensi cura Tarraconensis Ecclesiae, exstincta in ea provincia metropolitica dignitate, quae ad Narbonensem archiepiscopum decreto comprovincialium episcoporum et populorum consensu devoluta fuerat. Hanc vero restitutionem potissimum urgebat Berangerius Ausonensis episcopus, sperans se eo pacto ad metropolitani dignitatem haud dubie perventurum, et quidem eadem causa diu, ut testatur ipse pontifex, Romae moratus est, cum huc ad invisenda apostolorum limina, suaque obsequia novo pontifici reddenda, hujus anni initio, aut sub finem praecedentis accessisset. Datae sunt hae litterae Romae, Kalendis Julii hoc anno. Tarraconensis tamen Ecclesia [Col. 0053C] nonnisi biennio postea, ut dicemus, dignitatem suam recuperavit.

Porro litterae quas ea occasione Urbanus scripsit, datae dicuntur per manus Joannis sanctae Romanae Ecclesiae diaconi cardinalis et cancellarii, cum antea, ut diximus, Joannes praesignatoris domini Urbani titulum semper adhibuisset: unde conjici potest, eum tunc primum Romanae Ecclesiae cancellarii dignitatem obtinuisse. Certe Pandulfus in Vita Gelasii II (qui est ipse Joannes) observat eum ab Urbano, qui tunc Romae inter duos pontes in magnis angustiis constitutus morabatur, cancellarium fuisse institutum, proindeque non in Casinensi monasterio, quando primum in pontificis comitatum assumptus [Col. 0053D] fuit, aut reliquo tempore, quod in variis itineribus in quibus pontifici adhaesit, exactum est. Haec sunt Pandulfi verba post enarratas calamitates, quas Romae pontifex sub finem anni praecedentis, et hujus initio pertulerat. Tunc papa litteratissimus et facundus fratrem Joannem virum utique sapientem ac providum sentiens, ordinavit, admovit, suumque cancellarium ex intima deliberatione constituit: ut per eloquentiam sibi a Domino traditam, antiqui leporis et elegantiae stylum, in sede apostolica jam pene omnem deperditum, sancto dictante Spiritu, Joannes Dei gratia reformaret, ac Leoninum cursum lucida velocitate reduceret. Et quidem omnes ferme Urbani bullae datae sunt per manus Joannis diaconi cardinalis, [Col. 0054A] etc. Unde mirari subit Petrum Diaconum in libro De viris illustribus Casinensis monasterii cap. 31 laudasse Leonem quemdam cardinalem qui scripsit ex nomine Urbani papae quamplures epistolas, et fecit registrum ejus. In quem locum Marus, post reprehensos Baronium et Possevinum, aliosque auctores, qui hunc Leonem cum Leone Marsicano, vulgo Ostiensi dicto, Chronici Casinensis auctore, de quo Petrus capite praecedenti egerat, confuderunt, subjungit Leonem istum complures epistolas exarasse, ex quibus, inquit, viginti sub Urbani nomine apud Binium tomo VII Conciliorum editae sunt. At nusquam reperire licuit ullam sive bullam sive epistolam Urbani, quae a Leone scripta fuisse dicatur, sed, ut diximus, pleraeque, imo fere omnes a Joanne [Col. 0054B] scriptae fuerunt; quod mirum est a Petro, etiam ubi de illo Joanne sub Gelasii II nomine egit, omissum fuisse.

Circa medium hujus anni Raynaldus Remorum antistes Romam advenit ab Urbano invitatus, quod iter ante Maii finem eum incoepisse colligitur ex illius charta in gratiam monachorum Remigianorum data hoc anno 1089, indictione XII, Philippi Francorum regis 30, proindeque ante diem vicesimum tertium Maii. Nam hoc ipso die Philippus tricesimum regni sui annum incoepit, consecratus Remis ante sui patris obitum, die sacro Pentecostes, anno 1059. In illa autem charta, quam Marlotus edidit tomo II Metropolis Remensis, libro II, cap. 4 [Col. 0054C] Rainaldus, cum ex petitione domini papae Urbani apostolorum limina Ecclesiamque Romanam visitare aggrederetur, ante corpus beatissimi et gloriosissimi patroni sui Remigii oratione facta, in capitulum perrexit de suo itinere locuturus, ibique altare de vico sancti Remigii abbati Henrico totique archicoenobii Remigiani congregationi concessit. Cum vero, ut Bertoldus refert, Urbanus hoc anno litteras Philippi regis Francorum debitam subjectionem ei promittentis susceperit, verisimile est eas a Raynaldo fuisse delatas. Erat enim, ut ipse pontifex in quadam epistola testatur, Philippo acceptissimus. Forte reliquum hujus anni exegit Romae: nam, ut inferius dicemus, amplissimum privilegium ab Urbano sub hujus anni finem accepit.

Aliquam etiam inter Graecos et Latinos concordiam eodem tempore initam fuisse colligi potest ex Bertoldo, qui refert Urbanum per suos legatos absolvisse imperatorem Constantinopolitanum ab excommunicatione. Is erat Alexius Comnenus. qui anno praecedenti, ut ex Gaufredo Malaterra vidimus, § 29, Urbanum Constantinopolim invitaverat, ut concilio congregato, disputatio inter Graecos et Latinos fieret, dicens se libenter discussioni catholicae assensurum. Unde vero simile est, quod etsi id ob temporum difficultates per seipsum praestare non potuerit Urbanus, suos tamen legatos in Graeciam miserit, qui hanc qualemcunque pacem inter Latinam et Graecam [Col. 0055A] Ecclesiam composuerint, forte utrique genti suum ritum permittendo: nam, de fermenti usu in eucharistia potissimum agebatur, donec aliquid firmius in concilio generali decerneretur.

Pacem quam Urbanus per legatum suum composuisse dicitur hoc anno inter Rogerium et Boamundum Roberti Guiscardi filios, qui ob paternam haereditatem inter se dissidebant, ut narrat Roccus Pyrrhus tomo III Siciliae sacrae in notitia VI quae est de Ecclesia Mazarensi. Is auctor profert fragmentum libri tricesimi historiarum Leonis Marsicani de Gregorio VII et Urbano II, in quo hujus dissidii historia memoratur. At illud Leonis opus ignotum est, [Col. 0055B] nisi, quod quidem verum existimo, sit Historia peregrinorum quam Petrus Diaconus libro III De viris illustribus monasterii Casinensis, capite 30, eidem Leoni tribuit: in ea quippe agitur de illa pace inter Roberti filios inita. Et quidem isti peregrini non videntur alii esse ab iis qui post concilium Claromontanum in Orientem profecti sunt ad sacras expeditiones, ex quibus fuit Henricus monachus ordinis Benedictini ad hanc inter fratres concordiam componendam ab Urbano legatus, qui postmodum cum Boamundo ad bellum sacrum profectus, factus est primus ex Latinis Antiochenus patriarcha; cujus in hac expeditione acta Leo qui fuerat ejus educator, in laudato fragmento potissimum narrat. Sic autem, post multa de illius parentibus praemissa, sermonem [Col. 0055C] prosequitur: Henricus jam adolescens anno 1089 transmittitur a papa Urbano II, ut pacem ineat inter Rogerium et Boamundum fratres, contendentes de regno Calabriae et Apuliae post obitum patris Roberti Guiscardi; a quibus constitutus arbiter et judex, aequali lance regnum divisit. Inde ad Urbanum rediit, ut de felici legatione rationem redderet.

Meminit etiam Gaufridus Malaterra libro IV, cap. 10, alicujus dissensionis quae inter Rogerium et Boamundum, post Roberti eorum patris obitum, orta ad biennium usque perduravit. Sed cum idem auctor capite sequenti innuere videatur hoc dissidium, de quo loquitur anno 1086, utriusque principis fidelium consilio fuisse compositum, nonnulli fortasse existimabunt Gaufridum de iis quae ante Urbani pontificatum [Col. 0055D] contigerant, Leonem vero de altera inter fratres altercatione quam Urbani legatus composuit, scripsisse. At utrumque auctorem de uno et eodem bello, quod Urbani tempore inter eos principes exarsit, fuisse locutum, facile demonstratur. Etenim praeterquam quod nemo dixerit inter Roberti obitum qui anno 1085, mense Julio, contigit, et annum 1086, biennium intercessisse, Gaufridus ipse scrupulum omnem removet, ubi ait, hujus pacis gratia Barium Boamundo cessisse: certum quippe est ex Joanne archidiacono Barensi, qui tunc temporis in illis partibus vivebat, Barensem urbem paulo ante synodum Melphitanam, cui anno 1089 praefuit Urbanus, e Rogerii potestate in Boamundi ejus fratris ditionem [Col. 0056A] translatam fuisse. Hic quippe auctor in Historia inventionis sancti Sabini de Eliae archiepiscopi consecratione agens ait, Eliam in Barensem archiepiscopum voluntate et consensu Rogerii ducis proindeque ejus loci domini, fuisse electum. Tum subjungit Urbanum papam, qui eo tempore synodum apud Melphiam celebrabat, a Boamundo, qui Barum jam suo tenebat sub dominio, invitatum in eamdem urbem venisse, ubi Eliam consecravit. Ex quo loco manifestum est Barium paulo ante synodum Melphitanam ad Rogerium pertinuisse, quando quidem Eliae electio cum ejus consensu facta est; et paulo post transiisse ad Boamundum, cum jam sub finem concilii eam sub suo habuisse dominio dicatur; quod cum ex pacis initae conditione factum fuisse Gaufridus [Col. 0056B] scripserit, concludendum est eam pacem, quam ille auctor memorat, aut paulo ante concilium Melphitanum, aut certe eo durante, proindeque anno 1089, quem etiam Leo in fragmento laudato assignavit, fuisse compositam. Nostram sententiam confirmant Lupus Protospata et Robertus Salernitanus, auctores domestici, qui scribunt bellum Rogerium inter et Boamundum Roberti filios exarsisse anno 1088, nec tamen assentiri possum Peregrinio suspicanti in castigationibus ad Lupum initam illam fuisse concordiam in ipso concilio Melphitano. Ea enim, ut ex Leonis fragmento constat, interveniente Urbani absentis legato facta est, non proinde in concilio Melphitano, cui Urbanus ipse praesens aderat et praesidebat. Non idcirco tamen dixerim pacem illam diu [Col. 0056C] ante concilium initam fuisse. Quin potius in eo pontificis et Patrum auctoritate confirmatam fuisse libenter asseverarem, nisi Leo ea de re in laudato fragmento siluisset.

Illud concilium ineunte autumno praesentis anni Urbanus celebravit apud Melphiam Apuliae urbem, cui episcopi septuaginta cum duodecim abbatibus interfuisse dicuntur; huc convenientibus, uti scribit Lupus Protospata in Chronico, omnibus episcopis Apuliensium, Calabrorum et Brutiorum, cum duce Rogerio et universis comitibus Apuliae et Calabriae [Col. 0056D] ac aliarum provinciarum. Hoc est, ut forte nonnullis videbitur, concilium quod Bertoldus ad hunc annum generalem synodum 115 episcoporum appellat, in qua Urbanus suorum praedecessorum statuta auctoritate apostolica confirmavit. Quanquam alii, et quidem, ut fatendum est, non absque aliquo probabili fundamento, synodum a Bertoldo laudatam Romae habitam fuisse volunt, ut supra, num. 43, diximus. Conditi sunt in hac Melphitana synodo canones sexdecim in quibus praeclara, potissimum adversus Simoniam et incontinentiam clericorum, statuta continentur. Decernitur etiam cujus aetatis esse debeant promovendi ad ordines sacros, quive sint ab iis repellendi; tum prohibentur clericis vestes indecorae et saeculares, nonnullaque alia statuuntur de [Col. 0057A] monasteriorum bonis: denique monentur episcopi, ut a falsis poenitentiis caveatur.

Praeterea Joannes diaconus cardinalis et cancellarius Romanae Ecclesiae, in epistola ad abbatem Molismensem, quae in Labbeana editione hujus concilii canonibus subjungitur, nonnulla de eo concilio habet, quae prima fronte in vulgatis ejus canonibus videntur desiderari: ut scilicet, quae usque ad istud concilium per principes data monasteriis fuerant, firma et integra illis permanerent, et de caetero abbates ab hujusmodi acquisitionibus abstinerent: quo, uti prosequitur, temperamento, et abbates ab ecclesiarum invasionibus abstinuerunt, et episcopi non omnino spoliare monasteria voluerunt. Sed his verbis nihil aliud indicare voluit Joannes, quam ea quae in canonibus [Col. 0057B] quinto et sexto concilii constituta fuerant adversus abbates, qui ecclesiarum bona ipsis data absque episcoporum consensu recipere non verebantur. Aliud item hujus concilii statutum refert Lupus Protospata, quod in canonibus vulgatis non invenitur, ut scilicet sancta trevia retineretur ab omnibus subjectis: quibus verbis significari contendit Peregrinius concordiam inter Rogerium et Boamundum fratres initam, de qua superius diximus; cui quidem sententiae haud refragabor, si haec Lupi verba de foederis illius antea pacti confirmatione et manutentione intelligantur.

In eadem synodo dux Rogerius, teste Romualdo archiepiscopo Salernitano, ligius Urbani factus promisit [Col. 0057C] jure jurando, se servaturum fidem Romanae Ecclesiae et eidem papae ejusque successoribus canonice intrantibus; et accepit per vexillum ab eo terram cum ducatus honore. Consentit Ptolomeus Lucensis in libro De genealogiis edito a Surita, ubi scribit hoc sacramentum a Rogerio in synodo Melphitana praestitum fuisse, qui se ligium hominem Ecclesiae confessus est pro terris Apuliae. Idem auctor multa ibidem congerit de Rogerii successoribus, qui praestito pari sacramento se esse Ecclesiae feudatarios agnoverunt, quosque pontifices vexilli porrectione investire consueverant. Urbanum et Rogerium conjunctissimos fuisse patet, quod utriusque jussu Guillelmus Apuliensis res Northmannorum praeclare in Italia gestas versibus descripserit, uti ipse initio sui operis testatur.

[Col. 0057D] Plerique etiam contendunt in hac synodo contigisse, quod de Petro abbate Carensi passim apud vulgatos auctores legitur, Urbanum scilicet ei, cum inter alios concilii Patres nudo capite sederet, mitram misisse, qua deinceps uteretur. Et quidem licet non adeo constet, qua id occasione aut loco factum fuerit, res tamen ipsa videtur esse certa, utpote relata ab anonymo abbate Venusino, in ejusdem beati viri Vita, quam paulo post ipsius obitum conscripsit. Non ingratum erit ejus verba huc proferre: In synodo, inquit, ei more suo nudo capite residenti, sanctae memoriae papa Urbanus pontificalem infulam misit, quam utique vir Domini, et pro summi pontificis reverentia venerabiliter recepit, et officiosissime salutavit; [Col. 0058A] et tamen ejus sacerdotalis mitrae usum, etiam rogante papa, contempsit. Eidem sancto viro Urbanus imperavit ut modico vino uteretur, quod ob debilitatum omnino stomachum vocem pene amisisset, ut narrat idem auctor, et post eum vetus poeta anonymus apud Ughellum tomo VII Italiae sacrae relatus: haec erat nostri pontificis adversus sanctos viros charitas et sollicitudo. Petrum vero Melphitano concilio interfuisse discimus ex ipso Urbano, qui in decreto in causa Carensis monasterii eo tempore lato testatur Alfanum Salernitanum archiepiscopum et Pertanum episcopum adversus Petrum conquestos fuisse quod aliquot monasteria, quae ad ipsos pertinebant, invasisset: quam causam concilii tempore cum in sua camera, assistentibus sibi aliquot [Col. 0058B] episcopis, expendisset pontifex, secundum Carenses pronuntiavit, ut ipse testatur in laudato decreto, quod ex archivo Carensi descriptum exhibebitur.

Synodum Melphitanam anno 1089, consignarunt vetustissimi quique auctores, quibus consentit brevis praefatio ejus canonibus etiam in cod. ms. praefixa, nec ulla esset ea de re difficultas, nisi Baronius et plerique recentiores eam ad annum sequentem revocare conati fuissent; decepti procul dubio auctoritate Romualdi Salernitani, qui, ut ipsis videtur, hanc synodum ad annum 1090 retulit. At vereor, nisi sit librarii erratum, ut suspicatur Peregrinius, ne auctores illi falsi fuerint ex modo computandi quem plerique ejus temporis auctores in illis ulterioris Italiae regionibus adhibere solebant: illi [Col. 0058C] enim annum inchoant cum indictione Romana a mense Septembri; ita ut vulgarem calculum in annorum designatione quatuor mensibus antevertant. Sic anonymus Barensis a Peregrinio editus, aliique passim illarum partium scriptores vulgati annos incipiunt; quos si hic imitatus fuerit Romualdus, ut quidem vero simile est, differre dicendus est a caeteris auctoribus in assignanda hujus synodi epocha, utpote quae exeunte mense Septembri, indictione XIII, celebrata fuit. Verum ut ut fuerit de Romualdi opinione, certum est hanc synodum anno 1089 habitam fuisse. Quod diserte habent cum Lupo Protospata alii etiam auctores aequales. Nihil apertius haberi ea de re potest, quam Joannis diaconi et cancellarii qui huic concilio interfuit, testimonium [Col. 0058D] in epistola supra laudata ad abbatem Molismensem, in qua sic habet: Secundo pontificatus sui anno dominus noster Urbanus papa concilium apud Melphiam Apuliae urbem celebravit. Et post pauca: Hoc sane concilium Melphitanum celebratum est anno Dominicae Incarnationis 1089; quae autem scribimus, praesentes nos et audisse et vidisse noscatis. Idem probat Joannes archidiaconus Barensis, qui, uti caeteri auctores, disertis verbis locat Eliae archiepiscopi consecrationem, quae ipso Urbano teste anno 1089, mense Octobri, celebrata est, proxime post concilium Melphitanum. Sic enim loquitur in Historia inventionis sancti Sabini apud Baronium ad annum 1091, et Ughellum tomo VII Italiae sacrae: [Col. 0059A] Post obitum Ursionis successit Elias archiepiscopus Barensis, qui primus abbas fuerat, corpusque sancti Nicolai sua in procuratione absque ordinatione tenebat. Hoc autem electo in archiepiscopum voluntate atque consensu ducis Rogerii filii ducis dicti Roberti, Melfiam papam Urbanum adivimus, qui ibidem synodum celebrabat mense Septembri, quem rogavimus, ut usque Barum descenderet, praedictumque consecraret Eliam in archiepiscopatus honorem, domino Boamundo eumdem papam nobiscum deprecante, qui eo tempore Barum jam suo tenebat sub dominio. His consentit bulla ipsius Urbani ad Petrum Cavae abbatem data hoc anno die XI Kalendas Octobris, in qua praeter alia multa pontifex Cavensis monasterio confirmat ea loca, de quibus nuper inquit, id est in [Col. 0059B] concilio Melfitano, ut patet ex decreto quod laudatum est num. praecedenti, habita quaestio fuerat.

Invitatus itaque Urbanus a Boamundo, post finitam synodum Melphitanam Venusia transiit, ubi bullam quam modo laudabamus, concessit in gratiam Cavensium; tum invisit Barensem ecclesiam tunc temporis celeberrimam, ob frequentia miracula, quae ad corpus sancti Nicolai, hoc anno 1087 allatum, fieri dicebantur. Ibi beatissimi antistitis ossa pontifex propriis manibus in locum parati aditi collocavit, et licet hoc fuerit contra morem, ut ipse loquitur, Romanae et apostolicae Ecclesiae, in propria sede Eliam Barensis et Canusinae [Col. 0059C] quae jam tunc unitae erant, ecclesiarum archiepiscopum electum ob devotionem sancti Nicolai, et populi id efflagitantis dilectionem consecravit. Haec omnia fusius exponit ipse Urbanus in privilegio, num. 26, quod ea occasione Eliae et ejus Barensi Ecclesiae concessit die 9 Octobris datum. Porro ipsum consecrationis Eliae diem discimus ex Chronico anonymi Barensis ad annum 1095 quem pro more suo a Septembri praecedentis anni simul cum indictione inchoat, ubi sic habet: 1080, indict. XIII, mense Septembri, id est anno 1089, juxta vulgarem computandi modum, intravit Urbanus papa in civitate Bari pridie Kal. Octobris: et in Kal. Octobris aedificavit confessionem sancti Nicolai. Eadem ferme habet Lupus Protospata ad annum 1089: Urbanus venit in civitatem Barum et consecravit illic confessionem [Col. 0059D] sancti Nicolai et Eliam archiepiscopum. Elias ex monacho Carensi factus abbas Sancti Benedicti propre portum Barensem, primus omnium in suam ecclesiam susceperat corpus sancti Nicolai ex Licia anno 1087 advectum, deinde praefectus fuerat ecclesiae recens eidem sancto exstructae in ipsa urbe Barensi, ut ex Joanne archidiacono Barensi narrat Ordericus Vitalis libro VII, cui tandem in archiepiscopum assumpto, suffectus est in abbatiae regimine Eustachius monasterii Omnium Sanctorum prope eamdem urbem conditor, secundus et ultimus Sancti Nicolai abbas: nam eo pariter in archiepiscopum electo, ecclesia Sancti Nicolai ad canonicos [Col. 0060A] saeculares translata est, ut narrat Ughellus tomo VII, et post eum Lubinus et alii. Eustachio abbati sancti Nicolai insigne privilegium concessit Paschalis II anno 1106, in quo pontifex testatur corpus sancti Nicolai tempore Victoris III, ex transmarinis partibus in urbem Barisinam advectum, ab Urbano II loco quo nunc, inquit, reverentia digna servatur, in crypta inferiori summa cum veneratione, desuper altare in honorem Domini consecrato, reconditum fuisse.

Alterum in Apulia concilium sub hujus anni finem Trojae celebratum fuisse volunt Baronius, Binius, Chesnius in Vitis pontificum caeterique illorum auctorum sequaces, qui illud concilium primum Trojanum sub [Col. 0060B] Urbano II appellant, a Petro diacono, Ivone Carnotensi, Gratiano, Magistro sententiarum, aliisque passim celebribus auctoribus, uti aiunt, memoratum. At merito refragantur alii viri eruditi, qui unicum sub Urbano II Trojanum concilium admittunt, anno 1093, uti ex Bertoldo constat, celebratum. Unde primum illud, quod Baronius et alii auctores laudati anno 1089 consignant, expungendum esse contendunt: et quidem, nemo unquam ante illos nostrae, aut nostrorum Patrum aetatis auctores, duo concilia Trojae sub Urbano habita laudavit; quae vero a Trojano concilio, uti Labbeus observavit, Ivo, Gratianus aut alii auctores antiquiores protulere, nullam habent temporis notam, unde colligi possit ea uno potius quam altero anno [Col. 0060C] sancita fuisse. Denique nec Petrus ipse cujus testimonio potissimum niti videtur Baronius, duas usquam Trojae synodos agnovit; imo nec certum tempus Trojanae synodo assignavit libro IV, cap. 7, Chronici Casinensis, unde tamen argumentum suum repetunt adversarii; sic enim caput illud absolute inchoat: Sequenti tempore papa Urbanus iterum ad has partes, Montis-Casini, adveniens, etc. Quo tempore dum apud Trojam synodum celebraret.

At, inquies, Petrus loco laudato Joannis Cajetani ordinationem in diaconum eo tempore ab Urbano factam fuisse refert, quo apud Trojam synodum idem pontifex celebravit. Unde cum certum sit, uti superius probatum est, ex multis diplomatibus, Joannem primo Urbani anno diaconum fuisse ordinatum, [Col. 0060D] inferre licet synodum Trojanam quam hic Petrus memorat, ad Urbani pontificatus primordia esse revocandam; proindeque cum aeque certum sit eumdem pontificem anno 1093 synodum eadem in urbe celebrasse, duo Trojana concilia necessario admittenda erunt. Verum nihil certi ex hoc Petri testimonio inferri potest, nempe qui, uti observavit Angelus de Nuce in notis ad hunc locum, eo loci, quod et alias saepe ei contigit, exactam temporum rationem non servavit. Deinde Joannes ab Urbano, quando primum ad Casinense monasterium advenit, diaconus ordinatus est; at Petrus hic non de illo sed de secundo pontificis ad sacrum montem accessu diserte loquitur, proindeque non de prima [Col. 0061A] Joannis ordinatione, sed de altera, nempe de illius in diaconum patriarchii Lateranensis promotione intelligendus est, quae sane promotio ad annum 1093, quo Trojae concilium celebratum fuit, revocari potest, sicque nulla remanet duas Trojae synodos admittendi, etiam ex Petri testimonio, necessitas: sed ad rerum seriem revertendum est.

Consecrato itaque apud Barium Elia archiepiscopo, Urbanus Brundusium in provinciam Hidruntinam perrexit, ubi eum anno praesenti ecclesiam dedicasse memorat Lupus Protospata auctor aequalis, qui post ea quae superius de Barensis archiepiscopi consecratione retulimus, haec subjungit: Et consecravit Brundusinam ecclesiam praedictus papa Urbanus. Ex [Col. 0061B] hoc Lupi testimonio emendandus est Ughellus tomo IX Italiae sacrae, ubi hanc dedicationem anno praecedente consignavit. Eidem ecclesiae episcopalem dignitatem, quae ob cladem Brundusio a Sarracenis illatam Urium translata fuerat, restitui imperavit Urbanus, scriptis ea de re litteris ad Godinum episcopum, qui quod ei Uritana commoratio magis arrideret, omisso Brundusii titulo, Uritani episcopi nomine contentus erat, et quidem Brundusinum non nisi post Urbani mortem dignitatem suam recepit, ut ex Paschalis ejus successoris epistola patet apud Ughellum tomo IX. Urbani ea de re epistolam, cujus fragmentum exhibet, integram in Historia Brundusina haberi monuit Ughellus loco laudato. At hanc historiam, aut saltem epistolam [Col. 0061C] integram invenire non licuit.

Caeterum in extremam usque Calabriam penetrasse Urbanus dicendus est, si eum hoc anno Rhegium Calabriae ulterioris metropolim invisisse, atque ab Arnulfo archiepiscopo susceptum hospitio fuisse verum sit, uti dicitur apud Ughellum. Vetum etsi inficiari nolim Urbanum in Calabriam adiisse, hoc tamen iter ab eo post Trojanam synodum susceptum fuisse sustineri nequit. Etenim anno 1093, quo celebratum fuit Trojanum concilium, et quidem unicum sub Urbano, uti probavimus, jam dudum Arnulfus e vivis excesserat, sed Ughellus recentiorum duas synodos Trojanas admittentium opinione haud dubie praeoccupatus in hunc errorem impegit, sicque [Col. 0061D] quod hoc anno 1089 factum fuerat, ad alium transtulit.

Ad illud idem iter, si conjecturis uti liceat, revocari debet Gualterii, primi post recuperatam a Rogerio comite et Saracenis insulam Melitensis episcopi, ordinatio, quam hoc anno ab Urbano secundo celebratam fuisse testatur Rochus Pyrrhus tomo III Siciliae sacrae. Certe Gualterius, sub finem hujus anni, nam indictio XIII jam tunc currebat, subscripsit cuidam instrumento Sicelghaitae uxoris Roberti ducis, quod ab eodem auctore tomo II in notitia Ecclesiae Panormitanae refertur: quod quidem instrumentum differri ulterius non potest, nam [Col. 0062A] Sicelghaita anno sequenti defuncta est, die XVI Kalendas Maii, ut ex Necrologio Casinensis monasterii discimus.

Eadem etiam occasione Brunonem Carthusianorum parentem cum Urbano Calabriam perlustrasse plusquam probabile est. Is nempe a pontifice, suo olim, ut diximus, cum litteras vir sanctus in Rhemensis Ecclesiae academia doceret, discipulo evocatus, hoc anno ad illum accessit, nec dubium quin etiam eum secutus fuerit in Apuliam et Calabriam, cum eo animo Brunonem accersivisset Urbanus, ut ejus consiliis in rebus difficillimis, quae tunc frequenter emergebant, uteretur. Aliud habetur ejusdem rei argumentum, quod nempe Brunonis sanctitas [Col. 0062B] ex eo tempore adeo nota fuerit apud Calabros, ut paulo post datus ei fuerit locus in ea regione ad inhabitandum, quem reipsa anno sequenti cum nonnullis e suis incolebat. Id constat ex Rogerii comitis diplomate quod G. Surianus in notis ad Vitam S. Brunonis, et Ughellus tomo IX simul cum Theodori Squillacensis episcopi confirmatione ediderunt.

Ex eo, uti videtur, itinere Urbanum per Hirpinos Romam redeuntem invisit Balduinus dominus Castri Pontis S. Anastasii in comitatu Telesino, qui ejusdem pontificis assensu et monitu, consentiente etiam Roffrido archiepiscopo Beneventano, dedit Casinensi monasterio ecclesiam S. Dionysii prope illud [Col. 0062C] castrum sitam, non tamen ante quam eam a fundamentis reparatam multis donis et possessionibus locupletasset. Hanc donationem Marius Vipera in chronologia archiepiscoporum Beneventanorum refert ad praesentem annum ex Petri diaconi registro et lib. IV chronici Casin. At quod subjungit ex Falconis chronico de legatione 110 ferme nobilium Beneventanorum ad Urbanum papam facta, erratum est. Haec nempe ad Paschalem II revocanda est; quod Vipera facile advertere potuisset, cum ipse eam anno 1102, scilicet triennio post Urbani obitum, consignaverit.

Celebrata etiam hoc anno fuit Raynaldi in Farfensem [Col. 0062D] apud Sabinos abbatem electio, cui Urbanum interfuisse asseverat auctor chronici brevis ejusdem monasterii, quod chronicon manu exaratum penes nos est; quanquam suspicari licet Urbani nomen pro Wiberto in chronicon illud errore amanuensis irrepsisse. Refert enim Gregorius ejusdem loci monachus et oculatus testis Wibertum, quem Clementem appellat, omnem in hoc monasterio, quod erat speciali jure imperatori subjectum, potestatem habuisse. Imo idem auctor narrans Raynaldi paulo post Berardo locum facere coacti electionem, nihil de Urbano aut Guiberto habet. Et quidem Diaconius et alii inter Guiberti cardinales recensent Theodoricum abbatem et Maginulfum monachum Farfenses, [Col. 0063A] et ipse Theodoricus sub Sylvestri III nomine pontificatum ambiit.

Cum haec in Italia gererentur, Amatus Oleronensis episcopus et vicarius apostolicae sedis in Aquitania, concilium die quarta Novembris celebravit apud Santonas, in quo, teste chronico Malleacensi, ad sedem Burdigalensem, quae jam ab annis ferme tribus vacua manserat, translatus est. Hanc translationem nolente, nisi sit error librarii, forte legendum volente, Guillelmo Aquitaniae duce factam fuisse testatur Adhemarus episcopus Ecolismensis in charta donationis ab eo coram illa synodo factae monasterio S. Maxentii apud Pictones, quae refertur a Sammarthanis tomo I Galliae Christianae. In eadem [Col. 0063B] forte synodo agitari debebat controversia inter monachos Vindocinenses et Sancti Albini Andegavensis mota, de prioratu Credonensi, uti innuitur in veteri instrumento tomo II Miscellan. Baluz. edito. At ne id fieret, impedivit comes Andegavensis, nec plura rescire licuit de illa synodo, quam Sammarthani in Gallia Christiana et Lopezius in Burdigalensi Historia, anno praecedente non bene consignant, decepti haud dubie charta Adhemari modo laudata, quae data dicitur anno 1088 Nonis Novembris, indictione XII, at legendum 1089, quod probatur, non modo ex chronico Malleacensi modo laudato, verum etiam in charta Willelmi cujusdam Ferrani ab ipsis Sammarthanis relata. Qui quidem Willelmus nonnulla ecclesiae Sancti Severini apud Burdigalam [Col. 0063C] ablata restituit anno 1088 tertio Nonas Decembris, Simone Agennensium episcopo locum Burdigalensis archiepiscopi jam ante biennium defuncti tenente. Quod sane falsum esset, si mense Octobri ejusdem anni Amatus in concilio Santonensi factus fuisset archiepiscopus. Et quidem post Gotcelini archiepiscopi obitum, qui anno 1086 contigit, sedes tribus circiter annis, ut ipsi Sammarthani observarunt, vacua remansit, proindeque ad annum 1089.

Anno labente Urbanus Romam reversus privilegia nonnullis ecclesiis et monasteriis concessit. Insigne est prae caeteris illud quod Raynaldo Remorum archiantistiti ejusque ecclesiae indulsit seu potius [Col. 0063D] confirmavit, datum Romae die VIII Kalendas Januarii, ex quo proinde inferre licet pontificem hoc anno natalium Christi solemnitatem in Urbe celebrasse. Illud privilegium ex veteri codice ms. descriptum lege, si otium est, in Appendice. Hoc sequetur aliud post dies tres concessum Balmensi apud Sequanos nobili monasterio, quod ex ipso autographo descriptum ab ejusdem loci ascetis accepimus.

Vix etiam ultra hujus anni finem differri potest iter Dalmatii archiepiscopi Narbonensis Romam, quod, praeter alias causas, ob pervulgatam Urbani [Col. 0064A] ad Catalauniae proceres de restauranda Urbe Tarraconensi epistolam suscepit; veritus ne hac occasione, quamvis id se salva Narbonensis Ecclesiae justitia velle declarasset pontifex, provincia Tarraconensi a sua jurisdictione subtraheretur. Hoc enim se praestiturum satis innuerat pontifex, nisi Narbonensis antistes hanc antiquam metropolim auctoritate privilegii Romani ipsi subjectam fuisse probare posset. Quo privilegio se munitum non esse haud ignorabat Dalmatius. Hoc vero iter ab eo tunc temporis susceptum fuisse inde colligimus, quod mense Martio sequentis anni concilium provinciale in sua metropolitana urbe celebraverit, et quidem redux e Romano itinere. Id ex eo patet quod in hac ipsa synodo finita fuerit controversia, inter ipsum Dalmatium [Col. 0064B] et abbatem Crassensem orta, de qua apud pontificem Romae idem Dalmatius conquestus fuerat, quamque Urbanus Raynerio legato suo componendam commendaverat. Si enim ante Romanum iter sopitae fuissent illae contentiones, ut revera in ista synodo sopitas fuisse declarant ejus acta, frustra postea Dalmatius illas ad pontificium tribunal Romae detulisset, frustra etiam Urbanus de his sopiendis ad legatum suum scripsisset. Hanc porro synodum initio anni sequentis celebratam fuisse ex iisdem ejus actis patet apud Baluzium in conciliis provinciae Narbonensis, et Labbeum in appendice tomi X Conciliorum generalium, ubi anno Domini Incarnationis 1090 decimo tertio Kalendas Aprilis habita fuisse disertis verbis dicitur.

Quid vero eo in itinere profecerit Dalmatius discendum est ex litteris quas ea occasione conscripsit Urbanus. Primo eum pontifex clero populoque Narbonensi, ac etiam comiti et vicecomiti commendavit, eisque praecepit ut illi tanquam patri et Christi vicario obedientiam et honorem exhiberent, minatus se eos qui Ecclesiae Narbonensis bona retinerent anathematis gladio feriturum. Deinde Raynerio cardinali, quem in Hispaniam legatum miserat, binas litteras scripsit, quibus maxime illi commendat ut potissimum inquirat de injuriis quas Dalmatius se a Frotardo Tomeriarum abbate pertulisse [Col. 0064D] conquerebatur. Fortasse ille abbas abutebatur insigni privilegio, quod, uti diximus, mense Julio hujus anni ab Urbano acceperat; unde pontifex maxime insistit in utraque ad legatum epistola, ut hanc causam diligentissime examinet, pro qua specialiter missus fuisse dicitur. Nam Frotardus, qui Romam primus venerat, res multo aliter, ut ait ipse Urbanus in prima epistola, quam Dalmatius, praesente legato ante ejus in Hispaniam discessum, pontifici retulerat. Dalmatius quippe et Barcinonensis episcopus ad id Romam potissimum venisse videbantur, ut adversus illum abbatem justitiam sedis apostolicae flagitarent. Denique ad ipsum Frotardum scripsit Urbanus, ut se penitus legati judicio subjiciat; et si vera essent ea quae de illo ferebantur, [Col. 0065A] plene et congrue satisfaciat ambobus illis antistitibus. Denique ei maxime commendat pontifex, ut Narbonensem antistitem sicut proprium et pastorem spiritualem . . . . revereatur et diligat.

Quod vero spectabat ad jus metropoliticum in Tarraconensem provinciam quo brevi se spoliatum iri verebatur Dalmatius, quoniam res erat difficilis, mandavit legato suo Urbanus, ut dum Tarraconensis urbs repararetur, nihil prorsus ea de re innovaret. Res enim, ut ait V. Cl. Petrus de Marca libro IV Marcae Hispanicae, erat lubrica et anceps: quare ausus non est Urbanus Dalmatii querelas insuper habere, qui, uti ipse pontifex loquitur, praejudicium [Col. 0065B] sibi factum de illa Tarraconensium episcoporum subtractione intimabat, quos Narbonensis Ecclesia per annos quadringentos sine alterius ecclesiae reclamatione possederat. At ex altera parte haud ignota erat Urbano antiqua Tarraconensis Ecclesiae dignitas, quae casu, non ob aliquod malum facinus, miserabiliter exciderat; cum scilicet ipsa metropoli a barbaris occupata, residui provinciae episcopi cum suis ecclesiis, inconsulto Romano pontifice, Narbonensis metropolitani, utpote vicinioris, custodiae et curae, potius quam jurisdictioni, multo minus servituti attributi fuerant. Quare in his rerum ambagibus, prudens pontifex neminem vel specietenus laedere volens, caute agendum ratus provisorio decreto constituit ut, donec Tarraconensis urbs [Col. 0065C] repararetur, Tarraconensis provinciae episcopi Narbonensi archiepiscopo tanquam proprio metropolitano subjicerentur. Quia vero, paulo ante Toletano archiepiscopo primatum, salvis metropolitanorum juribus, in universas Hispanias contulerat, voluti ut iidem episcopi Toletano archiepiscopo tanquam privati obedirent, donec archiepiscopus Narbonensis se eorum primatem fuisse certa possit auctoritate monstrare. Dalmatius quippe Urbano dixerat privilegia de primatu ecclesiam suam habuisse, ac multa protulerat ad id probandum instrumenta: quare Urbanus legato suo praescribit ut de illis privilegiis diligenter inquirat, non quidem ut de iis judicaret, sed ut ad se ipsum haec causa, magni utique momenti, referretur. Atque res eo in statu mansere usque ad [Col. 0065D] annum 1091, quae omnia in epistolis quatuor Urbani fusius exponuntur. At hic observare juvat, praeter has Urbani litteras quae apud Labbeum tomo X Conciliorum editae sunt, unam de his controversiis in ejusdem tomi appendice haberi, L. cardinali presbytero datam, in qua agitur de controversia inter Narbonensem archiepiscopum et abbatem Comoriensem nata. Sed haec epistola ea ipsa est Raynario legato inscripta, sub quo eodem titulo ejus fragmentum jam Labbeus ipse retulerat inter alias Urbani epistolas. Eum fefellit exemplar quo usus est, in quo amanuensis errore L. pro R. in titulum irrepserat, sicut et Comoriensem, pro Tomeriensem. Qua de re lectorem monitum velim, ne [Col. 0066A] quis ea occasione intrudere velit abbatiam Comoriensem aliunde ignotam: aut denique, ut cardinali Aguirio accidit, legatum Urbani L. qui nunquam extitit, admittat. In his porro litteris praeclara multa habet vigilantissimus pontifex de legati officio, cum Raynerium potissimum monet, ut ne favore aliquo, aut nimio zelo actus, in alterutram partem contra veri rectique regulas se abripi patiatur. Hoc ipso anno Attilanus, Zamorae episcopus, ab Urbano canonizatus dicitur in Martyrologio Romano, quod an verum sit, non una est apud auctores etiam Hispanos sententia.

Antequam Hispanias dimittamus, paucis agendum [Col. 0066B] est de percelebri monasterio Sancti Joannis Baptistae de Pinna, cujus loci abbatem Aymericum Sancius Aragonum rex Romam misit, privilegiorum sui monasterii confirmationem ab Urbano petiturum, regis et abbatis petitioni assensit pontifex, et quidem sub hujus anni finem, aut certe sequentis initio, ut conjicere est ex ipso diplomate Sancii id referentis, quod datum est aera MCXXXVIII, VIII Idus Maii, anno III pontificatus domni Urbani papae II, anno ab Incarnatione Domini 1090, indictione XIII, etc. Mirum autem est quantis donis et privilegiis cumulaverint Aragoniae reges locum istum sacrum, qui ad eorum sepulturam erat deputatus. Sed prae caeteris enituit potissimum Sancius, qui ter quaterve Romam ejus monasterii abbates misit, ad asserenda [Col. 0066C] privilegia et bona, quae a regibus et praesulibus huic monasterio collata fuerant. Juvat ea quae in uno illius diplomate pertinent ad Urbanum huc proferre, in quo sic loquitur: «Sancio abbate defuncto et domno Aymerico abbate in locum ejus posito, cupiens hoc coenobium adeo prorsus munire et tueri apostolicoque simul et regali patrocinio, domnum Aymericum abbatem Romae ad beatissimum papam Urbanum misi secundum, obnixe deprecans paternitatem illius, ut praedictum locum in defensione et patrocinio beatorum apostolorum Petri et Pauli susciperet, et privilegium tale eidem loco conferre dignaretur, quo a rapacitate malorum hominum, vel ab invasione episcoporum, nec non a praejudicio cardinalium et archiepiscoporum, seu a dominatione [Col. 0066D] mala succedentium regum, locus iisdem tueri aut defendi possit: et ut abbas ejusdem loci libere, ipse et sui, ad sedem Romanam in omnibus causis et judiciis ecclesiasticis vel saecularibus nec non et in ordinationibus abbatum, possint se reclamari. Qui beatissimus Pater Urbanus, audita meae humilitatis petitione, credo non meis meritis, sed sancti Joannis gratia commotus, locum hunc in apostolica suscepit protectione, datoque libertatis privilegio, apostolico patrocinio munivit.» Haec ibi Sancius, quae paulo fusius referre visum est ad supplendum privilegii defectum, quod invenire non licuit. Regium vero illud diploma integrum exhibet Hieronymus Blanca in commentariis rerum Aragonensium.

Idem rex, hac aut altera occasione, Urbanum consuluit de sua ipsius nepte, an invita viro copulanda esset, cui eam cogente necessitate sponsam promiserat. Respondit pontifex id nequaquam fieri debere, cujus ea de re rescriptum ab Ivone et Gratiano in suis decretis adoptatum, et ab Hildeberto lib. II, epist. 26, alias 42, relatum. Huc revocare visum est, quod nullam usquam praeferat temporis notam. Sancius, qui ab anno 1067 Aragonibus imperabat, quarta die Junii anno 1094 occubuit, cum Oscam urbem obsideret; ad eum responsionem habet apud Ivonem Dec. pag. 8, cap. 24, et apud Gratianum 31, q. 2, c. 3, in Bullario Casinensi F. 2, p. 118.

Habetur alia ejusdem pontificis epistola, quam sub hujus anni finem, aut saltem ante Mantuanam obsidionem, initio sequentis anni incoeptam, Mathildi comitissae scripsit in gratiam Padolironensis monasterii adversus Mantuanum episcopum. Hic ecclesiam Sancti Floriani ad illud monasterium pertinentem injuste retinebat, adeoque vult Urbanus, ut Mathildis episcopum ad restitutionem adigat.

Anni 1090 initio cum Catholici, uti narrat Bertoldus, in Bajoaria invalescerent, Thiemonen antea Sancti Petri abbatem, in Salisburgensem archiepiscopum [Col. 0067C] elegerunt, quem statim solemni ritu Altmannus episcopus Pataviensis sedis apostolicae legatus, assistentibus sibi Adalberone Wirtzburgensi et Meginwardo Frisingensi catholicis episcopis consecravit. Ille vero Gebehardi sanctissimi decessoris sui vestigiis insistens, uti in ejusdem Gebehardi Vita legitur, in defensione veritatis catholicae et propagatione religionis divinae multum insudavit. Hanc ordinationem VII idus Aprilis celebratam fuisse observat auctor Chronici Salisburgensis apud Canisium tomo VI, qui addit Thiemonem ab Urbano II pallio donatum fuisse.

Eodem tempore, si nullus in anno et mense designandis error irrepserit, Urbanus praeposituram [Col. 0067D] Reitempurchensem in Frisingensis Bavariae urbis dioecesi sitam, apostolicae sedi a Welphone Bajoariorum duce ejusque conjuge Juditha ablatam, sub speciali Romanae Ecclesiae tuitione suscepit. Bullam ea de re refert Hundius tomo III metropolis Salisburgensis. At non satis sibi constant chronologici characteres in ea appositi; data quippe dicitur Anagniae mense Februario hujus anni, indictione XV quae eo anno erat XIII; deinde sententia Scripturae sacrae quae in sigillo adhiberi solet, Urbano III non II convenit. Urbano tamen III haec bulla tribui non potest. An Lanfrancus, qui illam, absente, aut alias impedito Joanne cancellario, conscripsit, aliam sententiam adhibuerit, incertum. Caetera vero omnia [Col. 0068A] in his notis optime sibi cohaerent, nec locus ullus esse videtur de ejus sinceritate dubitandi. Forte illa errata ex amanuensium incuria irrepserunt.

Nondum tamen Romam reversus fuisse videtur die 25 Martii hujus anni, cum hac ipsa die episcopi urbis, id est cardinales Ubaldus Savinensis et Joannes Tusculanensis, ecclesiam Sanctae Mariae ad Pineam dedicasse tempore domini Urbani II papae dicantur in veteri inscriptione quam Martinellus in Roma sacra, et Mabillonius referunt. At paulo post varia Romae consistens diplomata diversis locis concessit.

Ex his est privilegium pro monasterio canonicorum regularium Sancti Antonini apud Ruthenos, [Col. 0068B] quod datum est Romae die V ante Kalendas Aprilis. Aliud ibidem ipsis Kalendis Aprilis indulsit Guillelmo abbati monasterii Sancti Theofredi apud Vellavos, dioecesis Aniciensis, in quo recensentur et confirmantur ejusdem monasterii possessiones. Quod aliud edidit Baluzius in suis Miscell. t. II, p. 117 in gratiam Hugonis episcopi Gratianopolitani, hac ipsa eadem die hujus anni, ut quidem nobis videtur, indultum, licet apud Baluzium ut in apographo nostro, quod ex Gratianopolitanae Ecclesiae chartario habemus, annum sequentem praeferat, sed amanuensis errorem esse verisimile est, non solum quod alii chronologici characteres ibi appositi annum praesentem designent, verum etiam quod scriptum per manum Gregorii scriniarii atque notarii sacri palatii, ut [Col. 0068C] praecedens hac ipsa eadem die datum, sicut et alia nonnulla ejusdem temporis, dicatur, quod non habent diplomata anni sequentis, imo nec ulla alia aliorum annorum, si bene memini. Vetat pontifex in hoc bulla alienationes ecclesiasticorum bonorum, et ne res defuncti episcopi, vel ecclesiae a quopiam rapiantur, quas vult a canonicis integras reservari episcopo successori futuro.

Aliud insigne privilegium, apud Tambur. De jure abb., t. II, p. 468, paulo post praecedens, id est sexta die ejusdem mensis Aprilis, indulsit Urbanus Vallumbrosanis monachis, quo non modo Vallis-Umbrosae monasterii principis jura et possessiones, sed etiam totam multorum monasteriorum, quae ibi recenset, congregationem, ante aliquot annos a [Col. 0068D] Joanne Gualberto institutam, confirmavit. Tum decernit pontifex ut alia monasteria, quae deinceps novellae huic congregationi aggregabuntur, iisdem privilegiis gaudeant, eorumque omnium caput sit ipsa Vallis-Umbrosae abbatia; adeoque constituit ut ad ejus abbatis electionem, praeter loci monachos, superiores quoque caeterorum omnium monasteriorum congregationis suffragii jus habeant; et si quispiam ex illis abbatibus, ad generale regimen electus fuerit, dimissa propria abbatia, ad principale coenobium transeat, cujus nutu omnia unita monasteria regantur. Datum est Romae hoc anno 1090, indictione XIII, die VIII Idus Aprilis, Urbani pontificatus anno 3, quae notae omnes apprime sibi cohaerent; [Col. 0069A] at mirum est in illo privilegio nusquam abbatem, qui tunc Valli-Umbrosae praeerat, nominatum fuisse; forte quod, cum in omnis congregationis gratiam concessum fuisset ad ejus generale regimen statuendum, satius judicaverit pontifex illud omnibus universum membris quam cuiquam abbatum specialiter inscribere. Tunc vero Valli-Umbrosae praeerat Rusticus beati Joannis Gualberti post Rodulfum successor.

Is ipse est Rusticus, qui simul cum Petro episcopo Pistoriensi Urbanum consuluerat, de ordinatione Daimberti quem a Wecilone archiepiscopo Moguntino, [Col. 0069B] schismatico simul et Simoniaco, diaconum ordinatum, ipse pontifex in episcopum Pisanum consecraverat. Urbani responsum a Labbeo tomo X Conciliorum ex ms. codice S. Victoris Parisiensis editum est. Cui jungenda altera ad eosdem responsio, seu potius, ut quidem verisimile est, ejusdem responsionis altera pars quae apud Gratianum habetur I, q. 7, c. 24, Daibertum. In utraque Urbanus agnoscit sibi non incompertum fuisse Daimbertum a Wecilone schismatico diaconatum suscepisse. Sed tamen qui ille non Simoniace fuerat ordinatus, ac corpore et spiritu ab haereticis egressus fuerat, eumdem utilitatibus Ecclesiae pro viribus insudantem, ex integro, Ecclesiae necessitate ingruente, diaconum se constituisse respondet pontifex. Nulla est in utroque [Col. 0069C] illo responso temporis nota, ac cum certum sit Daimberti ordinationem, cujus occasione scriptae sunt illae litterae, ad primos pontificatus Urbani annos revocandam esse, vix ultra hunc annum differri possunt. Quare eas huc referre visum est.

Huc etiam referri posse mihi aliquando visum est Urbani bullam, qua pontifex Baionensis in Novempopulania Galliae provincia dioecesis limites praescripsisse dicitur apud Sammarthanos, tomo II Galliae Christianae, laudato ea de re scripto, quod datum aiunt V Idus Aprilis, indictione XIII, anno 1106. Et quidem hoc anno defunctus erat Urbanus; sed ex indictione, quae anno 1090 convenit, emendandum esse conjiciebam exscriptoris erratum. Verum, [Col. 0069D] visis ejus Ecclesiae monumentis, quae mecum illustrissimus antistes Renatus Franciscus de Beauveau communicari jussit, deprehendi errorem esse Sammarthanorum, qui Paschalis II bullam incaute ad Urbanum transtulerunt. In ea tamen legendum indictione XIV, aut certe dicendus est pontifex ut saepe alias, secutus fuisse calculum Pisanum, quo annus a fine praecedentis Martii inchoabatur.

Hoc item mense datum est Romae privilegium Majoris-Monasterii prope Turonum urbem, Bernardo abbati inscriptum; quo Urbanus ipsum monasterium, uti jam a Victore III indultum fuerat, sub speciali sedis apostolicae tutela suscipit; eo pacto, inter alia, [Col. 0070A] ut electus abbas a Turonensi archiepiscopo consecrationem accipiat, sed sine omnis professionis exactione. Hanc clausulam inseri curavit pontifex occasione professionis, quam episcopi ab ordinandis abbatibus exigere tunc temporis volebant; cum econtrario hanc praestare renuerent abbates, etiam non exempti, quod in ea nescio quid Simoniaci invenirent: praeterea exempti timebant, ne eo pacto episcoporum jurisdictioni subjici viderentur. De qua controversia actum est fusius in praefatione ad primam partem Actorum sanctorum ordinis S. Benedicti Saeculi XI, § 3. Datum est Majoris-Monasterii privilegium die XVI Kalendas Maii. At magnis postea controversiis occasionem praebuit. Quippe cum ex antiqua consuetudine archiepiscopus et clerus urbis [Col. 0070B] solerent paschale festum in Majori-Monasterio celebrare, et ea occasione multa fierent illicita tantaeque solemnitati haud congruentia, quae hoc privilegio abolebantur, id aegre tulerunt clerici, ac nihil non adversus monachos intentarunt, obtenta etiam adversus eos a Rodulpho archiepiscopo excommunicationis sententia, ut illud privilegium irritum facerent; exinde veluti aperto bello in monachos ita desaevierunt ut etiam annonas, quae in monasterium deferebantur, diriperent. Rodulfo archiepiscopo mortuo, ei alter cognominis in sede et in odio adversus monachos successit, et licet pallium ab Urbano impetrare non potuisset, quin prius fuisset pollicitus se Majoris-Monasterii privilegio obediturum, sponsionis tamen suae post paululum immemor, [Col. 0070C] monachos vexare decessoris sui exemplo non destitit, donec re variis in episcoporum conventibus agitata, tandem in concilio Claromontano concordia inita fuit, ut dicemus ad annum 1095. Tamen has rixas post Urbani obitum recruduisse ex Ivonis epistola 108 facile colligi potest.

Eo tempore, aut certe, ut videtur, jam antea, Bernardo ejusdem loci abbati scripserat Urbanus de dimittendo monasterii regimine cogitanti, quod nescio quid vitiosi in suam ipsius ordinationem irrepsisse vereretur. Sed eam culpam si aliqua fuisset, ac quomodocunque contigisset, ei condonavit pontifex, ea conditione, ut de caetero fratrum suorum saluti vigilantius ac ferventius instare non desineret. Porro ex Ivonis Carnoteni epistola 73 [Col. 0070D] intelligimus; ni fallor, hoc ipsum quod in ordinatione Bernardi reprehendebatur, nihil aliud fuisse, quam professionem archiepiscopo ab eo cum benediceretur praestitam. Ibi enim ait Ivo mirari se quod Majoris-Monasterii fratres aegre suo abbati obedirent, eam ob causam quod ab archiepiscopo excommunicato benedictus, sedi ejus metropolitanae subjectionem promisisset. Quod frivolum Ivoni videbatur, abbatibus hac in re et monachis minime faventi.

Quo tempore haec Urbanus in Italia gerebat, ejus legati apud Tolosam concilium in Galliis celebrarunt circa festum Pentecostes, quod Bertoldus generalem [Col. 0071A] synodum appellat, et ad quam episcopos diversarum provinciarum convenisse, ibique Urbanum per suos legatos multa in ecclesiasticis causis quae corrigenda erant, correxisse scribit. In eo concilio, uti prosequitur idem auctor, Tolosanus episcopus de illatis sibi criminibus expurgatus est, et legatio pro restauranda Christianitate in Toletana civitate, rege Hispanorum supplicante, destinata fuit. Hanc porro nonnulli anno 1089, imo et alii praecedente consignarunt, cui Bernardum Toletanum archiepiscopum, ex itinere Romano, ut vult Rodericus Toletanus, redeuntem interfuisse dicunt. At his praeferenda est Bertoldi, tum viventis, auctoritas, qui disertis verbis eam anno 1090 circa festum Pentecostes celebratam fuisse asserit. Haud tamen diffitemur Bernardum [Col. 0071B] Toletanum ei interfuisse, quod colligere licet ex Urbani epist. ad Gotthiae fideles, pro monasterio Sancti Aegidii. Quaenam vero legatio illa sit, quae in Hispaniam, efflagitante Alfonso rege, ad restaurandam Toleti Christianitatem destinata est, vix intelligi potest, nisi his verbis indicari dicamus, librorum officii divini juxta ritum Romanae Ecclesiae editorum receptionem, ut scilicet deinceps, abrogatis Gotthicis, Hispanicae Ecclesiae Romanis libris uterentur. Certe anno sequenti, agente Rainerio legato apostolico, qui huic quoque synodo interfuerat, id in concilio Legionensi, ut ibi dicemus, cautum fuit.

Soluta autem Tolosana synodo, Raynerius Urbani [Col. 0071C] legatus in Hispaniam pergens per Catalauniam transivit, ubi Raymundus Barcinonis comes, aggregatis provinciae optimatibus, urbem Tarraconensem sedi apostolicae solemniter donavit ea conditione, ut eam et universa quae ad illam attinebant, ipse ac ejus posteri tenerent per manum et vocem sancti Petri, ejusque vicarii Romanae sedis apostolici, per quinquennium persolventes ei censum viginti quinque librarum purissimi argenti, quae donatio facta est per manum domni Raynerii Romanae Ecclesiae cardinalis, qui nunc, inquit Raymundus, legatione fungitur in partibus nostris. Aera millesima [centesima] vigesima octava, anno ab Incarnatione Domini 1090. Hujus donationis instrumentum a Labbeo, Aguirio aliisque conciliorum collectoribus editum est cui [Col. 0071D] inter alios complures Berengarius, quod sane mirum est, nisi id amanuensis liberalitati debeatur, sub Tarraconensis archiepiscopi titulo subscripsit, quamvis hac dignitate ante annum sequentem potitus non fuerit. Forte Berengarius Ausonensis Ecclesiae, cui dioecesis Tarraconensis unita erat, episcopus, jam tunc metropolitani nomen assumpserat, cujus auctoritatem nonnisi anno sequenti adeptus est.

Querelas interea ad Urbanum detulit Urso Bantini monasterii in Apulia abbas, adversus nonnullos istius provinciae optimates, qui ejus monasterii res et chartas diripuerant, ipsumque contumeliis affectum latronum more spoliaverant. Rem indigne [Col. 0072A] tulit pontifex, moxque conscriptis ad Rogerium et Boamundum, Apuliae principes, litteris, eos commonuit ut tam gravi scandalo conveniens remedium afferrent. Quod revera ab ipsis praestitum est, ut fusius exposuimus ad annum 1088. Urbani epistola ea de re nullam habet chronologiae notam; at eam hoc anno, et quidem ante mensem Julium scriptam fuisse facile colligitur ex Rogerii et Boamundi instrumento, quod Baronius integrum retulit: Datum Canusio anno Dominicae Incarnationis 1090, ducatus V, mense Julio, indictione XIII, quo quidem instrumento illi principes, Urbani monitis excitati, convocatis apud Canusium provinciae optimatibus Bantini monasterii privilegia et possessiones confirmarunt, ut eo pacto damna tam sancto loco illata utcunque [Col. 0072B] resarcire conarentur.

Huc etiam revocare libet aliud exemplum, quo comprobari potest Urbani studium adversus eos qui justitiae jura violabant. Illud est judicium, quod pontifex in Raynaldum Rinellum provisorie tulit, accusatum, quod Jordani principis Capuani filiam adolescentulam raptu potius, quam justi conjugii spe, invitis parentibus sibi desponsasset. Certe hunc Raynaldum hominem violentum fuisse patet ex Chronico Casinensi libro IV, cap. 9, ubi dicitur castrum Fractarum dolo a Casinatibus abstulisse, quod postea vi et armis retinere conatus est. Hoc autem judicium quod Ivo et Gratianus retulerant, [Col. 0072C] ideo revocamus ad praesentem annum, quod ipsum ulterius differre prohibeat Jordani obitus, quem sub hujus anni finem contigisse ex antiquis auctoribus Camillus Peregrinius probat.

Aliud item Urbani in emendandis vitiis sollicitudinis exemplum suggerit nobis Ordericus Vitalis libro VIII, ubi scribit. Hugonem comitem Cenomanorum ab eodem pontifice hoc anno sacris fuisse interdictum, quod legitimam suam uxorem Roberti Wiscardi filiam repudiasset.

Finitis induciis, quae usque ad Pascha, uti anno superiore diximus, perdurare debebant, cum Hermannus [Col. 0072D] Metensis antistes et Bertoldus dux Alemanniae, acerrimi sedis apostolicae defensores, sororque Bertoldi, Hungarorum regina, mense Maio, ut Bertoldus scribit, obiissent; ac paulo post Eggebertus Saxoniae marchio occubuisset, insidiis, uti aiunt, Quintiliburgensis abbatissae, quae Henrici Augusti soror erat, occisus, schismatici ad arma recurrere constituerunt, tanta cum animi elatione, ob eos. uti eis videbatur, felices successus, ut de pontificiis actum esse palam divulgarent. Certe ea erat Walbrami Magdeburgensis antistitis (Cicensem seu Noviburgensem episcopum appellat Trithemius in Chronico Hirsaugiensi) sententia, qui litteras ad Ludovicum principem eo tempore scripsit, ut eum desperatis [Col. 0073A] pontificiorum rebus, quorum praecipui fautores, justo Dei judicio, ut ipse jactitabat, misere perierant, ad Henrici partes attraheret. At longe ab ea opinione aberant Catholici, ut ex Ludovici responso discimus, quod ejus nomine Stephanus, qui et Herrandus dicebatur, ex abbate Ilseburgensi episcopus Halberstatensis, Waltramo dedit. Utrasque litteras retulit Dodochinus abbas S. Disibodi, in Appendice ad Marianum Scottum, quae ibi videri possunt. Certe is Stephanus locum habere debet inter strenuos Urbani propugnatores, ob multa alia scripta quibus Ecclesiam defendisse apud Trithemium loco laudato dicitur. E re nostra fuissent quatuor epistolae ad Urbanum pontificem, quas ille auctor memorat. At exciderunt.

Inter haec Henricus parata expeditione in Italiam ingreditur, cui Langobardiam devastanti Welpho Italiae dux, Mathildis uxoris suae, uti scribit Bertoldus, adhortationibus confortatus, resistere conabatur. At Mathildem suos exercitus ipsammet duxisse testatur Domnizo, qui totam hanc expeditionem, rudibus licet versibus, egregie describit capite quarto, quod ideo fere integrum retulimus in Appendice. Sigonius hac occasione commissum fuisse censet ingens illud praelium Sorberiense, in quo Ebrardus Parmensis et Gandulfus Regiensis episcopi, qui Guiberti partes tuebantur, a Mathildis militibus victoria potitis [Col. 0073C] capti fuere. At fallitur vir eruditissimus: Sorberiensis quippe victoria, vel ipso Domnizone testante, ante Urbani pontificatum obtigit, quanquam capite 3 nonnulla de Urbano miscuerit ille auctor, quae anticipato retulit. Et quidem Bertoldus, testis omni major exceptione, amborum istorum episcoporum mortem anno 1085 consignat. Caeterum cum Henricus hoc anno Mantuam obsideret, Welpho et Mathildis, hanc urbem ut eam magis ac magis in sua fide continerent, ab omni tributo et vectigali exemerunt, dato ea de re diplomate Mantuae anno 1090, V Kalendas Julias, quod Sigonius refert; sed hae liberalitates urbis deditionem non impedivere, anno sequenti factam. Magna autem, ut refert Bertoldus, hoc anno fames multas regiones repente [Col. 0073D] afflixit, quamvis non magna sterilitas praecesserit terrae: unde eam contigisse dubium non est occasione internorum illorum discidiorum quae a schismaticis commovebantur.

Tradunt historiae Bononiensis scriptores (GIRARDACCI, Hist. di Bologna, lib. II) , nec dissentit Sigonius, suae urbis cives in illis bellorum tumultibus egregie pontificis partes adjuvisse, memorantque institutam ea occasione militiam, in quatuor cohortes distributam, ex totidem tribubus, in quas urbs divisa fuerat; assignatis unicuique cohorti suis tribunis et vexillis. Inde Bononienses vexilliferos appellatos fuisse volunt. Addit Sigonius caeteras quoque Langobardiae urbes Bononensium imitatione [Col. 0074A] idem institutum recepisse. Cum vero iis temporibus aperto bello pontificii adversus schismaticos decertarent, subiit in quorumdam animos scrupulus, an subjiciendi poenitentiae essent Christi fideles, qui in congressibus bellicis, tunc frequentibus, excommunicatos occidissent. Huc quippe, nisi mea me conjectura fallat, revocari debet Urbani rescriptum Lucano episcopo, quod Ivo Carnotenus et Gratianus in suis decretis retulere. Interrogatus ea de re pontifex respondit, quod etsi excommunicatorum interfectores in justo bello, quale tunc urgebat, homicidae censendi non essent; quia tamen aliquid sinistri in eorum voluntatem irrepere potuerit, congruam eis secundum eorum intentionem satisfactionem injungendam esse. Sic antea Patres concilii [Col. 0074B] provinciae Remensis anno 923 poenitentiae subjecerant eos qui in praelio Suessionico inter Robertum et Carolum de regno decertantes interfuerant, quod procul dubio vix fieri possit, ut in ejusmodi bellis intestinis solo pacis aut boni publici intuitu pugnetur. Et quidem Theodosium Magnum simili occasione laudavit sanctus Ambrosius, quod post victoriam de Eugenio tyranno reportatam aliquandiu a sacris abstinuerit. Videndus ea de re Isidorus Pelusiota lib. IV, epist. 200.

Quid inter hos turbines fecerit Urbanus non produnt [Col. 0074C] veteres historici. At Bruno Carthusianorum institutor, quem anno praecedenti, ut diximus, pontifex ad sese Galliis evocaverat, tum cum eo versabatur, ut eum consiliis suis adjuvaret. Erant etiam cum Brunone ipsius discipuli, qui cum tanti Patris absentiam ferre non valuissent, eum paulo post ejus discessum, dimissa Carthusia, in Italiam secuti fuerant, quare Bruno Carthusiae locum Segnio abbati Casae-Dei, commisit. Verum sive quod inter tot tumultus boni illi eremitae regularibus exercitiis vacare quiete non possent, sive quod Bruno ipse moleste ferret dilectam suam Carthusiam omnino vacuam relinqui, illis tandem persuasit ut illuc sub Landuini, quem vir sanctus in sui locum Carthusiae priorem instituerat, regimine victuri revertantur: [Col. 0074D] acceptis ab Urbano litteris, queis Seguinum rogabat ut illis Carthusiae eremum restitueret. Quod ita factum fuit die hujus anni XV Kalendas Octobris. Hinc colligere licet Brunonis discipulos circa mensem Julium ex Italia discessisse. Et quidem non multo post Bruno ipse cum Lanuino et aliis sociis in Calabriam secessit, ubi cum a Rogerio Calabriae et Siciliae comite inter venandum, uti narrant vulgati auctores, inventi fuissent, locum condendo monasterio aptum ab eo acceperunt. Ut ut sit de ea historia, Rogerius ipse in diplomate, quod hoc anno in eorum gratiam edidit, notum omnibus vult esse, per Dei misericordiam, a Galliarum partibus ad regionem Calabriae sanctae religionis viros, Brunonem scilicet [Col. 0075A] et Lanuinum cum eorum sociis, pervenisse; qui, contempta mundialis gloriae vanitate, soli Deo elegerant militare. Horum itaque, pii principis verba refero, desiderium ego cognoscens, et ipsorum meritis et precibus apud Deum adjuvari desiderans, ab eorum charitate multis precibus obtinui, ut in terra mea locum sibi habitabilem eligerent, in quo ad serviendum Deo qualia vellent habitacula praepararent. Tum eis locum solitarium assignat inter Arena et oppidum Stilum, cum tota silva, etc., per leucae spatium in circuitu. Hujus eremi ecclesiam dedicari curavit idem Rogerius anno 1094, quod ab archiepiscopo Panormitano, assistentibus aliis quinque episcopis, factum fuisse, declarat in altera charta, quae edita est a Roccho Pyrrho tomo III Siciliae sacrae. Primam [Col. 0075B] vero ejus principis donationem firmavit et ampliavit Theodorus Squillacensis antistes, in cujus dioecesi sita erat nova illa Carthusia, uti ex ejus charta patet data, die 16 Decembris hujus anni, quam simul cum Rogerii donatione Urbanus post biennium, et tandem Paschalis ejus successor confirmaverunt, ut videre est apud Ughellum tomo IX Italiae sacrae.

Quanti autem Brunonem fecerit Urbanus, ex eo patet quod, vacante tunc temporis Rhegiensi Ecclesia, quae praecipua est Calabriae metropolis, ad eam ipsum evehere modis omnibus conatus fuerit, sed frustra. Vir quippe sanctus Carthusiam suam omnibus saeculi dignitatibus anteponebat; imo et eam praetulisset ipsi etiam pontificis comitatui, si illi [Col. 0075C] fuisset permissum, quod ipse contestatur in epistola ad suos Carthusienses conscripta, in qua sic loquitur: De me, fratres, scitote, quoniam mihi unicum post Deum est desiderium veniendi ad vos, et quando potero, opere adimplebo. Plura ibi habet de mundi contemptu et eorum felicitate qui omnibus curis exempti uni Deo in solitudine vacare possunt. Similia, imo et plura habentur, in altera ejus epistola ad Radulphum Viridem tunc praepositum, postea archiepiscopum Remensem, suum olim, cum in ea urbe moraretur, familiarem. Porro ad hunc annum Brunonis ad Rhegiensem archiepiscopatum electionem, quam vulgati auctores anno 1095 consignare solent, ideo revocamus, quod hoc solummodo anno [Col. 0075D] sub Urbani pontificatu sedes illa vacua fuerit, morte scilicet Arnulphi archiepiscopi, cui, recusante dignitatem illam Brunone, substitutus est sub hujus anni finem Rangerius. Hic quippe privilegium Theodori Squillacensis episcopi supra laudatum confirmavit die 17 Decembris anno 1090, archiepiscopus Rhegiensis electus, ac deinceps ad annum 1106 variis conciliis et publicis instrumentis subscripsisse memoratur sub archiepiscopi titulo, ut videre est apud Ughellum tomo IX Italiae sacrae. Verum etsi Bruno nulla fulgeret dignitate, nihilo tamen minor fuit apud pontificem ejus auctoritas, ut praeter caetera probat Paschalis II epistola ad Lanuinum ipsius in Calabrici monasterii regimine successorem, quem sic pontifex alloquitur: «Te in locum sanctae memoriae [Col. 0076A] magistri Brunonis successisse cognovimus. Sit ergo in te ejusdem viri spiritus, idem sit eremiticae vitae vigor, eorum morum et gravitatis constantia; quia nos, opitulante Domino, quidquid auctoritatis et potestatis ipsius Magistri probabilis sapientia et religio ab apostolica sede promeruit personaliter, hoc tibi eodem te spiritu comitante concedimus.» Certe non Brunonem modo, sed et ipsum Lanuinum quandoque Urbanus ad se accersebat, ut ex brevi ejus epistola manifestum est.

Visum est Urbano circa hujus anni medium, cum ei Romae vix respirare liceret, provincias Rogerio et Boamundo subjectas adire, ut ibi paulo liberius [Col. 0076B] rerum ecclesiasticarum curam ageret. Certe eum sub medium mensis Augusti hoc anno in Campania exstitisse constat ex privilegio sancti Basoli, quod Sinuessae datum est hoc anno die XVIII Kalendas Septembris, Burchardo ejusdem loci abbati inscriptum.

Paulo ante, nempe ipsis Kalendis Augusti, nam ex rerum serie id hoc anno factum fuisse constat, pontifex ex urbe Capua ad beatum Anselmum tunc temporis Beccensem in Northmannia abbatem scripserat, ut ei Fulconem Bellovacensem episcopum, antea monachum Beccensem et ipsius Anselmi discipulum, commendaret; quia vero ille ad tantum [Col. 0076C] onus sustinendum impar, si solus esset, videbatur, beato abbati mandat pontifex, ut ei ipse, aut certe, eo impedito, aliquis ex ejus fratribus, semper assistat illius episcopi monitor, corrector atque consultor. Tum certiorem eum facit, se, quidquid in ejusdem episcopi ordinatione vitiosum irrepere potuerat, indulsisse. Denique varia Anselmo negotia commendat, quae in ejus epistola explicantur. At ibi, sicut et in aliis passim Urbani epistolis, observare licet illius sollicitudinem et curam in accersendis ad se viris doctis et piis, qui eum ad pontificatus onera sustinenda adjuvarent. Respondit post aliquod tempus Urbani litteris Anselmus, ut ei de Fulconis, per quem illas acceperat, electione rationem redderet. [Col. 0076D] Ei viro assensum suum praebuisse asseverat coactum Francorum regis et cleri Bellovacensis, instantia, cum assensu Remensis archiepiscopi, nullo resistente; ita ut, nisi, inquit vir sanctus, hoc facerem, Deum timerem offendere. Quare pontificem rogat, ut datis ad archiepiscopum, aliosque provinciae Remensis antistites, imo et ad Bellovacenses proceres aliis litteris, Fulconem jam secundo Romam profectum adversus malevolos homines a quibus ferme opprimebatur, sua auctoritate communiat. Tum compatitur vir sanctus in hac epistola, quae est 33 libri II, pontifici in medio tribulationum posito, ideoque ipsi suas suorumque fratrum preces pollicetur, ut ei Deus mitiget a diebus malis donec fodiatur peccatori fovea. Denique praedicit quod Deus non [Col. 0077A] relinquet virgam peccatorum super sortem justorum; quia haereditatem suam non derelinquet, et portae inferi non praevalebunt adversus eam. Denique privilegium pro suo Beccensi monasterio postulat, quod an unquam impetraverit incertum est. Quid vero postea Fulconi contigerit in consequentibus dicemus.

Interea Urbanus, cum apud Salernum esset, Ravellensis seu Rebellensis Ecclesiae, quam Victor III ejus decessor in episcopalem sedem erexerat, privilegia confirmavit, dato diplomate die ipso Nonarum Octobrium.

[Col. 0077B] Creavit etiam Urbanus diversos episcopos per illud tempus, ex quibus Petrus in Chronico Casinensi libro IV, cap. 7, duos laudat ex Casinensi monasterio assumptos, Benedictum scilicet in Sardinia insula, et Raynaldum Caietae, qui hoc anno, ut idem auctor habet capite sequenti, altare Sancti Erasmi, et anno sequenti ex anonymi Chronico, ecclesiam Sancti Andreae in sacro monte consecravit. Hoc eodem anno, ut jam diximus, Rangerius Rhegiensis Ecclesiae regimen suscepit. Is primum in Majori Monasterio prope Turonos monachus fuerat, unde Cavam translatus, Urbano notus fuit, a quo, ut habet Ughellus tomo IX Italiae sacrae, cardinalis tum Rhegiensis archiepiscopus factus est. Idem auctor tomo VI scribit amicum sancti Vincentii de [Col. 0077C] Volturno hoc quoque anno creatum ab Urbano fuisse cardinalem presbyterum Sanctae Crucis in Jerusalem, qui postea in Aeserniensem episcopum assumptus, demum Casini temporibus Calixti II obiit.

Ad hunc etiam annum, uti videtur, revocari potest Berengarii promotio ad Venusinum episcopatum. Hic in Uticensi Sancti Ebrulfi monasterio Northmanniae sub beato Theoderico abbate educatus, Robertum Theoderici successorem, quem Osbernus invasor e monasterio excedere coegerat, in Apuliam fuerat secutus, ubi cum per multos annos monasterio Sanctae Trinitatis apud Venusium praefuisset, tandem, uti Ordericus Vitalis refert libro VII, pro vitae [Col. 0077D] merito et sapientiae doctrina ad pontificatum praefatae urbis a papa Urbano promotus est. Tunc tamen a plebe electum Venusinae urbis episcopatum suscepisse asserit idem auctor libro III. Et quidem utrumque potest esse verum. At mirum est hunc Berengarium ab Ughello in catalogo Venusinorum antistitum tomo VII Italiae sacrae recensitum non fuisse.

Laudat idem Ordericus Vitalis libro IV Guitmundum monachum Crucis Sancti Buderni, seu Sancti Leufredi in Northmannia, quem post varias fortunas Gregorius VII cardinalem sanctae Romanae Ecclesiae praefecit, et Urbanus papa jam probatum in multis metropolitanum Aversis urbis solemniter ordinavit. Consentit Calixti bulla apud Ughellum tomo I Italiae sacrae; sed qua ratione id componi possit cum aliis [Col. 0078A] auctorum etiam aequalium testimoniis vix intelligi potest. Nemo quidem nescit Guitmundum seu Witmundum e monacho Sancti Leufredi, ob scripta in Berengarii errores celebrem in Aversanum episcopum assumptum fuisse. Id enim praeter Ordericum, Ivo Carnotensis antistes, epist. 78; Willelmus Malmesburiensis et alii graves auctores passim affirmarunt. At idem Ivo decreti parte IV, cap. 213; Gratianus, dist. 8, cap. 5: Si consuetudinem, et alii decretum proferunt ex Gregorii VII epistola ad Witmundum Aversanum scripta, in quem titulum errorem irrepsisse nemo dixerit, si consulat codices mss. et editos, in Baluzii notis ad Gratianum laudatos. Quid igitur? si divinare licet, aut duo fuere Guitmundi Aversani episcopi, ut suspicatus est Ughellus, aut [Col. 0078B] certe Gregorius nostrum Guitmundum primo Aversae urbis episcopum creavit, et Urbanus eumdem pallii concessione archiepiscopi titulo et honore condecoravit; tum ut tantum hominem aliqua praerogativa singulari illustraret; cum, ut Northmannis principibus, qui hanc urbem exstruxerant et potissimum colebant, gratum faceret. Certe Ordericus innuit Urbanum nescio quid singularis privilegii ea occasione Guitmundo in Northmannorum gratiam concessisse. Haec urbs, inquit, tempore Leonis IX a Northmannis, qui primo Apuliam incoluerant constructa est, et a Romanis, quia ab adversis sibi coetibus aedificabatur, Adversis dicta . . . divitiis opulenta Cisalpinorum . . . Northmannorum optione soli papae gratanter [Col. 0078C] obedit, a quo Guitmundum sophistam mystici decoris pallio insigniter redimitum pontificem accepit. Qui archipraesul eam diu rexit, et apostolicis privilegiis ab omni mortalium exactione liber plausit. Haec conjiciendo dicta sint, donec aliquis certiora inveniat. Huic Guitmundo rescripsit Urbanus, de recipiendis excommunicatorum, modo resipuerint, eleemosynis. Quam epistolam, aut certe insignem ejus partem, circa Julium mensem, sed anno incerto, scriptam Ivo, et post eum Gratianus in decretis suis, retulere.

Verum eo tempore quo variis Ecclesiis in Italia pastores providebat Urbanus, egregium ac invictissimum [Col. 0078D] sedis apostolicae propugnatorem in Germania amisit, Adalberonem scilicet Wirzburgensem episcopum, qui licet e patria extorris fuerit, et frequenter e sua sede pulsus, ecclesias tamen dedicare, monasteria restaurare, aut de novo condere, aliaque sui ordinis munia exercere non destitit. Etsi post innumera, ut ait Bertoldus, et consentit Vitae hujus auctor, pericula, et varias persecutiones, in bona confessione diem clausit extremum die sexta Octobris, sepultus in monasterio Lambacensi, quod a suis parentibus conditum et multis a se bonis locupletatum, ordini Benedictino addixerat. Ejus Vitam ab auctore suppari monacho Lambacensi scriptam dedimus inter Acta sanctorum ordinis S. Benedicti, parte II, saeculi VI.

Illustratus etiam fuit hoc anno Urbani pontificatus institutione canonicorum regularium congregationis Aroasiensis, sic dictae ab Aroasia principe monasterio in dioecesi Atrebatensi, quod sub se viginti abbatias olim habuisse perhibetur. Primus eorum praepositus, nondum enim tunc temporis canonicis regularibus abbates praeesse consueverant, fuit Hildemarus, qui cum duobus aliis eremitis fundamenta posuit hujus ordinis, cujus vitae austeritatem egregie describit Jacobus a Vitriaco in Historia occidentali, capite 23, et post eum Locrius et alii passim auctores laudarunt; sed haec fusius persequi non pertinet ad nostrum institutum.

Circa idem tempus ecclesia Sanctae Mariae, quae corpore sancti Hippoliti martyris nobilitabatur, apud Tauniacum Santonum oppidum, e clericali ad monasticum ordinem translata est; constituto ibi cum aliis Angeriacensibus monachis primo abbate Fulcherio, sub clientela monasterii Angeriacensis, cui nova haec abbatia subjecta remanere debebat. Haec facta est Gaufridi Tauniacensis domini, loci conditoris praescripto, qui ut id ipsum ab Urbano papa obtineret, Romam adierat. Qua de re papa, ut legitur in veteri instrumento, valde laetificatus, ex auctoritate beatorum Petri et Pauli, et sua, quidquid de ecclesia fiebat, et danti Gofrido scilicet, et accipienti Odoni abbati Angeriacensi, diligenter annuit, secutus antecessorem [Col. 0079C] suum Ildebrandum, magnae et admirandae sanctitatis virum, qui, dum adhuc viveret, hoc ipsum Gofrido concessisse cognoscitur. Itaque auctoritate, ut in eadem charta legitur, sedis apostolicae et privilegio Odo monachos eo in loco instituit, ex quibus unum, Fulcherium nomine, Ramnulfus episcopus in abbatem benedixit, data omnibus potestate ut quicunque vellent, possint novae illi abbatiae bona sua conferre. Haec ex ipso veteri instrumento delibavimus, quod in archivo Angeriacensi servatur, datum anno 1090, indictione XIII. Gofridus autem hujus abbatiae institutor, is ipse est adversus quem alter Gofridus Vindocini abbas, lib. III, epist. 32, scripsit ad Ramnulfum Santonensem episcopum, quem rogat ut nullas ei inducias concedat, quin prius sibi secundum [Col. 0079D] domini papae decretum satisfecerit. Sed rem de qua agitur non explicat.

Dominus papa eo tempore, id est anni 1091 initio, ut Bertoldi verbis utar, in partibus Campaniae morabatur, et ab omnibus Catholicis debita reverentia colebatur, videlicet a Constantinopolitano imperatore, et a Philippo Francorum rege, aliisque diversorum regnorum principibus, tam ecclesiasticis quam saecularibus, excepto Teutonicorum regno, ubi multi ex Catholicis in partem excommunicatorum avaritia decepti sponte sua se transtulerunt. Omnem enim tunc morebat lapidem Henricus, ut quosvis etiam vi aut [Col. 0080A] fraude ad suas partes attraheret, adeo ut Romanos suae ipsius factionis ad id facinus adduxerit, ut turrem Crescentii, sic tum S. Angeli castellum appellabant, quae eatenus domino papae obediebat, dolo captam diruere tentaverint. Magnopere enituit hac occasione optimi pontificis animo profunde insita mansuetudo, qui cum, ut prosequitur Bertoldus, facile Romam cum exercitu intrare, et rebellium contumaciam domare potuisset, magis cum mansuetudine causam suam agere delegit, cedendo scilicet patienter temporis iniquitati, potius quam armis dimicando. Illud tamen facinus Henrico, qui tum Mantuae incubabat, animum adjecit. Imo Mantua ipsa post diuturnam undecim mensium obsidionem, feria sexta Parasceves, die 11 Aprilis capta, civium [Col. 0080B] proditione, ut Domnizo habet, aliquot civitates ei vicinae, rejecto Welphonis ducis, seu Mathildis ejus sponsae dominio, Henrici partes amplexae fuerunt. Unde qui rebelles Romae erant, insolentiores facti, Guibertum haeresiarcham quem jamdudum expulerant, iterum Romam intrare et sanctam ecclesiam suis, non benedictionibus, sed maledictionibus infestare permiserunt.

Urbanus interea varias Campaniae regiones peragrabat, huc illucque pro temporum necessitate commeare coactus. Quod cum referret Trithemius sic exclamat: O tempora, o mores! Romae, in cathedra sancti Petri Wigbertus sedebat idolum, et verus [Col. 0080C] Christi vicarius nullum manendi locum poterat invenire tutum! Et quidem cum tunc Willelmus Hirsaugiensis abbas, vir sanctitate morum et fide in sedem apostolicam insignis, Gebehardum monasterii sui priorem ad Urbanum misisset cum supplicatoriis litteris, postulans sibi, vel parum aliquid reliquiarum beati Petri destinari: benigne quidem Gebehardum excepit pontifex, sed Guiberto Romam obtinente, ei non potuit quidquam ex apostolorum reliquiis donare. Verumtamen ne nuntius ad tam sanctum virum, qui ob sedis apostolicae causam frequenter exagitatus fuerat, vacuus rediret, alias quas secum ferre consueverat pontifex sanctorum exuvias ei tradidit Hirsaugiam beato abbati deferendas. Certe [Col. 0080D] nonnulla vidimus passim eorum temporum instrumenta, etiam in Galliis conscripta, quae data dicebantur Urbano sanctae Romanae Ecclesiae praesidente sub persecutione Henrici tyranni, aut sub similibus formulis, quae idem aliis verbis exprimebant. Haud tamen sine honore erat, etiam in his angustiis pontifex, quem viri utriusque ordinis illustriores earum regionum quas invisebat ut plurimum comitabantur. Ita hoc anno sub finem mensis Januarii, cum papa Urbanus Capuae esset, uti narrat Petrus Diaconus libro IV Chronici Casinensis, cap. 9, Raynaldus Rivellus, qui castrum Fractarum paulo ante in Casinenses vi invaserat, ibi astantibus multis clericis atque nobilibus Capuanis, publice Orderisio abbati discalceatis pedibus satisfecit ac indulgentiam promeruit. [Col. 0081A] Scio equidem nonnullos id factum ad annum 1092, quo dedicata est ecclesia Sancti Andreae, distulisse ex Petri verbis male intellectis; sed hanc dedicationem, eodem die, non vero eodem anno, ut quidem putarunt, quo Raynaldus Fractas invasit, celebratam fuisse scite advertit Camillus Peregrinius in serie abbatum Casinensium, ubi hanc publicam satisfactionem anno 1111 consignari debere multis et quidem invictis, si bene judico, argumentis probat. An vero postea Romam statim redierit pontifex incertum est, sed ipsum Anagniae initio Martii exstitisse constat ex privilegio Ecclesiae Cataniensis, quod in ea urbe VII Idus Martii Ansgerio episcopo indulsit.

Paulo post Urbanus, fervente licet schismaticorum furore, generalem synodum, uti a Bertoldo appellatur, Beneventi collegit, in qua sententiam anathematis super Guibertum haeresiarcham et omnes ejus complices synodali judicio confirmavit. Beneventanam Ecclesiam tunc regebat Roffridus episcopus, a quo pontifex in urbem adveniens, ut tradit Ughellus, honorifice susceptus fuit. Canones quatuor de disciplina ecclesiastica in eadem synodo conditi vulgo circumferuntur, qui locum olim inter Urbani epistolas habebant. In quarto praecipitur omnibus viris et feminis, tam laicis quam clericis, ut in capite [Col. 0081C] jejunii quadragesimalis cinerem supra capita sua accipiant. Hoc porro concilium anno 1091 celebratum fuisse, praeter Bertoldum, disertis verbis legitur in veteri codice Romano, ex quo Labbeus ejus canones edidit, et quidem die V Kalendas Aprilis, indictione XIV, nec dissentit codex Anianensis, licet annum 1090 habeat, sed quem, uti ex notis chronicis quas exhibet, facile advertitur, ad paschale festum sequentis anni producit. In utroque autem codice observatur tot episcopos et abbates ad illud concilium convenisse, ut eorum numerus facile adnotari non potuerit. Inter eos vero, si Baronio credamus, celebris erat Petrus Cavae abbas, quamvis alii auctores, ut jam diximus, aliter sentiant, cui [Col. 0081D] pontifex etiam reluctanti mitrae usum concessit. Verum sive in hoc concilio, sive in Melphiensi, aut etiam in Claromontano, ut nonnullis placet, sive tandem in Trojano, ut habet domesticum Cavense Chronicon, perinde est ad probandam Urbani erga viros sanctos reverentiam et Petri abbatis humilitatem. Id autem Petrus fecit, si Venusino abbati ejus Vitae auctori fidem habeamus, ut quorumdam arrogantiam humilitatis exemplo condemnaret. Qui, dum se inaniter extollunt, indebitos sibi sanctae Ecclesiae honores non metuunt usurpare. Nec plura se habuisse de hac synodo fatetur Labbeus.

Discimus tamen ex bulla Urbani ad Romualdum episcopum Monopolitanum in ea synodo actum quoque fuisse de controversia quae inter hunc episcopum [Col. 0082A] et archiepiscopum Aritanum seu Brundusinum vertebatur. Contendebat Brundusinus antistes Ecclesiam Monopolis debere esse metropoli suae subditam. Quod pernegabat Romualdus, prolatis in suae causae subsidium veteribus instrumentis quae illam soli Romano pontifici subjectam esse probabant. Et quidem examinatis in pleno concilio illis privilegiis, Brundusinus archiepiscopus causa cecidit, et confirmata est omnium Patrum suffragiis Monopolitanae Ecclesiae libertas, ut testatur ipse Urbanus in bulla ea de re Beneventi hoc anno, Kalendis Aprilis data, quam apud Ughellum videre licet. Ex his colligi potest bullam sub Urbani nomine datam Capuae hac ipsa die Kalendarum Aprilium, De praesentia corporis sancti Benedicti apud Casinum, ad hunc annum [Col. 0082B] revocari vix posse, licet indictionem XIV, quae reipsa praesenti anno convenit, praeferat in suis notis chronologicis; nisi forte quis dicere velit Urbanum mane Beneventi privilegium Monopolitanum concessisse, tum profectum Capuam, ibique hac ipsa die subsignasse illam Casinensium bullam. Sed hoc non unum est istius rescripti vitium, ut fusius diximus ad annum 1088. Ipsum tamen olim referetur suo ordine, ne illud, qualecunque fuerit, instrumentum Casinensibus nostris invidere videamur. Multo majoris, imo certae fidei est privilegium quod, ejusdem concilii Beneventani tempore, Adhelis, abbatissa Sanctae Crucis apud Pictavos, ab Urbano obtinuit die IV ante Kalendas Aprilis. Illud ex apographo descriptum dabitur inter Urbani epistolas. Denique [Col. 0082C] adhuc Beneventi morabatur Urbanus, cum accessit ad illum Ravnerius abbas Crispiniensis in Belgio, atque ab eo munimentum sui monasterii obtinuit, ut legitur apud Surium et Bollandum die 7 Aprilis, in Vita sancti Aiberti, tunc temporis reclusi in eodem monasterio, qui suum abbatem hoc in itinere comitatus est; sed ejus privilegii exemplum nusquam invenire licuit.

Ea tempestate, uti discimus ex Gaufrido Malaterra et variis instrumentis passim editis, Rogerius comes, pulsis e Sicilia Sarracenis, eo potissimum animum intendit ut ecclesias quae a Barbaris penitus destructae fuerant restitueret. Hinc monasteria passim [Col. 0082D] reparavit, nonnulla vero de novo construxit. Quae omnia Urbani consilio agebat, accepta ab eo auctoritate erigendi novas, aut veteres episcopales sedes restituendi, etiam in ipsis monasteriis, cum res exigeret. Atque adeo quotiescunque subsequentibus temporibus difficultates emersere circa Siciliae cclesiarum dispositiones, pontifices Romani, qui tunc fuerunt, ad Urbani constitutiones recurrendum esse censuerunt. Ita Paschalis II in diplomate pro Mazariensi Ecclesia decernit, ut res eo in statu permaneant, sicut, annuente Deo, et Mazariensis et caeterarum parochiae per apostolicum bonae memoriae Urbanum dispositae sunt. Et Eugenius III in bulla ad Robertum Messanae episcopum, ejus Ecclesiae privilegia confirmavit, Urbani papae dispositioni inhaerens. At [Col. 0083A] nemo melius hanc rem exposuit quam ipse Rogerius in variis instrumentis ea occasione confectis, ex quibus unum inter alia insigne selegimus, in gratiam Catanensis Ecclesiae datum, quod integrum refert Rocchus Pyrrhus. In eo Rogerius testatur Urbanum ore suo sanctissimo, haud dubium quando eum in Siciliam convenerat, uti ex Malaterra ad annum 1088 diximus, sibi praecepisse et rogasse ut Siciliae Ecclesiarum curam susciperet, quare, inquit, per diversa Siciliae loca idonea ecclesias aedificavi jussu summi pontificis apostolici, et episcopos ibidem collocavi . . . . ipso laudante et concedente, et ipsos episcopos consecrante. Tunc donat pius princeps Ansgerio episcopo simul et abbati urbem Catanensem. In altera charta, quam idem Rocchus Pyrrhus exhibet, [Col. 0083B] Rogerius, post recensitas multas donationes Catanensi Ecclesiae a se factas, subjungit Urbanum se suppliciter exorasse ut suam ea de re constitutionem confirmaret. Quod ab eo praestitum esse ait, dira intentante in illos qui eam tam benefactam violarent, vel aliquid inde subtraherent, aut monachos ibi Deo servientes unquam perturbarent. Ea est ipsa bulla quam supra num. 90 laudavimus. Ansgerio episcopo et abbati Cataniensi ideo inscripta, quod in ecclesia Sanctae Agathae cathedrali monachi Benedictini canonicorum loco, sicut et in plerisque aliis Siciliae Ecclesiis, tunc haberentur, idemque esset eorum abbas qui et episcopus: quae consuetudo hodieque subsistit in metropolitana ecclesia Montis regalis et in Cataniensi Ecclesia usque ad finem [Col. 0083C] saeculi decimi sexti observata fuerat. Ansgerius vero hic laudatus, qui e monasterio Sanctae Euphemiae assumptus, celebre postea monasterium Catanae excitavit cum amplissimo templo, quod, ut refert Rocchus Pyrrhus, in tota Sicilia maximum est.

Quaenam vero fuerint sedes illae episcopales a Rogerio comite per id tempus in Sicilia institutae, aut potius restitutae, docet nos Robertus Troinensis seu Messanensis episcopus, in quadam charta pro monasterio Liparensi, apud Rocchum Pyrrum in notitia Ecclesiae Pactensis, tomo III Siciliae sacrae relata, in qua illae recensentur his verbis: Primum Traginensem ecclesiam in pristinum statum restituit Rogerius, [Col. 0083D] in qua dominum et venerabilem Robertum primum constituit episcopum; deinde Agrigentinam, et Mazarensem; sequenter autem Catanensem, ac ultimum Syracusanam constituit ecclesiam, etc. Plura habet Gaufridus Malaterra, libro IV, cap. 7, ubi exibet nomina episcoporum, qui primi has sedes obtinuere. Comes, inquit, ecclesias per universam Siciliam reparat. . . . . In urbe Agrigentina pontificalibus infulis cathedram sublimat. . . «Huic Ecclesiae Gerlandum quemdam, natione Allobrogem, virum, ut aiunt, magnae charitatis et ecclesiasticis disciplinis eruditum, episcopum ordinans praefecit. Haud secus, apud Mazaram facere addens. . . Stephanum quemdam Rothomagensem, honestae vitae virum, episcopum [Col. 0084A] ordinavit. Apud Syracusam vero adjiciens, Rogerium decanum Ecclesiae Troinensis. . . . . , in provincia ortum pontificalibus infulis sublimavit. . . . Apud Sanctam Eufemiam monachum quemdam natione Brittonem Ecclesiae Catanensi ordinari curavit.» Is est Ansgerius de quo modo loquebamur. Monasterium vero Sanctae Eufemiae, quod hic memoratur, prae caeteris erat celebre, in quo Robertus Wiscardus Robertum abbatem Uticensem e suo monasterio ab invasore pulsum constituerat, cum aliis monachis, qui suum abbatem e Normannia secuti fuerant. Hinc factum ut eo in loco, sicut et apud Sanctam Trinitatem Venusii, et Sanctum Michaelem Meliti, quae etiam duo monasteria idem princeps Roberto regenda commiserat, consuetudines monasterii Sancti Ebrulfi [Col. 0084B] Uticensis vigerent, ut Ordericus Vitalis observavit libro III Hist. ecclesiasticae.

Jam vero si Roccho Pyrro credamus, Troinensis sedes episcopalis, cui tunc Robertus praeerat, hoc ipso, aut certe anno praecedenti Messanam, agente eodem Rogerio comite, translata est; et quidem Urbani consilio, ut id ipse Rogerius testatur in instrumento apud eumdem auctorem relato, in quo idem princeps pontificalem sedem in ecclesia sancti Nicolai, quam ipse Messanae construxerat, a se institutam fuisse testatur. Quin et plerique episcoporum, quos ex Malaterra superius laudavimus, hoc etiam ipso anno consecrati dicuntur apud eumdem Rocchum Pyrrum, nempe Gerlandus Agrigenti, Stephanus Mazarae, et Ansgerius Catanae; Rogerius Syracusis [Col. 0084C] anno 1093 ordinatus est. De his antistitibus et eorum sedibus, cum opportuna erit occasio, suis locis iterum dicemus.

Caeterum haud minus sollicite religiosus princeps monasteriis reparandis, ac restituendis episcopatibus incumbebat; ut probant varia ejus instrumenta apud Rocchum Pyrrum. Qua in re Rogerium Urbani ordinationem secutum fuisse patet ex duabus ipsius chartis; una videlicet pro monasterio Sanctae Mariae de Mili, et ex altera pro monasterio de Itala seu Gitala, prope Messanam, quae chartae referuntur in parte IV Siciliae sacrae, ubi de abbatiis. Porro inter alia monasteria, quae tunc temporis restaurata fuerunt, [Col. 0084D] celebris erat abbatia Sancti Bartholomaei in insula Lipari sita, cui idem Rogerius anno 1088 fratrem Ambrosium praefecit, hunc ipsum quem Urbanus Militi in Calabria hoc anno existens privilegio donavit III nonas Junii. Circa idem tempus aliud privilegium indulsit pontifex monasterio Sancti Angeli Militensis, quod paulo ante Rogerius comes exstruxerat. Nullas quidem praefert chronologiae notas hoc diploma, in ejus apographo, quod ab eminentiss. D. cardinali Coloredo accepimus, sed rerum et locorum convenientia nos adduxit, ut illud hic simul cum aliis comitis Rogerii benefactis commemoraremus. Caeterum idem Rogerius generale ab Urbano privilegium habebat, ut quaecunque monasteria [Col. 0085A] in ditionibus sibi subditis dotasset, omnino libera essent; cujus rei ipse testis est in charta pro monasterio Boicensi Panormitanae dioecesis, data anno 1098, in qua locum illum declarat ab omni onere et servitute et molestia liberum fore; sicut, inquit, a domino Urbano sanctissimo papa Romano potestatem et cautelam accepi, ut monasteria mea libera facerem ab omni persona. Sed jam ad Urbani gestorum seriem revertendum est.

Quo autem ille post absolutum concilium Beneventanum perrexerit, non omnino liquet. Si verum esset quod ait Ughellus in praemissis ad catalogum Pisanorum episcoporum, tomo III Italiae sacrae, Urbanum bullam in Pisanae Ecclesiae gratiam III Kal. [Col. 0085B] Junii, apud Beneventum dedisse; id certo nobis constaret. At cum idem auctor hanc ipsam bullam postea integram exhibuerit IV Kalendas Julii datam, res in incerto manet. Hanc vero ultimam lectionem alteri praeferendam esse plusquam probabile est. Nam, uti ex altera mox laudata bulla patet, Urbanus Mileti in Calabria erat III Nonas Junii. At vix fieri potuerit, ut tam brevi temporis intervallo, tantum iter, nempe ex Campania in Calabriam ulteriorem, confecerit. Deinde prima die Julii Urbanus Capuae, proindeque prope Beneventum versabatur. Hinc verisimile est eum absoluto concilio Calabriam invisisse; indeque reversum, insignem hanc bullam, qua Corsicae Ecclesiae ad apostolicam sedem pertinentes Pisano episcopo subjiciuntur, Beneventi dedisse. [Col. 0085C] Hanc vero gratiam Dagbertus, Pisanus tunc temporis antistes, meruerat ob suam et Pisanorum civium fidelitatem in Ecclesiam Romanam, cui difficillimis illis temporibus semper addictissimi fuerunt.

Paulo post nempe ipsis Kalendis Julii, cum idem pontifex, ut mox dicebamus, esset Capuae, Tarraconensem Ecclesiam in pristinam suam dignitatem omnino restituit. Dalmatius nempe Narbonensis metropolitanus, rejectis a pontifice quas proferebat ad jus suum stabiliendum Stephani papae litteris, quae spuriae aut saltem interpolatae inventae sunt, causa cecidit; cum nullo probabili instrumento probare potuisset Tarraconensem metropolim aliqua auctoritate [Col. 0085D] apostolica suae Ecclesiae subjectam fuisse. Ea occasione arrepta, Urbanus Berengarium episcopum Ausonae, cujus Ecclesiae antistitibus dioecesis Tarraconensis cura demandata fuerat, Tarraconensem archiepiscopum, quod jamdudum meditabatur, statim renuntiavit, eique pallium concessit, dato ea de re diplomate. Hoc facto Narbonenses archiepiscopi jus omne metropoliticum, quod tam diu Tarraconensem provinciam exercuerant, amisere.

Interea cum occasione exsequiarum Garsiae regis, ut narrant Hispanici scriptores, Reynerius legatus apostolicus, Bernardus Toleti archiepiscopus, aliique [Col. 0086A] antistites et abbates, Legionem convenissent, concilium ibi celebrarunt. In eo agitata est Didaci Sancti Jacobi episcopi causa, quam Urbanus, ut ex ejus litteris supra laudatis patet, potissimum Reynerio commendaverat. Et quidem Petrus abbas, quem, uti diximus, Richardus, anno 1088, in hanc sedem ordinari passus fuerat, in hac synodo exauctoratus est. At Didacus sedem suam non recepit, sive quod ea indignus esset, sive, quod quidem verisimilius est, id ausi non fuerint Patres, ne Alfonsi regis, cui ille invisus erat, animum eo pacto exacerbarent. Quare ejus Ecclesiae cura Didaco Gelmindi iterum commissa fuit; donec, uti conjicere est, statueret pontifex quid facto opus esset. Id certe colligi posse videtur ex Historia Compostellana superius data, [Col. 0086B] cujus fragmentum, uti jam polliciti sumus, in Appendice referemus. Ex ea vero liquet Dalmatium abbatem ex familia Cluniacensi, post unius anni intervallum, omissis Didaco et Petro, auctoritate sanctae Romanae Ecclesiae, Compostellanum seu Iriensem episcopum tandem ordinatum fuisse.

Porro multa in hac Legionensi synodo de officiis ecclesiasticis statuta fuisse, Rodericus Toletanus libro VI, cap. 30, Lucas Tudensis, et alii passim auctores scripsere, quod de mutatione Officii Muzarabici in Romanum, in aliis Hispaniae conciliis jam imperata, nonnulli interpretantur, atque huc revocari posse putant, id quod a Patribus decretum fuisse dicitur, ut secundum regulam S. Isidori ecclesiastica officia in Hispaniis regerentur. At hunc locum [Col. 0086C] ad Muzarabicum Officium nihil pertinere monet piae memoriae cardinalis Aguirius, qui contendit his verbis nihil aliud designari quam epistolam sancti Isidori ad Landefredum episcopum Cordubensem scriptam, in qua singula officia eorumque sanctiones particulatim explicantur. Quippe cum haec ob Maurorum invasiones diu in Hispaniis neglecta haud dubium fuissent, ea synodi Patres ad praxim revocanda esse censuerunt. Statutum denique in eo concilio fuit ut, omissis litteris Gotthicis, quas Gulfilas episcopus adinvenerat, deinceps Gallicani characteres adhiberentur.

Multi viri illustres his temporibus in Germania [Col. 0086D] obierunt, inter quos celebris fuit Fridericus comes et marchio, egregius apostolicae sedis defensor, qui, ut ait Bertoldus ad annum sequentem, ubi plura de eo habet, sub habitu saeculari more sancti Sebastiani, strenuissimi militis partes agebat. Hujus obitus contigit die III Kalendas Julii. Eum brevi secutus est Willelmus Hirsaugiae abbas sanctissimus, qui mediis in persecutionibus, ut habet ejus Vitae auctor in Actis sanctorum ordinis Benedictini, invicto animo causam catholicae Ecclesiae agens, nihil non ad ejus defensionem audebat, adeo ut plerumque innumeram propemodum omnis conditionis hominum, qui ad eum confugiebant, multitudinem in monasterio suo receperit, et aluerit. Hic III Nonas Julii abiit ad superos, [Col. 0087A] quem post unum mensem, die scilicet sexta Augusti, secutus est sanctus Altmannus episcopus Pataviensis, cujus Vita a monacho Gotwicensi anonymo conscripta, alia ab ea quam Tegnagellus vulgavit, edita est Augustae Vindelicorum, anno 1619 simul cum Vita sancti Gebehardi Salisburgensis, et sancti Adalberonis Herbipolensis episcoporum, qui omnes in catholicae Ecclesiae defensione perditissimis iis temporibus maxime claruerunt. Paulo ante Willelmum obierant duo alii abbates etiam ob vitae sanctitatem, et fidem in apostolicam sedem celeberrimi, Wolphelmus scilicet Brunwillarensis in dioecesi Coloniensi, die 21 Aprilis, et Benedictus Clusinus in faucibus Alpium die 31 Maii.

Mense Augusto sequenti, ut tradit Bertoldus, Welpho, [Col. 0087B] Bavariae dux, Henricum in Longobardiam convenit, cum eo pacem initurus, si ille Wibertum dimittere et bona quae sibi injuste ablata fuerant restituere voluisset. At renuente has conditiones Henrico, dux in Alemanniam reversus est, ubi turbae ita excreverunt, ut paulo post de novo rege eligendo actum sit. Quod re ipsa factum fuisset, inquit Bertoldus, si quorumdam pigritia sive malevolentia non impedisset. Ita ille.

Mirum autem est tam calamitosis temporibus succrevisse in Alemannia novam vivendi formam, quae apostolicos mores aemulabatur. Hi enim etsi habitu nec clerici nec monachi viderentur, ut idem Bertoldus narrat oculatus testis, nequaquam tamen eis dispares erant . . . [Col. 0087C] qui abrenuntiantes saeculo, se et sua ad congregationes tam clericorum quam monachorum regulariter viventium devotissime contulerunt, ut sub eorum obedientia communiter vivere et eis servire mererentur. Haec est religio quadrata, a Paulo Bernriedensi in Vita Gregorii VII laudata, quam cum nonnulli, nescio quo acti livore seu invidentia vituperare ausi fuissent, tueri aggressus est Urbanus, cui apud Teutones apostolica legatione fungenti, pii ejus instituti sanctitas probe nota fuerat. Unde hoc anno illam solemniter approbavit et confirmavit, datis ea de re ad monasteriorum praepositos litteris. Cum vero anno sequenti, ut idem auctor habet, laicus quidam novum id vivendi genus professus, ab eo temere resiliisset, hunc Urbanus scriptis ad Gebehardum Constantiae [Col. 0087D] episcopum legatum suum litteris, anathemate feriri praecepit, nisi quamprimum apostasiae suae et tanti sacrilegii crimen poenitentia condigna diluere conaretur. Hinc, crescente novi ejus instituti fama, non solum innumeri viri et mulieres, qui in urbibus aut in monasteriorum viciniis commorabantur, illud tam sanctum propositum arripuerunt, qui sub clericorum et monachorum obedientia, mancipiorum more iis quotidiani pensi servitium persolvebant; verum etiam eadem vivendi forma in villis et locis agrestibus, recepta fuit; ubi, teste eodem Bertoldo, filiae rusticorum innumerae conjugio et saeculo abrenuntiare, et sub alicujus sacerdotis obedientia vivere, et religiosis cum summa devotione non cessaverunt [Col. 0088A] obedire. . . . . etiam multae villae ex integro se religioni contradiderunt, seque invicem sanctitate morum praevenire incessabiliter studuerunt. Sic utique Deus, exclamat Bertholdus, sanctam suam Ecclesiam in periculoso tempore mirabiliter consolari dignatus est: ut de multorum conversione gauderet, quae de excommunicatorum aversione jamdiu non cessavit dolere. Huc ni fallor, revocari debet quod Gerohus in Syntagmate De statu Ecclesiae apud Tegnagellum edito, refert, cap. 16, multos clericos et monachos occasione persecutionis amplexos fuisse vitam asperiorem in agris suburbanis et monasteriis campestribus.

In Galliis reparato per Galterium Sanctae Trinitatis de Monte, seu Sanctae Catharinae prope Rothomagum [Col. 0088B] abbatem, Paviliacensi Sanctae Austrebertae monasterio, quod a Northmannis dirutum fuerat, Urbanus Guillelmo archiepiscopo Rothomagensi, ad cujus dioecesim locus ille pertinebat, scripsit ut eum ad pium illud opus promovendum et absolvendum excitaret, atque adeo universis qui eidem coenobio aliquid conferrent, quartam poenitentiarum ab episcopo aut presbytero injunctarum partem relaxavit. Datae sunt pontificiae litterae Cessimi; alii legerunt Cossinii, forte Casini, IV Idus Octobris hujus anni, quas lapidi e ruderibus ecclesiae erecto insculptas unus e nostris descripsit. In eodem lapide diplomati pontificio subjuncta erat loci donatio facta Galterio abbati per Thomam de Pacisy militem; cui instrumento [Col. 0088C] Guillelmus archiepiscopus et alii viri nobiles subscripsisse dicebantur.

Erat Urbanus hoc anno, uti ex tempore ordinationis Ivonis Carnoteni colligimus, apud Altarium Latii urbem initio Novembris, ibique IV Nonas ejusdem mensis litteras Raynaldo abbati Sancti Cypriani Pictavensis concessit, quibus ei confirmat quidquid juris et canonicae potestatis habebat in ecclesia Sanctae Crucis apud Englam. Hac cautione usus est in hoc rescripto pontifex, veritus, monente Ivone qui tum in Carnotensem episcopum electus in curia Urbani erat paulo post ab eo consecrandus, ne, si Raynaldo haec ecclesia simpliciter concederetur, eam ille pulsis clericis qui ibi degebant ad monachos [Col. 0088D] transferret. Id tamen paulo post evenisse discimus ex ipso Ivone, epist. 36 ad Petrum Pictavensem episcopum; in qua graviter adversus hunc antistitem conqueritur quod post expetitum diu et impetratum clericum huic Englensi ecclesiae praeficiendum, eumdem postea repulisset, ut in ea institueret monachos Sancti Cypriani. Tum, laudatis Urbani ea de re litteris, eas monachorum causae patrocinari non debere contendit, quod se ab ipso pontifice rescivisse contestatur, cui eas dictanti, praesens adfuerat, non quidem a latere, ut se emendasse putavit Juretus in notis ad hanc Ivonis epistolam, sed Alatri, ut veteres codices habent, et omnino evincunt laudatae Urbani litterae.

Multum etiam laboravit pius pontifex hoc anno pro ecclesia Carnotensi, quam Gaufridus episcopus multorum criminum reus, ut ex Ivonis epistola 8 patet, labefactabat. Hic jam ante aliquot annos ab Hugone Diensi sedis apostolicae in Galliis legato, loco motus fuerat; at injuria se condemnatum causatus, Romam tetendit, ubi cum nullus ejus accusator comparuisset, dato supra corpus beati Petri corpore sacramento, eum a Simoniae labe utcunque purgatum Gregorius VII sedi suae restituerat. Verum renovatis postea contra illum accusationibus, cum ejus crimina Urbano plane innotuissent, nec ille sese ab eis innocuum probare valuisset, rursus e sua sede auctoritate pontificis pulsus est, facta [Col. 0089B] Carnotensibus potestate alium antistitem in ejus locum substituendi; qui statim unanimi consensu Ivonem, quem illis Urbanus commendaverat, elegerunt. At Ivonem consecrare recusavit Richerius Senonensis metropolitanus, qui contendebat Gaufridi exauctorationem contra canones factam fuisse ob id, quod ejus causae cognitio primum a se suisque comprovincialibus episcopis fieri debuisset, antequam ad pontificium tribunal deferretur. Hinc Ivo nihil se apud Richerium obtenturum fore praevidens, Urbanum adiit, a quo, ut ipsemet pontifex, in litteris ea de re datis testatur, salva ecclesiae Senonensi debita obedientia, consecratus est; et quidem sub finem Novembris, ut in iis litteris exprimitur, sed absque ullius anni designatione. Unde incertum [Col. 0089C] apud auctores mansit quo anno sit consignanda Ivonis consecratio, quam alii, anno 1090, nonnulli vero 1091, aut etiam sequenti factam fuisse scripserunt.

Hanc Labbeus anno 1091 consignavit, quod Ivo die 13 Novembris, quae eo anno in Dominicam incidebat, ab Urbano consecratus fuisse dicitur. Et quidem, si bene idem auctor Stampensem synodum ad annum 1092 revocavit, Ivonis ordinatio, quae mense Novembri exeunte facta est, ad praecedentem annum necessario referri debet; certum quippe in hanc synodum a Richerio metropolitano convocatam fuisse ad rescindendam Ivonis ordinationem, quam contra canones factam fuisse, ut mox dicebamus, contendebat. [Col. 0089D] Favet huic calculo una charta a Jureto laudata, quae data dicitur anno XXV Ivonis episcopatus; quin et ipse Ivo in altera charta, quam idem Juretus refert, totidem sui episcopatus annos commemorat. At, si ab anno 1115 aut sequenti, quo defunctus Ivo dicitur, detrahantur anni illi viginti quinque, quos in episcopatu integros exegisse aut saltem inchoasse fatendum est, invenietur annus 1091, quo proinde ejus ordinatio consignari debet. His argumentis addendum est vetus instrumentum ab Aegidio Bri in Historia Perticensi relatum, quo Robertus de Belismo ecclesiam Sancti Leonardi Belismensis monachis Majoris-Monasterii tradidit anno 1092; cui quidem chartae subscripsit Ivo jam episcopus, proindeque consecratus anno saltem praecedenti. [Col. 0090A] Cum enim ille fuerit sub finem Novembris, ut quidem constat, ab Urbano in Italia ordinatus, in suam dioecesim ante sequentis anni saltem initia, reversus esse non potuit.

Verum etsi haec omnia rem omnino non evincerent, certa tamen esse videtur ex ipsiusmet Ivonis testimonio. Is enim epistola 67 Urbano pontifici, quem adversus se nonnihil commotum audierat, scribens, rogat eum, ut jam transacto septenio, ex quo vineam sibi commissam pro suo posse excolverat, liceat tandem sibi octavo anno eam dimittere. At si anno 1092, quo plerique Ivonem ordinatum fuisse volunt, septem annos adjiciamus, omnino completos, habebimus finem anni 1099, quo Ivo octavum sui episcopatus annum incoeperit. Nam uti [Col. 0090B] certum est, mense Novembri Romae consecratus est. Verum id dici non potest, cum jam tunc Urbanus defunctus esset, nempe mense Julio ejusdem anni ad coelos assumptus. Imo cum haec epistola post Natalium Christi festivitatem, ut ipsemet Ivo ibi indicat, scripta fuerit, ad annum 1111, proindeque longe post Urbani obitum defferenda esset, quod sane nemo dixerit. Omnia vero juxta calculum nostrum apprime sibi concordant. Hanc quippe epistolam initio anni 1099, quo adhuc vigebat Urbanus, ab Ivone scriptam fuisse dicimus, cum tunc annum sui episcopatus, siquidem anno 1091 incepit, octavum inchoaret. Res etiam in ea epistola relata anno 1099 conveniunt, coronatio nempe regis Philippi a Rodulfo archiepiscopo Turonensi in [Col. 0090C] praecedenti festo Nativitatis Christi celebrata, et Joannis cujusdam juvenis in Aurelianensem episcopum electio, die sanctorum Innocentium: nam hujus et ejus aemuli Sanctionis nomine consecrationem Sausseius ex Monumentis Ecclesiae Aurelianensis ad annum 1099 re ipsa consignavit, septennio scilicet, ut observavit, post Ivonis Carnoteni ordinationem.

At, inquies, Sigebertus auctor gravis, qui Ivonis aetate vivebat, ejus ordinationem ad annum 1092 in Chronico suo retulit. Verum, etsi hic locus ita in nonnullis Sigiberti exemplaribus habeatur, hoc tamen additamentum esse patet ex aliis exemplaribus, in quibus haec verba non comparent. Certe desiderantur in Miraei editione, quae caeteris accuratior [Col. 0090D] est. At fateamur id a Sigeberto scriptum fuisse. Is sane, sicut et alius quilibet auctor, scribere potuit Ivonem anno 1092 Carnotenam sedem iniisse, quippe cum sub praecedentis anni fidem Capuae in Italia ab Urbano consecratus fuerit, revera nonnisi anno 1092 potuit suae Ecclesiae possessionem adire. Haec adversus eos qui Ivonis ordinationem ultra annum 1091 differunt.

At alii, ut Souchetus in Notis ad Ivonis epistolas, aliam difficultatem movent. Ii quippe contendunt Ivonis ordinationem ultra annum 1090 differri non posse, idque probant ex eo quod anno 1115 obierit, cum jam annos XXV episcopatus saltem attigisset. Deinde, ipsemet ep. 268 Waloni Bellovacensi [Col. 0091A] aliisque episcopis in concilio, uti videtur, Bellovacensi mense Decembri anno 1114 habito congregatis inscripta, diserte ait se jam viginti quinque annis in episcopatu moratum fuisse. Denique in charta quadam data eodem anno 1114, Paschalis papae annus XVI cum Ivonis XXV componitur. Quae sane probant Ivonis ordinationem ad summum anno 1090 debere consignari. Verum si Ivonis obitus ad annum 1116, ut nonnulla Kalendaria habent, revocetur, nulla erit circa ejus episcopatus annos difficultas. Tunc quippe etiam anno 1091 ordinatus, annos viginti quinque episcopatus emensus e vita excessisse dici potest. At demus eum anno 1115, ut Carnotentia martyrologia praeferunt, obiisse, cum ejus mors, consentientibus omnibus, sub finem [Col. 0091B] Decembris contigerit; etiam juxta illum calculum Ivo annum sui episcopatus vicesimum quintum attigisse dicendus est, ac proinde ipse etiam scribere potuit paulo ante mortem se jam viginti quinque annos, rotundo numero, ut fieri solet, in episcopatu moratum fuisse. Gravior est altera difficultas, si mendum nullum in exemplum chartae a Soucheto laudatae irrepserit. At non tanta videtur esse hujus fragmenti auctoritas ut receptam ab universis auctoribus, etiam antiquis, qui omnes Ivonis ordinationem ultra annum 1090 differunt, sententiam elevare possit. Si quis tamen hanc aut similes chartas indubitatae omnino fidei esse probaverit, haud multum refragabor, cum Urbanus in Campania, ubi Ivonem ordinavit, aeque anno 1090 ac sequenti versatus [Col. 0091C] fuerit, et argumenta quae protulimus id potissimum evincant Ivonem ante annum 1092, quod plerique putaverunt, consecratum ab Urbano fuisse.

Pontifex celebrata Ivonis ordinatione orationem ad eum habuit, qua ei, pro antiquorum temporum more, praeclara de munere ipsi imposito monita dedit; haec inter Urbani epistolas dabitur, cui subjungentur ejusdem pontificis litterae, ad Carnotensem clerum et populum scriptae die VIII Kalendas Decembris, et aliae, die sequenti, ad Richerium metropolitanum Capuae datae, ut eos de Gaufredi exauctoratione et Ivonis ordinatione certiores faceret. At his non stetit Richerius, qui anno sequenti, instigante potissimum episcopo Parisiensi, concilium [Col. 0091D] Stampense eo animo celebravit, ut Ivonis ordinationem convelleret. Videndae ea de re ejusdem Ivonis epistolae, 8 potissimum, quae est ad ipsum Richerium, et 12 Urbano pontifici inscripta. Irriti tamen Ivonis adversariorum conatus fuere, et ipse ad mortem usque Carnotensem Ecclesiam rexit, sed non absque gravibus et fere continuis animi angustiis, et sollicitudinibus, quas passim, potissimum in epistolis 3, 12 et 25 ad ipsum Urbanum datis commemorat, in iis autem se uterinum et specialem sedis apostolicae filium esse gloriatur, ob hoc nempe quod ab ipso pontifice fuisset consecratus. Porro ad Romanum illud Ivonis iter revocanda sunt, ut quidem videtur, ea quae in epistola 211 ad Rodulphum [Col. 0092A] archiepiscopum Remensem scribit de consanguinitate quae inter Flandriae comitis filium et filiam comitis Rodonensis intercedebat, ubi praesentem se fuisse ait in curia Romana, cum eorum genealogia, jubente Urbano papa, examinaretur.

Turbata quoque fuit hoc anno, aut certe, ut aliis placet, sequenti, Flandriae Ecclesia a Roberto comite, cognomento Frisio, qui pravam consuetudinem jam dudum antiquatam renovare aggressus, constituerat ut, sublata clericis testandi facultate, eorum haereditas fisco attribueretur. Hanc injuriam aegre omnino tulit clerus Flandrensis; cumque nec abbatum nec episcoporum preces aut monita apud [Col. 0092B] comitem profecissent, imo nec eum ipsa metropolitani Remensis auctoritas a proposito retrahere valuisset, res est ad Urbanum delata. Qui statim litteras ad Robertum scripsit, ut eum a tali vexatione deterreret; datae sunt Castraneti IV Nonas Decembris, seu ut habet Locrius, apud Sanctum Petrum anno 1091. Certe jam mense Novembri Romam hoc anno redierat Urbanus, si Ivo in epistola 27 ad Eudonem de eo itineri Italico loquatur, in quo ab Urbano ordinatus fuit. Sic quippe habet: De ipso vero papa, de quo quaesiisti. . . . . mense Novembri cum eo Romam pacifice intravi, mense Januario ibi eum dimisi. Ibi adhuc moratur, et adversariis Romanae Ecclesiae, quantum Deo donante praevalet obluctatur. Neminem vero movere debet quod alii [Col. 0092C] Urbanum Romae, alii extra Romam ob Guiberti factionem tunc exstitisse scripserint, Romae enim nomine plerique, maxime extranei, loca etiam Urbi vicina, quae Bertoldus Sancti Petri terrae vocabulo designare solet, comprehendebant. Caeterum Urbani monitis non paruit Robertus, donec anno sequenti causa ad concilium Remense delata, ei a Patribus denuntiatum est, ut nisi cito, pontificiis ac episcoporum commonitionibus obtemperaret, et ablata restitueret, ipse diro anathemati, tota vero ejus terra interdicto ecclesiastico subjiceretur. Quas minas ille veritus Patribus ac clero plene satisfecit, ut ex ejus concilii actis discimus, quae a Sirmundo ex codice Montis-Dei descripta Labbeus tomo X Conciliorum inseruit.

Ad hunc quoque annum revocari debere censemus Gervini, ex monacho Remigiano abbatis Centulensis electionem in Ambianensem episcopum, quam cum nonnulli convellere conarentur, ipse Romam cum sui metropolitani litteris commendatitiis contendit, causam suam coram pontifice defensurus. Et quidem cum post duos menses nemo accusator adversus eum comparuisset, pontifex ejus electionem comprobavit, datis ea de re litteris ad populum et clerum Ambianensem, quibus eis mandat ut eum pro vero et legitimo pastore haberent. Post modum iterum accusatus, iterum etiam Romae purgatus est, et novis litteris a pontifice impetratis in sua sede confirmatus. [Col. 0093A] Primae datae sunt mense Decembri, sed annum non exprimunt. Haud tamen videntur ultra hunc annum differri posse. Non enim datae sunt anno 1093 exeunte. Nam hoc ipso anno Gervinus jam episcopus subscripsit chartae pro ecclesia Sancti Acheoli; imo interfuit concilio Remensi, quod in causa Atrebatensis Ecclesiae mense Martio celebratum est, quae ratio vetat etiam ne ad finem anni 1092 revocari possint. Non enim verisimile est Gervinum intra tam angustum temporis spatium cum pontificiis litteris vix ad sedem suam reversum, a suis exagitatum, concilio Rhemensi interfuisse, ibique accusatum Simoniae, iterum adiisse Romam, ubi sese altera vice purgasset. Haec enim omnia intra sex menses fieri debuissent, si primae Urbani litterae mense Decembri [Col. 0093B] exeunte, et secundae mense Julio sequenti consiguentur. Quare, si bene conjicio, convenientius est Gervini primum iter Romanum ad finem anni 1091 revocare, secundum ad annum 1093, post concilium Rhemense, atque eo modo hic antistes exeunte anno 1091, vigesima scilicet die Decembris, acceptis ab Urbano litteris Roma profectus, Ambianum initio sequentis anni redierit, ubi cum aliquandiu degisset, iterum exagitatus est. Forte quod clericorum concubinariorum pravitati, ut Urbanus innuit in secundis illis litteris, adversaretur; aut certe ob ejus vitia, non enim apud plerosque ejus aevi auctores optime audiit. Certe in concilio Rhemensi initio anni 1093, cui eum interfuisse constat, Simoniae accusatus est: quare Romam adire constituit, ubi hac [Col. 0093C] etiam altera vice purgatus, litteras a Pontifice impetravit datas XV Kalendas Augusti, quae suo loco proferentur. Haec conjiciendo dicta sint, dum quis certiora deprehendat, non enim difficile erit has litteras aliis etiam annis illigare.

Hoc autem anno ad finem vergente, ut Bertoldus scribit, pontifex in terram sancti Petri reversus, extra Urbem festum Natalis Domini celebravit, quod Guibertus prope Sanctum Petrum incastellatus inde absque sanguinis effusione, quod pius pontifex maxime abhorrebat, pelli non potuisset. Henricus interea, nihilo mitior factus in Langobardia, ubi jam a biennio commorabatur, susdeque omnia vertebat, nec [Col. 0093D] locis, nec personis parcens, ut Welphonem ejusque conjugem Mathildem ab Urbani obsequio dimoveret. Sed frustra: cumque bellum magis ac magis exardesceret, impedivit Welpho pater, qui dux erat Bavarorum, ne Henricus cum rege Hungarorum ad colloquium, quod communi consilio indixerant, posset accedere.

Conradus tunc temporis, id est anni 1092 initio, cum Henrico patre suo in Longobardia versabatur, eo uterque intentus, ut Adheleidis comitissae Taurinensis defunctae bona invaderent, quae Friderici comitis filio debebantur. Narrat Sigonius imperatorem hoc anno multa loca trajecto Pado occupasse, sed [Col. 0094A] unum e filiis suis amisisse, qui, in praelio occisus, Veronae sepultus fuit. At ejus nomen non refert, sicut nec Domnizo, ex quo haec mutuatus est. Hic vero, libro II Vitae Mathildis, cap. 7, pluribus describit bella quae per hos annos inter Henricum et Mathildem gesta sunt, multumque laudat Joannem quemdam abbatem seu eremitam, qui victoriam, quam comitissae praedixerat, ei suis suorumque monachorum precibus mense Octobri prope Canusium dimicanti obtinuit. Eo in praelio vexillum Henrici captum est a Mathildis militibus, qui illud in monasterio Sancti Apollonii deposuerunt.

Die VIII Kalendas Aprilis apud castrum Montigium versabatur Henricus, ut ex uno ejus diplomate apud [Col. 0094B] Ughellum tomo V Italiae sacrae relato patet, quo Petro episcopo Comensi Berinzonam donat ob fidei suae integritatem et puritatem servitii, nihil enim Henricus omittebat ut episcopos et alios proceres suis partibus assereret. Hoc tamen Comenses ab eligendo sibi catholico episcopo revocavit: hinc cum Petro Guidonem substituissent, Urbano addictissimum, passi non sunt ut Landericus, quem imperator intrudere conabatur, Ecclesiae suae thronum obtineret. Et quidem si eos excipias, qui Simoniaca labe aut Nicolaitarum haeresi contaminati erant, paucos invenies qui Henrico adhaeserint: cum econtrario ex universis pene orbis Christiani partibus episcopi et archiepiscopi, etiam praecipuarum sedium, simul cum abbatibus et aliis omnium ordinum fidelibus [Col. 0094C] Christianis ad Urbanum, tanquam ad proprium pastorem, et legitimum successorem Petri convenirent. Tunc qui in Alemannia Urbano adhaerebant, Bertholdum Gebehardi episcopi Constantiensis fratrem, ducem nomine tenus antea appellatum, Sueviae ducem unanimi omnium assensu constituerunt, ad defensionem, inquit Bertoldus, sanctae matris Ecclesiae contra schismaticos: Thiemo vero, seu, ut eum appellat Bertoldus, Dimo, Salisburgensis metropolitanus cum episcopis Constantiensi et Wormaciensi Udalricum in Pataviensem episcopum consecravit die ipso Pentecostes, quae res Bajoariae Catholicos, ut subdit idem auctor, in sedis apostolicae obedientia plurimum confirmavit.

Iisdem etiam temporibus, quod mirum est in tanta Ecclesiae Romanae perturbatione contigisse, Ericus Danorum rex ab Hammaburgensi archiepiscopo, qui Henrici partes sectabatur, exagitatus ad Urbanum venit, ut se suumque regnum contra hujus antistitis conatus apostolico praesidio tutaretur. Rem narrat Saxo Grammaticus, libro XII Historiae Danicae, his verbis: Forte Amburgensis antistes ob inanes et falsas suspiciones Ericum exsecratione multandum censuerat, quod veritus rex appellatione sententiam praecucurrit, Romamque e vestigio petivit; ubi causae suae examine diligentius habito, pontificis accusationem potenter repulit; cunctisque defensionis partibus actore [Col. 0095A] superior rediit. Nec satis fuit Erico archiepiscopum in judicio superasse, nisi etiam se ac suae ditionis populos ab ejus jurisdictione liberaret, quod postea in altero Romano itinere impetravit. Huc forte secundo accessit, quod Hammaburgensis antistes Urbani, cui non parebat, sententiae obtemperare noluisset. Erecta autem in novam metropolim Lundensi urbe, deinceps non Dania solum, sed etiam Suecia et Norvegia, ante creatos ab Eugenio III Upsaliae et Nidrosiae archiepiscopos, ei subjectae fuerunt, atque adeo Hammaburgensium antistitum auctoritas hac occasione multum imminuta fuit. Erat tunc, ut ex eodem Grammatico colligimus, Ascerus Lundensis antistes qui, paulo antequam Ericus Romam primo proficisceretur, Egino successerat.

Novam quoque hoc ipso anno metropolim in Italia excitavit Urbanus, Pisanam scilicet, cui Corticae insulae episcopos antea absque medio subjectos Romano pontifici, suffraganeos assignavit; cum anno praecedenti ejusdem insulae Ecclesiarum curam Daiberto Pisano episcopo jam demandasset. Id vero se fecisse declarat pontifex cum cleri sui consensu ad Mathildis comitissae petitionem, potissimum, praeter alias rationes, ob praeclara Pisanorum, ac eorum episcopi Daiberti, cui pallii honorem concedit, in sedem apostolicam merita; quod nempe semper et ubique, etiam inter medias persecutionum et bellorum tempestates, Ecclesiae Romanae fideles exstitissent. Bulla erectionis apud Ughellum data est Anagniae [Col. 0095C] hoc anno X die Kalendas Maii. Hujus metropolis erectionem aegre tulerunt Januenses quod Corsicanos episcopos Pisano antistiti subjectos esse nollent. At licet nonnihil immutata sit haec suffraganeorum dispositio, stetit tamen inconcussum Pisae privilegium.

Jam ab initio mensis praecedentis versabatur Anagniae Urbanus, uti patet ex privilegio quod pridie in ea urbe, Idus Martii concessit Madelmo abbati monasterii Sanctae Sophiae apud Beneventum.

Mense Aprili ibidem aliud privilegium indulsit monachis seu eremitis quibusdam qui ante paucos annos, apud Silvaniacum locum desertum, in Biturigum [Col. 0095D] finibus, monasterium construere coeperant. Duo ex illis ad pontificem accesserant tuitionis litteras ab eo impetraturi, sed eas nonnisi interposita conditione indulsit prudens pontifex, quod nec locum, nec monachos illos probe novisset. Has vero litteras ideo ad hunc annum, licet in apographo praecedentem exhibeant, referimus, non solum ob indictionem XV ibi annotatam, et quod Anagniae datae sint, III Idus Aprilis, ubi tunc Urbanus versabatur; sed etiam quod vetus instrumentum ejusdem loci in quo iidem omnino characteres chronici leguntur, dicatur scriptum anno bissextili, quae nota huic anno 1092 non vero praecedenti, competere potest. Sic autem habet: Anno ab Incarnatione [Col. 0096A] Domini nostri Jesu Christi 1091 indictione XV, sacrosanctae Romanae Ecclesiae papa Urbano, sub persecutione Henrici tyranni, Philippo in Francia regnante, bissexto Kalendas Martii, ego Raynandus paganus, etc. Nonnulla confert Andreae priori monachorum Silvaniaci infra lucum suum quod vocatur Corniliacum. Is ipse est Andreas Sancti Joannis Gualberti Wallumbrosanorum monachorum parentis discipulus, qui in Franciam a comite quodam Cabilonensi, ut aiunt, adductus, ibi primum insedit, ac postea Casalis Benedicti celebris apud Bituriges monasterii primus abbas ac conditor fuit. Ejus meminit Ordericus Vitalis sub finem libri VIII. Caeterum abbas factus aliud privilegium, ut suo loco dicemus, anno 1099 ab Urbano impetravit; [Col. 0096B] Silvaniacum vero, seu potius Corneliacum (Cornilly), hodieque sub prioratus titulo a Casalis Benedicti abbatia pendet, in ducatu Sancti Aniani (S. Aignan) situm.

Prima die Maii, seu, ut alia editio habet, sub finem Aprilis, Urbanus ad Berengarium Tarraconensem archiepiscopum scripsit, eumque reprehendit, quod Tarraconensis urbis restauratio negligeretur, quamvis ei anno praecedenti hac conditione pallii honorem contulisset, ut tam ipse quam alii provinciae optimates huic operi absolvendo totis nisibus insisterent. Hae litterae datae dicuntur apud Odoricum Raynaldum VII Kal. Maii; in Conciliis [Col. 0096C] vero Hispaniae cardinalis Aiguirii, tomo II et III, ipsis Kalendis ejusdem mensis. Sed parum interest utra lectio sit alteri praeferenda. Easdem vero Anagniae datas fuisse inde colligimus, quod adhuc in ea urbe tum pontifex exstiterit, quippe qui die septima ejusdem mensis insigne privilegium ibidem concessit monasterio Sancti Laurentii prope Aversam sito, cujus loci abbas et monachi eum in angustiis, quas descripsimus, positum egregie adjuverant. Ejus privilegii exemplum quod ex ejus loci archiviis ab amico nostro R. P. domno Erasmo a Caieta Casini decano accepimus, suo loco proferetur.

Circa illud tempus Fulco ex monacho et priore [Col. 0096D] Uticensi jam ab annis viginti Sanctae Mariae supra Divam in Nortmannia abbas, cum monasterium sibi commissum, ut habet Ordericus Vitalis, libro X, rigide rexisset, multisque modis ecclesiam provexisset, invidente et instigante Satana, injuste criminatus et depositus, ad Urbanum confugit; quod quidem hoc anno contigisse ex eodem auctore colligimus, qui Fulconem post annos septem exsilii, totidemque post suam restitutionem exactos, anno 1106, die III Kalendas Aprilis senem obiisse commemorat. Socius itineris ei a Rogerio abbate Uticensi datus fuerat Joannes ejusdem loci monachus, vir pietate et doctrina celebris, quem suum Ordericus magistrum et in litteris sacris institutorem appellat. Is tamen [Col. 0097A] non solum ob suas ipsius praeclaras dotes Fulconi itineris comes designatus fuit; verum etiam, si bene conjicio, quod Remis natus et e scholastico Remensi monachus factus, Urbano notus procul dubio et gratus esse sciebatur, atque adeo poterat ejus animum in Fulconis favorem inclinare, quod re ipsa factum fuisse conjicimus. Nam ille post aliquot annos in monasterio Casinensi transactos, anno 1099, ut ibi dicemus, locum suum recepit.

Ivo interea ex Italia, ubi ab Urbano Carnotensium episcopus ordinatus fuerat, redux, multa a [Col. 0097B] suis aemulis pertulit, potissimum a comprovincialibus episcopis qui cum Richerio Senonensi archiepiscopo apud Stampas convenere, ut eum synodali judicio exauctorarent: at ille appellatione ad sedem apostolicam interposita, eorum conatus, ut anno praecedenti diximus, irritos fecit. Ad hunc quoque annum Labbeus laudat concilium Parisiense, et confirmationem in eo factam privilegii sancti Cornelii Compendiensis; sed chronicae notae, quae in regis Philippi charta, ex qua sola hujus synodi notitiam habemus, referuntur, sicut episcoporum scriptiones ibi appositae, melius anno 1072 conveniunt, ut jam observavit Marlotus tomo II Metropolis Remensis; nec dubium quin isto anno celebratum fuerit hoc concilium: quare dicendum est [Col. 0097C] erratum ex amanuensis oscitantia provenisse. Aliud idem Labbeus, sicut et Iperius in Chronico sancti Bertini, concilium exhibet hoc anno Remis habitum in causa Roberti Flandriae comitis, qui, ut diximus, sui dominii clericis facultatem condendi testamentum auferre moliebatur. At, licet certum sit hanc synodum reipsa Remis coactam fuisse, haud tamen omnino constat an hoc aut sequenti anno debeat consignari. Majoris momenti fuit Suessionense concilium, quod Raynaldus Remorum metropolitanus hoc anno convocavit, adversus Roscelinum, quemdam Compendiensem clericum, qui novos errores circa sanctissimae Trinitatis personas eo tempore disseminabat. Hunc posteriores auctores Petri Abaelardi magistrum appellavere, sive quod [Col. 0097D] reipsa ejus discipulus fuerit Abaelardus, aut certe ob similes errores ab utroque propugnatos. Quaenam vero fuerint illa falsa ejus dogmata, exponit sanctus Anselmus libro II, epist. 41 ad Fulconem episcopum Bellovacensem, et in libro De Incarnatione quem Urbano pontifici nuncupavit. In eo libro Anselmus Roscelinum tres in Deo personas eodem modo tres res esse sicut tres angelos asserentem refellit; tum calumnias adversus Lanfrancum, et etiam in seipsum ab eo nebulone haeretico temere disseminatas confutat. Is nempe impudenter fuerat mentitus tantos viros causae suae patrocinatos fuisse. At haeresim suam coram synodi Patribus abjurare coactus est, quam tamen si Ivoni credamus epist. 7, in clandestinis disputationibus postea ut ejus farinae [Col. 0098A] homines facere solent, defendere perrexit · sed ejus conatus irriti fuere.

Urbanus vero, licet animo lenis et pacis studiosissimus fuerit, atque in magnis tunc constitutus angustiis indigere videretur favore principum, ut seipsum adversus Henrici Augusti ejusque sequacium insidias tutaretur, haud tamen unquam eorum vitia dissimulavit, aut obsecutus est pravis eorum voluntatibus, ut sibi illos devinciret. Hinc Philippo Francorum regi, qui dimissa propria uxore ad nuptias adulterinas convolare nitebatur, nunquam assentatus est: econtrario vetuit ne ullus unquam antistes huic mulieri, quam sibi rex copulare illicite [Col. 0098B] volebat, coronam imponere audeat, ipsumque principem comminatus est, teste ipso Ivone epist. 28, sibi, nisi a malo proposito recederet, sacris interdicturum. Et quidem, cum rex nullis monitis ac precibus a semel concepto consilio dimoveri potuisset, ab Hugone legato apostolico, quod repudiata propria conjuge Berta, alteram, scilicet Bertradam Fulcanis Andegavensis comitis uxorem, assentantibus nonnullis episcopis, publice sibi conjunxisset, communione privatus est. Quantum vero desudaverit religiosus pontifex, quamque sollicitus fuerit, ut regem a tanto facinore, eum sive per seipsum, sive per alios, monendo, obsecrando et etiam minas intentando deterreret, testes sunt ejus epistolae ea de re, et conciliorum decreta quae supersunt. Certe [Col. 0098C] Urbanum ad omnes regni archiepiscopos et episcopos graves de hoc negotio litteras scripsisse testis est hac in re omni exceptione major Ivo Carnotenus, qui eas, ut ex ejus epistola 25 ad ipsum Urbanum data certum est, caeteris episcopis distribuendas receperat. Idem testatur Ordericus Vitalis libro VIII Historiae ecclesiasticae, ubi scripsit pium pontificem ea occasione legatos apostolicae sedis in Galliam destinasse, et per epistolas et sacerdotum praedicationem erroneum regem arguisse, obsecrasse et increpasse, qui legitimam conjugem repudiaverit, adulteramque sibi contra legem Dei sociaverit. Haud vero praecipiti impetu res tractabat prudentissimus pontifex, sed omnia mature ponderando nihil omittebat ex his quae ad causae cognitionem conducere [Col. 0098D] videbantur. Unde susceptis a comite Andegavensi legatis, qui Bertradam repetebant, gradus consanguinitatis coram se computari ac probari fecit, ut refert Ivo epist. 211 ad Radulfum archiepiscopum Remensem, antequam quidquam pronuntiaret. Non enim ille fieri quidquam temere volebat, ita ut Ivo, ipse fortasse aliquando ferventior quam par esset, ac morae impatiens, ejus hac in re tarditatem notare videatur epist. 30.

Idem Ivo a rege ad nuptias Parisios invitatus renuit illo ire, nisi divortii causa antea fuisset approbata ab episcopis in concilio generali, ut ipsemet epistola 15 ad ipsum regem data declaravit; imo et suae epistolae quam regi scripserat exemplum aliis episcopis qui ad has quoque nuptias convocati fuerant [Col. 0099A] misit, cum aliis litteris, quibus eos monebat ut ne fierent sicut canes muti latrare non valentes, scripsit etiam de eadem re ad Raynoldum archiepiscopum Remensem, cui sese ad has nuptias non iturum spopondit, nisi ille ipse eas esset celebraturus, quod, cum Remensis Ecclesia, inquit, regni diadema habeat, nihil absque illius antistitis consensu deberet fieri. Jactitabat quidem Philippus causam ab Urbano papa fuisse definitam, approbatamque a Raynoldo archiepiscopo ejusque suffraganeis. At his dictis non credebat Ivo. Et certe Raynoldum nunquam Philippi nuptiis consensisse plus quam probabile est. Id sane certum est, has nuptias a Raynoldo, quod tamen privilegium erat suae Ecclesiae antistitum, nunquam fuisse celebratas; Urbanus [Col. 0099B] vero non obscure, aut privatim, sed palam et disertis verbis non semel eas detestatus est, ut ex ejus epistola ad eumdem Raynoldum caeterosque provinciae Remensis episcopos data constat, in qua graviter illos reprehendit quod tantum scandalum sua auctoritate non impedivissent. Imo, si Orderico fidem habere licet, nullus antistes in Gallia regis cupidini assensit. Quin et idem auctor post verba quae paulo superius laudavimus, Gallicanorum praesulum religionem laudat, quod nullus, ut quidem ipse putabat, exsecrabilem hanc consecrationem dignatus sit facere. Ii enim, uti prosequitur, in rigore stantes ecclesiasticae rectitudinis Deo magis quam hominibus studuerunt placere; et omnes turpem copulam unanimiter detestati sunt pari anathemate. Tum subjungit quod si [Col. 0099C] forte tunc Philippus in aliquod oppidum vel urbem advenisset, cessabat omnis clangor campanarum et generalis cantus clericorum, quod apud Senonas per dies fere quindecim factum fuisse narrat Hugo Flaviniacensis, sed hic auctor ea quae ante et post Urbani obitum contigere, simul confundit. Hoc quippe factum est cum Philippus mortuo Urbano, ad vomitum suum reversus, a legatis Paschalis papae in concilio Pictavensi sacris interdictus fuisset. Nihil tamen impedit quominus id sub utroque pontifice evenerit. Nam Willelmus Malmesburiensis lib. V de Henrico rege, ait quod cum Philippus ab Apostolico excommunicatus fuisset, in quamcunque villam veniret, nihil ibi fieret divini servitii.

Certe Ordericus loco laudato Odonem Bajocensem [Col. 0099D] episcopum praevaricationis accusat, quod acceptis in compensatione infausti famulatus Madenti oppidi ecclesiis, exsecrandam hanc Philippi regis et Bertradae desponsationem, quod facere renuebant Franciae antistites, celebraverit. Hoc a Willelmo archiepiscopo Rotomagensi factum fuisse tradit Malmesburiensis modo laudatus, ob idque eum ab Urbano sacris interdictum ac nonnisi post multos annos, intercedente beato Anselmo, absolutum fuisse scribit. Et quidem certum est has nuptias a Raynoldo Remensi archiepiscopo, ad quem ex antiqua sedis suae praerogativa id muneris, ut habet Ivo, pertinebat, celebratas non fuisse. Reprehendit tamen Raynoldum Urbanus, quod id a Silvanectensi episcopo [Col. 0100A] ejus suffraganeo fieri non prohibuisset. An Odo Bajocensi aut Willelmus primum interfuerint sponsalibus Philippi et Bertradae, quorum postea nuptias Silvanectensis episcopus benedixerit, incertum. Certe alios etiam episcopos praestingit ob eamdem rem Hugo Flaviniacensis, qui asserit Philippum in episcopis regni sui invenisse quos sibi sociaret, quosque tanti sacrilegii ministros efficeret; nempe Philippum Trecensem episcopum et Walterium Meldensem, cui ob hoc episcopatum dedit, ut sacrationi cujus Trecensis esset operator, hic foret consentaneus et minister. Et quidem testis est Ivo epist. 66 et sequentibus Philippum ac pellicem ejus Bertradam episcopatus et abbatias venales reddidisse. At idem Ivo, auctor minime suspectus, epist. 16 testatur Walterium [Col. 0100B] Meldensem episcopum adulterino huic conjugio, saltem priusquam fieret, non consensisse. Unde Hugonem de his rebus non satis accurate scripsisse crediderim; maxime cum ipse Urbanus in epistola jam non semel laudata ad Raynaldum Remensem archiepiscopum ejusque suffraganeos, id a Silvanectensi episcopo praestitum fuisse disertis verbis affirmet.

Ex eadem Urbani epistola, quae mense Octobri anni hujus 1092 data est, certe colligitur divortium Philippi cum Berta conjuge hoc ipso anno contigisse, quod tamen alii passim auctores post Chronici Turonensis scriptorem male anno sequenti consignarunt. Consentit Clarius auctor aequalis. Is in [Col. 0100C] Chronico Sancti Petri Vivi Senonensis diserte tradit Philippum anno 1092, dimissa uxore sua Berta, Bertradam accepisse, quam Philippus, uti tradunt nonnulli, rapuit in ecclesia Sancti Joannis, cum ibi canonici Sancti Martini fontes sacros in pervigilio Pentecostes benedicerent; quod quidem hoc anno factum fuisse, praeterea quae diximus, alia etiam monumenta probant.

Celebris fuit hoc anno dedicatio ecclesiae monasterii Cavensis ab ipso Urbano facta. Exstat haud procul a Salerno oratorium, ubi pontifex substitisse dicitur, cum Cavam adiret. Ejus loci dedicationis historiam quod multum ad ejusdem pontificis Gesta illustranda conferat integram in Appendice proferre visum est ex Ughello tomo VII Italiae sacrae, et ex [Col. 0100D] Martio Bollandiano, ubi habetur ex codice ms. ejusdem loci descripta ad calcem Vitae S. Petri, qui tunc illud monasterium regebat. Visitur hodieque in hac ipsa basilica inscriptio incisa lapidi, in tantae solemnitatis memoriam posita, quae in Annalibus Baronii, et apud Chesnium in pontificum Vitis sic habetur:

CRUCEM HOC IN LAPIDE SCULPTAM QUAM CERNIS SANCTISSIMUS URBANUS SECUNDUS ROMANUS PONTIFEX IN SACRA HUJUS ECCLESIAE DEDICATIONE PROPRIIS MANIBUS IN SACRAE REI SIGNUM OLEO LINIVIT ANNO SALUTIS MXCII NONIS SEPTEMBRIS INDICTIONE XV.

Hujus dedicationis memoriam praeter Chronicon [Col. 0101A] breve Cavensis monasterii ad cyclos Paschales, celebrant fasti Benedictini ad diem 5 Septembris, sicut et Ferrarius in Catalogo generali sanctorum qui non sunt in Martyrologio Romano. Idem Ferrarius in adnotationibus ad eamdem diem laudat duo Urbani diplomata in illius Ecclesiae gratiam occasione dedicationis ejus concessa, sed mendose eorum notas chronicas refert. Utrumque prae manibus habemus. Primum ipsummet est privilegium, quod Urbanus, peracta dedicatione, Salernum reversus concessisse huic loco dicitur, ab eo caeterisque episcopis et cardinalibus, qui ipsum comitati fuerant, subscriptum. Datum est hoc anno XVIII Kalendas Octobris, indictione XV, pontificatus anno V, et in eo Pontifex privilegia jam huic monasterio a Gregorio [Col. 0101B] VII concessa confirmat cum bonis omnibus quae Rogerius dux aliique viri nobiles eidem loco contulerunt. Alterum Urbani diploma, quod eadem occasione indultum vulgo circumfertur, editum est tomo I Bullarii Casinensis; estque veluti prioris Breviarum, aut certe prius nihil aliud est quam istud amplificatum. At notae chronologicae, quae in priori bonae sunt, in isto nec sibi constant, nec huic anno conveniunt. Datum dicitur Salerni hoc anno 1092, die IX Kal. Februarii, indictione XV, pontificatus Urbani anno V, quo tempore, nempe mense Januario aut Februario hujus anni, dedicata nondum fuerat basilica Cavensis. Si tamen hae notae ad annum sequentem referantur, repetendo, ut fit passim, anni initium a paschali solemnitate, modo constet Urbanum [Col. 0101C] tunc Salerni exstare potuisse, nihil in his notis, imo in toto illo instrumento praeter indictionem emendandum occurrit. Et quidem, si bene judico, istud postremum probabiliorem, quam praecedens, sinceritas speciem praefert; aut certe, si utrumque admittatur, istud fuit prioris privilegii iisdem pene verbis, ut nonnunquam alias factum est, data confirmatio, quare primum hoc anno, secundum vero anno 1093 cum aliae ejus notae chronicae conveniunt, datum fuerit. Porro illius secundae bullae aliud exemplum nuper accepimus ex archivo Cavensi, in quo nulla loci aut temporis nota habetur; unde conjici potest, notas illas quae in laudatis exemplaribus habentur, additas aut vitiatas ab aliquo fuisse. Caeterum praeter duas hic memoratas bullas, unam supra [Col. 0101D] memoravimus cum decreto Urbani in gratiam Cavensium, quae duo instrumenta multo melioris, imo certissimae notae videntur.

Tradunt plerique auctores vulgati Brunonem Carthusiani ordinis institutorem anno 1092 ab Urbano in Italiam accersitum fuisse: quod multo antea contigisse superius demonstratum est. Et quidem pontifex hoc anno, cum in Calabria esset, donationes a Rogerio comite Brunoni, qui tunc monasterium Turris in Squillacensi dioecesi incolebat, factas, et a Theodoro episcopo approbatas confirmavit et laudavit, additis nonnullis privilegiis quae in ejus rescripto ea de re II Idus Octobris dato referuntur. [Col. 0102A] Hinc mirari subit, Urbanum, si quidem ejus rescripto, quod vulgavit ea de re Ughellus, credatur, sub suae vitae finem, haec Cavensis monasterii privilegia rescidisse, aut saltem restrinxisse in Alfani archiepiscopi Salernitani gratiam. Tamen cum ageretur de concedendis nostris Casinatibus pontificalibus ornamentis, laudatum hanc in rem fuit privilegium Cavense in congregatione cardinalium concilii Tridentini interpretum, ut testatur Tamburinus de jure abbatum disp. 23, quaest. I. Imo quotiescunque illud idem privilegium impetitum fuit, stetit semper statque etiam nunc inconcussum ac inviolatum, ut patet ex variis instrumentis authenticis, quae cum pontificiis diplomatibus ac congregationum, seu commissariorum decretis in ejusdem loci archivo [Col. 0102B] conservantur. Rescriptum vero Urbani, qualecunque tandem illud sit, suo ordine olim dabitur, ne aliquid in nostrorum gratiam dissimulasse videamur.

Urbanum vero hoc mense et sequenti in Calabria exstitisse probant nonnulla instrumenta antiqua. His accenseri debet ejus decretum, quod post multas utriusque partis altercationes sancivit in negotio monachorum Vindocinensium et Andegavensium Sancti Albani, qui pro Credonensi Sancti Clementis ecclesia jamdudum interesse litigabant. Ea de re jam sententiam tulerat Amatus Burdegalensis archiepiscopus Urbani nomine, cujus legatus erat in [Col. 0102C] Aquitania, sed cum ejus judicio utrique stare noluissent, causa ad ipsum pontificem delata fuit, missique ex utraque parte legati qui cum in provincia Calabriae apud monasterium Sanctae Mariae quae dicitur de Malina, convenerunt. Agitata multum ibi die primo haec causa fuit coram pontifice, sed minime absoluta: idem factum die sequenti. At die tertia, quae erat XII Kalendas Decembris, re diu multumque inquisita, residente pontifice in Anglone civitate Apuliae cum multis episcopis, cardinalibus, comitibus et aliis tam ecclesiasticis quam saecularibus personis, controversia illa amice tandem composita fuit; eo pacto, ut Sancti Clementis ecclesia Credonensis penes Vindocinenses monachos remaneret, cum onere unam e tribus ecclesiam in compensationem [Col. 0102D] Albinianis cedendi. Et reipsa a Vindocinensibus data est adversae parti ecclesia Sancti Joannis supra Ligerim, quam hodieque Albiniani monachi possident. Mirum est Goffridum, qui paulo post ea Vindocini abbas fuit, contra hanc tam solemnem concordiam reclamasse. Id tamen ab eo factum esse patet ex illius epistola ad Paschalem II, quae octava est libri I, in qua ait Urbanum ab Albinianis hoc in negotio deceptum fuisse; tum addit judicium antea latum ab eodem pontifice, visis Vindocinensibus privilegiis, retractatum fuisse. Stetit nihilominus primum Urbani decretum, quod Paschalis ejus successor habitis insuper Godefridi querelis, novo diplomate anno 1115 confirmavit, ut videre est apud Baluzium [Col. 0103A] tomo II Miscellaneorum, ubi illud diploma cum aliis ejusdem controversiae actis profertur. Videndae etiam de hoc negotio epistolae Goffridi, scilicet 8 libri I, et 44 libri IV, cum Sirmondi notis. Praeter haec habemus Amati legati apostolici judicium, quod nomine Urbani, antequam pontifex quidquam ea de re decrevisset, Burdigalae initio hujus anni, ut diximus, prolatum est. At ipsius Urbani decretum quod referetur inter ejus epistolas, Tarenti VIII Kalendas Decembris, in nonnullis exemplaribus, anno 1092; in aliis vero anno sequenti datum dicitur, sed perinde est quomodocunque legas. Certum quippe est ex anno pontificatus Urbani, qui in omnibus exemplis indicatur, quinto, et ex rerum gestarum serie, illud anno 1092 consignandum esse, qui [Col. 0103B] tamen recte in illo instrumento 1093 dici potuit, more plerorumque ejus aevi et regionis auctorum, qui, ut jam non semel observavimus, annum simul cum indictione a mense Septembri in illis ulterioribus Italiae plagis inchoabant.

Eo calculo, uti ex aliis locis patet, usus est Lupus Protospata, cum scripsit: Anno 1093, indictione I, obiit Eugenia abbatissa Sancti Benedicti monasterii Materiensis, mense Octobris: et eodem mense Urbanus papa venit in Materam, et applicuit ad coenobium Sancti Eustachii cum grandi plebe hominum. De his monasteriis pauca supersunt, ut videre est apud Ughellum tomo VII Italiae sacrae, et Lubinum in Notizia abbatiarum Italiae; Materanensis vero et Acheruntina dioecesis simul junctae unicum habent [Col. 0103C] archiep.

Defuncto III Idus Augusti hujus anni Gerardo Cameracensium episcopo, Atrebatenses de ecclesia sua, quae, Atrebato a Wandalis diruto, Cameracensis antistitis, utpote vicinioris, curae demandata fuerat, in pristinam libertatem restituenda cogitarunt. Et quidem, licet res difficilis videretur, opportuna tamen tunc, si unquam fuerit, ad id audendum erat occasio, Urbano nempe, qui in Remensi provincia natus et educatus fuerat, probe nota erat antiqua Atrebatensis Ecclesiae et Urbis dignitas, nec ignorabat quantum Atrebatenses a Cameracensibus, Henrico [Col. 0103D] imperatori, qui sui ipsius hostis infensus erat, addictis passi fuissent. Favebat Atrebatensium causae miserabilis Ecclesiae Cameracensis status, quae tum in varias factiones divisa erat ob successoris electionem. Has turbas augebat Henricus, persuasum habens sua multum interesse, ut aliquis cui tuto fidere posset ea in sede locaretur. Et quidem Atrebatenses sua ipsorum non fefellit semel concepta opinio. Urbanus nempe hanc occasionem relevandae pristinae, ut frequenter in suis epistolis testatus est, Remorum Ecclesiae dignitatis, nactus, exceptis benigne Atrebatensium missis, nihil omisit ut eorum desiderio satisfaceret. Qui reipsa post multas hinc et inde concertationes, post varios labores et curas, [Col. 0104A] proprium tandem episcopum obtinuere. Multae ultro citroque ea de re scriptae fuerunt epistolae, habiti sunt etiam ea occasione tum Remis cum Atrebati varii conventus, imo et nonnulla concilia celebrata fuerunt, legationesque Romam missae, ex quibus omnibus ea quae ad nostrum institutum spectant suis locis referemus. Sed qui plura ea de re, quam quae a nobis aut a Locrio, Acherio nostro aut certe a Labbeo referuntur, cupit, adeat tomum V Miscellaneorum Baluzianorum, ubi accuratam totius hujus negotii narrationem inveniet, simul cum variorum epistolis et aliis monumentis, quae omnia ex veteri codice ms. Ecclesiae Atrebatensis vir eruditus descripsit.

Urbanus itaque, suscepta Atrebatensium legatione, [Col. 0104B] scripsit statim ad ejus civitatis clerum et populum ut, Cameracensium excusso jugo, sibi proprium episcopum eligant, electumque metropolitano suo consecrandum praesentent. Ne vero ipse metropolitanus difficultate aliqua ab hac ordinatione celebranda dimoveretur, ad eum pariter, is tunc erat Raynaldus Remorum Ecclesiae post Manassis exauctorationem praefectus, pontifex scripsit velle, ut restituto Ecclesiae Atrebatensi proprio suo episcopo Remensis metropolis in antiquam suam dignitatem redintegraretur; id est ut duodecim episcopalium sedium numero exornata, in ferendis judiciis canonicis ad provincias extraneas recurrere opus non haberet. Quae, ut jam diximus, solius Remensis provinciae in Galliis praerogativa olim specialis fuit, [Col. 0104C] uti videre est in antiquioribus notitiis. Binas hac de re litteras scripsit Urbanus, in quibus licet annus diserte non indicetur, facile tamen ex rerum serie intelligi potest. Quin et nullas loci aut temporis notas habet ea quae Raynaldo archiepiscopo inscripta est; altera vero, quae est ad Atrebatenses, in nonnullis codicibus dicitur, data IV Nonas Decembris, absque aliqua loci designatione. Tamen vetus codex, quem habemus prae manibus locum ipsum indicat, nempe Castraneti, alii mss. et editi habent Romae. Fortasse Castranetum locus erat prope Romam, in quo tunc versabatur pontifex, cum nondum ei liceret ob Guiberti factiones Urbem ingredi. Etenim Urbanus papa, uti scribit Bertoldus, hoc anno Natale Domini extra Romam in terra Sancti Petri celebravit, [Col. 0104D] eo quod nondum Romam absque armata manu intrare potuit, Guibertistis quidem et excommunicatis multum adhuc ibi praevalentibus, nec facile absque violentia inde repelli permittentibus.

Paulo autem ante illud festum Udalricus, qui Aquileiae episcopatum ab Henrico imperatore simul cum abbatia S. Galli jam acceperat, conatus est etiam episcopatum Constantiensem, expulso Gebeardo, per quemdam e suis monachis sibi addictum, nomine Arnoldum, occupare; at utriusque conatus fuere irriti. Etenim Constantiae cives invasorem illum, licet jam ab imperatore investituram recepisset, turpiter cum ejus socio, qui illuc possessionis [Col. 0105A] ineundae causa simul advenerant, e civitate paulo ante Natalem Domini ejecerunt.

Eodem anno desinente, aut certe sequentis initio, Ivone Carnoteno, ut ex ejus epistola 12 ad Urbanum et 109 ad Paschalem ejus successorem colligitur, intercedente, reddita est Hugoni Lugdunensis archiepiscopo apostolici in Galliis legati dignitas qua diu caruerat. Haec ei ablata fuerat tempore Victoris III, quod post probatam et laudatam cum caeteris episcopis catholicis ejusdem pontificis electionem, eam tamen postea Richardo abbati Massiliensi junctus irritam facere conatus fuisset, imo et ab ejus obedientia recessisset. Quare simul excommunicati et apostolica legatione privati in concilio Beneventanab [Col. 0105B] eodem Victore III fuerant. Verum etsi tanta fuerit utriusque audacia, quam etiam Hugo litteris ad Mathildem datis approbare conatus fuerat, ut jam suo loco diximus, neuter tamen ad schismaticos defecit; sed paulo post, Urbano post Victoris obitum in pontificem assumpto, inviolabiliter ei adhaesere. Hugoni, ob restituta mei ab Urbano legationem, gratulatur Ivo epistola 24 ad eum data; ubi eidem, ob temporum difficultates hanc dignitatem suscipere nonnihil repugnanti, parendum esse pontifici probat, Tempus autem quo id factum fuit indicat idem Ivo, cum ait tunc in Italia alterum Achab, id est Henricum, et in Galliis novam Jezabelem, nempe Bertradam, ut eam etiam appellat Hugo Flaviniacensis, surrexisse. Hanc autem epistolam sub anni finem, [Col. 0105C] aut sequentis initio scriptam fuisse ex eo patet quod in ea Hugonem rogat Ivo ut ei significet quo loco eum circa Quadragesimae initium convenire commode possit.

His temporibus, ut narrat Bertoldus, Guibertus cum imperatore suo Heinrico in Longobardia morabatur, et quidquid potuit cum ipso contra Welphonem et ejus uxorem Mathildam, sancti Petri filiam machinabatur, ut pluribus narrat Domnizo, cujus excerpta in Appendice referentur. Consentit Sigonius libro IX De regno Italiae, ubi res hujus temporis ex his auctoribus descripsit.

Urbanus vero adhuc Romae erat mense Februario [Col. 0105D] anno 1093, si legitimum sit Figiacense privilegium, quod a Cruceo relatum est in Historia episcoporum Caturcensium, et nullus error irrepserit in notas ejus chronicas. Datum nempe dicitur Lateranis hoc anno 1093, pontificatus Urbani quinto, die V Idus Februarii. Sed, etsi illae notae bonae sint, locus dati privilegii vitiosus est, cum nondum tunc Urbanus Lateranense palatium obtinuerit, coactus, ut modo ex Bertoldo dicebamus, Natalium Christi festivitatem extra urbem celebrare, quippe qui absque sanguinis effusione, quod semper abhorruit pius pontifex, in eam ingredi non potuisset. Et quidem Lateranum nonnisi anno sequenti recuperavit Urbanus, ope Gofridi Vindocinensis abbatis, qui ad id, uti dicemus, [Col. 0106A] magnam pecuniae summam contulit. Certe hoc diploma dubiae omnino fidei videtur esse; in quo nempe, praeter ea quae continet bis temporibus parum consentanea, maxime displicet quod Stephano episcopo Cadurcensi, alias penitus ignoto, inscribatur. Plura de eo refert Cruceus in Historia episcoporum Cadurcensium; quem, si lubet, consulas. Paulo majoris est auctoritatis privilegium Cavense, de quo ad annum praecedentem egimus, datum Salerni XIX Kalendas Februarii anno V Urbani, indictione V, anno 1092, quamvis loci et temporum notae haud sibi constantes admitti non possint. Utrumque lectorum eruditorum judicio et censurae permittimus.

Porro etsi toto eo tempore quo Lateranense palatium, [Col. 0106B] ubi praecipua erat pontificum Romanorum sedes, in Guibertinorum potestate fuit, nunquam licuerit Urbano intra Romanae urbis moenia ingredi: cum tamen in suburbanis, sive, ut passim loquitur Bertoldus, in terra Sancti Petri frequenter tunc moraretur, censebatur Romae praesens adesse. Quare nil mirum est si quaedam ejus litterae passim occurrant quae Romae his temporibus datae dicuntur, quemadmodum plerique ejus aevi auctores scribunt episcopos et abbates Romam tunc adiisse, ut Urbanum aut apostolorum limina inviserent.

Ejusmodi fuerunt litterae Urbani ad Fulconem episcopum Bellovacensem, et aliae ad clerum et [Col. 0106C] populum ejusdem urbis, quae Romae VI aut XVI Kalendas Martii datae dicuntur. His litteris confirmat antea pontifex a Gregorio VII latam sententiam de Castellania Bellovacensi, quas quidem hoc anno scriptas fuisse probat rerum gestarum series. Etenim Fulco, de quo jam supra egimus, apud Urbanum accusatus quod male res sui episcopatus administrasset, quodque facinorosorum aliquot hominum criminibus sese immiscuisset, litteras illas accepit mense Februario. Statimque Romam adiit suam approbaturus coram pontifice innocentiam, et quocunque modo causa verteret, sedem suam dimittere paratus. Et quidem ea erat sancti Anselmi, ejus olim magistri et abbatis apud Beccum, sententia, quod facile ex ejus epistola 34 libri II ad ipsum Urbanum [Col. 0106D] scripta, intelligitur, quamvis paulo antea, nempe epistola praecedenti, eum pontifici commendasset. Idem Anselmus factus post modum archiepiscopus Cantuariae, iterum supplex pro Fulcone oravit apud pontificem, libro III, epist. 37, ut ei succurrat, prout ejus judicabit prudentia. Nec vana fuit tanti viri commendatio. Urbanus quippe perspecta Fulconis innocentia, non ferens episcopum injuste opprimi, eum Simoniaca haeresi, quae ipsi a nonnullis affingebatur, purgatum in sede Bellovacensi confirmavit, ac remanere jussit. Imo cum idem antistes in Gallias reversus anno sequenti a comprovincialibus episcopis in judicium ea de re vocatus fuisset, illos objurgavit pontifex, quod causam a sede apostolica judicatam [Col. 0107A] ausi fuissent retractare. Exstat ea de re Urbani epistola ad Raynoldum archiepiscopum ejusque suffraganeos, quae cum anni 1094 initio Maii, ut suo loco demonstrabimus, scripta sit, invicte probat binas has litteras, de quibus hic agitur, cum Fulconis purgatione Romae peracta, ad praesentem annum 1113 debere revocari.

Vere ineunte hujus anni, Dominus papa Urbanus, Bertoldi verba ipsa refero, generalem synodum centum pene episcoporum in Quadragesima ex diversis provinciis in Apulia congregavit, et diversis Ecclesiarum necessitatibus synodati provisione competenter succurrere curavit. Hanc synodum apud Trojam, quae Apuliae civitas est episcopalis, habitam fuisse scribit Romualdus [Col. 0107B] Salernitanus archiepiscopus in Chronico, cui consentiunt plerique omnes; sed eam nonnulli recentiores secundam nuncuparunt, quod alteram eadem in urbe ab Urbano congregatam anno 1089 admiserint. At unicam solummodo, ut jam diximus, ad annum 1089 agnoscunt veteres auctores, quam anno 1093 celebratam fuisse ex Bertoldi testimonio, aliisque certis et indubitatis monumentis constare debet. Ejus concilii titulum ex codicibus manuscriptis descriptum exhibet Labbeus tomo X Conciliorum his verbis: Anno Dominicae Incarnationis 1093, V Idus Martii convenit Trojae in Apulia concilium episcoporum fere 75, abbatum 12. Totidem episcopos et abbates ei interfuisse legitur apud Ivonem in editis exemplaribus, quamvis scriptum a [Col. 0107C] Labbeo laudatum octoginta praeferat. Eamdem synodum memorat Petrus Diaconus libro IV Chronici Casinensis cap. 7; at numerum pontificum aut abbatum, qui ad eam convenerant, nusquam habet. Duo supersunt hujus concilii canones, quos post Urbani epistolas proferet pontificiarum epistolarum collector. Primus, qui de dissolvendis intra certam consanguinitatis lineam initis matrimoniis agit, ab Ivone Carnoteno, Gratiano, Magistro Sententiarum et aliis passim auctoribus laudatur et refertur; alter vero, occasione Treviae conditus, ejus infractores excommunicatione multandos decernit.

[Col. 0107D] Soluto concilio, Urbanus Romam reversus est, uti colligimus ex privilegio quod ibi Narbonensi Ecclesiae sancti Pauli concessit hoc anno, pontificatus Urbani VI, die XIV Kalendas Aprilis, indictione I, quae notae nullam habent difficultatem. In eo diplomate, canonicos Sancti Pauli laudat pontifex ob regularem vivendi formam, quam recens amplexi fuerant. Quod quidem vitae genus suscitare, inquit, non minori pene aestimandum est meriti . . . . quam florentem monachorum religionem custodire. Similia passim elogia occurrunt in aliis canonicorum regularium privilegiis ab Urbano indultis, qui eo pacto bonos in proposito retinendo confirmari; alios vero, quorum vita non adeo regulae astricta erat, ad idem [Col. 0108A] institutum amplectendum, excitari posse arbitrabatur

Interea Henrici Augusti negotia in pejus abibant, plerisque in dies ab ejus et Guiberti pseudopapae obedientia deficientibus. Tunc quippe, referente Bertoldo, in Longobardia prudentissimi milites Sancti Petri Welpho dux, et uxor ejus Mathilda, jam triennio contra schismaticos viriliter dimicantes, tandem multum contra ipsos, Deo opitulante, confirmati sunt. Sed nihil adeo catholicorum partes adjuvit quam Conradi, ipsius Henrici filii, a patre defectio ad Welphonem ducem, cui deinceps inviolate adhaesit. Nullam tam insperatae mutationis causam affert [Col. 0108B] Bertoldus; at ex Dodechino discimus eam occasione Praxedis, Adelaidem appellat ille auctor, reginae uxoris Henrici contigisse; quam eo usque odio tunc habuisse imperator dicitur, ut eam aulicis suis, imo et ipsi Conrado, dehonestandam prodiderit. Tantum facinus exhorruit pius princeps, qui, ut ait idem auctor, erat in omni bonitate et probitate conspicuus, humilis et modestus. At hac repulsa commotus furibundus pater, ita adversus eum excanduit, ut exinde eum pro filio habere recusaverit, se asserens non esse illius patrem. Tunc Conradus, relicto patre, ad pontificios cum iis qui sibi addicti erant confugit. Quin et multi alii, uti habet Domnizo, tam immanis sceleris horrore perculsi, primo Henricum et Guibertum spernere, tum etiam omnino deserere ejus [Col. 0108C] partes constituerunt, qua occasione Catholicorum vires ingens incrementum accepisse memoratur. Testis est Bertoldus nobiliores Longobardiae civitates Mediolanum Cremonam, Laudam et Placentiam eo tempore contra Henricum in viginti annos conjurasse; quo pacto Catholici, occupatis Alpium faucibus, impediverunt ne Henrici fautores e Germania in Langobardiam ad eum accederent. Quare Augustenses, vicinarum urbium exemplo excitati, abjecto pseudoepiscopo, quem eis Henricus praefecerat, catholicum sibi pastorem elegerunt.

Haud minori studio Urbanum colebant Lotharingiae urbium populi, Metenses videlicet, Tullenses et [Col. 0108D] Virdunenses, qui Egilberto Trevirorum pontifici provinciae suae metropolitano obedientiam praestare omnino abnuerunt, quod ille schismaticis communione jungeretur. Plus ausi sunt Metenses, qui rejecto illo, procul dubio Adalberone, sic quippe eum Meurissius in Historia Metensium episcoporum et alii appellant, seu Albertum, ut dicemus infra, quem eis praefici volebat imperator, Popponem ex archidiacono Trevirensi, virum catholicum et sedi apostolicae addictissimum in antistitem sibi elegerunt, eumque, uti Bertoldus habet, a Gebehardo Constantiensi episcopo, sedis apostolicae legato, consecrari fecerunt sexto Kalendas Aprilis in medio Quadragesimae.

Una tamen occasio inopinata tot prosperos eventus ferme labefactavit, captivitas nempe Conradi principis, quem Henricus dolo circumventum ceperat. At ille paulo post, ut Bertoldus scribit, misericordia Dei ereptus, luctum illum in gaudium vertit. Paulo post, annuente Welphone duce Italiae, ac Mathilda ejus conjuge, elevatus in regem, concurrente ad haec solemnitatem magna fidelium Sancti Petri frequentia, a Mediolanensi episcopo solemniter coronatus fuit. Interea Welpho Bajoariae dux in Langobardiam advenit, ubi cum sese Urbani asseclis adjunxisset, ita repentino illo casu Henrici animum dejecit, ut in quamdam munitionem, verba sunt Bertoldi, se contulerit, ubi diu absque regia dignitate [Col. 0109B] moratus, nimioque dolore affectus, se ipsum, ut aiunt, morti tradere voluerit; sed, a suis praeventus, ad effectum venire non potuit. Eum tunc Veronae aliquod tempus exegisse discimus ex Udalscalco in Vita Eginonis apud Canisium tomo II lectionis antiquae, sed in tantis angustiis, ut ei ex omni parte circumvento nec Langobardiam ingredi, obstante domna Mathilde, liceret, nec Italia excedere, quod Teutonici principes ei in Germaniam reditum omnino praeclusissent. Haud enim minus in illis partibus quam in Italia Catholicorum res prosperabant.

Paulo post Welphonem patrem in Germaniam reversum, Gebehardus antistes, uti narrat Bertoldus, per manum in militem accepit, sicut et proprium fratrem [Col. 0109C] Bertholdum ducem Alemanniae jamdudum fecerat; tum Ulmae in frequenti Alemanniae principum conventu, ubi idem antistes cum Bertholdo suo fratre et eodem Welphone praesens aderat, communi omnium assensu decretum fuit, ut omnes omnino Gebehardo praesuli omnimode secundum statuta canonum, Bertholdo vero duci et comitibus secundum legem Alemannorum obedire tenerentur. Deinde, ut idem auctor prosequitur, firmam pacem tam duces quam comites, tam majores quam minores, se observaturos a septimo Kalendas Decembris usque in Pascha, et a Pascha in duos annos juraverunt. Ut vero omnis infringendae illius concordiae timor a fidelium mentibus auferretur, principes, qui conventui illi interfuerant, ad propria reversi, pacem hanc omnibus [Col. 0109D] quique sub sua potestate constitutis viritim jurare fecerunt.

Nonnulla etiam his temporibus de novo excitata sunt in his regionibus monasteria, quae, uti Bertoldus refert, a Gebehardo apostolicae sedis legato dedicata fuerunt. Primum in Silva Nigra a fundamentis crexit ejusdem antistitis frater dux Bertholdus, quod abbatiali dignitate auctum, et sub speciali apostolicae sedis tuitione constitutum dedicavit ipse Gebehardus hoc anno, die prima Augusti. Mense sequenti idem episcopus alterum consecravit in honorem sancti Martini, quod Hartmannus comes et frater ejus Odo in proprio allodio condiderant, eo ipso [Col. 0110A] loco, quo Danubius et Haris amnes in unum conveniunt. Quo item tempore tertium haud procul a praecedenti dissitum sub sancti Georgii nomine ab eodem pontifice consecratum est, in quo sicut et in praecedenti Otto Sancti Blasii abbas regularem disciplinam instituit. Praeter ea Sigefridus Scaphusae abbas, veritus ne propter schismaticorum infestationes loco cedere cogeretur, impetravit hoc anno a Richardo Massiliensi Sancti Victoris abbate cellam Nobiliacum dictam, ubi cum suis, si aliquando instaret monasterii sui deserendi necessitas, perfugii locum haberet. Et idcirco hanc domum omnibus ad regularem disciplinam observandam necessariis instruxit.

In Galliis Atrebatenses accepta ab Urbano pontifice, uti anno superiore diximus, eligendi proprii episcopi facultate, ad Raynaldum provinciae metropolitanum scripsere, ut aliquem clericum discretum et nobilem, seu abbatem e suo latere Atrebatum mittat, qui electioni celebrandae pro se vicarius intersit. At ille rescripsit se Cameracensibus, qui hanc electionem impedire conabantur, ad Dominicam Oculi mei semper, id est tertiam Quadragesimae, quae hoc anno in diem 20 Martii incidebat, diem dixisse, ut in concilio totius provinciae, quod eo tempore Remis celebrandum indixerat, intercessionis suae rationes proferrent. Adeoque hac etiam occasione Atrebatenses monet ut et ipsi quoque ad dictam diem adsint, [Col. 0110C] causam suam coram concilii Patribus adversus Cameracensium conatus propugnaturi. Adfuerunt itaque die condicto utriusque Ecclesiae legati. Primum Atrebatenses laudatis antiquis Galliae provinciarum notitiis, prolatisque multis veterum testimoniis, potissimum ex Vita et testamento sancti Remigii desumptis, asseruerunt suam urbem, unam olim e nobilioribus Belgicae secundae civitatibus, proprium episcopum quondam habuisse atque adeo juxta pontificum et conciliorum decreta, hoc jus, ei jam in pristinum splendorem revocatae, debere restitui, maxime quod id ipsum Urbanus pontifex datis litteris fieri decrevisset. Nihil ad ea respondentibus Cameracensibus legatis, nec quidquam in suae causae patrocinium proferentibus, archiepiscopus dixit eam reipsa [Col. 0110D] Atrebatensis episcopatus restitutionem a pontifice fuisse imperatam. Statimque litteras Urbani tum ad se, tum ad Atrebatenses ea de causa scriptas proferri jussit in medium, quae omnia ita esse Burchardus Sancti Basoli abbas et Dudo capellanus, recens e curia Romana reversi, palam testati sunt. Deinde archiepiscopus, rogatis episcoporum et aliorum, qui ibi praesentes aderant, consiliis, quamvis illi inducias postularent, Atrebatensium votis assensum praebere paratus erat, cum Cameracenses, desperata causa, ad apostolicam sedem appellarunt. Hanc appellationem statim, annuente universo concilio, admisit archiepiscopus, ac utrique parti diem dixit, ad diem Dominicam ante Ascensionem, aut certe ad sequentem [Col. 0111A] hebdomadam, qua coram pontifice Romano, cui ea de re litteras scripturus esset, causam suam propugnarent, atque ita concilium solutum est.

Post dies paucos Joannes et Drogo ab Atrebatensibus ad suam eorum causam coram pontifice agendam electi Romam proficiscuntur, quos Urbanus benigne exceptos, exspectatis frustra Cameracensium legatis, post elapsum a concilio Remensi praefinitum tempus, ad Raynaldum archiepiscopum remisit, cum litteris, quibus ei praecipiebat ut electum ab Atrebatensibus episcopum consecraret; aut certe si id nollet, ipsum ad apostolicam sedem transmitteret, a se, salvo Remensis Ecclesiae jure, consecrandum. Hae litterae, sicut et aliae, quas eadem occasione pontifex [Col. 0111B] ad Atrebatenses scripsit, nullas habent chronicas notas; at ex rebus gestis facile colligitur, utrasque una aut altera die post Dominicam infra octavam Ascensionis, id est ultima aut penultima mensis Maii datas fuisse. Legati itaque in Gallias reversi, Remos statim adierunt pontificis litteras ad archiepiscopum delaturi, quibus ille acceptis, legatis ipsis consuluit ut, nulla interposita mora, Atrebatum reversi electionem urgerent; sed litteras, quas illi ab eo efflagitabant, ad clerum et populum Atrebatensem, veritus procul dubio ne hoc facto Cameracensium animos in se commoveret, scribere recusavit, ea specie quod necessarium non esset, nec idoneum, ut litteris papae electionem novi episcopi jam semel et iterum praecipientibus, suas quoque, quod tamen praeceperat [Col. 0111C] pontifex, epistolas adjungeret.

Solis itaque Urbani litteris contenti legati Atrebatum redierunt, statimque indicta est electionis faciendae dies ad VI Idus Julii, quae Dominica erat. Ad quam non modo Atrebatensis, sed etiam vicinarum aliquot Ecclesiarum clerici, atque inter alios Insulensis Ecclesiae collegiatae canonici, vel ob majorem solemnitatem, vel ob antiquam consuetudinem, aut inter utrosque societatem convocati sunt. Convenit ea die in majorem Sanctae Mariae ecclesiam infinita propemodum clericorum et laicorum multitudo, ibique celebratis missarum solemniis, ac praemissa sancti Spiritus invocatione, publice e pulpito lectae [Col. 0111D] sunt Urbani pontificis litterae de restituenda Atrebatensis Ecclesiae dignitate, et electione episcopi facienda. Cumque a Gualberto praeposito, Guiberto decano caeterisque omnibus canonicis in capitulo uno consensu Lambertus Insulensis Ecclesiae cantor in episcopum designatus fuisset, statim in conspectu totius ecclesiae manifestatus est, ac sic a clero electus et tertio acclamatus ac laudatus a populo, licet invitus eligitur, capitur, et in sede pontificali inthronizatur. Ipso vero, cum aliis Insulanae Ecclesiae canonicis, qui tantum virum sibi eripi aegre ferebant, reclamante, publice lecta est Urbani sententia ex prima ejus epistola, quae sic habet: Ei vero, qui canonico consensu cleri et populi electus fuerit, apostolica auctoritate [Col. 0112A] interdicimus, ne impositam sibi electionem dissimulatione aliqua hujus novae ordinationis subterfugiat: ac sic omnes electioni factae acquieverunt.

Scriptum statim est ad Raynaldum metropolitanum, ut diem qua esset novi episcopi facienda consecratio indicaret; at ille, nulla die statuta, respondit se rem cum caeteris comprovincialibus communicaturum in magno episcoporum et clericorum conventu, quem in festo sanctae Mariae, mediante Augusto, Remis haberet. Verum cum die indicto Atrebatensium legati comparuissent ea de re rogaturi, inducias iterum postulavit archiepiscopus ad festum omnium Sanctorum. Tot cunctationum pertaesi Atrebatenses, legatos jam tertia vice Romam mittunt ad [Col. 0112B] Urbanum, Odonem scilicet cantorem, et Joannem diaconum, qui pontifici rerum omnium rationem redderent, ejusque opem iterum implorarent adversus archiepiscopum, qui ejusmodi tergiversationibus mandata apostolica velle eludere videbatur. Litterae quas ea occasione Atrebatenses ad pontificem scripserunt, dabuntur suo tempore, sicut et illae quas ipse pontifex, exceptis benigne, ut solebat, Atrebatensium legatis, ad Raynaldum ea de re scripsit, quibus illi praecipiebat ut infra triginta dierum spatium, postquam suas ipsius litteras receperit, aut Lambertum ipse consecraret, aut certe eum Romam transmitteret in Romana curia consecrandum. Eadem ferme repetit in alia epistola, quam eadem occasione ipsi Lamberto electo conscripsit, quae cum [Col. 0112C] V Idus Octobris data dicatur, inde colligimus praecedentem, quae nullam praefert notam, initio quoque Octobris scriptam fuisse.

Archiepiscopus itaque, receptis circa Novembris medium Urbani litteris, Lamberto electo Atrebatensi scripsit, ut ad se legatum aliquem infra octavas sancti Andreae mitteret, per quem quid de illius consecratione cum aliis provinciae suae suffraganeis statuerit ei renuntiaturus esset. Et quidem assignato tempore adfuerunt legati Atrebatensium, sed neque tunc certum responsum ab archiepiscopo habere potuerunt. Quare Atrebatenses, tot morarum impatientes, electum ipsum Remos tandem mittendum esse censuerunt ad archiepiscopum, ut eum aut ipse praefixo per ipsum pontificem tempore consecraret, [Col. 0112D] ut jam saepius ab eo efflagitaverant, aut certe cum litteris commendatitiis Romam juxta apostolicum mandatum mitteret, ubi ab ipso pontifice consecraretur. Lambertus itaque Remos profectus, ibi die Dominica, quae XV seu potius XV Kalendas Decembris erat, et ultimus praefiniti a pontifice Romano ad ejus consecrationem temporis terminus, suo Atrebatensis cleri ac populi nomine litteras archiepiscopo praesentavit, quibus illum, ut tandem huic negotio alterutro modo, ut pontifex statuerat, finem imponeret: «Vestrae, inquiunt in hoc supplici libello Atrebatenses, excellentiae dignitati multiplices referimus gratias, quia hactenus gratanter nobis, ut pius pater juvamen exhibuistis . . . . sed paternitatem [Col. 0113A] vestram miramur plurimum in calce nostri negotii infrigidatam existere, cum infra terminum ab apostolico vestrae magnificentiae electi nostri consecrationis injunctum, nec solemniter litteris vestris, ut arbitrabamur, ad consecrationem electum nostrum vocastis; nec diem certum infra terminum designastis. Nunc autem cum consecratio deinceps infra triennalem metam nequit fieri, saltem litteras vestrae auctoritatis quae apostolico deferantur, ut ipse jussit, pro consecratione nostri electi nobis dare velitis plurima pace precamur.» Cum itaque nullus superesset subterfugiendi locus, Raynaldus, Lamberto electo, Romam adeundi potestatem fecit, datis ei ad Urbanum litteris, quibus ille acceptis, in ipso Natalis Christi pervigilio Remis egressus est; [Col. 0113B] ac post varia pericula et itineris difficultates, anni sequentis initio, ut ibi dicemus, Romam pervenit. Litterae quas Raynaldus ad Lambertum scripserat, et illae quas tandem hac occasione ad Urbanum deferendas, tum idem archiepiscopus, cum Atrebatensis Ecclesia scripsere, in pontificiarum epistolarum collectione referentur, post eas quas Urbanus ipse, ut mox dicebamus, utrisque paulo ante conscripserat. Ex his porro quas ultimo loco ad Urbanum Raynaldus per Atrebatensem electum scripsit, sicut et ex responsione pontificis, intelligimus quo consilio is antistes novi episcopi consecrationem tam diu distulerat, quaeve causa fuerit tot ejus tergiversationum: quod scilicet vereretur, ne, si Atrebatensis episcopatus restitutioni facilem praebuisset assensum, [Col. 0113C] inde ansam arriperent Cameracenses, qui Henrico imperatori schismatico parebant, a sua et Ecclesiae Remensis obedientia discedere: quare maluit eam ordinationem a pontifice quam a se ipso celebrari, ut nulla querelarum occasio adversus se aut Ecclesiam suam Cameracensibus praeberetur. Huc spectant aliae peculiares ejus litterae ad pontificem, de rebus Cameracensibus, ad quas Urbanus, ut dicemus num. 145, respondit.

Jam supra, § 104, egimus de Gervino episcopo Ambianensi, qui ab Urbano insuper habitis ejus aemulorum accusationibus, in throno Ambianensi confirmatus fuit. At postea a suis iterum exagitatus pontificem rursus adire coactus est, a quo, etiam [Col. 0113D] hac vice benigne exceptus, secundas litteras obtinuit, clero et populo Ambianensi, uti primae erant, inscriptas, quibus praecipit ut illum a Simonia purgatum pro vero et legitimo pastore Ambianenses haberent. Datae sunt XV Kalendas Augusti, hoc anno, si bene conjicio, quare eas a cl. viro Stephano Baluzio acceptas referet pontificiarum epistolarum collector.

Circa ejusdem anni, uti videtur, medium accessit ad Urbanum Rollandus Dolensis in minori Britannia antistes, pontificis opem adversus Dolensem principem, qui ejus Ecclesiae bona invaserat, imploraturus; tum etiam, ut pallium, quod nonnulli ex suis [Col. 0114A] praedecessoribus jam habuerant, ab eo impetrare. Apostolicae sedis protectionem adversus bonorum Ecclesiae invasores ultro concessit Urbanus, datis ea de re litteris ad principem et populum Dolensis urbis; at in concedendo pallii usu, quod maxime efflagitabat Rollandus, qui se, ut sui ab annis plus quam ducentis praedecessores, archiepiscopum nuncupabat, se difficiliorem exhibuit: verebatur enim aequus pontifex, ne id faciendo, jura Turonensis Ecclesiae, quam unicam provinciae Lugdunensis tertiae veram et antiquam esse metropolim sciebat, convelleret: nec quidquam impetrare potuit Rollandus, donec, prolatis Gregorii VII litteris, probavisset usum pallii ac provisionem archiepiscopalis juris in Britannia minori Ireno praedecessori suo [Col. 0114B] fuisse concessam. Sed quia exempla tantummodo harum litterarum proferebat, ab eo Urbanus exegit ut sacramento praestito juraret nihil amplius aut minus in Gregorii autographis litteris quam quod ipse protestabatur continere. Quo facto pontifex ei, salvo metropolis Turonensis jure, pallii honorem ac archiepiscopales honores, sicut Gregorius pontifex Ireno fecerat, indulsit, datis ea de re litteris, quas, licet nullam habeant chronicam notam, ex iis tamen, quae anno sequenti de eadem controversia datae sunt, certum est ad hunc annum revocari debere.

[Col. 0114C] Adhuc in pontificis comitatu erat Rollandus, cum Radulfus Turonum archiepiscopus, contra eum intercessurus Beneventum advenit, ubi tunc pontifex versabatur. Multa ibi adversus Dolenses protulit coram pontifice Radulfus, ut Ecclesiae suae jura in Dolensem et alias Britanniae Ecclesias stabiliret, quibus cum Rollandus nihil aliud responderet quam se non agendum venisse, quamvis paratus esset cum episcopis provinciae suae congruo tempore respondere, Urbanus ex partium consensu tempus utrisque constituit ad medium Quadragesimae sequentis, quo res finiretur. Haec fuse refert ipse pontifex in sententia quam adversus Dolenses anno sequenti, ut ibi dicemus, tulit.

Eo in itinere Radulfo contigit, quod de eo legitur in Gestis episcoporum Turonensium et abbatum [Col. 0114D] Majoris-Monasterii. Narrat horum Gestorum auctor Radulfus ab Urbano pallium quod enixe postulabat, nunquam impetrare potuisse, qum prius ab infestatione Majoris Monasterii se cessaturum, privilegio ejusdem loci consensurum, et pontifici prorsus obediturum spopondisset. Quod cum coram ejusdem monasterii aliquot monachis, qui ibidem aderant, praestitisset, pallii honor a pontifice donatus est. Haud tamen stetit promissis suis, nec destitit monachos Majoris-Monasterii persequi, ut suis locis dicemus.

Ughellus tomo VII Italiae sacrae, in catalogo archiepiscoporum Acheruntinorum ad hunc annum [Col. 0115A] profert vetus, ut ipse putat, instrumentum de dedicatione ecclesiae monasterii Sanctae Mariae de Pauso, vulgariter nuncupati Deventuum, quem locum ipse pontifex, si huic instrumento aliqua sit fides, paulo ante consecraverat, magnisque indulgentiis cumulaverat, atque haec omnia confirmata fuisse dicuntur bulla pontificia, hoc anno XVIII Kal. Octobris apud Salernum data. Sed haec, ut jam diximus ad annum 1088, nullius sunt auctoritatis, quae ob id solum hic memoramus ut nulli fucum faciant.

Circa haec tempora cum recuperandae Romanae urbis spes aliqua affulgeret, quod sanguinis effusione nunquam fieri voluerat mansuetissimus pontifex, [Col. 0115B] pecunia et muneribus id se assequi posse in animum induxit. Quare scriptis in varias provincias litteris episcopos et abbates invitavit, ut Romanae Ecclesiae suis bonis ea occasione suppetias aliquas ferre non abnuerent. Binas ea de re epistolas habemus, quarum prior die IV Nonas Novembris et quidem hoc anno, ut probat rerum series, data est episcopis et abbatibus per Aquitaniam, Guasconiam et inferiorem Burgundiam constitutis; altera vero Raynaldo abbati Sancti Cypriani prope Pictavos, quem pontifex ad ejusmodi pecunias colligendas cum Gervasio Sancti Savini abbate destinaverat. Forte hujus collectionis occasione habitum est concilium Burdigalae ab Amato, ejusdem urbis archiepiscopo et apostolicae sedis legato, convocatum, de [Col. 0115C] quo in Chronico Malleacensi leguntur haec verba: Anno 1093 . . . concilium Burdigale fuit. Plura de eo concilio habentur, in Chartario Sancti Petri de Regula, in quo exhibetur instrumentum restitutionis coenobii Sancti Caprasii Pontonis monasterio Floriacensi, a quo Regulense pendet, in hoc concilio factae per Bernardum episcopum Aquensem, agente Osgerio priore. Complures episcopos et abbates huic concilio interfuisse ex hac charta discimus; huic quippe subscripsere Amatus archiepiscopus Burdigalae et sedis apostolicae vicarius, Willelmus Bernardi Auxiensis; episcopi, Simon Agenni, Reynaldus Petragoricae, Ademarus Egolismae, Hodo Bigorrae, Berandus Convenarum, Petrus Adurae, Stephanus Vasatum et Bernardus Aquensis. Quid [Col. 0115D] vero ex his collectis profecerit Urbanus, non tradunt auctores, nisi huc referatur, quod sub finem hujus anni Romam ingressus est, ut mox dicturi sumus; et quod Goffridus, hoc ipso anno institutus abbas Vindocini, qui quatriduana febre detentus nondum accedere ad pontificem potuerat, ut ex ejus epistola 1, lib. I ad ipsum Urbanum data patet, his litteris, ut videtur excitatus sub hujus anni finem aut initio sequentis cum magna pecuniae summa Romam advenerit, pontifici, ut dicemus anno sequenti, magno adjumento futurus.

Nonnulla privilegia hoc anno labente diversis Ecclesiis [Col. 0116A] concessit Urbanus. Unum ex his est pro monasterio novo Pictaviensi, quo privilegium eidem loco a Gregorio VII, indultum confirmatur simul cum ecclesia Sancti Nicolai, quae, pulsis exinde canonicis male viventibus, in concilio provinciali eidem monasterio fuerat attributa. Haec bulla ex archivo ejusdem loci descripta, data est die XVI Kalendarum Novembrium, Ceperani, qui locus est in latio dioecoesis Verulanae ad Lyrim fluvium. Ceperano digressus pontifex Anagniam venit, ubi eum aliquod tempus egisse ex variis diplomatibus colligimus. Primum ex his datum est in gratiam canonicorum regularium Sancti Quintini prope Bellovacum, die III Idus Novembris; alterum die 20 ejusdem mensis pro monasterio Burguliensi dioecesis [Col. 0116B] Andegavensis, cui loco tunc praeerat celebris Baldricus, postea Dolensis antistes; tertium Rogerio Syracusanae Ecclesiae in Sicilia episcopo inscriptum, cui a se recens consecrato Urbanus omnia omnino confirmat quae Rogerius comes Ecclesiae Syracusanae contulerat. Error irrepsit apud Rocchum Pyrrhum in Sicilia sacra, ubi haec bulla data dicitur indictione XV; nam caeterae notae chronicae praesenti anno, quem diserte reipsa indicat, omnino conveniunt. Et quidem Rogerius tunc in conquestu Siciliae episcopales ecclesias ordinavit, ut ille ipsemet testatur in duabus chartis ejusdem anni, ab eodem Roccho Pyrro relatis, quarum una pro Ecclesia Agrigentina, altera pro Ecclesia Mazariensi, mense Octobri data fuit.

Quod Rogerius in Sicilia, hoc ipsum varii principes Christiani apud Hispanias in catholicae religionis augmentum praestabant, eo scilicet intenti ut, Mauris pulsis, simul cum regno terreno etiam Christi imperium in his regionibus redintegraretur. Testis est ejus rei locuples, Bertoldus ad hunc annum, qui scribit Aldefonsum, regem Castellae et legionis, quem ille auctor Cluniacensis abbatis obedientiarium appellat, paganis saepe prostratis et fugatis, multas ecclesias, quae ab illis barbaris destructae fuerant, his temporibus reparasse. Haud minori animo agebat in Mauros Sancius Aragonensium [Col. 0116D] rex, quem Urbanus in rescripto ad abbatem Sancti Joannis de Penna, charissimum amicum suum appellat. Quo autem tempore datum fuerit hoc rescriptum haud liquet; at cum anno sequenti Sancius rex, quem Urbanus in eo scripto salvere jubet, initio mensis Junii occubuerit in Oscae urbis obsidione, vix ultra praesentem annum potest differri. In eo abbatem Pinnensem reprehendit pontifex, quod decimas ecclesiae Sancti Saturnini Tolosani canonicis debitas invasisset.

Haud dissimili ratione ad hunc quoque annum revocari potest decretalis Urbani epistola ad Domini cum Gradensem patriarcham, de excludendis a suorum [Col. 0117A] graduum dignitate subdiaconis si continentes esse nolunt. Ejus epistolae fragmentum Gratianus retulit in decreto dist. 32, cap. II, Erubescant. Dominicum autem, cui inscribitur haec epistola, sub hujus anni finem, aut initio sequentis obiisse colligimus ex eo quod, teste Ughello in Italia sacra, Joannes et Petrus, unus post alterum ei anno 1094 in Gradensi Ecclesia successerint. Denique ad hunc annum referimus privilegium monasterii Lirinensis Aldeberto abbati inscriptum, quod, etsi in vulgatis exemplis nullam chronologiae notam praeferat, a Barrali tamen, qui vetera ejus monasterii instrumenta conspexerat, hoc anno consignetur in chronologia Lirinensi. Ad eumdem annum, si bene conjicio, revocari debet bulla pro parthenone Sanctae Mariae [Col. 0117B] in Campo Martio ordinis Benedictini Romae, qua Urbanus duos abbates Romanos et unum Ariminensem conservatores ejus loci possessionum designat, ut habet Chronicum ejus loci apud Martinellum. Data dicitur apud sanctum Petrum 28 Novembris, anno VI pontificatus Urbani, quem male interpretatur annum 1094 Hiacynthus de Nobili Chronici auctor. Id tamen incommodi est, quod ex bulla pro Ecclesia Syracusana superius laudata Urbanus Kalendis ipsis Decembris adhuc Anagniae versabatur.

Amisit sub hujus anni finem Urbanus papa strenuissimum [Col. 0117C] partium suarum propugnatorem, Anselmum Mediolanensem archiepiscopum, a quo, ut diximus, Conradus ante aliquot menses regni Langobardiae corona insignitus fuerat. Ejus mortis annum indicat Bertoldus, diem vero discimus ex veteri catalogo archiepiscoporum Mediolanensium, quem noster Mabillonius tomo I Musaei Italici vulgavit, ubi Anselmus sedisse dicitur annos VII, menses V et dies IV, ac obiisse pridie Nonas Decembris, sepultus in basilica apostolorum. Substitutus est ei Arnulfus seu Arnolfus, quem Bertoldus Arnoldum de Porta argentea nuncupat. Plura de his habent Puricellus, Sigonius in Historia regni Italici, et Papebrochius in catalogo Mediolanensium episcoporum tomo VII Maii Bollandiani, quae ad nostrum [Col. 0117D] institutum non attinent. Arnulfus nonnullis fortasse videbitur, ut quidem plerique censent, is ipse fuisse Mediolani archiepiscopus, qui, ut in Urbani Vita legitur, ab uno tantum episcopo catholico ordinatus fuit, multis aliis praesentibus quidem et assentientibus, sed manum, quod schismatici essent, non imponentibus: quique investituram ab Henrico recepisse dicitur, ob idque a legato apostolico exauctoratus in monasterium secessisse, ibique perseverasse, usque dum ab Urbano Ecclesiae suae restitutus ac pallio donatus fuerit; sed hoc melius Anselmo ejus praedecessori conveniunt: nam constat Anselmum ab Henrico huic sedi impositum fuisse; quamvis postea, ut diximus, ad annum 1088 ad Urbani partes accesserit. Et quidem Arnulfus, ut [Col. 0118A] ex Bertoldo auctore aequali et accurato constat, non ab uno, quanquam id post unum annum integrum a sua electione factum fuerit, sed a tribus episcopis catholicis, quorum nomina idem auctor recenset, consecratus fuit, ut suo loco dicemus. Haec occasione obitus Anselmi.

Jacturam, quam morte Anselmi Mediolanensis perpessa est Ecclesia Romana, egregie resarcivit alterius Anselmi in Cantuariensem archiepiscopum ordinatio, quae hac ipsa die celebrata est, id est II Nonas Decembris, qua Mediolanensis Anselmus e vivis excessit. Hanc tamen graves dissensiones subsecutae sunt inter ipsum sanctum virum et [Col. 0118B] Henricum regem obortae, quae diu multumque Anglicanam Ecclesiam afflixerunt. Remanserat Ecclesia Cantuariensis episcopo orbata post Lanfranci mortem toto quadriennio, cum pridie Nonas Martii hujus anni, Dominica prima Quadragesimae, electus est in ejus locum, summo totius regni ac ipsius regis applausu Anselmus, tunc Beccensis abbas, qui ob quaedam monasterii sui negotia forte in Angliam transmiserat, nihil tale cogitans. Omnem lapidem movit vir sanctus, ut a se tantum onus amoliretur, ad quod se minus aptum esse sincero animo reputabat. Visa est ei opportuna declinandae hujus dignitatis occasio, schisma quod tunc Ecclesiam Romanam afflictabat. Quippe cum nondum in Anglia, [Col. 0118C] sic rege volente, quis pro vero pontifice esset habendus, declaratum fuisset, ipse palam denuntiavit se semper, quocunque modo res verteret, Urbano, sicuti usque nunc fecerat, obediturum. Idque contestatus est, quod revera sic in animo haberet, tum quia ex declaratione sperabat se ab Anglis rejectum iri. At nihil omnino profecit. Illi enim constanter in proposito perseverarunt. Quod ipse testatur in epistola 24, libri III, sic ad Hugonem Lugdunensem scribens: Antequam praeberem assensum, palam dixi me favere domino papae Urbano et Guiberto adversari. Et feci et dixi per sex menses quod potui sine peccato, ut dimitterer. Illustre paulo post et publicum suae erga Urbanum pontificem reverentiae et obsequii argumentum praebuit, [Col. 0118D] cum ei librum de fide, seu Incarnatione Verbi, quod contra Roscelinum haereticum conscripserat, nuncupavit eo pacto, ut ipsum ejus censurae committeret. Non abs re erit huc proferre ipsa Anselmi verba quibus hunc ei librum rescripsit. «Domino et Patri universae Ecclesiae in terra peregrinantis summo pontifici Urbano frater Anselmus, vita peccator, habitu monachus, sive jubente, sive permittente Deo, Cantuariae metropolis vocatus episcopus, debitam subjectionem cum humili servitio et devotis orationibus. Tum librum suum pontificis judicio committit his verbis: Quoniam, inquit, divina providentia vestram elegit sanctitatem, cui vitam et fidem Christianam custodiendam, et Ecclesiam suam regendam committeret, ad nullum alium rectius [Col. 0119A] refertur, si quid contra catholicam fidem oritur in Ecclesia, ut ejus auctoritate corrigatur. Opus vero suum esic ei xaminandum proponit, ut si quid in eo corrigendum est, ejus censura castigetur, et quod regulam veritatis tenet, ejus auctoritate roboretur.»

Cum itaque nihil Anglos ab efflagitando in archiepiscopum Anselmo revocare posset, accedente archiepiscopi sui, id est Rothomagensis, in cujus dioecesi Beccum situm est, auctoritate, omniumque bonorum consilio, Cantuariae tandem consecratus est pridie Nonas Decembris anno 1093, ac paulo post Christi Natalium festivitatem solemniter simul cum rege celebravit. Mirum quidem est eum ab Anglicanis episcopis, qui adhuc ancipites erant an [Col. 0119B] Urbano papae, aut Wiberto ejus aemulo obedire deberent, ordinatum fuisse, cum ipse palam protestaretur se ab Urbani obedientia, ut mox dicebamus, nunquam recessurum. Sed nemo tamen, nec ipse pontifex, id aut Anselmo, aut Anglicanis episcopis vitio vertit. Unde cum postea Walterus illud ipsum Anselmo exprobasset, ille hoc potissimum argumento se defendit, quod id sciens pontifex non solum non improbaverit factum, sed etiam ei postea pallium absque ulla difficultate concesserit. Haec fuere pontificatus Anselmi lata initia, sed quam brevi in amaritudines conversa fuere! Quippe cum Anselmus regi mille libras denariorum, ut Eadmerus refert, pro agendis munificentiae suae gratiis dare renuisset, in illius indignationem incurrit. Prima [Col. 0119C] haec Willelmum regem inter et sanctum antistitem dissidiorum germina, paulo post multum excrevere, cum eidem regi in transmarinam expeditionem processuro sanctus antistes monita salutis dare voluisset. Haec anno 1093 et initio sequentis acta fuere; quid inde post regis in Angliam reditum consecutum fuerit, dicemus ad annum 1095.

Romam sub hujus anni finem reversus Urbanus, ibi Nativitatem Domini, deficiente in dies Guiberti factione, solemniter celebravit, ut habet Bertoldus initio anni 1094; solet quippe hic auctor annos a Christi Natalibus exordiri. At Guibertus simul cum Henrico imperatore tunc Veronae versabatur, [Col. 0119D] ita animo fractus, ut eodem Bertoldo teste, papatum se libenter dimissurum simulaverit, si alio modo pax in Ecclesia recuperari non potuerit. Multos tamen adhuc habebat Romae homines suae parti addictos, qui servientes tempori, occasionem latenter exspectabant, ad novos motus ciendos. At haec dissimulabat Urbanus, quod absque militari expeditione abigi ab urbe non potuissent. Nihil quippe, ut jam saepe cum Bertoldo, qui et illud singulis ferme annis repetit, diximus, adeo aversabatur mansuetissimus pontifex, quam ut armis decertaretur, et suam auctoritatem sanguinis effusione ampliaret, quare, uti idem auctor prosequitur, cum absque militari manu adversarios suos non facile potuerit expellere, maluit [Col. 0120A] eorum injustitiam ad tempus tolerare, quam Romanos cives armata manu inquietare.

Mirum est tantam pontificis lenitatem Guibertinorum animos non emolliisse. Quin econtrario cum ipse prope sanctam Mariam-Novam in quadam firmissima munitione moraretur, illi vero, turrim Crescentii seu Adriani molem, id est castrum Sancti Angeli, adhuc occuparent, pyratarum more omnem viatoribus per Tiberis pontem ad pontificem accedere volentibus aditum intercludebant; adeo ut, si qui forte in manus eorum inciderent, captivi ab eis more plusquam barbaro detinerentur, et pessime haberentur. Id contigit abbati cellae Sancti Petri in Alemannia, quam Gebehardus Constantiae episcopus, et dux Bertoldus [Col. 0120B] ejus frater Urbano legatum miserant. Hinc Egino, qui postea abbas Sanctae Afrae Augustensis fuit, laudatur ab Udalscalco, ejus Gestorum scriptore, quod ab eodem Gebehardo non semel ad Urbanum missus, deposita veste monastica, saeculari habitu indutus, sub ea specie Guibertinorum diligentiam fallens ad pontificem accesserit. Eodem modo Goffridus Vindocini abbas libro I, epist. 8, ait famulum famulorum suorum se fecisse, ne ab Urbani hostibus agnosceretur.

Haec initio anni 1094 Romae agebantur, ubi Urbanus cum audisset Lambertum Atrebatensem electum e Gallia in Urbem advenire, ut ibi consecraretur, quod [Col. 0120C] ut jam diximus, veritus esset Raynoldus, ne si ipse ei imposuisset manus, Cameracenses a Remensis Ecclesiae obedientia recederent, ad eumdem archiepiscopum scripsit, pollicitus ei apostolicam tuitionem adversus quemcunque, qui Cameraci episcopum praeter Remensem metropolitanum ordinare aggrederetur. Post haec eidem archiepiscopo injungit, ut tam Atrebatensi quam Cameracensi Ecclesiae, unicuique suum proprium episcopum incardinare non differat, nisi forte Cameracenses vellent Romam venire ad proximam sequentem Quadragesimam, causam suam praesente Lamberto Atrebatensi electo acturi. Denique Manassis archidiaconi Remensis in episcopum Cameracensem electionem, quam a Cameracensibus generali omnium consensu factam fuisse ipsi scripserat [Col. 0120D] Raynaldus, confirmavit eo pacto, ut Cameracenses Atrebatensis Ecclesiae restitutionem non turbarent, quamvis ad id sese temerario sacramento obligassent. Haec omnia habentur in Urbani epistola ad ipsum Raynoldum, qui ei de iis rebus seorsim, ut jam diximus, scripserat, quam pontificis responsionem, et si nullam habeat temporis notam, huc tamen referri debere, ea quae complectitur satis indicant. Et quidem anno sequenti, rejecto Gualcherio, Manassis electio confirmata fuit in Claromontano concilio, ut suo loco dicemus.

Interim Lambertus post multa viarum et hiemis [Col. 0121A] discrimina, quae fuse in ejus libello apud Locrium et Baluzium tomo V Miscellan. describuntur, Romam advenit ad porticum Sancti Petri, feria sexta ante Dominicam Esto mihi in Deum protectorem, inquit ejus Gestorum scriptor, id est die 17 Februarii, biduo ante Dominicam Quinquagesimae, quae eo anno in diem 29 ejusdem mensis incidebat. Cum vero ob Guibertinorum insidias difficilis esset ad pontificem, qui tunc apud sanctam Mariam-Novam commorabatur, aditus, summo mane sequentis diei Lambertus, relictis ad Sanctum Petrum sociis, solus ad Urbanum accedit, «cui se prosternens cum lacrymis petiit ab electione absolvi, imparem se esse asseverans ad tam importabile onus, tum pro Henrici infestatione, ad quem Cameracus pertinebat, tum pro [Col. 0121B] infestatione Cameracensium clericorum et laicorum divitum, etc., ac denique pro ipsius Atrebatensis Ecclesiae paupertate et nimia vastatione. Sed beatissimus papa (ut auctor ille prosequitur), facta absolutione, et data benedictione, sicut mos est apostolicae sedis, suscepit eum in osculo sancto, et floccipendens haec omnia, dixit ei: Frater, non sunt condignae passiones hujus temporis ad futuram gloriam quae revelabitur in nobis, et caetera verba consolatoria, quae, inquit ille, ad plenum memoriae non occurrunt.» Tum ab eo sciscitatus pontifex ubi ejus essent socii, Daiberto Pisano archiepiscopo demandavit, ut simul cum Petro Leonis curam haberet Lamberti socios ad se e porticu Sancti Petri, ubi remanserant, adduci in praeparatum hospitium, quod [Col. 0121C] statim factum fuit. Ac deinceps Lambertus, aliique qui cum eo advenerant liberum habuere ad pontificem accessum.

Exspectatum est ad aliquod tempus, si forte Cameracenses advenirent causam suam defensuri; sed tandem cum jamdudum terminus praefixus ad causam dicendam transactus fuisset, Urbanus accepto episcoporum et cardinalium suorum et Romanorum consilio. . . omnem Ecclesiae Atrebatensis actionem fecit recitari, diemque statuit quo Lambertus in episcopum Atrebatensem ordinaretur. Haec fuit Dominica Quadragesimae, quae, post exspectatos frustra per integrum mensem Cameracensium legatos, ut ipse pontifex in bulla sua declaravit, Lambertus in episcopum Atrebatensem ab ipso Urbano consecratus [Col. 0121D] est. Ejus ordinationis circumstantias refert jam laudatus auctor Gestorum Lamberti his verbis: Ille, Lambertus, inquit: tandem requiescens ordinatur Romae apud Sanctam Mariam-Novam a domno apostolico Urbano anno Dei Christi 1093, anni initium a Paschate repetit, nam et characteres omnes chronologici ab eo prolati, quod et ipsa rerum series necessario exigit, annum 1094 designant, XIV Kalendas Aprilis, quae tunc Dominica Laetare Jerusalem habebatur, id est quarta Dominica Quadragesimae, die vero 19 mensis Martii, sub testimonio venerabilium episcoporum Joannis Tusculani, Humbaldi Sabinensis, Joannis Portuensis, Brunonis Signensis, domni quoque Daiberti Pisanorum archiepiscopi, et [Col. 0122A] cardinalium presbyterorum et maximae multitudinis Romanorum. Post aliquot dies Urbanus Lamberto privilegium insigne ad stabiliendam Ecclesiae Atrebatensis restitutionem concessit, quod postea in variis synodis, ac demum in Claromontano concilio recitatum et confirmatum fuit, illudque Paschalis II ac demum pontifices subsequentes passim laudarunt et approbarunt. Datum est X Kalendas Aprilis, Indictione II, anno 1093, quod scilicet, ut modo dicebamus, in instrumentis de eo negotio datis, anni initium a Paschate passim desumatur, quod tamen Urbanus in aliis bullis eo tempore datis non servavit, ut in sententia pro Turonensi Ecclesia adversus Dolensem aliisque observare licet. Caeterum hoc privilegium inter Urbani epistolas dabitur, sicut et [Col. 0122B] quatuor epistolae, quas eadem de causa diebus sequentibus pontifex ad archidiaconos Ecclesiae Atrebatensis, ad ejusdem dioecesis abbates et abbatissas, ad Raynoldum archiepiscopum caeterosque provinciae Remensis antistites, ac demum post aliquot dies ad Robertum Flandriae comitem conscripsit. Exinde stetit sedes Atrebatensis, cujus restitutionis bullam cum Paschalis II litteris, in quibus se a sanctae memoriae praedecessoris sui Urbani ea de re institutio nunquam recessurum fore protestatus est, Remis in Ecclesia beatae Mariae conservari ait auctor Gestorum Lamberti, in sacrario, in locello aureo, qui vulgo dicitur Berceolum, uti videre est apud Baluzium tomo V Miscellaneorum pag. 275, ubi vir eruditus, ut jam monuimus, illa Gesta cum instrumentis ad ea [Col. 0122C] pertinentibus integra exhibuit.

Hoc ipso tempore quo Lambertus Romae consecratus est, Radulfus Turonum archiepiscopus ibi litem prosequebatur adversus Dolensem episcopum, qui, ut anno superiori diximus, metropolitani Britanniae minoris titulum et jura suorum aliquot praedecessorum exemplo ambiebat. Verum cum tempore condicto nec ipse Dolensis antistes, nec quisquam alius pro eo comparuisset, Turonensis vero archiepiscopus adversus eum varia praecedentium pontificum ac etiam conciliorum protulisset decreta, sententia adversus Dolensem pronuntiata fuit, restitutaque est in suum pristinum jus Turonum metropolis, [Col. 0122D] asserta ei jurisdictione in Dolensem aliasque Britanniae minoris Ecciesias. Hoc decretum bulla sua firmavit Urbanus, in qua totam controversiae seriem retulit, quae Nonis Aprilis hujus anni data suo ordine referetur, cum ejusdem pontificis epistola ad universos Britanniae minoris episcopos, qua eos monet litem hanc tandem finitam esse secundum Turonensem archiepiscopum; adeoque illis praecipit ut ipsi tanquam vero et proprio suo metropolitano obediant. Hoc autem Urbani decretum ita invaluit ut, subsequentibus temporibus, quotiescunque recruduit haec controversia, quod non semel contigit, ad illud recurri debere pontifices semper censuerint, ut post alios ipse Innocentius III fecit, qui solemni tandem [Col. 0123A] sententia Dolenses episcopos ab omni spe recuperandae unquam metropolicae dignitatis prorsus removit. Porro acta integra celebris hujus causae cum variis epistolis et aliis antiquis monumentis quae ad hanc controversiam attinent, edidit noster Edmundus Martene in nova collectione veterum scriptorum, quae anno 1090 edita est Rothomagi. At nec ibi, nec alias usquam reperire licuit, Urbani epistolam quam Turonenses in responsionibus ad Dolensium objecta ibi laudant pag. 148, in qua pontifex testatur Britannorum feritatem et pertinaciam tantam fuisse, ut non solum ulla excommunicatione ad Turonensis Ecclesiae obedientiam revocari potuerint, sed etiam eos Christianam fidem se deserturos dixisse, si ad id quovis modo adigerentur.

His ita Romae peractis, Radulfus Turonensis et Lambertus Atrebatensis episcopi simul in Galliam repedare constituerunt. Roma egressi, feria sexta de Dominica Quasimodo geniti, id est die 21 Aprilis, apud Ostiam mare intrarunt. Die vero ipso Pentecostes Lambertus Atrebatum reversus ante horam tertiam in pontificali sede, summo totius cleri et populi consensu et applausu, inthronizatus fuit.

Verum priusquam Romam dimittamus, agendum est de Goffrido abbate Vindocinensi, qui etiam ea tempestate in Urbe morabatur, quo ad suppetias pontifici summis in angustiis constituto deferendas [Col. 0123C] ante aliquot tempus advenerat. Is anno praecedenti XII Kalendas Septembri, ut habet Chronicon Vindocinense alias Andegavense a Labbeo editum, Vindocini abbas ab Ivone Carnotensi episcopo ordinatus, audito quod Urbanus in summa pressura esset, opem ei conferre statuit. Quare Romam statim profectus, quantum ibi pontifici profuerit ex ipsius epistola 8 libri I ad Paschalem Urbani successorem scripta discendum est. In ea postquam se proprium et specialem, non adoptivum pontificis filium, ac monasterium suum beati Petri proprium alodium et patrimonium ex fundatorum ipsorum voluntate esse praemisisset, subjungit se tredecim millia solidorum monetae, inquit, nostrae in Romanae Ecclesiae servitium, sola dilectione, non ulla qualibet [Col. 0123D] necessitate compulsum expendisse. Postea totam rem enucleatius exponit, cujus adeo ipsa verba referre operae pretium est, quod Urbam et Ecclesiae Romanae ea tempestate statum egregie repraesentent. «Inter caetera, inquit, quae mea humilitas Romae Ecclesiae in sua necessitate fecit servitia, unum, quia celeberrimum fuit, nec possum, nec debeo silere . . . . «Primo anno, quo, Deo volente vel permittente, nomen abbatis suscepi, audivi piae recordationis dominum papam Urbanum in domo Joannis Fricapanem latitare, et contra Guitbertissam haeresim viriliter laborare. Licet locus noster pauper esset, Romam tamen veni, illius persecutionum et laborum volens particeps fieri, et suam pro posse meo desiderans [Col. 0124A] supplere inopiam, quod et Dei gratia feci. Mala quae in itinere et in civitate passus sum, nostrorum per omnia, ne agnoscerer, factus famulus famulorum, longum est enarrare. Quasi alter Nicodemus ad dominum papam in domum praedicti Joannis nocte veni, ubi eum pene omnibus temporalibus bonis nudatum, et alieno aere nimis oppressum inveni. Ibi per Quadragesimam mansi cum illo; et, si fas est profiteri veritatem, ejus onera, in quantum potui, charitatis humeris supportavi. Quindecim vero diebus ante Pascha, Ferruchius, quem Lateranensis palatii custodem Guitbertus fecerat, per internuntios locutus est cum domino papa, quaerens ab eo pecuniam, et ipse redderet illi turrim et domum illam. Unde dominus papa cum [Col. 0124B] episcopis et cardinalibus qui secum erant locutus, ab ipsis pecuniam quaesivit; sed modicum quid apud ipsos, quoniam persecutione et paupertate simul premebantur, invenire potuit. Quem ego cum non solum tristem, verum etiam prae nimia angustia lacrymantem conspexissem, coepi et ipse flere, et flens accessi ad eum dicens, ut secure cum Ferruchio iniret pactum. Ibi aurum et argentum, nummos, mulas et equos expendi; et sic Lateranense habuimus et intravimus palatium, ubi ego primus osculatus sum domini papae pedem, in sede videlicet apostolica, in qua longe ante catholicus non sederat papa.» Epistola sequenti ad eumdem Paschalem scripta, sibi ipsi gratulatur quod post papam Urbanum, et praecipuum sanctae Romanae [Col. 0124C] ecclesiae filium Petrum-Leonis Guitberto abstulerit Lateranense palatium, pecuniae scilicet ingenti summa, quam eam in rem expenderat. Eadem compendiosus passim repetit Goffridus, potissimum epistola 13, ejusdem libri ad Calixtum papam, ubi de impensis a se in Romanum pontificem servitiis iterum loquens, ait se plusquam duodecim millia solidorum ex occasione consumpsisse, quae summa, eo ipso teste, centum marcas argenti valebat.

Paulo antequam Urbanus Lateranum Goffridi ope recuperaret, nempe pridie Idus Martii, insigne privilegium concessit Vindocinensi monasterio, quo ejus jura et possessiones asseruntur. Id confirmatum postea fuit in concilio Claromontensi, uti suo loco [Col. 0124D] dicemus, quod integrum ex archivo ejusdem monasterii, inter Urbani epistolas dabitur. Huc quoque revocari debent duae ejusdem pontificis epistolae, quae Romae datae dicuntur 2 Kalendas Aprilis. Primam scripsit pontifex Willelmo Pictaviensium comiti, ut illum ad restituendam Vindocinensibus monachis ecclesiam Sancti Georgii in Insula Oleronis sitam, quam ille cuidam Ebloni, uni e suis militibus donaverat, adhortaretur; altera Amato legato apostolicae sedis aliisque duobus episcopis inscripta est, quibus pontifex injungit ut Guillelmum pro excommunicato habeant, nisi intra tempus a se praefinitum bona Vindocinensibus monachis injuste ablata restituere faciat. Haec duo rescripta ultra [Col. 0125A] praesentem annum differri non posse ex eo colligimus, quod Willelmus in quadam charta, ea de re edita, testetur se has Urbani litteras accepisse, priusquam ille in Gallias concilia celebraturus advenisset, quam quidem chartam cum multum conferat ad illustranda Urbani Gesta, et complectatur totam hujus controversiae, quae saepe recruduit, seriem, jam habes apud Beslium in probationibus historiae comitum Pictavensium, sed rursus ad veteres Vindocinensis monasterii membranas collata dabitur; utrumque vero pontificis rescriptum ex ejusdem loci archivio proferetur inter ejus epistolas.

[Col. 0125B] Urbanus, itaque adepta Lateranensis palatii possessione, Goffridum, qui anno praecedenti, cum diaconus solum esset, ab Ivone Carnotensi episcopo in abbatem benedictus fuerat, hoc anno presbyterum ordinavit, eique ecclesiam Sanctae Priscae, ex qua Vindocinenses monachi a Guibertinis ejecti fuerant, restituit. Haec in variis libri primi epistolis passim testatur ipse Goffridus, potissimum epistola 14 ad Honorium papam; item epistola II Calixo II scripta, se ab Urbano tanquam unicum filium dilectum fuisse gloriatur. Quod vero ad ecclesiam Sanctae Priscae attinet, titulus est presbyteri cardinalis, quem Vindocinenses abbates diu retinuerunt, locusque ejus a monachis Vindocinensibus inhabitabatur, sed de his locus hic non est [Col. 0125C] fusius disserendi. Plura de his habet Sirmondus in notis ad Goffridi epistolas. Certe jam a multis annis Vindocinenses monachi eam amiserunt, atque hodie nominetenus abbates Vindocini cardinales nuncupantur, qua nomen dignitate eos adhuc tempore Constantiensis concilii ornatos fuisse observat idem Sirmondus.

Porro cum ex Goffridi ordinatione constet Urbanum eo tempore in Laterano palatio ordines publice contulisse, huc forte revocari potest Constantini Ravellensis episcopi consecratio, qui hoc anno Ursoni successisse, et ab Urbano, quod haec ecclesia Romano pontifici absque medio subjecta sit, ordinatus fuisse dicitur apud Ughellum tomo I Italiae [Col. 0125D] sacrae.

Haud minus res Urbani eo tempore in Germania quam apud Italos prospere succedebant, quod contigisse observat Bertoldus ob summam concordiam quae inter Welphonem Bajoariae ducem, et Bertoldum ducem Alemanniae vigebat, ita ut inde pax a Francia, Teutonica et Alsatia, usque ad Bajoariam imo et Hungariam propagata fuerit, quam quidem pacem ideo firmam ac constantem fuisse observat idem auctor, quod principes quisque in sua potestate justitiam facere non cessarent; inter quos Bertoldum ducem prae caeteris eminuisse scribit. Ne vero commercium quod cum excommunicatis [Col. 0126A] plerique pro sua conditione vix ac ne vix quidam vitare poterant, eam tranquillitatem perturbaret, ita excommunicationis sententiam Gregorii VII exemplo temperavit prudentissimus pontifex, ut, teste eodem Bertoldo, viatores, rustici, servi et ancillae, uxoresque ac filii excommunicatorum iis communicando in eam Iabem non incurrerent, nisi forte illi prava sua voluntate sese ipsos vinculis excommunicationis astringerent.

Haec publica tranquillitas praeclaram resarciendae in his provinciis ecclesiasticae disciplinae occasionem praebuit Gebehardo Constantiae antistiti, et sedis apostolicae vicario, qui eo animo, ut refert Bertoldus, cui soli hujus conventus notitiam debemus, magnam [Col. 0126B] synodum Constantiae, hebdomada majore ante Pascha cum abbatibus et clericis innumeris, ac ducibus Welphone Bajoariae, Bertoldo Alemanniae, et reliquis Alemanniae principibus canonice celebravit, ibique multa, quae corrigenda erant, correxit. In ea synodo presbyterorum incontinentia et violentia Simoniacorum damnatae fuerunt, statutumque est ut mensis Martii jejunium juxta sanctorum Patrum statuta in prima hebdomada Quadragesimae, et jejunium Junii in ipsa hebdomada Pentecostes celebrarentur. Certe variae erant eo tempore in variis Ecclesiis observandorum illorum jejuniorum consuetudines, qua de re scripsit Sigebertus tractatum singularem, quem ex ms. codice descriptum, si aliquando sese opportuna obtulerit occasio, in lucem proferemus. [Col. 0126C] Exstat etiam de eadem re concilii Claromontani decretum, at plura habentur apud Sirmondum in notis ad Goffridum Vindocinensem lib. III, epist. 23, quae Hildeberto Cenomannensi inscripta est.

Resecata quoque fuit in eadem synodo peculiaris dioecesis Constantiensis consuetudo celebrandi festive totam Paschatis hebdomadam, in Pentecoste autem unicam tantum diem, contra vicinarum, et pene omnium orbis Christiani Ecclesiarum receptum morem, definitumque fuit ut tam in festo Pentecostes quam in Paschate dies omnino tres observarentur. Actum denique de Praxede regina, quae dimisso clam Henrico imperatore, qui tum Veronae morabatur, ad Mathildem hujus anni initio ut habet idem Bertoldus, confugerat. Haec ipsa [Col. 0126D] dicitur venisse ad hanc synodum, ubi cum coram omnibus universa quae a suo marito perpessa fuerat exposuisset, omnes in sui commiserationem facile permovit. Ejus fugam descripsit quoque Domnizo in suis versibus, at de illius ad synodum Constantiensem accessu nihil habet.

Multa subjungit Bertoldus de cladibus quae hoc anno totam ferme Europam, sed potissimum Germaniam afflixerunt. Tanta fuit Ratisponae, ut narrat ille auctor, mortalitas, ut intra duodecim hebdomadas hominum octo millia cum quingentis in ea urbe interierint. In una villa, cujus nomen idem auctor reticuit, homines mille et centum intra sex hebdomadas, [Col. 0127A] et in altera quadraginta homines una die obierunt. At haec corporum clades salus erat animarum. Qui enim illo morbo impetebantur, quasi certi essent se brevi morituros, ita praeparabantur ad exitum, ut id tunc ultro praestarent, quod alio tempore, inquit Bertoldus, vix a sanctioribus viris exspectari potuisset; qui vero superstites erant, ita percellebantur metu imminentis morbi, ut a vitiis et peccatis omnino abstinerent, sicque multi ea occasione ad meliorem adducti frugem fuerunt; imo, plerique ad seipsos reversi, a schismaticis defecerunt. Celebris tunc erat in Alsatia Manegoldus de Lutenbach monasterii Murbacensis canonicorum regularium institutor. Is auctoritate sibi ab Urbano collata multos, etiam ex provinciae nobilioribus, ad [Col. 0127B] ipsum catervatim convenientes ecclesiasticae communioni restituit, qui accepta salubri poenitentia deinceps, Simoniacorum et incontinentium presbyterorum contubernia exosi, fideles fuere in sanctae sedis et legitimi pontificis obedientia. Hinc, ut observat idem Bertoldus, ecclesiastica religio jamdudum in illis partibus exstincta mirabiliter reaccensa est, monasteriis etiam restauratis, aut de novo conditis. Nam praeter Murbacense a Manegoldo, ut mox dicebamus, constructum. et alia, de quibus supra diximus, monasterium Sancti Blasii in Nigra silva hoc anno, III Idus Septembris a fundamentis aedificari coeptum est sub Ottone abbate; qua etiam ipsa die, idem abbas Harmannum priorem cum aliquot sociis in orientale regnum, in marcham [Col. 0127C] Hungaris collimitaneam direxit ad novam abbatiam in episcopatu Pataviensi, in loco, qui Cotheric dicitur, instituendam. Ibi, ut habet Bertoldus, habitabant primitus clerici regulares, sed illi postea a Romano pontifice et per eum a proprio episcopo impetrarunt, ut deposito clericali habitu vitam monasticam profiterentur. Celebre est illud monasterium, Gotwicense dictum, quod a sancto Altmanno episcopo Pataviensi, ut in ejus Vita legitur, constructum, hodieque sub regula Benedictina perseverat. Nominatissimum etiam tunc erat in istis partibus sub sancto Theogero abbate, postea episcopo Metensi, monasterium Sancti Georgii in Hercinia silva, hodie Villengam translatum, quod pontifex, datis litteris hoc anno, sub speciali apostolicae [Col. 0127D] sedis tutamine recepit. Certe Urbanus Theogerum, ut in ejus Vita legitur, apostolis et apostolicis viris comparandum esse censebat.

In Gallia hujus anni initio episcopi Remensis provinciae Fulconis episcopi Bellovacensis causam, quae, ut anno praecedenti diximus, ab Urbano judicata fuerat, retractare ausi ab ipso pontifice reprehensi sunt, datis ea de re litteris ad Raynoldum metropolitanum ejusque suffraganeos Laterani IV Idus Maii, proindeque hoc anno, nam annis praecedentibus Lateranum in Urbani potestate non erat; anno autem sequenti, quo defunctus est [Col. 0128A] Fulco, idem pontifex in Langobardia mense Maio longe ab Urbe morabatur. Porro hac occasione Ivo Carnotensis episcopus, qui epist. 30 Fulconem ipsum monuerat, ut sui officii memor mundanam superbiam non armis mundanae malitiae, quod videtur fuisse accusationis in eum intentatae praecipuum caput, sed armis Christianae militiae superare decertaret, audita post modum ejus per pontificem absolutione, ferre non potuit, ut illius causa a Belgicae episcopis in conventu provinciali retractaretur. Id ex ejus epist. 3 novae editionis intelligimus, in qua post commendatum Urbano, cui scribebat, Fulconem, sic de eodem prosequitur: Mihi non videtur rationabiliter posse fieri ut a minori persona debeat retractari, quod sub vestri judicii examine finem sortiri [Col. 0128B] meruit. Et quidem, ut idem Ivo paulo ante scripserat, et confirmat ipse Urbanus in litteris ad Anselmum suo loco laudatis, Fulco, qui alias vir erat mirae simplicitatis, nec omnino sufficiens ad tantae dioecesis regimen obeundum, a plerisque tamen impetebatur non tam zelo justitiae, quam virtutum aemulatione. Tamen Ecclesiae suae auctoritate pontificia redditus, eam usque ad vitae finem rexit.

Emersit eodem fere tempore in Galliis gravis controversia inter Guidonem archiepiscopum Viennensem et Hugonem Gratianopolitanum episcopum de pago Salmoriacensi, quem uterque ad suam [Col. 0128C] dioecesim pertinere contendebat. Ea de re libellum edidit ipse Hugo, quem inscripsit: De injuriis quas fecit Guido archiepiscopus Viennensis Ecclesiae Gratianopolitanae, etc., in quo libro vir sanctus particulatim explicat totam hujus controversiae seriem, ac refert pontificias litteras, quae ejus occasione scriptae fuerunt. Et quidem illud opusculum, non modo ea complectitur quae ad hujus controversiae notitiam habendam necessaria sunt, verum etiam multum conferre potest ad illustranda alia Urbani Gesta, eaque suis quaeque temporibus consignanda. Unde cum nihil fere contineat quod ad institutum nosrum non debeat revocari, visum est illud ex codice ms. ad Jacobi Petiti editionem collatam in [Col. 0128D] Appendice integrum referre, epistolis Urbani, quae in eo habentur, collectori relictis. Haec autem tota summa est celebris illius litis. Pagum seu archidiaconatum Salmoriacensem possidebat Gratianopolitana Ecclesia, quando Guido Viennae archiepiscopus contendens eum ad suae Ecclesiae jura antiquitus pertinuisse, litem ea de re movit adversus Hugonem Gratianopolitanum episcopum. Cum vero nec Viennae, nec apud Romanos, post diversas concertationes res componi potuisset, Guido vi pagum invasit. Ea de re commoti Gratianopolitani canonici ad sedem apostolicam appellarunt, quorum querelas excepit Urbanus, statimque Hugoni Lugdunensi suo legato dijudicandae hujus causae provinciam commisit. Hic apud Baonem auditis partibus, [Col. 0129A] provisionem Gratianopolitanis adjudicavit, pollicitus se hanc litem in proximo concilio, quod in Galliis celebraturus esset, plane dirempturum. At Guido his praetermissis pagum retinuit, misitque Romam legatos, qui ab ipso pontifice, nulla hujus controversiae mentione facta, generalem Ecclesiae suae privilegiorum et possessionum confirmationem postularent. Quod facile ab Urbano nihil mali suspicante impetravit. Et quidem id ipsum est fortasse, quod Goffridus Vindocini abbas innuit lib. I, epist. 11 ad ipsum Guidonem jam Pontificem sub Calixti II nomine scripta; ubi ei in memoriam revocat quantum, cum olim Romae esset, pro eo ejusque legatis apud Urbanum laboraverit. Certe Guidonis legatus privilegium [Col. 0129B] quale optaverat brevi consecutus est, atque in eo, quod forte pontifex controversiam illam de Salmoriacensi pago aut nesciret prorsus, aut certe quid de ea a legato statutum fuerit, ei dissimulatum fuisset, inter caetera Viennensis Ecclesiae jura interseri curavit, omnem in archidiaconia Salmoriacensi potestatem. Neque id Viennensi legato difficile erat, quod Warmundus Guidonis decessor, simile prorsus privilegium a Gregorio VII apposita tamen conditione, quae in isto reticetur, jam impetrasset. Quin et idem privilegium non semel postea a subsequentibus pontificibus confirmatum fuit, potissimum a Guidone ipso, cum papa sub Calixti II nomine factus est. Quod quidem mirum est, cum Urbanus ipse in variis passim epistolis, fucum sibi [Col. 0129C] eo in negotio factum fuisse contestatus fuerit. Etenim Gratianopolitani detecta fraude, Romam statim ad Urbanum legatos miserunt, qui de hac fraudulenta privilegii subreptione, apud eum conquererentur, eidemque renuntiarent quod Guido, contempta apostolicae sedis legati auctoritate, ejus judicio non paruisset. His auditis, pontifex statim litteras ad Hugonem Lugdunensem, tum alias ad Hugonem Gratianopolitanum episcopum scripsit, eisque praecepit ut, nulla habita ratione privilegii, quod paulo antea Guido obtinuerat, tota illa controversia de pago Salmoriacensi dirimeretur. Caeterum Hugo Lugdunensis, receptis Urbani litteris, rem totam ad concilium Aeduense, quod post aliquot menses erat celebraturus, referendum esse censuit: [Col. 0129D] quod ita factum fuisse inferius videbimus.

Idem Hugo Lugduni antistes mandatum aliud eo tempore ab Urbano recepit, nempe ut Fulconem Rechinum Andegavorum comitem qui jamdudum ob captum in bello et carceri mancipatum fratrem suum Gaufridum, excommunicatus fuerat, si salva justitia fieri posset, communioni restitueret. At illud negotium non levis esse momenti ratus Hugo, aliquot episcopos et abbates invitavit, ut secum ea de re tractarent. Convenerunt itaque cum eo apud coenobium Sancti Florentii Aldebertus archiepiscopus Bituricensis, Ouveldus, seu Ivellus Cenomannorum [Col. 0130A] episcopus, et abbates Guillelmus Sancti Florentii, Bernardus Majoris Monasterii, alter Bernardus Sanctorum Sergii et Bacchi, Girardus Sancti Albini, Nualdus [ forte, Natalis] Sancti Nicolai, Buldricus Burgulii et Goffridus Vindocini, qui omnes uno animo censuerunt Fulconem absolvendum esse sub certis conditionibus, quarum una erat, ut absque legati consilio uxorem non duceret, de quarum numerositate culpabatur. Id actum fuisse hoc anno 1094 ipso die Nativitatis Sancti Joannis Baptistae, probat vetus instrumentum ea de re confectum, cui omnes supradicti episcopi et abbates subscripserunt. Editum est a Sirmondo in praemissis ad Goffridi Vindocinensis abbatis opuscula. Tunc Urbanus Romae adhuc erat, etenim die 29 [Col. 0130B] ejusdem mensis Junii, quae beati Petri martyrio consecrata est, ibidem privilegium concessit monasterio Montis Belli prope Placentiam, ut patet ex Historia ecclesiastica ejusdem urbis, a Petro Maria Campi canonico Placentino edita. Hoc vero monasterium, quod olim ad nostrum Benedictinum ordinem pertinebat, unitum tandem est an. 1484 ab Innocentio VIII congregationi Eremitarum sancti Hieronymi, uti observavit Lubinus in notitia abbatiarum Italiae.

Graves autem turbae tunc Gallias exagitabant occasione Philippi regis qui, pulsa, ut jam diximus, [Col. 0130C] uxore sua, Bertradam adulterino conjugio sibi copulatam, insuper habitis episcoporum ac pontificis ipsius monitis, retinere perseverabat. Plura ea de re passim habentur in Ivonis Carnotensis episcopi litteris: nec dubium quin ea occasione habitum sit concilium Remense quod hoc anno XIV Kalendas Octobris convocatum est. Et quidem cum Berta, legitima Philippi uxor, hoc anno, uti Clarius in Chronico Sancti Petri Vivi habet, mortua fuerit, sperabat forte Philippum episcopos de sua in Bertradam superinductam severitate aliquid esse remissuros. Nihil enim non movebat, omniaque pollicebatur, ut sibi haec mulier saltem ad aliquod tempus, ut in epist. 47 Ivo ad Widonem dapiferum scribit, relinqueretur. Nihil tamen in his quae ex [Col. 0130D] concilio Remensi supersunt, legitur de Philippi nuptiis; nisi forte quod ad hanc synodum invitatus Ivo ire renuit, ut patet ex ejus epistola 35 ad Richerium Senonensem et alios Patres in ea congregatos scripta potissimum ob id, quod praevidebat non sibi fas futurum hac in synodo veritatem dicendi. Unde caeteris episcopis nimiam eorum indulgentiam exprobrat, regi ipsi nimis exitiosam: quem nempe, si remedia ejus malo convenientia et cauteria, juxta morem peritorum medicorum adhibere voluissent, perduxissent ad perfectam sanitatem. Multos vero episcopos et principes ad illud Remense concilium convenisse testis est ipse Raynoldus archiepiscopus Remorum in epistola ad comitem Flandriae: nec [Col. 0131A] mirum cum ei ipse rex interfuerit, et episcopos quamplures huc adesse voluerit, ut discimus ex jam laudato Clario, qui ad hunc annum 1094 refert Philippum regem congregasse archiepiscopos et episcopos regni sui in civitate Remensi, eumque a Richerio metropolitano Senonensi, aegre ferente illud concilium extra suam provinciam celebrari, impetrasse, ut Remos quoque cum caeteris episcopis conveniret, quod Raynoldus podagrico dolore contractus progredi non posset e sua sede. Tres archiepiscopi et episcopi septem qui huic synodo interfuere, recensentur in codice ms. quem prae manibus habemus. Ii erant Raynoldus Remensis, Richerius Senonensis, et Raulfus Turonensis metropolitani; episcopi vero Gaufridus Parisiensis, Gauterius Meldensis, [Col. 0131B] Hugo Suessionensis, Helinandus Laudunensis, Rabodus Noviomensis, Gervinus Ambianensis, et Hugo Silvanectensis. Quid autem ab eis statutum fuerit, nec in isto codice habetur, nec liquet ex ullo alio monumento. At nonnihil de eadem synodo dicimus ex gestis Lamberti Atrebatensis episcopi, quem antistitem ei interfuisse constat; unde mirum est illum inter caeteros, quos supra ex cod. ms. recensuimus, locum non habere. Hic quippe post adeptam die Pentecostes, ut diximus, sedis suae possessionem, cum Remos non venisset solitam comprovincialium Belgicae secundae episcoporum matri ecclesiae et ejus archiantistiti subjectionem juxta canones professurus, conquestus est ea de re Raynoldus metropolita, ut patet cum ex litteris excusatoriis [Col. 0131C] Lamberti ad ipsum Raynoldum, tum etiam ex aliis ad metropolitanae ecclesiae clerum datis, quibus protestatur sibi nondum licuisse iter illud aggredi, quod se toto animo facturum pollicetur, quamprimum ei facultas data fuerit; et reipsa paulo postea Remos venit ac professionem fecit, mense Septembri XI, Kalendas Octobris, die Natali beati Matthaei apostoli et evangelistae, indictione II, anno 1094 et quidem in ipso concilio, quod jam a XV Kalendas ejusdem mensis incoeptum erat, ut ex Raynoldi epistola ad Robertum comitem Flandriae patet. Lamberti autem consecratio post susceptam ejus more ecclesiastico professionem, a Raynaldo metropolitano caeterisque provinciae episcopis, juxta domni papae Urbani praecepta confirmata fuit, ut [Col. 0131D] testatur idem ipse Raynoldus in epistola mox laudata ad Flandriae comitem, ideoque referenda inter Urbani litteras. Recitatum quoque ibi fuisse Atrebatensi Ecclesiae privilegium discimus ex nostro jam laudato ms. cod., ubi legitur id in metropolitana basilica beatae Mariae semper virginis dominae nostrae factum fuisse, in provinciali et celebri concilio, cui interfuit Philippus rex Francorum, quod celebravit Raynoldus, consedentibus ejus concilio duobus archiepiscopis et episcopis septem, quos supra memoravimus; archidiaconis quoque et abbatibus provinciae Remensis in eodem concilio cum honesto clero et populo consistentibus. Haec scribebat vetus auctor paulo post Raynoldi Remensis et Hugonis episcopi [Col. 0132A] Suessionensis mortem, utpote quorum primum illustris et venerandae memoriae, alterum dignae memoriae domnum appellat, caeteris vero absque ullo addito recenset, nisi quod Hugonem gloriosum Silvanectensem episcopum nuncupavit.

In eadem synodo comprobatam fuisse divisionem utriusque, Cameracensis scilicet et Atrebatensis Ecclesiae, innuit ipse Lambertus in epistola ad Odonem episcopum Cameracensem, qui velle videbatur terminos inter utramque Ecclesiam constitutos auctoritate imperatoris convellere. In hac epistola Lambertus testatur divisionem Atrebatensis Ecclesiae a Cameracensi factam fuisse, per consilium et auxilium Roberti comitis, in cujus potestate Atrebatum erat; necnon per licentiam et assensum [Col. 0132B] Philippi Francorum regis de cujus regno Atrebatum esse dignoscitur, et per concilia sub Raynaldo archiepiscopo Remis habita, et per auctoritatem apostolicae sedis et Urbani Romani pontificis II. Unde patet hanc episcopalis antiquae sedis restaurationem absque legitimis conditionibus, quod aliqui recentiores existimarunt, haud consummatam fuisse.

Unum praeterea ex nostro, item cod. ms., discimus in eadem synodo factum, Manassem scilicet ad Cameracensem Ecclesiam electum, nescio quibus occulte eum incitantibus, petiisse ut Atrebatum restitueretur Ecclesiae Cameracensi. Referenda sunt auctoris nostri verba. «Dum ergo, inquit, Remorum venerabilis archiepiscopus Raynoldus Manassem, archidiaconum Remensem, Cameracensi Ecclesiae [Col. 0132C] jam designatum episcopum, commonefaceret, ut ad titulum Cameracensis Ecclesiae sacros ordines episcopalemque consecrationem suscipere procuraret, hortatu quorumdam suorum ait: Reddite mihi Atrebatum, cui providus et sapiens archiepiscopus quasi invective respondit: Domine Manasses, vultis esse primus excommunicatus ab apostolica sede, et ejus decretorum et constitutionum violator existere? pro hac ergo praesumptuosa Atrebati reclamatione et oblocutione ad increpationem archiepiscopi culpam recognovit, veniam petiit, et in concilio absolutionem satisfaciens suscepit.» Nec plura de hac synodo habet ille auctor, nisi quod Lambertus antequam Remis egrederetur, invitatus ad concilium Aeduense fuerit ab Hugone Lugdunensi archiepiscopo, qui [Col. 0132D] illud ad diem Iduum Octobris celebrandum juxta Urbani mandatum indixerat. Manasses vero nonnisi post longum tempus ordinatus fuit ob schisma Gualcherii Cameracensis archidiaconi, qui a factionis suae hominibus electus Cameracensem Ecclesiam invadere nitebatur.

Primam Augustodunensis synodi notitiam debemus Bertoldo. scribenti generale concilium in Galliarum civitate, quam Ostionem vulgariter dicunt, hoc anno VIII Kalendas Novembris, congregatum [Col. 0133A] fuisse ab Hugone Lugdunensi archiepiscopo et apostolicae sedis legato, cum archiepiscopis et abbatibus diversarum provinciarum, quae quidem verba Baronio ejusque sequacibus ansam praebuere concilium Ostiense, alias omnino ignotum intrudendi. At illud ab Augustodunensi concilio, quod hoc anno habitum fuisse ex auctoribus aequalibus constat, aliud non esse certissimum est: quod quidem Ostionense Bertoldus, homo exterus, appellavit ex urbis Augustodunensis vulgari vocabulo Autun, seu ut pronuntiari solet Ostun, vel potius Otun, ex quo illi qui postea in hunc errorem impegerunt Ostionem urbem effinxere. Hugo Flaviniacensis in ipsa Augustodunensi dioecesi abbas, auctor illorum temporum gravis et accuratus, Angustodunensis seu Aeduensis [Col. 0133B] illius synodi meminit in Chronico Virdunensi, ubi triginta duos episcopos cum pluribus abbatibus et viris religiosis ad eam convenisse narrat; sed nihil habet de his quae a Patribus ibi statuta fuere. Nonnulla tamen ex ejus decretis excerpta refert Bertoldus, qui ait renovatam fuisse in ea synodo excommunicationem in Henricum regem, et in Guibertum eorumque complices; Philippum quoque regem ibi, quod, vivente sua ipsius uxore, alteram superinduxisset, excommunicatum fuisse; item damnatam sub excommunicatione fuisse Simoniacam haeresim, et presbyterorum incontinentiam; ac denique vetitum monachis ne parochialia sacerdotum officia in parochiis usurpent; quae omnia, inquit idem auctor, ibi sunt constituta et apostolica legatione [Col. 0133C] firmata.

Ad eamdem synodum invitatus, ut jam diximus, Lambertus Atrebatensis antistes, ei interfuit, ut ex nostro ms. cod. discimus, in quo legitur eum ibi a Dommo Hugone benigne susceptum, recitasse privilegium venerabilis Remorum archiepiscopi, id est quod ab eo antistite impetraverat ad sedis Atrebatensis restitutionem confirmandam, coram numerosa archiepiscoporum et episcoporum, et abbatum, cleri quoque et populi non parva multitudine consistentis. Quare statim Hugo Urbani nomine ad comitem Flandriae scripsit, ut Lambertum pro vero et legitimo Atrebatum episcopo haberet; eumque adhortatus est ut ipsi ad recuperanda Ecclesiae Atrebatensis bona, adjutorium impenderet; haec epistola, inter [Col. 0133D] Urbani, cujus nomine scripta est, litteras proferetur ad nostrum codicem ms. collata.

Actum etiam est in eadem synodo de gravi controversia, quae jamdudum vertebatur inter Rodulfum Turonensem archiepiscopum, et monachos Majoris-Monasterii, occasione privilegii, quo isti, ut ad annum 1090 diximus, ab Urbano donati fuerant. Haec causa jam paulo antea ventilata fuerat in concilio Brivatensi coram eodem Hugone legato, assidentibus ei duobus aliis archiepiscopis, Auxiensi scilicet et Narbonensi, cum multis diversarum provinciarum episcopis et abbatibus; assistentibus etiam diversorum graduum ac dignitatum personis. Sed quae ibi componi non potuerat, feliciorem assecuta fuisset [Col. 0134A] exitum in hac Aeduensi synodo, si Rodulfus archiepiscopus concordiae, cui videbatur consensisse, stare voluisset. Etenim cum ex una parte ipse Rodulfus, et Joellus Cenomannensis episcopus, ex altera vero Bernardus Remensis prior Majoris-Monasterii, Hilgodus Suessionensis episcopus tunc ejusdem loci monachus, qui ipsum privilegium Romae impetraverant, et ejusdem Hilgodi frater Andreas multum ultro citroque decertassent, pax tandem inter eos inita est, sed quae brevi postea fracta fuit, ut ex colloquio Dolensi colligimus. Ibi enim coram eodem Hugone, ac Amato Burdegalensi, archiepiscopis et apostolicae sedis legatis praesentibus Pictaviensi et Cenomannensi, aliisque multis episcopis eadem causa cum multa contentione rursum [Col. 0134B] agitata fuit, Bernardo abbate cum suis monachis ex una parte, et Rodulfo archipraesule cum suo clero ex altera stantibus. Sed nihil quoque ibi profectum est, lisque indecisa mansit ad annum sequentem, quo, ut ibi dicturi sumus, in concilio Claromontano omnino fuit absoluta. Haec fusius referuntur in libello de rebus Majoris-Monasterii per Bochellum edito ad calcem Historiae Gregorii Turonensis, quem librum qui plura cupit consulat. De eadem re Radulfo Turonensi scripsit Ivo Carnotenus epist. 235, ex qua intelligitur id potissimum in hac causa archiepiscopo displicuisse, quod ei Bernardus abbas subjectionis professionem facere detrectaret

Convenerant etiam ad illam synodum Aeduensem Guido Viennensis archiepiscopus et Hugo Gratianopolitanus, [Col. 0134C] quorum lis de Salmoriacensi pago ibi quoque coram synodi Patribus ventilata fuit, sed minime composita. Nam cum Guido prolatis falsis litteris jamjam esset condemnandus, pollicitus est se Hugoni quamprimum Viennae satisfacturum esse; sed nec ipse suis promissis stetit, ut videre est in Hugonis libello, qui in Appendice hujus voluminis habetur.

Haud dubium quin excommunicatio adversus Philippum regem in eadem synodo Aeduensi intentata aliquot in Gallia motus excitaverit. Certe moderatiores fuerunt Patres concilii Remensis, quod forte Philippo magis addicti essent: et quidem Raynoldus Remensis archiepiscopus, qui illi synodo [Col. 0134D] praefuit, magna apud regem pollebat auctoritate, unde Urbanus Hugoni Lugdunensi scribens de causa pagi Salmorianensis, eum monet, ut pro conservanda pace et negotio facilius peragendo, utatur concilio Remensis archiepiscopi, quod in ejus manu familiarius causa regis versaretur; ob scilicet ejus sedis dignitatem, et forte propria merita: nam hunc antistitem ipse Urbanus, et alii quoque ejus aevi viri illustres multis laudibus sunt prosecuti. Caeterum, si bene conjicio, occasione hujus excommunicationis indicta fuit synodus Trecensis, quae, ut habet Ivo, epist. 46, ad Urbanum data celebrari debebat Dominica prima post festivitatem omnium Sanctorum, ad quam Remensis, et Senonensis, et [Col. 0135A] Turonensis archiepiscopi suos suffraganeos invitaverant. Cum tamen nullam tunc synodum Trecis celebratam inveniamus, haec ipsa forte est, quae apud Remos hoc anno mense Septembri, ut vidimus, ab ipsis tribus archiepiscopis habita fuit, haud dubium in hanc urbem translata, quod, ut ex Clario observavimus, Raynoldus Remensis antistes, infirmitate detentus, extra urbem suam progredi non valeret: atque eo pacto illud concilium, non occasione jam latae excommunicationis, nam Aeduensem synodum praecessit, fuisset indictum; sed quod Philippus id ut fieret in synodo Aeduensi, quod revera contigit, vereretur. Ut ut fuerit, ex laudata Ivonis epistola discimus, Philippum hac sententia exasperatum legatos ad Urbanum misisse, qui [Col. 0135B] impunitatem hujus flagitii, sic loquitur Ivo, a pontifice postularent, minas intentaturi, ut nisi regi ab anathemate soluto corona, id est, caeremonia cum in praecipuis festivitatibus coronandi in Ecclesia restitueretur, eum brevi ab ejus obedientia discessurum. Ivo interea, qui huic concilio interesse noluit, timens ne quid contra justitiam, aut sedem apostolicam moliretur ille conventus, quique adulterinas Philippi nuptias palam et privatim, scriptis et verbis, impugnare non cessabat, ab eodem rege ad placitum invitatus, ire recusavit, ob interdictum, ut ipsi regi scribit epist. 28, ei ab Urbano torum mulieris adulterae, quam uxoris loco illegitime habebat: in cujus rei odium idem antistes in carcerem inductus est, et ejus Ecclesiae bona direpta sunt, ut ex variis [Col. 0135C] ejus epistolis patet, non quidem regis jussu, sed qui hoc ab aliis factum dissimulabat. Imo vero, cum rex eumdem Ivonem ad concilium invitasset, tamen non solum ei, qua de re epist. 35 conqueritur, commeatum providere renuit, sed etiam vetuit, ut ipsemet testatur Ivo, epist. 28, ne ullum ei, quod tamen praeceperat pontifex, sacramentum de securitate fieret. Hinc Ivo taedio affectus, et tot turbarum pertaesus Urbano non semel scripsit, ut ei ab episcopalibus curis absoluto, privatam vitam agere permitteret.

Caeterum Urbanus post concilium Aeduense, recepta Philippi legatione, quam ex Ivonis epist. 46 supra memoravimus, remissius cum eo egisse videtur; [Col. 0135D] quod forte hanc causam, quae sane difficilis erat et maximi momenti, in Placentina synodo accuratius cum caeteris episcopis examinare jam decrevisset: exinde tamen nonnulli episcopi, qui antea regi plane adversabantur, aliquantum titubare coeperunt, quos Ivo in primo proposito confirmare nisus est. Huc nempe revocari debere non dubitamus ejus epistolam 16, in qua Waltero Meldensi episcopo sic scribit: Vobis consulo, ut regis conjugium, quod ante factum ratione resistente non laudastis; post factum nec dicto nec facto inconsulte approbetis. Idem dicendum de ejusdem epistola ad Fulconem Bellovacensem inferius laudanda. Quin et pontifex, si Hugoni Flaviniacensi credamus, Philippo [Col. 0136A] Trecensi, et eidem Waltero Meldensi episcopis, qui praevaricati, ut ille auctor scribit, fuerant, non modo culpam remisit; verum etiam Hugonem legatum suum eo adegit, datis Romae litteris, ut eos in communione et pacis osculo reciperet. Nemo tamen sibi persuadeat Urbanum unquam illis Philippi nuptiis consensisse, aut saltem cupiditati regiae, ob humanos timores non satis viriliter restitisse, ut ibi innuere videtur Hugo Flaviniacensis. E contrario certum est eum hac in re nunquam a vero et recto deflexisse, ut patet ex ejus epistola ad Raynoldum Remensem archiepiscopum ac ejus suffraganeos ea de re data. Imo ipse Ivo, quem nemo dixerit hac in re Urbano, aut cuiquam hominum pepercisse, epist. 30 ad Fulconem Bellovacensem episcopum, [Col. 0136B] talia fortasse cogitantem, ad perseverantiam adhortatur, eique exemplar litterarum pontificis post legatorum regis discessum conscriptarum transmittit, ut sciatis, inquit, quia domnus papa, etsi non antecedit, non tamen retro cedit. At qui regi favebant id spargebant in vulgus, quod ansam praebuit Hugoni Flaviniacensi et forte aliis nonnullis paulo liberius hac occasione de Urbano loquendi, sed immerito plane. Nec defuerunt etiam qui conarentur Ivonem ad regis partes attrahere, aut saltem ei persuadere ut rem dissimularet. Id probant duae ejus epistolae 23 scilicet et 47 ad Widonem regis dapiferum, qui eum ad concordiam sub hac specie cum rege ineundam invitaverat, sed incassum. Coeptis quippe fortiter haesit intrepidus antistes, Urbani [Col. 0136C] litteris, quas ea de re ad archiepiscopos et episcopos Galliarum idem pontifex scripserat communitus; unde Ivo, sicuti semper fecerat, invehi non destitit in eos episcopos, quos credebat regis pravitati nimium indulgere.

Pauca antequam hunc annum absolvamus dicenda sunt de nonnullis Urbani epistolis, quae etsi notis chronicis destitutae sint, ex iis tamen quae complectuntur, videntur potius anno praesenti quam alteri debere illigari. Certe ex iis nonnullae ultra hunc annum differri non possunt. Prima ex iis est ad Guillelmum comitem Tolosanum, in qua hunc principem [Col. 0136D] laudat pontifex ob pia quaedam ejus opera, et tuitionem in monasteria Moissiacense et Lezatenze irrogatam. Tum ei indulget, ut coemeterio in beatae Mariae ecclesia instituto, ibi cum sua omni ejus progenie liceat sepeliri. In hac epistola memorat Urbanus alias litteras a se in Asquilini abbatis Moissiacensis gratiam datas episcopo Caturcensi, quas prae manibus habemus ex cod. ms. in quo Guillelmo ejus urbis episcopo inscriptae habentur; sed cum nullus ejus nominis, vivente Urbano, Caturcensi Ecclesiae praefuerit episcopus, vereor ne in referendo eo nomine error in codicem irrepserit, legendum haud dubie Gerardo, qui toto Urbani vitae tempore rexit hanc Ecclesiam: unde conjici potest in primariis ejus epistolae exemplis primam solummodo [Col. 0137A] ejus nominis litteram G. appositam fuisse, quam amanuenses temere ad Guillelmum pro Gerardo deflexerunt. Certe Aymericum Peyrat abbatem Moissyaci in Chronico qui eas, uti ait, refert ex originale, sed quod vix legi poterat, in multis errasse ex ipso ejus authentico patet, quod in Bibliotheca Colbertina asservatur. Porro ideo has litteras ad praesentem annum revocamus, quod hoc ipso, aut certe anno sequenti, Guillelmus comitatum Tolosae abjecisse videatur; praecedenti vero, nondum ecclesia Sanctae Mariae ad sepeliendos comites deputata fuerit, ut patet ex veteri instrumento anni 1093 apud Catellum relati: quo post longas inter ecclesias Sancti Stephani et Sancti Saturnini pro jure coemeterii concertationes, statutum ex partium [Col. 0137B] consensu ab Isarno Tolosano caeterisque comprovincialibus episcopis fuit, ut episcopi, comites, milites, ac eorum uxores, ac filii et filiae apud Sanctum Saturninum; caeteri vero omnes apud Sanctum Stephanum sepelirentur, nulla beatae Mariae mentione facta. Hinc nonnisi post initam illam concordiam, Guillelmus, qui erga sanctam Dei Genitricem bene affectus erat, ab Urbano impetrasse dicendus est ut tam ipse quam sui posteri in ejus percelebri basilica tumularentur: quam Urbani concessionem Paschalis II ejus successor postea confirmavit. Visitur hodieque in ea ecclesia, vulgo Beatae Mariae Deauratae ( La Daurade ) dicta, quae nostrae congregationi Sancti Mauri ordinis Benedictini addicta est, [Col. 0137C] epitaphium unius ex Alfonsi comitis filiis, saeculo sequenti in cunis mortui, marmori inscriptum, in quo Urbani ea de re decretum laudatur his versibus:

Circa idem tempus monachis Silvae Majoris qui apud Sanctum Antonium degebant indulsit pontifex ut in propria ecclesia sepeliri possent, contra quam a Simone episcopo statutum fuerat, ut ex ejusdem Simonis instrumento patet, cui S. Geraldus Silvae Majoris abbas subscripsit anno 1095 defunctus.

Ad hujus quoque anni finem revocari posse visum est ejusdem pontificis epistolam Duranno Arvernensi episcopo, qui anno sequenti mortuus est, inscriptam adversus Bilionenses canonicos, qui immani sacrilegio ecclesiam, omnemque sacram et communem suppellectilem prioratus Sancti Lupi, a Celsinianensi ordinis Cluniacensis monasterio dependentis, diripuerant. Haec controversia, quam Durannus non composuerat, paulo post ejus mortem recruduit, re ad Guillelmi illius successoris curiam delata. Bilionenses causa prorsus cecidere, ut fusius narratur in veteri instrumento quod ex chartario Celcinianensi vidimus.

Roma jamdudum exierat, ut Bertoldus scribit, Urbanus, cum sub hujus anni finem Natalem Domini in Tuscia gloriosissime celebravit; ubi indefessum suarum partium defensorem habebat Dagobertum, seu Daibertum antistitem Pisanum, quem idem pontifex, ut diximus, pallii honore aliisque archiepiscopalibus insignibus ac juribus jam antea donaverat. Octobris initio Pisis versabatur Urbanus, si credimus (et cur iis ea in parte non crederemus?) iis litteris quas Humbaldus Lemovicum episcopus falsavit, ut ad initium anni 1096 dicemus. Henricus interea, id est sub hujus anni finem et sequentis initio, ut prosequitur Bertoldus, in Longobardia [Col. 0138B] morabatur pene omni regia dignitate privatus, quod Conradus ejus filius, qui anno 1093 ineunte rex Italiae renuntiatus fuerat, Mathildi comitissae, caeterisque Sancti Petri, uti eos appellabant, fidelibus conjunctus, totum robur paterni exercitus in Longobardia obtineret; quare pontifex, cujus res adeo tunc prosperae erant, hac temporum opportunitate bene utendum ratus, in media Longobardia, ait Bertoldus, in civitate Placentina, inter ipsos schismaticos, et contra ipsos generalem synodum condixit, ad quam episcopos Italiae, Burgundiae, Franciae, Alemanniae, Bajoariae, aliarumque provinciarum canonica et apostolica auctoritate missis litteris convocavit. Has ad metropolitanos universos transmissas fuisse, ut [Col. 0138C] ipsi suos suffraganeos cum abbatibus eis subjectis ad concilium invitarent, discimus ex epistola Raynoldi Remorum archiepiscopi ad Lambertum Atrebatensem episcopum ea occasione scripta, quae adeo inter Urbani epistolas, cum ipsae pontificiae litterae amplius non existant, referetur.

Pontificem e Tuscia profectum Bononiam adiisse scribit Ghirardaceus, in ejus urbis Historia, ubi asserit eum magno cum apparatu ibi fuisse a civibus susceptum, atque inde abeuntem septum fuisse tribus equitum Bononiensium cohortibus, quae ipsum Claromontem usque comitatae fuerunt, praesidii procul dubio simul et honoris causa.

Eumdem tunc temporis magno cardinalium, episcoporum ac principum Italiae comitatu stipatum apud Guardescallum, seu ut vulgo appellatur Guastallum, synodum habuisse narrat Sigonius, libro IX De regno Italiae; quod etiam alii auctores habent. Et quidem Pandulfus in Urbani Vita, inter alia concilia quae ab eo celebrata fuisse memorat, unum occurrit Ewardastallense in Langobardia: in quo factam fuisse praefationem de beata Maria scribit, quae vulgo ipsi tribuitur. Verum cum nihil ibi statutum fuisse usquam legatur, ob id solum hanc synodum coactam fuisse verisimile est, ut quae ad Gallicanum iter, et ad concilium Placentinum, quod jamjam pontifex erat celebraturus, necessaria erant, [Col. 0139A] rite disponerentur. Favet huic conjecturae Sigonius ipse, qui eamdem synodum ad hujus anni 1094 finem revocat; tum subjungit Urbanum inde profectum magnifico apparatu Canusii a Mathilde comitissa exceptum fuisse. Wardastallum ac Canusium pontificem adiisse testis quoque est Ripamontius, cui alii auctores astipulantur. Nonnulla habet Domnizo de Urbani in Longobardiam adventu, sed locum non exprimit ubi a Mathilde fuerit susceptus, nec aliam praeter Placentinam synodum commemorat. At Ciaconius synodo Placentinae praemittit aliam apud Willam Rastallam super ripam Padi, cui Mathildem interfuisse scribit.

[Col. 0139B] Placentiam pergens Urbanus Cremona transivit, ibique scripsit epistolam ad universos Gotthiae fideles in gratiam monachorum Sancti Aegidii Vallis Flavianae, quibus Raymundus comes nonnulla restituerat, quae huic monasterio ipse et ejus antecessores injuste abstulerant. In pontificiis ea de re litteris, quae postea in synodo Placentina relectae et confirmatae fuerunt, datis Cremonae hoc anno XII Kalendas Martii, mentio fit Hervirae uxoris Raymundi, cujus nomen hic commemoramus, quod illud varie apud varios etiam antiquos auctores referatur. Idem pontifex privilegium concessit Gissae abbatissae monasterii Sancti Joannis Evangelistae prope eamdem Cremonam urbem, quod cum nullum habeat in codice ex quo illud habemus, chronologiae notam, [Col. 0139C] huc revocare visum est. Mirum autem est nullam hujus monasterii mentionem inveniri, ne quidem apud Lubinum in Notitia abbatiarum Italiae, cujus conditores fuisse Bernardum comitem, et Bertham ejus uxorem tempore Gregorii VII ex hoc diplomata discimus.

Sub finem Februarii pontifex Placentiam advenit concilium mox celebraturus, quod hoc anno habitum fuisse omnes consentiunt. Si vero concilium Placentinum auctor Chronici Malleacensis, aliique nonnulli auctores anno 1094 consignarint, hac in re secuti sunt veterem Gallorum computandi morem, qui anni exordium a Paschate repetebant. Placentinam Ecclesiam tunc regebat, si Ughello credamus, Addo [Col. 0139D] seu Aldus, Henrici Augusti consiliarius, cui, post Bonizonem Sutriensem, praemittit ille auctor Vindicium anno 1091 et Watrium, natione Gallos, quos forte huic Henriciano episcopo Urbanus opposuerat, eo modo quo ipsius Urbis cives Ecclesiae Romanae addictissimi Bonizonem antea adoptarant. Porro ad concilium tanta convenit ex omni natione quae sub coelo est hominum multitudo, ut eos nulla ecclesia nullave domus publica aut privata, imo nulla etiam platea urbis continere potuerit; quare pontifex synodi conventus extra urbem in campo celebravit, ipso testante Bertoldo, qui etiam paulo inferius scribit ad eam clericorum quatuor fere millia, laicorum vero plus quam triginta millia occurrisse. Hinc [Col. 0140A] ejus Acta apud Holstenium et Labbeum testantur concilium primo ac tertio die in campo sedisse, quod tantus populus ad illud convenisset, ut nulla eos ecclesia capere valuerit.

Hanc synodum circa mediam Quadragesimam celebratam fuisse scribit Bertoldus. id est ipsis Kalendis Martii, ut habet vetus codex a Labbeo laudatus, et consentit Domnizo in versibus quos in app. referemus. Eam vero diebus septem perdurasse Acta jam laudata perhibent his verbis: Septimo tandem die post tractationem diuturnam synodi capitula prolata, et assensu totius concilii comprobata fuere. Certe eam ultra dies octo non productam fuisse colligimus ex [Col. 0140B] Urbani epistola ad Noviomenses data die VII Idus Martii, post absolutam synodum. At nusquam legitur quot vel qui episcopi ei interfuerint, nisi quod in veteri Chronico Saxonico, quod ms. habemus, dicatur Henricus in ea synodo a ducentis fere Patribus communione eccletiastica privatus fuisse. Idem testatur Albertus Stadensis abbas in suo Chronico. Acta vero quae modo ex Labbeo laudabamus, habent hanc synodum praesidente domino Urbano cum episcopis et abbatibus tam Galliarum quam et Longobardiae et Tusciae fuisse celebratam; sed nonnullos quoque episcopos ex Alemannia, Bajoaria, aliisque provinciis huc convenisse Bertoldus affirmat, ex quibus Dimonem, seu Thiemonem Salisburgensem archiepiscopum et Udalricum episcopum Pataviensem [Col. 0140C] ex Bajoaria, Gebehardum Constantiensem ex Alemannia et Udalricum Augiae abbatem, data occasione, recenset; certe Udalricus illis temporibus, ut idem auctor scribit, ab ipso pontifice in abbatem consecratus fuit. Aliorum quorumdam antistitum nomina ex aliis monumentis discimus. Sic Hoellus Cenomannorum antistes in Actis ejus Ecclesiae episcoporum, editis tomo III Analectorum Mabillonianorum, dicitur eo tempore Romam adiisse, atque benigne ab Urbano acceptus cum eo apud Placentiam apostolico interfuisse concilio. Idem colligimus de Radbodo episcopo Noviomensi ex epistola mox laudata, et de Hugone Gratianopolitano, ex epistolis de controversia pagi Salmoriacensis. Haud dubium quin eidem synodo interfuerint Narbonensis et Arelatensis [Col. 0140D] archiepiscopi cum episcopis Nemausensi et Magalonensi, quibus Urbanus Psalmodiensium causae cognitionem adversus Massilienses Sancti Victoris monachos hoc anno commisit, si non fallit instrumentum ea de re confectum. At probabilius est annum 1094 pro 1096 initio ejus instrumenti irrepsisse. Alios fortasse nobis suppeditabunt alia antiqua monumenta, sed nullum plures indicat quam privilegium Sancti Aegidii jam laudatum, quod in hac synodo cum Urbano confirmarunt multi cardinales, episcopi et tres abbates, quorum nomina huic privilegio subnectuntur. Pontifici in eadem synodo consiliarium adfuisse sanctum Brunonem, parentem Carthusianorum, omnes ferme vulgati auctores [Col. 0141A] tradiderunt, nec animus est hanc opinionem impugnandi; at illis assentiri non possum qui asserunt huic sancto viro tunc temporis oblatum fuisse a pontifice archiepiscopatum Rhegiensem in Calabria. Hoc enim ad aliud tempus revocandum esse, ut jam alias diximus, ex eo evincitur quod tunc ejus Ecclesiae sedes vacua non fuerit. Ut ut sit, certum est Brunonem, etsi Urbanum Placentiam usque comitatus sit, in Gallias cum eo non rediisse; quod forte ei grave fuisset per tot civitates ac provincias pererrare: quare in Calabriam secessit, ubi jam tum ordinis sui fundamenta posuerat multisque donatus fuerat possessionibus, ut patet ex Rogerii comitis et aliorum instrumentis, quae passim in libris editis occurrunt.

Auctor est Ordericus Vitalis, initio libri IX, Urbanum papam in concilio Placentino de pace aliisque utilitatibus sanctae Ecclesiae diligenter tractasse. Sed quae hic auctor summatim protulit operae pretium est paulo accuratius ex aliis scriptoribus, ac potissimum ex Bertoldo, singulatim, prout fas erit, expendere. Ad hanc synodum venerat Praxedis Augusta, a chronographo Saxonico, quem jam laudavimus, et a Dodechino dicta Adheleidis, cujus ab Henrico imperatore secessum approbarunt Patres, cum ab ea audiissent varias contumelias, et inauditas fornicationum spurcitias quas a marito passa [Col. 0141C] fuerat. Hinc commissorum delictorum quae nonnisi invita perpetrasse videbatur, venia ei data est, et remissa poenitentia quae injungenda fuisset ad tantorum facinorum expiationem, quod delicta sua palam non erubuisset confiteri. Haec vero, recepta in concilio absolutione, in patriam suam revertisse dicitur, ubi reclusa in monasterio vitae religiosae exercitiis operam navans, sancto fine quievit.

Philippus Francorum rex, qui anno praecedenti, ut diximus, ab Hugone legato sedis apostolicae ob adulterinas ejus nuptias excommunicatus in Augustodunensi concilio fuerat, legatione ad hanc synodum missa, inducias a pontifice accepit ad festum Pentecostes; ipse vero Hugo, quod, ab Urbano vocatos [Col. 0141D] ad synodum, nec ipse nec ullus ab eo missus interfuisset, a legationis apostolicae officio suspensus est.

Advenerunt ad eamdem synodum Alexii Constantinopolitani imperatoris legati, ad implorandam pontificis et Christianorum principum opem adversus infideles, qui ad muros usque Constantinopolitanos omnia subjugarant. His in concilio expositis, multi ad expeditionem in has regiones suscipiendam jam tunc se astrinxerunt; quod famosae illius, quae postea in Claromontano concilio decreta fuit, expeditionis aliquod veluti praeludium fuit. Et quidem Petrus eremita, ut scribunt vulgati auctores historiae expeditionum Jerosolymitanarum, ex Oriente reversus pontificem, antequam Roma exiret, jam anno praecedenti [Col. 0142A] convenerat, eique nomine patriarchae Jerosolymitani exposuerat quam necessarium foret ut Christiani principes, simul in unum conjunctis viribus, sacram expeditionem susciperent in Orientem, ad locorum sacrorum recuperationem et tutamen Christianorum, qui in his regionibus positi sub infidelium jugo opprimebantur; quare dum Urbanus absoluta Placentina synodo, aliam celebraturus eadem de causa in Gallias veniret, Petrus ipse varias provincias eo animo peragrabat, ut populorum et potissimum virorum nobilium animos ac principes ad has expeditiones amplectendas praepararet.

Proscriptae in eadem synodo haereses quae Ecclesiam tunc temporis perturbabant. Praecipuae erant [Col. 0142B] Simoniacorum et eorum qui ab ipsis, quos uti tales noverant, fuerant ordinati; item Nicolaitarum, seu presbyterorum aliorumque majorum clericorum incontinentium. Renovata sunt etiam ibi, ut refert Bertoldus, dira in Berengarianam haeresim jam ab antiquo saepissime anathemitazatam; et contra eam sententia catholicae fidei firmata fuit: videlicet quod panis et vinum cum in altari consecrantur, non solum figurate, sed etiam vere et essentialiter in corpus et sanguinem Domini convertantur. Denique anathemata cum candelis ardentibus in Guibertum et ejus complices, quod jam non semel factum fuerat, iterum pronuntiata et renovata uno omnium Patrum voto et consensu fuerunt. Ejusdem et Henrici facta damnata a Patribus fuisse narrat Domnizo, qui refert Henrici [Col. 0142C] in Praxedem flagitia in publicum evulgata, multis occasionem deserendi imperatoris praebuisse: quod Urbano animum adjecerat ad iter in Longobardiam suscipiendum, ibique synodum celebrandam. Videsis ejus auctoris versus in Appendice.

Testis est Bertoldus Urbanum in ea synodo omnem potestatem in clerum et populum Augiensis insulae Udalrico Augiae abbati, quem ipsemet eo tempore consecraverat, interdixisse, eamque concessisse Gebehardo Constantiensi episcopo, qui concilio praesens erat; hinc cum paulo post Udalricus de illa sese intromisisset litteris Urbani redargutus est. Sed illae litterae interierunt.

Praeclara etiam in eadem synodo circa mores et disciplinam ecclesiasticam instituta et promulgata fuere, quorum nonnulla capita recenset idem Bertoldus. «Inter alia, inquit ille auctor, cautum est ut ad poenitentiam non recipiantur qui concubinas, et odium ex corde, et quodlibet mortale peccatum dimittere nollent. Ut nullus presbyter, nisi proprius episcopus hanc ei curam commiserit, quempiam ad poenitentiam recipiat. Ut iis qui corpore non vero mente inter excommunicatos morantur, ad confessionem rite venientibus Eucharistia non denegetur; modo excommunicatorum sacramentis non communicaverint. Ut eorum qui ab excommunicatis ordinati fuerint irrita non sit ordinatio, modo probare valeant [Col. 0143A] se nesciisse suos ordinatores fuisse excommunicatos:» ex quo canone patet ejus concilii Patres non censuisse ordinationes ab excommunicatis factas, invalidas esse. «Statutum quoque fuit ut pro chrismate, baptismo et sepultura nihil unquam exigatur: denique, ut jejunia Quatuor Temporum custodiantur statis hebdomadis, quae ibi designantur.» Ejusdem concilii canones quindecim haberi in collectione Anselmi Lucensis episcopi scripsit Baronius, qui reipsa passim in codicibus mss. ejus auctoris occurrunt, sed id intelligendum est de additionibus ad hanc collectionem factis, quippe cum Anselmus novennio ante illam synodum ad coelos abierit. Illi autem canones Anselmiani, ii ipsi sunt quos Labbeus ex variis codicibus mss. vulgavit tomo [Col. 0143B] X Conciliorum: quippe qui omnino conveniunt cum iis statutis quae ex Bertoldo laudavimus. Iidem passim in variis Gratiani et aliorum compilatorum decretis occurrunt. Ex his septem priores conditi sunt adversus Simoniacos, aut eos qui ab illis ordines susceperint; quinque sequentes eos tangunt qui ab ipso Guiberto antipapa aut ejus complicibus et aliis schismaticis fuerant ordinati. Decimus quintus, qui in aliquot codicibus desideratur, et tamen laudatur a Gratiano, vetat ne quis ordinetur absque titulo, aut ne ordinatus in una ecclesia ad aliam transmigret, neve aliquis duabus in Ecclesiis tituletur. Addunt nonnulli codices canonem unum passim a variis auctoribus laudatum, contra clericos qui investituram dignitatum ecclesiasticarum a laicis recipiunt.

Recepta est apud auctores vulgatos traditio, Urbanum papam in hoc concilio decimam praefationem quae est de beata Maria, novem antiquis addidisse. Id diserte habetur in veteri codice ms. archimonasterii Remigiani apud Remos, ab annis circiter quingentis scripto, ubi post relatum sub Pelagii papae nomine de novem praefationibus decretum, eadem manu adduntur haec verba: Decima addita fuit in concilio Placentino sub Urbano papa celebrato. Rem vero sic contigisse ferunt. Cum pontifex apud Sanctam Mariam de Campania, vetustissimae pietatis templum, sacris operaretur, ut Deus incoepta concilii bene verteret, jamque praefationem offerret; repente [Col. 0143D] ex instinctu divino in illa dulcissima verba populo demirante prorupit: «Et te in veneratione beatae Mariae virginis collaudare, benedicere et praedicare; quae et Unigenitum tuum sancti Spiritus obumbratione concepit, et virginitatis gloria permanente huic mundo lumen aeternum effudit Jesum Christum Dominum nostrum, per quem,» etc. quam praefationem universalis post modum Ecclesia adoptando probavit, et etiam nunc retinet. Hanc nonnulli a beato Brunone editam fuisse volunt; at eam ab ipso Urbano factam fuisse diserte tradit Pandulfus in ejus Vita, non quidem in Placentina, sed in Ewardastallensi, ut jam monuimus, synodo. Plura de hac praefatione habet Petrus Maria Campus in Historia [Col. 0144A] Placentina, lib. XII ad an. 1095; quae cum non satis sibi constent, huc referre visum non est.

Actum etiam in Placentina synodo de aliquot privatis monasteriorum et aliarum Ecclesiarum negotiis. Certe jam supra observavimus Urbani diploma, quo bona quaedam monasterio Sancti Aegidii a Raymundo comite restituta, coram hujus concilii Patribus recitatum ac laudatum fuisse. Confirmata etiam ibi fuere privilegia monasterii Cluniacensis, ut ipse pontifex testatur in diplomate ea de re dato post aliquot dies, sancto Hugoni, inscripto. Litem de Salmoriacensi pago inter Guidonem Viennae et Hugonem Gratianopolis episcopos jam in variis conventibus, [Col. 0144B] ut diximus, ventilatam, in hac quoque synodo agitatam fuisse discimus ex ipsius Hugonis libello, in quo refert pontificis epistolam ad Guidonem datam Placentiae die IV Idus Martii, ut eum ad meliorem sensum revocaret. Sed frustra; at die praecedenti scripserat pontifex ad Robertum Flandriae comitem, ut Lamberto episcopo Atrebatensi suppetias ferret ad recuperanda suae ipsius Ecclesiae bona, quae ob ejus cum Ecclesia Cameracensi unionem distracta fuerant. Hac etiam ipsa die, ut codex noster ms. praefert, alias litteras scripsit idem pontifex Gualchero electo Cameracensi, ut ne impeteret quod a sede apostolica de divisione Cameracensis et Atrebatensis Ecclesiarum constitutum fuerat; ex quibus epistolis colligere licet actum [Col. 0144C] quoque fuisse in concilio Placentino de restitutione Atrebatensis Eccles. jam in multis conciliis confirmata.

Haec de negotiis quae in ipsa synodo tractata fuerunt, quantum licuit collegimus, at hinc inferre non licet epistolas quas laudavimus, durante adhuc concilio conscriptas fuisse, cum certum sit ex ea quae ad clerum et populum Noviomi de Radbodo episcopo data est, hanc synodum solutam fuisse die VII Iduum Martii. In ea quippe Urbanus scribit se Radbodum remandare ad suam ipsius urbem, cum ad [Col. 0144D] concilium, quod, inquit, Placentiae, annuente domino, egimus, pervenisset. Pontifex itaque non statim post concilii finem Placentia excessit, sive quod nondum omnia ad ejus iter Gallicanum necessaria disposita essent, sive propter alias quasvis rationes, quas divinare nihil interest. Eo vero temporis spatio, quod ibi exegit, de variis rebus litteras scripsit, quarum nonnullas, quod ad synodum Placentinam spectarent, supra memoravimus. De caeteris vero juxta temporis seriem paucis hic agendum.

Primo occurrit nobis insigne privilegium Hirsaugiensi monasterio, quod Gebehardus sancti Willelmi discipulus, cui inscriptum est, tunc regebat, concessum die VIII Idus Martii, proindeque ultimo concilii [Col. 0145A] Placentini die, aut certe, si intra dies septem absolutum fuit, die proximo post ejus celebrationem. Nihil autem mirum est Urbanum monachis Hirsaugiensibus adeo favisse, cum certum sit neminem in Germania ferventiorem illis in insequendis verbo et scripto schismaticis fuisse, ut ex apologia Henrici Augusti patet a Frehero in collectione auctorum Germanicae historiae edita. Quin et Hirsaugiense monasterium semper tutissimum asylum tempore Willelmi abbatis fuisse omnibus qui pro Gregorio VII stabant, discimus ex ejusdem sancti Vita, quae Saeculo VI Benedictino vulgata est. Trithemius aliique nonnulli aliud etiam vulgarunt ejusdem loci privilegium, sed multo minoris, si recte judico, auctoritatis, quod tamen omnino omittere visum [Col. 0145A] non fuit, ne, quod alii pro legitimo habuerint, temere videar rejecisse. Maxime quod Trithemius in ejusdem loci Chronico testetur hoc ipsum a Richardo Moguntino metropolitano probatum et admissum fuisse.

Die sequenti, id est nona Martii, scripsit Urbanus epistolam ad Noviomenses quam jam non semel laudavimus, pro Radbodo eorum episcopo, ut eum in pastorem recipiant. Et quidem eum nemo, quandiu in curia Romana fuerat versatus, cujusquam criminis accusaverat.

Post duos dies, scilicet undecima ejusdem mensis Martii, idem pontifex epistolam unam Gualcherio electo Cameracensi, et alteram Roberto comiti Flandriae conscripsit, in gratiam Atrebatensis Ecclesiae, [Col. 0145C] ut diximus numero praecedenti. Has sequitur ejusdem pontificis epistola ad Guidonem Viennensem archiepiscopum occasione Salmoriacensis pagi, itidem superius laudata, quae IV Idus id est 12 die Martii conscripta fuit.

Pridie Idus ejusdem mensis Urbanus varias possessiones a Gotofredo episcopo concessas Magalonensibus canonicis, qui regularem vitam juxta regulam Sancti Augustini amplexi fuerant, confirmavit, data eis sua benedictione, et peccatorum absolutione. Hujus rescripti meminit Antonius de Verdalla ejusdem Ecclesiae episcopus, qui sedis suae antistitum Historiam scripsit editam tomo I Bibliothecae Labbeanae. An vero Gotofredus ipse, qui forte tunc [Col. 0145D] Placentiae erat, illud ipse impetraverit, non exprimitur, quod tamen verisimile est, cum ipse multum desudasse dicatur in restituenda Ecclesiae suae canonicorum regulari vita.

Hoc privilegium aliud sequitur amplissimum quod post duos dies, id est 16 Martii, sancto Hugoni Cluniacensi abbati pontifex indulsit. In eo recensentur Ecclesiae eidem monasterio in variis provinciis subjectae, confirmanturque omnia alia privilegia superiorum pontificum; tum interdicit, sicut, inquit pontifex, a Gregorio in Romana synodo, et nuper a nobis in Placentina statutum fuerat, cuilibet archiepiscopo, episcopo, aut etiam legato apostolico omnem facultatem Cluniacenses interdicendi vel excommunicandi, aut cognoscendi eorum causas, [Col. 0146A] potestatem vero utendi mitra et aliis pontificalibus ornamentis, quae jam Hugoni abbati pro octo festivitatibus praecipuis concessa fuerat, pontifex ad illius quoque successores extendit.

Adhuc Placentiae erat Urbanus initio Aprilis, ubi pridie Nonas ejusdem mensis simile fere privilegium monasterio Sancti Victoris Massiliensis concessit, Richardo cardinali et abbati inscriptum, qui diu apostolicae sedis legati munere functus fuerat in Hispania. Datum in nostris exemplis dicitur anno 1096; sed mendum est ab amanuensibus commissum, quod facile ex aliis chronicis notis sanari potest, nisi annus, ut in plerisque aliis hujus et sequentis anni diplomatibus observare licebit, ibi a Martio mense praecedenti, in isto privilegio inchoetur.

Quo tempore haec in Italia agebantur, Richerus, qui ab annis septem in Virdunensem episcopum electus baculum ab Henrico Augusto acceperat, ad Hugonem Lugduni archiepiscopum accessit, a quo post ejuratum schisma consecratus est ipso die sancto Resurrectionis Dominicae, ac paulo post, Dominica scilicet secunda post Pascha, Virduni cum ingenti civium applausu susceptus fuit, agente Rodulfo Sancti Victoris abbate, qui Urbani partium erat defensor acerrimus. Haec discimus ex Laurentio de Leodio in Historia ejus urbis episcoporum, quae tomo XII Spicilegii Acheriani edita est.

Pontifex vero Placentia initio Aprilis egressus, multas urbes, ut habet Domnizo, peragravit; ac primo, ut quidem exigere videtur itineris series cum antiquorum auctorum relationibus composita, Cremonam rursus adiit, ubi Conradum Henrici filium Italiae regem IV Idus Aprilis, ut Bertoldus refert, habuit obvium, qui ei stratoris officium exhibuit, ac fecit fidelitatem juramento de vita, de membris et de papatu Romano. Urbanus vero recepit illum in filium sanctae Romanae Ecclesiae, eique consilium et adjutorium ad obtinendum regnum, et coronam imperii acquirendam coram populo firmissime promisit, salva quidem justitia illius Ecclesiae et statutis apostolicis; [Col. 0146D] maxime de investituris in spiritualibus officiis a laico non usurpandis. Haec cum accepisset Ivo Carnotensium antistes litteras pontifici scripsit quibus ei gratularetur. Huc enim revocandam esse non dubito ejus epistolam 43 ipsi Urbano inscriptam, in qua gaudium suum nullis syllabarum metis explicari posse affirmat, «quod audierit Romanam Ecclesiam sub ejus regimine ita prosperare, ut ad portum pene perventa, Italiae regnum jamdiu rebelle in conspectu ejus totum pene conticeat, et novus rex, (procul dubio Conradus) sese omnino ad Dei, ejusque voluntatem in ejus manus dederit.» Et quidem, ut observavit Sigonius, cum Henricus imperator ex Italia excessisset, brevi omnes ad [Col. 0147A] Conradi partes accurrerunt, cum jam initio hujus anni, ut ex Bertoldo diximus, idem princeps Mathildi junctus totum paterni exercitus robur obtinuisset.

Novum tamen hostem eo tempore sustinere conipulsa Mathildis, Welphonem scilicet patrem, ducem Bavariae. qui aegro animo ferens Welphonem suum filium a Mathildis ejus uxoris toro sequestratum vivere, veritus ne eo pacto bonis ejus frustraretur, ad Henricum descivit, ut ea bona si non sponte, vi saltem ab ea extorqueret; sed irriti fuere ejus conatus. Mathildis quippe, animo imperterrita, artes ejus elusit et potentiam fregit; nec mirum. Illa enim, [Col. 0147B] uti refert Willelmus Malmesburiensis, qui nec Urbano nec Mathildi favere consuevit, oblita sexus, nec dispar antiquis amazonibus, ferrata virorum agmina in bellum agebat femina. Nec felicior in Alemannia Welpho fuit, ubi multum. teste Bertoldo, cum aliis principibus nonnullis frustra laboravit in procuranda Henrici restitutione in regnum.

Interea Conradus, crescente in dies ejus potentia, Pisas cum apparatu regio adiit, ibique Rogerii comitis Siciliae et Calabriae filiam cum inaudita pecunia in sponsam accepit: quod Urbani et Mathildis consilio factum fuisse testatur Gaufridus monachus libro IV, ubi litteras a pontifice ea occasione ad Rogerium [Col. 0147C] scriptas commemorat. Sed hae exciderunt, summa earum ex illo auctore haec erat: Urbanum Rogerio scripsisse sibi magno honori et proficuo futurum, si filia filio regis futuro sponso jungatur; et juvenis sanctae Romanae Ecclesiae fidelitate adhaerens, sed sumptibus, quibus contra patrem, qui eum injuste oppugnabat, minus sufficiens, quos pater cum filia daret, viribus victus [f., auctus] ad debellandos inimicos sanctae Dei Ecclesiae praevaleret. Quod a Rogerio praestitum fuisse subjungit, missa ad hanc rem ingenti classe cum multis thesaurorum xeniis.

Hoc ipso tempore suscepit Urbanus litteras a Petro Aragonum rege, quibus ille praeter obedientiam [Col. 0147D] filialem papae debitam, sese etiam obligabat ad census illius solutionem, quem olim suus pater Sancius tempore Gregorii VII sedi apostolicae reddendum instituerat. Has litteras ex Joanne Briz Martineio abbate Pennatensi laudat vir illustrissimus Petrus de Marca in Historia Bearnensi, easque hoc anno scriptas fuisse dicit. Et quidem hunc annum praefert insignis Urbani bulla, harum litterarum occasione, uti videtur, in ejusdem regis gratiam data. In ea Urbanus regem de ejus in Ecclesiam reverentia et propensione gratulatur; tum conqueritur quod nonnullos antistites, qui ei favere debuissent, adversarios pateretur; ac denique multa ei ejusque prosapiae principibus, ac aliis regni [Col. 0148A] proceribus praeclara jura concedit in ecclesias, quas vel liberaverint a Saracenorum jugo, aut certe de novo exstruxerint. Hoc privilegium, ex historicis Hispanicis dabitur inter Urbani epistolas; in quo quidem satis sibi constant chronicae notae, sed id habet incommodi, quod datum dicatur Romae 16 Aprilis hujus anni: quo tempore certum est Urbanum in Longobardia versatum fuisse. Joannes etiam ibi praesignator domini Urbani dicitur, quem titulum, ut observavimus, primis tantum Urbani annis, quibus Petrus nondum regnabat, usurpavit. Verum haec ex amanuensium incuria provenire potuerunt: quod eo verisimilius est, quo caetera in hoc monumento rerum veritati, et temporum circumstantiis apprime conveniant.

Varias tunc peragrabat Longobardiae urbes pontifex, teste Bertoldo, ut nempe eas sibi devinciret, ac sua praesentia confirmaret, nec post suum in Gallia discessum ab eo deficerent. Certe in illis partibus versabatur cum Lutolfus Tullensis Ecclesiae decanus ab eo privilegium impetravit pro monasterio a se recens condito prope eamdem urbem in honorem beati papae Leonis IX, qui ante adeptum pontificatum Tullensis episcopus fuerat. Eo in loco canonicos regulares Augustinianos sub praepositi regimine instituerat Lutolfus, sed hunc praepositum Tullensis antistes postea in abbatem solemniter consecravit. Quid vero in Urbani privilegio contineretur, [Col. 0148C] haud certum est, cum ejus exemplar recuperare non licuerit; at ejus occasione rem notatu dignam observavit Bertoldus: nempe hunc morem primo in illis partibus invaluisse, ut monasteriorum clericorum, quae Romani canonica appellabant, rectores, antea praepositi solum dicti, nominarentur abbates, eoque titulo consecrarentur, hoc tantum excepto quod baculos non gestarent. Hic usus postmodum in alias quoque regiones penetravit, et canonicorum regularium praepositi deinceps non modo dimisso praepositi titulo sese abbates nuncupaverunt, sed etiam mitrae usum et alia abbatum insignia, permittentibus pontificibus, ut alii, usurparunt. Videsis Rupertum libro IV in regulam Sancti Benedicti, ubi epistolam ea occasione a Friderico [Col. 0148D] archiepiscopo Coloniensi scriptam refert.

Mediolani magnam mensis Maii partem exegit Urbanus, ubi die 21 regulares canonicos, quos Petrus Carcassonensis episcopus in sua cathedrali aliisque ecclesiis instituerat confirmavit, dato ea de re rescripto, cui aliud olim subjungetur post aliquot dies ad clerum et populum Salmoriacensis archidiaconatus datum, quo eis praecipit pontifex ut episcopo Gratianopolitano obediant, donec aliud a sede apostolica decretum fuerit. At jam ab initio hujus mensis Urbanus Mediolanum advenerat, si [Col. 0149A] non fallunt vetera monumenta Ecclesiae Antissiodorensis, in quibus legitur Humbaldum ejus urbis episcopum ab ipso pontifice Mediolani VI Nonas Maii ordinatum fuisse: et quidem hoc anno, ut habet breve Chronicon a Labbeo editum tomo I Bibliothecae novae, cui consentiunt antiqua alia documenta. Hinc emendare oportet Chronicum Hugonis monachi Sancti Mariani ejusdem urbis, ubi legitur Humbaldum anno 1096, post Robertum Ecclesiam Antissiodorensem rexisse, si tamen haec verba de ejus regiminis initio accipienda sint, aut si annum non inceperit a mense Martio. Hunc enim calculum plerique alii auctores Gallicani, maxime cum de Urbani itinere agitur, secuti fuerunt. Quod vero in Gestis abbatum Sancti Germani legitur primo [Col. 0149B] Humbaldi regiminis anno, concilium Nemausense ab Urbano fuisse celebratum, intelligi debet de Humbaldi inthronizatione: quippe qui mense Maio in Italia consecratus, ante Julium mensem suae sedis possessionem inire non potuit a quo tempore ejus regiminis annos ille auctor repetiit. Ut ut sit, cum constet eum ante Urbani iter in Galliam Mediolani fuisse consecratum, ejus ordinatio ultra Maium hujus anni differri non potest. De ea sic habet historia episcoporum Antissiodorensium, cap. 53, a Labbeo edita loco laudato: Humbaldus a clero et populo civitatis Antissiodori in Pontificem eligitur; electus quidem apud Mediolanum Italiae civitatem a clericis papae Urbano, qui pro quibusdam a sana doctrina declinantibus in Lombardiam descenderat, consecrandus [Col. 0149C] praesentatur, et ab eodem ibidem consecratus ad propriam civitatem reducitur, etc.

At, prae caeteris quae Mediolani peregit Urbanus, celebris imprimis fuit Arnulfi ejusdem urbis archiepiscopi restitutio, seu, ut verius dicam, prima ejus institutio in hac sede, ad quam biennio antea electus fuerat. Is nempe, ut narrat Bertoldus, anno 1093 in locum Anselmi defuncti substitutus, a legato apostolico interdictus fuerat, quod annulum et baculum ab imperatore recepisset; quam poenam aequo ille animo ferens in monasterium secessit noxam hanc expiaturus, ibique vixit privatus, donec, concedente Romano pontifice, ut habet idem Bertoldus, a Thiemone Salisburgensi archiepiscopo, Udalrico [Col. 0149D] Pataviensi et Gebehardo Constantiensi, episcopis, qui ad concilium Placentinum properabant, consecratus, ac paulo post ab Urbano pallio donatus, plenam Ecclesiae possessionem adeptus fuerit. In veteribus ejusdem Ecclesiae antistitum catalogis mss. legitur, referente Puricello, Arnulfum in festo Sancti Georgii super quodam equo albo sedentem una cum confanonariis Mediolanensibus numero duodecim ab ecclesia Sancti Dionysii in sedem suam processisse. Et quidem ejus ac Urbani paulo post Mediolanum adventus ita rerum statum ea in urbe mutavit, ut ejus cives Urbani auctoritate, inquit Sigonius, victi, qui antea inter se decertabant, veteribus positis simultatibus, in gratiam tanta animorum, facta mutatione redierunt, ut nobiles ac populares oscula inter se per [Col. 0150A] fora ac vias, manantibus prae gaudio lacrymis darent. Haec ille auctor, qui tamen falsus est, ut jam ad annum 1093 observavimus, scribendo Arnulfum ob id a catholicis episcopis tunc, ut putat, reordinatum fuisse, quod ab uno tantum episcopo catholico manus imponente consecratus fuisset. Caeterum Arnulfus, si Ughello, Ripamuntio et aliis nonnullis vulgatis auctoribus credatur, Urbanum in Galliam proficiscentem comitatus est, ac concilio Claromontano cum eo interfuit. Verum priusquam ex ea urbe excederent, Herlembaldi seu Hernebaldi, cujusdam martyris, catholicorum ea in urbe ducis, qui tempore Gregorii VII a schismaticis interemptus fuerat, corpus transtulere in ecclesiam Sancti Dionysii, ubi juxta alterum istorum temporum martyrem, Arialdum [Col. 0150B] nomine, diaconum Mediolanensem, depositum est. Ejus epitaphium ex Ughello huc referre visum est, sed mirum videri potest ejus memoriam nusquam in Martyrologiis reperiri; sic vero habet:

[Col. 0150C] Initio Junii Urbanus Comum venit, ibique ecclesiam Sancti Abundii ejusdem urbis episcopi et patroni, quem praecipua religione, ait Sigonius, illa civitas colit, magna caeremonia dedicavit; et quidem tertia die Junii, ut fert antiqua ejus urbis traditio, cui rerum gestarum series omnino convenit. Inde progressus pervenit Vercellas, uti colligimus in Historia Hierosolymitana Alberti canonici Aquensis. Tunc Astam Liguriae urbem adiit, si vera est antiqua patriae traditio qua dicitur ejus urbis majorem ecclesiam ab eo pontifice consecratam fuisse. Id quidem Ughellus ad annum sequentem refert, in reditu Urbani e Gallia. At verisimilior est Augustini ab Ecclesia opinio, censentis hanc dedicationem [Col. 0150D] pontificem celebrasse ante suum in Gallias adventum, quam tamen ineunte anno 1096 consignavit, secutus fortasse inscriptionem ab Ughello relatam, quae eumdem annum praefert, baud dubie juxta Pisanum calculum, quo annus a Martio praecedenti inchoatus annos vulgares mensibus novem praevertit. Et quidem dies Kalendarum Juliarum, quo haec dedicatio facta fuisse dicitur in illa inscriptione, anno 1096 convenire non potest: certum quippe est Urbanum ea die anno 1096 adhuc in Gallia exstitisse. En ipsa inscriptio, qualem illam Ughellus ex veteri Kalendario, ut ipse ait, retulit tomo IV Italiae sacrae in catalogo episcoporum Astensium. Kalendis Julii, anno D. Incarnationis 1096, dicata est Astensis ecclesia a D. Urbano papa, qui omnibus vere poenitentibus [Col. 0151A] et confessis ad dictam ecclesiam, et reverentiam Dei et beatae Mariae virginis venerint in die dedicationis ipsius, et per totam octavam unum annum et 40 dies de injuncta poenitentia relaxavit et indulsit; D. vero episcopus Astensis, 40 dies. Jam vero utrum haec inscriptio omnino certa sit et antiqua, aliis judicandum relinquo. Otto tunc Ecclesiam Astensem regebat, cujus invitatu Urbanus hanc ecclesiam dedicasse dicitur apud Ughellum. intercedente Brunone Signensi episcopo, Urbani comite individuo et fideli amico, qui in urbe Astensi natus et ejus Ecclesiae canonicus fuerat antequam episcopus creatus fuisset. Cum vero ibi adhuc esset pontifex, privilegia monasterii Fructuariensis, cui tunc praeerat Ubertus seu Guibertus abbas, confirmavit et ampliavit, si Augustino [Col. 0151B] ab Ecclesia credamus, qui id asserit in Chronologia Pedemontana, cap. 27; at fallitur in anno 1089 designando quo id contigisse scribit, quanquam hunc errorem, deperdito hocce privilegio, certo emendare difficillimum sit.

Etiam Pinariolo Urbanum transisse conjicimus ex bulla hoc anno concessa Uberto abbati Beatae Mariae monasterii prope hanc urbem siti qua ei omnia bona confirmantur quae ab Adelaide comitissa et aliis quibusvis collata fuerant. Tum vetat pontifex ne quidquam ex illis a quovis hominum in posterum distrahatur. Non licuit hujus diplomatis exemplum habere, quamvis ea de re semel et iterum per amicos Pinariolum scribi curavimus, haud dubie quod istud monasterium, nunc a Fuliensibus possessum, [Col. 0151C] in hesternis bellis conflagraverit. An etiam Clusinum celebre Sancti Michaelis monasterium inviserit tunc pontifex, incertum est: at constat ex subsequentium pontificum bullis hunc locum privilegio Urbani donatum fuisse, sed quod deperditum est.

Haec de Urbani Gestis antequam in Gallias adveniret, quantum licuit, ex variis documentis collegimus, quid vero praestiterit in hoc itinere dicemus, postquam nonnulla praemiserimus de Anglicanis rebus, valde hoc anno occasione sancti Anselmi perturbatis.

[Col. 0151D] Deficientibus itaque ferme universis ab Henrico ejusque pseudopontifice Guiberto, quem Clementem III appellabat, solus supererat Guillelmus cognomento Rufus, Angliae rex, qui licet Guiberto non obtemperaret, Urbanum tamen nondum pro legitimo pontifice palam agnoscere voluerat, adeo ut duo essent, ut in Anglia ferebatur, inquit Eadmerus libro I Novorum, qui dicebantur Romani pontifices, Urbanus et Clemens, quae res in tantum Angliae Ecclesiam occupavit, ut a morte Gregorii VII per plures annos nulli loco papae subdi aut obedire voluerit. Contestatus tamen fuerat Anselmus coram rege ipso et universis regni ordinibus, cum in archiepiscopum anno 1093 expetitus fuisset, se nunquam nisi soli Urbano obediturum atque ea conditione Cantuariae thronum conscenderat; [Col. 0152A] at rex ei infensus, ut jam diximus, ejus monita veluti injurias aversabatur. Unde cum ab eo recens in Angliam reverso Anselmus hoc anno pontificem «adeundi licentiam pro pallii petitione proposuisset, ac sciscitanti ipsi quem papam vellet adire, Urbanum respondisset» ad Urbani nomen infremuit rex, dixitque, ut Eadmerus caeterique Anglicani scriptores referunt, se hunc nondum pro apostolico recepisse, ac nec suae nec paternae consuetudinis esse ut absque sua electione alicui liceret in regno suo papam nominare. Cumque Anselmus ei frustra conaretur in memoriam revocare quod apud Rovecestram, cum in archiepiscopum peteretur, contestatus fuisset se nunquam ab Urbani obedientia discessurum; et ex altera parte rex ipse Anselmo [Col. 0152B] persuadere non posset omnimodam sibi fidem et obedientiam deberi etiamsi Urbanum pro pontifice non haberet, visum est rem ad generalem totius regni episcoporum et procerum conventum referre.

Habitus est hic conventus anno 1095 Rochingamiae, die V Idus Martii, in quo Anselmus, teste Eadmero, qui haec fusius narrat, tanta cum animi constantia ac vigore episcopali de sua ipsius electione et de obedientia pontifici Romano, tum etiam regi debita peroravit, ut re quam volebat rex infecta, conventus post triduum fuerit solutus, dataeque sint induciae ad Pentecosten; episcopis inter ea plerisque Anselmo, cui videbant regem esse infensum, obedientiam, quod laici proceres non fecere, [Col. 0152C] denegantibus. Anxius quid in tanto rerum discrimine ageret Anselmus, sedem dimittere meditabatur, cum nulla spes affulgeret, ut ei videbatur, flectendi regis animum, nec obtinendi ab eo licentiam adeundi legitimum pontificem, a quo nondum pallium exceperat. Consuluit ea de re Hugonem Lugduni archiepiscopum, qui tunc temporis pontificis vices in Galliis agebat, scripta ad eum epistola, quae est 24 libri III, in qua ei Anglicanae Ecclesiae statum egregie repraesentat. Verum cum haec animo agitaret, duo clerici quos Willelmus, Anselmi constantiam frangi posse desperans, Romam miserat, ut explorarent Urbanus an Guibertus ibi potentior esset, in Angliam rediere cum Waltero cardinale Albanense, qui pallium afferebat, Urbani nomine Anselmo archiepiscopo [Col. 0152D] destinatum, quae res spem aliquam pacis habendae attulit. Rex quippe statim edixit ut in tota Anglia solus Urbanus pro vero et legitimo pontifice haberetur.

Verum cum omisso Anselmo legatus ad regem pallium detulisset, speravit ille se ab archiepiscopo pecuniam aliquam accepturum, eam saltem summam quam, si Romam archiepiscopus adiisset, fuisset in eo itinere expensurus, aut saltem sibi redderet quidquid ipse ad pallium ab Urbano impetrandum insumpserat; sed nihil ab Anselmo extorqueri potuit. Imo cum ab eo petitum fuisset ut pro regiae majestatis magnificentia pateretur saltem sibi a rege pallium solemniter imponi, illud quoque plane [Col. 0153A] renuit sanctus antistes, contestatus se mec pecunias ullas pro pallio unquam daturum, nec unquam commissurum ut sibi a quoquam hominum illud sibi imponatur. Et quidem ita factum fuit. Etenim post varias hinc et inde concertationes, quas Eadmerus, Willelmus Malmesburiensis et alii passim auctores referunt, tandem convenit inter partes ut pallium supra altare deponeretur, illudque exinde assumptum Anselmus, sibi ipsi aptaret; atque ita Anselmus absque ullo Simoniae naevo, pallium suscepit, et Urbanus absque ecclesiasticae libertatis jactura, a rege et populis pro vero et legitimo pontifice in Anglia haberi coepit. Scribit Willelmus Malmesburiensis Waltero Cantuariam venienti, qui pallium in arcula argentea deferebat, Anselmum inter populorum [Col. 0153B] applausus nudipedem, et sacerdotalibus vestibus redimitum obviasse; cumque pallium supra altare Sancti Salvatoris fuisset depositum, illud sibimetipsi super humeros aptavisse, ac demum processisse ad sacra peragenda: quod cum die Dominica IV Idus Junii factum fuisse observaverit, id hoc anno 1095, quo haec dies incidebat in Dominicam, contigisse constat.

Accepto pallio Anselmus Urbano opistolam scripsit, haec est 37 libri III ut ei ob tantum beneficium gratias referret, excusaretque se, quod Romam illud ab eo ipso recepturus non accessisset; sed hic mirare beati viri modestiam et charitatem, qui inter alias excusationis causas, ne verbum quidem habet de molestiis quas ea occasione a rege et episcopis [Col. 0153C] gravissimas pertulerat.

Exinde vero liberum fuit inter Urbanum et Anglos commercium, et Herbertus, qui, quod Urbanum pontificem agnovisset sede sua pulsus a regiis ministris fuerat, eam recepit. Hic e monacho Fiscamnensi abbas Ramesiensis factus episcopatum Thetfordensem haud sine Simoniae suspicione adeptus fuerat; cumque ea de causa Romam adiisset, ut sese Urbani censurae subjiceret, a rege increpitus fuerat, et baculo, quem ei poenitenti reddiderat pontifex, privatus. Sed rebus eo modo quo diximus, compositis, sedi suae relictus est, quam anno sequenti, Norwicum, [Col. 0153D] constructa ibi nova basilica, transtulit, eamque usque ad mortem pacifice tenuit. Circa idem tempus Willelmus prior Sancti Ivonis in comitatu Huntidoniensi a Ramesiae abbatia pendentis privilegium accepit ab Urbano, quo omnes ejus loci possessiones ac immunitates confirmantur. Illud habetur in Monastico Anglicano, ubi nullam chronicam notam habet. Idem pontifex, ut habet Eadmerus, concessit monachis abbatiae Belli apud Excestriam commorantibus, ut in proprio monasterio sepelirentur. Litteras ea de re ab Urbano scriptas ad Osbernum episcopum Excestriensem laudat Paschalis II epist. 97; sed illae exciderunt. Certe ejus loci monachis infensos fuisse clericos Exonienses [Col. 0154A] discimus ex ipso Anselmo lib. III, epist. 20 ad eumdem Osbernum, ubi eum adhortatur ut monachos de Batailla in ejus urbe commorantes adversus clericorum injurias tueatur, eisque permittat signa ad officium divinum pulsare, ut ordo monasticus, quod ille fieri prohibebat, exigit. Sed jam ad Urbani Gallicanum iter revertendum est.

Urbanus itaque Alexii Graecorum imperatoris precibus, ut Guibertus testatur initio libri II Historiae Jerosolymitanae, aliique passim auctores consentiunt, excitatus ac multo magis generalis Christianitanis periculo, quae quotidianis barbarorum incursionibus deperibat, incensus, imo et sacrorum locorum recuperandorum, quod omnes efflagitabant, desiderio [Col. 0154B] potissimum actus, rebus in Longobardia bene dispositis, marino itinere, uti habet Bertoldus, seu transcensis Alpibus, quod alii passim auctores volunt, in Gallias divertere coepit; et quidem mense Julio vertente, ut ex Hugone Flaviniacensi colligere licet. Nam is in Chronico refert Hugonem Lugduni archiepiscopum die tertia ante octavam Sancti Joannis Baptistae ex urbe Compostella reversum nuntius habuisse papae urbis de Apulia venientis et ad Gallias festinantis. Favet etiam traditio Astensium, qui, uti diximus, putant majorem suae urbis ecclesiam Kalendis Julii hujus anni ab Urbano in Gallias properante consecratam fuisse: unde falli necesse est eos qui aiunt, quod nemo veterum dixit, pontificem in pervigilio apostolorum Petri et Pauli Magalonam [Col. 0154C] hoc anno advenisse; et quidem id ad sequentem annum referri debere suo loco ostendemus.

Id porro certum est ex Bertoldo aliisque auctoribus, Urbanum, qui in Gallias ad celebrandum concilium advenerat, apud Anicium Vallavorum urbem vulgo Podium [ Le Puy en Velay. ] dictam, Assumptionem Deiparae Virginis celebrasse. Consentit Gaufridus prior Vosiensis in Chronico, tomo II Bibliothecae Labbeanae, ubi addit Urbanum, quem virum praedicandum appellat, per Burgundiam et Franciam in Gallias venisse, quibus verbis totum ejus iter comprehendit, quod ab eo ante concilium Claromontanum confectum est. Si tamen non fallit [Col. 0154D] chronica nota epistolae ipsiusmet pontificis ad Lambertum Atrebatensem episcopum, ille jam sub medium Julii Anicii versabatur; haec quippe dicitur data in ea urbe XVIII Kalendas Augusti. At fallor ego ipse nisi legendum sit XVIII Kalendas Septembris, quae ipsa dies est Assumptionis beatae Mariae, ab auctoribus ejus aevi, uti diximus, memorata. Et quidem mendum hoc loco in Urbani epistolam irrepsisse fatendum est, quod in mense Julio, qui sex Nonas habet, nullus dios occurrat XVIII ante Augusti Kalendas; nisi notarius appellaverit XVIII Kalendas Augusti, diem ipsam 15 ejusdem mensis Augusti, quo Kalendae in Augusto, etsi a sequenti mense vulgo dicantur, recenseri incipiunt, cujus rei fortasse [Col. 0155A] alia exempla proferri possent. Id sane dicendum est, si verum sit majorem Valentiae urbis basilicam ab Urbano, cum ad concilium Claromontanum properaret, Nonis Augusti dedicatam fuisse; quod quidem verum esse certis argumentis constare videtur.

Primo Chronicum vetus episcoporum Valentinorum sic de Guntardo episcopo habet: Eo praesidente, bonae memoriae Urbanus II pontifex Romanus Ecclesiarum Christi curam gerens, dum ad generale concilium iret Claromontem per hanc urbem iter faciens, etc. Idipsum diserte testatur Hugo Gratianopolitanus episcopus, in saepe laudato libello, quem integrum in Appendice referemus. Quod vero haec ecclesia Nonis ipsis Augusti dedicata fuerit, probat anniversaria ejus solemnitas, hoc ipso die in vetusto [Col. 0155B] Missali assignata; imo quae etiam nunc quotannis eadem die Valentiae celebratur. His omnibus suffragatur vetus inscriptio, litteris uncialibus lapidi insculpta, et uni ex ejusdem ecclesiae januis affixa, quae Calvinianorum furorem, quamvis nonnihil violata, cum hanc ecclesiam saeculo XVI diruerent. evasit. Sic vero habet:

ANNO AB INCARNATIONE DOMINI MILLESIMO NONAGESIMO . . . . NONAS AUGUSTI, URBANUS PAPA SECUNDUS CUM DUODECIM EPISCOPIS IN HONORE BEATAE MARIAE VIRGINIS ET SANCTORUM MARTYRUM CORNELII ET CYPRIANI HANC ECCLESIAM DEDICAVIT.

Quinam autem fuere duodecim illi episcopi, qui huic celebritati cum Urbano interfuere divinare non licet; at ex Hugonis libello discimus Guidonem archiepiscopum [Col. 0155C] Viennensem pontifici Valentiam ad dedicandam majorem ejus urbis ecclesiam accedenti occurrisse, ibique pontificem ei diem dixisse apud Romanos, ubi volebat litem de Salmoricensi pago, quae jamdudum inter ipsum et Hugonem Gratianopolitanum episcopum vertebatur, omnino definire. Adfuit Hugo, ut ipse de se loquitur, die condicta: at Guido, haud dubium quod causae suae diffideret, occupata loci Rotmanensis munitione, comminatus est se papam ibi retenturum, si contra ipsum sententiam ferret; quare pontifex, ut mitissimus erat, judicium hujus litis ad futuram synodum reservavit. An vero Rotmannos tunc adierit, non adeo certum est; id tamen innuere videtur Hugo, sed observat pontificem hac occasione suo jure, abbatia videlicet Rotmanensi, [Col. 0155D] quae ad Romanam Ecclesiam pertinebat exspoliatum fuisse.

Ex his patet Urbanum post dedicatam initio Augusti Valentinam ecclesiam, sive per Rotmanense oppidum, sive alia qualibet via, paulo ante medium ejusdem mensis Augusti Anicium advenisse, ubi concilium quod postea apud Clarummontem habitum est, celebrare constituerat. Id ultimum diserte habent auctores etiam aequales. Transactis Alpibus, inquit Albertus Aquensis libro I Historiae Jerosolymitanae, conventum totius occidentalis Franciae, et concilium apud Podium civitatem Sanctae Mariae fieri decrevit. Hanc synodum, si Willelmo Tyrensi archiepiscopo credamus, primum apud Vigiliacum, deinde [Col. 0156A] apud Podium convocare disposuerat, sed cum, uti conjicere est, nondum res essent dispositae, ipsam tandem, cum Anicii esset, apud Clarummontem Arvernorum civitatem celebrandam indixit. Certe litterae quibus Lambertum Atrebatensem pontifex ad hoc concilium invitavit, Anicii, ut mox dicebamus, datae sunt; et Bertoldus de Urbano loquens apud Podium versante, synodum, inquit, ad Montemclarum in octavam Sancti Martini apostolica auctoritate condixit, ad quam diversarum provinciarum episcopos, missis litteris, canonica vocatione invitavit. Has litteras ad metropolitanos scriptas fuisse, ut ipsi non solum suffraganeos suos episcopos aut abbates, sed etiam alios Ecclesiarum praepositos, imo et saeculares principes ad concilium pontificis nomine convocarent, [Col. 0156B] discimus ex epistola Raynoldi archiepiscopi Remensis ad Lambertum Atrebatensem ea occasione data. Et quidem operae pretium erat ut etiam principes ad concilium venirent, cum ob id potissimum celebrari deberet ut expeditio bellica adversus infideles decerneretur, quae eos maxime spectabat. Haec Raynoldi metropolitani epistola, quod encyclica Urbani perierit, dabitur inter ejus pontificis litteras, quam sequetur altera jam superius laudata, quam pontifex ad Lambertum scripsit, ut paratus sit Ecclesiae suae causam adversus Cameracenses in concilio mox futuro propugnare.

Cum itaque pontifex res non ita dispositas invenisset [Col. 0156C] ut concilium possit intra paucos dies celebrari, varias urbes ac provincias interdum invisere constituit, in quibus ecclesias dedicaret, aut negotia, quae jamdudum excitata terminari non potuerant, coram positus facilius componeret, quod ab ipso factum fuisse discimus ex variis passim instrumentis antiquis et pontificiis diplomatibus. Mirum autem est quanto animi affectu, quantave reverentia pontifex ubique receptus fuerit, pro innata in Francorum mentibus erga sedem apostolicam et ejus antistites sincera devotione, quae eo major tunc fuit, quod pontifex ex ipsa Francicae gentis nobilitate exortus, sanctitate ac virtute et doctrina celebris esset, et praeclaris animae ac corporis dotibus probe instructus. Addit Guibertus aliam tantae laetitiae causam: [Col. 0156D] Papa, inquit, regni nostri fines ingrediens tanta urbium, oppidorum, villarumque laetitia et concursione excipitur, quanto omnium qui adviverent memoriis incompertum fuerat quod aliquando apostolicae sedis antistes in regiones has venisse videretur. Nullus quippe pontifex a Leonis IX tempore in Gallias ad Urbani tempora venisse memoratur.

Urbanus itaque Anicio egressus, primum in monasterium Casae Dei divertisse videtur, ubi ad preces Pontii ejus loci abbatis ecclesiam a sancto Roberto primo monasterii abbate et conditore incoeptam et ab ipso Pontio tunc absolutam, in honorem sanctorum Vitalis et Agricolae martyrum solemniter dedicavit [Col. 0157A] XV Kalendas Septembris. Id ipse pontifex testatur in bulla quam paulo post eidem monasterio apud Sanctum Aegidium concessit. De his vetus auctor Historiae ejus loci sic loquitur: Anno 1095 Urbanus papa ad preces abbatis nostri Pontii, basilicam Casedeensem a beato Roberto incoeptam, tuncque absolutam et consummatam solemni ritu die 18 Augusti dedicavit, ac paulo post monasterium liberum et immune ab episcoporum jurisdictione fecit, ut patet ex diplomate pontificio. Consentit Gaufridus prior Vosiensis, qui in Chronico ait Urbanum hoc anno monasterium Sancti Roberti de Casa Dei in honore sanctorum Agricolae et Vitalis, quorum reliquias ibidem quondam Renco episcopus Arvernensis collocaverat, XV Kalendas Septembris consecrasse. In veteri [Col. 0157B] notitia quae subjicitur bullae pontificiae mox laudatae, memorantur quidam episcopi qui pontifici in hac solemnitati adfuerunt. Facta est autem, ut ibi legitur, dedicationis hujus solemnitas XV Kalendas Septembris praesentibus et cooperantibus domino papae Urbano reverendis episcopis Hugone Lugdunensi, Aldeberte Bituricensi, Amato Burdigalensi, Durando Arvernensi, Hugone Gratianopolitano, Giraldo Cadurcensi, Joanne Portuensi, Daiberto Pisano, Brunone Signensi. In ejus beneficii memoriam Urbani nomen non solum in Casae Dei principe monasterio, sed etiam in cellis ei subjectis celebre evasit, ut ex Necrologio Sancti Roberti Cornilionis prope Gratianopolim patet. Praeter bullam superius laudatam, aliud privilegium concessit Urbanus eidem monasterio [Col. 0157C] in ista memoratum, quod forte etiam occasione hujus dedicationis datum est. Nullam habet in nostro exemplo chronicam notam, quod ideo huc revocare visum est. In eo recensentur praecipua monasteria Casae Dei tunc subjecta, ac ejus possessiones confirmantur; tum vetat pontifex ne ejus loci abbas cuiquam subjectionis professionem faciat, salva tamen debita episcopo Arvernensi reverentia.

Eo ipso die quo consecrata fuit ecclesia Casae Dei, Urbanus ad petitionem Florentiae Blasiliensis parthenonis abbatissae apud Arvernos privilegia ejusdem loci confirmavit, ac monasterium ipsum quod ab Ermengarde comitissa ejus conditrice sancto Petro oblatum fuerat, sub speciali apostolicae sedis tutela antecessorum suorum exemplo suscepit. At [Col. 0157D] nihil habet pontifex de querelis quas ejusdem loci sanctimoniales et clerici ad eum detulerant contra Casae Dei monachos, qui, ut illi dicebant, ecclesiam Sancti Stephani et Sancti Leonis ad Blasiliae monasterium pertinentem, vi ereptam retinebant. Blasiliensium litterae ea occasione scriptae, inter Urbani epistolas referentur, easque subsequetur privilegium ipsum, quod a se visum et pro sincero agnitum Philippus Bituricensium archiepiscopus in Gallicam linguam transtulit, et suo testimonio confirmavit feria quinta majoris hebdomadae anni 1243.

Quo Urbanus post Casae Dei dedicationem ad extremos usque Occitaniae et Provinciae fines perrecturus [Col. 0158A] primum diverterit, incertum est. Habemus quidem prae manibus privilegium X Kalendas Septembris hujus anni concessum canonicis ecclesiae cathedralis Caturcinae, qui regularem vitam recens amplexi fuerant, sed cum in vulgato exemplo Romae datum dicatur, quod est omnino impossibile, nihil fere lucis afferre potest, nisi forte pro Romae legatur Romanis, qui locus est in Dalfinatu, dioecesis Viennensis, abbatia insignis, ubi pontifex, uti diximus, litem de Salmoriacensi pago dirimere constituerat: verum illa restitutio magis arrideret, si data fuisset haec bulla initio hujus mensis, quo certum est, uti probavimus, Urbanum Valentiam adiisse, a qua urbe haud multum Romanense monasterium distat. Huc tamen bullam illam revocare visum est, quae annum [Col. 0158B] 1096 ejus scilicet anni initium a Martio praecedenti repetendo, ut plerumque aliae, praefert: certum quippe ex aliis notis eam ad praesentem annum pertinere, nec sequenti competere posse.

Sub finem mensis Augusti pontifex Nemausum adiisse videtur. Etenim licet nonnisi anno sequenti ejus urbis ecclesiam dedicaverit, ut ibi ostensuri sumus, cum tamen auctor Chronici Malleacensis scripserit Urbanum tunc, id est anno 1096 Nemausum remeasse, satis innuit eum jam ante invisisse hanc urbem. Et quidem certum est pontificem festum sancti Aegidii prima die Septembris in ejusdem sancti monasterio Vallis Flavinianae, quod ad dioecesim Nemausensem pertinet, hoc anno celebrasse. [Col. 0158C] Id quippe ipse pontifex testatur in privilegio, quod Odiloni abbati ejusdem loci paulo post concessit, in quo ait se erga beatum Aegidium devotione ferventem coercuisse Nemausensem episcopum, qui ejus loci monachis infensus erat. Ibi adhuc erat die 7 Septembris, quae monasterio Casae Dei privilegium concessit, in quo, ut modo dicebamus, alterum eidem loco jam indultum, additis nonnullis in gratiam basilicae a se recens consecratae praerogativis, confirmavit.

Inde Tarascone, quod oppidum est Provinciae in sinistra Rhodani ripa paulo infra Avenionem situm, transiens, quemdam locum a Stephania comitissa [Col. 0158D] monasterio Sancti Victoris Massiliensis, ut ibi ecclesia construeretur, datum, assistentibus sibi tribus cardinalibus et abbatibus Sancti Victoris et Montis-Majoris aqua lustrali aspersit, manu propria benedixit, ibique crucem erexit die 11 Septembris, concessa indulgentia iis, qui ad ecclesiae constructionem aliquid conferrent, ut ibi monasterium in honorem Sancti Nicolai cum coemeterio institueretur. Prioratus vero S. Nicolai hic memoratus hodieque subsistit prope Tarasconem, Sancto Victori Massiliensi subjectus.

Die sequenti, quae erat 12 Septembris, Urbanus Avenione privilegium, quod jam supra laudavimus, monasterio Sancti Aegidii, in quo hospitatus fuerat, [Col. 0159A] concessit. Eo diplomate pontifex Odiloni abbati ejusque monachis abbatiam Sancti Eusebii et alias possessiones confirmat, vultque eos sub speciali sedis apostolicae tuitione haberi, ac tanquam oculi sui pupillam custodiri.

Ejusdem mensis die 19 pontifex apud Tricastrensem Sancti Pauli urbem Dalphinatus bullam dedit in gratiam Alberti, seu potius Arberti abbatis, et canonicorum S. Rufi, quorum monasterium, congregationis cognominis caput, tunc prope muros Avenionenses situm, postea ob Albigensium clades in suburbium Valentiae, ac tandem in eam urbem saeculo XVI translatum est. In eo diplomate Urbanus Ecclesias Sancto Rufo subjectas recenset, easque [Col. 0159B] cum aliis ejus possessionibus confirmat, salva Avenionensis episcopi canonica reverentia. Aliud item Urbani rescriptum ad Albertum etiam Sancti Rufi abbatem, sed sine ulla temporis nota ex cod. ms. habemus, in quo praeclara habentur canonicae vitae elogia, ea omnino quae in aliis ad alios canonicos regulares epistolis et bullis passim habentur; sed Sammarthani tomo IV Galliae Christianae, in catalogo abbatum sancti Rufi Arberium et Adelbertum, ac si duo diversi abbates fuerint, distinguunt, ac priori tribuunt privilegium primo loco a nobis laudatum, ejusque maximam partem exhibent; de Adelberto autem nihil aliud habent, nisi quod ei Urbanus II direxit rescriptum, quod in scriniis inquiunt, hujus abbatiae servatur. At fallor nisi idem ipse sit cui utrumque Urbani rescriptum [Col. 0159C] tribuendum est, licet ejus nomen, uti fieri solet, alii aliter expresserint. Ut ut sit, parum nostri interest. Praeter haec apud Ivonem, Gratianum, et alios decretorum collectores, duo occurrunt canones ejusdem ferme argumenti, prior apud Gratianum, c. 19, q. 2, c, 2. Duae sunt, capitulo Sancti Rufi, aut Rufini, inscriptus, in Urbani litteris non habetur; alter vero eadem causa 19, q. 3, c. 3, statuimus abbati Sancti Rufini, ex secundo ex laudatis privilegiis excerptus est. Hunc praecedit alius canon de eodem argumento, sed nemini inscriptus.

Tradunt auctores vulgati Urbanum tunc temporis condendo percelebri Sancti Antonii monasterio occasionem praebuisse. Cum enim, uti illi aiunt, Viennensem [Col. 0159D] provinciam illo anno peragraret, audivit virum quemdam nobilem, Guidonem aliis Guigonem Desiderii appellatum, solere secum per diversa hac illacque itinera corpus sancti Antonii, magni quondam illius eremitarum patriarchae, deferre, quod Constantinopoli ab aliquot annis advectum a majoribus suis acceperat. Id indigne tulisse dicitur pontifex, ac sub anathematis interminatione vetuisse ne id in posterum fieret, imperasseque ut tam venerabiles reliquiae, in ecclesia aliqua, quam ipse Guido mallet, sub monachorum bene viventium custodia deponeretur. Urbani jussis obtemperavit Guigo, advocatisque a Monte Majori prope Arelatem monachis, sacrum corpus in vico Mota Desiderii nuncupato [Col. 0160A] depositum eis tradidit. Postmodum fervente morbo, qui Ignis Sancti-Antonii vulgo appellatur, adjunctum est monasterio xenodochium, ubi pauperes undequaque adventantes reciperentur, fratresque nonnulli in eorum ministerium deputati fuerunt, qui cum primum monachis per aliquod tempus paruissent, postea, ob ingentes eleemosynas quae erogabantur, elatiores facti, eis subesse detrectarunt. Graves inter utrosque rixae et dissensiones ortae sunt, quibus in dies crescentibus, res eo devenit, ut hospitalarii illi potentiores effecti, jugo monachorum penitus excusso, sui juris esse coeperint, ac tandem in ordinem insignem excreverint, qui hodieque perseverat. Hanc esse originem abbatiae et ordinis Antoniani aiunt. Sed pontificii itineris [Col. 0160B] seriem persequamur.

Urbanum Vienna et Lugduno pertransiisse virisimile est, at nullis instrumentis probare possumus; eum vero die 17 Octobris Matiscone exstitisse colligimus ex veteri notitia privilegii, quod hac ipsa die, et quidem anno 1096 pro 1095, uti habere solent pleraque ejus aevi instrumenta, monasterio canonicorum regularium Sancti Petri prope hanc urbem sito concessit, ac statim Cluniacum profectus est. Hujus privilegii exemplum reperire non licuit, quare visum est ejus loco illius notitiam in Appendice referre ex veteri cod. ms. a Severtio relatam.

[Col. 0160C] Postridie, id est 18 Octobris, pontifex Cluniaci existens Landrico Matisconensi episcopo, qui eum haud dubie secutus fuerat, tuitionem sedis apostolicae efflagitanti libenter indulsit, data bulla, qua ei et ejus successoribus omnia Matisconensis Ecclesiae bona et privilegia confirmantur. Vetat etiam pontifex ne quisquam ejusdem Ecclesiae clericis, aut claustro, seu ejus domibus audeat violentiam aliquam irrogare. Data est XV Kal. Novembris.

Cum advenit Cluniacum Urbanus, jam a septem annis insignem basilicam exstruere coeperat sanctus Hugo ejus loci abbas, quam ab ipso pontifice dedicari cupiebat. Verum cum nimium tunc adhuc esset imperfecta, curavit sanctus abbas res ita disponi, ut saltem majus altare, adveniente pontifice, eo in [Col. 0160D] statu esset ut posset ab illo consecrari, quod reipsa factum est die 25 Octobris. Hujus dedicationis meminit auctor Chronici Cluniacensis ad annum 1095, et Ordericus Vitalis initio libri IX, ubi ait Urbanum multas sanctorum basilicas in Galliis dedicasse, quas privilegiis apostolicae sedis sublimavit. Tum signanter laudat consecrationem altaris Sancti Petri apud Cluniacum coenobium ab eo factam. At quod iste auctor aliique passim, data occasione, uno verbo laudaverunt, fusius exponitur in veteri instrumento quod sub titulo libertatis loci Cluniaci editum est in Bibliotheca Cluniacensi. Ibi legitur non solum majus, sed et matutinale altare ab Urbano, alia vero tria a tribus aliis episcopis, nempe Hugone [Col. 0161A] Lugdunensi, Daiberto Pisano et Brunone Signiensi consecrata fuisse. Tum refertur prolixa satis oratio, quam pontifex inter missarum consecrationisque solemnia habuisse dicitur, in qua limites jurissdictionis monasterii designavit. Praeter ea invenimus in vetusto cod. ms. aliam ejusdem rei notitiam, ubi, post recensita multa beneficia quae Urbanus monasterio Cluniacensi contulerat, statutum a sancto Hugone fuisse dicitur ut ejusdem pontificis commemoratio, quandiu viveret, in generali missa specialiter ageretur; et ut post ejus mortem, praeter debita singulis ejusdem loci monachis suffragia, ejus anniversaria depositionis dies solemniter in perpetuum celebraretur. Caeterum banni seu jurisdictionis Cluniacensis terminos ab Urbano praestitutos [Col. 0161B] confirmarunt subsequentes pontifices, ac potissimum Innocentius II qui, hoc ipso die quo Urbanus majus altare consecraverat, basilicam ipsam dedicavit, ut ex ejus et aliorum pontificum diplomatibus patet in Bibliotheca Cluniacensi editis. Hinc utriusque dedicationis memoria simul in antiquis aliquot Martyrologiis recolitur. Haec postrema dedicatio anno 1130 non sequenti, ut fallit chronographus Cluniacensis, peracta est.

Caeterum non modo Cluniaci principis monasterii, sed aliorum quoque ad illud spectantium jura et praerogativas asserere studuit Urbanus, ut patet ex multis, quae passim occurrunt, monumentis. Laudatur hanc in rem ejus bulla data octavo ejus pontificatus, id est praesenti anno qua Charitatis Beatae [Col. 0161C] Mariae supra Ligerim monasterii jura et exemptionem confirmat. At excidit haec bulla, cujus notitiam debemus Actis controversiae, quae sub Rollando abbate Cluniaci exorta est, anno 1220 occasione electionis prioris de Charitate.

Si Andreae Chesnio credamus, Urbanus, mense Octobri hujus anni, Remis habuit concilium, in quo anathema jam antea adversus Philippum regem latum confirmavit, expeditionem sacram adversus infideles decrevit, sancivitque ut deinceps in Assumptionis Deiparae virginis pervigilio jejunium ab omnibus observaretur; ac denique indixit aliud concilium apud Clarummontem proximo mense habendum. [Col. 0161D] Haec ille in Historia Romanorum pontificum Galliae edita. At quantum a vero vir sane eruditissimus aberraverit, patet non solum ex aliorum auctorum, veterum et recentiorum silentio, sed etiam ex Urbani itinerum serie, ac omnibus ejus aevi instrumentis a nobis prolatis, quae nullam tunc temporis synodum Remis habitam fuisse super satisque probant. Et quidem Raynoldus, Remorum tunc metropolitanus suos suffraganeos ad concilium Claromontanum ex Urbani praescripto invitavit; revocato ob hanc rationem, quod initio Novembris celebrandum indixerat, concilio provinciali, ut ipse dicit in epistola jam laudata ad Lambertum. Deinde ipse pontifex peculiaribus litteris monuit Lambertum [Col. 0162A] ut paratus sit in concilio Claromontano suae Ecclesiae restitutionem nuper factam tueri, quod ibi astituri essent Cameracenses adversus eam decertaturi. Denique in ejusdem Lamberti Gestis, ubi continuata rerum hoc anno gestarum series, cum itinere Remensis provinciae episcoporum ad Claromontanam synodum accurate et singulatim describitur, nihil omnino de hac synodo occurrit, quam proinde fictitiam esse merito credendum est. Haud magis certum est quod Souchetus in Notis ad Ivonis epist. 78 et Robertus ex Amalrico Biterrensi in veteri Gallia Christiana aiunt, Urbanum ecclesiam abbatiae Dolensis apud Bituriges hoc anno dedicasse. Vix enim id ferre potest pontificii itineris series; et quidem haec dedicatio a Paschali II Urbani successore [Col. 0162B] facta fuisse dicitur in Chronico Turonensi.

Cluniaco itaque egressus Urbanus Silviniacum prope Molinas Burboniensium oppidum venit, ubi corpus sancti Majoli transtulit in locum decentiorem, et Archimbaldum super tumulum patris sui Archimbaldi quarti jurare fecit se toto vitae suae tempore bona, quae a patre aut a majoribus suis monasterio collata fuerant, illibata servaturum. Id ipsum testatur pontifex in bulla quam ejus loci monachis Idibus Novembris apud Monticulum concessit, in qua declarat se praesente Duranno episcopo Arvernensi, monasterium Silviniacum sub speciali sedis apostolicae tuitione suscepisse, ejusque possessiones, [Col. 0162C] quas singillatim recenset, confirmasse: hanc bullam Joellus Remorum archiantistes, petentibus Silviniaci monachis, a se visam et collatam anno 1245 integram ac illibatam inventam fuisse declaravit publico intrumento, quod sigillo suo munivit. Pontificem in eo loco dies fere octo exegisse discimus ex veteri instrumento chartarii Silviniacensis, occasione Archimbaldi Burboniensis principis modo memorati facto, qui malas consuetudines a patre suo exactas, et ab eodem morti proximo relaxatas renovare moliebatur. «Eodem tempore, verba ipsius chartae refero, facto intra Gallias pro quibusdam sanctae Ecclesiae utilitatibus adventu domni Urbani papae II, cum apud Silviniacum fere per dies octo moraretur, et quodam die in capitulo resideret, [Col. 0162D] cunctorum circumsedentium fratrum coetus ejus pedibus provolutus auxilium implorare coepit super malis quae jamdiu fuerant perpessi. Suscepta eorum petitione benignissime domnus papa, cum altera die rogaretur a jam dicto Archimbaldo, ut patris sui animam apostolica absolveret auctoritate, post expletam absolutionem, antequam a se Archimbaldus idem a se discederet, antequam etiam a tumulo pedes removeret, monitis ipsius princeps praefatas omnes malas consuetudines quas injuste quaerebat reliquit; et ut melius sui dicti memor esset osculum pacis ab eodem papa accepit.» Sed eorum immemor eas paulo post renovavit: quare res ad concilium Claromontanum delata est, ut infra dicemus.

Peragratis Urbanus his provinciis Clarummontem die Novembris 14 aut sequenti advenit, cum interea episcopi ex variis orbis Christiani regionibus huc properarent. Ex his Lambertus Atrebatensis e sua urbe die 28 Octobris profectus, Pruvino Senonum transiit, quo ex oppido egressus VIII Idus Novembris a Guarnerio quodam milite castelli de Pont captus est. At ea de re monitus pontifex Guarnerium statim litteris ob tantam temeritatem objurgavit; simulque alias litteras Richerio Senonum archiepiscopo scripsit, ut eumdem militem commonefactum, si non resipisceret, simul cum suo ejus loco excommunicationi subjiceret. Verum priusquam eas recepisset Guarnerius, a Philippo episcopo Trecensi [Col. 0163B] suo fratre increpitus jam satisfecerat Lamberto; eumque sibi reconciliatum Antissiodorum usque, ubi die V Iduum ejusdem mensis advenit, honorifice fuerat comitatus. Occasione tamen hujus facinoris videtur conditus fuisse canon 32 concilii Claromontensis, ut suo loco dicemus. Porro Lambertus Antissiodori praeter Richerium Senonensem, comprovinciales ac vicinos suos Gervinum Ambianensem et Gerardum Morinensem episcopos reperit, quibuscum reliquum itineris confecit, et Clarummontem advenit die XV Kalendas Decembris, quae Dominica erat, ubi a pontifice benigne in osculo sancto susceptus benedictionem apostolicam recepit.

[Col. 0163C] Cum itaque omnia ad celebrandum concilium disposita essent, ad id enim longo antea Urbanus Henricum Siculum, qui post varias fortunas cardinalis et patriacha Antiochenus tandem fuit, praemiserat, convenerunt autem condicto die apud Clarummontem ex omnibus ferme Europae plagis cum Urbano papa archiepiscopi, episcopi, abbates, aliique omnium ordinum viri illustres pene innumeri. Auctor Chronici Sancti Vitoni Virdunensis, tomo I Bibliothecae Labbeanae, ait ad illud concilium episcopos pene totius orbis congregatos fuisse, exceptis Lotharingis, Alemannis et Hungaris. Hoc tamen celeberrimum fuisse scribit Robertus libro I Historiae Jerosolymitanae, conventu Gallorum ac Germanorum tam episcoporum quam principum. At [Col. 0163D] Alemanni, quorum nonnulli Urbano erant addictissimi, huc forte non convenerant, quod ante paucos menses Placentino concilio, uti vidimus, interfuissent. Ex Lotharingis autem, si Meurissio credimus et Sammarthanis, huic concilio adfuere Poppo Metensis episcopus, et Pibo Tullensis, qui Pibo, si P. Benedicto Capucino, auctori novae Tullensis Historiae, credamus, in suam dioecesim e concilio, cui cum Renardo Tullensi comite et Petro ejus fratre interfuerat, redux, ad sacram expeditionem suscipiendam plerosque istius regionis viros nobiles adduxit. Richerius vero Virduni episcopus, qui paulo ante illud tempus, ejurata Henrici secta, ab Hugone Lugdunensi fuerat consecratus, ad Urbanum, [Col. 0164A] cum apud Clarummontem esset, dona ac legatos transmisit, teste Laurentio Leodiensi in Historia episc. Virdunensium. Nullus vero ex Anglia episcopus huc advenisse usquam memoratur: Boso tamen monachus, qui postmodum Becci abbas fuit, a sancto Anselmo Cantuariensis archiepiscopo missus, ejus nomine ibi interfuit, ut ex ipsius Bosonis Vita discimus.

Bertoldus tredecim archiepiscopos cum suis suffraganeis, ad hanc synodum, quam generalem appellat, convenisse tradit in qua 205 pastorales virgae notatae sunt. Urbanum omnes episcopos Galliae et Hispaniae apud Clarummontem congregasse, ibique concilium ingens celebrasse ait Ordericus Vitalis [Col. 0164B] initio libri IX, cui, inquit, interfuerunt archiepiscopi tredecim, episcopi ducenti et viginti quinque, cum multitudine abbatum, aliarumque personarum, quibus adeo sanctarum curae delegatae sunt Ecclesiarum. Consentit auctor Gestorum Lamberti episcopi Atrebatensis, qui totidem archiepiscopos et episcopos cum Romanis cardinalibus ad hoc generale concilium convenisse tradit, et praeter eos abbates nonaginta et eo amplius, exceptis honestis et religiosis diversarum regionum et provinciarum clericis et laicis. Idem postea in fine repetit, nisi quod archiepiscopos quatuordecim habeat in aliquot editis et mss. Unus tamen codex noster, et quidem vetustior solummodo tredecim praefert. In veteri notitia ejusdem concilii apud Labbeum ex codice Cencii Camerarii consedisse [Col. 0164C] cum Urbano dicuntur archiepiscopi duodecim, episcopi octoginta et innumeri abbates. Clarius vero scribit in Chronico Sancti Petri Vivi Senonensis huic concilio praesentes fuisse trecentos episcopos et abbates. Novus scriptor Gestorum Dei per Francos, trecentos et decem tam episcopos quam abbates. Denique Guibertus hoc concilium tanto celebrius fuisse dicit, quanto excellentis et inusitatae personae, Urbanum intelligit, ora cernere, verba audire erat desiderabilius. Tum subdit: Illic praeter episcoporum et abbatum examina, quos circiter quadringintos per prominentes ferulas fuisse aliqui numeraverant, totius Franciae et appendicium comitatuum litteratura confluxit. Nec mirum si Franci tanto cum ardore ad illustrem adeo et inusitatum coetum confluxerint. [Col. 0164D] Etenim praeter nativum fervorem, Philippus rex, ut Urbani votis obsecundaret, omnibus regni sui episcopis et abbatibus potestatem fecerat huc cum omni securitate commeandi, quod ipse pontifex in litteris ad Garnerium supra laudatis testatus est. Cum vero hujus concilii Acta accurate descripta non habeantur, nihil mirum est si varii quandoque fuerint auctores in assignando episcoporum qui huic concilio interfuere numero. Qui autem minorem quam caeteri numerum assignarunt, id fecisse videntur quod, cum omnes praesules omnibus sessionibus praesentes non fuerint, illi eos tantum recensuerint qui singulari alicui sessioni interfuerant. Et id saepius occurrit in instrumentis potissimum [Col. 0165A] de aliquo particulari negotio confectis. Ita Urbanus ipse in decreto pro confirmatione primatus Lugdunensis, huic definitioni interfuisse testatur, praeter Richerium Senonensem archiepiscopum, duodecim archiepiscopos cum episcopis octoginta, abbatibus nonaginta et eo amplius. Sed magis ad rem pertinet, quod auctor Gestorum episcoporum Turonensium et abbatum Majoris Monasterii paucos omnino recenseat antistites qui privilegio ejusdem monasterii in concilio subscripserint, quamvis ipsum concilium in praesentia quingentorum ferme Patrum celebratum fuisse ipsemet antea observasset.

Haec de numero episcoporum qui ad Claromontanam [Col. 0165B] synodum convenere; at quinam illi fuerint, quarumve sedium antistites, nemo est, ut puto, qui divinare velit, deficientibus probis instrumentis. Nonnullos tamen, qui passim in revolvendis eorum temporum monumentis occurrerunt, recensere haud ingratum putavimus; alios forte alii indicabunt. Ex his aliquot erant cardinales ex pontificis comitatu, ejus nempe officiales, scilicet Joannes Portuensis episcopus, Bruno Signensis, Walterus seu Gualterus Albiensis, seu potius Albanensis, qui paulo antea in Angliam legatus fuerat, Daimbertus archiepiscopus Pisarum. His addit liber De gestis archiepiscoporum Turonensium mox laudatus Rangerium archiepiscopum Rhegiensem, Richardum, eum forte qui tunc abbas erat Sancti Victoris et [Col. 0165C] cardinalis, aut illum archidiaconum Metensem, infra ex Meurissio memorandum; Joannem Galtellum seu potius Gaetanum, cancellarium pontificis, Gregorium Papiensem diaconum et Hugonem Virdunensem diaconum Romanae Ecclesiae ministros. Gregorius, hic memoratus, is est ipse, nisi fallor, hujus nominis cardinalis, qui, teste Roberto, in Historia sacrae expeditionis, post Urbani orationem omnium nomine in concilio confessionem fecit et absolutionem obtinuit. Alibi invenio Teusonem et Ranchionem etiam cardinales, quibus addendi ex pontificis ministerio Milo ex monacho Sancti Albini, postea ejus legatus, et Henricus Siculus, jam supra laudatus, quem pontifex ut necessaria ad synodum disponeret, Placentiae adhuc existens in [Col. 0165D] Gallias praemiserat. Praeter hos, si tamen ex illis non fuit, Meurissius in Historia episcoporum Metensium Richardum archidiaconum Metensem memorat, quem ab Henrico imperatore olim cum Herimanno episcopo suo pulsum, et a Gregorio VII episcopatu Albanensi donatum, in ea synodo cardinalem et legatum in Lotharingiam et Germaniam ab Urbano factum fuisse scribit. Et quidem Ughelius in catalogo Albanensium episcoporum Richardum recenset, sed ab Urbano presbyterum cardinalem et a Paschale II episcopum factum, quem cum Richardo Massiliensi abbate confundit. Et fortasse Ughellus ut personas, ita Meurissius etiam varia tempora in unum miscuit. Nam Gualterius non Richardus tunc Albanensis [Col. 0166A] episcopus erat. Archiepiscopi, praeter Pisanum et Rhegiensem supra memoratos, erant Hugo Lugdunensis, Amatus Burdigalensis, uterque in Gallia pontificis vicarius, Bernardus Toletanus et ipse Urbani vicarius in Hispaniis; caeteri Raynaldus Remensis, Adebertus Bituricensis, Rodulfus Turonensis, Richerius Senonensis, Dalmatius Narbonensis, Guido Viennensis, Berengarius Tarraconensis, et [Petrus] Axiensis, seu forte Aquensis. Nonnulli, uti jam supra observavimus, addunt Anselmum Mediolanensem, quod an verum sit asserere non ausim. Rolandus vero Dolensis, qui ob pallii honorem dicebatur archiepiscopus, non videtur locum habuisse inter metropolitanos. Episcopos vero inveni, ex Remensi provincia Lambertum Atrebatensem, Gerardum [Col. 0166B] Morinensem, Gervinum Ambianensem, Rogerum Bellovacensem, Letaldum Silvanectensem, Gualcherium Cameracensem, et caeteros ejusdem metropolis suffraganeos, ut habet auctor Gestorum Lamberti, ipseque pontifex innuit in epistola ad Cameracenses, scripta altera die post solutum concilium. Ex quibus haud dubium erat Hugo Suessionensis, ut monet Dormasius Suessionensis Historiae scriptor. His addendus est Hilgodus ejusdem Ecclesiae antea episcopus, qui tunc dimissa sede in Majori-Monasterio morabatur; is ipse quem postea in abbatem electum nonnulli rursus benedicendum esse autumabant, reclamante Ivone epist. 88 ad Pascalem II ea de re scripta. Ex provincia Trevirensi interfuisse dicuntur, ut supra observavimus, Poppo Metensis, [Col. 0166C] et Pibo Tullensis, cum legato Richerii episcopi Virdunensis. Ex Lugdunensi, Agano Aeduensis, et Landricus Matisconensis. Ex Rothomagensi, Odo Bajocensis, Gislebertus Ebroicensis et Serlo Sagiensis, suis et aliorum ejusdem provinciae antistitum, quorum legati erant, nominibus, ut habet Ordericus libro IX. Ex Turonensi, seu Lugdunensi tertia, Hoellus Cenomannensis, Gaufridus Andegavensis, Benedictus Namnetensis, et Rolandus Dolensis, qui locum inter metropolitanos ambiebat. Ex Senonensi seu Lugdunensi quarta, Ivo Carnotensis, Joannes Aurelianensis, et alii provinciae suffraganei ex Urbani bulla pro primatu Lugdunensi. Ex Viennensi Hugo Gratianopolitanus, et Guntardus Valentiae. Ex Arelatensi, Desiderius Cavellicensis [Col. 0166D] defunctus concilii tempore, et Willelmus Arausicensis, qui Adhemaro Podiensi sacrae expeditionis ductori socius adjunctus est. Ex Bituricensi Durannus Claromontensis, cui defuncto substitutus est Guillelmus, ab ipso, ut quidem aiunt. Urbano consecratus Humbaldus Lemovicensis, Adhemarus Podii seu Aniciensis, qui crucesignatorum dux seu antesignanus institutus fuit. Ex Burdigalensi, alter Adhemarus Ecolismensis, Petrus Pictavensis, Ramnulfus Sanctonensis, Raynoldus Petracoricensis, qui in sacra expeditione martyr occubuisse dicitur, et Raymundus Rutenensis. Ex Narbonensi Gotofredus Magalonensis, Bertrandus Nemausensis et, ut volunt, Bertrandus Lutevensis, qui in sacra expeditione [Col. 0167A] obiisse dicitur anno 1099. Ex Hispania vero Dalmatius Iriensis seu Compostellanus, et Petrus Pampilonensis. Papebrochius in Propylaeo, seu Conatu ad catalogum Pontificum Roman., ait de Urbano II sanctum Oldegarium Barcinonensem, solum ex Hispania episcopum Claromontano huic concilio interfuisse, cujus Acta, inquit, Barcinonem reportavit. At fallitur vir eruditus, ac ea quae in Vita ejus sancti die 3 Martii, de altero concilio Claromontano sub Innocentio II papa celebrare habentur, ad istud Urbani concilium incaute retulit, ut ex ipso Vitae Oldegarii loco, quem laudat, scilicet cap. 4 manifestum est.

Jam vero inter abbates qui eidem concilio interfuerunt, hos ex variis monumentis colligimus, Richardum [Col. 0167B] nempe Sancti Victoris Massiliae, qui erat Romanae Ecclesiae cardinalis; Gervinum Centulensem abbatem simul et Ambianensem episcopum, qui abbatiam dimittere in concilio coactus fuit; Guibertum Sancti Germani Antissiodorensis, in eadem synodo, aut certe in Nemausensi anno sequenti exauctoratum, Robertum archimonasterii Remigiani apud Remos abbatem et primum auctorem Historiae Jerosolymitanae, qui et ipse postea sui monasterii regimen dimittere compulsus est. Adfuit etiam Lambertus abbas Sancti Bertini, ex Historia Morinorum, Lanzo Sancti Vincentii Metensis, cui Urbanus anno sequenti privilegium indulsit. Baldricus tum Burgulii abbas, postea Dolensis episcopus, qui et ipse Historiam Jerosolymitanae expeditionis et [Col. 0167C] alia opuscula scripsit; Hugo Cluniacensis, vel suo nomine clarissimus, quod praeter alia indicat Paschalis bulla ad eum ipsum data pro subjectione sancti Cypriani Pictaviensis, quam habet Souchetus in notis ad Vitam Bernardi Turonensis. Bernardus Majoris Monasterii, et Stephanus Nucariensis ex dioecesi Turonensi, Goffridus Vindocinensis, rebus gestis et scriptis celebris, Jarento Sancti Benigni Divionensis, Guntardus Gemeticensis sub finem concilii, ut habet Ordericus Vitalis libro X, defunctus, quem ad concilium cum caeteris collegis suis Northmanniae pastoribus perrexisse idem auctor narrat libro IV; unde colligitur plures ex eadem provincia abbates huic synodo interfuisse, quorum nomina exciderunt. His addendi Natalis Sancti Nicolai [Col. 0167D] prope Andegavos abbas, Guillelmus Sancti Florentii ex eadem dioecesi; Gausmarus Sancti Petri Insulae Germanicae, seu de Cella prope Trecas, Raynaldus Sancti Cypriani, Gervasius Sancti Savini et Petrus Carrofensis apud Pictones; Petrus Anianae in dioecesi Magalonensi, Ademarus Sancti Martialis apud Lemovicas, et ex eadem dioecesi Gerardus Useercensis Ansculfus Sancti Joannis Angeriacensis ex dioecesi Santonensi. Ex Arvernia vero, praeter Petrum Sancti Illidii Claromontani, aderant Petrus Auriliacensis et Prultus Casae Dei abbates, anonymus Sancti Symphoriani de Thigemo, et decanus Sancti Petri de Mauriaco, quibus jungendi sunt Alodus Sancti Vedasti, et Hamericus Aquicentensis [Col. 0168A] abbates, qui cum episcopo suo Lamberto Atrebatensi et aliis ejusdem dioecesis primoribus ad concilium profecti fuisse dicuntur in ipsius Lamberti Gestis. Aderat etiam ex Taurinensi provincia Ermengaudus abbas Clusensis, ut ex ejus epistola discimus, quam ms. habemus; in ea quippe Ramnulfum episcopum Santonensem rogat ut negotium de Ecclesia Vallis, quod contra Angeriacensem abbatem habebat, componeret, sicut ei in concilio Claromontensi pollicitus fuerat.

Congregatis itaque ex omni parte pontificibus, Urbanus XIV Kalendas Decembris concilium inchoavit ipsa die octava festi sancti Martini, ut observat Bertoldus, cui consentit Clarius in Chronico Sancti [Col. 0168B] Petri Vivi Senonensis, sicut et ipsius concilii notitia ex cod. Camerarii jam laudato eruta. Certe Urbanus ipse in epistola ad Lambertum Atrebatensem illam synodum in octavis sancti Martini celebrandam fore denuntiaverat; quod de ipsa die octava intelligendum esse patet ex Raynoldi Remensis epistola invitatoria nomine Urbani ad eumdem Lambertum, in qua diserte legitur, concilium in octavis sancti Martini XIII videlicet die Kal. Decembris celebrari debere. Hinc emendandum est Chronicon Malleacense, in quo illud III Idus Novembris coactum fuisse legitur.

Tantam solemnitatem paulo turbavit Durandi [Col. 0168C] ipsius Arvernicae urbis episcopi mors, quae primo concilii die contigit. Hic ex Casae Dei abbate factus episcopus, tum Claromontanam Ecclesiam regebat, quando huc advenit pontifex ut concilium celebraret, sed in necessariis ad pontificem aliosque episcopos et decebet excipiendos, praeparandis defatigatus est, ut contracto gravi morbo, adveniente papa, jam de ejus vita pene desperaretur. Et quidem, ut habet Hugo Flaviniacensis in Chronico Virdunensi, ab Urbano visitatus et absolutus cum jam extremum spiritum traheret, nocte sequenti primam scilicet concilii diem, spiritum Creatori reddidit. Funeris curam suscepere Hugo Gratianopolis episcopus, Jarento Sancti Benigni, et Pontius Casae Dei abbates, qui tres sub eo apud Casam Dei monasticam [Col. 0168D] vitam duxerant; nec unquam celebriores exsequiae visae fuerant, ad quas nempe cum pontifice Romano tot antistites et omnium ordinum, et illustres viri ex toto pene orbe Christiano convenisse videbantur Has paucis verbis Hugo Flaviniaci sic descripsit loco laudato. Lotus inquit, et curatus summa filiorum, id est abbatis Divionensis, abbatis Casae Dei, episcopi Gratianopolitani, et aliorum diligentia. Et sic antequam concilium inciperetur toto orbe ad ejus exsequias occurrente, ab ipso papa et episcopis terrae est mandatum cum gloria; et sedem ejus Willelmus de Basia adeptus est laude cleri et populi praecepto ejusdem apostolici. Duplex ejusdem antistitis epitaphium scripsit Baldricus tum Burguliensis abbas, in [Col. 0169A] quibus ejus exsequias triumpho similes fuisse, eumque 13 die ante Decembrem obiisse testatur his versibus:

Multa et quidem gravis momenti negotia in concilio Claromontano tractata fuisse nemo est, qui non fateatur; at illa singillatim expendere difficillimum esset, cum pleraque monumenta ejus temporis exciderint, et ea quae supersunt in variis auctoribus dispersa non semper uno modo res repraesentent; imo, quod magis mirere, canones ejus concilii diversi sunt in diversis auctoribus. Ne tamen in animum inducas eos qui supersunt ab istis auctoribus fuisse confictos, memineris, quod uni aliquot canones, alii alios, caeteris omissis, quos ad se spectare non putabant, retulerint; imo nec ipsi canones, quos omnes, aut plerique exhibent, eodem ordine ac iisdem verbis repraesentantur, quod eorum tantum [Col. 0169C] substantiam, non ipsa verba referre auctores illi in animo habuerint: unde breviaria seu summaria canonum, potius quam hujus concilii canones appellari debent. Bertoldus paucis verbis tria e praecipuis hujus synodi capitibus ita exhibet: In ea synodo dominus papa, inquit, eadem statuta, quae et in praeterita synodo Placentina confirmavit; insuper et Philippum regem Galliarum excommunicavit, eo quod, propria uxore dimissa, militis sui uxorem sibi in conjugium sociavit; ibi etiam aliam synodum in tertiam subsequentis Quadragesimae hebdomadam Turonis celebrandam denuntiavit. At non solum quae in Placentinam, sed etiam quae in prioribus synodis Melphiae, Beneventi et Trojae decreta fuerant, Claromonti confirmata fuisse, praeter alios diserte exprimit canon 5 [Col. 0169D] ex codice ms. Cencii Camerarii. Imo et nonnullos antiquiorum conciliorum canones in eadem synodo lectos et confirmatos fuisse innuit Lambertus Atrebatensis in charta donationis prioratus Ambrisnae Gualtero abbati Sanctae Trinitatis Rothomagensis factae, in qua statuit, ut monachus, qui ei loco praeficeretur, eo quod foret ex aliena dioecesi, sibi suisque successoribus promittere debeat canonicam obedientiam, sicut in Chalcedonensi, inquit, concilio legitur confirmatum, et in Claromontensi dignae memoriae venerabili Urbano II est renovatum. Nonnulli aiunt Fulconem Andegavorum comitem eo in concilio adversus Francorum regem litem movisse ob Bertradam sibi ab eo ereptam, quod alii silent; [Col. 0170A] Philippum vero regem ibi ob illum raptum fuisse excommunicatum non Bertoldus solum, sed et Ivo Carnotenus epist. 211, Willelmus Malmesburiensis, Sigibertus et alii passim asseverant. At frustra movent inde quaestionem nonnulli, an etiam Galliae regnum tunc temporis interdicto subjectum fuerit, cum certum sit hujusmodi excommunicationes nihil unquam populos affecisse, ac multo minus aliquid ex debita regibus obedientia aut reverentia detraxisse, ut ex Ivonis aliorumque, qui ferventius in adulterinas Philippi nuptias invehebantur, scriptis patet: quanquam Urbanus, ut tantum scandalum ab Ecclesia amoliretur, censuerit eum communione esse privandum, abstinendumque a solemni ejus coronatione, quae tunc temporis, a Remensi archiepiscopo, [Col. 0170B] aut eo absente, ab aliquo alio episcopo in praecipuis festivitatibus fieri solebat. Nec aliud quidquam intelligunt Ivo similesque ejus aevi auctores cum de coronae privatione aut restitutione loquuntur.

Porro inter eos, qui majorem in colligendis canonibus Claromontanis diligentiam prae caeteris adhibuisse videntur, censeri debet auctor codicis Lamberti Atrebatensis episcopi, qui ejus concilii canones triginta duos exhibet. Labbeus decem adjecit ex veteri membrana Petri Pithoei, novem ex codice Cencii Camerarii, ac tredecim ex codice Dionysiano, quos Gallice a Belforestio libro IV Annalium Francorum descriptos, Serarius in Latinum transtulerat. Viginti quinque omnino apud Ordericum Vitalem [Col. 0170C] initio libri IX recensentur, ac ferme totidem apud Willelmum Malmesburiensem et Matthaeum Parisium, Anglicanos scriptores. Praeter hos omnes, alii etiam nonnulli passim occurrunt apud varios auctores data occasione laudati, qui cum ad res privatarum ecclesiarum aut personarum pertineant, simul cum caeteris non habentur. Hos omnes simul collectos habebis inter Urbani epistolas.

Eo autem potissimum intendebat in condendis hujus concilii canonibus pontifex, ut adversus vitia, quae tum in Ecclesia, maxime Gallicana, vigebant, remedia opportuna praepararet, quod jam olim observavit Ordericus Vitalis libro IX. Hinc in plerisque [Col. 0170D] illis decretis vitia carpuntur, quae tum in beneficiis ecclesiasticis adipiscendis aut retinendis ut plurimum admittebantur; a quibus proinde arcentur Simoniaci, concubinarii, spurii. Vetantur etiam beneficiorum pluralitas, et ex uno in alterum translationes; statuitur ut, qui dignitatem aliquam in Ecclesiis voluerit adipisci, eo ordine decoratus sit, qui ad illum gradum conveniens est; ut nullus ex laicis aut clericis infra diaconatum constitutus ad episcopatum assumatur; ut laici decimas solvant, nec bona ecclesiarum, aut ecclesiasticorum hominum, post eorum mortem spolia rapiant. Jejuniorum atque ordinationum tempora statuuntur. Investiturae prohibentur vulgatis canonibus 15 et 16, ita tamen, [Col. 0171A] ut interpretatur, et se ab Urbano ipso audivisse asseverat Ivo epist. 60 ad Hugonem Lugdunensem, ut concilium reges tantum a corporali investitura excludat; non ab electione, in quantum sunt caput populi, vel concessione, etc. Qua in re cum Francorum reges pontificibus consenserint, nulla de investituris controversia Gallicanam Ecclesiam perturbavit. At canon sequens, contra eos qui regibus fidelitatem ligiam praestant, nullum unquam in Galliis habuit vigorem, ut ex ipsius Ivonis epist. 190 patet ad Paschalem II scripta, qua de re agunt Juretus in notis ad hanc epistolam, et Petrus de Marca lib. VIII Concordiae, cap. 21.

Provisum etiam in hoc concilio fuit publicae securitati, maxime eorum qui sua conditione aut natura [Col. 0171B] ab omni armorum strepitu abstinere debebant. Hinc canone, quo certi induciarum dies statuuntur, sancitum fuit ut omni tempore monachi, clerici, feminae, et qui cum eis fuerint, in pace permaneant. Celebres postea hae induciae sub treugae et pacis nominibus potissimum occasione sacrarum expeditionem fuerunt; de quibus erudite pro suo more disserit, praeter alios quamplures auctores, illustriss. Petrus de Marca in notis ad hunc canonem; qui in aliis notis ad hoc concilium Claromontanum multa etiam habet de communione, de chrismationibus, etc., sicut et in libris De concordia, et in opusculo De primatibus, quae omnia hic fusius pertractare ad nostrum institutum nihil spectat.

Mirum autem est canonem de altarium redemptione, qui adeo apud auctores celebratur, in vulgatis passim hujus synodi canonum collectionibus desiderari. Et tamen praeter codicem Cencii Camerarii apud Labbeum tomo X Concil. et alium Ananiensis monasterii apud Baluzium in notis ad cap. 31, libri VI De concordia sacerdotii et imperii, hunc canonem laudant Goffridus Vindocini abbas libro III, epist. 12 ad Ulgerium Andecavensem episcopum, et Paschalis II papa ad Ramnulfum Santonensem et Ivonem Carnotensem episcopos, qui huic concilio interfuerant. Sed forte ii canonum collectores istum omiserunt, quod in concilio Nemausensi iisdem omnino [Col. 0171D] verbis ex isto Arvernensi repetatur. Ut ut est, occasionem hujus canonis condendi eam fuisse observant viri eruditi Petrus de Marca et Jacobus Sirmundus, quod cum multi antea pii homines ecclesias a se conditas, aut quolibet modo suo juri subjectas monasteriis contulissent, id permiserant episcopi dioecesani (necessarius quippe ad hoc erat eorum consensus) ea lege, ut statis temporibus, nempe singulis vicariorum, seu uti appellabant, personarum aut presbyterorum, qui videlicet nomine abbatis aut monachorum ejusmodi parochiae curam sustinebant, mutationibus certa eis pecuniae summa penderetur: qui census altarium redemptio appellatus est, et haec altaria sub personatu concessa dicebantur; alia [Col. 0172A] vero quae nullam praestationem debebant, censebantur impersonaliter teneri. Ast cum post aliquod tempus animadversum fuisset a viris piis et oculatis has pensiones absque aliqua Simoniae labe dari non posse, ut scripserat Ivo epist. 12 ad ipsum Urbanum, pontifex primum in Arvernensi concilio, tum etiam in Nemausensi, ac demum alii pontifices exemplo vetuerunt, ne deinceps pecunia ulla pro altarium redemptione episcopis daretur. Ne tamen hac occasione episcopi, quod nonnisi cum onere solvendae illius pecuniae consensum suum praebuissent, altaria monasteriis donata auferre, sibique attribuere molirentur, statutum in concilio fuerat, ut monasteriis, quae per annos triginta ejusmodi altaria, seu decimas possederant, quiete possidenda [Col. 0172B] relinquerentur. Atque eam concilii et Urbani mentem fuisse ex ipso pontifice discimus, qui ea de re scripsit ad Ingelramnum episcopum Laudunensem, tum etiam ad monachos sancti Bertini.

Verum cum hoc decretum, salvo episcoporum annuo censu, quem illi ex antiquo jure habere in dioeceseon suarum ecclesiis, seu, ut appellabant, altaribus, consueverant, sancitum esse pontifex declarasset, nonnulli episcopi hac occasione pecunias illas quas ad singulas personarum, uti diximus, mutationes pro altarium redemptione percipiebant, ad veterem illum censum annuum quem sub synodici, circadae, procurationis aut alio quovis nomine habere soliti erant, conati sunt adjungere, illud scilicet vetus debitum novi census accessione adaugendo: [Col. 0172C] at reclamarunt abbates et monachi. Nec dubium quin huc revocari debeat Goffridi Vindocinensis epistola 12, libri III ad Ulgerium episcopum Andegavensem, et altera ejusdem ad G. legatum apostolicae sedis, lib. I, epist. 27. Imo pontifices ipsi monachorum hac in re patrocinium susceperunt, uti patet ex una Paschalis papae epistola ad Ivonem Carnotenum et Ramnulfum Santonensem episcopos, et ex alia quam Gaufridus item Carnutum episcopus et apostolicae sedis legatus de eodem argumento scripsit (ex Goffridi lib. I, ep. 27) ad R. archidiaconum et Hu. decanum Andegavensis Ecclesiae; quas litteras Baluzius retulit in notis ad lib. VIII, cap. 31 De concordia sacerdotii et imperii. Quare ut in hac quaestione nihil confundatur, [Col. 0172D] apprime distinguendum est novi census exactio, aut additio ad veterem occasione redemptionis altarium, a veteris census debito. Fatebantur enim omnes, si non fallor, veterem censum, de quo mox loquebamur, episcopis reddendum esse; at controversia erat inter aliquot episcopos et abbates, an loco redemptionis altarium quam synodus aboleverat, introduci deberet aut posset novus aliquis census, aut antiquus debitus augeri. Id contendebant aliquot praesules negantibus abbatibus, et merito quidem, ut ex epistolis Urbani et Paschalis supra laudatis patet, in quibus pontifices monachorum patrocinium contra episcopos suscepere. Et quidem de novi ejus census exactione solummodo agebatur [Col. 0173A] inter Goffridum Vindocini abbatem et Ulgerium Andegavensem et alios episcopos. Unde licet Paschalis in epistola laudata editionis Baluzianae aliquem annuum censum episcopis debitum admiserit, ubique tamen rejiciendum esse pronuntiavit eum censum quem Ivo et Ramnulfus simplicitati incongruas duplicitates innectentes ex personarum redemptione mutatis nominibus extorquere conabantur. Nec iis episcopis imponi poterat, utpote qui ipsi concilio Arvernensi, uti post Urbanum Paschalis ibidem asserit, interfuerant. Goffridus autem nusquam veterem illum censum impugnare aggressus est, aut ullo modo unquam contendit eum fuisse in Arvernensi concilio vetitum; sed eum censum reprobabat, quem Ulgerius de novo nitebatur inducere. [Col. 0173B] Contendebat enim Goffridus, ut ille ipse scripsit, lib. I, epist. 27 ad Gaufridum episc. Carnotensem annullari decretum Urbani in concilio Arvernensi contra Simoniam redemptionis altarium, quae in illo magno concilio pravitas haeretica vocata fuerat, sancitum, si id quod nonnisi semel per vicarios antea solvebatur, sub nomine census annui de novo instituti ab episcopis deinceps extorqueretur: quod parum interesset ad Simoniam conflandam, an illa pecunia rarius, sicuti antea fiebat, scilicet tantummodo in personarum mutationibus, an frequentius, nempe singulis annis, sub alio nomine penderetur. Eadem ferme repetit Goffridus in epist. 12, l. III, ad ipsum Ulgerium scripta. At in his controversiis nunquam ulla quaestio fuit de veteri censu [Col. 0173C] episcopis debito; unde immerito Goffridum temeritatis videretur notare eruditus Baluzius in notis ad Gratianum 1, q. 3, c. quaesitum, quasi ille abbas malo animo clausulam expunxisset e canone Claromontano, quae salvum esse volebat episcopis annuum censum, ut eis omnem omnino censum, sive veterem synodalem, ut ipse Baluzius appellat, sive novum denegaret. Certum est enim ex utraque epistola Goffridi laudata, ut jam diximus, quod etiam cuilibet illas epistolas attente legenti, ut reor, patebit, eum nonnisi de censu novo, quem loco illius exactionis, quae ad singulas vicariorum mutationes antea fieri solebat, episcopi intrudere volebant, locutum fuisse. Unde et episcopi adversus quos agebat Goffridus causa ceciderunt, et abolitus [Col. 0173D] est omnino auctoritate pontificum novus ille census quem illi exigere tentaverant. Cur vero clausula illa salvo utique censu, etc., in Chartario Vindocinensi desit, nihil juvat divinare, cum de ea nulla unquam fuerit inter Goffridum, seu ejus successores et episcopos controversia. Non enim auctoritate illius canonis se unquam a quolibet censu, sed tantum a novo illo solvendo, quem loco redemptionis altarium intrudere episcopi volebant, liberos esse contenderunt Vindocinenses, quod reipsa verum erat. Et fortasse non sublata sunt a Vindocinensibus haec verba, sed ab aliis ad majorem canonis intelligentiam ista in aliis codicibus addita fuerunt, ut aliquis in codice sancti Albini ad vocem censu addidit synodali, [Col. 0174A] ne qua superesset in eo canone difficultatis umbra.

Canon 7 vulgatarum collectionum videtur esse praecedentis de altarium redemptione appendix. Eo quippe cavetur, ut altaria quae canonicis aut monachis per personas data fuerint, post personarum mortem ad episcopos redeant, nisi ipsi episcopi ea per litteras aut privilegia monasteriis confirment. Huc enim revocatur possessio triginta annorum. quae in canone de altarium redemptione, ad altaria monasteriis asserenda praescribitur. Quod vero in eo statuitur, ut vicarii a monachis instituti in parochiis, curam animarum ab episcopis quidem suscipiant, sed monachi reddant temporalium rationem, [Col. 0174B] nullam patitur difficultatem. Si tamen plura quis cupiat ea de re, adeat Baluzium in additis ad cap. 31 libri VI De concordia sacerdotii et imperii illustriss. viri Petri de Marca, et alios canonici juris interpretes.

Praeter hos canones, Goffridus Vindocini abbas lib. II, epist. 29 et 30 ad Goffridum episcopum Carnotensem, «laudat prolatam ab Urbano papa in concilio Arvernensi sententiam, omnibus episcopis et abbatibus, qui aderant, laudantibus, ut quicunque sine vocatione et judicio exspoliarentur, etiam sine vocatione et judicio investirentur; ne scilicet sub occasione vocationis et judicii interveniret dilatio, et per dilationem aut diuturna [Col. 0174C] aut sempiterna maneret exspoliatio.» Consule notas in epist. 172 Ivonis Carnoteni. Idem Ivo aliud laudat ejusdem concilii decretum, quo sancitur ut excommunicatus ab uno episcopo, a vicinis quoque episcopis excommunicetur. Haec de canonibus illis observare visum est. Plura cupienti praesto erunt libri De conciliorum decretis editi. At notas singulares in Claromontanos canones fecit illustriss. Petrus de Marca tom. X Concil. Labbei, ad quos etiam spectat liber ejus De primatibus.

Inter varias causas, quae in synodo Claromontana agitatae sunt, celebris ea est quae ad primatum Lugdunensem pertinet. Obtinuerat Gibuinus Lugduni [Col. 0174D] archiepiscopus litteras a Gregorio VII, quibus ei primatum in quatuor Lugdunenses provincias, id est in ipsam Lugdunensem, Rothomagensem, Turonensem, et Senonensem confirmabat, scriptis etiam aliis litteris ad illarum provinciarum metropolitanos, quibus eis injungebat, ut Lugdunensi Ecclesiae honorem et reverentiam, a majoribus, inquit pontifex, nostris, de ecclesiis vestris praefixam, exhiberent. Pontificiis litteris statim paruit Rodulfus Turonensis, forte quod eo pacto Dolensem ac caeteros Britanniae minoris episcopos, qui sese ab ejus Ecclesiae obedientia subduxerant, facilius restituendos, favente pontifice, speraret; at Richerius Senonensis, qui et ipse ex Joannis VIII privilegio primatum se habere contendebat, [Col. 0175A] omnem prorsus Ecclesiae Lugdunensi subjectionem denegavit. Hunc imitatus est Rothomagensis antistes, cujus provincia tunc Francorum dominio subjecta non erat, atque adeo nihil fere tunc profuit Gebuino Gregorii decretum. At Hugo post Gebuini obitum e Diensi ad Lugdunensem Ecclesiam translatus, qui ob vicariatum sedis apostolicae sibi demandatum maxima auctoritate pollebat, omnem movit lapidem, ut primatum sedi suae assereret, nactusque praeclaram hujus rei praestandae occasionem, causam ad concilium Claromontanum detulit, quae jam in variis minoribus conciliis agitata fuerat. Citatus Richerius Senonensis, qui praesens aderat, post varias tergiversationes, cum de die in diem respondere differret, sexta die causa cecidit; ac post duas [Col. 0175B] alias dies, cum adhuc obedientiam promittentibus ejus suffraganeis, eam promittere detrectaret, pallii usu et jurisdictione in suos suffraganeos privatus est, donec decreto obtemperaret. Eadem poena in archiepiscopum Rothomagensem, qui concilio non intererat, decreta est, nisi intra tres menses primati Lugdunensi subjectionem scripto, siquidem viva voce non posset, polliceretur; atque eo pacto primatus Lugdunensis in eas ecclesias invaluit. Haec omnia fusius exposita sunt in bulla Urbani ea de re post aliquot dies data.

Haud minori contentione agebatur tunc temporis, licet non tanti fuerit momenti, controversia inter Guidonem Viennensem metropolitanum, et Hugonem [Col. 0175C] Gratianopolitanum episcopum de pago Salmoriacensi, quem uterque suae esse dioecesis contendebat. Res secundum Hugonem, ut jam non semel factum fuisse diximus, judicata est, qui a Guidonis sui metropolitani obedientia absolutus fuit, donec ille decreto concilii obediret, ut ipse pontifex in litteris ad Guigonem comitem ac clerum et populum Gratianopolitanum declaravit.

Actum quoque ibi est de causa Dolensis Ecclesiae, cujus episcopi a Turonensis metropolis subjectione se subtrahere conabantur. Et quidem res jam ab Urbano definita fuerat, uti diximus; sed, quia Rollandus Dolensis antistes pallio donatus, archiepiscopi titulo et insignibus utebatur, verebatur Radulfus [Col. 0175D] Turonensis, ne ejus quoque successores idem ambirent: quare effecit ut Urbani de subjectione Dolensis Ecclesiae decretum in concilio confirmaretur, et quidem Rollandus Radulfo metropolitano suo obedire compulsus est, ut testatur Willelmus episcopus Pictaviensis, qui ante episcopatum haud dubium in episcopi sui comitatu eidem concilio interfuerat. Instrumentum ea de re Martenius noster retulit in veterum Scriptorum nova collectione p. 68.

Ad eamdem synodum delata fuit causa jam in multis agitata conventibus inter eumdem Radulphum et monachos Majoris-Monasterii, quos ille uti excommunicatos haberi volebat. Ea de re coram pontifice [Col. 0176A] et caeteris concilii Patribus conquestis monachis, archipiscopus factum negavit, si monacho, qui libellum De gestis archiepiscoporum et abbatum Majoris-Monasterii a Bochelle editum scripsit, fidem habeamus, responditque quod, si tale aliquid unquam ex ejus ore evaserat, plus ex commotione cum indignatione animi, qaam ex deliberatione processisse. Visum itaque est, omissis circumstantiis, causam ipsam accuratius examinare. Quare repetitis iis, quae in variis conciliis ac conventibus agitata et decreta de hac re fuerant, pontifex privilegium a se Majori-Monasterio concessum coram omni consessu recitari fecit: tum cum paucis verbis demonstrasset, nihil in eo contineri, quod a sede apostolica indulgeri non potuerit, illud auctoritate Dei, et beati Petri [Col. 0176B] apostoli, omniumque apostolorum et sua, modo indissolubili firmavit et auctorizavit. Latum est hoc decretum praesentibus ex una parte archiepiscopo et ejus clericis; ex altera vero, Bernardo abbate Majoris-Monasterii cum ejus monachis, inter quos recensentur Rangerius cardinalis et archiepiscopus Regiensis, Gausmarus abbas Sancti Petri Trecensis, Stephanus abbas Nucariensis, et Hilgodus qui Suessionensem episcopatum dimiserat. Ex curia vero Romana praesentes erant Portuensis, Pisensis, et Signiensis episcopi, Richardus Sancti Victoris Massiliae abbas, Hero, Albertus cardinales, et alii. Ex Gallicanis episcopis Hugo Lugduni, Amatus Burdigalae, Raynoldus Remorum, Richerius Senonum, Rollandus Dollensis, Narbonensis, Axiensis, et ex [Col. 0176C] Hispania Toletanus, archiepiscopi; episcopi vero Hoellus Cenomannensis, et Gaufridus Andegavensis, qui duo ex Turonensi provincia huic controversiae componendae, ut refert Ivo epist. 231 multum insudaverant; ex aliis vero provinciis, ipse Ivo Carnotensis, Johannes Aurelianensis, Rogerius Bellovacensis, Namnetensis, Pictavensis et alii episcopi, cum nonnullis abbatibus et proceribus, qui omnes Fiat, fiat ad confirmationem privilegii acclamaverunt.

Approbata item fuere in eo concilio alia aliarum ecclesiarum et monasteriorum privilegia. Certe hoc, sicut et ipse Urbanus in variis rescriptis, de sui monasterii [Col. 0176D] privilegio affirmat Goffridus Vindocinensis abbas, lib. II, epist. 17 ad Gaufridum episcopum Carnotensem, in qua Urbani ea de re decretum exhibet, quod suo loco inter ejus pontificis epistolas proferetur. Tunc etiam excommunicatus fuit Eblo, omnium religiosorum qui aderant assensu, eo quod Oleronis ecclesiam, quae ad Vindocinenses pertinebat, injuste retineret; cujus rei testem habemus Guillelmum Aquitaniae ducem, qui id in charta sua affirmat.

Tempore ejusdem synodi privilegium insigne concessit Urbanus parthenoni sanctae Mariae Santonensis, qui ab ipsis loci conditoribus Romanae Ecclesiae juri mancipatus fuerat. Privilegium Arsendi abbatissae [Col. 0177A] inscriptum, datum est die VI Kalendas Decembris, anno 1096 pro 1095, ut pleraque alia ejus temporis monumenta, juxta calculum Pisanum praeferunt.

Observanda omnino sunt ea, quae de confirmatione privilegii renovationis et restitutionis Ecclesiae Atrebatensis narrat auctor Gestorum Lamberti. Is refert pontificem die IV Kalendas Decembris, cum jamjam concilio finem esset impositurus, jussisse, ut illud recitaretur in conspectu totius concilii, in quo cardinales Romani ei consedebant, et archiepiscopi 14, et episcopi 225, et abbates nonaginta et amplius, aliisque propemodum infinitis personis. Recitatum autem fuit, et distincte et aperte lectum, atque ab omni consessu concilii sub magno silentio intente auditum, collaudatum [Col. 0177B] et confirmatum anno Dei Christi 1095. Hinc mirum non est, si exinde inconcussa semper steterit Atrebatensis Ecclesiae a Cameracensi exemptio, quae a tot tantisque praesulibus, post varias synodos provinciales et Romanas in generali tandem concilio comprobata et confirmata fuerat.

Atrebatensium causae favebat schisma in Cameracensi Ecclesia his temporibus excitatum, scilicet inter Manassem, ex archidiacono Remensi episcopum electum, in quem Remorum antistes, provinciae metropolitanus, propendebat, et Gualcherium qui hanc sedem Simonia ambiisse dicebatur. Venerat quidem iste ad concilium, suae Ecclesiae, uti autumabat, jura contra Atrebatenses propugnaturus; at, cum sua [Col. 0177C] ipsius causa examinata fuisset, inventus est episcopali gradu indignus; quare fuga elapsus, et tertio frustra admonitus, ut coram patribus ipse ageret causam suam, cum minime comparuisset, ab omni sacerdotali et episcopali officio, ut in Gestis Lamberti legitur, approbata Manassis electione, depositus est; intentata in eum excommunicatione, si se ulterius de Ecclesiae Cameracensis praelatione intromittere tentaret, ut habet Urbanus ipse in epistola ea de re ad Cameracenses scripta. Is quidem Gualcherius in episcopum a nescio quo consecratus fuerat; sed, quia hanc electionem et episcopalem Cameracensis Ecclesiae benedictionem subripuerat per invasionem, et per manus Henrici excommunicati imperatoris; sanctum concilium adjudicato Manassi episcopatu, [Col. 0177D] decrevit, ut in Cameracensi Ecclesia, rejecto Gualcherio, ordinaretur episcopus; qui tamen nonnisi sub finem anni sequentis ob comitis Flandriae absentiam, et turbas ab ipso Gualcherio excitatas consecratus est, ut ex Manassis Remensis archiepiscopi epistola ad Cameracenses patet, quamvis dies ad hanc consecrationem celebrandam, in octavis Pentecostes dicta fuisset, ut ex alia ejusdem metropolitani epistola ad Lambertum Atrebatensem invitatoria discimus. Manassi postea suffectus est Odo ex abbate Tornacensi Sancti Martini, qui etiam a Manasse metropolitano, assistentibus ei Lamberto Atrebatensi aliisque provinciae episcopis ordinatus est, cum interea Gualcherius, Henrico imperatore adjuvante, [Col. 0178A] et comitissa Montensi contra legitimos episcopos ei favente, schisma in ea Ecclesia foveret, ut discimus ex libello De restauratione Sancti Martini Tornacencis Spicilegii tomo I, et ex variis epistolis tomo V Miscellaneorum Baluzii relatis. Hae turbae Sammarthanis errandi occasionem praebuerunt in Gallia Christiana, ubi duos Manasses duosque Gualcherios admiserunt his temporibus, ob varia instrumenta, in quibus Manasses, tum Gualcherius, et postea Manasses, ac iterum Gualcherius memorati habentur.

Ambianorum Ecclesiam in eadem Remensi provincia tunc regebat Gervinus, qui ex monacho Remigiano [Col. 0178B] apud Remos factus Centulensis abbas, hanc sedem non absque Simoniae suspicione adeptus fuerat. Utcunque tamen eo vitio purgatus, uti supra ss. 114 et 134 diximus, abbatiam simul et episcopatum retinebat, magno monasterii damno cujus bona ab eo dilapidabantur. Cum itaque nulla subesset emendationis spes, fratres Centulenses, a Remensi Ecclesia consilium acceperunt, ut domino papae Urbano, qui eo tempore concilium in Claromonto erat de proximo habiturus, loci desolationem aperirent et majestatis ejus clementiam implorarent. Et quidem res prospere eis successit. Nam pontifex in concilio residens prolata in eum sententia, baculo abbatis et monachorum cura spoliando absolvit. Haec dubio procul causa fuit condendi canonis 4 apud Ordericum et [Col. 0178C] alios auctores relati, quo vetatur, ne quis episcopus simul et abbas sit. Sententiam in Gervinum pontificis ore prolatam refert Hariulfus domesticus auctor, in Chronico Centulensi tomo IV Spicilegii, ubi sic habetur: «Tu abbatiam Sancti Richarii, quae nobilis olim et dives fuerat, tam pessime tractasti, ut suis ecclesiam ornamentis spoliaveris, et monachos multos tuis vitiis resistentes exsules feceris: unde dignus eras ut omnem gratiam ecclesiasticae dignitatis ex toto perderes, veluti ovium Christi mactator, et sanctae Ecclesiae dissipator; sed, ne bina te ultione ferire videamur, esto contentus Ambianensi episcopatu, quem tam dure acquisisti, monachis autem Sancti Richarii sit copia eligendi abbatis cui tu contraire nulla ratione praesumas, quod in [Col. 0178D] virtute Spiritus sancti te observare jubemus.» Rediit itaque Gervinus in suam sedem abbatia Centulensi privatus, qui etiam post aliquot annos episcopatu cedere coactus in Majus Monasterium secessit, ubi postea defunctus est, Godefrido sancto viro, in ejus locum ex abbate monasterii Sancti Quintini prope Peronam, postquam haec sedes ferme biennio vacasset, substituto in concilio Trecensi anno 1095, ut refert Guibertus Novigenti lib. II Vitae suae, cap. 2.

Confirmata fuit in eadem Claromontana synodo Conchensis et Figiacensis monasteriorum sub unico [Col. 0179A] abbate unio; et, quia contra illud institutum Conchenses abbatem proprium sibi elegerant, hunc concilii Patres exauctoraverunt. Verum cum haec rerum dispositio controversiarum perenne esset seminarium, in concilio Nemausensi sequenti anno mutata fuit, ut ibi dicemus.

Conquestus est coram synodi Patribus Bertrandus Magalonensis antistes, uti refert Gariet in ejusdem Ecclesiae episcoporum Historia, adversus Petrum Anianae abbatem, quod ille, se ipso episcopo dioecesano insuper habito, exteros antistites invitaret ad consecrandas ecclesias aliaque pontificalia munia in suo monasterio exsequenda; imo et excommunicatos propria auctoritate solveret, aliaque auderet [Col. 0179B] contra jus Ecclesiae Magalonensis. Quam quidem praesumptionem pontifex, salvis tamen Anianensis monasterii privilegiis, repressit, confirmata sententia, quam olim Alexander II in simili causa jam tulerat.

Plures aliae controversiae ad concilium Claromontanum delatae fuerunt, sed quae tanti momenti visae non sunt antiquis auctoribus, ut eas proferrent, aut certe tales non sunt, quae debeant hic fusius exponi. Ex his fuit querela canonicorum Sancti Stephani Tolosae, qui ecclesiam beatae Mariae, quam sui juris esse contendebant, a Cluniacensibus repetiisse dicuntur. Variae etiam erant inter Hugonem Cluniaci et Pontium Casae Dei abbates contentiones, quae ibidem [Col. 0179C] Urbani auctoritate, ac Hugonis Lugdunensis et Aldeberti Bituricensis archiepiscoporum interventu compressa fuerunt, ut patet ex instrumento ea de re confecto IV Kalendas Decembris. Forte huc etiam revocari debet id quod Paschalis II habet in privilegio S. Hugoni an. 1100 concesso edito in appendice Bibl. Cluniacensis, ubi pontifex confirmat omnia de quibus in concilio Claromontano adversus eum nulla quaestio mota est Idem sanctus Hugo ad concilium detulit Silviniacensium monachorum causam adversus Archimbaldum Borbonii principem, eos, ut supra jam diximus, vexare pergentem exemplo patris sui, qui frustra a beato abbate frequenter monitus, et in synodo Cariloci ea occasione habita reprehensus, nonnisi morti proximus resipuerat. Ille vero [Col. 0179D] patris sui, imo et suorum, ut supra § 202 dictum est, promissorum pontifici factorum immemor, Silviniaco adhuc erat infestus: quare Hugo ut in instrumento ibidem laudato refertur, in illa magna synodo, quae apud Arvernensem celebrata est civitatem domni papae auribus haec intimavit. At vero isdem papa, ut semper paratus erat in omnibus jam dicti patris obtemperare votis, evocato ad concilium Archimbaldo, ad hoc coegit, ut promitteret se juxta consilium archiepiscopi Bituricensis et episcopi Aniciensis, Guillelmi quoque de Bafia, is est qui in locum Duranni episcopi Claromontani defuncti suffectus est, et aliorum quorumdam nobilium virorum cuncta prave a se contra domnum abbatem gesta emendaturum, [Col. 0180A] quod reipsa paulo post fecit coram iisdem memoratis viris apud Silviniacum, quo ad placitum ea de re indictum convenerant, ut ejusdem placiti publico instrumento constat. In eadem synodo Stephanus prior Sancti Flori apud Arvernos conquestus est adversus Bernardum ac ejus filios, quos Urbanus excommunicavit ob invasam ecclesiam Sancti Martini de Calidis-aquis, ut infra num. 232 dicitur: similem poenam pertulit Eblo, ut jam diximus, qui ecclesias Vindocinensium in Olerona insula inique occupabat. Assertae etiam in eodem concilio fuerunt Cluniacensi monasterio variae possessiones quas singulatim recensere inutile foret. Nec plura dicere vacat de societate precum quas nonnulli abbates ex variis provinciis ad hoc concilium congregati inter [Col. 0180B] sese inierunt, ut discimus ex veteri notitia ejus rei in ms. codice monasterii Illidiani ejusdem urbis relata. In ea memorantur cum abbate Sancti Illidii, abbates Sancti Florentii, Sancti Nicolai Andegavensis, Sancti Cypriani prope Pictavum, Sancti Savini item apud Pictones, Casae-Dei; tum monachi Portus-Dei, Sancti Petri Mauriacensis, et abbas ac monachi Sancti Symphoriani Thiernensis.

Verum nihil adeo concilii Claromontani famam posteris commendavit ac celebris illa in terram sanctam expeditio, quae ibi primum communi omnium ordinum consensu et applausu sancita et promulgata fuit. Urbani hac occasione in dicendo facundiam [Col. 0180C] laudant passim vulgati auctores, quem reipsa veluti tubam coelestem intonuisse scribit Eugenius III ad Ludovicum Francorum regem, ut ei ad similem expeditionem suscipiendam animum adjiceret. Audiendus ea de re Guibertus Novigenti abbas, qui post laudatam pontificis in ea expeditione promulganda magnanimitatem, sic eum concilio praesidentem repraesentat: Erat ibi spectare quam serena gravitate, ponderosa comitate praesideret; et, ut Sidonii verbis utar, quam piperata facundia ad objecta quaelibet papa disertissimus detonaret. Notabatur quanta vir clarissimus modestia tolerabat suas tumultuose causas ingerentium loquacitatem, quam parum appretiabatur, nisi secundum Deum, cujuspiam personalitatem; quod in eo maxime apparuit, uti prosequitur ille auctor, [Col. 0180D] quod Philippum regem tanta auctoritate excommunicavit, ut intercessiones spectabilium personarum, et multiplicium munerum illationes contempserit; et quod intra regni ipsius demorabatur limites non extimuerit.

Finitis itaque variis negotiis, quae ad concilium delata fuerant, pontifex, ut Robertus Remigianus abbas refert, qui praesens aderat, exivit in quadam spatiosae latitudinis platea, quia non poterat illas capere cujuslibet aedificii clausura, ubi orationem, quam idem auctor summatim refert, habuit, ut ad illam expeditionem astantium animos excitaret; quos revera ita permovit, ut statim omnes conclamaverint Deus illud vult, Deus illud vult, quae verba postmodum in [Col. 0181A] tesseram peregrinantium, veteri gallico idiomate Deu lo wolt assumpta fuere, quibus milites et alii peregrini in gravioribus itinerum et viarum difficultatibus, seu in mediis certaminibus adversus infideles, sese invicem ad strenue agendum cohortabantur. Idem auctor narrat Gregorium cardinalem (is postea pontifex factus, Innocentius II dictus est), statim post finitam Urbani exhortationem pro omnibus terrae prostratis confessionem suam dixisse, et sic omnes pectora sua tundentes impetrasse de his, quae male commiserant, absolutionem; et facta absolutione benedictionem, et benedictione consecuta ad propria remeandi licentiam, ut scilicet quae ad tantum iter, quod deinceps Via-Dei appellatum fuit, necessaria erant sibi providerent, ac alios, qui absentes erant, ad eamdem expeditionem [Col. 0181B] suscipiendam adhortarentur.

Postridie convocatis, ut idem auctor prosequitur, episcopis, Urbanus de eligendo sacrae expeditionis duce agendum esse proposuit, ac unanimi omnium consensu electus est Adhemarus Podii episcopus, utpote qui humanis rebus ac divinis valde esset idoneus, et utraque scientia peritissimus, suisque in actionibus multivividus. Qui statim licet invitus suscepit quasi alter Moses ducatum ac regimen Dominici populi cum benedictione domini papae ac totius concilii. Vices suas ipsi super Christianum populum quocunque venirent pontificem commendasse tradit Guibertus, unde, inquit, et manus ei apostolorum more, data pariter benedictione, imposuit. Quam vero egregie hujus legationis partes impleverit Adhemarus, [Col. 0181C] probat, inquit ille auctor, mirabilis operis tanti exitus. Et quidem egregia illius antistitis facinora passim apud auctores memorantur. Ejus vero exemplum alii episcopi subsecuti, expeditioni sacrae postea nomen dederunt; quod in ipso etiam Claromontano concilio fecisse dicitur Willelmus Arausicensis. Eodem etiam se voto obstrinxerat Bernardus Toleti archiepiscopus, sed ab eo voto absolvit eum pontifex, quod turbatis in Hispania rebus satius esset ut ibi remoraretur. Ejus absolutionis meminit Paschalis II in epist. ad clerum et populum regni Alfonsi, apud Tamaiam die 3 Aprilis, ubi dicitur Urbanus Bernardi votum commutasse in restaurationem urbis et Ecclesiae Tarraconensis promovendam. Si Bonfinio et aliis historicis credamus, in ejus expeditionis [Col. 0181D] ducem electus est sanctus Ladislaus Hungariae rex, eamque, uti aiunt, provinciam jam receperat; ac domesticis tumultibus, ac etiam ipsa morte, qua hoc anno functus est, ne id exsequeretur impeditus fuit.

Orationes, quas ea occasione habuit pontifex, ex antiquis auctoribus, et veteribus schedis editae sunt a Baronio et in variis conciliorum editionibus. Eas retulere Willelmus Malmesburiensis, Ordericus Vitalis, Robertus Sancti Remigii et Guibertus Novigenti abbates, Willelmus Tyriensis et alii auctores antiqui, qui data opera hujus sequentiumque expeditionum sacrarum historiam scripserunt, simul editi anno 1611, Hanoviae typis Wechelianis sub titulo [Col. 0182A] Gesta Dei per Francos. Earum vero sinceritatem nemo in dubium revocare debet quod varie apud varios auctores referantur, plerique enim eorum illas, ut quidem Baldricus et Guibertus de se ipsis fatentur, sensu solummodo et intentione, ut audiendo retinere potuerant, non ipsis Urbani verbis repraesentarunt. Deinde cum non semel ea de re pontifex sermonem habuerit, uni unam, alii aliam ejus orationem retulisse quis inficiabitur? Quas vero ex iis magis germanas invenire potuerimus, in appendice referemus.

[Col. 0182B] Ex istis porro scriptoribus, quos quidem historiae sacrae studiosos evolvere non poenitebit, videre est quanta ab Urbano praestita fuerint ad hanc promulgandam, promovendamque expeditionem. Eum a Deo Israel maximum principem contra Allophylos constitutum fuisse ea occasione praedicat Ordericus Vitatis libro VIII, cui ille turrem David cum propugnaculis contra faciem Damasci commiserat. Plura habet libro IX. Eumdem pontificem apud omnes illustre suae magnanimitatis argumentum ea occasione praebuisse ait Guibertus, cum ex hujus profectionis incentivo, quod dum primus ipse praebuit, quonam pacto id fieret totus mundus obstupuit. Et quidem mirum est pontificem pauperem, uti tum erat Urbanus, absque regum ope, sine ulla exactione aut tributo, [Col. 0182C] tantam principum virorumque nobilium ac caeterorum ex omni ordine, statu et regno multitudinem congregasse, qui ad difficilem adeo expeditionem sponte et animo alacri properarent; quibus pro stipendio sola proponebatur peccatorum indulgentia, et pro praemio spes vitae aeternae.

Habebant autem, ut jam diximus, pro tessera has voces Deu lo wolt, pro militari signo crucem, cujus imaginem sibi in vestibus super scapulam dexteram imprimebant. Hinc crucesignatorum, et cruciatorum nomina inoleverunt. Refert Hermannus in Historia Sancti Martini Tornacensis, Urbanum in concilio Claromontano episcopos monuisse, ut cum ad suas dioeceses reversi fuissent, subjectis sibi populis pro peccatorum remissione injungerent [Col. 0182D] in poenitentiae locum nomen his expeditionibus dare. Hinc in canone 2 vulgatae editionis legitur, ut qui ad liberandam Dei Ecclesiam Jerusalem profectus fuerit, iter illud pro omni poenitentia reputetur. Consentit Ordericus, cujus verba huc referre non gravabor. «Providus, inquit, papa omnes, qui congrue arma ferre poterant, ad bellum contra inimicos Dei excivit; et poenitentes cunctos ex illa hora, qua crucem Domini sumerent, ex auctoritate Dei ab omnibus peccatis suis absolvit; et ab omni gravedine quae fit in jejuniis aliisque macerationibus carnis pie relaxavit,» etc. Alius insuper in crucesignatorum gratiam canon conditus passim legitur, ut scilicet omnia eorum bona semper et ubique [Col. 0183A] salva essent, rejecta quavis rationis specie, usque ad eorum reditum. Quae quidem duo privilegia alii pontifices subsequentibus temporibus iis qui, similibus expeditionibus nomen darent, confirmaverunt, et id Urbani exemplo, ut diserte habetur in concilio Lateranensi, quod anno 1122 sub Calixto II celebratum est.

Vidi in cod. Bigotiano, nunc regiae Bibliothecae, epistolam Paschalis II ad archiepiscopos, episcopos et abbates Galliae, qua pontifex post captam Jerosolymam jubet fratribus, qui post perpetratam divinitus victoriam revertuntur, sua omnia restitui; sicut beatae memoriae Urbano synodali definitione sancitum fuerat. Ne vero animi levitate aut cujuscunque causae obtentu, milites qui crucem acceperant, [Col. 0183B] medio in itinere retro aspicientes, ab exercicu recederent, Urbanus, inquit Ordericus, lib. X, generali sanxerat auctoritate, et apostolico jussu inviolabiliter teneri coegerat in omni Latinitate, ut universi qui Christi crucem acceperant, nec iter in Jerusalem pro defectione voluntatis peregerant, in nomine Domini reciprocum callem inirent, aut anathemate percussi extra Ecclesiam poenas luerent. Et quidem Stephanus Blesensis comes, ut omnes norunt, cum nescio quo pavore perterritus exercitum deseruisset, postea ad expeditionem redire compulsus est, in qua obiit anno 1101.

Ferunt etiam hac ipsa sacrae expeditionis occasione preces horarias beatae Mariae, quae jam antea a Petro Damiano in suis monasteriis erant institutae, [Col. 0183C] a clericis imo et ab ipsis laicis ex Urbani praescripto frequentari coepisse; ut eo pacto, qui expeditioni suscipiendae inhabiles essent, his saltem precibus milites adjuvarent, eis tantae Virginis patrocinium promerendo. Addit Gofridus Vosiensis prior Chronici cap. 27 ejusdem beatae Virginis officium, quod hodieque Sabbato celebrari solet, eadem occasione fuisse institutum. Quin et nonnulli sanctum Antoninum laudant, referentem hoc a pontifice in concilio statutum fuisse, ut ab ipso die quo exercitus esset profecturus in expeditionem, vespere et mane in omnibus ecclesiis cathedralibus et monasteriis signum trino campanae pulsu daretur, quo excitarentur populi ad orationes pro felici expeditionis successu fundendas. Quod quidem institutum [Col. 0183D] mori pulsandae salutationis angelicae, qui postmodum apud omnes invaluit, occasionem praebere potuit.

Praeter haec Robertus de Monte in accessionibus ad Sigebertum, quas noster Acherius post Guiberti opera edidit, decretum fuisse scribit in concilio Arvernensi authentico et nominatissimo, ut quaecunque civitas mari magno transito, a paganorum posset excuti jugo, sine ulla contradictione sub sanctae Jerusalem dominio vel ditione perenniter obtineretur. Quod etiam paulo post in concilio Antiocheno confirmatum ab omnibus fuisse testatur.

Hic vero locus esset Urbanum tuendi a nonnullorum conviciis, qui ei immerito exprobrarunt, quod hanc expeditionem, aut injuste adversus gentes, in quas, uti aiunt, nullum jus habebat, aut certe temere edixisset, quae principes et populos Christianos in tam arduis et periculosis bellis implicuit. At utramque criminationem ab Urbano amoliri facile est: cum illa bella et justa et pene orbi Christiano necessaria fuisse nullo negotio demonstrari possit. Quid enim aequius cogitari potest, quam ut pater communis omnium fidelium vires Christianorum in unum recolligat ad retundendos communis hostis insolescentis impetus, qui nihil [Col. 0184B] non adversus eos machinabatur; quid vero magis necessarium ad Christianae reipublicae tutamen, quam ut armis arma eorum repellantur, qui plerasque Christianorum provincias jam devastarant, aliis imminebant, omnibus vero infensissimi erant. Atqui talem tunc orbis Christiani statum fuisse nemo est qui ausit inficiari, si vel leviter delibare voluerit historias illorum temporum. Nam ut de Hispaniis, Siciliae et Italiae regionibus taceam, totum ferme Orientem, in quem praecipue indicta illa expeditio fuit, Mahumetani occupabant. Non enim sola Jerosolymorum civitas sancta, aut Nicea, Antiochia, aliaeque civitates celeberrimae et vastissimae regiones iis urbibus viciniores sub eorum tyrannico jugo gemebant; sed et multae etiam aliae [Col. 0184C] imperii Constantinopolitani provinciae ab iis barbaris vexabantur, quarum plerasque suo jam subjugaverant imperio; adeo ut ad muros usque Constantinopolitanae regiae urbis omnia depopularentur. Urbanus, inquit Fulco comes, in saepe laudato Historiae fragmento, admonuit gentem nostram ut irent Jerusalem, expugnaturi gentilem populum, qui civitatem illam et totam terram Christianorum usque Constantinopolim occupaverat.

Quid igitur mirum est si tanto tamque urgenti Christianae reipublicae periculo subvenire conatus fuerit communis Christianorum pater et pastor, maxime cum ab eo ipse imperator, et orientales Ecclesiae ac populi, auxilium repetitis frequentissime precibus per litteras et legatos efflagitassent. [Col. 0184D] Id verum esse non solum probant Acta conciliorum Placentini et Claromontani, sed ipsi etiam aequales auctores Bertoldus, Guibertus et alii passim testificantur. Et quidem Urbanum de Ecclesia optime hac occasione meritum fuisse, una semper fuit omnium sententia, quod publice testatum fecit vetus inscriptio juxta sanctum Petrum in palatio apostolico insculpta his verbis:

URBANUS II, AUCTOR EXPEDITIONIS IN INFIDELES.

Soluta est Claromontana synodus die IV Kalendarum Decembris, quo, uti supra observavimus ex [Col. 0185A] codice Lamberti, privilegium Atrebatensis Ecclesiae coram omnibus recitatum atque confirmatum fuit. Complura alia privilegia concessit Urbanus diebus sequentibus apud Clarummontem, ubi usque ad mensis Decembris initium substitit. Die III Kalendarum Decembrium confirmavit Cluniacensibus monasterium Sancti Dionysii de Novigento, cujus possessiones in variis dioecesibus sitas singillatim recenset. Eadem die Molismense monasterium, cui tunc sanctus Robertus praeerat, sub apostolicae sedis tutela suscepit, salvo Lingonensis episcopi dioecesani jure, ad cujus petitionem pontifex hoc privilegium concessit. Scripsit quoque hac ipsa die epistolam ad Guigonem comitem, clerum et populum Gratianopolis, qua eos, uti diximus § 216, certiores [Col. 0185B] facit de Salmoriacensi archidiaconatu Ecclesiae Gratianopolitanae asserto. Eadem item die, si Garieli auctori Historiae episcoporum Magalonensium fidem habeamus, idem pontifex Alexandri II diploma in gratiam Bertrandi Magalonensis episcopi datum contra Petrum Anianae abbatem in Acta concilii Claromontani referri curavit, ne deinceps Anianae abbates quidquam extra suae potestatis limites auderent. Qua de re, uti suo loco diximus, querelas ad synodum idem Bertrandus detulerat.

Die sequenti, id est pridie Kalendas Decembris, pontifex scripsit ad Cameracenses, juxta quod in synodo statutum fuerat, ut eos de sententia in Gualcherium intrusum lata commoneret; qua de [Col. 0185C] re multa superius § 210 observavimus. Alias eadem die ad canonicos Ecolismenses dedit, quibus pontifex eis confirmat praeposituram de Juliaco, quam illis in commune viventibus Ademarus episcopus concesserat.

Kalendis Decembris data est celebris Urbani bulla, in qua post relatas varias concertationes de primatu Lugdunensi in concilio habitas, primatum huic Ecclesiae in quatuor Lugdunenses asserit et confirmat. Cui definitioni archiepiscopos octo, episcopos octoginta, ac nonaginta abbates et eo amplius interfuisse dicit. Hanc bullam primus illust. Petrus De Marca publici juris fecit. Caeterum ex Orderico Vitali lib. IX colligimus synodales litteras [Col. 0185D] ad absentes episcopos scriptas fuisse nomine concilii, saltem ad eos qui excusatorias miserant. Nam cum Odo et alii Northmanniae praesules cum excusatoriis apicibus comprovincialium synodo interfuerant, cum benedictione apostolica regressi synodales epistolas coepiscopis suis detulerunt.

Dimisso tandem Urbanus Claromonte varias regiones, ut ante concilium fecerat, peragravit, in quibus ecclesias et monasteria passim consecravit, lites diremit, locorum sacrorum quieti providit, concilia celebravit, ac denique omnium animos humanitate et morum innocentia sibi devinxit. Primum die tertio Decembris apud Celsinianas [Col. 0186A] Cluniacensis ordinis celebre monasterium substitit, ejusque ecclesiam solemni ritu dedicavit, uti ipse testatur in bulla post aliquot dies data. Tanti beneficii memores loci illius monachi nomen Urbani cum elogio in suo Necrologio inseruerunt, his verbis: «IV Kalendas Augusti, officium pro domno Urbano papa II. Hic venerabilis et Deo dignus apostolicus, inter caetera laudabilia opera sua, etiam istud monasterium cum magna auctoritate et devotione III Nonas Decembris dedicavit; in qua consecrationis die per successiones temporum, omnibus peccata confitentibus, et ad istius diei festum convenientibus, atque vota sua persolventibus maximam ac desirabilem absolutionem fecit.

Inde Brivatem, ubi nobile et vetus habetur canonicorum, qui vulgo comites nuncupantur, collegium, progressus pontifex, ibi quarta die Decembris, ecclesias, altaria et decimas quae Cluniacensibus monachis hactenus data fuerant, insigni rescripto sancto Hugoni confirmavit. Hac ipsa die bullam indulsit Dalmachio episcopo Compostellano, qui concilio Arvernensi praesens adfuerat, ejusque successoribus inscriptam, quo diplomate cathedram episcopalem quae Iriae hactenus substiterat, Compostellam transtulit in honorem sancti Jacobi, cujus corpus ibi asservari jam multo antea credebatur. Tum novo hanc ecclesiam privilegio exornavit, statuendo scilicet, ut ejus antistes, nullum praeter [Col. 0186C] Romanum pontificem metropolitanum agnosceret. Quo tamen in gradu haud diu substitit Compostellana Ecclesia, quae jure et dignitate metropolis paulo post aucta fuit a Calixto II, cujus ea de re litterae exstant anno 1124 datae.

Relicto Brivate Urbanus ad Sancti Flori oppidum a Stephano ejusdem loci priore ordinis Cluniacensis invitatus accessit, ibique, ut habet vetus notitia, edita a Mabillonio in appendice tomi VI Annal. Benedictinorum, num. 25, ecclesiam Sancti Martini de Aquis-Calidis, quae in concilio Claromontano [Col. 0186D] monachis Sancti Flori contra quosdam ejus invasores asserta fuerat, eisdem perpetuo habendam et possidendam firma concessione donavit, et donum illud sui privilegii auctoritate firmavit. Illud est fortasse privilegium, quod Petrus prior et ejusdem loci monachi fere consumptum pro sui nimia vetustate, renovandum Urbano IV obtulere, ut ex eorum libello supplici observavit vir cl. Stephanus Baluzius in notis ad Vitas Pap. Avenion., pag. 740. Neutrius exemplum habere licuit. Tunc autem pontifex, comitante sacro cardinalium collegio, ut veteres loci schedae referunt, basilicam e novo exstructam dedicavit B. confessoris Flori, ejusque reliquiae post altare in loco eminenti repositae sunt in capsula tribus seris clausa: quod die 7 Decembris factum fuisse colligimus [Col. 0187A] ex anniversaria ejus dedicationis solemnitate, quae hac ipsa die etiam nunc in illa ecclesia, a Joanne XXII in episcopalem sedem erecta, celebratur. Eadem die pontifex duo privilegia ibidem concessit in gratiam Cluniacensium, unum pro sanctimonialibus Marciniacensis Parthenonis a sancto Hugone conditi, alterum pro monachis Celsiniacensibus, jam superius a nobis laudatum.

Hac, uti conjicere licet, occasione, Bernardus, qui sub praepositi nomine Piperaci canonicis regularibus praeerat, suam Ecclesiam in abbatiae titulum erigi obtinuit. Id enim ab Urbano circa istud tempus factum fuisse ferunt; et quidem Piperacum haud longe a Sancto Floro dissitum est; et Urbanus, ut ex Bertoldo observavimus, canonicorum regularium [Col. 0187B] praepositis abbatialem titulum, absque tamen baculi usu, indulsit. Urbanum vero aliquandiu apud sanctum Florum demoratum fuisse ob aegritudinem Joannis Portuensis episcopi, qui ibi defunctus ac sepultus fuit, verisimile est. Certe etiam nunc visitur Joannis illius sepulcrum in dextera cathedralis ecclesiae ala inter primam et secundam columnam positum, sed absque ulla, uti mihi assertum est, inscriptione. Monasterium Sancti Flori sanctissimus Urbanus, uti in supra laudato libello habetur, non solum ob sancti Flori devotionem, et consecrationis ejus loci a se factae reverentiam privilegio donavit, sed etiam pro dilectione veri Patris Joannis cardinalis episcopi Portuensis ibidem tumulati, singulari affectu prosequebatur.

Urbanum postea Auriliacum adiisse ex veteri Chronico ejusdem loci tomo II Analect. Mabillon. edito discimus, in quo haec legimus de Petro Soliacensi, ejusdem monasterii, quod ex Benedictino ordine tandem ad saeculares canonicos defecit, tunc abbate: Hic Urbanum papam post Claromontense concilium, cui idem abbas interfuerat, Auriliacum devexit.

Inde Lemovicum provinciam ingressus pontifex, Uzercam, invitante Gerardo abbate, divertit, ibique monasterii ecclesiam juxta quod ei fuerat pollicitus, dedicare constituerat; at Urbanum ab eo consilio Humbaldus episcopus Lemovicensis, nescio qua [Col. 0187D] ratione, avocavit. Forte quod Natalium Christi solemnia apud Lemovicas a pontifice celebrari cuperet. Urbanus quippe, ut mox dicebamus, paulo amplius quam crediderat ob Joannis Portuensis aegritudinem in itinere moratus est. Ob hoc tamen, si chronici ejus loci domestico auctori credamus, Gerardus in episcopum commotus Adhemaro Sancti Martialis abbati sese adjunxit, a quibus coram pontifice accusatus episcopus, paulo post, uti dicturi sumus, a sua sede dejectus fuit. At Gerardus mense sequenti, ipso die festo sancti Mauri excessit e vita. Usercae quando illac transiit Urbanus tunc degebat Mauricius Burdinus, ejus loci monachus, quem cum Bernardus Toleti archiepiscopus, [Col. 0188A] qui tunc forte adhuc in pontificis comitatu erat, hominem industrium et aptum ad magna negotia gerenda invenisset, ei ut secum in Hispaniam transiret persuasit. Quid de eo postea factum fuerit omnes norunt. Is nempe post obtentum episcopatum Conembricensem, Braccarensis metropolis sedem adeptus, ac legatione apostolica honoratus, demum ab Henrico imperatore contra Gelasium papam Romanus pontifex dictus est, et famosam vitam post varias fortunas, misero tandem exitu, in carcere conclusit. Sed ad Urbanum redire oportet, qui teste Gaufrido priore Vosiensi in festo sancti Thomae, scilicet die 21 hujus mensis, Uzerchiae hospitatus est. Atque inde profectus, Lemovicas post biduum advenit: quid vero in ea urbe praestiterit [Col. 0188B] ex Gaufredi Vosiensis Chronico parte I, cap. 27, tomo II Bibliot. Labbeanae referre juvat, ubi sic habet:

Decimo Kalendas Januarii Urbanus Lemovicas devenit. In festivitate Natalis Christi, missam de Galli cantu Dominicae Nativitatis in ecclesia puellarum sanctae Mariae, quae dicitur ad Regulam, nobile est monasterium ordinis Benedictini hactenus subsistens, decantavit. Missam de luce in basilica regali apud Sanctum Martialem celebravit: inde triumphaliter coronatus ad sedem apostolicam episcopalem, sic cathedralem ecclesiam appellat, quod sanctum Martialem primum ejus sedis episcopum inter apostolos [Col. 0188C] annumerare gaudeant Lemovicenses, rediit, ubi reliqua solemnitatis officia peregit. Altera die, quae est post festum Innocentium, cathedralem ecclesiam in honore protomartyris Stephani dedicavit, sequenti die quievit. Pridie Kalendas Januarii basilicam regalem, scilicet monasterii Sancti Martialis ut jam supra eam appellaverat, in honorem Salvatoris mundi consecravit, ejusque antiquam libertatem, nobilemque praerogativam novis privilegiis roboravit. Urbani bulla de privilegiis Sancti Martialis post aliquot menses apud Santonas data fuit. Istud autem monasterium e Cluniacensi ordine ad canonicos saeculares devolutum est. Sed Gaufredi narrationem prosequamur. «Huic, inquit, Sancti Martialis dedicationi, quae peracta est anno Dominicae Incartionis [Col. 0188D] 1095, interfuerunt plures episcopi, quorum nomina silentio non sunt tegenda. Hugo Lugdunensis, Audebertus Bituricensis, Amatus Burdegalensis, Robertus, seu potius Daibertus Pisensis, Rangerius Rhegiensis, hi omnes archiepiscopi, primus Bruno Signiensis, Petrus Pictaviensis, Arnulfus, imo Ramnulfus, cognomine de Barbesillo, Sanctonensis, Raynaldus Petragoricensis, Raymundus Ruthenensis, Humbaldus Lemovicensis, hi omnes episcopi. Hi, postquam Romanus pontifex aquam benedixerat, circa basilicam more ecclesiastico aspergebant; dominus papa propriis manibus venerandum altare consecravit, missamque super illud solemniter celebravit. Inde ad benedicendos populos [Col. 0189A] in publicum processit, quorum tanta illic erat multitudo, ut in circuitu civitatis, citra unum milliarium nonnisi hominum capita viderentur; oblationum vero tanta copia fluxit, ut arca sepulcri apostolici, id est Sancti Martialis, quae vulgo Gauteau appellabatur, praeter alias plena redundaret.» Haec Gaufredus, qui paulo antea, si tamen locus ille ex alio ms. erutus ei tribui debeat, scripserat Urbanum Sancti Stephani ecclesiam, et beati Martini monasterium dedicasse, ubi pro Sancti Martini, legendum haud dubie Sancti Martialis, quanquam apud Lemovices habeatur quoque monasterium Sancto Martino sacrum. At nihil utrobique habet de dedicatione Sanctae Mariae de Regula, quam tamen ab Urbano, qui quidem ibi ex ipso Gaufredo missam [Col. 0189B] mediae noctis cantavit, factum fuisse legimus in duobus veteribus chronicis mss. Sancti Martialis.

Caeterum haec omnia ferme iisdem verbis narrantur in veteri notitia Lemovicensis Ecclesiae ea de re facta, quam post Beslium varii auctores ediderunt. In ea quippe legitur pontifices omnes supra recensitos Natalium Christi solemnitatem simul cum Urbano apud Lemovicas celebrasse, eumque ad Sanctum Martialem euntem, et exinde habito prius ad populum sermone, coronatum ad majorem ecclesiam redeuntem comitatos fuisse. Hi omnes, ut ibidem dicitur, die sexta Nativitatis Domini, quae in Dominicam incidebat, iterum cum Urbano ad Sanctum Martialem, ubi dies octo exegit, convenerunt, cumque die sequenti basilicam aqua, ab [Col. 0189C] ipso pontifice prius benedicta, interius exteriusque perlustrassent, ipse eadem aqua altare Domini Salvatoris lavit, chrismate et oleo sancto perunxit, pignora sanctorum ibi reposuit, ac demum, astante innumera populorum multitudine, missa ibi cantata, sancivit ut haec dedicationis dies II Kalendas Januarii solemnis in posterum singulis annis haberetur. Hanc basilicam a Ludovico Pio olim exstructam, sed variis cladibus attritam, in pristinum splendorem restituerat Adhemarus ejus loci abbas, paulo antequam pontifex Lemovicas adveniret.

Ex his vero, quibus alii etiam auctores suffragantur, [Col. 0189D] patet quantum aberraverit a vero Bertoldus, auctor alias omni exceptione superior, qui in Chronico scripsit Urbanum hoc anno Nativitatis Dominicae diem Arelati cum diversarum provinciarum episcopis gloriosissime celebrasse. At licet in hoc erraverit, non tamen est ei deneganda fides narranti Wirciburgensem episcopum, qui ei probe notus erat, circa haec tempora relictis schismaticorum partibus, ad Urbanum accessisse absolutionem ab eo petiturum. Quam, inquit ille, ab eo consecutus est; ita tamen ut eadem misericordia a legatis papae in Teutonicis partibus perficeretur eidem.

Hae porro solemnitates Urbanum non impediebant, quominus aliis etiam negotiis vacaret, quod probant varia ejus diplomata his ipsis diebus data. Ex his unum est inscriptum Ansculfo Angeriacensi abbati, cui subjicit monasterium Basiacense. Datum est apud Lemovicas die XIV Kal. Decembris. Eodem die et eodem loco scripsit pontifex litteras ad Adhemarum Ecolismensem episcopum, quibus ei injungit, ut monachorum Sancti Eparchii praesumptionem reprimat, qui abbati Angeriacensi, cui monasterium eorum subjectum esse debebat, obedire detrectabant, [Col. 0190B] etiam post latam in eos excommunicationis sententiam. Porro Adhemarus ut jussis pontificiis faceret satis Ansculfum Angeriaci abbatem in pleno capitulo, videntibus canonicis suis, investivit de abbatia Sancti Eparchii, tradito ei pastorali baculo; et ille domnum Hugonem monachum Angeriacensem in Sancti Eparchii abbatem ordinavit, ut in instrumento ea de re confecto narratur.

Hac ipsa die, II Kal. Januarii, qua Sancti Martialis basilicam consecravit pontifex, praeceptum ibidem dedit in gratiam Figiacensis monasterii, Caturcensi, aliisque vicinis episcopis inscriptum, adversus eos qui loci hujus possessiones male invaserant. Quo etiam tempore, uti ex Gaufredi Chronico discimus, papa Urbanus investivit solemniter ecclesiam S. Martialis [Col. 0190C] et abbatem ipsius Ademarum de ecclesia Sancti Petri Montandrensis, et de ecclesiis de Saliomo cum pertinentiis suis, ubi requiescit corpus S. Martini abbatis, illius quondam terrae principis, cujus sancti Vitam tempore Northmannicarum incursionum deperditam fuisse deplorat idem auctor, in magnum ejusdem monasterii detrimentum.

Anno sequenti, die secunda Januarii, Urbanus adhuc Lemovicibus existens privilegium indulsit Willelmo Tutelensi abbati, quo bona ejusdem monasterii sub apostolicae sedis tutela suscipit; meminit in eo pontifex nonnullorum militum in ea urbe commorantium, ob mala sua facinora excommunicatorum, quorum occasione vetat, ne monasterium [Col. 0190D] ipsum excommunicetur, nisi forte ibi ad officia divina excommunicati illi admitterentur.

Ecclesiae Lemovicensium tunc praeerat Humbaldus, qui in hac sede post varias concertationes, obtentu litterarum apostolicarum, sed ab eo ipso adulteratarum, firmatus fuerat. Verum, cum pontifex apud Sanctum Martialem versaretur, forte Ademarum abbatem aliquando reprehendit, quod hunc episcopum absque suo nutu admisisset, contra id quod Romae de eo statutum fuerat. Qua de re attonitus abbas litteras apostolicas sibi ab Humbaldo redditas pontifici ostendit; unde ille, fraude [Col. 0191A] agnita, statim Humbaldum publice deposuit, in cujus locum post aliquod tempus substitutus est Guillelmus Sancti Martialis prior. Haec narrat Gaufredus Vosiensis in Chronico, cap. 26 et 28, cui consentit Chronicon Malleacense. At litteras ab Humbaldo falsatas nondum hactenus quisquam viderat; quas simul cum antiqua ejus rei notitia ex ms. cod. Ecclesiae Lemovicensis qui fuerat penes V. Cl. Anton. Faure Ecclesiae Remensis praepositum, nobiscum a V. Cl. Baluzio communicatas referemus in Appendice.

Cum autem Urbanus pridie Kalendas Januarii accesserit ad Sancti Martialis monasterium, ibique, ut jam observavimus, octo dies transegerit, hinc [Col. 0191B] facile colligitur eum ibi Epiphaniae festivitatem celebrasse, an vero die sequenti in urbem redierit, nescimus. At certum est eum feria quinta ante festum sancti Hilarii, quae mensis Januarii dies est decima tertia, Carrofensis apud Pictones monasterii basilicae hujus altare propriis manibus a Petro ejus loci abbate invitatum consecrasse assistentibus ei plurimis episcopis. Id discimus ex veteri notitia, quam ex archivis hujus monasterii erutam in Appendice dabimus. Idem habetur ex Sirmundi schedis in tomo II Bibliothecae novae Labbeanae pag. 755; sed ibi omissa vocula ante, hanc consecrationem die festo sancti Hilarii factam fuisse mendose legitur. Caeterum ipse Urbanus in privilegio ejusdem monasterii, quo ejus bona et privilegia a Leone IX [Col. 0191C] et Alexandro II concessa confirmat, decernit, ut nemo praeter pontificem Romanum in illud altare, quod ipse suis propriis manibus consecraverat, audeat excommunicationis aut interdicti proferre sententiam.

Sancti Hilarii festum, quod die 13 Januarii occurrit, Urbanum in ipsa Pictavorum urbe celebrasse, testis est auctor Chronici Malleacensis. Quo tempore Petrus ejusdem urbis episcopus controversiam inter monachos Trenorchienses et canonicos Sanctae Crucis Lausdunensis ( Loudun ) natam diremit, ejusque sententiae ipse pontifex subscripsit cum Amato Burdigalensi et Hugone Lugdunensi archiepiscopis, [Col. 0191D] Girardo Engolismensi episcopo et aliis, uti in veteri apographo legitur. Aliud placitum habuit ipse pontifex in ecclesia Sancti Hilarii, sed quod ad mensem Martium, quando Urbanus iterum Pictavos adiit, referendum est. Verum huc revocari debet benedictio monasterii novi in eadem urbe, quae non VI, ut habet Chronicon Malleacense, sed XI Kalendas Februarii, ut ex veteribus domesticis instrumentis constat, ab ipso pontifice facta est. Id evincitur ex veteri Martyrologio ms. ejus loci, in quo haec ecclesia die festo sancti Vincentii consecrata dicitur, his verbis: «Abbas domnus Gerardus II sub cujus tempore ecclesia nostra fuit dedicata et sacrata die sancti Vincentii per manus summi pontificis [Col. 0192A] Urbani II,» etc. In altero codice haec leguntur: «Die XI Kal. Februarii Urbanus II cum tribus archiepiscopis, totidemque episcopis, templo in honorem sanctae Dei genitricis et beatorum apostolorum Joannis et Andreae dedicato, hoc altare majus in honore sanctorum martyrum Stephani protomartyris, Laurentii, Vincentii, Chrysanti et Dariae venerabiliter consecravit, et reliquias eorum posuit.» Porro ipse Urbanus in suo diplomate testatur hanc ecclesiam a se fuisse consecratam, adeoque sub speciali apostolicae sedis tuitione esse debere.

Post haec, uti prosequitur auctor Chronici Malleacensis, pontifex perrexit Andegavis et benedixit [Col. 0192B] monasterium Sancti Nicolai, quod prope hanc urbem situm est. Urbanum a Milone suo ipsius legato, antea monacho Sancti Albini, huc perductum fuisse legitur in Chronico Andegavensi apud Labbeum tomo I Bibliothecae novae, et quidem ut ecclesiam Sancti Albini consecraret. Sed id monachi ejus loci, nescio qua causa, noluerunt, ut habet alterum Chronicum in vetusto codice Christinae reginae Sueciae, qui nunc in Bibliotheca Ottoboniana Romae asservatur; sic quippe ibi res exponitur: «Anno 1096, Urbanus papa apud Andecavam civitatem descendit, et ecclesiam Sancti Nicolai consecravit. Monachi enim Sancti Albini, ut sua ecclesia consecraretur noluerunt, pro qua re maxime papa venerat, adductus a Milone antea beati Albini monacho, tunc [Col. 0192C] temporis legato suo.» Hujus Milonis meminit Hugo Flaviniacensis abbas in Chronico, ubi eum episcopum factum fuisse scribit. Sed ejus sedis nomen in Labbei editione non exprimitur, ob detritum eo loco codicem ms.; at haec lacuna ex domesticis Sancti Albani instrumentis facile suppleri potest, in quibus nempe Milo Praenestinus episcopus fuisse haud semel dicitur. Et quidem is est ipse qui post Bernardi obitum ad hanc sedem contra Hugonem Candidum, famosum schismaticum, provectus est, ac eo nomine interfuit electioni Paschalis II a quo in Galliam legatus missus est, ac demum anno circiter 1101, ut scribit Ughellus, e vivis excessit.

Aliam Andegavensis hujus itineris ab Urbano suscepti causam affert Fulco comes Andegavorum [Col. 0192D] in fragmento Historiae tomo X Spicilegii Acheriani edito, ut nempe ejus provinciae incolas ad suscipiendam sacram expeditionem excitaret. Quod etiam habet vetus Chronicon Sancti Albini. Nec mirum; nam ubicunque pontifex fuit, inquit auctor Chronici Malleacensis, praecepit cruces facere hominibus, et pergere Jerusalem, et liberare eam a Turcis et aliis gentibus. Consentit vetus auctor apud Chesnium tomo IV, pag. 90, qui refert Urbanum omnibus episcopis imperasse, ut singuli in suis dioecesibus hanc expeditionem praedicarent, idque reipsa ab eis fuisse praestitum. Et quidem, ut omnes norunt, praecipua haec erat pontificii in Gallias itineris causa; cujus rei alius praeter Urbanum ipsum testis [Col. 0193A] quaerendus non est, qui eo animo ad principes et caeteros Flandriae fideles litteras scripsit tunc temporis, ut eos de re decreta in concilio Claromontano sacra expeditione, indulgentiisque iis qui illam susciperent concessis, faceret certiores. Unde universos monet, ut si qui ad illud verbum proficisci voluerint, parati sint omnino ad proximam Deiparae assumptionis festivitatem; quo tempore Adhemarus episcopus Aniciensis, vicarius pontificis in illa expeditione institutus, iter cum aliis cruce signatis aggressurus esset.

Andegavi, quo appropinquante Quadragesima, ut testatur Fulco comes, venit Urbanus, mortem accepit [Col. 0193B] Reginaldi Remorum pontificis, qui, ut ex epistola cleri Remensis ad Lambertum Atrebatensem, et ex Balderici Burguliensis versibus, ubi eum patriarcham appellat, discimus, XII Kalendas Februarii defunctus est. Unde mirari subit ejus obitum ad annum praecedentem a Labbeo revocari, cum certum sit, ut de multis veteribus instrumentis taceam, hunc antistitem Claromontano concilio mense Novembri interfuisse. Manassis ejusdem Ecclesiae praepositi, qui in ejus locum substitutus est, electionem cum elogio statim Urbanus approbavit, uti patet ex tribus ejus epistolis, ea de re Andegavi VIII Idus Februarii datis, in quibus suum erga Ecclesiam, clerum, milites ac plebem Remensem, affectum amanter exprimit. De eadem re in Manassis gratiam [Col. 0193C] Urbano scripserat Ivo Carnotenus, epist. 48, in qua maximi esse momenti dicit, ut non differatur ejus electionis confirmatio, ob insignes Remensis Ecclesiae, quae olim ipsius Urbani mater, inquit, tunc vero filia erat, praerogativas. Quod nempe haec sedes haberet regni diadema, et caeteris Ecclesiis Gallicanis in ruinae aut resurrectionis exemplum pro sua dignitate esse soleret.

Eodem tempore monachi Trenorchienses pontificem adiere conquesturi adversus episcopum et canonicos Andegavenses, quod Ecclesias Doadi castelli quae ad monasterium suum pertinebat, injuste sibi arrogarent. Verum cum econtrario canonici eas sui juris esse contenderent, videretque pontifex [Col. 0193D] litem illam alicujus esse momenti, eam ad futurum concilium Turonense remisit; ubi reipsa, ut suo loco dicemus, agitata fuit.

Die IV Idus, id est decima Februarii, dedicata est ab Urbano basilica Sancti Nicolai in Andegavorum suburbio sita. Hanc ipsam diem, quae hodieque in hoc monasterio celebris est, praeter vetus Chronicon ms. Sancti Albini, assignat charta fundationis beatae Mariae de Rota prope Credonium: quare emendari debet Ordericus Vitalis, qui libro IX scripsit Sancti Nicolai dedicationem in medio Quadragesimae factam fuisse. Certe Fulco Andegavorum [Col. 0194A] comes, qui praesens aderat, disertis verbis refert in fragmento Historiae Andegavensis, hanc basilicam in Septuagesima dedicatam fuisse; et Urbani bulla in qua dedicationis mentio habetur, data est mense Februario, proindeque ante initium Quadragesimae, ut nihil dicam de concilio Turonensi, quod praesidente Urbano in media Quadragesima, qui adeo Andegavis tum non erat, celebratum fuit. Quam vero solemnis haec dedicatio fuerit ex eo colligi potest, quod variae chartae passim occurrant in Andegavensibus monumentis, ab anno vel die ejus dedicationis datae. Et quidem ob id maxime laudatur Natalis abbas in versibus Baldrici Burguliensis apud Chesnium, tomo IV, quod eam a pontifice fieri obtinuerit. Ut vero etiam ad posteros ejus celebritatis [Col. 0194B] memoria propagaretur, idem pontifex in laudata bulla eos, qui ad anniversariam illius solemnitatem convenire voluerint, ab omni hostium incursu liberos esse praecepit, multisque gratiis donavit. Constituit etiam, ut testatur Fulco comes in fragmento Historiae mox laudato, idem apostolicus, et edicto jussit ut in eodem termino, quo dedicationem fecerat, indictum publicum celebraretur uno quoque anno apud Sanctum Nicolaum, et septima pars poenitentiarum populo convenienti ad illam celebritatem dimitteretur.

Eadem occasione pontifex a Fulcone comite, qui praesens aderat, rogatus, Goffridi Martelli, qui in monastico habitu defunctus et in ejusdem monasterii capitulo sepultus fuerat, corpus transtulit in [Col. 0194C] ecclesiam a se dedicatam, ut ipse Fulco narrat in fragmento laudato, qui a pontifice monitus partem forestae Catiae Sancto Nicolao pro ejusdem Goffridi animae requie dedit. Sed haec donatio magnae litis segetem postea praebuit inter ejus loci monachos, et Albinianos, quod isti silvam illam integram ad se pertinere contenderent. Sopita est tandem ope Gaufridi Meduanensis Andegavorum episcopi et Willelmi abbatis Sancti Florentii, ut videre est apud Pelleterium in Historia Sancti Nicolai, ubi inter alia multa monumenta, concordiae hujus initae instrumentum profert. At non satis sibi constat in assignando loco, quod tumulus Goffridi suo tempore situs erat. Hodie visitur haud procul ab altari majori [Col. 0194D] tumba, sed absque ulla inscriptione, quam ipsius Goffridi esse putant. Dicitur tamen in veteri instrumento pag. 29, in navim Ecclesiae tunc translatus fuisse et sepultus; et paulo ante pag. 25, scripserat ipse Pelleterius: Hujus sepulturae fidem facit pictura et lapis a terra circiter ad tres pedes elevatus anterior altaris sancti Andreae, quod est ad sinistrum majus altare cum hoc elogio: Dum viguit, etc., quae omnia hodie non comparent.

Hac ipsa dedicationis Sancti Nicolai die, id est IV Idus Februarii, Urbanus litteras ad Philippum Catalaunensem episcopum scripsit, quibus eum adhortatur, ut monachos Sancti Vitoni Virdunensis qui in ejus dioecesis prioratu Sancti Nicolai morabantur, a nonnullorum parochianorum suorum vexationibus [Col. 0195A] liberaret; et in posterum sub ejus protectione securos esse juberet.

Postridie, ut in Chronico Andegavensi apud Labbeum edito legimus, scilicet III Idus Februarias, cum praedictus papa in Andecava urbe resideret, luna cum esset XIII terribilem eclipsim passa est. «Qua die idem pontifex in camera Gaufridi episcopi ejusdem urbis manus suae impositione confirmavit fundationem monasterii canonicorum regularium beatae Mariae de Rota, prope Credonium siti, die praecedenti, a Renaldo Roberti Burgundi filio factam. Fundationis litteris subscripserunt Hugo Lugdunensis, et Amatus Burdigalensis archiepiscopi; episcopi [Col. 0195B] vero, Ivo Carnotensis, Hoellus Cenomannensis et Gualterus Albanensis. Cum Urbano vero eam firmaverunt Gaufridus Andegavensis, et Bruno Signiensis episcopi; Teuthio, Albertus et Rangerius cardinales; Emorrandus de Seissuns et Milo monachus Sancti Albini, clerici papae,» qui omnes dedicationi ecclesiae Sancti Nicolai ad quam magna senatus Romani pars occurrisse dicitur, interfuerant. Edita sunt ejus rei instrumenta tomo IV Galliae Christianae a Sammarthanis, et tomo II Miscellaneorum Baluzianorum.

Rotensis coenobii abbas, et quidem primus fuit Robertus de Arbrisello, Fontis-Ebraldi monasterii et totius ordinis paulo postea futurus institutor sub extremis Urbani annis. Hujus vero cum famam audiisset [Col. 0195C] Urbanus ipsum Andegavos accersivit, ac in dedicationis Sancti Nicolai solemnitate, ad quam, inquit Baldericus ejusdem Roberti Vitae auctor, confluxisse putares totam orbis amplitudinem, sermonem haberi jussit, cujus verba, ut idem auctor prosequitur, valde Domino papae complacuerunt; unde injuncto ei praedicationis officio secundum a se eum statuit Dei seminiverbium: qua legatione functus in variis dioecesibus, sui monasterii regimen dimisit, ut liberius ministerio verbi insudaret.

Relicta autem Andegavorum urbe, pontifex Glannafoliense Sancti Mauri olim celebre monasterium invisit, quod tunc temporis Fossatensibus monachis [Col. 0195D] ab annis ferme ducentis subjectum erat. Ea de re loci monachi cum vicinis incolis et provinciae magnatibus conquesti sunt apud Urbanum, ab eo efflagitantes ut tam illustrem locum ab exterorum jugo liberaret. Sed ille causam hanc, quae videbatur esse alicujus momenti, ad concilium Turonense sequenti mense celebrandum, deferendam esse censuit, ut dato Fossatensibus sese tuendi loco, res, mature perpensis ex utraque parte momentis, judicaretur. Quod reipsa factum est, et Fossatenses causa, uti infra dicemus, ceciderunt.

Hinc Cainonem in finibus Turonum versus Pictavos progressus est pontifex, si verum sit eum illud oppidum adiisse, ut innuit Ordericus Vitalis, causa [Col. 0196A] liberandi Goffredi Barbati olim Andium comitis, qui ibi a multis annis Fulconis Rechini comitis jussu captivus detinebatur. Hunc quippe, ait ille auctor libro X, Urbanus hortatu et potestate a vinculis liberavit. Et libro IX scribit eumdem Goffredum Urbano papa praesente et imperante absolutum fuisse, qui apud Chinonem castrum per annos ferme triginta in carcere reclusus fuerat. Haec Ordericus: at si alios passim vulgatos auctores audiamus, aut nunquam e carcere liberatus fuit Gauffredus, quod diserte habet Hildebertus, qui ibi tunc vivebat, in Vita sancti Hugonis; aut certe id multo post Urbani adventum in Galliam contigit, ut videre est apud Menagium libro III Historiae Sabloliensis, cap. 16; sed has difficultates fusius persequi nihil nostrum [Col. 0196B] interest.

Die XVI Kalendas Martii, id est Februarii 14, Urbanus Sablolii, quod oppidum est in Andegavensium et Cenomannorum finibus situm dato diplomate confirmavit privilegia et possessiones monasterii Sancti Nicolai Andegavensis, cujus basilicam ante paucos dies manibus suis consecraverat. In hac bulla, multa beneficia decernit, uti diximus, in eorum gratiam, qui eamdem basilicam die anniversario ejus dedicationis inviserint.

Cenomannorum quoque urbem adiisse Urbanum testis est Fulco comes in fragmento jam laudato, ubi [Col. 0196C] triduum Hoellis episcopi sumptibus exegisse dicitur in Actis ejusdem urbis episcoporum tomo III Analectorum Mabillon. editis, qua occasione laudatur ille antistes, quod inter omnes antecessorum suorum titulos solus universalis papae et sacerdotum omnium principis sacrosancto hospitio honoratus fuerit. Et quidem adeo celebris apud illius regionis populos Urbani Cenomannos adventus evasit, ut inde in publicis instrumentis quandoque pro epocha fuerit adhibitus. Hac, uti videtur, occasione, aut certe cum Andegavi esset, idem pontifex Hoello curam demandavit restitutionis Loconaci monachis Sancti Albini faciendae, quem locum, olim a Childeberto rege illis donatum, viri quidam nobiles invaserant.

Vindocinum inde profectus pontifex, ibi dies undecim commoratus est, teste Goffrido ejus loci tunc abbate, qui libro I, epist. 18, haec ad Cononem episcopum sedis apostolicae legatum scribit: Optimae memoriae papa Urbanus, et qui nunc est dominus Paschalis papa, in Ecclesia nostra, ubi suae charitatis gratia per undecim dies manserunt, privilegia nostra viderunt et ore proprio legerunt, et suae auctoritatis decreto firmaverunt. Ea procul dubio occasione Urbanus didicit ab ejus loci monachis Goffridum abbatem, cum ab Ivone Carnoteno benediceretur, professionem ei tanquam dioecesano episcopo fecisse; [Col. 0197A] quod aegre tulit pontifex, abbatemque vehementer increpavit, columbam seductam cor non habentem illum appellans, quare quod illicite commissum fuerat, irritum fecit, ac postea Romam reversus lato decreto sancivit, ne quis postmodum Vindocini abbas cuiquam episcopo profiteatur, quod Paschalis successor Urbani iterum sua apostolica auctoritate firmavit. Haec omnia narrat ipse Goffridus epis. 7 et 11, lib. II, ad Ivonem scriptis. Decretum vero ipsum profert epist. 27 ad Gaufredum Ivonis successorem, quod suo loco proferemus.

Huc quoque revocandum est quod de illo monasterio legitur in Chronico Andegavensi, apud Labbeum tomo I Bibliothecae novae, ubi ad annum 1095 veteri stylo, quo scilicet novi anni exordium a Paschate [Col. 0197B] desumitur, haec habet: Eodem anno IV Kalendas Martias consecravit Urbanus papa Crucifixum Sanctae Trinitatis Vindocinensis coenobii, atque perdonavit septimam partem peccatorum suorum omnibus, qui unoquoque anno anniversarium ejusdem consecrationis diem ibidem celebrarent. Idem omnino legitur in veteri cod. ms. Vindocinensis monasterii; Crucifixi autem nomine intelligendum est altare Sanctae Crucis, quod hodieque retro majus altare subsistit, vulgo Matutinale appellatum, ut constat ex veteri Missali ms. ejusdem monasterii, in quo dedicationis hujus festivitas sub hoc titulo memoratur. De altari Matutinali, etc. Notitiam integram referemus in Appendice.

[Col. 0197C] Quo tempore pontifex has regiones invisebat, Northmanniae praesules cum abbatibus et aliis clericis, ac provinciae optimatibus a Willelmo metropolitano Rothomagum convocati ad concilium provinciale, mense Februario, ibidem capitula synodi, ut narrat Ordericus libro IX, quae apud Clarummontem facta est, unanimiter contemplati sunt; scita quoque apostolica confirmaverunt, additis octo canonibus, quos idem auctor refert, et habentur apud Labbeum.

Ad idem tempus revocanda est Jarentonis abbatis Divionensis in Angliam legatio apostolica, quam describit Hugo Flaviniacensis in Chronico Virdunensi. Impetraverat quidem Willelmus Angliae rex a [Col. 0197D] Waltero episcopo Albanensi, qui pallium pro sancto Anselmo nomine Urbani attulerat, ut nullus a sede apostolica in Angliam legatus mitteretur absque regis praecepto; at Jarentonis fama adeo celebris erat, tantaque fuit ejus in alloquendo regem inadulata mentis constantia, ut rex ei palam contradicere veritus, consiliis ejus ac votis acquieturum promitteret. Sed fallere volebat callidus rex ea specie viri pii incautam simplicitatem; jam quippe ad Urbanum nuntios clam miserat, novas ab eo petiturus inducias, quas cum reipsa impetrasset, idque Jarentoni declarasset, ille, infectis rebus, ex Anglia statim discessit. In Galliam reversus substitit in Northmannia, ubi pacem inter eumdem regem ac fratrem ejus [Col. 0198A] Northmanniae ducem, qui paulo post ad sacrum bellum profectus est, composuit. Sed ad Urbani iter reflectenda est oratio.

Initio mensis Martii Turonos advenit, ubi primum hospitatus fuisse videtur apud Majus-Monasterium. Huc enim accessit die tertia ejus mensis, uti colligitur ex narratione dedicationis ejusdem loci basilicae, quae VI Idus Martii, die octavo ejusdem adventus in monasterium, facta est. Hinc habemus totam dierum seriem quos pontifex eo in itinere exegit. Erat quippe, ut vidimus, die 14 Februarii Sablolii, unde postridie profectus Cenomannos advenit, ubi diebus [Col. 0198B] tribus, id est decimo sexto et duobus sequentibus commoratus est. Decimo nono perrexit Vindocinum, ubi cum ex Goffridi epistolis, dies undecim transegerit, exinde ante diem secundamaut tertiam Martii proficisci non potuit, quo reipsa alterutro die Turonos advenisse dicendus est.

Die quarta ejus mensis ad Remensis Ecclesiae suffraganeos episcopos scripsit, ut ne diutius Manassis electi eorum metropolitani ordinationem differrent. Quibus litteris illi morem gessere: nam Manasses in basilica archimonasterii Remigiani die X Kal. Aprilis ab Hugone Suessionensi, astantibus et manus ei imponentibus quinque aliis comprovincialibus episcopis consecratus est. Hic vero constituerat statim post suam inaugurationem pontificem [Col. 0198C] adire, ut ex ejus epistola ad Lambertum Atrebatensem apud Baluzium tomo V Miscellan. edita patet; sed utrum id praestiterit, incertum est. Urbanus vero interea Sancti Martini ecclesiam frequenter invisebat, modo in ejus castello, modo etiam in ipsa urbe, aut in vicino Majori-Monasterio commorans, quandiu versatus et apud Turonos.

Die autem VII Idus, id est Nona Martii, quae Dominica erat, celebratis in Majori-Monasterio missis, ad gradum ligneum, qui supra fluvii Ligeris ripam paratus fuerat, accessit pontifex, ibique orationem habuit, cui cum Fulcone Audium comite, tunc temporis Turonum domino, et aliis proceribus interfuit innumera omnis conditionis et aetatis hominum multitudo. Pontificem ea occasione de sacra [Col. 0198D] expeditione locutum fuisse plusquam probabile est. Et quidem huc, nisi fallor, revocari debet quod de Hugone de Calvomonte, et Hamerico de Currone legitur in Historia Ambasiae tomo X Spicilegii, qui ibi dicuntur in ecclesia beati Martini Majoris-Monasterii in praesentia papae, multis sibi adjunctis, vestibus superamictis sanctae crucis vexillum consuisse.

Postridie, seu VI Idus Martii, pontifex cum aliis episcopis et cardinalibus majorem ejusdem monasterii basilicam solemniter dedicavit, et die sequenti benedixit coemeterium. Quas caeremonias, relatis eorum pontificum qui presentes aderant nominibus, egregie descripsit vetus auctor apud Bochellum, cujus ea de re opusculum in Appendice [Col. 0199A] integrum referre visum est, addita veteri notitia de aliquot juribus, quae ea occasione Hugo de Calvomonte supra laudatus monasterio cessit. Celebritatem vero ejus dedicationis testantur varia ejusdem loci instrumenta, quae ab anno quo facta fuit, data dicuntur. Ferunt tunc pontificem in capitulo monachorum ingressum cum iis sedisse, ac facta exhortatione, iisdem absolutionem pro more illorum temporum impertiisse.

Cum itaque per dies septem et amplius, Urbanus frequenter beati Martini ecclesiam invisisset, die II Idus Martii in ejus castello existens praeceptum dedit, quo modus in eam basilicam suscipiendorum apostolicae sedis legatorum ordinatur; et quia in quibusdam ejusdem Ecclesiae privilegiis concessum [Col. 0199B] ejus canonicis erat proprium habere episcopum, sancivit Urbanus, ut ejus vice deinceps Romano specialiter adhaererent pontifici et graviores eorum causae ejus penderent judicio. Atque hac occasione hic referre juvat quod in veteri ms. cod. legitur de catenis ferreis, quae hodieque quatuor majores columnas chori ejus basilicae prope fornicem colligare conspiciuntur. Sic habet: Urbanus papa II in signum unionis episcopi proprii hujus Ecclesiae Romano pontifici et Ecclesiae Romanae, quatuor praecipuas chori ejusdem Ecclesiae columnas catenis quatuor ferreis cingi jussit. In Chronico Turonensi dicitur idem pontifex per dies septem et eo amplius, ut jam diximus, invisisse sancti Martini sepulcrum, ac receptus quotidie solemniter fuisse in porta [Col. 0199C] thesaurarii a clero ejusdem ecclesiae.

Hebdomada sequenti, quae tertia erat Quadragesimae, dominus papa, ut habet Bertoldus, synodum celebravit cum diversarum episcopis provinciarum in civitate Turonensi, ubi iterum suorum praeteritorum statuta conciliorum generalis synodi assensione roboravit. [Col. 0199D] Idem habet Ordericus Vitalis initio libri IX quod concilium in monasterio Sancti Martini celebratum fuisse affirmat auctor Chronici Malleacensis. An autem novi in eo canones conditi fuerint, incertum, cum nusquam ulli inveniantur; et eo animo potissimum a pontifice celebratum fuerit istud concilium, ut praecedentibus synodis robur adjiceret. Varia tamen in eo negotia pertractata fuisse, et causas finitas ex veteribus auctoribus et instrumentis discimus. Ubi etiam Marbodus, ut ex Chartario Sancti Albini referunt Sammarthani in Gallia Christiana, ex Andegavensi archidiacono episcopus Redonensis, electus a reverendo papa Urbano in Turonensi concilio sanctissimo sedis apostolicae Ecclesiae, annuente Deo, ordinatus est pontifex. Idem testantur [Col. 0200A] monachi Sancti Albini, in epistola encyclica de ejus morte, quam dimisso episcopatu monachus inter eos factus subiit anno 1123.

Inter alias vero causas quae ibi agitatae fuerunt, celebris restitutio est Glannafoliensis monasterii S. Mauri in pristinam libertatem, quam ei ab annis plusquam ducentis Fossatenses abbates ademerant. Ejus rei meminit auctor Chronici Malleacensis; Petrus Diaconus libro IV Chronici Casinensis addit Glannafolium ea occasione principi monasterio Casinensi, ut semper ante Fossatensium invasionem fuerat, fuisse restitutum; sed nemo melius hanc rem exposuit quam ipse Urbanus in duabus bullis ea de re datis: prima Gerardo novo abbati inscripta; altera Orderisio abbati Casinensi, cui restitutio [Col. 0200B] facta fuit. In his bullis quadraginta quatuor Patres, archiepiscopi scilicet, episcopi, et abbates concilio Turonensi interfuisse dicuntur, quibus de hoc negotio aliquid absque accurato examine et deliberatione matura pronuntiare, fuerat religio; unde cum postea Fossatensium instigatione contra hoc judicium Ivo Carnotensis epistola 159 Paschalem pontificem interpellasset, nihil potuit obtinere, et Glannafolienses deinceps a Fossatensium jugo liberi fuere. Corpus tamen sancti Mauri in Fossatensi monasterio retentum est, quod inde sensim sancti Mauri nomen accepit, hodieque retinet, duabus circiter leucis a Parisiorum urbe dissitum, monachis in canonicos conversis.

Actum etiam fuit in synodo illa Turonensi de [Col. 0200C] Cormaricensi monasterio, quod injuste a sancti Martini subjectione avulsum fuerat; quare statutum est, ut ei restitueretur, et ut deinceps, defuncto abbate Cormaricensi, ejus baculus supra sancti Martini sepulcrum deponeretur, quem exinde communi decani et capituli jussu, qui successor legitime electus fuerit reciperet, antequam ab archiepiscopo Turonensi in abbatem secundum communem Ecclesiae consuetudinem benediceretur. Haec fusius habentur in bulla Urbani, ea de re post aliquot dies Pictavis data, ex qua sicut et ex veteri instrumento dedicationis ecclesiae Majoris-Monasterii, quod supra laudavimus, habentur nomina aliquot episcoporum qui huic concilio interfuere. At nec ibi, nec in alio quopiam veteri monumento reperire licuit nomen Bernardi [Col. 0200D] Toletani archiepiscopi, quem tamen ad hanc synodum venisse nonnulli recentiores volunt. Et quidem interfuit mense Junio sequenti dedicationi ecclesiae Sancti Saturnini apud Tolosam, et mense Julio concilio Nemausensi, uti suis locis dicemus. Certe cum nulla habeantur ejus concilii gesta, nil mirum si plerorumque eorum nomina ignoremus qui huc convenere, qui enim noti sunt, id casu, ut plurimum factum est. Sic Benedictum Namnetensem antistitem, et Raynaldum abbatem Sancti Cypriani tunc Turonis exstitisse discimus solum ex ejus episcopi donatione tum facta Sancto Cypriano, cujus donationis notitiam in Appendice dabimus.

Eodem modo ex bulla Urbani, quae in gratiam [Col. 0201A] Hugonis Lugdunensis episcopi anno 1099 data est, nobis liquet hunc antistitem querelas ad istud concilium iterum detulisse adversus Richerium Senonensem metropolitanum, decreto de primatu Lugdunensi in suam Ecclesiam obedire adhuc detrectanti.

At falluntur ii qui aiunt Philippum regem eo in concilio ab excommunicatione absolutum fuisse, cum certum sit ex ipsius Urbani epistola quam paulo post ad Franciae episcopos conscripsit, id tunc tentare quidem voluisse aliquot Gallicanos episcopos, sed eis cum pontifice restitisse hujus synodi Patres. Confirmata etiam ibi fuit excommunicatio jampridem lata in Eblonem invasorem ecclesiae S. Gregorii insulae Oleronis, quae ad Vindocinenses monachos pertinebat; cujus rei testem adducimus Guillelmum [Col. 0201B] Pictavorum comitem in saepe laudato instrumento, quod referetur suo loco.

Die XIII Kalendas Aprilis, id est 20 Martii, pontifex monasterii Bainsonensis, quod haud procul a castellione supra Matronam situm et parentum suorum haereditate, sui juris esse dicit, libertatem rescripto apostolico asseruit; qua etiam ipsa die aliud privilegium concessit Petro Trenorchiensi abbati, quod post confirmationem ejus loci et bonorum et possessionum asserit eidem monasterio, juxta quod in ipso Turonensi concilio judicatum fuerat, duas ecclesias Lausduni sitas, quas monachi Sancti Florentii sui juris esse contendebant. Praeter hanc bullam exstat ea de re vetus instrumentum in probationibus Historiae Trenorchiensis ex veteri [Col. 0201C] apographo a Chiffletio editum, unde habetur unum hujus synodi decretum, alias incognitum. Hoc porro Urbani judicium confirmavit Calixtus II in privilegio quod anno 1122 Franconi abbati indulsit ab eodem Chiffletio ibidem pag. 409 editum.

Litem quae inter idem monasterium et episcopum atque canonicos ecclesiae cathedralis Andegavensis vertebatur de quibusdam Doadi castelli ecclesiis, ad synodum Turonensem ab Urbano delatam fuisse diximus. Sed quemnam illa exitum habuerit discendum est ex charta Gaufredi Andegavensis episcopi quam in Trenorchiensis Historiae probationibus videre licet. In ea Patres Turonos convenisse dicuntur coram Hugone Lugdunensi, Rodulfo Turonensi, [Col. 0201D] Guidone Viennensi, Hildeberto Bituricensi archiepiscopis, Brunone Signiensi, Hoello Cenomannensi, Guillelmo electo Arvernensi episcopis ac Adalberto et Theutone cardinalibus, aliisque judicibus a pontifice delegatis, ubi post multa hinc et inde allata, cum judices sententiam essent prolaturi, iisdem intercedentibus utrique in hoc concordarunt ut, reservatis Ecclesiae Andegavensi quibusdam juribus ac censibus, quae in charta referuntur, Ecclesiae Doadi monachis remanerent, in quibus, post canonicorum qui ibi supererant obitum, monachos possent substituere.

Die XII Kalendas Aprilis in eodem concilio confirmata fuit fundatio monasterii Rotensis prope Credonium, quae, ut supra diximus, jam ab Urbano [Col. 0202A] apud Andegavos approbata fuerat. Qua quidem die. quae ob sancti Benedicti festivitatem celebris erat, ut in veteri instrumento legitur apud Sammarthanos, et tomo II Miscellaneorum Baluzii, vir apostolicus devotissime missam celebravit. Hac item ipsa die pontifex privilegium Lanzoni abbati Sancti Vincentii apud Metas concessit, quae ei, ejusque successoribus, post bonorum ac possessionum assertionem, confirmat, ut absente episcopo Metensi, sicut jam a suis antecessoribus statutum fuerat, abbas Sancti Vincentii festivis diebus in cathedrali urbis ecclesia cum sandaliis et dalmatica missarum solemnia celebrare possit.

[Col. 0202B] Nusquam me legisse memini qua die absolutum fuerit Turonense concilium, quamvis ipsum in tertia Quadragesimae hebdomada fuisse celebratum omnes consentiant. At, si non fallor, conclusum fuit celebri illa processione quam Fulco comes Andegavensis, qui praesens aderat, describit in fragmento Historiae jam laudato, his verbis: «Datis venerabili concilio decretis, pontifex media Quadragesima coronatus est, et cum solemni processione ab ecclesia Sancti Mauricii, ipsa est archiepiscopi sedes, ad ecclesiam Beati Martini deductus, ubi mihi florem aureum, quem in manu gerebat, donavit, quem ego etiam ob memoriam et amorem illius in Osanna, id est in processione Palmarum, uti conjicio, semper mihi meisque successoribus deferendum [Col. 0202C] constitui. Chronicon Turonense refert eumdem pontificem in media Quadragesima in ecclesia beati Martini more Romano corona palmarum se coronasse, ibique missam ad altare Dominicum celebrasse.» An vero id praestiterit ipsa feria quinta mediae Quadragesimae, aut die sequenti, qua, ut diximus, in festo sancti Benedicti missam devotissime celebravit, aut certe Dominica insequenti, quae prima eo anno erat post medium Quadragesimae, ut ex tabulis temporariis constat, non omnino liquet: quod tamen verisimilius est. Etenim processio in qua pontifex rosam auream gestare solet, hac ipsa Dominica mediae Quadragesimae, in qua scilicet Laetare canitur, fieri consuevit etiam antiquitus, ut ex veteribus ordinibus Romanis, a Mabillonio tomo II [Col. 0202D] Musaei Italici editis, et ex Glossario Cangiano, aliisque passim auctoribus patet.

Feria tertia sequenti, VIII scilicet Kalendas Aprilis, quae dies ob Annuntiationis Dominicae festum celebris est, Urbanus adhuc apud Turonos existens privilegium concessit Nicolao abbati Corbeinsi, quo insignia ejus loci jura et praerogativas confirmavit. Forte ibi adhuc erat pontifex, cum non multo post concilium Turonense, uti habet Bertoldus, episcopum Strasburgensem de excommunicatione resipiscentem, recepit in communionem, ita tamen ut de illatis criminibus se purgaret. Ad idem quoque tempus revocari [Col. 0203A] potest Urbani epistola ad Richerium Senonensem aliosque Franciae episcopos scripta, qui excommunicationem adversus Philippum regem, ob ejus adulterinas nuptias decretam, insuper habere videbantur. In hac epistola convocat pontifex eosdem antistites ad concilium, quod sub finem Junii habere apud Arelatem decreverat. Et re quidem ipsa, sed Nemausi, celebratum est.

Sub finem mensis Martii Pictavos, pontifex rursus adiit, uti docent nos tria diplomata pro canonicis Sancti Martini ibi tunc data. In primo testatur pontifex se Simoniae labem, quae in praebendis [Col. 0203B] Ecclesiae Martinianae adipiscendis invaluerat, penitus resecasse; tum laudat et confirmat privilegia istius insignis basilicae, et repetit quod jam alias ab eo constitutum fuerat, ut scilicet, suppresso proprio illius ecclesiae, ipse et sui successores pontifices Romani ejus loco futuri essent. Data est haec bulla IV Kal. Aprilis, quam Innocentius papa Lugduni XVIII Kal. Maii, pontificatus sui anno V de verbo ad verbum ex autographo descriptam et collatam approbavit, et nova bulla confirmavit. In altero rescripto, quod die sequenti, id est III Kal. Aprilis. datum est, Urbanus omnes archiepiscopos et episcopos Galliae adhortatur ut privilegia et bona ecclesiae Sancti Martini in suis quique dioecesibus sita tueantur. Quo item die datum est tertium privilegium [Col. 0203C] quo, juxta quod in Turonensi synodo sancitum fuerat, monasterium Cormaricense Sancti Martini basilicae asseritur. Huic diplomati cum Urbano papa subscribunt alii archiepiscopi et episcopi ibi recensiti.

Haud dubium quin et eadem occasione B. pontifex sepulcrum sancti Hilarii iterum inviserit, cujus festivitatem mense Januario solemniter jam celebraverat. Hic enim cum multis episcopis et optimatibus placitum habuit in capitulo Sancti Hilarii, ut controversiam dirimeret inter ejus ecclesiae canonicos et monachos, Monasterii Novi, natam occasione ecclesiae Sancti Nicolai, quae his monachis, ut jam diximus, attributa fuerat. Sententiam ea de re tulit [Col. 0203D] pontifex assidentibus sibi tribus archiepiscopis, totidem episcopi, duobus abbatibus, et aliis quamplurimis ex utroque ordine viris illustribus, ut ipsemet narrat in rescripto ea de re post aliquot dies dato apud Santonas. Porro, si ex locorum vicinia illud conjicere liceat, huc etiam revocari potest Urbani privilegium coenobio Anglensi apud Pictones canonicorum regularium datum, quod ex Innocentii III bulla a Sammarthanis tomo IV Galliae Christianae laudatur, nec plura de ipso dicere fas est, cum illud recuperare non licuerit.

Pridie Kalendas Aprilis apud sanctum Maxentium in eadem provincia nobile ordinis Benedictini monasterium, [Col. 0204A] quod oppido nomen dedit, hospitatus est Urbanus, ubi novo Sancti Mauri Glannafoliensis monasterii abbati Gerardo amplissimum privilegium concessit, cujus jam supra laudati exemplum ex archivo monasterii Casinensis erutum inter epistolas pontificias olim dabitur.

Hinc Santones ingressus pontifex ad Angeriacense oppidum divertit, in monasterium Sancti Joannis, uti ipsemet testatur in rescripto, quo ejus loci possessiones et potissimum Buriacensem Ecclesiam in dioecesi Bellovacensi sitam, Ansculfo abbati et caeteris ejusdem monasterii monachis confirmavit. Illud rescriptum, quod in chartario Angeriacensi [Col. 0204B] notis chronicis destitutum est, huc referimus: at ibi septimam Aprilis diem exegisse docet nos privilegium Monasterii Novi Pictavensis, quod hac ipsa die Angeliaci datum dicitur. Ibidem renovata iterum fuit in Eblonem invasorem ecclesiae Sancti Georgii in insula Oleronis excommunicatio, uti in saepe laudato Willelmi Aquitaniae ducis instrumento legitur.

Inde profectus pontifex apud Santonas advenit, ubi sacram resurrectionis Dominicae festivitatem solemniter celebravit, uti habet Fulco comes in [Col. 0204C] fragmento Historiae Andegavensis, et probant vetera passim instrumenta. Consentit auctor Chronici Malleacensis, qui post memoratum concilium Turonense subdit: Inde reversus est Santonas civitatem, et celebravit ibi sanctum Pascha. Quibus verbis hic auctor pontificem semel et iterum Santonum urbem adiisse innuit, quod alii scriptores non habent. Eum a Ramnulfo episcopo ibi susceptum fuisse Idus Aprilis scripsit Sirmundus in notis ad Goffridum Vindocinensem. At id uno saltem aut altero die antea factum fuisse vel ex hoc solo conjicere licet, quod verisimile non fuerit Urbanum ipso die Paschae sese itineri commisisse. Certe ante dies octo, uti vidimus, Urbanus Angeliacum appulerat; et quidem constat eum saltem in Paschatis pervigilio [Col. 0204D] apud Santonas fuisse, ut ex ejus bulla colligimus quae data est hoc ipso die in gratiam Adhemari abbatis Sancti Martialis Lemovicensis. Insigne est illud privilegium, quo post confirmatas huic monasterio varias possessiones et ecclesias, quas singillatim recenset pontifex, «statuit ut, absente Lemovicum episcopo, abbas Sancti Martialis cum majoribus ecclesiae canonicis praecipue dioecesis curam gerat, tum ut episcopalis electio ex ejus potissimum arbitrio disponatur; ac denique ut praecipua ejusdem Ecclesiae negotia, etiam praesente episcopo, ejus consilio peragantur.» Hanc bullam, quam ex autographo Lemovicensi noster Stephanotius descripserat, et ex aliis quoque mss. et editis habemus, [Col. 0205A] vir clarissimus Stephanus Baluzius ad aliud quoque, ut ipse mihi testatus est, autographum contulit in monasterio Cluniacensi, sed quae ibi habetur absque bulla plumbea, et nonnullae occurrunt variae lectiones. In utroque autem autographo data dicitur anno 1097 pro 1096, quod et in aliis plerisque indubitatae prorsus fidei instrumentis observare licet; in quibus scilicet juxta Pisanum calculum annus ab Incarnatione Domini, mense Martio praecedente annum currentem incipit. Idem privilegium Paschalis II altera bulla, quae anno 1103 Romae data est, et plumbo sigillata, confirmavit. Utriusque autographum a se Cluniaci visum fuisse mihi testatus est eruditus Baluzius.

Feria secunda Paschae, quae dies 14 erat Aprilis, [Col. 0205B] confirmavit ibidem pontifex possessiones omnes monasterii Sancti Albini Andegavensis, data bulla. Diploma eadem die et in eadem urbe datum, in gratiam Monasterii Novi Pictavensis, in quo ea refert pontifex quae in conventu apud Hilarium habito, de quo supra diximus, statuta fuerant, occasione controversiarum quae inter canonicos Sancti Hilarii et monachos Monasterii Novi in prioratu S. Nicolai degentes exortae fuerant. Denique eodem etiam die pontifex consuetudines Ecclesiae Remensis confirmavit ad petitionem canonicorum ejusdem Ecclesiae, qui ad Urbanum aliquot e suis, quos ille benigne excepit, ea de causa legaverant. Pontificias litteras refert Guillelmus Marlotus, qui censet consuetudines in eo rescripto memoratas illas ipsas [Col. 0205C] esse quae ab eo tomo II metrop. Remensis editae sunt.

In eadem urbe pontifex Ebloni jam tot vicibus ob invasionem ecclesiae Sancti Georgii Oleronis insulae excommunicato maledixit, quod judicio archiepiscoporum, episcoporum, abbatum et religiosorum clericorum comprobatum fuisset jamdiu injuste terram monachorum Vindocinensium tenuisse. Quare a papa maledictus discessit; datumque Amato Burdigalensi archiepiscopo mandatum ut Guillelmum Aquitanorum ducem adiret, eum adhortandi causa ut ejusdem terrae restitutionem Vindocinensibus faciendam procuraret, quod reipsa factum est. Haec omnia in ejusdem ducis charta referuntur, quam, etsi jam a [Col. 0205D] Beslio editam, recudere tamen ex chartario Vindocinensi visum est, quod in ea tota hujus rei series perspicue habeatur, multumque ad illustranda Urbani Gesta conferre possit.

His temporibus monachi Cluniacenses, qui ab aliquot annis vetustum Sancti Eutropii monasterium Santonense incolebant, et renovarant cryptam in qua sancti martyris reliquiae continebantur, cum duobus altaribus: quare praeclaram hanc nacti occasionem, pontificem adierunt, eumque rogarunt ut unum saltem ex his altaribus propria manu consecrare non dedignaretur; quorum petitioni ille annuit, relicta alterius altaris consecratione Ramnulfo episcopo dioecesano. Hoc autem factum fuisse Dominica in albis legitur in veteri notitia ab auctore aequali [Col. 0206A] conscripta, quam in hujus voluminis Appendice referemus. Unde colligitur duas circiter hebdomadas Urbanum apud Santonas exegisse.

An inde Inculismam adierit, incertum. At ex Historia ejus urbis episcoporum et comitum caput 33, tomo II Bibliothecae Labbeanae edita discimus restitutionem cujusdam praepositurae ecclesiae Sancti Petri, id est cathedrali, factam, Adhemaro episcopo efflagitante, ab eo pontifice confirmatam fuisse.

Verum, ut ut sit ea de re, certum est Urbanum sub finem Aprilis Burdigalam appulisse, ubi primo die Maii Majorem ecclesiam solemni ritu dedicavit: id discimus ex veteri codice apud Lopesium laudato; [Col. 0206B] qui licet hanc consecrationem anno 1026 factam fuisse mendose praeferat, eam tamen anno praesenti consignandam esse rerum gestarum series invictissime probat. Certe Urbanus ipse in rescripto ad canonicos Burdigalenses, testatur ejus urbis Majorem ecclesiam a seipso consecratam fuisse; et qui in eo scripto recensentur, ejus itineris comites erant. At non abs re erit huc proferre ejus solemnitatis descriptionem ex veteri illo codice, prout a Darvalio in supplemento chronicae Burdigalensis, et a Lopezio cap. 5 Historiae ejusdem urbis exhibetur. «Anno Incarnationis Domini 1016, lege 1096, videlicet Kalendis Maii, dedicata fuit Ecclesia Burdigalensis, quae est domus Domini, in honorem beatorum apostolorum Andreae et Petri, et beati Joannis [Col. 0206C] Baptistae, sancti Stephani, Laurentii, Vincentiique martyris, et beati Macharii confessoris, sanctarumque virginum Agathae, Eulaliae, quarum reliquiae conditae sunt in majori altari in ipsa consecratione a domino papa, et ab Amato sanctae Romanae Ecclesiae legato Burdigalensique archiepiscopo. Adfuerunt quinque decani, Simeon Agennensis episcopus, Bruno Signensis episcopus, Albertus ( Valterus ) Albanensis et alii cardinales.» Mirum est ejus dedicationis anniversarium die 21 Aprilis celebrari, forte ob concursum festivitatis beatorum Jacobi et Philippi, aut forte ob aliam ejus ecclesiae antiquam consecrationem.

[Col. 0206D] Pontifex Neraco, quod Vasconiae oppidum est, transiens, ibi solemniter consecravit ecclesiam in honorem S. Thomae et sancti Nicolai, in qua Arsinus de Albione, data eo pacto Loci villa, monacho e Sancti Petri Condomiensis monasterio accitos locavit precibus Raymundi ejus fratris, qui tunc Condomii abbas erat. Ejus loci coenobitae saeculo decimo sexto monachos ecclesiae Condomiensis, quae in cathedralem a Joanne XXII, erecta fuerat, imitati, togam saecularem in canonicos conversi induerunt. Brevem ejus dedicationis notitiam e chartario Condomiensi dabimus in Appendice.

Nonis seu 7 die Maii idem pontifex Leiracum [Col. 0207A] invisit, ubi prioratus est ordinis Cluniacensis, ibique rescripto ad Hugonem Cluniaci abbatem dato cellam S. Michaelis de Monte Alto cum omnibus ejus appendiciis Cluniaco a Willelmo, postea archiepiscopo Ausciensi, cum monachus factus est, collatam confirmavit. Illud rescriptum olim dabitur inter Urbani epistolas ex veteri apographo, forte autographo, descriptum.

Eadem die, si non fallunt chronicae notae in exemplis nostris, aut certe locus dati rescripti sincerus est, Tolosam advenit pontifex, ubi litteras, num. 192 ad vicinos episcopos dedit in gratiam monachorum Moyssiacensium, ut eorum bona, quisque in sua [Col. 0207B] dioecesi, tuerentur.

Post aliquot dies monasterium Moyssiacense ipse pontifex invisit, ibique III Idus Maii alias litteras sancto Hugoni scripsit in gratiam monachorum Cluniacensium S. Orientii prope urbem Ausciorum, quibus, ut jam a Leone IX sancitum fuerat, confirmat jus coemeterii. Has litteras idem pontifex alio rescripto confirmavit, ut inferius suo loco dicemus. Ejusdem monasterii altare S. Salvatoris consecravit Urbanus, si Chronico credamus quod Aymericus de Peyrac hujus loci abbas conscripsit. Idem refert Urbano ibidem existente unum cardinalem obiisse, ac in arcu monasterii fuisse tumulatum, ad cujus sepulcrum se vidisse testatur in altum pendere capellum [Col. 0207C] suum, nimia vetustate quasi penitus consumptum.

Tolosam reversus pontifex Bellilocense monasterium apud Lemovicos, quod nulla ibi servaretur disciplina regularis, Cluniacensi ordini addixit, datis ea de re litteris ad sanctum Hugonem die 23 hujus mensis.

Die autem sequenti, id est IX Kalendas Junii, Urbanus ecclesiam Sancti Saturnini in eadem urbe solemniter dedicavit, ut varii auctores observarunt, ipseque pontifex in bulla ad ejusdem Ecclesiae canonicos post aliquot menses data testatus est. Certe [Col. 0207D] Paschalis II in epistola ad Aragonum regem ait ecclesiam Sancti Saturnini ab Urbano decessore suo cum septemdecim archiepiscopis et episcopis consecratam, et privilegiis apostolicis munitam fuisse, et Amelius Tolosanus antistes confirmavit privilegia a Gregorio VII, Urbano II et Paschali II de libertate ecclesiae Sancti Saturnini concessa. Sed rem fusius exponit antiqui Chronici auctor apud Catellum, libro II Historiae comitum Tolosae, cap. 3, et in Appendice ex veteri cod ms., in quo haec leguntur: «Anno Domini 1096, indictione IV, nono Kalendas Junii dominus papa Urbanus cum archiepiscopo Toletano Bernardo, et Amato Burdegalis archiepiscopo Pisanoque archiepiscopo et Tisano ( Albanensi ) archiepiscopo, Gallero Albiensi et Petro Pampilonensi episcopo [Col. 0208A] cum aliis decem consecravit ecclesiam Sancti Saturnini martyris Tolosae episcopi, et altare in honorem ejusdem martyris gloriosissimi, et sancti Assiscecli martyris; posuitque maximam partem capitis gloriosissimi Saturnini, reliquiasque sancti Assiscecli martyris et aliorum sanctorum, et reliquias sancti Exuperii episcopi Tolosani.»

Adhuc in ea urbe morabatur pontifex, cum canonici cathedralis ecclesiae Sancti Stephani ad eum querelas detulerunt adversus monachos Sancti Michaelis de Clusa, qui ecclesiam Sanctae Gavellae, Ecclesiae Tolosanae collatam sui juris esse contendebant. Placitum apud Sanctam Mariam Electi indixit pontifex, in quo lis ista dirimeretur; sed renuentibus monachis ad illud venire, negotium tunc infectum [Col. 0208B] remansit, cujus totam seriem, sed quae nihil ad nos attinet, videre est in veteri instrumento apud Catellum libro V Commentariorum historiae Occitaniae, pag. 875. Certe Clusino monasterio complura harum partium monasteria subjecta erant, inter quae ex Urbani bulla quae excidit, recensent monasterium Mansi Garnerii prope Virdunum ad Garumnam in dioecesi Tolosana, hodie congregationi Sancti Mauri addictum.

Relicta Tolosa, Carcassonam pontifex adiit, uti exigere videtur locorum situs et dierum series. Huc vero quarta feria, die 11 Junii advenisse, atque in ea urbe exegisse quinque dies discimus ex veteribus [Col. 0208C] historiae ejusdem urbis centonibus, qui sic habent: Anno Dominicae Incarnationis 1096, indictione IV, LXXIV [forte, luna XXIV] feria quarta, Urbanus papa Carcassonam ingressus est, et missas ibidem celebravit; vivos et defunctos benedicens absolvit, etiam ecclesiae Beati Nazarii, id est cathedralis, saxa benedixit; quae scilicet, ut interpretatur Beslius, ad perficiendam hanc ecclesiam jamdudum antea inchoatam, parata fuerant; et subsequenti sexta feria super beatae Mariae semper virginis sanctique Salvatoris altare missas celebravit, sermonem nobis fecit, coemeterium propriis manibus salis aspersione absolvit; et sic diebus quinque nobiscum commoratus, vivis ac defunctis consignalis cum laude et gratiarum actione discessit. His consentiunt Beslius in Historia episcoporum [Col. 0208D] Carcassonensium, et Sammarthani in eorumdem catalogo tomo II Galliae Christianae. Porro abbatia Sanctae Mariae et Sancti Salvatoris, cujus hic altare memoratur, in suburbio Carcassonensi sita, saeculo sequenti transiit ad canonicos saeculares; quae postea in Albigensium bellicis tumultibus destructa, tandem, seu potius, locus ubi sita erat, Patribus Capucinis cessit, qui ibi conventum habent. Huic loco, uti observat Beslius, praeerat anno 1085 Pontius abbas; sed an tunc adhuc in vivis esset, quando Urbanus huc accessit, incompertum est. Petrus vero Ecclesiae Carcassonensis tunc episcopus erat. Exstat in ejusdem urbis dioecesi nobile monasterium Beatae Mariae de Crassa; cui etiam [Col. 0209A] Urbanus privilegium, sed quod excidit, indulsisse dicitur in subsequentium pontificum bullis.

Inde profectus Urbanus nativitatem sancti Joannis Baptistae in Tomeriarum oppido, nomine et monasterio Sancti Pontii, quod in cathedralem ecclesiam postea erectum est, insignito celebravit, ubi hac ipsa die confirmavit privilegia aliaque jura Ecclesiae Pampilonensis, cujus dioeceseos limites singulatim expressit. Bulla pontificia ea de re Petro de Roda seu de Rota ejusdem urbis episcopo, qui antea Tomeriensis monachus fuerat, inscripta est.

Urbanum exinde ad Montempessulanum divertisse [Col. 0209B] ex Ivonis Carnoteni epistolis facile colligitur; at non ita constans est apud multos, an insulam Magalonensem, quod ab eo pontifice hoc aut praecedenti anno factum fuisse consentiunt omnes, tunc consecraverit. Certe si anno 1095 Astensem ecclesiam Urbanus in Gallias properans, uti diximus, dedicaverit Kalendis ipsis Julii, dici non potest eum exeunte Junio ejusdem anni Magalonae exstitisse. Et quidem si sibi constaret Arnaldus de Verdala Magalonensis episcopus in serie suorum antecessorum, nulla superesse videretur difficultas. At ille res et tempora confundit. Is enim hanc insulae benedictionem anno 1096 consignat, sed statim ei subjungit concilii Arvernensis celebrationem; quod quidem concilium anno 1095 habitum fuisse nemo inficiari [Col. 0209C] potest. Si tamen notis chronicis, quas ille auctor profert, stare velimus, et certe multo facilius in assignando anno quam in notis chronicis referendis, quas ipse non videtur excogitasse, falli potuit; id ab Urbano praestitum fuisse hoc anno 1096 multo verisimilius est, cum scilicet in Italiam repedaret. Hic nempe auctor ait pontificem in apostolorum pervigilio Magalonam advenisse, ac secunda sui adventus die, quae Dominica erat, insulam benedixisse; quae quidem notae nequaquam anno 1095, omnino vero 1096, conveniunt. Hoc quippe anno, dies 29 Junii, sanctis Petro et Paulo sacra, in Dominicam incidebat. Sed referre juvat integrum Arnaldi locum, in quo omnia Urbani apud Magalonam gesta [Col. 0209D] paucis verbis repraesentat. «Anno, inquit, 1096, in vigilia apostolorum Petri et Pauli, Urbanus papa II, qui ad visitandas et confirmandas Galliae ecclesias Alpes transierat, ad preces Gotofredi episcopi intravit Magalonam, ibique stetit per quinque dies; et tunc secunda die adventus sui scilicet die Dominica, congregato totius pene Magalonensis episcopatus clero et populo, sermone facto, assistentibus archiepiscopis Pisano et Tarraconensi, ac episcopis Albanensi, Signensi, Nemausensi et Magalonensi, praesentibus comite Substantionensi, Guillermo Montispessulani domino, confluentibus undique terrae nobilibus, totam insulam Magalonensem solemniter consecravit, et omnibus in ea sepultis et sepeliendis absolutionem omnium delictorum concessit, et multa [Col. 0210A] alia privilegia eidem Ecclesiae donavit, et secundo loco post Romanam Ecclesiam honorificandam decrevit, et ut se fideles de quibuscunque locis ibidem sepeliri facerent diligenter monuit. Et tunc constitutum est ab ipso Gotofredo episcopo ut, in commemoratione ac veneratione processionis hujusmodi, singulis annis a clero et populo hac die in circuitu dictae ecclesiae processio solemnis fiat, et duodecim pauperes reficiantur.

Apud Montempessulanum, quae urbs hodie Magalonensis episcopi sedes est, pontifex rogante rege Philippo de electione Guillelmi in episcopum Parisiensem inquisivit; quippe qui nonnullis ob id fidei [Col. 0210B] dubiae habebatur quod Guillelmus ille electus Bertradae, quam Philippus, uxore repudiata, sibi copulaverat, frater esset, ac proinde locus erat suspicandi ne a clero Parisiensi favore aliquo aut timore humano ille postulatus fuisset. Rem in partibus examinandam Ivoni Carnotensi episcopo, viro integro et ab omni adulatione valde alieno, qui tunc in Romana curia versabatur, commisit Urbanus, ita ut si omnem Simoniae suspicionem juramento amolirentur canonici Parisienses, Guillelmus a Richerio Senonensi suo ipsius metropolitano ordinari posset, indulta ei hac solum occasione, pallii utendi licentia, quae ei in concilio Arvernensi, ob denegatam Hugoni Lugdunensi primati obedientiam, interdicta fuerat. Et quidem cum dato sacramento clerici Parisienses [Col. 0210C] electionem a seipsis factam purgassent, Guillelmus ante festum sancti Remigii a Richerio ordinatus fuit. Id narrat ipse Ivo in epistolis 50 et 54, qui jam ante illud tempus in ejusdem electi gratiam scripserat, epist. 43, quod ille, utpote in Ecclesia Carnotensi enutritus, probe ei notus esset. Hic porro observare juvat quam Urbanus sollicitus fuerit ne in ordinationibus episcoporum aliquid sinistri obreperet; has enim ob id solum adhibuit cautiones vigilantissimus pontifex, ut vel omnem mali speciem ab hac electione amoliretur.

Ineunte mense Julio Urbanus Nemausi, quae nobilis est Narbonensis provinciae civitas, concilium habuit, quod ab eo primum Arelatam indictum fuisse ex ejusdem pontificis epistola ad Richerium Senonensem modo laudata jam observavimus. In eo concilio nonnulla quae in prioribus synodis statuta fuerant, confirmata fuere, nonnulla etiam de novo sancita, quae simul sexdecim canonibus in vulgatis conciliorum editionibus comprehenduntur, [Col. 0211A] at ejus Acta perierunt. Quare ut aliquid praeter memoratos canones, qui cum aliis Urbani conciliis olim dabuntur, hic exhibeamus, juvat hic ea referre quae in variis antiquis monumentis de hac synodo reperire licuit. Et primo quidem nonnulli recensentur antistites ex his qui Nemausensi concilio interfuerunt, in charta Raymundi comitis, qua monasterio Sancti Egidii vallem Flavianam confirmavit. Ii sunt metropolitani omnino sex, Daimbertus Pisarum, Hugo Lugduni, Amatus Burdigalae, Bernardus Toleti, qui tres apostolicae sedis legati erant, Hugo Bisuntinus et Guido Viennensis archiepiscopi: episcopi quinque scilicet, Gauterius Albanensis, Bruno Signensis, Gotofridus Magalonensis, Hugo ( Humbaldus ) Antissiodorensis et Bertramnus Nemausensis; [Col. 0211B] cardinales non episcopi quinque, inter quos erat Richardus abbas Massiliensis. Chartam ipsam ex Spicilegio Acheriano ubi integrior habetur, quam in conciliis Labbeanis, habes in Appendice. Porro tres etiam alios episcopos Hispanos, scilicet Berengarium Tarraconensem, Bernardum Gerundensem, et Artaldum Helenensem; et totidem abbates, Petrum Coxanensem, Benedictum Balneolensem et Bernardum Rivipollensem ad eamdem synodum convenisse scribit Petrus de Marca in Marca Hispanica, col. 472 et ex eo cardinalis Aguirius tomo III Conciliorum Hispaniae. At plures ex ipsius Urbani diplomate in causa episcopi Tolosani et canonicorum S. Saturnini dato habemus. Nam ibi, praeter septem metropolitanos supra memoratos, alii tres archiepiscopi, [Col. 0211C] nempe Radulfus Turonensis, Gibelinus Arelatensis, et Ebredunensis nominantur, quos cum episcopis et abbatibus 86 eidem concilio praesentes fuisse testatur pontifex. Aliorum nomina ex aliis monumentis, quorum nonnulla quae supersunt infra laudabimus, erui poterunt. Certe exempli causa nemo, ut quidem mihi videtur, negabit Ivonem Carnotenum eidem concilio interfuisse, qui, seipso teste in epistolis superius laudatis, colloquium tunc temporis cum Urbano habuit apud Montempessulanum de electione Guillelmi in Parisiensem episcopum.

Quo autem die incoeperit vel absoluta fuerit illa synodus, nemo, quod quidem sciam, diserte adnotavit. [Col. 0211D] At pontificem sexta die mensis Julii jam apud Nemausum exstitisse ex domesticis ecclesiae ejus urbis cathedralis instrumentis discimus, in quibus eam ecclesiam hac ipsa die ab Urbano consecratam fuisse legitur, astantibus compluribus archiepiscopis et episcopis, cum comite Raymundo. Forte hac solemnitate synodus initium accepit; certe VII Idus, id est die 8 Julii in ea actum est de controversia quae inter episcopum Tolosanum et canonicos Sancti Saturnini jamdudum vertebatur, quaeque, ut testatur ipse pontifex in superius laudata bulla die V Idus ejusdem mensis post varias altercationes definita fuit. Totam vero hujus controversiae seriem hic exponere superfluum esset, cum habeatur in laudato Urbani diplomate, et in alia ejus bulla ad canonicos [Col. 0212A] Sancti Saturnini. Utrumque suo loco referetur. Caeterum Urbani judicio aegre consensisse canonicos ecclesiae cathedralis Tolosanae patet ex veteri illorum de eadem re instrumento, quod Catellus, et post eum Labbeus tomo X Conciliorum edidere, ubi Calixtum II pontificem, qui Nemausensi concilio, tum archiepiscopus Viennensis, interfuerat, inducunt ita ea de re disserentem: Ego in concilio Nemausensis in quo dominus Urbanus papa praefuit, cum multis aliis interfui, ibique clericos Sancti Saturnini dominum papam interpellantem audivi; quatenus quartam partem oblationum altaris beati Saturnini episcopo Isarno, qui tunc temporis eam in dominio suo tenebat, auferret, et sibi daret; et dominus papa petitionibus eorum condescendi videbatur, [Col. 0212B] quibus episcopus Isarnus magnanimiter resistebat, etc. Tum subjungunt Guidonem ipsum cum fratre suo archiepiscopo Briassensi, legendum Bisontinensi, Isarni partes egregie in ipsa synodo sustinuisse, ita ut idem Isarnus nonnisi post absolutum concilium Urbani judicio consenserit, promisso ei quod de ecclesia Sancti Saturnini semper cum suis victum haberet, quod et dum vixit habuit. Fatentur tamen iidem canonici quod, rursus examinata postmodum in praesentia ipsiusmet Calixti ista controversia, ecclesia cathedralis post varias concertationes ea de re multis in locis habitas nihil obtinere potuerit. At id negligentiae episcopi, qui tunc Ecclesiae Tolosanae praeerat, tribuendum esse asseverant. Sed ad concilium revertamur.

[Col. 0212C] In eo confirmata sunt omnia privilegia et jura quae Urbanus et Raymundus comes eidem Sancti Saturnini ecclesiae in ejus dedicatione indulserant. Quod non solum ex pontificiis bullis, sed etiam ex aliis veteribus instrumentis constat. Duas ea de re chartas exhibet Catellus in Historia comitum Tolosanorum, in quarum priori Bertrandus comes sic decernit, pag. 153: Ecclesiam Sancti Saturnini liberam ab omnibus statuo, sicut melius illam fecit liberam papa Urbanus cum suis episcopis, et pater meus Raymundus comes in consecratione ipsius ecclesiae, et in concilio Nemausensi. Idem omnino habet, pag. 166, Willelmus comes Pictavensis cum uxore sua Philippia, in altera charta, quae anno 1098 [Col. 0212D] data est.

Die VII Idus, id est 9, Julii actum est in concilio de controversia inter Figiacenses et Conchenses monachos occasione conjunctionis factae amborum monasteriorum sub unico abbate mota, quae unio multorum dissidiorum origo fuerat. Quid ea de re ab Urbano sancitum in concilio fuerit, dicemus infra, ubi de ejus rescripto apud Vallem Flavianam ea occasione dato agendum erit.

Die 12 Julii laudatus comes Raymundus, coram pontificeret universo concilio Vallem Flavianam, cum omnibus honoribus et consuetudinibus, quas in ipsa Villa Flaviana et extrinsecis tam juste quam injuste tenuerat, Odiloni abbati et monasterio Sancti Egidii [Col. 0213A] dimisit, uti patet ex ejusdem comitis instrumento, et Urbani bulla illud confirmantis.

Eodem fere modo satisfecit Berengarius Tarraconensis antistes Bernardo abbati Rivipullensi, qui adversus episcopum querelas ad concilium detulerat, quod insuper habitis sedis apostolicae privilegiis, ecclesias Rivipullensi monasterio subjectas interdixisset. Berengarius quippe hoc se inscio factum fuisse declaravit. Forte id fecerant eo inconsulto clerici Ausonienses, in quorum dioecesi, hodie Vicensi, quae Tarraconensi ecclesiae tunc unita erat, situm est Rivipullense monasterium. Quare satis fuit episcopo polliceri sese de caetero privilegia apostolica fideliter custoditurum. Id narrat illust. Petrus de Marca libro IV Marcae Hispanicae, et ex eo cardinalis [Col. 0213B] Aguirius tomo III Conciliorum Hispaniae. At plura habentur in veteri ejusdem loci Historia, quae edita est in Appendice ejusdem Marcae Hispan., num. 44. Berengarius quippe, ut ibi dicitur, ne quid simile in posterum attentaretur, monasterii privilegia laudavit, corroboravit et propria manu firmavit, facta ea de re charta. Et paulo post idem abbas Bernardus Urbanum ad monasterium Sancti Egidii secutus fuisse dicitur, ubi insigne ab eo privilegium obtinuit, quo omnia ejus jura et bona confirmantur.

Conquestus etiam est in synodo Nemausensi Hugo Lugduni antistes adversus Richerium Senonensem metropolitanum, qui nondum adduci potuerat ut, juxta conciliorum Arvernensis et Turonensis [Col. 0213C] decreta, primatum Ecclesiae Lugdunensis cognosceret, et quidem confirmatus iterum fuit Hugoni primatus in hac synodo, sed nunquam ei sese Richerius subjecit, qui ea de causa interdictus paulo post e vivis excessit, ut ex Urbani ipsius rescripto anno 1099 dato colligere licet.

In eodem concilio Guibertus Sancti Germani Antissiodorensi abbas ab Humbaldo ejusdem urbis episcopo citatus ob varia crimina quae ei impingebantur, loco cedere coactus est; ejus baculum Urbanus episcopo tradidit, eo pacto ut huic monasterio aliquem e Casa Dei, aut Majori Monasterio, aut Cluniaco monachum praeficeret, qui in loco tam illustri, sic et merito quidem appellatur, disciplinam regularem [Col. 0213D] restaurare niteretur. Id fusius narrat Guido ejusdem loci abbas in gestis antecessorum suorum tomo I Bibliothecae Labbeanae. Atque ea occasio fuit Cluniacenses in hoc monasterium inducendi, uti colligitur ex Urbani rescripto, de quo inferius dicemus. Aliam causam insignem in eadem synodo agitatam discimus ex epistola Lamberti episcopi Atrebatensis ad Paschalem II papam, in qua ait Gerardum Morinorum episcopum in Nemausensi synodo ab omni episcopali officio suspensum a beatae memoriae Urbano fuisse Et quidem Manasses Remorum archiepiscopus eidem Lamberto scripsit, ut ei curam Morinorum ecclesiae ad se, inquit, devolutam committeret, quod exsequendi officii sui potestas Gerardo ejus Ecclesiae episcopo, non esset concessa. Qua autem de [Col. 0214A] causa haec Gerardo injuria illata fuerit, nec ibi nec in aliis epistolis t. V Baluzianorum Miscellaneorum editis usquam exprimitur. Malbranchus ait, libro IX De Morinis, cap. 7, Gerardum de Simonia accusatum fuisse, ac etiam convictum quod pecunia, sed eo inscio, ad procurandum ei hunc episcopatum data fuerit. Rem apertius exponit auctor Vitae beati Joannis, qui Gerardo in ea sede successit. Hic nempe ait Gerardum a clero quidem electum et a populo expetitum fuisse; sed regis assensum eo quidem inscio, pactione pecuniae obtentum fuisse, quam pecuniam Gerardus postea solvere coactus fuerat. Id procul dubio ignoraverat Gregorius VII, qui lib. II, epist. 1 Roberto Flandriae comiti Gerardum canonice electum et per ostium in ovile Christi ingressum [Col. 0214B] commendavit. Ut ut sit, causam ejus episcopi judicatu difficilem fuisse ex laudatis epistolis colligitur, ex quibus nempe patet Gerardum ab omni episcopali officio suspensum quidem, sed non exauctoratum fuisse. Unde ipse Lambertus Atrebatensis anno sequenti ejus causam pontifici commendare veritus non est, ut infra videbimus.

Similem ferme sortem eo in concilio habuit Anselli Bellovacensis electi causa, quae ibi agitata quidem, sed minime definita fuit. Quamvis enim multi, inter quos erat Hugo Lugduni antistes, pro Ansello intercederent, noluit tamen pontifex ejus electionem approbare; sed nec eam irritavit, ut ex Ivonis epistola 55 colligitur, in qua Urbanum adhortatur ut Ansello favere pergat, succurratque Ecclesiae Bellovacensi [Col. 0214C] hunc ambienti ac propter ejus ordinationis suspensionem magnis turbis agitatae, aut rem per seipsum absolvendo, aut certe permittendo ejus judicium metropolitano caeterisque provinciae episcopis. De eodem Ansello scripsit Urbanus ad Hugonem epist. 200.

Si Chronico Malleacensi fidem habeamus, Philippus rex Francorum eo in concilio ab Urbano Ecclesiae reconciliatus est. Nec dissentit Bertoldus, licet locum ubi id factum fuerit non exprimat, haec in Chronico scribens: Philippus rex Galliarum, jamdudum pro adulterio excommunicatus tandem domino papae, dum adhuc in Galliis moraretur, satis humiliter [ad] satisfactionem venit; et abjurata adultera in gratiam [Col. 0214D] receptus est, seque in servitium domino papae satis promptum exhibuit. Ex quibus verbis nonnulli inferunt Philippum Nemausi synodo praesentem fuisse, quod tamen, silentibus auctoribus, verisimile non est, maxime eum ejus nomine Ivo adierit Urbanum atque cum eo apud Montempessulanum tunc collocutus fuerit. Imo Philippus ante anni sequentis initia non videtur plene fuisse Ecclesiae reconciliatus, uti patet ex ipsiusmet pontificis epistola ad Manassem Remensem caeterosque Franciae episcopos ea occasione data, quae in Collectione dabitur. His adde canonem 10 hujus concilii contra adulterinas nuptias, qui Philippum tangere videtur. Fabulas narrat canonicus Turonensis in Chronicis, cum ait Philippum ea occasione amisisse omnes regni sui [Col. 0215A] episcopatuum electiones, ac electionem Andegavensis episcopi comiti Fulconi tum collatam fuisse.

Monachorum etiam partes monasticaeque vitae dignitatem et sanctimoniam egregie tuiti sunt Patres Nemausensis concilii adversus eorum aemulatores, qui ipsos temerario ausu, ut antiquiorum exemplo aiunt, a clericalibus functionibus arcere nitebantur. Id duobus potissimum canonibus praestitum est. Haec de concilio Nemausensi.

Solutum erat, ut videtur pridie Idus Julii, qua die Urbanus monasterium Sancti Martini a Campis prope Parisios ordini Cluniacensi asseruit, ejusque possessiones, quas singillatim recenset, confirmavit, indulto ea de re privilegio quod Hugoni Cluniacensi abbati inscriptum est.

Hac ipsa die aut certe sequenti, Nemauso egressus pontifex, divertit ad Sanctum Aegidium in Valle Flaviana, ibique ea quae in synodo Nemausensi sancita fuerant de controversia inter Figiacenses et Conchenses monachos rescripto confirmavit, dato in ipso monasterio Sancti Aegidii Idibus Julii, quod ex veteri membrana edidit noster Joannes Mabillonius Saec. III Bened., parte II, pag. 448, ubi legitur statutum fuisse ut uterque locus proprium, seu, ut ibi loquitur pontifex, cardinalem abbatem haberet, ita tamen ut Figiacum, quod Cluniacenses repetierant, sub cura et provisione Cluniacensis abbatis remaneret. [Col. 0215C] At in alio apographo, quod ex archivo Figiacensi descriptum nobiscum communicavit vir claris. Stephanus Baluzius, praetermissa abbatis Cluniacensis mentione, definitum in concilio dicitur fuisse ut utrumque monasterium sisteret sub proprii sui abbatis cura. Utra autem lectio sit praeferenda alii viderint; at certum est Figiacense monasterium sub Cluniacensi ordine perseverasse usque ad saeculum XVI, quo ejus loci monachi, abjectis cucullis, in saeculares canonicos mutati sunt. Rescriptum illud cum lectionum varietatibus inter Urbani epistolas dabitur.

Die XVII Kalendas Augusti, occasione eorum quae adversus Rivipullensis monasterii ecclesias facta fuerant, uti paulo antea dicebamus, Urbanus ejusdem [Col. 0215D] monasterii privilegia, recensitis etiam singulatim ejus possessionibus, firmavit insigni bulla, in monasterio S. Aegidii data. Postridie, idem Urbanus monasterium Balneolense apostolico privilegio, quod Benedicto abbati inscriptum est, ibidem munivit. Porro istud privilegium, sicut et praecedens, illust. Petrus de Marca libro IV Marcae Hispanicae ad annum 1097 retulit. Sed notae aliae chronologicae, rerum gestarum series et locus in quo data fuerunt, invicte probant ea ad annum 1096 revocanda esse, licet 1097 praeferunt, juxta calculum Pisanum, quo, ut jam non semel observavimus, anni initium a Martio praecedente desumitur.

Die XIV Kal. Augusti insigne privilegium concessit Galburgi seu Walburgi Juviniacensi Sanctae Scholasticae [Col. 0216A] abbatissae in dioecesi Trevirensi, quod laudatum fuit in placitatione an. 1128 inter Lanzonem abbatem Sancti Michaelis ad Mosam et Harduidem abbatissam Juviniaci, a Baluzio edita tomo IV Miscellan., ex qua colligitur Harduidem anno 1124 electam fuisse decem et octo annis post Walburgis mortem, quae proinde anno 1106 obiisse dicenda est.

Sequenti die Urbanus adhuc in monasterio Sancti Aegidii versabatur, uti indicat ejus diploma pro ecclesia Sancti Saturnini, in quo pontifex causam inter canonicos ejus ecclesiae et Isarnum Tolosae episcopum, in concilio Nemausensi, uti supra diximus, agitatam fuse exponit.

Eadem ferme repetit in bulla ad canonicos ejusdem ecclesiae post duos dies data apud monasterium Montis Andaonis, seu Sancti Andreae situm in suburbio Avenionensi, quod hodie Villanova appellatur. Qua etiam ipsa die, scilicet 22 Julii, confirmavit donationem vallis Flavianae a Raymundo comite monasterio Sancti Aegidii factam in concilio Nemausensi, uti suo loco diximus. Ne vero ipse erga suos hospites ingratus videretur, die sequenti monasterium Sancti Andreae, in quo tunc degebat sub apostolica tuitione suscepit ac privilegiis munivit, data ea de re bulla Petro abbati inscripta. Aiunt Sammarthani [Col. 0216C] tomo I Galliae Christianae ex publicis Ecclesiae Avenionensis tabulis ejusdem urbis principalem ecclesiam ab Urbano II canonicis regularibus traditam fuisse, ac inter illos Alfonsum Aragoniae regem, qui tunc provinciae comes erat, annumerari voluisse; quod inficiari nolimus, at qua id occasione factum fuerit non referunt, nec vacat divinare.

Haud magis liquet an unquam idem pontifex Arelatem adierit, ubi tamen a Gibelino ejusdem urbis archiepiscopo, qui tum in pontificio comitatu erat, cum e Galliis in Italiam rediret, magnifico apparatu exceptus fuisse dicitur. Hoc quidem nonnulli cum Saxio et Sammarthanis scribunt, sed non ex certis monumentis, certe nulla omnino in ejus rei confirmationem [Col. 0216D] ferunt. Constat quidem ex ipsiusmet pontificis epistola jam non semel laudata ad Richerium et alios episcopos Gallicanos, synodum eam in urbem ab eo indictam fuisse. At haud minus liquet eam synodum ibi non fuisse celebratam, quod quidem confirmari potest ex Ivonis epistola 56 respondentis Philippo regi conquerenti adversus Hugonem Lugdunensem, quod post duo hoc anno in Galliis ab ipso pontifice habita concilia, id est Turonense et Nemausense, tertium, videlicet post Urbani discessum convocasset. Unde conjicitur synodum quae Arelatem ab Urbano convocata fuerat, hanc ipsam esse quam idem pontifex Nemausi celebravit. Haud tamen plane inficiari nolumus Urbanum Arelatem. a qua urbe tunc haud procul aberat, invisisse.

Forte tunc ibi erat pontifex, cum ei Guillelmus Montis Majoris prope eamdem urbem abbas libellum supplicem obtulit adversus ecclesiae suae bonorum invasores. Et quidem Urbanus post aliquot dies, tertio scilicet Kal. Augusti, apud Cabellicum ejusdem monasterii privilegia et possessiones ad Guillelmi abbatis petitionem confirmavit data bulla, quae simul cum laudato libello supplici dabitur. In ea vero bulla non omnia bona monasterii recensentur de quibus abbas in libello suo conquestus fuerat, quod, ut quidem opinor, noluerit pontifex inauditis partibus aliquid de iis quae controvertebantur, aut quae in privilegiis superiorum pontificum non diserte [Col. 0217B] expressa erant, pronuntiare. Hic vero observare libet quod in hac Urbani bulla, pro consueta ejus Scripturae sacrae sententia, habeantur simpliciter haec verba legimus, confirmamus, quae etiam in aliis ejus bullis similiter adhibita invenimus.

Initio mensis Augusti Aptam Juliam adiit pontifex, ubi, testante Anastasio IV summo pontifice, ecclesiam suburbanam monasterii Sancti Eusebii consecravit. Sic enim ille habet in bulla anno 1154 eidem monasterio concessa: Omnem libertatem, franquesiam supradicti monasterii per antecessorem nostrum Urbanum, qui ecclesiam S. Eusebii consecravit, privilegium contributum praesentis privilegii pagina roboramus. [Col. 0217C] Hanc vero dedicationem anno praesenti factam fuisse colligimus ex domesticis instrumentis ejusdem loci, in quibus Urbanus Guilafredi abbatis tempore basilicam Sancti Eusebii a fundamentis de novo erectam Nonis Augusti solemni pompa ac ritu consecrasse dicitur. Certe Urbanum hoc anno in ea regione exstitisse certum est; dies vero Nonarum Augusti, quem hic temere designatum nemo dixerit, indicat id ad hunc potius quam ad praecedentem annum revocari debere. Nam ipsis Nonis Augusti anni praecedentis Urbanus Valentiae cathedralem ecclesiam, uti suo loco diximus, consecravit. Communis est autem in his partibus opinio, non modo ecclesiam Sancti Eusebii, sed etiam alteram prioralem [Col. 0217D] vicini vici, qui Clarusmons dicitur, ubi olim insigne erat castrum, ab eodem pontifice fuisse consecratam, in cujus rei signum, ut quidem putant, visebatur manus dextera quasi populum benedicens ad parietem in utraque ecclesia exsculpta, quae figura licet apud Sanctum Eusebium, in basilicae instauratione excisa sit, perstat tamen etiam nunc supra majorem portam ecclesiae Clarimontis, quam reipsa in dedicationis ejus memoriam appositam fuisse innuit inscriptio ei vicina veteribus characteribus: II IDUS JANUARII DEDICATIO ECCLESIAE. Sed quae Urbano competere non potest, nisi forte posita sit post aliquod temporis intervallum ab uno aliquo, qui cum Bertoldo putaverit, Urbanum Natalium Christi festivitatem Arelate celebrasse.

Si Guesnaio et aliis recentioribus auctoribus fidem habeamus, Massiliam quoque invisit Urbanus, cum e Galliis in Italiam repedaret, ubi, ut aiunt, a Sancti Victoris celebris monasterii coenobitis magno apparatu receptus est. At altum est ea de re apud veteres silentium; imo nec liquet qua via, quove die e Galliis excesserit, quamvis certum sit ipsum aliquot hebdomadas in regionibus illis maritimis exegisse

Dies 25 Augusti, uti discimus ex ipsius Urbani epistola ad Robertum Flandriae comitem superius laudata, indicta erat ad crucesignatorum profectionem, quae forte praesente adhuc in Galliis Urbano inita fuit. Sic de ea inter caeteros loquitur Fulco [Col. 0218B] comes Andegavensis in fragmento historiae, ubi, post recensita varia itinera quae pontifex hujus anni initio confecerat, sic prosequitur: «Sequenti aestate ex praecepto ejus inierunt iter Jerosolymitanum non solum populi, sed etiam duces populorum, quorum nomina ad evidentiam posterorum hic adnotata sunt, Hugo Magnus frater Philippi regis Gallorum, Rotbertus dux Northmannorum, Rotbertus comes Flandriae, Raymundus comes de sancto Aegidio, Stephanus comes Blesensis filius Theobaldi Campaniae comitis, Godefredus Lotharingorum, et pater ejus Eustachius comes Boloniae: quorum societati Podiensis episcopus, Adhemarus expeditionis dux ab Urbano institutus in concilio Arvernensi, est adjunctus, multique alii magnae virtutis proceres et episcopi . . . [Col. 0218C] Multi per Pannoniam causa breviandi itineris; complures portum Sancti Nicolai, id est Barii in Apulia, Constantinopolim pervenerunt.» His consentiunt alii auctores qui habentur in unum collecti in libro De gestis Dei per Francos. Ex quibus Fulcherius refert complures per turmas singulis mensibus a Martio ad Octobrem profectos fuisse, prout sese opportune offerebat occasio, quod etiam adnotavit anonymus, sed aequalis auctor quem hactenus ineditum noster Mabillonius tomo I Musei Italici evulgavit. Caeterum nonnullos temeritatis arguit laudatus Fulco, quod caeteris non exspectatis mare transmiserint, et ea occasione ab infidelibus fusi victique fuerint.

[Col. 0218D] Jam vero Urbanus e Galliis excesserat, cum episcopi, qui ab eo designati fuerant ad litem dirimendam, quae inter Psalmodienses, et Sancti Victoris Massilienses monachos vertebatur, in Caissaro castro aggregati die 16 Septembris eam definierunt, Psalmodiensibus a Victorinorum subjectione liberatis. Hujus rei instrumentum quod sane praeclarum est in Appendice referemus.

Itaque dominus papa, inquit Bertoldus, bene dispositis rebus in Gallia, post reconciliationem regis Gallorum. et post multa concilia, tandem in Longobardiam cum magno triumpho et gloria repedavit; et exaltationem sanctae crucis apud Hortorium [forte, Mortarium ], qui locus insignis est inter Ticinum [Col. 0219A] et Novariam in ducatu Mediolanensi, prope Papiam solemniter celebravit, multosque episcopos et principes in suo comitatu habuit.

Paulo post, id est VIII Kal. Octobris, ex veteri catalogo apud Mabillon. tomo I Musei Italici edito, Arnulfus Mediolani antistes excessit e vita, cui Anselmus de Buiz substitutus stolam seu pallium archiepiscopale per legatum domini papae sibi delatam induit, ut narrat Laudulfus de Sancto Paulo apud Puricellum et Ughellum tomo IV Italiae sacrae. Vereor tamen ne haec pallii per legatum delatio ad alterum Anselmum, de quo diximus ad annum 1093 revocanda sit, ut ex Pandulfo in Urbani Vita ibi observavimus.

[Col. 0219B] Pridie Idus, seu die 14 Octobris, Cremonae pontificem hospitatum fuisse colligimus ex bulla ibidem concessa monasterio Sancti Basoli in agro Remensi. Etsi enim annum 1098 in veteri apographo, quo usi fuimus, praeferat, hanc tamen ad praesentem annum referri debere persuadent, praeter locorum circumstantiam omnes notae chronologicae ibi appositae. In ea, sicut et in praesenti, pro Scripturae sententia, haec verba referuntur intersertis crucibus, legimus, firmamus, sancte Basole, quae forte pontifex adhibuerit ob singularem ejus affectum in Sanctum Basolum, in cujus monasterii vicinia natus aut certe educatus fuerat. Ea nempe advocati ejus monasterii saeculares penitus abrogantur; qui quidem, si Urbanus ex Castilionensium dominorum familia [Col. 0219C] fuerit, sui ipsius consobrini erant.

His temporibus mortuo apud Calabros Theodoro Squillacensi episcopo, Rogerius comes in animum sibi induxit hac in ecclesia, omissis Graecis, e quorum gente ultimus fuit Theodorus, episcopum Latinum, quia multo plures Latini, scilicet Northmanni, quam Graeci, tum ibi habitabant, instituere. Quod et reipsa praestitit, assentientibus aliis episcopis Latinis, quos ea de causa e Sicilia advocaverat, et potissimum Saxone seu Sassone Cassanensi episcopo, qui Urbani in Calabria erat vicarius. Joannes itaque statim e decano Militensi huic Ecclesiae praefectus [Col. 0219D] est, uti legitur in Rogerii charta quam Ughellus tomo IX Italiae sacrae pag. 591 edidit. Haec omnia ab Urbano confirmata fuere, qui etiam ea occasione hanc Ecclesiam Romanae sedi, omisso quocunque metropolitano, proxime subjecit, uti ex Paschalis bulla ibidem pag. 597 relata intelligimus nam Urbani ea de re diploma amissum est.

Cum vero ipse Lucam Tusciae urbem pervenisset, eum huc adiere Robertus Northmanniae et Stephanus Blesarum comites, qui per Italiam ad sacram expeditionem properabant. Hoc secuti complures alii, ut narrat Fulcherius, qui et ipse ex illis erat, accepta pontificis benedictione, statim Romam perrexerunt. At Guibertini, quorum tunc nondum bene [Col. 0220A] compressa erat protervia, peregrinorum ad Vaticanam basilicam accedentium donaria rapiebant, occisis etiam nonnullis quos Urbano sciebant addictos esse. Verum illi latrunculi post pontificis in Urbem adventum brevi fugati dissipatique fuerunt.

Eidem e Gallia redeunti obviam ivisse comitissam Mathildem testis est Domnizo, qui ejus reditum in Italiam et in Urbem adventum barbaris versibus expressit. Sigonius libro IX De regno Italiae, ait Urbanum a Mathilde caeterisque in Lombardia summis honoribus excultum Romam adiisse. At Bertoldus ejus in urbem reditum triumpho comparat, annum 1097 pro more suo a Natalibus Christi inchoans his verbis: Dominus papa tandem ad apostolicam [Col. 0220B] sedem cum magna gloria et tripudio reversus, Nativitatem Domini Romae cum suis cardinalibus gloriosissime celebravit; quippe tota Romana urbe pene sibi subjugata, praeter turrim Crescentii, in qua adhuc latitabant Guibertini. Guibertum ipsum a plebe pulsum fuisse canit Domnizo, cujus ea de re versus videsis in Appendice. Mathildem vero, quod tamen non habet ille auctor, Romam usque Urbanum comitatam fuisse ex ipsiusmet pontificis epistola ad Hugonem Lugdunensem post aliquod tempus scripta, colligi potest, in qua nempe haec leguntur: Usque ad Urbem cum comitissa M. pacifice venimus, Urbem honestissime cum praecedentium stipatione frequentissima introivimus. Et quidem Fulcherius testatur pontificem ejusdem comitissae auxilio Urbem, quam [Col. 0220C] adhuc Guibertini tenebant, temperasse, quam Sigonius, loco jam laudato, a Guiberto occupatam, sed ab Urbano II expugnatam fuisse refert, pseudopontifice in arcem compulso auxilio eorum. quos ad sacram expeditionem pontifex animaverat. Idem habent caeteri auctores cum Fulcherio, qui observat Urbanum eo ipso anno, quo Franci Jerusalem ituri per Romam transierunt, totam omnino apostolicam potestatem adeptum esse. Tantum enim fuisse numerum principum et militum qui Romam eo anno adierunt testatur Robertus libro II Historiae Jerosolymitanae, ut ex his multi extra urbem, cum domus non sufficerent, tentoria figere coacti fuerint: Certe Robertum Northmanniae ducem et Odonem episcopum [Col. 0220D] Bajocassinum Romae cum Urbano colloquium tunc habuisse testis est etiam ipse Ordericus Vitalis libro X, quos ejus percepta benedictione in Apulia hiemasse scribit. De his aliisque peregrinis eadem omnino narrant alii quoque auctores, quos post visitata Romanae urbis loca sacra, monasterium etiam Casinense adiisse scribit Petrus Diaconus in Chronico Casinensi libro IV, cap. II, ut se suaque sancto Patri Benedicto, ejusque monachorum precibus commendarent.

Haud magis prospera erant in Italia Henrici quam ejus pseudopontificis negotia, qui quidem absente Urbano Nogeram obsederat, sed frustra, ut habet Domnizo, qui hanc obsidionem describit. Mathildis [Col. 0221A] vero quae, verba sunt Bertoldi, pene sola cum suis contra Henricum et haeresiarcham Guibertum complicesque eorum jam septennio pugnaverat; tandem hoc anno imperatorem, procul dubio tot tantorumque hominum, qui Urbani hortatu ad sacras expeditiones properabant, adventu in Italiam exterritum, recuperatis suis bonis, penitus e Longobardia fugavit; et ille cum paucis Ratisbonam veniens totam ibi exegit aestatem, et circa castrum Nuremberg satis private moratus tandem Nemetum migravit, ibidem satis private diu moratur.

Cum itaque Urbanus Romae praevaleret, ubi, ut ipse scribit ad Hugonem Lugdunensem, honeste, [Col. 0221B] tute et alacriter versabatur, visum est ei, ad Urbem sibi magis magisque asserendum, ejus cives et regiones omnes sacramentis suo officio adstringere. Certe jam ab ipso anni 1097 initio Lateranensi palatio potiebatur, ut patet ex ejus bulla ad Hugonem Cluniacensem abbatem data Laterani V Idus Januarii, indictione V, in qua privilegia et possessiones monasterii Cluniacensis ac locorum ei subditorum confirmavit: qui utpote vigilantissimus pontifex suarum rerum prosperitatem ad Ecclesiae commodum referens, concilium statim convocavit, procul dubio ut ea quae in Gallicanis synodis constituta fuerant, in Italiam quoque propagaret. Istud generale appellat Sigonius libro IX De regno Italiae, cui Otto Frisingensis et alii auctores consentiunt. Ipse pontifex in [Col. 0221C] epistola mox laudata ad Hugonem Lugdunensem hanc ipsam synodum Laterani solemniter celebratam fuisse testatur. Porro etsi nullas praeferat chronologiae notas haec epistola, ipsam tamen hujus anni initio consignandam esse ex eo facile colligitur quod in ea mentio fiat Daimberti recens electi in archiepiscopum Senonensem, quem hoc anno intrante in Richerii locum substitutum fuisse constat. Idem probat causa Lemovicensis electi ibi memorata; nam paulo post Guillelmus episcopus ordinatus est. Certe insignis est epistola, utpote quae multa et gravia variarum Galliae ecclesiarum negotia complectitur, et Urbani in servandus Ecclesiae regulis studium probat. Haec olim dabitur ex ms. Baluziano descripta. Porro etsi ex dictis certum videatur Urbanum [Col. 0221D] haud multo post suum in urbem reditum concilium istud apud Lateranum celebrasse, vix tamen quidquam ex ejus Actis aut decretis superesse fatendum est, quod forte nihil novi ibi sancitum fuerit. Huc solum revocari posse censemus (nullam quippe aliam Urbanus synodum Laterani habuit) fragmentum epistolae ad Gothfredum Magalonensem episcopum, in quo pontifex statuit, juxta quod in Lateranensi concilio promulgaverat, qua ratione dividendae sint eleemosynae mortuorum qui in monasteriis sepeliri desideraverant. Illud statutum, quod in nonnullis exemplaribus post canonem 12 Questa, apud Gratianum 13, q. 2 habetur, inter alias Urbani epistolas num. 210 proferetur.

Mortuo autem sub finem Decembris praecedentis, ut jam observavimus, Richerio Senonensi archiepiscopo, Daimbertus in ejus locum substitutus est; sed cum ille, sui decessoris vestigia secutus, primatui Lugdunensis Ecclesiae subjici nollet, Hugo archiepiscopus intercessit ne ab episcopis comprovincialibus ordinaretur. Qua occasione Ivo Carnotenus, qui a Daimberto, ut eum consecraret, invitatus fuerat, Urbanum quid facto opus esset, consuluit epistola 165. In ea excusat se Ivo apud pontificem, quod post suum ab ejus comitatu discessum nondum licuisset ad eum redire, aut saltem per nuntios ipsum salutare; tum ei commendat Parisiensem episcopum [Col. 0222B] Romam profectum, cui abbas Latiniacensis, sub specie novi privilegii a pontifice impetrati, obedientiam denegabat. Certe prae manibus habemus privilegium illud Latiniacense, quod, cum in apographo nullam habeat chronicam notam, huc revocari posse ex hac Ivonis epistola censemus, atque adeo in Appendice a nobis exhibendum. Porro Ivonis epistolam initio hujus anni scriptam fuisse inde colligimus quod nondum tunc quando illam scripsit, audierat quid Urbano Romam ingredienti accidisset, ut ipse testatur his verbis: De pace sanctae Romanae Ecclesiae et vestra prosperitate det nobis Dominus audire quod optamus.

[Col. 0222C] Circa eadem tempora cum Morinorum Ecclesia variis turbis agitaretur, quod Gerardus ejus sedis episcopus in concilio Nemausensi, ut diximus, ab officio suspensus fuisset, Lambertus Atrebatensis antistes, cui Manasses metropolitanus Remorum ejus ecclesiae curam commendaverat, in Gerardi gratiam Urbano scripsit. Quid responderit pontifex ignoramus. At Gerardus tot forte morarum pertaesus, et quod, excusare se, ut habet auctor Vitae Joannis ejus successoris, saltem ex omni parte non posset, episcopatu cessit, ut refert ille auctor et post eum Malbrancus, atque in monasterium Montis Sancti Eligii prope Atrebatas se recepit, ubi, substituto ei paulo postea, uti infra dicemus, Joanne, reliquum vitae suae in pace egit. Lamberti ea de re [Col. 0222D] epistolam, deficiente Urbani responso exhibere in Appendice visum est. Eidem Gerardo antea Urbanus rescripserat adversus canonum contemptores, sed solum superest ejus epistolae fragmentum apud Ivonem.

Hujus anni initio, aut certe sub praecedentis finem, nam 1096 praefert Chronicon Cavense ms. ecclesiam Sancti Pauli dedit Urbanus papa Petro abbati Sanctae Trinitatis de Cava. Haud dubium, ut in tam celebri loco regularem disciplinam firmaret, aut forte aliquantum tepescentem restauraret. Nihil enim omittebat religiosus pontifex, ut in monasteriis [Col. 0223A] potissimum Benedictini ordinis regulae observatio accurata servaretur, quod probant variae ejus bullae, in quibus eo potissimum animo se privilegia monasteriis indulgere declarat, ut monachi, a saecularibus rebus et curis liberi, ferventius ad coelestia anhelarent. Sciebat quippe ejusmodi loca sacra, cum a monachis bonis et piis inhabitantur, esse veluti seminaria magnorum virorum, qui Ecclesiae laboranti auxilio esse possent. Et quidem id maxime attendebat ut, si forte alicubi lateret ejusmodi aliquis monachus, eum ad Ecclesiae dignitates promoveret. Jam nonnullos ex his laudavimus, sed duo nobis praecipue occurrunt hic memorandi: Albertus nempe qui, ut Ughellus refert tomo VII Italiae sacrae, hoc anno ex monacho Sancti Savini de Placentia presbyter cardinalis, ac tandem [Col. 0223B] archiepiscopus Sipontinus factus est, alter fuit sanctus Bernardus, ex Ubertorum familia nobilis Florentinus, quem semel et iterum Urbanus frustra commonitum, tandem adhibitis censuris ecclesiasticis, ut in ejus Vita legitur, ad se venire coegit, eumque hoc etiam ipso anno presbyterum tituli sancti Chrysogoni cardinalem creavit. Multis functus legationibus, cum Parmae episcopus factus fuisset, miraculis et sanctitate illustris ex hac vita migravit sub Paschalis II pontificatu. His duo alii adjungi possunt; Milo, ex monacho Sancti Albini Andegavensis, de quo jam diximus, qui circa hunc annum ab Ughello dicitur Bernardo Praenestino episcopo substitutus fuisse contra Hugonem Album pseudocardinalem, famosum schismaticum, et Joannes [Col. 0223C] Marticanus, quem ab Urbano Tusculanum episcopum creatum fuisse Ughellus tradit. Is forte ipse est Joannes monachus, quem Hugo Flaviniacensis in Chronico memorat. Hic tamen, si sincera sit ejus auctoris narratio, aliquanto post hunc annum factus est episcopus, nam ab Urbano, cum e Galliis Romam rediret, secum adductus dicitur, et primum abbatia, tum episcopatu donatus. En ipsa Hugonis verba: Anno Incarnationis Dominicae 1181, Joannes Tusculanus episcopus a papa in Angliam missus est propter censum S. Petri. Hic canonicus Sancti Quintini Bellovacensis regularis professione violata, habitu deposito, ad saeculum rediit; et cum improperium ferre nequiret, Becci monachus factus, cum esset natione [Col. 0223D] Romanus, papa Urbano ad Gallias veniente familiaritatem ejus adeptus est, Romamque reductus, et defuncto Lavicano episcopo, cum jam de abbatia quadam muneratus esset, de abbate in episcopum promotus est. Si vero is ipse sit Joannes abbas Sancti Salvatoris prope Telesinam urbem, apud quem sanctus Anselmus divertit, ut anno sequenti ex Eadmeri libro II Novorum dicemus, vix dici potest ab Urbano factus fuisse episcopus, cum id Eadmerus, ut quidem conjicere est, reticere non debuisset. Nonnulla autem momenta eumdem, alia diversos fuisse ejusdem nominis viros probare videntur. Certe uterque Romanus erat genere, et Becci monachus, et quidem uno eodem tempore sub abbate Anselmo. At Joannes Hugonis, canonicus Bellovacensis fuerat, et ab Urbano [Col. 0224A] ipso in Italiam reductus; ille vero qui ab Eadmero laudatur, causa studii litterarum in Franciam venisse dicitur, ac fama Anselmi permotus Becci monasticam vitam suscepisse, unde post aliquot annos ab Urbano accersitus fuerat, ut eum monasterio Telesino praeficeret. Certe, ex his patet nihil omisisse Urbanum ut viros religiosos ad se ex omni parte accerseret, quorum opera in difficillimis negotiis uteretur, qua de re, ut jam observavimus, ad ipsum Anselmum tum Becci abbatem scripserat, ut si aliquem ejusmodi in sua congregatione haberet, eum aut adduceret secum, aut certe, si ipse venire non posset, ad se mitteret. Idem pontifex epistola 48 Joannem quemdam, ex clerico Romano ecclesiae monachum Becci factum repetit. Denique Eadmerus [Col. 0224B] in Vita sancti Anselmi laudat Petrum alium monachum Cluniacensem, magnae auctoritatis virum, qui Urbani ac postea Paschalis pontificum camerarius fuerat. Hunc nonnulli, sed immerito, suspicantur fuisse Petrum celebrem, postea abbatem Cluniaci, Venerabilem dictum. Is nempe anno 1092 jam sedente Urbano natus est.

Inter haec Amatus Burdigalensis archiepiscopus et legatus sedis apostolicae VI Nonas Martii concilium apud Santonas celebravit, a Labbeo et aliis anno praecedenti consignatum, quod reipsa indictionem IV et annum 1096 in charta Vindocinensi, unde habetur, exhibeat (Vid. Anecd. Thes. t. IV, p. 123) . At, ut ut fuerit de indictione, quae hic mendosa est, [Col. 0224C] si nullus error in annum irrepserit, repetendum est in ea charta, sicut passim fieri solet, ejus initium a Paschali festivitate. Certe annum 1097 diserte praefert instrumentum Silvae Majoris, in eo concilio factum, pro restitutione terrae de Doeria et de Tosco quam Achelmus ejusdem loci abbas ibidem impetravit. Non dissentit Chronici Malleacensis auctor, qui, licet ad annum 1096 hanc synodum revocat, eam tamen nonnisi sub finem hujus anni locat, post recensita scilicet multa alia quae per totum ejus decursum contigerant. Uno verbo, omnino certum est hanc synodum mense Martio anni 1096 celebratam non fuisse. Tunc enim Amatus, qui ei praefuisse dicitur, apud Santonas esse non potuit, utpote qui eo tempore in pontificis comitatu [Col. 0224D] aegrotabat apud Turonos, ubi concilium ab ipso Urbano celebrabatur, ut videre est in instrumento dedicationis basilicae Majoris Monasterii, et ex aliis monumentis indubitatis constat. Deinde Raymundus Ausciensis archiepiscopus, qui eidem synodo Santonensi interfuisse dicitur, nondum mense Martio anni 1096 ad hanc ecclesiam promotus fuerat, anno 1097 a pontifice pallio donatus. Deinde Marbodus unus etiam ex Patribus Santonensibus in ipso concilio Turonensi ab Urbano fuit consecratus; eidem synodo interfuit Hildebertus episcopus Cenomannensis, qui Johello anno 1098, IV Kal. Augusti defuncto successit, ut habent ejus ecclesiae Acta, tomo III Analect. Mabillon., pag. 302. Ex quo loco, si [Col. 0225A] mendum non obrepserit, haec synodus anno 1098 consignanda erit; quod vero rem omnino evincit, hanc anno 1096 habitam non fuisse, ipsa charta Vindocinensis, unde praecipuam ejus notitiam habemus, multa recenset per hanc synodum facta, quae tamen mense Maio et sequentibus ad finem usque anni 1096 contigisse memorat. Ex ea discimus 43 tam episcopos quam abbates ad hoc concilium Santonas convenisse, inter quos, praeter Amatum, octo episcopi huic instrumento subscripserunt, cum tribus abbatibus Gaufrido Malleacensi, Guarnerio Sancti Maxentii, et Goffrido Vindocini; alii duo abbates memorantur in instrumento concordiae quae tunc inter Angeriacense et Carrofense monasteria ibidem inita est, nempe Petrus Carrofi, et Ansculfus [Col. 0225B] Angeriaci. In illa autem synodo imperatum est, ut habet Chronicum Malleacense, omnibus vigiliis apostolorum jejunare. Ibidem actum de gravi controversia, quae inter monachos Nantonienses et canonicos Sancti Emiliani vertebatur, ut discimus ex eorumdem canonicorum epistola ad Urbanum pontificem ea de re scripta, in qua tam gravia facinora Nantoniensibus monachis imponunt, ut vix credi possint a viris religiosis admissa fuisse. Has tamen litteras, deficiente Urbani responso, dabimus in Appendice.

Eodem mense Martio Terracinae bullam dedit in gratiam monasterii Casinensis, Oderisio abbati et cardinali inscripta, cui monasterium Sancti Mauri [Col. 0225C] Glannafoliense, uti in concilio Turonensi statutum fuerat, a Fossatensium jugo liberatum restituit.

In eo itinere, uti conjicere est, pontifex Capuam, cujus tunc episcopus erat Sennes, invisit, ubi, teste Ughello, octo dies hoc anno transegisse dicitur. Certe vix inficiari potest Urbanum tunc Beneventum usque accessisse. Id probatur ex ejus rescripto ad Petrum Aragonensium et Pampilonensium regem, dato Beneventi IV Nonas Martii, quod ad hunc annum revocari necessario debet. Datum quippe est post annum 1094 quo Sancius Petri regis pater mense Junio sagitta confossus in Oscensi obsidione interiit; nec revocari potest ad duos annos sequentes quos [Col. 0225D] pontifex in Tuscia et in Gallicano itinere exegit, nec etiam ad annos 1098 et 1099; nam eo mense, utroque illo anno Urbanus Romae versatus est. Solus itaque superest annus praesens cui hoc rescriptum consignari possit. In eo pontifex Ecclesiam Pampilonensim multum regi caeterisque earum regionum fidelibus commendat.

Fortasse hoc iter susceperat Urbanus, ut Rogerium Apuliae ducem conveniret; aut certe has partes invisebat, ut quemadmodum in aliis regionibus, ita etiam illic sacram expeditionem promulgaret, quod innuere videtur Berardus libro III Chronici Casauriensis tomo V Spicilegii, ubi Urbanus hanc expeditionem praedicans Thietum accessisse dicitur, ibique [Col. 0226A] perendinans non multis diebus cum episcopis et baronibus de via Jerosolymitana habuisse commune colloquium. Hac occasione usus Raynulfus, qui tunc Theatinus episcopus erat, confirmationem a pontifice accepit multarum ecclesiae suae possessionum, quae ei nuper restitutae aut donatae fuerant, dato, uti inferius dicemus, ea de re rescripto. Tunc etiam temporis Grimoardus Piscariensis seu Casae Aureae monasterii electus abbas, variis calamitatibus a vicinis Northmannis aliisque viris praepotentibus affectus, cum nec ad imperatorem contra eos recurrere, neque apud alium quemquam confugium habere posset, ad Urbanum accessit, a quo benigne acceptus, receptoque ex ejus manu baculo pastorali, cum hactenus pro pedo hujus loci abbates sceptro [Col. 0226B] regio usi fuissent, ab eo in abbatem benedictus est; et inde haec abbatia, quae huc usque soli imperatori paruerat, sub apostolicae sedis tuitione, uti refert Berardus, esse coepit. Hac occasione in authentico ms. cod. ejus Chronici, qui in Bibliotheca Regia modo asservatur, repraesentatur Urbanus Grimoaldo abbati pedum porrigens, eumque alloquens his duobus versibus:

Caeterum plerique ex militibus diversarum gentium, qui ad sacram expeditionem profecti per Italiam iter susceperant, tunc temporis in iis maritimis [Col. 0226C] regionibus quas visitabat Urbanus versabantur, ex quibus Robertus Northmanniae, et Stephanus Blesensis comites cum suis militibus et copiis paulo post, nempe die Nonas Aprilis Brundisii e portu solverunt. Urbanum cum iis proficisci voluisse asserit Ciaconius, sed a Catholicis retentus est, qui nolebant Ecclesiam Romanam tot turbis agitatam pastore destitui. Concurrebant vero eo tempore ex omni Europa ad expeditiones illas principes et populi, Francorum exemplo, et Urbani adhortationibus, aut certe ejus rei fama incitati. Observat ea occasione Petrus Diaconus in Chronica Casinensi, quod jam ante eum Robertus libro II Historiae Jerosolymitanae ac alii auctores domestici scripserant, Boamundum et alios in Apulia, Calabria et Sicilia, [Col. 0226D] intermissis aliis bellis, aut suis propriis negotiis dimissis, sese sacrae expeditionis militibus qui per Italiam transibant adjunxisse. Plura habet Ordericus Vitalis, qui Anglos etiam, Brittones, Wascones, et ipsos in extrema Hispania Gallicios, huc convenisse scribit; sicut et ex Italia Venetos, Pisanos, Januenses, aliosque qui Mediterranei maris aut Oceani littora incolebant. Nulla ferme urbs est in Italia, quae ad id milites se suppeditasse non glorietur. Quatuor Apuliensium millia sub Tancredo duce, et triginta Longobardorum et Mediolanensium itidem millia sub Boamundo militasse affirmat idem auctor libro IX, ubi praeclara omnino habet de hac expeditione et de iis qui illi nomen dederunt; consentiunt caeteri [Col. 0227A] eorum temporum scriptores. Legendi ea de re Fulconis cujusdam poetae ejus aetatis versus, qui tomo III Chesnii Historiae Francorum scriptorum editi sunt. In iis ille, sicut et alii passim auctores, hos etiam laudat qui alia via per Germaniam perrexere. Bertoldus commendat comitem Harduanum de Alemannia, et Ottonem Strasburgensem episcopum, licet schismaticum, quod cum caeteris hanc viam inierit. Is est ipse, nisi fallor, qui ex eodem Bertoldo, ut supra diximus, Urbano anno superiori reconciliatus est. Celebris est etiam ob hanc rem Ulricus episcopus Curiensis, qui, relicta Geroldo monacho Fabariensi suae dioecesis cura, cum aliis multis ad illam expeditionem profectus est.

Cum vero has expeditiones, instigante potissimum Alexio Constantinopolitano imperatore, promulgasset Urbanus, visum est ei de felici ejus successu scribere, ut scilicet crucesignatos ei commendaret. At spem Christianorum fefellit versipellis ille imperator: veritus quippe ne a tanta hominum exterorum multitudine opprimeretur, insidias eis occultas paravit, et subductis passim quae ad victum necessaria erant subsidiis, in causa fuit ut multi ex iis perierint. Paulo tamen postea societatem cum ipsis utcunque inivit, postquam ei, ut refert anonymus Barensis, securitatem de suo illius regno Constantinopoli fecissent. Multa demum eis contulit dona, et navigia suppeditavit, quibuscum in infidelium terras [Col. 0227C] penetrarent. Atque haec fuere famosarum illarum expeditionum initia, quae per tot annorum spatia inter varias fortunas continuata deinceps fuerunt. At de earum eventibus fusius agere non est nostri instituti. Legendi auctores, ut jam non semel monuimus, qui simul sub titulo Gestorum Dei per Francos editi sunt.

Reversus autem, ut modo dicebamus, Romam Urbanus ibi insignem bullam Oderisio cardinali et abbati Casinensi concessit, in qua nova privilegia monasterio Casinensi multis jam antea concessis adjecit, et possessiones ejus, singillatim ut plurimum recensitas, confirmat. Haec partim jam edita in Bullario Casinensi, ex chartario Petri Diaconi, quod in bibliotheca principis Pamphili habetur, integra olim [Col. 0227D] inter Urbani epistolas proferetur. Data est hoc anno VI Kal. Aprilis.

Mense ipso Aprili pontifex Cluniacensium monachorum, quos nonnulli perturbabant, patrocinium suscepit, dato rescripto ad Hugonem abbatem, quo statuit ut, etiamsi interdicta loca vicina essent, aut etiam dioeceses integrae in quibus Cluniacenses degunt, ipsis liceret januis occlusis divina officia peragere.

Emerserat eodem tempore gravis controversia inter eosdem Cluniacenses et Petrum abbatem et monachos Trenorchienses. Contendebant Cluniacenses ab istis injuste usurpatam fuisse piscaturam [Col. 0228A] in Sagona et borariis fluminis Salliae; quam litem prosecutus fuerat in curia comitis Matisconensis Hugo Cluniaci cellerarius. At cum Trenorchienses nullo judicio acquiescere vellent, res ad Urbanum delata est, qui statim Hugoni Lugdunensi archiepiscopo rescripsit ut Petro Trenorchiensi in cathedra abbatiali sedere interdiceret, donec satisfecisset Cluniacensibus. Cui mandato hic tandem paruit anno 1097, indictione V, ordinationis Hugonis 49, ut habet vetus instrumentum ex quo haec descripsimus.

Idem pontifex die 18 Aprilis insigni bulla confirmavit omnia privilegia ac possessiones Ecclesiae Arvernensis; statuitque ut ejus Ecclesiae antistes [Col. 0228B] in ordinatione metropolitani Bituricensis primum locum obtineret.

Sequenti die scripsit idem pontifex ad clerum et proceres comitatus Theatini, de his quae coram positus, cum Theati mense Martio proxime elapso esset, constituerat. Rescriptum, seu potius ejus fragmentum exhibet Ughellus, sed omnino mutilum; at facile suppleri potest ex bulla Paschalis II, quam idem auctor refert tomo VI in catalogo Theatinorum episcoporum, in qua ex Urbani scripto singillatim recenset varias possessiones a comitibus Roberto et Tassione ejus fratre restitutas aut datas, quas Raynulfo episcopo, et ejus Ecclesiae cum aliis ab eo acquisitis Urbanus confirmaverat.

Eo tempore nuntius a Philippo Galliarum rege ad Urbanum missus Romam advenit, qui dato sacramento affirmavit regem ad Bertradam, quam jubente pontifice dimiserat, nunquam rediisse. Quare Urbanus Gallicanis episcopis, ac praecipue Manassi Remensi archiepiscopo, ad quem potissimum regni diadema pertinebat, scripsit, regem ab omni interdicto esse absolutum; atque adeo posse uti corona, pro illorum temporum more, in magnis solemnitatibus. Haec epistola, quae in Spicilegio chronica nota carebat, VIII Kal. Maii, Laterani data dicitur in nostro cod. ms.

Paulo post, id est tertio Kal. hujus mensis, Urbanus [Col. 0228D] Raymundo, qui hoc anno Ausciensem metropolim regendam susceperat, scripsit ut audaciam ejusdem Ecclesiae clericorum reprimi satageret, qui contra Leonis papae, et sui etiam ipsius decretum, coemeterium Sancti Orientii violaverant.

Sub finem Octobris Udalricus comes, Urbani in Germania partium propugnator acerrimus, e vivis excessit; qui VI Kalendarum Novembrium die sepultus est apud Brigantium, ubi, teste Bertoldo, ad hunc annum, monachos instituerat.

Defuncto etiam hoc anno archiepiscopo Narbonensi, Urbanus Bertrandum, quem antea ipse Nemausi [Col. 0229A] episcopum consecraverat, ad hanc metropolim electione comprovincialium episcoporum, exigente necessitate transtulit, quod nulli se deinceps permissurum testatur. Id ex ejus diplomate discimus, quo ipsi Bertrando metropolitanae Narbonensis Ecclesiae jura, et ejus in Aquensem metropolim primatum confirmavit. Datum dicitur Laterani VIII Idus Novembris, quod jam ab illustrissimo Petro de Marca in Appendice ad librum De primatibus editum est. Isti alia duo rescripta ex iisdem codicibus subjungentur, quae ad eamdem metropolim pertinent, et nullas praeferunt chronicas notas. Utrumque adversus Aquensem archiepiscopum, qui Narbonensi primati obedire detrectabat, datum est; unum ipsi Aquensi, alterum Hugoni Lugdunensi vicario [Col. 0229B] sedis apostolicae inscriptum.

Ad idem quoque tempus revocandum est Verulense privilegium, quod Urbanus Albani, si non fallit ejus exemplum ab Ughello editum, hoc anno et quidem desinente, uti probat indictio sexta ibi apposita, Alberto ejusdem Ecclesiae episcopo concessit. Certe huic privilegio sicut et Narbonensi, de quo numero praecedenti diximus, Lanfrancus vices gerens cancellarii subscripsit, unde conjicimus utrumque eodem ferme tempore, nempe circa mensem Novembrem, absente aut aegrotante Joanne cancellario, fuisse conscriptum.

[Col. 0229C] Hoc ipso etiam anno, ut diserte habet vetus instrumentum quod ex ms. Mauriacensi habemus, et ex tabulario archimonasterii Remigiani apud Remos eruit cl. memoriae Cangius in Glossario Latino editum, Urbanus e Galliis Romam reversus judicium tulit in Roberti ejusdem monasterii abbatis gratiam, adversus Bernardum Majoris Monasterii abbatem. Robertus Majoris Monasterii monachus in abbatem a Remigianis in Henrici locum ante aliquot annos expetitus, ea conditione a Bernardo concessus fuerat, ut, si aliquando ille professionis suae immemor contra regulam quidquam ageret, correctioni Majoris Monasterii abbatis subderetur. Res ita evenit. Robertus nempe factus abbas Claromontano concilio [Col. 0229D] cum caeteris interfuit, ac postea, jure an injuria, incertum mihi est, male apud Bernardum audiit, qui, ut ipse dicebat, inordinata et irregularia ab eo multa fieri acceperat. Robertum itaque primum litteris monuit, cum nihil responsi acciperet, diem per idoneas personas ei dixit, ut ad Majus Monasterium veniret, de sua vita et conversatione in capitulo rationem redditurus. Quae cum, insuperhabitis etiam archiepiscopi sui monitis, nihilo ille penderet, excommunicatus a Bernardo fuit, et hanc sententiam Manasses metropolitanus et caeteri Belgicae provinciae episcopi et abbates in concilio apud Remos confirmarunt, censueruntque Robertum ad abbatem suum remitti debere, quod ejus disciplinae etiam tunc ex priori voto subjectus esset. Verum [Col. 0230A] ille ad sedem apostolicam appellavit, ac Romam petivit suam causam defensurus. Et quidem, illo audito, pontifex ea quae tum a Bernardo, tum a concilii Remensis Patribus facta fuerant rescidit; asserens monachum, statim atque alterius monasterii abbas factus est, emancipatum esse, nec debere amplius prioris monasterii abbati subjacere. Haec omnia ex laudato instrumento et tribus epistolis ea de re scriptis discimus. Primum scripsit Lambertus Atrebatensis episcopus ad Urbanum, in qua hujus omnis negotii rationem ei reddit; secunda est ipsius pontificis concilii sententiam irritantis; tertia denique Roberti ad Lambertum, ut eum ad suae causae, quam pontifex bonam judicaverat, patrocinium suscipiendum invitaret. Has omnes in [Col. 0230B] Appendice referre visum est. Porro ad hanc etiam controversiam, si recte judico, revocari debent Baldrici Burguliensis abbatis versus ad Odonem Ostiensem episcopum et cardinalem tomo IV Chesnii Hist. Francorum editi, quibus ei commendat causam abbatis Remigiani, quem, etsi a pontifice confirmatum, Remorum archiepiscopus e monasterio expulerat. Certe non videtur Robertus unquam in suam dignitatem restitutus fuisse; qui forte pertaesus ob has turbas Burchardo locum fecit, ac Jerosolymitanum iter suscepit, cujus et sacrae expeditionis Historiam, in cella Remigiana Senuco dicta in Franciam reversus postea conscripsit. Anno tamen 1111 in concilio Pictavensi, ut habet Hugo Flaviniacensis in Chronico, rursus de ejus injusta [Col. 0230C] expulsione et illicita Burchardi substitutione tractatum est; sed, licet ejus promotio authentica et canonica, introitus legitimus, et conversatio sancta inventa fuissent, nihilominus, cum, occasione litterarum apostolicarum quae nonnullis dubiae fidei esse videbantur, difficultates aliquot emersissent, earum examine ad sedem apostolicam remisso, res infecta remansit; Burchardus tamen paulo post locum cedere coactus est, sed non ideo restitutus est Robertus. Nam hoc ipso anno Azenarius ex Trimoliensium dominorum nobili familia factus est abbas Remigianus, uti Marlotus in metropolis Remensis Historia ex variis chartis colligit. Quin et Robertus etiam Senucensis cellae administratione, quae ei ad [Col. 0230D] vitam transigendam indulta fuerat, postmodum privatus est, ut idem auctor probat Callisti rescripto, quod est datum Laterani, XVIII Kalendas Junii, proindeque post annum 1120 quo primum Calixtus Romam mense Junio advenit.

Sub currentis anni finem, id est Idibus Decembris, Bernardus Toleti antistes, qui in Hispaniis Urbani vicarius erat; concilium habuit apud Gerundam, uti in Marca Hispanica, et in Collectione conciliorum cardinalis Aguirii legitur, ad corroborandam ecclesiasticae libertatis dignitatem. Huic synodo praeter Bernardum interfuere Tarraconensis metropolitanus, Rotensis, Barcinonensis et Gerundensis [Col. 0231A] episcopi, ac forte alii quorum memoria excidit.

In Galliis Ecclesia Noviomensis, quae toto hoc anno variis agitata turbis fuerat, pacem recepit. Jam quidem ab hujus anni exordio in locum Rabbodi defuncti Baldricus e cantore Morinensi ejus Ecclesiae episcopus electus fuerat, diesque ad ejus consecrationem octava Pentecostes a Manasse Remensi metropolitano fuerat indicta, ut ex ejusdem archiepiscopi litteris ad Lambertum Atrebatensem patet. Verum, intercedentibus nonnullis, qui ex Urbani nescio quibus litteris autumabant ea occasione reddendum esse Tornacensibus, ut Atrebatensibus [Col. 0231B] indultum fuerat, proprium episcopum, Balderici ordinatio ad sequentem annum dilata fuit. Et quidem non erat absque aliquo fundamento mota illa difficultas. Tornacensium quippe civitas ante suam ruinam proprium habuerat episcopum, nec nisi provisoriae Noviomensis antistitis curae commissa fuisse videbatur; deinde haec urbs haud minus ampla aut populosa erat, quam Atrebatum, cui, agente Urbano, proprius episcopus restitutus fuerat: et quidem hanc suam esse ipsius mentem declarasse videbatur ipse pontifex, in litteris ad Noviomenses, ubi ea tantum privilegia Noviomensibus episcopis confirmarat, quae a legitimis pontificibus indulta fuerant. Quare visum est Remensi archiepiscopo Baldricum ipsum electum Romam [Col. 0231C] mittere, ut ipse Ecclesiae suae causam coram pontifice ageret. At Urbanus nescio quas ob causas, forte ob graves labores quos occasione restitutionis Atrebatensis Ecclesiae devorare coactus fuerat, pertaesus, nihil ea vice mutandum esse duxit, dato rescripto provisorio ad Manassem Remensem archiepiscopum, ut secundum Deum meliori quo posset modo vacanti jamdudum Ecclesiae hac vice provideret. Ille vero nihil cunctatus, Dominicam proximam post Theophaniae festum ad Baldrici consecrationem statim indixit; datis ea de re litteris, quas Baluzius cum aliis quatuor ejusdem argumenti ex cod. Lamberti edidit tomo V Miscellaneorum. Ex his illam quae Urbani est ad hujus anni finem revocandam [Col. 0231D] esse ex eo colligimus, quod in ipso ejus epitaphio Baldricus defunctus dicatur pridie Kalend. Junii, anno 1092 suae praelationis XV, quam proinde ante mensem Junium anni inierat, et hae notae calculo nostro apprime conveniunt, quo Baldricus Dominica prima post Epiphaniam a Manasse consecratus dicitur, cum paulo antea, nempe sub praesentis anni 1097 finem, pontificium rescriptum suscepisset. Is porro est Baldricus auctor Chronici Cameracensis et Atrebatensis, in quo res a Clodoveo I ad annum 1030 gestas prosecutus est. Eidem tribuitur Chronicon Morinense, quod in monasterio quodam Cenomannensi ms. dicit Vossius libro II De historicis Latinis, et typis editum esse Marlotus ait in metropoli Remensi. At fallor si hoc opus [Col. 0232A] aliud sit a Chronico Cameracensi, quod omnes norunt.

Dominus papa, uti habet Bertoldus ad annum 1098, quem pro suo more a Nativitate Christi orditur, Romae Natalem Domini celebravit, maximamque pacem in ipsa urbe et ejus finibus firmissime composuit; ibidemque Paschalem solemnitatem cum magna gloria itidem solemnizavit. Addit idem auctor Guibertum pseudopontificem, tum in Ravennae partibus, quo se, ut canit Domnizo, adveniente Romam Urbano receperat, «demorantem, amisisse munitionem quamdam supra Padum, nomine Argentum, in qua maximam semper spem habuerat, quod ex ea suis facile esset transeuntes distringere.» [Col. 0232B] Sigonius tamen scribit Guibertum Roma clam elapsum Albam Marsorum tunc temporis se recepisse, ubi firmum praesidium habebat. At ubicunque locorum fuerit Guibertus, certum est, ut narrat Eadmerus libro II Novorum qui et ipse periculum illud fuerat expertus, eum tunc Roma pulsum omni religiosae personae Romam petenti per se suosque quocunque valebat modo insidias struxisse: unde, inquit idem auctor, quidam episcopi, monachi et religiosi clerici ea saeviente persecutione capti, spoliati, multisque contumeliis affecti necati sunt. Huic rei, ut Eadmerus prosequitur, homines potissimum Alemannici regis intendebant: unde colligitur haud minus in Germania quam in istis Italiae patribus saevisse illam persecutionem; nec dissentit Bertoldus, [Col. 0232C] qui observat Manegoldum praepositum Marbacensem Urbani egregium defensorem tunc temporis ab Henrico interceptum, diu in captivitate detentum fuisse, quod nollet schismaticis adhaerere. Hoc etiam ipso anno Rulhandus Moguntiae antistes. Henrico imperatori, ut refert Dodechinus, favere nolens, profugus in Thuringiam secedere coactus est; quem Ecclesiae catholicae fuisse restitutum per domnum Urbanum testis est ipse Paschalis ejus successor in epistola ad Gebehardum Constantiensem episcopum, a Serario lib. V, Rerum Mogontinarum, ex ms. cod. descripta.

Tum etiam, ut narrat Bertoldus, Gerhardus, seu [Col. 0232D] potius Gebehardus abbas Schaphusensis, annuente Urbano papa, monasterii sui regimen dimisit, atque cum aliis crucesignatis ad sacram expeditionem profectus est. Capta anno sequenti a Christianis exercitibus Jerosolymorum urbe, primus sepulcri Dominici custos institutus fuit, ut apud eumdem auctorem legitur. Hic idem ipse est Gebehardus, cui Bernardus presbyter librum suum nuncupavit De vitandis excommunicatis et lapsis reconciliandis, et de conciliorum ac pontificum auctoritate, editum a Tegnagello. Bertoldus vero ad annum 1091 laudat alium librum ejusdem Bernardi, eumque multa alia sui ingenii monumenta reliquisse scribit; sed eum reprehendit quod eos qui ab excommunicatis ordinati fuerunt reordinari debere censuerit.

Interea Daimbertus jamdudum in Senonensem metropolitanum electus, qui post multas tergiversationes primatum Ecclesiae Lugdunensis tandem agnoverat, Romae ab ipso pontifice consecratus est, et Senonas cum pallio archiepiscopali reversus, ibi XIV Kalendas Maii solemni pompa in ecclesia sua receptus fuit. At non hic fuit de primatu Lugdunensi controversiae finis; quae nempe brevi postea recruduit, aegre ferentibus Senonensis Ecclesiae archiepiscopis alteri subjici, qui ipsi Galliae et Germaniae primatus titulo gloriabantur.

[Col. 0233B] Ad hujus quoque anni initium revocari posse censemus Urbani litteras in gratiam monachorum Sancti Andreae Viennensis, quos et eorum bajulos in tantum vexabat Guido ejusdem urbis archiepiscopus, ut etiam ex iis nonnullos in carcere retineret. Datum est hoc rescriptum Laterani VI Idus Februarii, sed annus non exprimitur; unde cum mensem Februarium Urbanus Laterani anno 1097 et duobus sequentibus exigere potuerit, haud omnino liquet cuinam ex his tribus annis consignandae sint pontificiae illae litterae. Si tamen conjecturis uti liceat, cum monachi Viennenses Romam adiisse dicantur querelas suas contra archiepiscopum ad Urbanum delaturi, in anni 1097 initio, quo vix Romam pertigerat pontifex, factum fuisse non videtur. Mediam [Col. 0233C] viam eligimus; ita tamen illud rescriptum anno 1098 consignando, ut si cui alia sententia magis arriserit, multum refragari nolimus.

Pontificem vero Romae toto mense Martio hujus anni substitisse probant privilegia ibidem variis ecclesiis indulta. Primum Laterani datum est pridie Idus Martii, quo confirmatur donatio monasterii Sancti Vigoris Bajocensis ab Odone episcopo facta Jarentoni abbati Sancti Benigni Divionensis.

Eadem die, et quidem eodem anno, si bene conjicio, scripsit pontifex epistolam ad Ivonem Carnotensem et Ramulfum Santonum episcopos in gratiam [Col. 0233D] monachorum Vindocinensium, quos ab omni episcoporum subjectione immunes esse declarat. Alias ejusdem pontificis litteras ea de re post aliquot dies omnibus Ecclesiae filiis inscriptas refert Goffridus ejusdem loci abbas epist. 27 ad Goffredum Ivonis successorem.

Tunc etiam monachis Sancti Michaelis supra Mosam in dioecesi Virdunensi indulsit Urbanus, ut omissa sepeliendorum fratrum suorum in veteri monasterio consuetudine, eos prope monasterium novum sepelire in posterum licite possent. Epistola pontificis ea de re data est Laterani VII Kalendas Aprilis, hoc anno, inscripta Udalrico abbati, qui illum ea de causa consuluerat. Ex utriusque vero [Col. 0234A] litteris patet hunc abbatem Urbano maxime addictum fuisse, cujus monasterium tempore schismatis commune catholicorum asylum erat.

Nihil vero magis annum praesentem illustrasse videtur, quam Cisterciensis monasterii et ordinis primordia, auctore sancto Roberto Molismensi abbate. Hic dimisso sui monasterii regimine cum viginti duobus e suis discipulis in solitudinem Cisterciensem initio hujus anni transmigravit, ibique die 21 Martii, sancto Patri Benedicto sacra, celebris ordinis prima fundamenta jecit annuente Wallerio dioecesano episcopo Cabilonensi, suppetias ferente Odone duce Burgundionum, omnia vero confirmante Hugone Lugdunensi metropolitano, sua et Urbani, [Col. 0234B] cujus vicarius in Galliis et apostolicae sedis legatus erat, auctoritate. Hugonis epistolam ea de re Labbeus tomo I Bibliot. novae, Manriquez et alii ediderunt. Quid exinde Roberto contigerit, suis locis exponemus.

Quod autem ad res Hispanicas attinet, Urgellensis Ecclesiae possessiones confirmavit pontifex dato diplomate ad Odonem ejusdem Ecclesiae episcopum, VIII Idus Aprilis, indict. VI, anno pontif. XI, quae notae huic anno conveniunt. Ejus tamen exemplum in Marca Hispanica editum annum Incarnationis 1099 indicat. Sed hoc est amanuensis erratum; aut certe, ut alias saepe factum est, annus a Martio praecedenti ibi inchoatur. Paulo post, id est V Idus [Col. 0234C] Maii, Oscensem urbem, quam anno 1096 Sancius Aragonum rex Mauris eripuerat, in pristinam dignitatem restitui voluit Urbanus, ei episcopali sede, quae Jaccam translata fuerat, reddita. Insignem ea de re bullam edidit prae memoriae cardinalis Aguirius tomo III Concil. Hispaniae. In qua pontifex donationes a variis Aragonum regibus eidem Ecclesiae factas confirmat; sed et alia multa scitu haud indigna complectitur.

Jam vero tempus est ut ad Anselmum Cantuariensem redeamus, qui ineunte vere hujus anni Romam accessit. Cum enim novae, ut Eadmerus fuse exponit, [Col. 0234D] difficultates quotidie inter ipsum et Guillelmum Angliae regem orirentur, Anselmus a rege petierat ut sibi Romam adeundi licentiam concederet, quam tandem post multas rixas obtinuit Idibus Octobris anni praecedentis. Nec mora, dispositis Ecclesiae suae rebus, iter parat, ac Doveram adiit, ubi jussu regis sarcinae ejus visitatae fuerunt; tum transmisit in Franciam, ibique Natalium Christi festivitatem cum sancto Hugone abbate Cluniaci celebravit. Inde Lugdunum progressus, cum magna pompa ab altero Hugone hujus urbis archiepiscopo exceptus est. Ibi veritus ne forte hoc iter pontifici displiceret, anxius haerebat, nesciens an deberet ulterius progredi; quare nuntium cum litteris ad Urbanum misit, ut quid facto opus esset, ab eo ipso edoceretur. Haec [Col. 0235A] est epistola in vulgatis editionibus 166 libri tertii, quam integram exhibet Eadmerus libro II Novorum, cum hac inscriptione: Domino et Patri cum amore reverendo, et cum reverentia amando, summo pontifici Urbano, frater Anselmus, servus Ecclesiae Cantuariae, debitam subjectionem et orationum devotionem, etc. In ea vir sanctus post expositas pontifici varias tribulationes, quibus ab inito episcopatu agitatus et pene attritus fuerat, petit ab eo ut sibi dimittendae sedis licentiam indulgeat. At litteris tanti viri acceptis pontifex gavisus est, nihilque aliud ei respondit, nisi ut, postposita omni excusationis causa, statim Romam accederet. Cui absque mora vir sanctus obtemperans, illico profectus est; ac celebratis prope Segusium in monasterio Sancti [Col. 0235B] Justi Vallis-asperae, tum apud Sanctum Michaelem de Clusa Passionis ac Resurrectionis Dominicae solemniis, evitatisque feliciter Guibertinorum, quae paratae ei erant, insidiis, Romam tandem cum duobus tantum sociis pervenit. Postridie Urbano in palatio Lateranensi, ubi eo jubente hospitatus fuerat, praesentatus, humiliat se pro more ad pedes summi pontificis, sed statim ab ipso erigitur ad osculum ejus, et in sella sedere jubetur. Aderat ibi cuncta Romanae urbis et curiae nobilitas tantum virum videndi desiderio aggregata, eumque ab eo pontifex itineris ejus causas audivisset, multaque in ejus laudes palam fuisset persecutus, plenam ei subventionem pollicitus est, tum mandavit ut interim in Lateranensi palatio secum vir sanctus commaneret, [Col. 0235C] ubi subventionis ipsius effectum praestolaretur. Interim litteras Urbanus ad Anglorum regem scripsit, quod et fecit Anselmus. At rex utrisque susceptis, nequidem digito tangere eas quae Anselmi erant dignatus est. Haec et alia quae de Anselmo referimus, Eadmerus ejus socius, et itineris ac laborum comes individuus, qui rebus gestis praesens fuit, fusius narrat in ejusdem sancti Vita, et in libris Novorum, in quibus multa plura habet de summa veneratione quae ei ab omnibus in urbe exhibebatur. At taedebat Anselmum his honoribus excoli; quare, transactis Romae diebus decem, invitatus a Joanne olim suo ejus apud Beccum discipulo, tunc vero abbate Sancti Salvatoris prope Telesium [Col. 0235D] urbem in Terra-Laboris, ad eum divertit, a quo ductus in villam sui monasterii, nomine Sclaviam, in vicino monte sitam, aliquandiu ibi vitam a curiae tumultibus omnino immunem duxit, exercitiis spiritalibus potissimum addictus, et studio sacrarum rerum. Hoc otio optime usus Anselmus egregium opus, quod jamdudum in Anglia inchoaverat, sub titulo Cur Deus homo, penitus absolvit. Cum vero ibi penuria esset aquae, fontem vivum suis precibus a Deo obtinuisse dicitur, quod miraculum Petrus Divensis cum aliquando Becci hospitaretur, inter alia ejus gesta versibus, quos aliquando in ms. codice legimus, satis eleganter pro tempore expressit.

Obsidebat his temporibus Capuam urbem Rogerius dux Apuliae, qui, audita beati viri fama, eum ut ad se accederet invitavit, advenientique obvius ingenti nobilium turba stipatus processit. Mansit cum eo aliquot dies vir sanctus, sed procul ab aulae strepitu in loco solitario, quem princeps ei ut faveret, praeparari jusserat. Urbanus interea, ne hoc bello Italiae res turbarentur, ad castra Rogerii gratia pacis componendae etiam accessit, quam cum tunc conciliare non potuisset, ibi, aut certe in vicinia, uti Eadmerus habet, cum sancto Anselmo usque ad urbis deditionem remanere constituit, dum haec discidia facilius componi possent. Ordericus libro X compendiose Anselmi gesta replicans, [Col. 0236B] scribit eum in Apulia Urbanum invenisse, atque cum eo concilio Barensi interfuisse, ac apud Clarummontem crucem Domini praedicasse. Sed res ibi ac tempora confundit auctor alioqui accuratus et diligens, qui lectores ad Eadmerum merito remittit, in hoc multo magis audiendus, quam credendus in iis quae ipsemet ea de re narraverat. At Gaufredus Malaterra, auctor ejus temporis, qui et ipse rebus gestis praesens aderat, refert Urbanum, cum nihil in Rogerii castris proficeret, ecclesiasticis negotiis plusquam expeditionalibus negotiis intentum, totalibus tumultibus mente declinatis, data principibus, nam ibi Rogerius uterque cum Richardo Capuae principe aderant, et omni exercitui apostolica benedictione, Beneventum secessisse, ibique perseverasse [Col. 0236C] ad solutam Capuae obsidionem.

Forte pontifex tempore hujus obsidionis, cum nulla pacis componendae spes affulgeret, Beneventum, quae urbs, ut idem auctor observat, erat ditionis apostolicae, adiit, ac postmodum capta Capua ad Rogerium reversus est. Certe Beneventum hisce temporibus se invisisse innuit ipse Urbanus in epistola ad Ansonem ejus urbis dominum, mense Novembri sequente scripta, de qua inferius agemus; qua quidem occasione pontifex Ansonem in principatu Beneventanae urbis confirmavit, quo nonnisi post annos tres a Paschali II exutus est, uti fusius exponit Peregrinius initio Castigationum ad Chronicum [Col. 0236D] Falconis. Ejusdem itineris meminisse etiam videtur Urbanus ipse in rescripto ad Casinenses hoc anno exeunte dato adversus Cinglensem abbatissam, cum ait litem quae inter hanc abbatissam et Oderisium Casini abbatem vertebatur, se Roma pro ecclesiasticis causis egressum in utriusque partis praesentia tractasse. Hoc rescriptum, sicut et epistola ad Ansonem, suo ordine sub finem hujus anni in nostra collectione habetur. Porro Capuae obsidionem Lupus Protospata, anonymus Casinensis, et alii auctores commemorant, sed variis annis ob diversam ab iis adhibitam computandi rationem, nisi id librariorum errore evenerit, ut videre est in Peregrinii Castigationibus.

Eadmerus autem scribit Anselmum statim post solutam Capuae obsidionem simul cum Urbano Aversam petiisse, ubi pontifex in ipsa urbe, Anselmus vero in vicino Sancti Laurentii monasterio ordinis nostri hospitatus est. Cum vero ibi quadam die Anselmus a pontifice postularet ut sibi, dimisso episcopatu, privato liceret in monasterio degere, non solum non assensit Urbanus, sed etiam ei acrioribus verbis reprehenso in virtute obedientiae praecepit ut ne unquam commissi gregis curam abjiceret. Verba ipsa pontificis huc referre juvat. «Audit, inquit ille auctor, papa quod ille postulat, et illico miratus exclamat: O episcopum! o pastorem! [Col. 0237B] nondum caedes, nondum vulnera perpessus es, et tam Dominici curam ovilis subterfugere quaeris. Christus in cura ovium suarum probat Petri amorem erga se; et Anselmus, Anselmus, inquam, ille sanctus, ille talis ac tantus vir, solummodo quiescere volens, oves Christi et ante pugnam luporum morsibus dilaniandas non veretur exponere. Ah! quid dicam! quo amore sperat Domino copulari, qui hoc fugit quo ipse Dominus se teste probatur amari! Absint haec a te, absint a tua religione, dilectissime frater Anselme, potius ne me in istis ulterius inquietes. Scias quod non solum non concedo tibi facere quod petis; imo ex parte Dei omnipotentis, vice beatissimi Petri apostolorum principis, tibi per sanctam obedientiam praecipio, quatenus curam [Col. 0237C] Anglici regni tibi commendatam, quandiu retinere, ut hactenus, poteris, non abjicias. Quod si propter tyrannidem principis, qui nunc ibi dominatur, in terram illam redire non permitteris, jure tamen Christianitatis, semper illius archiepiscopus esto, potestatem ligandi atque absolvendi super eam dum vixeris obtinens, et insignibus pontificalibus more summi pontificis utens ubicunque fueris.» Ad haec Anselmus obedientiam pollicitus, respondit se nec caedes fugere, nec vulnera, imo neque ipsam mortem; at se ideo voluisse renuntiare suae sedi, quod sibi impossibile visum esset integram beato Petro obedientiam exhibere simul cum fide, quam regi terreno debitam esse Angli contendebant. Cui [Col. 0237D] pontifex: «Ratione, inquit, duceris; ego quoque, ne de his atque aliis tibi non jure illatis videar non curare, eaque gladio sancti Petri nolle vindicare, moneo, quatenus concilio quod apud Barum ante corpus beati Nicolai Kalendis Octobris celebrare constitui, praesentiam tuam exhibeas, ut quod de ipso rege Anglico, suisque ac sui similibus, qui contra libertatem Ecclesiae Dei se erexerunt, mediante aequitatis censura me facturum disposui, auditu visuque percipias.» His auditis, vir Dei, ut prosequitur Eadmerus, Sclaviam reversus est, ibi usque ad Barense concilium commoraturus. Quanti vero obedientiam fecerit vir sanctus, ex Willelmo Malmesburiensi accipiendum est; qui libro I De gestis pontificum narrat eum ab Urbano impetrasse ut [Col. 0238A] sibi aliquem praeficeret, cujus jussis obedire teneretur, praepositoque ei Eadmero obtemperasse, ut absque ejus venia vix ausus esset latus invertere.

Interim capta Capua, cum pontifex accepisset utrumque Rogerium Salernum divertisse, huc eos adire constituit, antequam Rogerius comes in Siciliam rediret. Urbano advenienti cum archiepiscopis et caetero comitatu. obviam itum est cum solemni processione. Ibique dies aliquot exegit frequenti colloquio comitis Rogerii: nam amicissimi erant recreatus, uti habet Gaufredus Malaterra, lib. IV. Ea occasione, ut idem auctor scribit, cum Urbanus advertisset Rogerio displicere, quod Robertus Trainensis episcopus eo inconsulto legatus apostolicus in [Col. 0238B] Sicilia institutus fuisset, mutata rerum dispositione, hanc dignitatem ipsi Rogerio ob praeclara ejus in Ecclesiam merita haereditaliter attribuit, pollicitus se neminem unquam legatum alium in Siciliam illo invito missurum, dum ipse comes advixerit, vel aliquis haeredum suorum zeli paterni ecclesiastici exsecutor, superstes fuerit. Hinc famosa illa constitutio apostolica ea de re emanavit, data hoc anno III Nonas Julii, quae post Gauffredum a diversis auctoribus edita ad mss. etiam codices collata proferetur, sed etsi sincerae sint caeterae ejus chronologicae notae, adulterata tamen in ea est indictio. Porro multa hujus constitutionis occasione hinc et inde scripta sunt, quae ad nos nihil attinet fusius indagari. Ea, si lubet, videsis apud Baronium tomo XI; Rocchum [Col. 0238C] Pyrrhum tomo II Siciliae sacrae, pag. 452 et seqq., ac alios auctores. An vero haec legatio sese etiam in Calabriam, ubi tunc Sasso Cassanensis episcopus legatione apostolica fungebatur, extenderit, incertum est, quod innuere videtur Gaufredus.

Paulo post id tempus, die scilicet 20 Julii sequentis, pontifex ad alterius Rogerii, nempe ducis Apuliae, et Alfani archiepiscopi preces, insigne privilegium Salernitanae Ecclesiae concessit, collato ei primatu in duas metropoles Compsanam et Acheruntinam, quae olim ipsi jure metropolitico subjectae fuerant. Data est bulla die XIII Kalendas Augusti, anno 1099, ut praeferunt ejus exemplaria, sed qui a mense Martio anni praecedentis inchoandus est, ut [Col. 0238D] ad praesentem annum revocari possit. At indictio IV quae ibi apponitur excusari nequit, nisi error in Amanuenses rejiciatur. Locus hic esset de altero Urbani rescripto agendi, quo in gratiam ejusdem Ecclesiae privilegia Cavensis monasterii revocantur, si datum Romae non diceretur, et indictio VII quam praefert, huic anno convenire posset. De eo inferius.

At sincerum omnino et penitus indubium est illud, quod mense Septembri hujus anni Urbanus sancto Brunoni Carthusianorum parenti, qui tunc in Squillacensi eremo morabatur, concessit, ad ei confirmanda et asserenda omnia bona quae a Rogerio [Col. 0239A] comite et Joanne Squillacensi episcopo ipsius monasterio collata fuerant. Illud datum est Salerni, hoc anno, mense Septembri, indictione VI, unde conjicimus Urbanum ea in urbe usque ad Barense concilium permansisse.

Cum autem haec in Italia gererentur, crucesignati post varia praelia, et multas passim urbes hoc et precedenti anno expugnatas, Antiochiam mense Junio hujus anni occuparunt. Verum paulo post Barbari ex variis provinciis, hujus tantae suorum cladis fama exciti, simul convenientes quasi pro communi salute dimicaturi Christianos in ea urbe adeo arte circumdederunt, ut jam nulla evadendi spes eis affulgeret. At humano deficiente supernum adfuit [Col. 0239B] auxilium, cum inventa, haud absque miraculi opinione, sacra lancea qua latus Christi Domini perforatum fuisse credebatur, adeo excitati sunt nostrorum animi ut, praelato hoc quasi certo victoriae signo, milites in barbarorum exercitus effusi, eos ingenti clade affectos omnino fugaverint ac prostraverint. Haec omnia, praeter auctores historiae sacrarum expeditionum, referunt ipsi Christianorum duces et principes in epistola ad Urbanum eo tempore scripta, in qua post hujus victoriae narrationem, ei mortem annuntiant Adhemari Aniciensis episcopi, qui sedis apostolicae legatus et dux expeditionis institutus, post superatos multos labores, jam pacatis omnino rebus, Antiochiae ipsis Kalendis Augusti e vivis excesserat; tum pontificem rogant ut ille [Col. 0239C] ipse, qui sacrae expeditioni auctor et promulgator praecipuus fuerat, in Orientem veniat eorum dux et princeps futurus, ut post adeptam Romae Petri cathedram, in qua jam ab aliquot annis sedebat, simili quoque honore in altera ejusdem apostoli cathedra Antiochiae frueretur. Haec epistola scripta fuit 11 die intrante Septembrio, indictione IV, ut indicat editio Baluziana libro I Miscell. pag. 419, ubi integrior habetur quam apud Fulcherium in libro de gestis Dei per Francos. Ipsam autem integram referre visum non est operae pretium, cum apud illos auctores facile haberi possit; quare sufficiat hic titulum ejus exhibere: «Domino sancto ac venerabili papae Urbano, Buamundus, et Raymundus [Col. 0239D] sancti Aegidii comes, Godefridus dux Lothariensis et Rotbertus comes Northmanniae, et Rotbertus Flandrensium comes, et Eustachius comes Boloniae, salutem et fidelia servitia, et ut filii suo patri spirituali veram in Christo subjectionem. Volumus autem omnes et desideramus vobis notum fieri quam magna Dei misericordia, quamque evidentissimo ipsius Dei adminiculo a nobis capta est Antiochia,» etc. Quid vero his litteris responderit pontifex, nobis est incompertum; at certum est eum nunquam ullum iter in Orientem suscepisse. Nec dubium quin hic revocanda sit Daimberti ad crucesignatos legatio, quam hoc anno commemorat Bertoldus his verbis: «Dominus papa, inquit ille auctor, ad eamdem multitudinem suam legationem direxit, [Col. 0240A] videlicet venerabilem Theobertum Pisanae Ecclesiae archiepiscopum, qui et illis in omnibus apostolica vice adesset, et ecclesias in locis unde pagani expulsi sunt instauraret.» Is postea captis Jerosolymis, Arnulfo locum cedente, ejus urbis patriarcha proclamatus est, ut passim alii auctores observarunt. Januenses eo tempore sancti Joannis Baptistae reliquias e Myra Liciae urbe domum retulisse memorantur, quas etiam nunc habent in ecclesia metropolitana. Has Christianorum victorias, solus inter Christianos principes Constantinopolitanus imperator perturbabat, adeo ut, inquit Bertoldus, etiam urbes quae ab occidentalibus captae fuerant incendio devastare et paganis reddere non dubitaverit; et iter Jerosolymitanum per suam potestatem omnibus peregrinis, [Col. 0240B] quantum potuit, omnino prohibuerit.

Porro etsi illis temporibus, quibus omnes ubique gentium in Urbani obedientiam uno animo consentire videbantur, res schismaticorum desperatae omnino esse debuissent, haud tamen illi a suis conventibus, absente licet Guiberto, abstinuere, quod ex eorum pseudosynodica epistola universis Deum timentibus, ut ipsi mentiuntur, et salutem Romanae reipublicae diligentibus inscripta patet, quam ex Bennone in Vita Hildebrandi Baronius ad hunc annum et Labbeus in Appendice tomi X Conciliorum retulerunt. Ex hac vero discimus quinam tunc Romae fuerint praecipui factionis Guibertinae fautores, quorum nomina et dignitates hoc ordine in ea [Col. 0240C] recensentur. Adalbertus episcopus sanctae Rufinae Silvae Candidae, Joannes episcopus Ostiensis, Hugo episcopus Praenestinus, Albertus episcopus Nepesinus, Benno cardinalis presbyter urbis Romae, Octavianus presbyter cardinalis designatus, Paulus primicerius Romanae Ecclesiae, Nicolaus electus abbas Sancti Silvestri urbis Romae, N. abbas Sancti Pancratii urbis Romae, et clerus, et clarissimi principes Theobaldus Chinebii, et Udalricus de Sancto Eustachio et populus Romanus. «Illi ter se convenisse in diversis urbis Romae ecclesiis aiunt, ad destruendas haereres ab Hildebrando, sic etiam tunc Gregorium VII appellabant, adinventas; primo quidem Nonis Augusti apud Sanctum Blasium, tum VIII Idus apud Sanctum [Col. 0240D] Celsum et postridie apud Sanctam Mariam, quae dicitur Rotunda (tres itaque has ecclesias Romae adhuc possidebant), ibique illas haereses condemnasse. Tum pollicentur securitatem cuilibet occurrere volenti ad proxime futuram synodum, quam circa Kalendas Novembres celebrare disponunt.» Data est haec epistola Romae contra schismaticos, ut vocant, in sacro conventu, anno ab Incarnatione Domini 1098, indictione sexta, VII Idus Augusti. At cum nullos e Catholicis ad suum ipsorum conventum adventuros esse certo praeviderent, «testes advocarunt coelum et terram, se nequaquam eorum perversitati (sic de Catholicis loquebantur) consentire, quod ut re etiam probarent, statim eorumdem Catholicorum libros, quos prae manibus habebant, in [Col. 0241A] ignem projecere, quod variis conciliorum convocationibus per annos sexdecim factis et iteratis, illi nunquam ipsorum monitis aures praebere voluissent.» Haec de schismaticis, qui cum Bennone pseudocardinali pontificem nostrum Turbanum appellare amabant, ob id, quod Gregorii vestigiis inhaerens, turbas, ut ipsi calumniabantur, continuaret. Sed talium hominum convicia, tot sunt veri pontificis elogia. Et certe Urbanum pacis amantem, et omnium hominum, qui tunc, ut de Moyse loquitur Scriptura, in terra morabantur, mitissimum fuisse, etiam ipsi schismatici fateri vel inviti cogebantur. Quaenam vero haeresis illa erat, quam schismatici Gregorio VII impingebant, discimus ex eodem Bennone in Gregorii Vita, ubi sic habet: «Gloriosus Hildebrandus [Col. 0241B] et pedisequus ejus Turbanus nova potestate solventes decreta Chalcedonensis concilii, non solum verbis, sed et scriptis publicis consenserunt extra ecclesiam communicare et baptizare, quam caeci essent, quam haeretici propriis scriptis deprehensi, etc.; uterque in haeresim Liberii incidit, qui postquam publice communicavit excommunicatis, duas Ecclesias faciens unitatem scidit,» etc. Sic ipsi schismatici auctores catholicos et unitatis amatores schismaticos appellare haud dubitabant.

Catholici vero die condicta Kalendarum Octobrium, seu, ut habet anonymus Barensis, die tertia ejusdem mensis, apud Barium celebrem Apuliae urbem ad concilium ab Urbano indictum convenere. [Col. 0241C] Haec synodus potissimum ad id coacta videtur, ut Graecos inter et Latinos de fide conveniret, ut ne scilicet sacris expeditionibus noceret in credendo diversitas. Hanc synodum anno praecedenti Baronius et ejus sequaces, imo et Labbeus tomo X Conciliorum, consignaverunt: at merito alii refragantur, Lupum Protospatam et anonymum Barensem aequales et domesticos auctores secuti, qui eam initio Octobris anni 1099, quem scilicet suo more a Septembri praecedenti, anno 1098 inchoant, celebratam fuisse testantur: alium habemus ejusdem rei testem omni exceptione majorem, Eadmerum, qui eidem concilio interfuit. Is nempe, ut jam diximus, refert libro II Novorum, Anselmum mense Octobri anni 1097 licentiam a Willelmo rege Anglorum extorsisse [Col. 0241D] Romam adeundi, et post haec rerum a beato antistite gestarum seriem particulatim prosequitur ad Barense concilium, quod anno subsequenti, proindeque 1098, convocatum fuisse narrat. Deinde Urbanus, ut idem auctor habet, post illam synodum reversus Romam Willelmo regi inducias concessisse dicitur ad festum sancti Michaelis anni subsequentis, quem quidem terminum nec rex, nec ipse pontifex attigerunt. At si illae induciae statim post Barense concilium anno 1097 indultae fuissent, ad earum finem uterque pertigissent et Willelmus et Urbanus. Certum quippe est utrumque ad annum 1099 pervenisse. Ex his, quae quidem omnino certa sunt, colligere etiam licet, synodum Romanam, quae a nonnullis anno [Col. 0242A] 1098 consignatur, aliam ab ea non esse quae anno subsequenti, ut auctores aequales referunt, celebrata est; quam Baronius et Labbeus ex male locata synodo Barensi uno anno tempus praevertentes ad annum 1098 cum ejus canonibus incaute retulerunt.

Porro licet praecipuam eorum quae in Barensi synodo gesta sunt notitiam Anglicanis historicis debeamus, qui de ea occasione sancti Anselmi scripserunt, haud tamen, ut jam observatum est, aliis auctoribus, et quidem gravibus, loco et aetate proximis, ignota fuit. Certe multos cleri et nobilium proceres ad eam convenisse scribit anonymus Barensis his verbis: Anno 1099, quem sicut et indictionem a Septembri [Col. 0242B] praecedentis anni, ut mox dicebamus, inchoat, indictione VII, tertia die intrante mense Octobri, venit papa Urbanus cum pluribus archiepiscopis et episcopis et abbatibus, et comitibus, et intraverunt in Barri, et suscepti sunt cum magna reverentia, et praeparavit domino Helia, sextum pro recto casu adhibet, ut ex Malmesburiensi infra patebit, nostro archiepiscopo, mirificam sedem intus in ecclesia beatissimi Nicolai confessoris Christi, et fecit ibi synodum per unam hebdomadam. Post completis diebus octo perrexit in pace, et in mense Julii obiit ipse Urbanus. Huic synodo quam universam Urbanus ipse in rescripto de Cinglensi cella, plenariam appellat, centum et octoginta episcopos interfuisse asserit Lupus Protospata, sed quinam illi fuerint nemo litteris prodidit. At quo loco, quove [Col. 0242C] habitu in concilio sederit pontifex ex Wilelmo Malmesburiensi discimus. Ergo, inquit, ventum est ad concilium. Apostolicus ante corpus sancti Nicolai, constratus tapetibus et palliis, ipse casula cum pallio amictus tribunal ascendit; caeteri cum cappis sedebant. Paulo inferius observat archidiaconum Romanum ante papam sedisse, ut moris est. In concilio Remensi anno 1094 Leo papa sacerdotalibus quasi ad celebrandam missam infulis redimitus processit ad concilium cum cruce et Evangelii libro antecedentibus cum sacri ordinis ministris, etc. In ista juxta Urbanum Anselmus Cantuariae archiepiscopus honoris causa, sive etiam ut facilius adversus Graecos disputans auscultaretur, sedere jussus est: cum antea, ut scribit idem auctor, ingruente tumultu, oblitus fuisset pontifex [Col. 0242D] locum ei specialem et honorificum designare. Idem habet Eadmerus de Casula et pontificum cappis; sed ait Anselmum primum ordine suo inter caeteros antistites sedisse, dum incalescente disputatione dictum ei esset ut propius accederet. Dum, inquit ille auctor, in ipso concilio plurima de fide catholica summus pontifex facunda ratione, rationabilique facundia disseruisset, mota quaestio est a Graecis de processione Spiritus sancti, quam pontifex multis argumentis, et quidem ut plurimum ex Anselmi epistola, quam illi olim de Incarnatione Verbi inscripserat, petitis approbare nisus est. Idem refert Joannes Sarisberiensis in ejusdem Anselmi Vita. Verum, inquit Eadmerus, cum res longius procedederet, [Col. 0243A] adhucque Anselmus in ordine caeterorum inter primos concilii Patres pro suae sedis dignitate consederet, clamavit pontifex: Pater et magister Anselme, Anglorum archiepiscope, ubi es? Qui statim adnitentibus, qui ei proximi erant, episcopis ad apostolici consessum, ut habet Willelmus, levatus, juxta archidiaconum sedere jussus est. Hunc pontifex, referente Eadmero qui praesens erat, sic tunc est affatus: «Quid, quaeso, facis; cur in aliorum silentio degis? Veni, veni, obsecro; ascende usque ad nos et adjuva nos, pugnans pro matre tua et nostra, cui suam integritatem vides Graecos istos conari adimere, et nos in idipsum nefas, si facultas eis tribuitur, praecipitare. Succurre igitur quasi vere pro hoc a Deo missus huc.» Quod sequenti die egregie praestitit [Col. 0243B] Anselmus, regente, ut scribit idem auctor, cor et linguam ejus Spiritu sancto; atque eam quaestionem ita tractavit, disseruit et absolvit, ut in ipso conventu nemo existeret qui non sibi inde satisfactum consentiret. Cum vero dicendi finem fecisset sanctus antistes, in eum pontifex intendens ait. «Benedictus sit cor et sensus tuus, et os et sermo oris tui sit benedictus.» Caeterum haec ipsa argumenta quae ibi coram Patribus prosecutus fuerat vir sanctus, postea rogantibus amicis, et potissimum Hildeberto tum Cenomannorum episcopo, ut patet ex illius epist. 22, et Guillelmus Gemetici monachus refert libro VI, cap. 9, enucleatius tractavit in libro De processione Spiritus sancti, quod ab eo praestitum est, ut doctrina catholica per totum orbem Christianum [Col. 0243C] pervaderet. Et quidem cum postea a Waleramno episcopo Neuburgensi de illis quaestionibus fuisset interrogatus, hunc ad illos tractatus remisit pontifex. Qua occasione res admiratione digna contigit, quod scilicet hunc episcopum nequidem more solito salutari voluerit Anselmus, ob id solum quod adhuc eum crederet Henriciano schismati addictum, ut ipsemet testatur. Videsis ejus epistolas seu responsiones ad istius Waleramni quaestiones et querelas; nos vero quae in synodo gesta sunt interim prosequamur.

Ventum est itaque ad causam Anselmi cum Willelmo Anglorum rege, quam cum pontifex coram sacro conventu ac illatas beato viro injurias palam exposuisset, clamatum est ab omnibus Willelmum [Col. 0243D] regem beati Petri gladio feriendum esse; sed id ne fieret solus Anselmus obstitit. Audiens enim haec vir sanctus, uti Eadmerus narrat, et consentiunt caeteri Angliae scriptores, illico surrexit, et flexis genibus coram papa praefatum regem jam tunc excommunicare parato, vix obtinuit ne in regem faceret quod communis omnium sententia promulgavit.

Ex Urbani epistola ad Ansonem Beneventanum dominum data, discimus monachos Casinenses ad idem concilium venisse, ut monasterium Sanctae Sophiae Beneventanum sibi assererent. Sed cum ejus loci abbas concilio se subtraxisset, lis indecisa remansit. Parem exitum ibi habuit altera Casinensium controversia adversus Cinglensem abbatissam, [Col. 0244A] ea nempe non comparente, causae judicium ad aliud tempus dilatum est, ut ipse pontifex testatur in inscripto ad Casinenses, quod inferius memorabimus.

Die VI Idus Octobris Barii adhuc versabatur pontifex, cum dioecesis Agrigentinae limites, prout a Rogerio comite constituti fuerant, confirmavit dato diplomate, in quo Roberti ducis et comitis Rogerii ejus fratris optima in Ecclesiam merita multis laudibus, et quidem jure, prosequitur. Hanc bullam habes apud Rocchum Pyrrhum, sed nonnihil emendendam in notis chronologicis. Non enim indictio VIII, quae ibi notatur, huic anno convenit; sed ad summum septima a mense Septembri aut ab [Col. 0244B] Octobris initio. At hic error ex Amanuensium culpa forte contigit; qui cum advertissent hoc privilegium finem anni 1099 praeferre, indictionem anno vulgari aptare voluerint. At, exeunte illo anno, jam e vivis abierat Urbanus. Quare dicendum est in ea bulla pontificem adhibuisse Barensis regionis, in qua tunc versabatur, computandi modum, quo, ut jam diximus, annus, sicut et indictio, ab Octobri anni vulgaris praecedentis incipiebat. Alii fortasse dicent in eo diplomate annum ab Incarnatione, id est a mense Martio anni praecedentis, ut alias passim factum est, inchoari, sed perinde est, cum utroque modo constet annum 1099 hic pro vulgari 1098 recte assignari.

[Col. 0244C] In Galliis eodem mense, III scilicet Nonas Octobris, Amatus apostolicae sedis in Aquitania legatus concilium habuit Burdigalae, cujus urbis tunc erat archiepiscopus; ad quod convenisse cum eo dicuntur Rolandus Dolensis, Petrus Aginnensis, et alii diversarum provinciarum episcopi. Sed quid in eo statutum, quave occasione convocatum fuerit, plane incompertum est. Nec plura habet ipse Labbeus tomo X Conciliorum.

Urbanus vero post synodum Barensem Romam rediens Benevento transivit, ubi Cinglensis monasterii cum Casinensibus, qui illud sibi subjicere volebant, litem dirimere constituerat, scriptis eo animo ad abbatissam ejus monasterii litteris, ut [Col. 0244D] causam suam actura comparere coram eo ultra non differret. Sed tamen etiam tunc res infecta remansit, ut ipse pontifex fusius exponit in diplomate jam laudato, quod suo loco referetur. Ibidem in monasterio Sanctae Sophiae, ubi forte hospitium habebat, causam ejusdem loci abbatis, qui Casinensi abbati obedire detrectabat, examinavit, sed non absolvit. Etenim paulo post die nempe III Nonas Novembris sequentis cum Ceperani esset, scripsit ad Ansonem Beneventi dominum ut, auditis partibus, litem hanc dijudicaret, aut si forte monachi Sanctae Sophiae coram eo, utpote homine saeculari, ea de re respondere noluerint, diem eis dicat, quo Romam convenirent a seipso sententiam [Col. 0245A] accepturi. Hoc est Urbani rescriptum jam passim laudatum, quod die 3 Novembris, et quidem hoc anno consignandum esse, ex mentione Barensis consilii nuper celebrati, certo colligitur.

Reversus Romam Urbanus, sub finem Novembris privilegia Vindocinensis monasterii confirmavit variis diplomatibus, quae omnia uno eodemque die data dicuntur; unde conjicimus Gofridum ejusdem loci abbatem, qui magna apud Urbanum auctoritate pollebat, tunc temporis Romae versatum fuisse in suo Sanctae Priscae titulo, ubi Vindocinenses monachi habitabant; qui haec omnia privilegia facile a pontifice impetrare potuerit; non uno quidem comprehensa diplomate, quod ad varia negotia pertinerent, [Col. 0245B] et potius veterum confirmationes quae jam in diversis rescriptis habebantur, quam novorum privilegiorum concessiones essent. Unde complura ejusdem ferme tenoris, et quidem una et eadem die, ut diximus, data occurrunt. Quatuor ejusmodi ex Vindocini archivis eruimus; quintum ipse Goffridus suppeditat in epistola 27 libri II: quae omnia in pontificiarum epistolarum collectione referentur.

Ad hoc etiam, ni fallor, Romanum Goffridi iter revocandum est, quod ille de seipso refert lib. I epist. 28 ad Hugonem Lugdunensem, ubi fatetur se a papa de Gaufredo Andegavorum episcopo interrogatum, quaedam de illo antistite ipsi dixisse, [Col. 0245C] quae pontificem celare non poterant. Et quidem ea non levis momenti fuisse, ex hoc colligimus, quod paulo post idem Gaufredus monente Urbano episcopatu cesserit factus monachus Cluniacensis, uti ex Chronico S. Albini observarunt Sirmondus in notis ad epist. 1 lib. III ejusdem Goffridi, et Juretus in epistolas Ivonis Carnotensis.

Idem Goffridus tunc temporis defensionem suscepit Ivonis Carnoteni episcopi, quem nonnulli apud Urbanum papam insimulaverant. Huc enim revocari debere non dubito ea quae ipse Goffridus scripsit de illa accusatione libro II, epist. 18, quidquid dicat Sirmondus, qui hanc epistolam ad Paschalis II tempus pertinere in suis notis contendit. Certe si haec [Col. 0245D] Goffridi epistola simul conferatur cum epistola 67 Ivonis ad Urbanum ipsum initio anni sequentis scripta, nemo non advertet, ut quidem mihi persuasum est, utramque ad unum et idem negotium pertinere. Goffridus nempe in sua scribit se papam Romae invenisse, qui eam urbem tunc et Romanam Ecclesiam cum magna pace possidebat et magna tranquillitate. Et hic quidem tunc erat rerum status Romae sub Urbano, ut ipse Bertoldus et alii diserte tradunt, sed adversus Ivonem male affectum occasione haud dubium primatus Lugdunensis, ut ex iis quae in cadem epistola sequuntur facile colligi potest. Ivo autem in epistola laudata ait pariter se accepisse pontificem adversus se commotum fuisse occasione quarumdam litterarum (quas etiam Goffridus commemorat) [Col. 0246A] de primatu Lugdunensi, quae omnia sibi omnino invicem cohaerent. Jam vero cum haec Ivonis epistola octavo ejus episcopatus anno inchoante, ut ipsemet testatur, paulo post festum Natalis Christi scripta fuerit, necessario ad anni 1099 initia, ut alias diximus, debet revocari, ac proinde etiam ipsa Goffridi epistola.

Caeterum ex eadem Ivonis epistola colligimus Philippum regem Franciae post suam reconciliationem haud diu in poenitentia perseverasse, siquidem iterum hoc anno ob revocatam Bertradam a legato apostolico sacris interdictus est. Qua tamen interdictione posthabita Rodulfus Turonum archiepiscopus ei coronam in Natali Domini imponere veritus [Col. 0246B] non est, ut ex eadem Ivonis epistola et sequenti ad Hugonem Lugdunensem patet. Hinc colligo id quod legitur in quadam charta Sancti Juliani Turonensis, Philippum anno 1091 Rodulfi archiepiscopi manibus Turonis coronam suscepisse, aut esse mendosum, aut, quod verisimilius est, de alia ejusdem regis coronatione debere intelligi. Reges quippe tunc temporis in magnis solemnitatibus ab archiepiscopo Remensi si praesens esset, aut eo absente, a dioecesano metropolitano, aut quovis alio qui, jubente rege, Remensis vices supplebat, solebant coronari. Interdictum autem a legato in regem latum ab Urbano confirmatum fuisse innuit Ivo epist. 84 ad Joannem alterum legatum et cardinalem, paulo post [Col. 0246C] Urbani obitum. At hanc secundi interdicti sententiam ante finem anni 1097 dari non potuisse ex Urbani rescripto ad Manassem Remensem de quo supra 1098 certo colligi potest. Regem vero ei non paruisse discimus cum ex praedicta Ivonis epistola, tum ex iis quae in concilio Pictaviensi postea gesta sunt. Certe frequentes fuisse Philippi regis lapsus et relapsus indicavit Guibertus lib. I De pignoribus, ss., cap. 1, ubi observat Philippum regem curandadarum scopharum circa jugulum privilegium ob incidentes culpas amisisse, quo Ludovicus VI ejus filius, adhibito crucis signo, passim utebatur.

Die prima Decembris hujus anni concessit Urbanus insigne privilegium monasterio Octaviensi Sancti [Col. 0246D] Cucuphatis prope Barcinonem, in quo singulae ejus loci possessiones recensentur.

Post aliquot dies aliud rescriptum quod jam saepe a nobis laudatum est, dedit pontifex, in quo post varias concertationes, quas singulatim recenset, decernit monasterium Cinglense apud Capuam cum sanctimonialibus in eo degentibus Casinensi abbati debere esse subjectum. Scriptum dicitur Romae die 7 Decembris per manum Petri scriniarii; et postridie datum per manus Joannis diaconi cardinalis, qui modus frequenter in subsequentibus diplomatibus occurrit.

Inter haec Anselmus, quem post Barense concilium simul cum Urbano Romam rediisse memorat Eadmerus, [Col. 0247A] causae suae exitum praestolabatur; at nuntius, qui ex parte Willelmi regis tunc in urbem advenit, omnem ejus spem frustravit. Is nempe post multas hinc et inde disceptationes, tandem in festivitate Natalis Domini inducias a pontifice regi impetravit ad festum sancti Michaelis archangeli, sed hunc terminum neuter attigit. Innuit Eadmerus eas a Willelmi regis ministro obtentas fuisse munera iis dispertiendo et pollicendo, quibus ea cordi esse animadverterat, quod ad Urbanum quoque extendere non veretur Willelmus Malmesburiensis, in Romanos pontifices nonnunquam magis quam decet, iniquus. Et quidem qua ratione praefracte aliquas inducias regi Willelmo renuisset dare pontifex, quas nemini homini, quantumvis vili et abjecto, vix negare [Col. 0247B] potuisset; tantumdem enim temporis requirebatur ad evocandos ex Anglia testes, advehendaque documenta, quae necessaria esse videbantur ad causae examen. Certe Urbanus, qui terminum ad causam dicendam in primo cum regis nuntio congressu ad Pascha praefixerat, non poterat inducias illas ad aliquod tempus non protrahere, cum ipse rex per suum nuntium ex ultimis orbis partibus, se etiam post causae examen satisfacturum pollicitus, id enixius peteret: rex, inquam, quicum ut mitius ageretur, postulabant Ecclesiae necessitas, rerum temporumque circumstantiae; rex denique, qui non ita pridem, ad pontificis obedientiam, spretis schismaticis, accesserat. Certe nec tunc, nec post illud tempus Urbanus pravis Willelmi regis voluntatibus [Col. 0247C] connivere unquam visus est, nec in posterum minus quam antea Anselmo favit; imo, ut ipse Eadmerus refert, cum vellet vir sanctus Lugdunum redire, a papa prohibitus est, propter concilium quod tertia hebdomada Paschae Romae se habiturum statuerat.

Quo autem loco habitus quove honore sit donatus in urbe vir sanctus toto eo temporis intervallo, exponit idem auctor tum in ejus Vita, tum in libris Novorum, his verbis: «Morati itaque sumus, inquit ille auctor, ferme per dimidium annum, continue circa papam degentes, et quasi in commune viventes, nec enim duae, sed una videbatur amborum curia esse. Unde et ipse papa frequenter ad Anselmum [Col. 0247D] veniebat laete sese cum eo agendo, et curiam ei faciendo. Dedit quoque illi hospitium, in quo conversabamur. . . . . Ipse Anselmus in conventu nobilium, in processionibus, in stationibus semper et ubique a papa secundus erat, prae cunctis honoratus, cunctis acceptus. Rem subdit in Vita memoratu dignam. Angli illis temporibus Romam venientes pedes Anselmi ad instar pedum Romani pontificis sua oblatione honorare desiderabant.» Nec vero invidiam ea de re aliquam passus est Urbanus, aud id aegre unquam tulit; imo cum rescivisset Anselmum huic Anglorum devotioni acquiescere nunquam voluisse, admiratus in homine humilitatem mundique contemptum, jussit ei sese in se tenere, et nullum bene facere ultra volentem prohibere; sed omnes pro tali [Col. 0248A] causa adventantes patienter admittere. Haec erat utriusque sancti viri humilitas, et in alterutrum charitas.

Ad haec Anselmi cum pontifice colloquia, quae Eadmerus laudat, pertinent haud dubium aliquot ejus sancti viri epistolae, in quibus variis dubiis respondet juxta id quod a papa Urbano audierat. Ita epist. 130, lib. III, P. monachum Sancti Martini Sagiensis ab adeunda Jerosolymorum urbe dehortatur, quod tale iter voto stabilitatis et obedientiae, quae apostolico debetur, contrarium esset. Is enim, inquit Anselmus, magna auctoritate praeceperat, ne monachi hanc viam arriperent absque praelati obedientia. Ego, ut subdit, praesens adfui quando istam sententiam [Col. 0248B] apostolicus propugnavit. Apostolicum vero, cujus hic Anselmus nomen reticet, Urbanum fuisse diserte asserit Goffridus Vindocini abbas epist. 21, lib. IV, in qua Odonem abbatem Majoris Monasterii, uti censet Sirmondus, ab eodem peregrinandi desiderio retrahere conatur; «quod Urbanus, qui eundo Jerusalem peregrinari praeceperat laicis, ipsam peregrinationem monachis prohibuisset, quod se ex ipso pontificis ore audivisse testatur.» Alia vice Anselmus ab Urbano postulavit, ut sibi quandoque liceret canonum rigorem paulo temperare, cum id rerum statui in Anglia conducibilius sibi videretur. Quod tum ab eo pontifice, tum etiam a Paschali facile impetravit, ut ex ejusdem Paschalis epistola patet, lib. III, num. 45 inter Anselmianas. Interdum [Col. 0248C] quaestiones etiam de variis ecclesiasticae disciplinae capitibus in his colloquiis familiaribus miscebantur. His accenseri debet, ut quidem videtur, ea quam tractat Anselmus lib. III, epist. 159, de altari quod e suo loco motum fuerat, an deberet iterum consecrari. Eo loci, sicut et Ivo epist. 72 et 80, atque alii ejus aevi canonistae, non modo altare, sed et ipsam ecclesiam ea occasione de novo consecrandam esse censent, quod Lobiis factum fuisse discimus in Gestis ejus loci abbatum tomo VI Spicilegii, pag. 609; at iste ritus modo in desuetudinem abiit. Haec autem quaestio assistentibus quibusdam episcopis, ut Anselmus testatur, coram Urbano agitata fuit, cunctis ea quae sibi recta videbantur libere proferentibus. Unde patet complures in ejusmodi collationibus, [Col. 0248D] et quidem diversi ordinis homines adfuisse. Certe, ut modo videbamus, et Anselmus archiepiscopus, et Goffridus abbas praesentes erant, cum actum fuit in ejusmodi pontificis consessu de monachorum Jerosolimitana peregrinatione. Forte uni ex his colloquiis interfuerat archipresbyter Andegavensis, qui Roberto Arbrissellensi, ut in ejus Vita habetur, proponenti Petronillam viduam ut abbatissa fieret, palam testatus est, ne id remoraretur, se audiisse cum Romae esset ab Urbano II viduam quatuor virorum pro necessitate abbatiae praefici posse.

Tanta vero sanctitatis et doctrinae fama, qua Romae pollebat Anselmus, haud inutilis Ecclesiae [Col. 0249A] fuit, cum multi schismatici ea permoti ad Urbani obedientiam tanti viri exemplo accesserint, frementibus, uti observat Joannes Sarisberiensis in ejus Vita, Henricianis. Mirum est quod ea de re habet Eadmerus. Quid, inquit, referam nonnullos cives Urbis, quorum ingens multitudo propter fidelitatem imperatoris ipsi papae erat infesta, nonnunquam in unum conglobatos, Anselmum a Lateranis ad sanctum Petrum euntem cum suis propter odium papae capere volentes; sed mox viso vultu ejus territos projectis armis terra procumbere, et se illius benedictione deposcere insigniri. Haec in specimen dicta, plura habentur apud Eadmerum et alios auctores Anglicanos, quos consulere licet.

[Col. 0249B] Urbanus itaque, deficientibus in dies Romae Henricianorum viribus, magis ac magis in adversarios praevalebat, ita ut Natali Domini cum magna pace, inquit Bertoldus, Romae celebrato, Urbem omnino sub suo dominio tunc habuerit. Nam et, ut prosequitur ille auctor, castellum Sancti Angeli cum aliis munitionibus in sua potestate detinuit, omnesque aemulos suos in civitate cum Dei adjutorio satis viriliter aut placavit, aut vi perdomuit. Unde cum e re Christiana censeret esse pontifex generale concilium convocari, synodum suam in tertia hebdomada Romae celebrandam post Pascha, missis litteris usquequaque denuntiavit. Eum vero reliquum tempus usque ad synodi celebrationem in Urbe transegisse ex Eadmero et Bertoldo facile colligitur, licet ea [Col. 0249C] quae tunc ab illo gesta fuerint ignoremus, nisi quod illo intervallo duo privilegia totidem monasteriis concesserit, quae supersunt. Primum est monasterii Anianensis in Occitania, inscriptum Petro ejusdem loci abbati, datum Laterani die 14. Alterum die 19 ejusdem mensis in porticu beati Petri, quo monasterium Sancti Saturnini in dioecesi Urgellensi, cujus Petrus tunc abbas erat, insignibus privilegiis et juribus decoratur. Haec duo privilegia a Petro scriniario scripta, et per manum Joannis diaconi data dicuntur. Aliam Urbani bullam laudant, qua Gellonense Sancti Guillelmi de Deserto monasterium antea Anianae subjectum, ab eo jugo liberatur. Sed eam videre non licuit, nec in alterutrius monasterii archivo habetur.

Interea Romam conveniebant ex variis provinciis episcopi ad concilium ab Urbano convocatum, quod magnum concilium Hovedenus, generalem synodum codex Lamberti, Bertoldus, auctor aequalis Vitae Joannis Ternannensis, et alii appellant. Huic 150 episcopos et abbates, innumerabilesque clericos interfuisse scribit idem Bertoldus, ad quam primates, archiepiscopos et episcopos convocatos fuisse legitur in codice Lamberti, quosque ex Italia et Gallia congregatos, in modum coronae, sedisse Eadmerus observat. Anselmo autem Cantuariensi archiepiscopo, cum nullum sibi assignatum locum haberet, sedes jussu pontificis in corona posita est, id est ex opposito [Col. 0250A] papae, qui locus, uti Eadmerus prosequitur, non obscuri honoris in tali conventu solet haberi. Certe in concilio Remensi anno 1099 sedebant Patres in modum coronae dispositi, ita ut Leo IX pontifex sedens verso vultu ad sepulcrum sancti Remigii, haberet ex opposito ante oculos Remensem et Trevirensem archiepiscopos, qui primas sedes occupabant. In veteribus Remensis provinciae monumentis Cameracensis episcopus, ex opposito metropolitani locum habere conspicitur, ut et Dolensis in provincia Turonensi, quae duae Ecclesiae etsi sunt illustres inter alias, neutra tamen suae provinciae post metropolim, protothronus seu primaria sedes est. Nam in Belgica secunda hanc dignitatem Suessionensis, et in Lugdunensi tertia Cenomannensis Ecclesia [Col. 0250B] semper obtinuit, uti ex vetustioribus Galliarum notitiis constat.

Concilium in basilica Sancti Petri celebratum fuisse diserte habet vetus codex ejus canonum, Lamberti Atrebatensis dictus, et quidem hebdomada tertia Paschae, seu post Pascha, ut Bertoldus et Hovedenus habent; et aperte omnino codex Lamberti, in secunda Dominica post Albas, qua misericordia Domini causatur. Is cum subjungit ejusdem synodi decreta pridie Kalendas Maii data fuisse innuit synodum perdurasse tota hac hebdomada. Unde nec Chronicon Malleacense aberravit, ubi legitur hanc synodum VII Kalendas Maii celebratam fuisse; nec codices a Binio, Sirmondo, aut Labbeo laudati, qui diem 7 aut 6, aut etiam II Kalendas Maii praeferant. [Col. 0250C] Certe ipsa Dominica tertiae hebdomadae, quae hoc anno in diem 24 Aprilis, seu VIII Kalendas Maii incidebat, complures antistites Romae simul congregati rescripto pontificio in gratiam Hugonis Lugdunensis pro primatu contra Daimbertum Senonensem decertantis subscripserunt. Ex hoc rescripto, discimus Daimbertum tunc temporis primatum Lugdunensem agnovisse, et comperta habemus aliquot antistitum nomina, qui Romano illi concilio interfuerunt. Ii sunt, praeter Daimbertum Senonensem et aliquot cardinales Ecclesiae Romanae presbyteros, Anselmus Cantuariae, Leodegarius Biturigum et Amatus Burdigalae metropolitani; episcopi vero Gualterius Albanensis, Odo Ostiensis, Guntardus [Col. 0250D] Tundanus, Leutaldus Silvanectensis et Ismeon Diensis, qui etiam ultimus erat Hugonis Lugdunensis legatus. Quamvis autem unicus hic memoretur Remensis provinciae Letaldus episcopus, plures tamen interfuisse huic synodo e sua provincia Manasses metropolitanus testatur in epistola quam infra laudabimus de Morinensi episcopo. Certe id diserte habetur, in codice Lamberti tum ms., tum edito tomo V Miscellaneorum Baluzii, id quo haec verba leguntur: Huic quoque concilio cum caeteris Remensis provinciae episcopis interfuit Lambertus Atrebatensis episcopus. Ibi etiam aderant, uti ex iis quae modo dicemus patebit, Bisancius archiepiscopus Tranensis, Reingerus Luccensis, Humbaldus Antissiodorensis et Gotofredus Magalonensis episcopi, [Col. 0251A] quibus adjungi debet Norgandus Aeduensis, cui a Roma reverso apud Sedelocum, occurrit Hugo jam tunc Flaviniacensis abbas, uti ipse narrat in Chronico. Denique iis etiam annumerandus esse videtur Hugo Gratianopolitanus antistes, qui post reditum Urbani pontificis in Italiam duobus annis in Apulia infirmitate detentus commoratus est, ut ipse testatur in libello De controversia, quam habuit cum Guidone Viennensi occasione Salmoriacensis archidiaconatus.

Haec porro synodus convocata dicitur in codice Lamberti pro errore et haeresibus Graecorum, ad quos ejus decreta etiam spectare subjungit his verbis, apud Baluzium relatis: Qualia autem decreta praedictus papa Urbanus de Latina et Graeca Ecclesia et [Col. 0251B] de ministris altaris, et de ordinatis a Simoniacis, et de beneficiis et officiis ecclesiasticis per pecuniam adeptis ante corpus beati Petri dederit, studiosus lector legendo invenire poterit. Unde mirum est nihil speciale de Graecorum erroribus in vulgatis hujus concilii canonibus occurrere. Id forte evenit, quod horum canonum collectores, cum Latini fuerint, ea tantum quae ad occidentales pertinebant retulerint; quemadmodum id quod occasione sancti Anselmi decretum ibidem fuit. a solis Anglicanis scriptoribus memoratur. Sic etiam Bertoldus et alii passim auctores de hac synodo solummodo habent, Urbanum in ea praedecessorum suorum statuta confirmasse, iterasse anathemata in Guibertum ejusque complices jam saepius lata et confirmata, egisseque de promovenda Jerosolymitana [Col. 0251C] expeditione. Canones vero septemdecim hujus concilii, qui vulgo circumferuntur, jam in prioribus conciliis ut plurimum promulgati fuerant, ut legenti patebit. At nusquam invenire licuit, quod de eadem synodo refert auctor Chronici Malleacensis, in ea scilicet a pontifice decretum fuisse, ut singuli Christiani omni feria sexta servarent jejunium pro peccatis suis, et maxime pro illis quibus non confessi sunt immemores.

Quod ad res Anglicanas spectat, Eadmerus libro II Novorum, et post eum Rogerius Hovedenus, scribunt, «Urbanum in eadem synodo sententiam excommunicationis protulisse in adversarios sanctae Ecclesiae, ac in omnes laicos, qui investituras dabant, [Col. 0251D] aut clericos qui eas accipiebant, aut ejusmodi homines ad officium dati honoris consecrabant. Denique in eos, qui pro ecclesiasticis honoribus laicorum homines fiunt, quod exsecrabile videatur, inquit pontifex, sacerdotum manus, quae in tantam eminentiam excreverunt, ut, quod nulli angelorum concessum est, Deum cuncta creantem suo ministerio creent, et eumdem ipsum pro redemptione et salute totius mundi summi Dei Patris obtutibus offerant; in hanc ignominiam detrudi, ut ancillae fiant earum manuum, quae die ac nocte obscenis contagiis inquinantur,» etc. Hac prolata sententia acclamatum est ab omnibus: Fiat, fiat, et in his consummatum est concilium. Haec omnia se in concilio a venerabilis memoriae domino papa Urbano audivisse testatur [Col. 0252A] ipse Anselmus lib. III, epist. 73 ad Paschalem II. Et quidem Boso postea Becci abbas, amicus et discipulus sancti Anselmi, nunquam adduci potuit ut hominium regi Henrico, qui Northmanniae etiam dux erat, praestaret, quod id se nunquam facturum pollicitus papa fuerat ut in ejus Vita legitur. Neque hic omittendum est quod Reingerus Luccensis episcopus in eadem synodo fecisse ab Eadmero dicitur. Hic quippe a pontifice propter sonoram, qua pollebat, vocem designatus ad legenda publice quae in synodo statuta fuerant, cum id exsequeretur, repente interrupta decretorum serie, mutato vultu ac vocis et totius corporis habitu, terram pede suo verberans multa interseruit in Anselmi honorem, et de his quae ille a rege Anglorum passus fuerat, graviter [Col. 0252B] conquestus, quod post tantam in urbe moram non ei fuisset satisfactum. Sed, monente papa, lectionem canonum persecutus, quae decreta ea de re fuerant, ut mox dicebamus, tandem cum caeteris approbavit.

Interea pontifex haud negligebat eorum causas, qui ad ipsum recurrebant, quibus vel ipse solus providebat; aut certe eas referebat ad synodum, si tanti essent, ut id operae pretium esset. Et quidem durante concilio, nempe die 26 Aprilis ad petitionem Andreae abbatis monasterium Casalis Benedicti, quod ille apud Bituriges juxta Vallumbrosanorum instituta sub regula sancti Benedicti construxerat, bona ac possessiones confirmavit, data bulla. Aliud [Col. 0252C] privilegium die sequenti ad petitionem Amati Burdigalensis archiepiscopi, et Fulconis abbatis, qui forte cum eo antistite Romam ad concilium venerat, concessit monasterio Sanctae Crucis Burdigalensis.

At negotia majoris momenti in concilio tractabantur. Ex iis fuit canonizatio sancti Nicolai Peregrini: tales enim causas juxta illius aevi disciplinam plenariae synodi communi assensu firmari debere ipse Urbanus jam antea ad Benedictum Namnetensem, ut suo loco diximus, statuerat. Atque adeo Bisancius Tranensis archiepiscopus, qui Nicolai canonizationem prosequebatur, miracula ab eo patrata, praecipiente Urbano, coram universo concilio recitavit; quibus lectis pontifex ei facultatem concessit ut quidquid hac in re melius videretur, [Col. 0252D] ad Dei gloriam institueret, datis ea de re litteris ad clerum, nobiles et plebem Tranensis civitatis, et quidem ad hunc annum, ad quem pertinere, etiam absque ullis chronicis notis, quivis facile ex dictis intelligit.

Compressum etiam hac in synodo fuit Tarvennensis Ecclesiae schisma, confirmato in ejus urbis antistite Joanne, quem dioecesani abbates, rejectis aliis, delegerant, postquam Gerardus qui, uti diximus, in Nemausensi concilio a suis muniis suspensus fuerat, in monasterium Montis Sancti Eligii secessisset. Hujus rei praecipuus auctor fuit Lambertus abbas Sithiensis, sancti Anselmi amicus, qui ea de re, ut Malbrancus refert, orationem coram synodi Patribus habuit. Litteras de hoc negotio [Col. 0253A] scripsit pontifex ad Manassem Remensem archiepiscopum, tum ad Tarvennenses, ac etiam ad ipsum Joannem, cui prohibet ne electioni suae contraire audeat; sed hae solum ultimae supersunt, quas ex ejusdem Joannis Vita, olim praeferentur. Loco autem earum quae ad Manassem scriptae erant, dabimus in Appendice ejusdem archiepiscopi epistolam ad ipsos Tarvennenses, qua eos ad Joannem juxta pontificis et concilii mandata suscipiendum adhortatur, quibus reipsa eos paruisse ex ipsorummet litteris ad Lambertum Atrebatensem, a Baluzio tomo V Miscellan. relatis patet. Ibi enim se papae litteras accepisse aiunt super confirmatione electionis domni Joannis archidiaconi Atrebatensis; quibus se corde et animo obtemperaturos profitentur. Et quidem paulo post, [Col. 0253B] videlicet II nonas Junii hujus anni, Joannes presbyter ordinatus est; tum mense sequenti XVI Kalendas Augusti, Remis a Manasse metropolitano consecratus episcopus, tandem Tarvennae summa cleri, procerum et populi exsultatione susceptus, IX Kal. ejusdem mensis cathedrae pontificali inthronizatus est, ut refert Joannes ejus Vitae auctor aequalis apud Rollandum die 27 Januarii, quo ejus memoria in aliquot Martyrologiis celebratur.

Porro Lambertus abbas, qui pro electione Joannis in synodo perorasse dicitur, Cluniacensium fama illectus, eos in suum Sancti Bertini monasterium, in quo disciplina regularis intepuerat, inducere jampridem meditabatur; opportuna hujus itineris Romani usus occasione, id impetravit ab Urbano, [Col. 0253C] interveniente Clementia comitissa, cujus ad eumdem pontificem litteras ea de re deferebat. Et quidem absque ulla mora litteras ad Hugonem Cluniaci abbatem scripsit pontifex, cumque monuit ut Sancti Bertini Sithiense monasterium sub sua cura reciperet, quod Robertus Flandrensium comes an. 1106 ex peregrinatione Jerosolymitana reversus, Atrebati confirmavit, ut ex ejus charta patet, relata in Bibliotheca Cluniac., col. 538. Quin et ipse Lambertus, post pauca relicto monasterii sui regimine, Cluniacum secessit, ac nova professione sese regulae strictius astrinxit, unde postmodum ad suam abbatiam remissus, ejus curam usque ad vitae finem egit. Caeterum monachi Bertiniani, imo et ipse Lambertus haud diu Cluniacensis abbatis post beati Hugonis mortem jugum ferre valuerunt, uti fuse narrant Iperius in Chronico ejusdem loci, et Malbrancus lib. IX De Morinis. Exstant ea de re Honorii papae II litterae in gratiam Petri Cluniacensis, ad abbatem Sancti Bertini, qui ei obedire detrectabat, sed haec fusius prosequi non vacat.

Eamdem fere fortunam, sed ob diversas causas, expertum est in hac synodo monasterium Sancti Germani prope Antissiodorum, cujus abbas in Nemausensi concilio exauctoratus fuerat. Cum enim perdiu, sed semper frustra, tentata fuisset ejus abbatis restitutio, locusque adeo insignis absque capite in pejus omnino abiret, visum est concilii Patribus post triennium, uti ex Gestis ejus loci [Col. 0254A] abbatum colligitur, illius curam Hugoni abbati Cluniacensi ad Stephani comitis ejusque uxoris preces, committere. Exstant ea de re Urbani litterae, quibus pontifex id exsecutioni mandari praecipit, ita tamen ut ille locus proprio abbate non careat. Quantum vero laborandum fuerit ut haec abbatia a Cluniacensium jugo eximeretur, ex Guidone discendum est in Gestis abbatum Sancti Germani tomo I Bibliothecae Labbeanae.

Disceptatum est postea coram ejusdem synodi Patribus de coemeterii jure in urbe Burdigala, cujus possessionem ecclesiae Sancti Andreae cathedralis canonici sibi deberi contendebant, contra nitentibus clericis Sancti Severini. Sed hi ultimi causa ceciderunt, ut ex Urbani rescripto discimus, quod post [Col. 0254B] aliquot dies ea de re ad canonicos Sancti Andreae dedit.

Huc quoque advenerunt monachi Molismenses, conquesturi adversus Robertum suum eorum abbatem, qui ipsis dimissis ad Cisterciensem eremum, nova ibi erecta abbatia, transmigraverat. Eorum petitioni annuerunt concilii Patres; et ipse pontifex infatigabili Molismensium, ut in Chronico Arelatensi legitur, querela actus legato suo in Galliis Hugoni scripsit, ut Roberto ad suos Molismenses reditum persuadere conaretur; aut si id fieri non posset, res ita componat, ut utriusque monasterii fratres in suo quique loco deinceps quieti permaneant. Dato ea de re decreto, quo cavetur ne deinceps monachi eorum monasteriorum e loco ad locum [Col. 0254C] transmigrare pergant. Urbani epistola dabitur ex variis scriptis et editis; et postea ejusdem ea de re decretum ex Orderico Vitali. Caeterum Hugo, receptis Urbani litteris, rem cum aliis provinciae episcopis et abbatibus in colloquio apud Portum-Ancillae tractavit, atque ibi decretum est ut Robertus reddita episcopo Cabilonensi virga Cisteriensis abbatiae, relaxatisque ab obedientiae promissione sibi facta monachis Cisterciensibus, Molismum. cum iis qui eum sequi voluerint reverteretur; ita ut nulli deinceps, nisi juxta quod permittit sancti Benedicti regula, transitus ad aliud monasterium licitus sit. Robertus itaque, Alberico in Cisterciensem abbatem sibi substituto, Molismum repetiit, ibique ad finem vitae perseveravit. Haec initia sunt ordinis Cisterciensis, quibus sicut et natalibus sancti Bernardi anno 1091 exorti illustratus est Urbani pontificatus. De his consulendi Manriquez in Annalibus Cisterciensibus, Ordericus Vitalis, anonymus auctor a Labbeo tomo I Bibliothecae editus, qui etiam vetera instrumenta, sicut et alii passim Historiae ecclesiasticae scriptores passim exhibent.

Eodem anno et forte etiam in eadem synodo restitutus fuit in gradum suum Fulco Divensis Sanctae Mariae monasterii in Northmannia abbas, qui instigante Satana, ut jam ex Orderici libro X diximus, injuste criminatus et depositus fuerat ante annos septem, quos in monte Casino, monitu ut videtur Urbani, ad quem confugerat, transegit Ejus [Col. 0255A] destitutionis et restitutionis tempus ex eodem auctore colligimus, qui scribit Fulconem anno 1106 Guentae, id est Wintoniae, in Anglia obiisse III Nonas Aprilis, suae restitutionis anno septimo quae facta fuerat post alios septem annos quos exsul Casini exegerat. Hunc vero tum in abbatiam suam rediisse cum papae apicibus affirmat idem Ordericus; at hae litterae perierunt.

Prima autem post solutum concilium die Anselmus, teste Eadmero, recepta a pontifice licentia abeundi, Roma exivit, ac superatis viarum, quas Henrici et Guiberti fautores occupabant, periculis, Lugdunum pervenit incolumis, ubi ab Hugone archiepiscopo summo cum honore exceptus est. Ad [Col. 0255B] nostrum institutum non attinet fusius ejus Gesta persequi, quae ex Eadmero aliisque Anglicanis auctoribus repetenda sunt.

Hac eadem die, nempe Kalendis Maii, pontifex monasterii Psalmodiensis in Septimania, possessiones et privilegia confirmavit, dato diplomate, quod ex autographo, lacero quidem et pene consumpto, sed tamen indubiae fidei dabitur. Hoc monasterium post varias fortunas ad Aquas mortuas ( Aiguesmortes ) translatum et saeculari toga donatum tandem ab aliquot annis Alesiensi ( Alais ) novo episcopatui, ex Nemausensi detracto, unitum est. Post duos dies pontifex rescriptum dedit pro [Col. 0255C] canonicis Burdegalensibus, quod modo laudavimus. Et die sequenti, 10 Maii, privilegium insigne concessit monasterio Conquenti apud Ruthenos, quo ejus jura et possessiones confirmantur, resecato abusu qui in illis partibus invaluerat, sanctorum reliquias, etiam invitis monachis, ad placita publica deferendi. Paulo post, id est die 14 Maii, pontifex Ruthenensis matris ecclesiae canonicis, qui regularem vitam amplexi fuerant, privilegia concessit, et varias possessiones ad vitam communem ducendam eis asseruit, dato diplomate. Eodem mense Maio, nulla assignata die, consignatur Urbani rescriptum ad Alfanum Salernitanum antistitem, quo revocatis a se per subreptionem, ut ibi dicitur, concessis monasterio Cavensi privilegiis, illud et alia ejusdem [Col. 0255D] dioecesis monasteria archiepiscopo reddit et confirmat. Datum fertur Romae anno 1098, indict. VII, mense Maio, quae notae sibi non cohaerent. Et quidem anno 1098, mense Maio, jam ut quidem videtur, profectus in Apuliam erat Urbanus, quare potius visum est illud ad praesentem annum, cui indictio VII convenit, revocare. Mirum est autem, si rescriptum hoc sincerum sit, Urbanum in ea dixisse sibi subreptum usque tunc fuisse ea in re, et visis tunc primum Romae privilegiis Ecclesiae Salernitanae, quae hactenus sibi incomperta fuerant, emendasse sententiam, cum Salernum antea non semel adiisset post concessa Cavensi monasterio privilegia et jura anno praecedenti in hac ipsamet residens confirmasset, nulla hujus subreptionis facta mentione, [Col. 0256A] quae omnia rescriptum illud valde dubium faciunt, ne dicam falsum. Imo anno 1089 pontifex idem, visis ut vidimus cartulis et pactionibus ex utraque parte prolatis in concilio Melphitano, secundum Cavenses pronuntiaverat. Quin et nuper accepimus viri cujusdam in his partibus eruditi observationes in hoc privilegium, quod accurate expenderat factas, in quibus ait se illud quidem in archivo archiepiscopali Salerni inspexisse in pergameno scriptum integro et sano, sed charactere qui his temporibus non convenit, cum notis chronicis sed falsis, absque ullo signo, aut sigillo et subscriptione. Et quidem nunquam ab eo tempore suis privilegiis excidit Cavensis abbatia. Quae etiam peculiari rescripto expresse confirmavit post multos [Col. 0256B] variorum temporum pontifices Gregorius XIV. Illud tamen qualecunque sit Salernitanae Ecclesiae scriptum ex Ughello dabitur, de cujus sinceritate judicium aliis permittimus.

Initio Junii Urbanus, e Vaticano Lateranum reversus, Hugoni Lugdunensi suo in Galliis vicario rescripsit II Nonas ejusdem mensis in gratiam Gratianopolitanae Ecclesiae adversus Guidonem Viennensem archiepiscopum, qui rursus Salmoriacensis archidiaconatus Ecclesias invaserat. In fine litterarum fatetur religiosissimus pontifex se hucusque in permittendis apud Gallias episcoporum translationibus [Col. 0256C] nimis facilem fuisse; tum addit se deinceps juxta Nicaenae synodi statuta ab eo abusu abstenturum, atque hoc est ultimum rescriptum quod quidem cum notis chronicis supersit, ab Urbano datum: huic aliud subjungetur ipsi Hugoni Gratianopolitano inscriptum, quo eidem, et Magalonensi episcopo, cognitionem causae quae inter Vigilienses et Cluniacenses monachos vertebatur, committit: sed caret omni temporis nota. Exstant in Chartario Calmeliacensi aliae Calixti litterae eidem Hugoni et P. Diensi episcopis de eadem Vigiliensi Ecclesia, quas in uno cod. Urbano tributas invenimus, sed perperam, ut ex aliis duobus exemplis constat, et ejus data, Privati Kal. Maii, quae Urbano convenire nequit. Gratianus 35, q. 2 et 3, laudat fragmentum alterius [Col. 0256D] rescripti Urbani ad eumdem Hugonem de extraordinaria pollutione, quod suo loco inter ejus decreta proferetur.

Ad extrema quoque Urbani pontificatus tempora revocandum esse credimus ejus rescriptum in gratiam monachorum Sancti Remigii Remensis, quos Ingelramnus Laudini antistes vexabat occasione altaris Corbiniaci. Et quidem cum anno tantum 1098 Ingelramnus hanc sedem iniisse, Elinando, qui Manassis metropolitani ordinationi anno 1096 interfuerat, defuncto dicatur, haud minus quam unius circiter anni spatium exigitur, ut ille antistes monachis negotium facessierit, et ipsi ad Urbanum recurrerint atque impetrarint illud rescriptum.

Inter haec die 24 Junii, Nativitate sancti Joannis Baptistae, Gebehardus Urbani in Germania legatus Adalbertum in Schaffusensis monasterii abbatem solemni ritu benedixit loco Gerhardi qui, annuente pontifice, ut ex Bertoldo diximus, monasterii curam dimiserat.

Si Theobaldus, ut vulgati catologi habent, hoc tantum anno monasterii Malleacensis regimen suscepit, huc quoque consignandum est Urbani decretum, quo jussit ut ille abbas Hugoni Cluniacensi, quem procul dubio offenderat, satisfaceret. Quid rei ageretur haud notum est. At Urbani sententiam ex Paschalis II ejus successoris epistola ms. ad Petrum Pictaviensem dicimus, in qua post nonnulla de monasterio [Col. 0257B] Sancti Cypriani praemissa haec subdit: De Malleacensi quoque abbate praecipimus ut juxta domini Urbani praeceptum abbati Cluniacensi satisfaciat: alioquin vide ne tu pro eis sedis apostolicae indignationem experiaris, et ipsi condignam sententiam non effugiant. Forte ille abbas, sicut et Cyprianensis, Cluniaco subjici recusabat.

Circa eadem tempora Raymundus comes Melgoriensis a Gotofredo episcopo Magalonensi, quod ejus Ecclesiae jura invasisset excommunicatus, Romam perrexit; Gotofredum, qui paulo ante illum, procul dubio ut concilio interesset, profectus fuerat, secutus. Cum vero ambo coram pontifice causam suam egissent, comes paterni testamenti violati reus [Col. 0257C] convictus est ab episcopo; quare ea quae invaserat in praesentia cardinalium et aliorum virorum illustrium guerpivit in manu domini papae, a quo post factum ipsi hominium, comitatum recepit, ea conditione ut Romano pontifici singulis annis auri unciam persolveret. Haec autem omnia in patriam reversus die Nativitatis Sanctae Mariae in publico placito comes confirmavit, et statim ad sanctum Jacobum profectus est. Instrumentum ea de re hoc anno 1099 confectum referunt Arnaldus de Verdala tomo I Bibliothecae novae Labbeanae, in Historia episcop. Magalonensium Gariel, et ex parte Sammarthani tomo II Galliae Christianae.

[Col. 0257D] Exorta est circa idem tempus gravis contentio apud Cenomannos inter canonicos ecclesiae cathedralis et Sancti Vincentii monachos occasione unius canonici defuncti, cujus corpus quidam e canonicorum grege factiosi in terra profana sepelierant; cum tamen jus esset monachorum Sancti Vincentii, prisca consuetudine simul et lege firmatum, ut episcopi et canonici in eorum coemeterio sepelirentur. Post multas rixas, cum haec controversia episcopi auctoritate componi non potuisset rem monachi ad Urbanum detulere, ad quem episcopus in eorum gratiam epistolam scripsit. Hanc in Appendice a Chartario Vincentiano exhibere visum est, tum quod in ea tota rei series exponatur, [Col. 0258A] tum etiam ob ejus auctoris famam. Hunc enim esse Hildebertum multis aliis scriptis celebrem, et temporum circumstantiae, et styli, si mea me non fallit conjectura, conformitas, vix dubitandi locum relinquunt. An vero aliquid ea de re statuerit Urbanus, incertum, et forte morte interceptus id non potuit, at in ejusdem monasterii Chartario habetur concordia inter canonicos et ejus loci. monachos tempore Hildeberti episcopi et Ranulfi abbatis inita, qua conventum fuit, ut canonici sepelirentur quidem in coemeterio Vincentiano, sed in loco honestiori, atque a laicorum sepulturis sejuncto, quam conventionem hujus occasione discidii factam fuisse haud dubitamus.

[Col. 0258B] Huc denique revocari potest Urbani epistola ad Albertum episcopum Metensem, a Gratiano 1, q. 5, c. 3, relata, de quodam qui oblata pecunia sacerdotium fuerat adeptus. Hic nempe Albertus, is ipse est Adalbero seu Albero, qui post Hermanni obitum ab Henrico imp. in sedem Metensem contra Popponem fuerat intrusus. (Vide Chronicon Sithiense, p. 600.) Certe ex Vita Sancti Theogeri, quam saec. XII in Actis SS. ord. sancti Benedicti dabimus, sicut et hac Urbani epistola, colligi potest hunc Albertum seu Alberonem aliquando pro episcopo habitum fuisse. De hoc fuse agit praedictae Vitae auctor ejusque depositionem in concilio Remensi anno 1115 praesidente Conone legato decretam narrat, cui ipse Theogerus substitutus est. [Col. 0258C] Caeterum post hanc epistolam aliae nonnullae, et aliquot Urbani decreta subjungentur, quae cum nullam aut certe indeterminatam notam praeferant, alicui certo anno consignare fas non fuit.

Urbanus post infinitos labores pro Ecclesia superatos, rebus jam omnino sedatis, recuperatisque quas in Urbe ipsa schismatici tandiu occupaverant munitionibus, ac Romanis omnibus sibi conciliatis, ipsaque universali Ecclesia in tranquilliorem, ultra quam longe antea fuisset et sperari posset, statum revocata, tandem meritorum multo magis quam dierum plenus, morte ejus, ut nonnulli auctores observarunt, eclipsi aliisque visis coelestibus praenuntiata, ad superos evolavit eo ipso tempore, quo in [Col. 0258D] Oriente sacra Jerosolymorum civitas a Christianorum exercitu, quam ad hanc expeditionem pius pontifex summopere incitaverat, capta est. Romae in morbum incidit, ut testatur Ordericus Vitalis libro X, initio, ubi mercedem a Deo percepturus pro bonis studiis, quibus apprime floruit, ex hac vita migravit IV Kalendas Augusti. Certe eum Romae hac die obiisse anno 1099 constat ex Paschalis ejus successoris epistola ea de re scripta ad Hugonem abbatem Cluniacensem, quam in Appendice nostra referemus. Pontificatum tenuit annos XI, menses IV, dies XVIII. Bertoldus numero rotundo menses quinque scripsit, atque de his nulla est apud veteres aut recentiores dissensio, etsi nonnulli ob varias computandi rationes ejus mortis annum aliter expresserint. [Col. 0259A] Hunc tamen die III Kalendas Augusti forte errore librarii, vitam finiisse legitur in Chronico Kemperlegiensi tomo I Baluzii Miscellaneorum. Caeteri passim auctores Chronicorum diem IV assignant, quibus monasteriorum et aliarum ecclesiarum Necrologia consentiunt, excepto Molismensi, in quo die III memoratur, ejus loci congregationis dictus. Celebris vero deinceps fuit in plerisque locis ejus memoria, ob recepta ab eo beneficia, veluti in Cluniacensi, in Casae Deensi apud Cornelionem, in Flavianensi Sancti Aegidii, in Lemovicensi Sancti Martialis, in Pictavensi Monasterii Novi, in Nantuacensi, in Divionensi Sancti Benigni, et in aliis aliarum Ecclesiarum Necrologiis quas ipse sacraverat, aut privilegiis munierat.

[Col. 0259B] Corpus ejus ex aedibus Petri Leonis apud sanctum Nicolaum in carcere Tulliano, ubi supremum diem obierat, per regionem Transtiberinam delatum est in basilicam Vaticanam, in qua honorifice sepultum est. In Gestis Lamberti Atrebatensis episcopi, dignae memoriae religiosus papa Urbanus dicitur anno 1099, IV Kalendas Augusti, indictione VII ingressus viam universae carnis et sepultus in ecclesia beati Petri apostoli juxta sanctum Leonem papam et Ephesini concilii auctorem. Manlius et alii qui de Vaticana basilica scripsere, memorant Urbani sepulturam satis pulchro schemate constructam fuisse, quae hodieque prope oratorium Adriani primi visitur, a fidelibus frequentata ob memoriam, uti refert Baronius, tanti pontificis, adeo de universa sancta Ecclesia [Col. 0259C] bene meriti. Exsequias ejus celebres fuisse testatus est ipse ejus amicus, qui eas curavit, praecipuus sanctae Romanae Ecclesiae filius, uti eum appellat Gofridus Vindocini abbas lib. V, ep. 9 Petrus Leo in ejus epitaphio, quod in Appendice ex Orderico Vitali referemus cum aliis carminibus et elogiis, quae cum ejus Vita ex Pandulfo, Domnizonis versibus et aliis analectis huc potius rejicere visum, quam hic exhibere, ne nimium interrumpatur narrationis series. Ejus exsequias totius urbis Romanae luctu et tristitia celebratas fuisse asserit Paschalis ejus successor in epistola jam laudata, ob scilicet amissum tantum pontificem doctrina et vita tam clarum.

Hunc in florenti adhuc aetate ex hac luce fuisse [Col. 0259D] ereptum legitur in altero ejus epitaphio, quod Philippo Bonae Spei abbati tributum item ex Orderico ad calcem dabimus. Et quidem gravissimi labores, quos toto sui pontificatus tempore pertulit, variaque itinera in extremis vitae suae annis confecta satis indicant eum tunc temporis senio fractum non fuisse. Ejusdem corporis et animae dotes paucis exponit, ut jam diximus, Ordericus Vitalis libro VIII ubi scribit: Eum corpore magnum fuisse, modestia discretum, religione maximum, sapientia et eloquentia praecipuum, quem apostolicam sedem strenue viriliterque rexisse ait initio libri X et mercedem a Deo percepturum pro bonis studiis, quibus apprime floruesat, ex hoc mundo migrasse. Cujus, inquit, opera [Col. 0260A] quam laudabilia fuerunt, nitore famaque magnitudinis suae per orbem late divulgata sunt, inimicorum etiam lamenta eo defuncto contestata sunt. Et paulo inferius dicit: Urbano papa in domo Domini lucente, et tenebras de cordibus mortalium praedicationibus et exemplis dignitate effugante, Guiberti conatus fuisse irritos. Ipsum denique sancte tripudiantem obiisse asseverat, tanta erat ejus in Dei misericordiam fiducia! Eumdem morti proximum instinctu divino, cardinalem Reimerum abbatem Romanum sibi successorem designasse refert Albertus Stadensis, quod alii etiam scriptores observarunt. At Fulcherius Carnotensis Balduini regis Jerosolymitani capellanus in libro De expeditione Jerosolymitana, ait Urbanum virum egregium vita et moribus fuisse, [Col. 0260B] qui semper Ecclesiae sanctae statum sublimius promovendum super omnia consulte ac strenue moderari sategit. Postea eum cum Guiberto comparans, ait: «Urbanum virum prudentem et venerandum pacem renovasse Ecclesiaeque jura modos in pristinos restituisse, et per regiones incedentem, populos in aliquantis devios Deo conciliasse;» et quoniam, inquit, cuncta quae Dei sunt exaltare omnino studebat, omnes fere paternitati suae sub ejus obedientia libenter sese dediderunt. Tum addit: «Eumdem recte electum et ab episcopis cardinalibus consecratum, a majori et sanctiori populi parte acceptatum fuisse; licet ejus opera adversarii ipsius velut irrita et nulla vilipenderent.» Denique ait: Urbanus prosperior et justior erat, imo et fortior, utpote qui cupiditates tanquam [Col. 0260C] hostes subjecit. Ex alia vero parte «Guibertum repraesentat superbiae stimulo irritatum, qui populum ad confusionem auxilio imperatoris suffultus concitabat, quem licet suam inter sibi consentientes potestatem exerceret, et potentia ac divitiis afflueret,» nunquam tamen populus melior sequi voluit. Consentit antiquus auctor Gestorum Francorum expugnantium Jerusalem, qui eumdem pontificem fuisse ait virum egregium, vita et moribus omnique prudentia scientiaque edoctum, etc. Eum adhuc viventem virum scientia et religione praestantissimum appellavit Deusdedit tunc cardinalis presbyter Sancti Petri ad Vincula tituli Eudoxiae, qui alteram canonum collectionem sub ejus pontificatu edidit. Adelferius vero auctor etiam aequalis in Actis Sancti [Col. 0260D] Nicolai Peregrini parte II, cap. 1 apud Bollandianos die II Junii, sic habet: «Cum Romanae sedis secundus, forte sanctus, gloriosissimus Urbanus, opere et doctrina praepotens, et eloquentiae fonte redundans apostolorum et apostolicorum vestigia prosequens, ac pastorali cura intentus ecclesiarum feliciter gubernaret regimina,» etc. Paucioribus verbis omnia concludit elogia Gerohus in Syntagmate cap. 16 apud Tegnagellum: «Urbanus sicut in dignitate, ita quoque virtute Gregorii VII, imo et ipsius Petri legitimum se successorem exhibuit.» Et Berardus Chronici Casaurensis scriptor, eum sicuti alii auctores passim sanctum et sanctae seu beatae recordationis virum appellat, in quo Ecclesia habuit [Col. 0261A] bonum pastorem Christianitatis amatorem et fidei defensorem. Unde suae aetati gratulatur Joannes de Colle Medio auctor Vitae beati Joannis Tervanensis, quod sub Urbani, quem paulo antea fortissimum Simoniacae pestis impugnatorem appellaverat, pontificatu ecclesia potissimum Gallicana religione et scientia praestantes episcopos habuerit. «O tempora, inquit, felicia, quibus superne indulta probantur beneficia! Ecce Urbano praesidente, Urbano pastoralibus supra gregem Dominicum excubiis invigilante, et per singula ovilis sui late sollicitorum custodias excubitorum prudenter ordinante, ab ovibus, quas tibi, Christe, redemisti, rapacium morsus luporum prohibet efficaciter.» Hunc ipsum privilegii ecclesiastici ardentissimum defensorem [Col. 0261B] felici obitu excessisse scribit Laurentius de Leodio in Historia episcoporum Virdunensium, ejus mortem in conspectu Domini pretiosam fuisse testatur Paschalis ejus successor in saepe laudata epistola his verbis: Urbani, inquit, doctrina et vita, quam sancta, quam grata Deo exstiterit, exitus profecto melior approbat. Unde Deo ea de re gratias agendas esse concludit. Denique Aymericus de Perac abbas Moisiacensis post enarratas in Chronico multas ejusdem pontificis actiones, plura paucis verbis concludenda esse dicit «eum felicem praedicando ob impensam ejus in res sacras et loca Deo dicata curam, ob schismatis exstirpationem, regum potentissimorum correctionem; ac multo ob suas virtutes et merita [Col. 0261C] feliciorem quae ei coelestis gloriae fruitionem Dei misericordia acquisierunt; quare amplissimo studio esse laetandum, quod ejus sanctissimi viri precibus sublato pestifero schismate, ulceris inveterati fomentum, et sub obtentu unius valentissimi domini veram pacis et redintegrationis unionem ecclesia acceperit.» Caetera ejus elogia, quae passim apud auctores occurrunt, recensere nil juvat, cum haec quae protulimus ad asserendam ejus sanctitatis famam abunde sufficiant.

Eumdem vero post obitum claruisse miraculis testis est Guibertus Novigenti abbas, vir minime credulus, et a religione muliebri multum alienus. Sic autem de eo scribit initio libri II Historiae Jerosolymitanae. «Attestatur statui mentis finis ejus [Col. 0261D] splendens miraculis. Defuncto enim ac sepulto eo, sicut succedens ei Ostiensis episcopus, cum plurima signa jam fierent, astitit quidam sepulcro illius juvenis, et membrorum damnum sibi imprecatus est, si per Urbani merita, qui Odo diceretur signum unquam factum fuerit, ac fieret. Necdum pedem e loco extulerat, cum officio sermonis amisso, et altero laterum paralysi intercurrente correpto, postridie Urbani virtutum testimonia mortuus ipse perhibuit.» Idem miraculum auctor veteris Chronici apud Chesnium in probationibus Historiae domus Castellionensis cap. 8 narrat. Hinc non mirum si ejus sepulcrum a fidelibus frequentatum olim fuisse dicatur. Certe eum sanctae aut beatae memoriae virum et pontificem non solum veteres ac recentiores scriptores, [Col. 0262A] sed etiam pontifices Romani in suis epistolis ac decretis passim appellant, a cujus semita nunquam recessurum Paschalis ejus successor variis in occasionibus protestatus est, ac potissimum in ea fidei professione, quam in concilio Lateranensi anno 1112 emisit, quam universi Patres suis acclamationibus approbaverunt. Eodem sancti viri titulo donatur a Goffrido Vindocinensi, ab auctore Vitae sancti Petri Cavensis abbatis et ab aliis passim. Sanctae memoriae papam Urbanum pandentem plane et vere apostolicum virum appellat Petrus Diaconus libro IV Chronici Casinensis. Plura habet Domnizo in suis versibus quos habes ad calcem. Sanctum Urbanum absolute appellant Berardus jam laudatus in Chronico Casaurensi et vetustissimus auctor Historiae Jerosolymitanae [Col. 0262B] tomo I Musei Italici Mabilloniani editus. Denique Pandulfus in ejus Vita scribit eumdem; confessorem et bonum Christi athletam Deo animam reddidisse; quem in vita Paschalis ejus successoris, solemnis memoriae dominum Urbanum papam magnanimum dicit.

Non itaque mirum videri debet, si Urbani nomen in plerisque Martyrologiis aut sanctorum catalogis die 29 Julii, quo excessit e vita inscriptum reperiatur; quamvis ejus festivitatem nunquam in Ecclesia celebratam fuisse fatendum sit. His verbis ejus memoria in Martyrologio Benedictino Arnoldi Wionis et Hugonis Menardi habetur: Romae depositio beati Urbani papae secundi, quondam monachi Cluniacensis [Col. 0262C] Cruciatae ad recuperationem terrae sanctae auctoris libertatisque ecclesiasticae defensoris acerrimi; qui post multas ab Henrico imperatore IV acceptas injurias, post exsilium et graves aerumnas, aliaque id genus tandem sanctitate clarus confessor occubuit. Idem sanctitate clari elogium ei tribuitur in Dorganii Kalendario, ubi praeterea Officii beatae Mariae institutor, et pulsus campanae mane et vespere ad Salutationem angelicam inventor fuisse dicitur. Memoratur etiam cum beati titulo apud Philippum Ferrarium in catalogo sanctorum, qui non habentur in Martyrologio Romano. Plura habent Bucelinus in Menologio Benedictino, Saussayus in Martyrologio Gallicano, Arnoldus Wion in Ligno vitae. His addendi Vincentius Bellovacensis, sanctus Antoninus, Trithemius, [Col. 0262D] Platina, Michael Buchingerus Colmariensis, Onufrius-Panvinius, Ciaconius et alii, qui de viris sanctis aut de pontificibus Romanis aliquid scripserunt, sed quos singillatim recensere nec vacat, nec est operae pretium. Uno verbo, nullus ferme occurrit auctor Chronicorum, aut Historiae ecclesiasticae, vetus aut recens, qui data opera, aut certe pro occasione, nostrum Urbanum laudibus prosecutus non fuerit. Eos saltem praecipuos, laudavimus suis locis cum sese opportuna obtulit id faciendi occasio.

Locum etiam inter scriptores ecclesiasticos meruit Urbanus, cui non solum varias epistolas, sed alia quoque opuscula nonnulli tribuerunt, ut videre est apud Platinam, Wionem et similes auctores. Carolus a sancto Jacobo in bibliotheca pontificia [Col. 0263A] refert illum scripsisse contra haereticorum dogmata, et de injuriis sibi ab Henrico imperatore illatis cum Gregorii VII legatione fungeretur, praeter orationes nonnullas et varias epistolas. Ejus orationes quas in concilio Claromontano pronuntiasse dicitur cum paucis aliis, habemus; necnon epistolas satis magno numero; at caetera opuscula nescimus. Haec forte ex Platina ille auctor hauserat, qui ait: Urbanum sanctissimum pontificem non opere solum et exemplo, verum etiam scriptis, contra haereticorum dogmata Ecclesiam confirmasse. Similia ferme habent Bergomensis libro XII et Trithemius in Chronico Hirsaugiensi ad annum 1087 ubi de Urbano ita scribit: Vir fuit doctrina et sanctitate praecipuus, qui verbo et opere simul ac scriptis contra insultus [Col. 0263B] haereticorum fortiter defensavit Ecclesiam, multaque scripsit atque statuit ad utilitatem communem, quae sane Urbano optime conveniunt, et si plura non scripserit, quam quae nobis supersunt. Verum ut ut sit de ejus scriptis, certo constat eum fuisse virum doctum et eruditum. Rhetorem absolute eum Domnizo passim appellat. Litteratissimum et facundum Pandulfus in Gelasii II Vita; et doctorem, quo moriente diserta lingua orbis ruit Baldericus in ejus epitaphio in Appendice relato. Idem Pandulfus in ipsius Vita, quam etiam ibi invenies, eum ait virum fuisse strenuum, divinis Scripturis eruditum atque ecclesiasticis traditionibus imbutum, et in earum observatione constantissimum perseveratorem. Infinitus sim, si ea omnia quae passim apud auctores de [Col. 0263C] ejus doctrina et eloquentia habentur huc congerere velim, quas potissimum in eo laudaverunt ejus aetatis auctores, qui de sacris expeditionibus scripsere: unum pro omnibus audire sufficiat Guibertum Novigenti abbatem, qui de his ita loquitur: «Ejus scientiae litterali, eloquentiae cooperabatur agilitas. Non enim ei minor videbatur in Latinae prosecutione locutionis libertas, quam forensi cuilibet potest esse in materno sermone pernicitas. Nec altercantium multitudo obtendebat, concinnantis ingenium; sed, licet praedicabilium grammaticorum elegantiis ambiretur, et oratorum superexundare copias, ac sermonum quorumcunque facetias superequitare litterali luculentia putabatur.» [Col. 0263D] Ejusdem epistolas succo plenas laudat Bergomensis, quas tanti fecit Baronius, ut eas tot fuisse gemmas quot apices non dubitaverit asseverare: quarum magnae partis jacturam ideo deplorat, referendo in specimen aliquot fragmenta illius, quae ad Lucium praepositum sancti Juventii inscripta est; in quibus revera pontifex reconditam magnam eruditionem exhibet in proferendis sacrae Scripturae et sanctorum Patrum testimoniis ad stabiliendam de valore baptismi et aliorum sacramentorum Ecclesiae catholicae traditionem. Verum haec epistola omnino integra cum aliis permultis antea ignotis in pontif. epist. collectione proferetur.

Locus hic esset de viris illustribus agendi, qui [Col. 0264A] sub Urbani pontificatu claruerunt, aut de cardinalibus quos ad hanc dignitatem promovit. Ast cum de primis, cum sese obtulit occasio, si quando aliquid ad Ecclesiae utilitatem contulerunt, suis locis egimus, et cardinales memoravimus, quos ex probabilibus saltem argumentis ab Urbano creatos fuisse deprehendimus, non opus est hic de utrisque fusius agendi. Cardinales omnino triginta et septem, praeter ignotos, ab Urbano promotos recensent Ciaconius, Onuphrius, et ex iis alii. Sed quorum plerorumque nomina nuda referuntur. Ex iis septem episcopi, quorum quinque Paschalis electioni interfuerunt: Odo scilicet Ostiensis, Urbani in ea sede successor, qui Paschalem consecravit. Gualterius Albanensis, beati Petri Igniti successor, Milo [Col. 0264B] ex Albiniano monacho episcopus Praenestinus, Mauricius qui Joanni Portuensi in Gallia defuncto successit, et Crescentius Sabinensis, cujus decessor Ubaldus etiam ab Urbano promotus fuerat post Gregorii mortem. Septimus ex illis episcopis fuit Joannes Tusculi episcopus, de quo multa diximus supra. Presbyteri 16 fuere Oderisius Casini abbas ex diacono presbyter ab Urbano ordinatus, Robertus tituli Sancti Clementis, Albertus postea archiepiscopus Sipontinus; Raynerius qui Urbano sub Paschalis nomine successit, tituli Sancti Clementis; Rangerius ex monacho Majoris Monasterii archiepiscopus Rhegiensis ab eodem pontifice ordinatus; Albericus tituli Eudoxiae Sancti Petri ad Vincula, proindeque Deusdedit celebri canonum [Col. 0264C] collectori suffectus; Petrus tituli Equitii, seu Sanctorum Petri et Martini in Montibus; amicus abbas Witurnensis tituli Sanctae Crucis in Jerusalem; Paulus tituli Sancti Xisti; Bonifacius tituli Sancti Marci; Joannes tituli Sanctae Anastasiae, Robertus Parisiensis Gallus, tituli Sancti Eusebii; Risus tituli Sanctorum Laurentii et Damasi, qui archiepiscopus Barensis fuit; Bernardus Ubertinus ex Camaldulensi ordine, tituli Sancti Chrysogoni, tum episcopus Parmensis; Theodericus Germanus tituli Sanctorum Joannis et Pauli, postmodum multis legationibus in Germania celebris; Laudulfus tituli Lucinae Sancti Laurentii. His addendus Goffridus Vindocini abbas, atque eo nomine cardinalis [Col. 0264D] Sanctae Priscae, quem ipse Urbanus presbyterum ordinavit. Diaconi recensentur 13; ii sunt: Bernardus, Gregorius abbas Sublacensis, tituli Sanctae Luciae ad septem Solia, Damianus, Joannes, Azo, Leo Marsicanus, monachus Casinensis, qui Urbani nomine complures epistolas scripsisse dicitur; de eo egimus § 51; Jonatas tituli Sanctorum Cosmae et Damiani; Theodinus Casinensis monachus, tituli Sanctae Mariae in Porticu; Theobaldus tituli Sanctae Mariae Novae; comes tituli Sanctae Mariae in Aquirio; Gregorius tituli Sancti Angeli, qui postea sub nomine Innocentii II pontifex evasit; Joannes tituli Sancti Adriani, ac denique Joannes Cajetanus Sanctae Mariae in Cosmedin, Urbani cancellarius, et tandem pontifex Gelasius [Col. 0265A] secundus dictus. Hos illi auctores recensent, alii in his quae diximus, cardinales memorati occurrunt, [Col. 0266A] sed qui forte a praecedentibus pontificibus promoti erant.