150

1. Fuit quidam vir magnus, Italia ortus ⁜ (2) , quem Latinitas in antiquum scientiae statum ab eo restituta tota, supremum debito cum amore et honore agnoscit magistrum, nomine Lanfrancus. Ipsa quoque in liberabilibus studiis magistra gentium Graecia, discipulos illius libenter audiebat et admirabatur. Hic Papia civitate oriundus fuit ⁜ (3) . Parentes illius, ejusdem urbis cives, 2 magni et honorabiles habebantur inter suos concives. Nam, ut fertur, pater ejus de ordine illorum qui jura et leges civitatis asservabant fuit ⁜ (6) . Lanfrancus, in primaeva aetate patre orbatus, cum ei in honorem et dignitatem succedere deberet, relicta civitate, amore discendi ad studia litterarum perrexit; ubi plurimo tempore [Col. 0029C] demoratus, omni scientia saeculari perfecte imbutus, rediit. Deinde patria egressus, et Alpes transgressus, in Gallias venit tempore Henrici regis Francorum, et gloriosi ducis Normannorum Guillelmi, qui Angliam sibi armis subegit. Et pertransiens Franciam, quamplures magni nominis scholares secum habens, [Col. 0030B] in Normanniam pervenit, et in Abrincatensi ( Avranches ) civitate demoratus, per aliquod tempus docuit. Considerans vero scientissimus vir quod captare mortalium auram vanitas est, et quia ad non esse tendunt omnia, praeter eum qui fecit universa qui semper est, et qui ei intendunt, ad obtinendum ejus amorem animum convertit et studium. Quod igitur in litteris perfectius invenit salutis consilium, et placendi Deo, arripere statuit, ut relictis omnibus, abdicato etiam sui ipsius jure, illum sequeretur qui dixit: Si quis vult post me venire, abneget semetipsum, et tollat crucem suam, et sequatur me (Matth. XVI, 24) . Et quia quanto magnus fuerat, tanto optabat fieri humilior, locum adire nolebat ubi litterati [versarentur. ED. PATR.], qui eum honori ac reverentiae haberent.

[Col. 0030C] 2. Interea cum ire vellet Rothomagum, iter agebat inclinata jam die per silvam ultra fluvium Rislam ⁜ (7) ; incidit ⁜ (4) in latrones ⁜ (8) , qui, cuncta quae habebat tollentes, ligatis a tergo manibus, et caputio cappae ante oculos admoto, abduxerunt illum de via, et inter condensa saltus fruteta dimiserunt. Talibus [Col. 0031A] angustiis comprehensus, nescius quid ageret, suum infortunium lamentabatur. Tandem nocturno silentio in se reversus, voluit Domino laudes debitas persolvere, et non potuit, quia ad hoc antea non vacaverat. Et conversus ad Dominum: «Domine Deus, ait, tantum tempus in discendo expendi, et corpus et animum in studiis litterarum attrivi; et adhuc quomodo te debeam orare, atque laudis officia tibi persolvere non didici. Libera me de hac tribulatione; et ego, te auxiliante, sic vitam meam corrigere, et instituere curabo, ut tibi servire valeam et sciam.» Surgente aurora, in ipso crepusculo audivit viatores iter carpentes, et coepit vociferando ab eis auxilium petere. Illi audientes primo expavere; dehinc vocem hominis advertentes, ad sonum vocis [Col. 0031B] perrexere, et quis esset, quid haberet indicavit. Tunc eum solventes reduxerunt ad viam. Rogavit sane ut vilius et pauperius coenobium quod in regione nossent sibi demonstrarent. Responderunt: Vilius et abjectius monasterium nullum scimus quam istud quod in proximo aedificat quidam homo Dei et ostendentes viam discesserunt. At ille gressum illuc vertens, Beccum adiit, quo nullum usquam tunc pauperius aestimabatur vel abjectius coenobium. Forte tunc abbas exstruendae fornaci occupatus, ipsemet operabatur manibus suis; et accedens ad eum dixit: Deus te salvum faciat. Et abbas: Deus te benedicat, inquit. Es Lombardus? at ille: Sum. Et abbas: Quid vis? Monachus, ait, fieri volo. Tunc [Col. 0031C] abbas praecepit cuidam monacho, nomine Rogerio, qui in parte opus suum faciebat ⁜ (5) , ut illi ostenderet librum regulae ⁜ (9) . Qua perlecta, respondit omnia Deo se juvante libenter servaturum. Haec audiens abbas, et sciens quis esset et unde, concessit ei quod petebat. At ille per os furni procidens in faciem, osculatus est pedes ejus. Lanfrancus humilitatem animi sermonisque gravitatem in abbate plurimum veneratus et amans, ⁜ (6) monachus ibi efficitur.

3. Quo facto ⁜ (7) venerabilis Pater Herluinus gaudio repletus est non modico, quia credebat a Deo preces suas esse exauditas. Nam quia sumptuum procurandorum necessitas illum extra claustrum demorari cogebat, nec erat qui praesideret introrsus, [Col. 0031D] et religionem asservaret; multoties Deum cum exorasset, divina miseratio sibi accommodavit auxilium, sufficiens ad omnia quae agenda forent suffragium. Videres ergo inter eos pium certamen. Abbas ex grandaevo laico nuper in clerum promotus, verebatur sibi subditam tanti doctoris celsitudinem; ille nullam pro eminenti scientia gerens insolentiam, humillime ad omnia parebat, attendebat, admirabatur et praedicabat quam ipsi in intelligendis Scripturis gratiam Deus concesserat, et dicebat: [Col. 0032A] Quando attendo laicum istum, nescio quid dicam, nisi quia Spiritus ubi vult spirat (Joan. III, 8) . Abbas erga illum debita veneratione, ille erga eum omnimoda contendebat submissione, forma gregi uterque vivendi facti, unus activae, alter contemplativae. Abbas humilis, patientiae summae, in cura corporis continentissimus, nullam saecularis pompae curam gerens, legum patriae scientissimus, praesidium erat suis contra iniquos exactores, ad tractanda causarum saecularium negotia et disponenda exteriora peritissimus; in exstruendis vel procurandis necessariis nec prudentior nec efficacior, salva religione, esse poterat. 3 At doctor ille maximus in claustro omnem operam impendebat quieti et silentio, cordis sui novalia verbi sacri excolens assidua lectione, [Col. 0032B] irrigans ea dulci, quam saepe obtinebat, lacrymarum compunctione.

4. Nec oblitus quod Deo in nocturna captione promiserat, postquam factus est monachus, in discendis officiis diurnis et nocturnis curam maximam impendere voluit, ut sciret Deo laudis sacrificium persolvere, sicut noverat. Sic per tres annos vixit solitarius, gaudens quod nesciebatur, praeter paucos quibus aliquando loquebatur, omnibus ignotus. Rumor, ut hoc factum prodidit, longe lateque protulit, et fama viri praeclarissima Beccum, et abbatem Herluinum brevi per orbem terrarum extulit ⁜ (8) . Clerici accurrunt, ducum filii, nominatissimi scholarum [Col. 0032C] magistri Latinitatis, laici potentes, et nobiles viri multi, pro ipsius amore multa eidem ecclesiae contulerunt. Hic ergo Lanfrancus, qui pro Deo se abdicaverat sibi, omni vilitate et extremitate contentus, omni obedientia se submittere curabat majori. Denique, ut fertur, lectionem non volebat legere in ecclesia nisi prius eam cantor audisset. Quadam die dum ad mensam legeret, dixit quiddam inter legendum sicut dicere debuit, quod non placuit praesidenti, et aliter dicere jussit; velut si ille dixisset, docere, media producta, ut est; et iste eadem media correpta emendasset docere, quod non est. Non enim prior ille litteratus erat. At vir sapiens sciens magis obedientiam Christo deberi quam Donato, dimisit quod bene pronuntiaverat, et dixit quod non [Col. 0032D] recte dicere jubebatur. Nam producere brevem, vel longam corripere syllabam, non capitale noverat crimen; verum jubenti ex parte Dei non parere, culpam non levem esse sciebat.

5. Quidam saecularis dedit Beccensi ecclesiae terram ⁜ (10) , ad quam missus est Lanfrancus, ut eam servaret et instauraret. Una dierum dum de monasterio ad locum illum regrederetur, detulit catum in panno involutum, post se ad sellam ligatum. Dum iter faceret, quidam adjunxit se illi; cumque simul [Col. 0033A] pergerens, socius viator audivit vocem cati, et coepit mirari et circumspicere ubi esset catus cujus audiebat vocem; tandem advertit magistrum Lanfrancum illum post se ligatum ferre, et ait illi: Domine, quid portas? Respondit: Mures et rati valde nobis sunt infesti, et idcirco nunc affero catum ad comprimendum furorem illorum. Ecce ad quantam humilitatem tantus vir pro Deo sese submittere curavit; et quia multum se humiliavit, Deus illum exaltare in praesenti non distulit.

6. Verum fratres qui jam adunati erant in ipso loco, non multum litterati nec admodum religione instructi habebantur. Cernens Lanfrancus fratrum inertiam. morum pravitatem, ordinis transgressionem, contuens aliquos etiam sibi invidere, qui sibi [Col. 0033B] metuebant eum praeficiendum fore, ignorabat quid ageret, quo se transferret. Taedebat eum conversationis inhonestae, inhiabat ardenter ad solitariae dulcedinem vitae. Simulata igitur stomachi infirmitate, Fulcrannum hortolanum rogavit ut ei quotidie afferret radices quorumdam carduorum, quas sibi asserebat afferre solutionis remedium. Hoc autem faciebat ut corpus suum assuefaceret tali edulio, quali vivere disponebat in eremo ⁜ (9) . Cum ergo jam animum et corpus praepararet ad fugam nocturnae elapsionis, domno Herluino abbati nihil de hac re suspicanti, dum in lecto quiesceret, egregiae indolis Hugo puer, qui nuperrime obierat, in veste candida apparuit (filius Baldrici de Sauvarvilla, nepos ejusdem [Col. 0033C] abbatis). Cujus aspectu in nullo turbatus, amabiliter sic eum abbas affatur: «Quid est, fili? Quomodo te habes?» Et puer alacriter: «Ego me, ait, bone Pater, bene habeo, quia per Dei misericordiam, et tuam intercessionem, liberatus sum ab omni tormento. Sed Deus misit me ad te, ut dicam tibi quia, si tibi non prospexeris, magistrum Lanfrancum ad proximum non habebis.» Abbas admiratus: «Quomodo, inquit, fili?» Puer ad haec: «Quia solitariam vitam desiderat, et de monasterio egredi deliberat, quoniam mores fratrum et vita sibi non placent. Vide ergo quid facias, quia tibi non expedit ut te deserat.» His dictis puer disparuit. Abbas attonitus in his quae audierat, reliquum noctis in vigiliis et orationibus insomne peregit. Summo autem [Col. 0033D] mane, ⁜ (10) mox ⁜ (11) ut hora loquendi se dedit, Lanfrancum adscivit, secum singulariter sedere fecit; cor abbatis intimo dolore concutitur, vox intra lauces premitur, lacrymae erumpentes dolorem cordis aperiunt. Lanfrancus hoc videns in terram prosternitur; cur abbas sic plorat aperiri sibi suppliciter precatur. Tandem abbas in haec verba [Col. 0034A] prorumpit: «Heu mihi cui tale damnum minatur Deus! Vae mihi qui meum consilium perdidi, meum adjutorium amisi! Multoties per magnos gemitus Deum rogavi, uberrimis lacrymis divinae supplicavi 4 misericordiae, ut talem mihi virum praestaret, cujus consilio et auxilio locum istum emendarem, et quae Deo essent placita monachorum usibus instaurarem. Et quando, frater Lanfrance, huc te Deus adduxit, preces humilitatis meae exauditas credidi. Ego in te onus meum transferre cogitabam; ego te totius oneris mei sarcinam supportare sperabam. Nunc autem nescio qua de causa hinc discedere, me relicto, satagis, et ad deserta pergere cupis.» Lanfrancus intelligens voluntatem suam detectam, et propositum cordis sui, quod occultum [Col. 0034B] putabat, evidenter propalatum, abbatis pedibus illico advolvitur, et qualiter sibi innotuissent talia, humiliter sciscitatur. Tunc ei abbas blanda voce visionem aperuit, et quid sibi divinitus per puerum revelatum sit, sicut superius reteximus, per ordinem explicavit. Lanfrancus mirabilius dictu obstupefactus, et Dei gratiam in abbate vehementer admiratus, humi prostratus, per confessionem Patri protinus quidquid in voluntate habuerat, corde compunctus exposuit, poenitentiaque accepta et absolutione impetrata, spopondit se nunquam ab ipso discessurum, ejusque praeceptis per omnia obtemperaturum. Abbas ingentes omnipotenti Deo gratias referens, quam citius potuit, Lanfrancum priorem constituit. et quidquid ditioni monasterii subjacebat, [Col. 0034C] interius et exterius ipsius curae commisit. Quos ita unanimes tribuit esse divina protectio, ut nulla unquam inter eos orta fuerit dissensionis occasio. Hanc visionem Lanfrancus nec volens propalare, nec omnino occultare ⁜ (11) indicavit illam cuidam monacho, nomine Willelmo, quem ipse a puero nutrierat et docuerat, plurimumque amabat, praecipiens ne cui diceret, quandiu ipse in corpore viveret. Quod ille servavit usque ad ultimam senectutem. Post mortem vero Lanfranci, cum jam nulla prohibitione urgeretur, scripsit rem sicut audierat, et abbati ac monachis Becci scriptam ⁜ (12) , prout supra digessimus, direxit. Fuit idem Willelmus abbas Cormeliensis coenobii.

7. Ad administranda quoque totius patriae negotia ⁜ (12) summus ab ipso Nortmannorum duce Vvillelmo consiliarius assumitur. Cujus gratiae nimiam perturbationem, quae repente irruit, insperato Deus sereno laetificavit. Quorumdam enim accusationibus delatorum dux in eum vehementer amaricatus, [Col. 0035A] mandat ut monasterio exturbetur, patria discedat Lanfrancus. Nec motus animi sui hac indicta sedare valens, mandavit juris monasterii villam, quae Parcus dicitur, flammis excidi. Paretur tam efferae jussioni. Eo discedente, qui omne gaudium fratribus erat et consolatio, dolor altus remanet. Quia melior non habebatur, tripes equus quarto pede inutili, illi tribuitur, et unus famulus. Instant itaque fratres orationi, juxta illud Jeremiae: Praestolantes cum silentio salutare Domini (Thren. III, 26) . Protinus qua ille discedebat duci obvius venienti appropinquans, equo per singulos passus caput ad terram submittente, dominum salutat; innocentiae quidem conscius, si locus dicendi daretur, non diffidebat causae. Dux primo vultum avertit, sed divina agente [Col. 0035B] clementia, mox miserando respexit, et nutu benevolentiae aditum loquendi concedit. Tunc Lanfrancus decenti joco ait: Tuo jussu provincia tua discedo pedes, hoc inutili occupatus quadrupede; vel ut jussioni tuae parere queam, da mihi equum meliorem. Cui dux subridendo: Quis, inquit, ab offenso judice, infecto illati criminis negotio, munera exposcit? Tandem disertissimus orator petiit audientiam, et Deo sibi opem subministrante causam exorsus, brevi ad optatum finem peroravit. In amplissimam gratiam illico receptus, accipit promissum quod nulla deinceps accusatione subiret purgandi praejudicium. Gratissimi mox succedunt amplexus et oscula. Multo etiam cum augmento restituenda promittuntur quae dux nuperrime devastari jusserat. Alacerrime quidam [Col. 0035C] praecurrens nuntiat fratribus illum redire. Commutantur lacrymae, personat non semel, sed per totum diem ubique corde et ore a cunctis pium Te Deum laudamus. Abbas inopinatae rei fidem adhibere non poterat propter feritatem quam in domino sciebat, donec desideratus advenit. Accumulatur gaudium, quia incensorum fit integra restitutio; terrarum quoque eidem ecclesiae concessarum ab eodem domino obtinetur confirmatio.

8. ⁜ (13) Hujus tam improvidae jussionis causam ⁜ (13) aiunt, quod idem Lanfrancus contradicebat nuptiis filiae comitis Flandriae, quam ipse sibi dux copulaverat in matrimonio, quia proxima carnis consangumitate jungebatur. Unde auctoritate Romani [Col. 0035D] papae tota Neustria fuerat ab officio Christianitatis suspensa et interdicta. Quapropter Lanfrancus iterum Romanum papam adiit; jam enim antea Romam [Col. 0036A] petierat ⁜ (14) causa cujusdam clerici, nomine Berengarii, qui de sacramento altaris aliter dogmatizabat quam Ecclesia tenet. 5 ⁜ (15) Dicebat enim panem et vinum post consecrationem, sacramentum tantum, non autem esse verum Christi corpus et sanguinem. Iste clericus Lanfranco quasi familiari suo ⁜ (16) litteras ⁜ (14) miserat errore ipso respersas; eas qui legerunt Lanfrancum talia sentire opinati sunt, et socium erroris diffamaverunt. At tum forte Lanfrancus ad Urbem profectus erat, pontificante tunc sedem beati Petri Leone ⁜ (15) octavo ⁜ (17) . Amici, qui infamiam sibi conflatam audierunt, litteras ipsas post eum miserunt Romam; ibique suspicionem de Lanfranco quibusdam pepererunt. Papa Berengarium ad diem vocavit. Verum ille timens venire, [Col. 0036B] distulit; sed responsales pro se duos clericos misit, qui ante papam venientes, et in causam deficientes, reprobati et capti sunt. Lanfrancus jussus surrexit, pravi rumoris a se maculam abstersit, fidem suam exposuit, expositam plus sacris auctoritatibus quam argumentis probavit. Quod dixit et probavit omnibus placuit, nulli displicuit. ⁜ (18) Haec eadem in synodo Vercellensi retacta sunt, et sententia Berengarii audita et reprobata; fides vero Ecclesiae, quam Lanfrancus tenebat et astruebat, exposita, et concordi omnium assensu confirmata est. Quae sententia non effugit hujus Leonis papae successorem Victorem. ⁜ (19) Denique in concilio Turonensi ⁜ (16) , cui ipsius Victoris interfuere atque praefuere legati, data est ipsi Berengario optio defendendi partem suam; quam [Col. 0036C] cum defendendam suscipere non auderet, confessus est coram omnibus communem Ecclesiae fidem; et juravit ab illa hora se ita crediturum, sicut Ecclesia tenet. Quod juramentum transgressus, nihilominus primum dogma in populo spargere non omisit. ⁜ (20) Quod cum audisset Nicolaus secundus, vocavit eum; qui Romam veniens, et causae suae diffidens, et patrocinio eorum quos sibi impensis beneficiis conciliaverat, parum confidens, cum non auderet suam defensare sententiam, postulavit Nicolaum secundum ejusque concilium, quatenus fidem, quam illum tenere volebat, verbis sibi exponeret, scripto firmaret. Itaque jubente papa, fides verbis exposita, et scripta, et omnium assensu confirmata, tradita est Berengario [Col. 0036D] ad legendum. Accepit, legit, ⁜ (21) et eam se tenere juravit, manuque propria subscripsit. Quo facto gavisus est papa, et multi alii, de ejus reversione et [Col. 0037A] conversione, qui antea dolebant de ejus aversione. Hujus sacramenti sacrilegus transgressor, contra praefatam synodum, contra catholicam veritatem omniumque ecclesiasticorum doctorum fidem ⁜ (22) scriptum postea condidit. Cui Lanfrancus respondens, sub nomine epistolae, ⁜ (23) libellum elegantem composuit, catholica veritate subnixum, et sanctorum Patrum undique auctoritatibus corroboratum, in quo inveniuntur ista quae diximus. His enim gestis Lanfrancus interfuit, qui causa hujus litis Romam venerat, et ut ageret pro duce Normanorum et uxore ejus apud apostolicum, pro qua re, sicut diximus, illuc perrexerat. Igitur locutus cum papa Nicolao, ostendit quia ejus sententia illos tantum gravabat, qui eos nec conjunxerant, nec separare poterant; [Col. 0037B] nam dux puellam quam acceperat nullo pacto dimittere vellet. Hoc audiens et verum esse advertens summus pontifex, dispensatione habita, conjugium concessit. eo tamen modo quatenus dux et uxor ejus duo monasteria construerent, in quibus singulas congregationes virorum ac mulierum coadunarent, qui ibi sub norma sanctae religionis die noctuque Deo deservirent, et pro salute eorum supplicarent. ⁜ (17) Paruit dux apostolicae dispensationi, et aedificaverunt duo monasteria in praedio ⁜ (24) quod antiquitas Cadomum nuncupabat. ⁜ (25) Dux unum monachorum in nomine sancti Stephani protomartyris; et uxor ejus ⁜ (26) alterum sanctimonialium in nomine et honore sanctae Trinitatis; quibus tantum de rebus et reditibus suis contuleruut, quantum sufficeret [Col. 0037C] ibidem habitantibus et ad victum et vestitum.

9. Per idem tempus crescente Beccensi congregatione, in eo loco contigit illud dictum a Domino per Isaiam prophetam: Angustus mihi est locus; fac spatium ut inhabitem (Isai. XLIX, 20) . Spatiositas enim domorum parva multitudinem adunatam fratrum jam capere non valebat; sed situs loci incolumitati degentium contrarius existebat. Itaque venerabilis Lanfrancus sanctum Patrem Herluinum de majoris monasterii aedificatione compellare coepit. Tanti operis solam commotionem ille extimuit, aetatis jam deficientis viribus plurimum diffidens. Confortari, adhortari, ac saepe id ipsum ingerere, [Col. 0037D] qui coeperat non omittebat, dicens locum aquosum non esse aptum habitationi monachorum. Abbate nullatenus acquiescente, fertur dixisse Lanfrancus quibusdam nobilibus viris, cum quibus loquebatur: «Domnus abbas consumit tempus et laborem suum in hoc aquoso loco, nec vult mihi credere, ut desinat ab isto opere, et incipiat aliud opus in saniori loco. Deus omnipotens 6 det illi tale impedimentum quatenus me audiat atque in tam incompetenti loco [Col. 0038A] operam suam expendere desistat.» Nec multo post presbyterii pars dextera corruit, in qua oratorium erat, et altare sancti Benedicti. Anxiato super hoc et multum conturbato abbati suus in omni sua desolatione consolator accessit, obsecrans ut, vel nunc acquiescens, majora inchoaret aedificia. Tandem victus, spem in Deo certissimam gerens, et plurimum in consiliarii sui ope confidens, cujus opera sibi bona omnia proveniebant, in salubriori multum et convenientiori loco nova inchoavit, monasterium et officinas, opus pergrande, quod non res propriae, quae adhuc erant permodicae, sed fides in Deum firma, et spes certa, universa conferendo accumulavit. Lanfrancus quoque licentia abbatis sui ⁜ (27) iterum scholam tenuit, et ea quae a scholasticis [Col. 0038B] accipiebat abbati conferebat, abbas operariis dabat.

10. Post triennii completionem, sola necdum completa basilica, venerabilis Lanfrancus coepti operis institutor, tam ducis Normanniae quam primatum supplicatione coenobio Cadomensi, quod dux hortatu papae Nicolai aedificaverat, abbas praeficitur. Qui de monasterio Becci ad hoc opus exiens, unum duxit secum, qui nuper habitum susceperat, sed professionem nondum fecerat, nomine Radulfum, qui postea in eo loco fecit professionem; et procedente tempore, ejusdem ecclesiae Cadomensis prior exstitit, ad ultimum abbas de Bello ⁜ (18) obiit. In adventu Lanfranci mox ad ipsum locum venire ad conversionem coeperunt nobiles viri, et optimi clerici, [Col. 0038C] inter quos fuit egregius et venerabilis Willelmus ⁜ (19) Rabodi filius, qui post Lanfrancum Cadomensi Ecclesiae praefuit, et postea Rothomagensis archiepiscopus exstitit. Iste Willelmus cum habitum religionis Cadomi suscepisset, missus est Beccum, ut ordinem ibi addisceret, quia novella plantatio ipsius loci nondum poterat alios perfecte instruere. Iste vir generosis natalibus ortus, simplex, bonis moribus ornatus, religiosus: cum aliquantum temporis ibi prius [ f., prior] claustralis, post abbas transegisset; inde assumptus ⁜ (28) , consecratus est archiepiscopus Rothomagensis; in quo loco perlongum tempus vixit, et in bona senectute diem ultimum clausit. In illo Cadomensi coenobio tempore [Col. 0038D] Lanfranci, et eorum qui, saeculum relinquentes, monasticam vitam sub eo arripuerunt, coepit religio magna, quae perdurat usque hodie. Interea dux Normannorum Willelmus hereditarium sibi regnum Angliae pervadens, ad quae voluit jura disposuit; deinde ad meliorandum Ecclesiae statum, animum intendit. Igitur Alexandri universalis Ecclesiae summi pontificis, viri vita et scientia excellentissimi, consulto et rogatu, omnium quoque Anglici et Nortmannici [Col. 0039A] imperii magnatum libentissimo assensu, rex Willelmus, quod potissimum solumque acceptabat consilium, doctorem supra memoratum, Lanfrancum scilicet, ad hoc elegit negotium suscipiendum.

11. Libet nunc quasi ab alio exordio seriem nostrae narrationis dirigere, et quaedam omissa inserere ⁜ (20) , et sic cuncta de eodem Lanfranco, prout poterimus, prosequi. Hic igitur homo religione, sapientia omni aevo memorabilis, nobili ortus parentela, ab annis puerilibus eruditus est in scholis liberalium artium et legum saecularium ad suae morem patriae. Adolescens orator veteranos adversantes in actionibus causarum frequenter revicit, torrente facundiae accurate dicendo. ⁜ (29) In ipsa aetate sententias [Col. 0039B] depromere sapuit, quas gratanter jurisperiti aut judices vel praetores civitatis acceptabant. Meminit horum Papia. At cum in exsilio philosopharetur, accendit animum ejus divinus ignis, et illuxit cordi ejus amor verae sapientiae. Animadvertebat enim quod mundi hujus prosperitas et gloria vanitas est. Repentino itaque animi motu se abnegans, mundoque renuntians, sumpsit Becci habitum religionis, et regulariter vivere coepit. Studiosus fuit idem coenobita, verbi gladio perimere sectas, si quas advertisset catholicam laedere fidem. Idem quoque optimus plenitudine charitatis, resuscitare satagebat, per fidei rectitudinem, in haeresi mortuos. Sapientes et religiosi pontifices metropolitani, necnon et abbates, tremuerunt sapientiam Lanfranci, atque [Col. 0039C] religiositatem et auctoritatem, ejus et correctioni se subdi gavisi sunt. Ipsum quoque Ecclesiae plures pontificem vel abbatem sibi incredibili desiderio petierunt. ⁜ (30) Roma. caput orbis, sollicitavit ⁜ (21) eum epistolis, precatu conata eum retinere et vi. Quippe cognoverant eum peritissimum honesta quaelibet, et eorum contraria secernere; diligentissimum cuique sua retribuere perpendiculo rationabilitatis; promptissimum ardua duraque suscipere ac perpeti causa veri boni. Cognoverant etiam hanc ejus vitam, quae merito dicatur quaedam 7 directissima atque tutissima ad perennis vitae portum via. Ille vero nimis altum sibi duxit aliis praeesse, infimam extremitatem corde et affectu non deserens. Gloriosus [Col. 0039D] dux Normannorum Willelmus, hunc praecordiali colebat familiaritate; quapropter coenobio Cadomensi [Col. 0040A] illum praefecit invitum. Ea tempestate civitas Rothomaga viduata est sancto ac venerabili archipraesule Maurilio ⁜ (22) : tunc clerus omnis et populus congregati volebant substituendum eligere Lanfrancum ⁜ (23) ; verum toto conamine ille tale onus devitabat subire, humiliter magis cupiens subesse quam praeesse. Nam abbatiam Cadomensem, quam invitus susceperat, libenter dimisisset, si extra animae laesionem gravem facere valuisset. Quod rex advertens, ⁜ (31) providit subrogare Joannem ⁜ (24) , quem Abricatensium constituerat pontificem; sed ut hoc canonice fieret, licentiam petendi gratia Romam direxit eumdem abbatem Cadomensem Lanfrancum; qui onus hujusce legationis alacriter perferens, sicut Ecclesiis cupiebat esse consultum a [Col. 0040B] papa Alexandro impetravit; sacrum quoque pallium, cum licentia hujus promotionis, deportavit; unde et ipsi toti Neustriae gaudium fuit.

12. Post haec venerunt ad regem in Angliam tres legati simul, Erminfredus Sedunorum episcopus, et duo clerici cardinales, missi ad petitionem ipsius a papa Alexandro, qui eum, in Pascha coronam regni capiti ejus imponentes, in regem Anglicum confirmaverunt. ⁜ (32) Congregata est ergo synodus magna Windresoris [ al., Windreford]; ⁜ (25) in qua, praesidente rege, ab ipsis legatis dejecti sunt quidam episcopi indigni episcopatu, propter vitam criminosam et inscitiam curae pastoralis. Inter quos ⁜ (33) deposuerunt Stigandum cum anathemate reprobatum, multis [Col. 0040C] criminibus coinquinatum; qui cum duobus episcopiis infanda ambitione Cantuariensem archiepiscopatum invaserat. Substitutis itaque in locum dejectorum idoneis rectoribus, remansit vacua Dorobernensis cathedra, in qua pretiosus Christi confessor Augustinus omnibus praefuit Britanniae episcopis. Cogitanti vero regi de hac re et proceres regni consulenti, convenientissimo fine, in Lanfranco quievit, quatenus uberrimum luminare in hac arce clatum nebulas undique pravitatum et caligines dilueret, saluberrimo fulgore cuncta honestans. Quapropter misit praedictos legatos in Normanniam ad hoc opus perficiendum. Cum igitur Sedunensis episcopus invitaret eum ad regimen pontificale, denuntians in [Col. 0040D] concilio episcoporum et abbatum Normanniae petitionem regis, simulque voluntatem suam, et reliquorum [Col. 0041A] sedis apostolicae legatorum, et quasi praeceptorum super hac praelatione, sancta ira, sancta tristitia sic perturbatum fuisse compererunt ut omnino contradicturum putarent inducias ad deliberandum petentem. Perspectum namque vel indubitatum tenebat simul ire non posse negotium archipraesulis et otium monachi. Ad hoc sui provectum solito despiciebat atque extimebat onerosissimum gubernaculum. Precatur regina cum filio, jubet abbas Herluinus, licet invitus, cui tanquam Christo obedire solitus erat; hortantur etiam studiose ad hoc collecti majores, nam hanc urgentem undique violentiam dictaverat mandatum regis, scientis obstinationem dilectissimi sibi Patris, cum ad altiora invitaretur. Non abnuit ille praecipiti sententia, ut omne factum ac dictum ejus discretionis [Col. 0041B] norma dirigebat. Obedientiam offendere cavet, simul et tantos qui rogant, favent, hortantur. Moestus ergo trans mare excusatum se vadit, sperans jucunditatem in reversione. Non enim aestimare potuit vir singularis, forma perfectae humilitatis, invitum se ad archiepiscopatum trahi. Caeterum divinae dispositioni quo consilio resisti poterit? Rex cum gaudio atque cum digna reverentia recepit Christianae religionis adjutorem, devicit reluctantem, excusationem pulchre pugnans humilitate et majestate. Advocantur hilari festivoque jussu Cantuariensis Ecclesiae primores, et multa dignitas regni ecclesiastica et saecularis.

13. Hunc igitur rex intima semper coluit familiaritate, tum pro eminenti saecularium ac divinarum [Col. 0041C] litterarum peritia, tum pro monachici ordinis singulari observantia, impendens ei reverentiam et gloriam; venerans ut patrem, verens ut praeceptorem, diligens ut filium vel fratrem. Illi consulta animae suae, illi speculam quamdam, unde ordinibus ecclesiasticis regula vivendi per omnem Normanniam et Angliam prospiceretur, commisit. Si quis vero admirans quaerit cur tantus vir tantopere voluit declinare officium episcopale, vel quare abbas invitus hoc ei praecipiebat, primum de abbate noverit quod nequaquam invidendo ejus promotioni hoc faciebat, quippe cum ejus et honorem et exaltationem prae caeteris affectaret. Praecipiebat ergo illi quia voluntati 8 Dei et sanctae Ecclesiae electioni eum vocanti contradicere non audebat. Invitus autem jubebat quoniam [Col. 0041D] aegerrime ferebat tanti ac tam dulcissimi amici carere consortio, qui coenobium Becci nuperrime incoeptum situ et paupertate horrendum elegit, quod prudentia illius vigilantissimaque cura locupletavit et in statum provexit pulcherrimi ordinis, dum regeret collegium fraternum [ al., fratrum] severa ac miti disciplina, sanctum etiam abbatem humili et utili consilio. Etenim cum ingloriam propriae tantum mortificationis operam idem Lanfrancus desideraret, cum adhuc Becci esset, deprehendit eum atque publicavit cogitationum inspector Deus, ut lucerna sese colligens in vallem diffunderetur per excelsa. Effulsit eo magistro, obedientiae coactu, philosophicarum ac divinarum litterarum bibliotheca, nodos [Col. 0042A] quaestionum in utraque solvere potentissimo. Fidem criptis merear nullam, nisi quae scribo Europae latitudo asserat. Neque sileri puto de eisdem in Africa vel Asia. Ipse vero Lanfrancus idcirco pontificale onus subterfugere gestiebat quia sapientia plenus praevidebat quod otium monachilis ordinis inter occupationum episcopalium frequentissimos tumultus nequaquam ex integro haberi potest ⁜ (34) . Terreat exemplum istud damnatos cum Simone Mago zelo principis apostolorum; hinc intelligant perditissimi amentiam suam: muneribus emunt ineptissimi quod secundum Deum oblatum tremit talis, pecunias offerunt, majores promittunt, nunc per se, nunc per amicos, quibus dignitatum culmina, si ad hujusmodi honorem pervenire potuerint, repromittunt.

[Col. 0042B] 14. Victus igitur Lanfrancus Cadomensis abbas tam Dei voluntate quam circa se intelligebat, quam etiam apostolica auctoritate, et domni Herluini praeceptione, et optimatum Normanniae assensu, ita multiplici ratione in Angliam traducitur, et quae insularum transmarinarum primatum obtinet Cantuariensis Ecclesiae suscepit praesulatum. Qui tanto honore sublimatus, multarum amplitudine terrarum ditatus, auro argentoque locupletatus, non immemor divini illius mandati: Honora patrem et matrem (Exod. XX, 12) , omnimodis benignus et liberalis exstitit circa patrem suum spiritualem Herluinum abbatem, et matrem Ecclesiam Beccensem; cujus ad eas partes transmigratio, paucos ante dies [Col. 0042C] quam inde allegatio veniret, venerabili Herluino abbati per visum ostensa est hoc modo. Videbat quod in virgulto suo arborem malum habebat, cujus ramorum spatiositas multa erat et magna fructuum ubertas; pomorum quoque species delectabilis et sapor optimus. Hanc rex praedictus ab abbate poscebat, volens eam ad quoddam suum virgultum transferre, reluctante abbate et quod ea sola sustentaretur opponente; quia dominus erat, evicit, et arborem asportavit. Verum radices penitus avelli non potuerunt; ex quibus pullulantes virgulae confestim in arbores magnas excreverunt. Post parvum denique sub eo visu intervallum, memoratus rex de arboris ipsius nimia fructificatione coram illo gaudebat; et ille se ex ea laetissimas habere [Col. 0042D] propagines adgaudendo respondebat. Invitabatur a rege ut ipsum translatae arboris incrementum iret videre; sed nescio quae causa impediebat ne iret. Haec omnia, sicut visio digessit, rerum eventus explicuit, praeter quam quod vere ivit et quod audierat vidit. Virgultum abbatis erat Beccensis Ecclesia, cujus arbor maxima, ille doctor, non solum eam, verum alias omnes per patriam suo exemplo et doctrina sustentabat Ecclesias. Qui, ob religionis sacrae institutionem tradendam Anglis, a praedicto rege per abbatem suum, cui soli tanquam Deo parebat, ad transmarina migrare postulatus, multum invitus, salva obedientia atque ab invito abbate jussus, paruit. Unde scribens papae Alexandro, post [Col. 0043A] salutationem ait: «Cum de Beccensi congregatione . . .» Caetera continet epistola 2 B. Lanfranci.

15. His verbis adverti potest quam invitus pastoralem curam susceperat, et quam libenter eam dimisisset, si concedere papa voluisset. Nam timebat suum defectum, nec adhuc ad votum cernebat in sibi commissis profectum. ⁜ (35) Verum ejus inibi quantus postea exstiterit fructus, latissime attestatur innovatus usquequaque institutionis ecclesiasticae status. ⁜ (36) Coenobialis ordo, qui omnino ad laicalem prolapsus fuerat dissolutionem, ad probatissimorum reformatur disciplinam monasteriorum. Clerici sub canonicali coercentur regula. Populus, rituum barbarorum interdicta vanitate, ad rectam credendi atque vivendi formam eruditur.

16. Hanc fructuum Deo suavissimorum fragrantiam, cujus ex odore domus Dei per orbem impleta est, quam et ipse abbas absens jucundissime senserat, postea praesens quanto vicinius tanto jucundius sensit, profectus ad eum in Angliam. Cumque ad archiepiscopum pervenisset, 9 quae tunc inter eos submittendi sese ad invicem pia contentio? Summus antistes, et in Ecclesiis transmarinis vices apostolicas gerens, submittebat se suo quondam abbati, ut alius quivis monachus; secundus ubique ab eo, ubi ad missarum solemnia residendo, et manum illius, cum aliquid ab eo accipiebat, nisi raptim ille retraxisset, osculando. Illi sedes eminentior, ac imperandi jus omne tribuchatur; donabat famulorum [Col. 0043C] delinquentium reatus, ac caetera in domo pro velle faciebat. Domini nomen alius, ille auctoritatem gerebat. Quanto curia sua frequentior, quanto utriusque ordinis personarum totius regni excellentium conventus fiebat numerosior, tanto majori coram omnibus illum archiepiscopus praeferebat obsequio. Multum mirabantur universi, maxime Angli, archiepiscopum Cantuariensem sic submitti ulli mortalium. Abbas vero quam debebat dignitati tantae submissionem conabatur exsolvere, sed nullatenus permittebatur. Ecce quid in hac vita servientibus sibi opulentissima Dei manus retribuit. Qui, pauperiem Christi assumens, ⁜ (37) olim contemptui ab universis et derisui habebatur; habet nunc qui morem sibi gerat primatem totius regni Angliae, [Col. 0043D] cum omnibus sibi commissis pontificem. Eamdem benignitatis Dei vicem et ille acceperat, qui abnegans semetipsum sibi, qui olim pro Deo libertatem sui tradiderat, videt nunc ad vestigia sua advolvi, ut non dicam consulares multos, imo et maximum totum sibi accline regnum.

[Col. 0044A] 17. De radicibus illius magnae arboris, quae in horto suo remanserant, ut per somnium suum viderat, vidit postea praedicandus vir Herluinus pullulantes quasdam virgulas in arbores magnas excrevisse, multos videlicet ad magna bonorum operum incrementa per illius institutionem accessisse. Arbor fructibus opima fuit venerabilis Anselmus, Ecclesiae Augustensis clericus, qui Lanfrancum ad monachatum subsecutus, post eum prior, post abbatem Herluinum abbas Becci, dein archiepiscopus Cantuariensis post eumdem Lanfrancum fuit; de quo cuncta majora fuerunt quam nostra oratione referri queant. Arbores fructuum bonorum jucunditate delectabiles fuerunt ⁜ (38) abbas Westmonasteriensis Gilbertus Crispinus ⁜ (26) , ⁜ (39) abbas Cormeliensis Willelmus, [Col. 0044B] ⁜ (40) Henricus Ecclesiae Cantuariensis decanus ⁜ (41) ; Hernostus Roffensis Ecclesiae episcopus, et qui ei ad idem officium successit ibidem, ⁜ (42) vir morum sanctitate admodum reverendus Gundulfus. ⁜ (43) Hi, juvante Dei gratia, in Beccensi ecclesia a magistro Lanfranco edocti, et a sancto Patre Herluino in sancta religione instructi, in Ecclesiis aliis postea honorabiles Patres sunt instituti.

18. Nova necdum sacrata erat ecclesia Becci, quam ab ipso cujus eam consilio inchoavit et auxilio consummavit exspectabat consecrari, instanter hoc a Deo exposcens; cujus petitioni, qui ad caetera sibi benignus exstiterat Deus, optatum concessit effectum, adimplens per omnia super hac re illius desiderium. [Col. 0044C] Interea paratis omnibus quae necessaria erant usibus habitantium, post refectionem, vigilia Omnium Sanctorum, fratres relinquentes voterem habitationem, ordinata processione, canentes responsorium O beata Trinitas, venerunt in novam ecclesiam; intrantes novas aedes deinceps habitaturi, ibique festivitatem Omnium Sanctorum cum gaudio et alacritate omnium celebraverunt. In crastinum dum missa cantaretur, sanctus Pater collectam multitudinem pauperum in novas officinas jussit induci, et abundantissime cibo et potu refici. Quarto deinde anno dedicata est ecclesia cum magna gloria, et a quo Pater desiderabat. Nam pro quibusdam negotiis tam saecularibus quam ecclesiasticis, gentium transmarinarum saepe memoratus pontifex summus Lanfrancus [Col. 0044D] ad curiam eminentissimi regis Anglorum Willelmi, in Normannia tunc commorantis, veniens, primo accessit ad ipsum monasterium; et qua non potuit majori decentia a fratribus est susceptus; ipse qua non potuit majori humilitate, cum eis se habuit, juxta quod scriptum est: Quanto magnus es, humilia [Col. 0045A] te in omnibus (Eccli. III, 20) . (Est autem Beccense monasterium inter duos montes situm, super rivum qui Beccus dicitur, a quo et nomen accepit.) Cum ergo venisset ad descensum montis, qui ipsi coenobio eminet, ⁜ (44) fertur annulum de digito extraxisse; nec postea quandiu Becci moratus est, nisi ad missarum solemnia, resumpsisse. Ad abbatis jam senio incurvati osculum accedens tam magnus antistes, ad pedes ejus advolvi conatus est; verum illo econtra id ipsum conante, longo utrique [ al., utique] luctamine, dum alter alterum sustentat, neuter explevit quod satagebat. Post multos diuque optatos amplexus, ⁜ (45) cum fratribus in claustro sedit archiepiscopus, ut quivis alius ipsorum, juvenes, senes, atque infantes, unumquemque singillatim compellans, [Col. 0045B] et juxta uniuscujusque qualitatem debita 10 confortatione adhortans. Quis enarrare sufficienter queat quantam humilitatem et benignitatem omnibus condescendendo exhibebat? Ad mensam dextrorsum et sinistrorsum fratres cum archiepiscopo sedere ac communi calice, scutella una, cum eo coguntur sumere cibum. Nec sola aedificatione solatia fratribus impendit, sed tanto hospite digna hospitium locavit munificentia ut ex reliquiis festive geminari potuerint octavae. In ecclesia cathedram episcopalem sibi praeparari noluit, sed in sedem prioris intravit, dicens se adhuc priorem esse, et nondum dimisisse prioratum. Compellatus ab universis de consecratione ejusdem ecclesiae, paratus eorum morem gerere voluntati, ad curiam profecturus [Col. 0045C] inducias petiit, donec inde sciret voluntatem regis. Dein fratrum votis commendatus, ad regem pervenit, locutus cum eo, unde [ al., inde] rogatus discesserat, diem dedicationis accepit, et confestim remisit non solum qui diceret, verum et unde fieret.

19. Igitur decimo Kalendas Novembris, anno ab incarnatione Domini 1077, sanctae omni Ecclesiae venerandus, gentium transmarinarum primas et pontifex summus ⁜ (27) Lanfrancus advenit, consecrando consummaturus ecclesiam quam inspirante Deo inchoavit, et in cujus fundamentis exstruendis lapidem secundum ipse manu sua imposuit. Convenerunt universi Normanniae episcopi, abbates, et alii quique religiosi viri; adfuerunt et proceres regni. [Col. 0045D] Rex et regina aliis intenti non adfuerunt, sed largitatis suae beneficia miserunt. Agitur dedicatio laetissima solemnitate et solemni omnium alacritate; alacritati hominum aer ipse purissimus diesque lucidissimus arridebat. Languor, qui per octo ante dies Patrem ipsum monasterii tenuerat, tunc eum dimisit, [Col. 0046A] et Deo miserante ad diem plenissime convaluit. Finitur majori quam coepta fuerat jucunditate solemnitas. Tertio die saeculis memorandus jam saepe fatus Cantuariorum archiepiscopus ab universis fratribus eundi missionem poposcit. Quis tantum tantae inter eos benignitatis virum recedentem siccis oculis aspicere potuit? Omnes erupere in lacrymas; parvuli non valebant consolari. Consulto maturavit discessum, quatenus a fletu se continerent, vel post ejus discessum. Venerabilis Herluinus eum supra omnes mortales amans, et ab eo amatus, per duo milliaria discedentem prosecutus est amicum, ad suos visus nunquam in hac vita ulterius rediturum. Nam ante diei ipsius dedicationis annuam revolutionem diem clausit extremum. Quae cordis amaritudo! [Col. 0046B] quis fletus in ipso ultimo vale et ultimo ab invicem discessu!

20. His praeoccupando ita praemissis, ad ordinem nunc revertamur. Post translationem in Angliam Lanfrancus, non oblitus propter quod venerat, totam intentionenr suam ad mores hominum corrigendos et componendum Ecclesiae statum convertit. Et prius ipsam regni matrem ecclesiam Dorobernensem renovare studuit. Et quia ante aliquot annos igne combusta fuerat, a fundamentis illam reaedificare studuit, grande opus et spatiosum. Officinas quoque usibus monachorum necessarias aedificavit. Et quod mirum admodum sit, de Cadomo ubi abbas exstitit, velivolis navibus per mare transvehi faciebat quadros [Col. 0046C] lapides ad redificandum. Domos quoque ad habitandum sibi construxit prope ecclesiam. Quae omnia aedificia muro magno et alto cinxit. Dispositis sufficienter quae ad regularem victum et vestitum sunt necessaria, ecclesiam ipsam pretiosis atque multis ditavit ornamentis. Dignitates vero Cantuariensis ecclesiae, quae vetustate vel negligentia deciderant, sive imminutae fuerant, renovando reformavit. Terras multas quae ablatae fuerant, in jus ecclesiae revocavit, et viginti quinque maneria ecclesiae restituit. ⁜ (46) Xenodochia ⁜ (28) vel ptochotrophia duo extra civitatem aedificavit; unum ad aquilonem, alterum ad occasum, cum omnibus necessariis, quibus de suo annuos redditus, quantum satis visum est, delegavit. In maneriis suis instituit praebendas [Col. 0046D] dandas pauperibus per annum. In pluribus ipsorum maneriis construxit lapideas domos sibi ad habitandum.

21. Odo ⁜ (29) Bajocensis episcopus, frater Willelmi regis, erat comes Cantiae eo tempore quo Lanfrancus ad archiepiscopatum venit. Hic multis gravaminibus [Col. 0047A] atterebat homines illius provinciae, et simul homines Dorobernensis Ecclesiae; cui Lanfrancus in faciem restitit, et coram omnibus testimonio antiquorum Anglorum, qui periti erant legum patriae, ⁜ (47) deratiocinatus est libertatem terrae suae, et liberavit homines suos a malis consuetudinibus, 11 quas Odo volebat illis imponere. Adhuc plures supersunt, ⁜ (48) qui et locum placiti ⁜ (30) et nomen loci norunt, ⁜ (49) et modum finemque litis quo contentio terminata est referunt. Quid de clericis villarum suarum Cicestrensi episcopo scripsit, subter annecti dignum duximus.

Lanfrancus ⁜ (31) gratia Dei . . . . . . (Est epist. 40 Lanfranci.)

[Col. 0047B] 22. Euntem illum ad archiepiscopatum multi secuti sunt, e quibus plures retinuit; quos honoribus et terris ditavit, sicut posteri eorum testantur manentes usque ad praesens. Sed ut retro redeam, primo adventu ejus in Angliam, auctoritate summi pontificis Alexandri, et gloriosi regis Willelmi, convocavit episcopos et principes terrae, clerum et populum, ad renovanda decreta et instituta sanctorum Patrum de synodis celebrandis, de consuetudinibus ecclesiasticis. In hoc conventu ostensum est contra Thomam ⁜ (32) electum, qui hoc contradicebat, quod Eboracensis archiepiscopus debet esse Cantuariensi subditus antistiti; quod quomodo actum sit plenius qui voluerit scire, ex his quae subjecta sunt nosse poterit. ⁜ (50) Anno ⁜ (33) ab incarnatione [Col. 0047C] Domini 1070 intravit Anglicam terram Lanfrancus Cadomensis coenobii abbas, moventibus atque praecipientibus Willelmo glorioso Anglorum rege, et felicis memoriae Alexandro totius sanctae Ecclesiae summo pontifice. Is post paucos sui introitus dies Dorobernensem Ecclesiam regendam suscepit; consecratus est autem IV Kalendas Septembris, in sede metropoli a suffraganeis ipsius sedis, Willelmo Londoniensi episcopo, Walchelino Wentano, Remigio Dorcensi sive Lincoliensi, Siwardo Roffensi, Herfasto Helmeanensi sive Thesfordensi, Stigando Selengensi [ al., Selesiensi], Hermanno Siraburnensi [ al., Schireburnensi], Gisone Vellensi. Caeteri qui absentes fuerunt causas suae absentiae [Col. 0047D] tam legatis quam litteris, ostenderunt.

23. Ipso anno Thomas Eboracensis Ecclesiae electus antistes Cantuarberiam ex prisca consuetudine ab eo sacrandus advenit; a quo cum Lanfrancus scriptam de obedientia sua cum adjectione jurisjurandi professionem custodito antecessorum more [Col. 0048A] exposceret, respondit Thomas nunquam se id facturum, nisi prius scriptas de hac re auctoritates legeret, nisi testes hujus antiquitatis assertores cerneret; postremo, nisi congruas super hac re rationes audiret, quibus id juste et rationabiliter sine suae ecclesiae praejudicio facere deberet. Hoc autem ignorantia magis quam spiritus elati pertinacia agebat. Novus enim homo et Anglicae consuetudinis penitus expers verbis adulatorum plus aequo et bono fidem exhibebat. Lanfrancus tamen in praesentia paucorum episcoporum, qui ad eum pro hac consecratione venerant, quod postulavit ostendit. At ille, aspernatus omnia, non sacratus abscessit. Quod rex audiens graviter accepit, existimans Lanfrancum injusta petere et scientia litterarum magis quam [Col. 0048B] ratione et veritate confidere, quamvis nec ipsi Thomae deesset Scripturarum peritia, multo ingenio, multo studio comparata. Paucorum dierum spatio evoluto, Lanfrancus ad curiam venit, a rege audientiam postulavit, redditis rationibus ejus animum mitigavit, transmarinis qui aderant suae parti justitiam adesse suasit et persuasit. Angli enim qui rem noverant assertionibus ejus per omnia constantissime testimonium perhibebant. Itaque regio edicto communique omnium decreto statutum est ad praesens debere Thomam ad matrem totius regni Ecclesiam redire, professionem scribere, scriptam legere; lectam inter examinandum in praesentia episcoporum more ecclesiastico Lanfranco porrigere; in qua praeceptis quidem ejus in omnibus, quae ad Christianae [Col. 0048C] religionis cultum pertinent, se obtemperaturum absolute, nulla interposita conditione, promitteret, successoribus vero ejus non ita, nisi prius vel coram vel in episcopali concilio competens ei ratio redderetur, qua antecessores suos Dorobernensis Ecclesiae primatibus id fecisse et facere debuisse evidentissime ostenderetur. Igitur rediit, quae jussa sunt implevit, sacratus abscessit. Non post multos dies Lanfrancus ab universis regni Anglici episcopis, qui diversis temporibus, diversis in locis, ab aliis archiepiscopis, vel a papa, tempore Stigandi, sacrati sunt, professionem petiit et accepit.

[Col. 0048D] 24. Sequenti anno cum praefato archiepiscopo Romam ivit, et honorifice a sede apostolica susceptus est, siquidem venienti papa assurrexisse dicitur, tum pro sua magna religione et eminenti scientia, tum quia, dum esset in Normannia, venientes Romanae Ecclesiae ministros honorifice suscipiebat, et [Col. 0049A] quosdam papae consanguineos studiose docuerat. Fertur etiam papa dixisse: ⁜ (34) «Non ideo assurrexi ei quia archiepiscopus Cantuariae est, sed quia Becci ad scholam ejus fui, et ad pedes ejus cum aliis auditor consedi.» Itaque duo pallia illi dedit: unum quod de altari, Romano more, accepit; alterum ⁜ (35) vero in indicium videlicet sui amoris, cum quo missam celebrare solebat, Alexander ei papa sua manu porrexit; in cujus 12 praesentia Thomas calumniam movit de primatu Dorobernensis Ecclesiae, et de subjectione trium episcoporum, Dorcestrensis sive Lincolniensis, Wigornensis, Licifeldensis, quae nunc est Cestrensis, dicens Cantuariensem Ecclesiam atque Eboracensem parem ad se invicem honorem habere, nec alteram alteri, secundum [Col. 0049B] beati Gregorii constitutionem, debere ullatenus subjacere, excepto quod alterutrius archiepiscopum priorem et digniorem oporteat esse eo quem constiterit fuisse posterius ordinatum; praedictos vero tres episcopos suae sedi suisque antecessoribus ab antiquis temporibus exstitisse subjectos. Lanfrancus hoc audiens, etsi moleste tulit, modesta tamen discretione verba illius veritate penitus carere respondit, asseverans Gregorianam illam constitutionem ⁜ (36) non de Cantuariensi et Eboracensi esse promulgatam. De qua re et de tribus episcopis multis hinc inde verbis prolatis decrevit Alexander papa oportere hanc causam in Anglica terra audiri, et illic totius regni episcoporum et abbatum testimonio et judicio definiri.

[Col. 0049C] 25. Lanfrancus, quamvis alligatum illum suo tempore facta ab eo professione teneret, maluit tamen pro successoribus suis laborare quam eis in posterum indiscussam hanc tantam calumniam discutiendam reservare. Uterque igitur in paschali solemnitate ad regem venit, ibique prolatis in medium partium rationibus, sententiam de negotio regalis curia dedit. Jussum tunc est fieri scriptum totius causae continens finem. Lanfrancus Alexandro papae epistolam direxit, in qua ei totius negotii gestionem breviter et veraciter enarravit. Utraque scripta subter annexa sunt, praemissa professione, quam Thomas Lanfranco coram rege et ejus curia manu in manum porrexit:

«Decet Christianum quemque Christianis legibus [Col. 0049D] subjacere, nec his quae a sanctis Patribus salubriter instituta sunt quibuslibet rationibus contraire; hinc namque irae, dissensiones, invidiae, contentiones, caeteraque procedunt, quae amatores suos in poenas aeternas demergunt. Et quanto quisque altioris est ordinis, tanto impensius divinis debet obtemperare praeceptis. Propterea ego Thomas, ordinatus jam Eboracensis Ecclesiae metropolitanus antistes, auditis [Col. 0050A] cognitisque rationibus, absolutam tibi, Lanfrance, Dorobernensis archiepiscope, tuisque successoribus, de canonica obedientia professionem facio; et quidquid a te vel ab eis juste et canonice injunctum mihi fuerit, servaturum me esse promitto. De hac autem antea cum a te ordinandus essem dubius fuit, ideoque tibi quidem sine conditione, successoribus vero tuis conditionaliter obtemperaturum esse promisi.»

26. «Anno ab incarnatione Domini nostri Jesu Christi 1072, pontificatus autem domni Alexandri papae undecimo, regni vero Willelmi gloriosi regis Anglorum et ducis Normannorum sexto. Ex praecepto ejusdem Alexandri papae, annuente eodem rege, [Col. 0050B] in praesentia ipsius et episcoporum atque abbatum, ventilata est causa de primatu, quem Lanfrancus Dorobernensis archiepiscopus super Eboracensem Ecclesiam jure suae Ecclesiae proclamabat, et de ordinationibus quorumdam episcoporum, de quibus ad quem specialiter pertinerent certum minime constabat. Et tandem aliquando diversis diversarum scripturarum auctoritatibus probatum atque ostensum est quod Eboracensis Ecclesia Cantuariensi debeat subjacere, ejusque archiepiscopi ut primatis totius Britanniae dispositionibus, in his quae ad Christianam religionem pertinent, in omnibus obedire. Subjectionem vero Dunelmensis, hoc est Lindisfeldensis episcopi atque omnium regionum, a terminis Licifeldensis episcopii et Humbrae magni fluvii [Col. 0050C] usque ad extremos Scotiae fines, et quidquid ex hac parte praedicti fluminis ad parochiam Eboracensis Ecclesiae jure competit, Cantuariensis metropolitanus Eboracensi archiepiscopo ejusque successoribus, in perpetuum obtinere concessit, ita ut si Cantuariensis archiepiscopus concilium cogere voluerit, ubicunque visum fuerit, Eboracensis archiepiscopus sui praesentiam, cum omnibus sibi subjectis episcopis, ad nutum ejus exhibeat et ejus canonicis dispositionibus obediens existat. Quod autem Eboracensis archiepiscopus professionem facere debeat Cantuariensi archiepiscopo, etiam cum sacramento, Lanfrancus Dorobernensis archiepiscopus ex antiqua antecessorum consuetudine ostendit. Sed ob amorem regis, Thomae Eboracensi archiepiscopo [Col. 0050D] sacramentum relaxavit, scriptamque tantum professionem recepit, non praejudicans successoribus suis, qui sacramentum cum professione a successoribus Thomae exigere voluerunt. Si archiepiscopus Cantuariensis vitam finierit, Eboracensis archiepiscopus Doroberniam veniet, et eum qui electus fuerit, cum caeteris praefatae Ecclesiae episcopis, ut primatem proprium jure consecrabit. Quod si [Col. 0051A] archiepiscopus Eboracensis obierit, is qui ei successurus eligitur, accepto a rege archiepiscopatus dono, Cantuariam, vel ubi Cantuariensi visum fuerit, accedet; et ab ipso ordinationem canonico more suscipiet.» Huic constitutioni consenserunt praefatus rex et archiepiscopi, Lanfrancus Cantuariensis 13, et Thomas Eboracensis, et Hubertus sanctae Romanae Ecclesiae subdiaconus et praefati Alexandri papae legatus, et caeteri qui interfuerunt episcopi et abbates.

27. Haec ut gesta sunt Lanfrancus Alexandro notificavit per subscriptam epistolam:

Domino totius Christianae religionis summo speculatori ALEXANDRO papae, LANFRANCUS . . . (Vide epist. 4 Lanfranci.)

[Col. 0051B] 28. De eadem re scripsit Hildebrando Romanae Ecclesiae archidiacono, ita.

Calumnia quam Eboracensis Ecclesiae antistes adversum me movit . . . ( Exstat inter epistolas, uti et sequens, suntque 6 et 7.)

29. Ad haec Hildebrandus respondit Lanfranco.

«Verba legatorum vestrorum,» etc.

30. ⁜ (51) Anno ab incarnatione Domini 1075, regnante glorioso rege Willelmo Anglorum, anno regni ejus nono, congregatum est Londoniae in ecclesia beati Pauli apostoli concilium totius Angliae regionis episcoporum, abbatum, nec non et multarum religiosi ordinis personarum, jubente atque eidem concilio praesidente Lanfranco sanctae [Col. 0051C] Dorobernensis Ecclesiae archipraesule totiusque Britanniae primate, consedentibus secum viris venerabilibus, ⁜ (52) Thoma Eboracensi archiepiscopo, ⁜ (53) Willelmo Londinensi episcopo, ⁜ (54) Goisfrido Constantiensi [qui ⁜ (38) cum transmarinus esset episcopus, in Anglia multas possessiones habens, cum caeteris in concilio residebat], ⁜ (55) Walchelino Vintoniensi, ⁜ (56) Hermano Siraburnensi [ al., Schireburnensi), ⁜ (57) Wilfstano Virecestrensi, ⁜ (58) Walterio Herefordensi, ⁜ (59) Gisone Vellensi, id est Batensi, ⁜ (60) Remigio Dorchacensi sive Lincoliensi, ⁜ (61) Herfasto Helmeanensi seu Norwincensi, ⁜ (62) Stigando Selengensi, ⁜ (63) Osberno Exoniensi, ⁜ (64) Petro Liciferdensi. Roffensis Ecclesia per id tempus pastore carebat. Lindisfarnensis, qui et [Col. 0051D] Dulmensis [Dunelmensis] episcopus, canonicam habens excusationem concilio interesse non poterat. Et quia multis retro annis in Anglico regno usus conciliorum obsoleverat, renovata sunt nonnulla, quae antiquis etiam noscuntur canonibus definita.

Ex concilio igitur Toletano quarto, Millevitano atque Bracharensi statutum est ut singuli secundum ordinationis suae tempora sedeant, praeter eos qui antiqua consuetudine sive Ecclesiarum suarum privilegiis digniores sedes habent. De qua re interrogati sunt senes et aetate provecti quid vel ipsi vidissent, [Col. 0052A] vel a majoribus atque antiquioribus veraciter atque probabiliter accepissent. Super quo responso petitae sunt induciae, ac concessae usque in crastinum. Crastina autem die concorditer perhibuere quod Eboracensis archiepiscopus ad dexteram Dorobernensis sedere debeat, Londoniensis ad sinistram, Wentanus juxta Eboracensem; si vero Eboracensis desit, Londoniensis ad dexteram, Wentanus ad sinistram.

Ex regula beati Benedicti, ex Dialogo Gregorii, et antiqua regularium locorum consuetudine, ut monachi ordinem debitum teneant, infantes praecipue et juvenes, in omnibus locis, deputatis sibi magistris, custodiam habeant. Nocte luminaria ferant, generaliter omnes nisi a praelatis concessa proprietate [Col. 0052B] careant (reg. cap. 63, 22, 33) . Si quis vero aliquid proprii sine praefata licentia habere in morte fuerit deprehensus, nec ante mortem id reddiderit, cum poenitentia et dolore peccatum suum confessus; nec signa pulsentur pro eo, nec salutaris pro ejus absolutione hostia immoletur, nec in coemeterio sepeliatur (GREGOR. Dial. lib. IV, cap. 55) .

Ex decretis summorum pontificum, Damasi videlicet, et Leonis, nec non ex conciliis Sardicensi (can. 6) atque Laodicensi (can. 57) , in quibus prohibetur episcopales sedes in villis existere, concessum est regia munificentia et synodi auctoritate praefatis tribus episcopis de villis ad civitates transire; Hermanno de Siraburna ad Selesberiam, Stigando de [Col. 0052C] Selengeo ad Cicestrum, Petro de Licifelde ad Cestrum. De quibusdam, qui in villis seu vicis adhuc degebant, dilatum est usque ad regis audientiam, qui in transmarinis terris tunc temporis bellum gerebat.

Ex multis Romanorum praesulum decretis diversisque sacrorum canonum auctoritatibus: Ne quis alienum clericum, vel monachum ⁜ (65) sine commendatitiis litteris retineat vel ordinet. Ad comprimendam quorumdam indiscretorum insolentiam, ex communi decreto sancitum est ne quis in concilio loquatur praeter licentiam a metropolitano sumptam, exceptis episcopis et abbatibus.

Ex decretis ⁜ (66) Gregorii Majoris ⁜ (39) , nec non et Minoris, ⁜ (67) ut nullus de propria cognatione, vel [Col. 0052D] uxoris defunctae seu quam cognatus habuit, uxorem accipiat, quoad usque parentela ex alterutra parte ad septimum gradum perveniat.

⁜ (68) Ut nullus sacros ordines seu officium ecclesiasticum, quod ad curam animarum pertineat, emat vel vendat. Hoc enim scelus a Petro apostolo in Simone Mago primitus damnatum est, postea a sanctis Patribus 14 vetitum et excommunicatum

Ne ossa mortuorum animalium, quasi pro vitanda animalium peste, alicubi suspendantur.

Ne sortes, vel aruspicia, seu divinationes, vel [Col. 0053A] aliqua hujusmodi opera diabolica ab aliquo exerceantur.

⁜ (69) Haec enim omnia sacri canones prohibuerunt, et eos qui talia exercent, data sententia excommunicaverunt.

Ex conciliis Eliberitano, et Toletano undecimo. Ut nullus episcopus vel abbas, seu quilibet de clero, nominem occidendum vel membris truncandum judicet; vel judicantibus suae auctoritatis favorem accommodet.

Ego Lanfrancus Dorobernensis archiepiscopus subscripsi.

Ego Thomas Eboracensis archiepiscopus subscripsi.

Subscripserunt et alii episcopi et abbates qui [Col. 0053B] interfuerunt ⁜ (40) .

31. Post haec Thomas Eboracensis humiliter ⁜ (70) rogavit per epistolam ⁜ (41) Lanfrancum, ut mitteret sibi duos episcopos, Dorchacestrensem et Wigornensem, ⁜ (71) ad sacrandum quemdam clericum, quem ⁜ (72) Paulus comes Orcadum ⁜ (42) insularum illi miserat, ad ordinandum illis partibus episcopum, affirmans nullum imposterum, se horum episcoporum hac de causa, quaesiturum subjectionem. Cujus petitioni Lanfrancus annuens scripsit episcopis Wlstano Wigornensi, et Petro Castrensi, ut Thomae, sicut petebat, occurrerent, ad praedicti clerici consecrationem, ad diem quem ipse nominaret.

[Col. 0053C] 32. In suburbio civitatis Cantuariae, est quaedam ecclesia Sancti Martini, in qua, ut fertur, priscis temporibus fuit sedes ⁜ (43) episcopalis; et, ut aiunt, episcopum habuit, antequam ad illas partes transiret Lanfrancus. Sed quia auctoritate canonum constat praeceptum, ne in una civitate duo pontifices simul habeantur, statuit Lanfrancus, ne ulterius ipsi loco ordinaretur episcopus.

33. In quadam festivitate, de tribus magnis, quibus rex coronatus solebat tenere curiam, die festivitatis cum rex diademate et indumentis regalibus ornatus sederet ad mensam, et Lanfrancus juxta eum, quidam scurra videns regem auro et gemmis radiantem, exclamavit in aula, magna adulationis voce, et dixit: Ecce Deum video, ecce Deum video. [Col. 0053D] Lanfrancus conversus ad regem, ait: Nolite talia pati imponi vobis; non sunt haec hominis, sed Dei; jubete illum acriter verberari, ne audeat unquam talia iterare. Quod rex juxta verbum illius fieri jussit. [Col. 0054A] Noverat vir prudentissimus quod tertius Herodes ideo ab angelo percussus interiit quia adulatorum verba, quae quasi Deo sibi acclamabant, non respuit, sed suscepit (Act. II, 22, 23) .

34. ⁜ (73) Ecclesiam Roffensem ipse instauravit, et in ea episcopum ordinavit ⁜ (74) Beccensem monachum, nomine Hernostum. In hujus consecratione inventus est Evangelii versus: Cito proferte stolam primam (Luc. XV, 22) , etc. Quod cum audisset Lanfrancus, praedixit eum cito moriturum, et sic contigit. Namque ei in episcopatu nondum anno completo, ⁜ (75) decedenti successit Gundulfus, et ipse monachus Beccensis, vir Deo amabilis et religiosus, qui perseveravit usque ad tempora sancti Anselmi et regis Henrici. Abbatiam quoque sancti Albani [Col. 0054B] restituit in pristinum statum; ⁜ (76) in qua posuit abbatem ⁜ (44) Paulum Cadomensem monachum, qui ibi ordinem et ecclesiastici officii usum instituit, sicut cernere est usque hodie.

35. Quadam die dum missam celebraret, et ventum esset ad horam qua corpus Domini manibus accepit, diaconus, qui ad missam sibi ministrabat, pervasus a daemone arripuit archiepiscopum manibus per scapulas; venerabilis antistes in nullo turbatus, reflexa manu dextera per capillos eum tenuit, et ante pedes suos adduxit. Percelebrata missa, in demum infirmorum jussit illum perduci, ubi per aliquot dies in eadem insania permansit. Non autem multum illum vexabat possessum, nisi [Col. 0054C] quia in amentia tenebat; ridebat vero praesentes cum cachinno, respondens ad ea quae dicebantur. Videbant autem quemdam tumorem per membra dissilientem; et si quis voluisset manum superimponere, statim in alium locum exhibebat. Contigit autem venerabilem praedictum Gundulfum praesulem Roffensium adesse, qui cum voluisset manum super tumorem illum imponere, desiliit aliorsum, et ait episcopus: Revera salit sicut catus. Respondit daemon: Non ut catus, sed ut catulus. Dicebat autem de quibusdam ejusdem loci fratribus quaedam nefanda. Tunc nominaverunt quemdam, dicentes: Quoniam de illo non haberet quid diceret. At ille coepit affirmare quia nunquam ille quem dixerant auderit in praesentiam 15 suam venire. Quod cum [Col. 0054D] frater audisset, timuit ne forte aliquid sibi perperam gestum improperaret. Tunc sapientes fratres dederunt consilium, ut, cum archiepiscopo loquens, puram confessionem faceret, revelans illi totam [Col. 0055A] vitam suam; et sic fiducialiter cum absolutione, et benedictione ejus, iret ad daemoniacum. Nec mora, fecit quod sibi consulebatur, et mox ingressus stetit ante eum. Tunc qui aderant dicebant daemoniaco: Ecce adest cui minitabaris, dic si quid de eo nosti. At ille in cum torvo respectans oculo, ait cachinnans: Pro malo homine, quomodo es nunc rebullitus et candidatus? Quis te sic rebullivit et dealbavit? Et cum ab aliis urgeretur, ut diceret quod antea se dicturum minitabatur, nihil plus dixit. Unde datur intelligi quia virtus confessionis et absolutionis aufert diabolo aut memoriam peccati, de quo pura confessio facta fuerit, aut certe potestatem hominem accusandi. Unde beatus Augustinus: Si, inquit, fueris tui ipsius accusator, et [Col. 0055B] Dominus liberator, quid erit ille, nisi calumniator? Post aliquot dies, Deo miserante, et magno praesule Lanfranco cum fratrum sanctae sedis orationibus adjuvante, liberatus est ab illa peste, et pristinae restitutus est sanitati. Hoc, beato Anselmo archipraesule referente, cum aliis pluribus audivi.

36. ⁜ (77) Quando gloriosus rex Vuillelmus morabatur in Normannia, Lanfrancus erat princeps et eustos Angliae, subjectis sibi omnibus principibus, et juvantibus in his quae ad defensionem, et dispositionem, vel pacem pertinebant regni, secundum leges patriae. ⁜ (78) Lectioni erat assiduus, et ante episcopatum, et in episcopatu, quantum poterat. Et quia Scripturae scriptorum vitio erant nimium [Col. 0055C] corruptae, omnes tam Veteris quam Novi Testamenti libros, nec non etiam scripta sanctorum Patrum, ⁜ (79) secundum orthodoxam fidem studuit corrigere ⁜ (45) . Et etiam multa de his quibus utimur nocte et die in servitio Ecclesiae ad unguem emendavit, et hoc non tantum per se, sed etiam per discipulos suos fecit. Qua de causa, ut in principio jam dictum est, ⁜ (80) merito illum Latinitas cum honore et amore veneratur magistrum. Hujus commendationis claritate omnis occidui orbis Ecclesia tam Gallicana quam Anglica gaudet se illuminatam. Ita fuit liberalis ut diceretur ⁜ (81) nullum tam largum de Italia Longobardum egressum fuisse. Erat ea tempestate transmarina regio plena et abundans omnibus bonis quae Deus ad utilitatem hominum [Col. 0055D] creavit; ipse quoque archiepiscopus ditatus multis possessionibus locuples erat. Verum quanti penderet ista, in hoe apparebat quod, quantum poterat, paupertatem retinebat in vilitate habitus, parcimoniam tenens inter multimodas delicias. Multa quoque et magna offerebantur sibi dona, quae ille hilariter rogantibus se, vel indigentibus tribuebat. ⁜ (82) Pauperibus quoque erat ita dapsilis, ut quingentas libras quotannis in eleemosynam erogasse dicatur et [Col. 0056A] merito, nam in consecratione ejus repertum est ⁜ (83) super caput ejus evangelicum dictum: Date eleemosynam, et ecce omnia munda sunt vobis (Luc. XI, 41) , quod ipse tota devotione facere studuit. ⁜ (84) Consanguineis monachorum suorum indigentibus, quam benigne, quam sufficienter beneficia impendebat. Vere poterat dicere: Ab adolescentia crevit mecum miseratio (Job XXXI, 18) .

37. Interea contigit sanctum abbatem Becci Anselmum, qui beato Herluino successerat, transire in Angliam, tum pro utilitatibus Ecclesiae suae, tum ut cum archiepiscopo loqueretur, ⁜ (85) cujus alloquium et consilium multum amabat. Et perveniens ad illum, cum magno amore et debito honore susceptus est. ⁜ (86) Cumque simul loquerentur, et ad invicem [Col. 0056B] de diversis plura conferrent, intimavit abbati antistes Cantuariensis quasi conquerendo, quod homines illius patriae colerent quosdam sanctos, quos ille non affectaret, et maxime, ait, ⁜ (87) quemdam Elfegum ⁜ (46) hujus sedis archipraesulem, quem non solum inter sanctos, sed et inter martyres numerare contendunt, cum constet illum non pro fide Christi, sed quia ab inimicis, a quibus captus tenebatur, se redimere noluerit, interemptum fuisse. Ad haec Anselmus hujus reddit rationem. Certum est, inquit, quia is qui, ne leviter peccando Deum offendat, mori non dubitat, multo magis mori non dubitaret priusquam aliquo gravi peccato Deum exacerbaret. Et revera gravius est Christum negare quam aliquem pro sua redemptione, homines suos [Col. 0056C] ablatione ipsorum pecuniae ad modicum gravare; sed quod minus est Elfegus facere noluit. Multo igitur minus Christum negaret, si vesana plebs eum ad hoc mortem intentando constringeret. Unde datur intelligi quanta vis justitiae pectus ejus possederit, quando vitam 16 suam maluit dare quam, spreta charitate, proximos suos scandalizare. Nec immerito, ut reor, inter martyres computatur, qui pro justitia mortem sponte suscepisse praedicatur. Nam et beatus Joannes Baptista, quem tota Dei Ecclesia praecipuum martyrem credit et veneratur, non quia Christum negare, sed quia pro defensione legis divinae veritatem noluit tacere, ad votum saltatricis capite plexus est. Et quid distat pro justitia mori, vel mori pro veritate? Constat, testante sacro [Col. 0056D] eloquio, quia veritas et justitia Christus est. Ipse enim dicit: Ego sum veritas (Joan. XIV, 6) . Et Apostolus: Christus factus est nobis a Deo sapientia et justitia (I Cor. I, 30) . Qui ergo pro veritate et justitia moritur, pro Christo moritur; qui autem pro Christo moritur, Ecclesia teste, martyr habetur. Beatus vero Elfegus, aeque pro justitia, ut sanctus Joannes pro veritate, passus est. Cur ergo plus de unius quam de alterius vero sanctoque martyrio [Col. 0057A] quisque ambigat, cum par causa in mortis perpessione utrumque detineat? Audiens hoc Lanfrancus, gratanter rationem approbans accepit, collaudans viri sapientiam et perspicacem ingenii subtilitatem firma veritate subnixam. Et deinceps sanctum Elfegum, ut vere magnum et martyrem gloriosum, devote veneratus est.

38. Interea relatum est ipsi Lanfranco quod praememoratus abbas Anselmus, una nocte post matutinas veniens ad lectum suum, invenit in eo annulum aureum; prius cruce Christi signans, ne forte illusio daemonum esset, accepit illum vere annulum, et ostendit omnibus per quorum manus res monasterii transibant; et nullus fassus est se illum perdidisse. Deinde venditus est annulus, et in usum [Col. 0057B] fratrum expensus. Quod cum audisset archiepiscopus, referenti sibi respondit: Certissime scias illum post me futurum archiepiscopum. Sicut praedixit ita evenisse scimus.

39. Haec de tanto viro perpauca inculto sermone dicta sint. Verum et ea quae diximus de illo, vera credimus; et plura his per gratiam Dei illum egisse non dubitamus. Nam a tempore suae conversionis toto animo operam dedit religioni et semper ad meliora tendens, de virtute in virtutem proficere studuit. Quis digne potest enarrare ejus sapientiae claritatem, ingenii subtilitatem, cordis benignitatem, industriae probitatem, animi puritatem? Fuit enim alacritate jucundus, humilitate submissus; in eleemosynis largus, fide catholicus, Christianae religionis [Col. 0057C] reparator, pauperum sustentator, pupillorum protector, viduarum consolator. His, aliis, aliisque virtutibus ornatus, fidem recte vivendo servavit, cursum bene moriendo terminavit. Non enim potest [Col. 0058A] male mori qui bene vixerit. Nec putanda est mala mors, teste beato Augustino, quam bona vita praecesserit. Nam appropinquante termino vitae suae, ⁜ (88) decidit in aegritudinem ⁜ (47) , qua in dies ingravescente, anno archiepiscopatus XIX, V ⁜ (89) Kalendas Junii, diem clausit extremum, regnante Willelmo filio Willelmi regis. Dolor omnibus incomparabilis, et luctus inconsolabilis suis. Sepultus est in ecclesia Christi ⁜ (48) , quam ipse aedificavit. Et quia ipsa Ecclesia parvum caput (vulgo le Chevet ) habere videbatur, beatus Anselmus, successor ejus, ante decessum suum augmentare studuit ecclesiae ejusdem caput. Quod ab eo inchoatum, et post mortem ejus per plures annos aedificatum, tandem perfectum, magnum opus et pulchrum, a Willelmo, qui post [Col. 0058B] Rodulfum Anselmi successorem, archiepiscopus exstitit, cum magna gloria, et omnium rerum abundantia dedicatum est, sicut clerus et populus regni testantur, qui adfuerunt. Itaque cum immineret dies ipsius dedicationis, sicut mos est, omnia corpora de ecclesia elata fuerunt. Tunc quidam frater, sive curiositate, seu, quod magis credibile est, pro reliquiis habendam de casula gloriosi Lanfranci abscidit particulam; de qua miri odoris suavitas efflagrabat. Ostendit aliis, qui et ipsi senserunt odoris fragrantiam. Qua de re intelligi datur quod anima illius in magna suavitate requiescit, cujus corporis indumenta tanto odore redolent. Quae nimirum gratia illis maxime conceditur, qui, dum viverent in corpore, munditiam cordis et carnis incorruptionem [Col. 0058C] usque ad finem vitae servare studuerunt. Aeternae beatitudinis quietem animae illius pius Christus Dominus noster donare dignetur, qui est benedictus in aeternum. Amen.

⁜ 1 Paulus servus Jesu Christi. ⁜ 2 vocatus apostolus. ⁜ 3 segregatus in Evangelium Dei ( commendat Evangelium [Col. 0107] quasi repentinum ) quod promiserat per prophetas suos, in Scripturis sanctis prolatis de Filio suo, qui factus ei ad honorem suum ex semine David in eo quod secundum carnem, ⁜ 4 , ⁜ 5 qui praedestinatus est Filius Dei in virtute, ⁜ 6 secundum Spiritum sanctificationis sanctificantem, probatus, ⁜ 7 ex resurrectione mortuorum morientium Jesu Christi Domini nostri, ( commendato datore officii, commendat officium ) per quem accepimus gratiam remissionem peccatorum, et apostolatum ad obediendum ut obediatur fidei, in omnibus gentibus ex omni genere gentium pro nomine ejus, non merito, vel ad laudem nominis ejus, in quibus estis et vos vocati, ut sitis Jesu Christi; omnibus qui sunt Romae, dilectis Dei, ⁜ 8 vocatis sanctis ⁜ 9 . Gratia remissio peccatorum vobis, et, ⁜ 10 , ⁜ 11 pax a Deo, reconciliatio apud Deum, Patre nostro, et Domino Jesu Christo. Primum quidem gratias ago Deo meo ⁜ 12 per Jesum Christum pro omnibus vobis quia fides vestra annuntiatur in universo mundo. Testis enim mihi est Deus, cui servio in spiritu meo, non tantum ore, in Evangelio Filii ejus, quod sine intermissione memoriam vestri facio semper in orationibus meis, obsecrans si quomodo tandem aliquando ( ad effectum ) prosperum iter habeam in voluntate Dei veniendi ad vos. Causa veniendi. Desidero enim videre vos, ( remotio suspicionis lucri ) ut aliquid ⁜ 13 impertiar vobis gratiae spiritualis, praedicationis vel miraculorum ⁜ 14 ad confirmandos vos. Jam enim crediderant, id est, desidero simul consolari in vobis per eam quae invicem est, ⁜ 15 fidem vestram atque meam, per doctrinam fidei, quam communem habemus. Nolo autem vos ignorare, fratres, quia saepe proposui venire ad vos (et ⁜ 16 prohibitus sum a Satana, vel insidiatoribus usque adhuc) ut aliquem fructum habeam et in vobis, sicut et in caeteris gentibus. Graecis, ac Barbaris, sapientibus et insipientibus debitor sum praedicationis, ita (quod in me) promptum est et in vobis, ( scilicet debitor sum ) qui Romae estis evangelizare. Non enim erubesco Evangelium. Causa cur non erubescat ipsum Evangelium. ⁜ 17 Virtus enim Dei est in salutem omni credenti, ⁜ 18 Judaeo primum, 8, 9 quia primum credidit, et Graeco. ⁜ 19 , ⁜ 20 Justitia Evangelium enim Dei in eo credente revelatur revelans ex fide in fidem, in salutem ut vivat, sicut scriptum est: [Col. 0109] ⁜ 21 Justus autem ex fide vivit. ⁜ 22 Revelatur enim ira Dei de coelo, ( justitia revelatur in credente; nam ira in non credente ) super omnem impietatem et injustitiam hominum ( emphasis ) eorum, qui veritatem Dei, quod vere dicitur de Deo, in injustitia detinent attribuentes idolis, quia quod ⁜ 23 notum, scibile, est Dei, manifestum est in illis. Deus enim illis manifestavit. ⁜ 24 Invisibilia enim ipsius, invisibilitas ipsius, a creatura mundi, solem, lunam et alia. Per ea quae facta sunt intellecta, in intellectu, conspiciuntur, ⁜ 25 . Sempiterna quoque, scilicet, ejus virtus et divinitas conspicitur: ita ut sint inexcusabiles. Quia cum cognovissent Deum, non sicut Deum glorificaverunt, se illi subjiciendo, aut gratias egerunt, ⁜ 26 sed evanuerunt in cogitationibus suis, et obscuratum est insipiens cor eorum, ⁜ 27 dicentes enim se esse sapientes, stulti facti sunt. Et mutaverunt gloriam Dei cultum ad idola transtulerunt incorruptibilis Dei, in similitudinem imaginis ⁜ 28 corruptibilis hominis, et volucrum, et quadrupedum et serpentium. Propter quod tradidit permisit illos Deus in desideria cordis eorum, in immunditiam, ut contumeliis afficiant corpora sua in semetipsis. ⁜ 29 Qui commutaverunt ⁜ 30 veritatem Dei in mendacium, et coluerunt et servierunt creaturae potius quam Creatori, qui est, qui non est idolum, benedictus in saecula. Amen. Propterea tradidit illos Deus in passiones ignominiae. Nam feminae eorum immutaverunt naturalem usum in eum qui est contra naturam. Similiter autem et masculi, relicto naturali usu feminae, exarserunt in desideriis suis in invicem, masculi in masculos turpitudinem operantes, et mercedem quam oportuit erroris sui, in semetipsis, ut illud peccatum (poenam peccati, recipientes. 10 Et sicut non probaverunt Deum habere in notitia, tradidit illos Deus in reprobum sensum, ut faciant ea quae non conveniunt, repletos omni iniquitate, malitia, rapina, fornicatione, avaritia, nequitia, plenos invidia, homicidio, contentione, dolo, malignitate, clam susurrones, palam detractores. Deo odibiles, contumeliosos, superbos, elatos, inventores malorum, parentibus non obedientes, insipientes, incompositos, sine affectione, absque foedere, sine misericordia. Qui, cum justitiam Dei prius cognovissent, ⁜ 31 non postea intellexerunt quoniam qui talia agunt digni sunt animae morte, et ⁜ 32 non solum qui ea faciunt, sed etiam qui consentiunt facientibus.

CAP. I.—1. AUGUSTINUS (ex sermone De conversione S. Pauli, cap. 4, tom. X) . Paulus servus Christi Jesu. Erat Saul rex pessimus, persecutor sancti servi Dei David, et ipse, si meministis, de tribu Benjamin. Inde iste Saulus ducto secum tramite saeviendi, sed in saevitia non permansurus. Postea si Saulus a Saule, Paulus unde? Saulus a rege saevo. Cum superbus, cum saeviens, cum caedes anhelans. Paulus autem unde? Paulus, quia modicus, Paulus [Col. 0106D] humilitatis nomen est. Paulus postquam adductus est ad Magistrum, qui ait: Discite a me, quia mitis sum et humilis corde. Cum Paulus proconsul per ejus militiam debellata superbia, sub leni jugo Christi missus esset, regis magni provincialis effectus, ipse quoque ex priore Saulo Paulus vocari amavit ob tam magnum insigne victoriae.

2. LANFRANCUS. Vocatus. Vel ab hominibus, vel a Deo.

3. Segregatus. A caeteris apostolis, sicut in Actis apostolorum dicit Spiritus sanctus: Segregate mihi Paulum et Barnabam in opus ad quod assumpsi [Col. 0107A] eos. Et propheta Jeremias dicit: Ecce dies veniunt, dicit Dominus, et consummabo super domum Israel, et super domum Juda novum testamentum. Joel quoque: Exsultate, filiae Sion, et laetamini in Domino Deo vestro, quia dedit vobis doctorem justitiae.

4. Praedestinatus. Caeteri homines praedestinati sunt ut filii Dei essent per gratiam. Hic autem Christus ut Filius Dei esset, in virtute divinitatis Dei qua assumptus est: quae virtus Filius Dei est, id est Verbum Patris.

5. AUGUSTINUS (De praed. sanctorum, c. 15, t. VII) . Qui praedestinatus est. Praedestinatus est Christus, ut qui futurus erat secundum carnem Filius David, esset tunc ( al., tamen.) Filius Dei in virtute, secundum Spiritum sanctificationis, quia natus est [Col. 0107B] de Spiritu sancto et virgine Maria.

6. LANFRANCUS. Secundum spiritum sanctificationis, secundum quod placuit Spiritui omnia sanctificanti.

7. Ex resurrectione. Per hoc evidentissime probatum est, Christum Jesum verum Deum, et vere Dei Filium esse, quia multa corpora surrexerunt in ejus resurrectione. Nisi enim verus Deus esset, tam magnum et inauditum miraculum facere non posset.

8. Vocatis. Id est, ad hoc vocati, ut sitis sancti. Et sic in caeteris hujusmodi accipiendum est.

9. Gratia, remissio peccatorum.

10. Et pax, qua reconciliamur Creatori, vel observantia bonorum operum, per quam pax est inter Deum et hominem.

[Col. 0107C] 11. AUGUSTINUS (lib. I Retract., c. 24) . Gratia vobis et pax. Gratia Dei est, qua nobis donantur peccata, ut reconciliemur Deo; pax autem Dei est, qua reconciliamur Deo. Tamen sciamus utramque ad generalem Dei gratiam pertinere.

[Col. 0108A] 12. Per Jesum Christum. Per ipsum enim sunt gratae Deo oblationes operum nostrorum.

13. Impertiar gratiae. Haec est gratia spiritalis quam cupiebat ille impertire, ut eamdem fidem, quam Apostolus habebat in Christo, et ipsi haberent quam nondum perfecte crediderant.

14. Ad confirmandos. Jam enim ab aliis apostolis doctrinam Evangelii ex parte audierant.

15. Fidem vestram atque meam, id est per doctrinam fidei quam communiter habemus.

16. LANFRANCUS. Et prohibitus sum. Quasi aliquis diceret: Si Deum rogas ut venias; si incessanter venire desideras, cur non venis? Prohibitus sum, inquit, usque adhuc.

17. Virtus enim. Causa cur non erubescit Evangelium, [Col. 0108B] videlicet, quia virtus Dei est omni credenti Evangelio; per quam et peccata remittuntur, et cum res exigit, miracula fiunt.

18. Judaeo. Per Judaeum et Graecum omnes gentes intelligere, a parte totum voluit.

19. AUGUSTINUS (Quaest. evang. lib. II, quaest. 39.) Justitia Dei revelatur in eo ex fide in fidem, ex fide verborum in fidem rerum, ex fide in qua ministratur Deo in illam ubi fruatur Deo, (lib. De spirit. et lit., cap. 11, tom. III) , ex fide administrantium [ al., annuntiantium] in fidem obedientium.

20. LANFR. Justitia. Alia causa cur non erubescat, quia in eo revelatur qualiter Deus justos faciat credentes ex fide Veteris Testamenti, qua unus Deus credebatur, proficiente in fidem Novi Testamenti, [Col. 0108C] qua Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, unus et trinus Deus creditur, ut ex fide annuntiantis proficiente in fidem credentis, vel ex fide verborum in fidem rerum.

[Col. 0109A] 21. Justus autem. Hoc in Habacuc, cap. II, reperitur: Justus autem in fide sua vivit. Hoc testimonium et alia plurima, quae in contextu Epistolarum suarum Apostolus ponit, a translatione veritatis Hebraicae qua nunc utimur ideo discordare videntur, quia aliquando auctoritates sunt a translatione septuaginta Interpretum. Aliquando non curans verba, tantummodo exsequitur sententias.

22. Revelatur. Justitia revelatur in credente; nam ira in non credente. Et est alia causa; praedicatores enim Evangelii revelant iram Dei venturam super omnes impios, id est infideles; et super injustos, id est, credentes et non facientes quae credunt.

23. Quod notum est Dei, id est de Deo nosci [Col. 0109B] potest.

24. Invisibilia enim, Exponit modum quo manifestaverit eis, videlicet dans eis acutissimum ingenium.

25. Sempiterna quoque. Hic quae sint invisibilia ostendit, et est quoque completiva convinctio.

26. Sed evanuerunt, id est cogitaverunt se cogitationem veram a se habere; unde factum est ut cogitationem Dei perderent.

27. Dicentes enim. Ostendit quomodo superius intellexerit evanuerunt in cogitationibus suis.

28. Corruptibilis. Moris fuit Romanorum ab antiquis temporibus, adorare simulacra hominum, ut [Col. 0110A] Romuli, Jovis et aliorum fere innumerabilium, et maxime ab adventu Aeneae in Italiam; volucrum autem et serpentium et quadrupedum, ex quo Alexandria ab Augusto victa Romae est subjugata.

29. Qui commutaverunt, id est, prius de Deo senserunt, falsa ex eo postea credere coeperunt.

30. Veritatem Dei, id est, quam de Deo habebant, falso imputantes idolis quod vere solius est Dei.

31. Non intellexerunt, id est, non solum de Deo falsa senserunt, sed etiam cognitionem bonarum ac malarum rerum amiserunt.

32. AMBROS. Non solum qui faciunt ea, sed qui consentiunt facientibus. Sunt quidam qui se reos non [Col. 0110B] putant, si non operantur quae mala sunt, assentiunt autem facientibus. Assentire autem est, si, cum possit reprehendere, taceat, aut haec audiens aduletur.

⁜ 1 , ⁜ 2 Propter quod inexcusabilis es, o homo omnis, qui judicas et facis. In quo crimine enim ( consequens a genere, de potestatibus enim judiciariis agitur, ) judicas alterum, teipsum faciendo condemnas; eadem [Col. 0111] enim agis quae judicas. ⁜ 3 Scimus enim quoniam judicium Dei est ⁜ 4 . Secundum veritatem in eos qui talia agunt. ⁜ 5 Existimas autem hoc, o homo, qui judicas eos qui talia agunt, et facis ea, quia tu effugies judicium Dei? ⁜ 6 An divitias bonitatis ejus, et patientiae et longanimitatis contemnis, nolendo respicere? ignoras quoniam benignitas Dei ad patientiam te adducit? Secundum autem duritiam tuam et impoenitens cor, thesaurizas auges tibi iram, in die irae ⁜ 7 et revelationis justi judicii Dei, qui reddet unicuique secundum opera ejus, ⁜ 8 iis quidem qui secundum patientiam boni operis, qui patienter bonum opus perficiunt, ⁜ 9 gloriam, carnis commutationem et honorem, quia filii Dei vocabuntur ⁜ 10 et incorruptionem quaerunt, vitam aeternam, non laudem temporalem: 11 ⁜ 11 Iis autem qui sunt vivunt ⁜ 12 ex contentione, et qui non acquiescunt veritati, ⁜ 13 credunt autem iniquitati, ⁜ 14 ira et indignatio. Tribulatio et angustia reddetur in omnem animam hominis operantis malum, ⁜ 15 , ⁜ 16 . Judaei primum maxime et Graeci; ⁜ 17 gloria autem et honor et pax a concupiscentiis omni operanti bonum reddetur, ⁜ 18 Judaeo primum et Graeco. ⁜ 19 Non enim est acceptio personarum apud Deum. ⁜ 20 Quicunque enim sine lege peccaverunt, sine lege crimine praevaricatae legis peribunt; et quicunque in lege peccaverunt, ⁜ 21 per legem per praevaricationem damnabuntur, judicabuntur. Non enim auditores legis justi sunt apud Deum, ⁜ 22 sed factores legis sive in lege, sive sine lege justificabuntur. Responsio. ⁜ 23 Cum enim gentes, quae legem non habent, naturaliter ea quae legis sunt faciunt, ejusmodi legem scriptam non habentes, ipsi sibi sunt lex, qui ostendunt opus legis scriptum [Col. 0113] in cordibus suis, ⁜ 24 testimonium reddente illis conscientia ipsorum, et ⁜ 25 inter se ⁜ 26 invicem cogitationibus accusantibus aut etiam defendentibus; in die, cum judicabit Deus occulta hominum, secundum Evangelium meum, per Jesum Christum. 12 Si autem ⁜ 27 , ⁜ 28 tu Judaeus cognominaris, et requiescis delectaris in lege, et gloriaris in Deo, et nosti voluntatem ejus, et probas utiliora, instructus ⁜ 29 per legem, confidis te ipsum esse ducem caecorum, lumen eorum qui in tenebris sunt, ⁜ 30 , eruditorem legis insipientium, magistrum infantium, habentem ⁜ 31 formam exemplar scientiae et veritatis in lege. ⁜ 32 Qui ergo alium doces, teipsum non doces; ⁜ 33 qui praedicas non furandum, furaris; qui dicis non moechandum, moecharis; qui abominaris idola ⁜ 34 , sacrilegium facis, teipsum, qui sacer esse debueras, divino cultui subtrahendo; qui in lege gloriaris, per praevaricationem legis Deum inhonoras. ⁜ 35 Nomen enim Dei per vos blasphematur inter gentes, sicut scriptum est (in Isaia LII; Ezech. LVI) . Responsio. Circumcisio quidem prodest, si legem observes; si autem praevaricator legis sis, circumcisio tua praeputium facta est. Non pluris est praeputio gentilium. Si igitur praeputium justitias legis custodiat, nonne praeputium illius ⁜ 36 in circumcisionem reputabitur, illius collatione damnaberis, et judicabit id quod ex natura est naturaliter intelligitur praeputium, legem consummans, perficiens te, qui per litteram et circumcisionem non observatam praevaricator legis es? Responsio. Non enim qui in manifesto, Judaeus est; neque quae in manifesto, in carne, est circumcisio; sed qui in abscondito, Judaeus est laudandus est: et, sed qui habet hanc circumcisionem, circumcisio cordis, amputatio vitiorum in spiritu, non littera; cujus laus non ex hominibus sed ex Deo est, quia etiam homines nonnunquam vituperant.

CAP. II.—1. LANFR. Propter quod inexcusabilis es, o homo, qui judicas. Invectio in rectores. Dicit enim: Cum omnes facientes et consentientes sunt perituri, etiam et hi qui alios judicant, si eodem peccato tenentur impliciti.

2. AMBROS. Propter quod inexcusabilis. Ne forte qui facit, et qui consentit facientibus excusare se posse putaret, docet hujusmodi inexcusabilem fore.

[Col. 0111A] 3. LANFR. Scimus autem quoniam judicium Dei est. Auctoritate sua confirmat peccatores supradictorum scelerum generaliter esse damnandos.

4. Secundum veritatem, id est, secundum justitiam, sine acceptione personarum.

5. Existimas autem hoc, o homo omnis qui judicas. Putare posset aliquis imperitus quod tanto liberius peccare liceret, quanto diligentius alios a peccato compesceret.

6. AMBROS. An divitias bonitatis ejus et patientiae et longanimitatis? Haec dicit ut non jam se putet evasisse, si patitur illum diu peccantem.

7. Et revelationis justi judicii Dei. Revelabitur quod modo futurum negatur. Cum enim ostendit [Col. 0111B] quod non esse creditur, revelatur. His enim ostenditur, quia [ al., qui] negant quia credentibus manifestum est.

8. Iis quidem secundum patientiam boni operis. Quibus dedit Deus fiduciam fidei, ne diu hic positi damnum incurrant promissae vitae.

9. Gloriam et honorem. In praesenti enim vita, gloria vel honor frequenter amittitur, quia corruptibilis est.

10. LANFR. Et incorruptionem quaerunt, id est, si in intentione quaerunt vitam aeternam. Multi enim bona operantur propter favorem hominum.

11. AMBROS. Iis autem qui ex contentione, id est, qui Dei contemnunt patientiam, contendunt evacuare judicium Dei.

[Col. 0111C] 12. LANFR. Ex contentione. Ex coetu contentioso, qui christianam religionem esse inutilem contendunt.

13. AMBROS. Credunt autem iniquitati. Iniquitas est negare quod Deus futurum esse promisit [ al., praedixit].

14. Ira et indignatio, ut spiritualem, non corporalem poenam intelligas.

15. Judaei primum et Graeci. Judaeum semper anteponit, ut aut coronetur primus aut damnetur, quia [Col. 0112A] diffidens pejus tractandus est, quia Patribus [ al., donum] promissum refutavit.

16. LANFR. Judaei. Per Judaeos, infideles intelligit, qui maxime punientur si praecepta Dei non observant; per Graecos gentes, id est infideles: a parte totum.

17. AMBROS. Gloria autem, et honor et pax, ut honorem geminum habeant, quasi Filii Dei. Gloria autem fit pro immutatione; pax vero, eo quod bene viventes quieti erunt in futuro, nulla perturbatione commoti.

18. LANFR. Judaeo. Judaei primum operati sunt bonum, postea Graeci.

19. Non enim est personarum, etc. Hoc ad superiora respicit, ubi ait: Ira, etc. Et in omnem animam [Col. 0112B] operantis malum. Et paulo post: Gloria, etc., omni operanti bonum.

20. AMBROS. Quicunque enim sine lege peccaverunt, sine lege peribunt, id est, sine judicio. Qui enim non credit, jam judicatus est; nec ante tribunal Christi stabit, sed resurgens ducetur ad gehennam.

21. Per legem judicabuntur. Peccatis eorum addetur peccatum praevaricationis.

22. AMBROS. Sed factores legis justificabuntur. Credere in Christum quem lex promisit, hoc est, facere legem et opus legis scriptum in cordibus vestris, fides est.

23. AUGUST. (lib. De spir. et lit., cap. 26, tom. III) Cum enim gentes quae legem non habent. Gentes quae [Col. 0112C] naturaliter quae legis sunt faciunt, profecto ad Evangelium pertinent, quibus lex in cordibus scripta est. Nec moveat quod naturaliter eos dixit quae legis sunt facere, non Spiritu Dei, non gratia; hoc enim agit Spiritus gratiae ut imaginem Dei, in qua naturaliter facti sumus, instauret in nobis. Vitium quippe contra naturam est, quod utique sanat gratia, proinde homines naturaliter quae legis sunt, faciunt.

[Col. 0113A] 24. AMBROS. Testimonium reddente. In die judicii, sola hominis conscientia sufficiet sibi ad testimonium, quia nemo tunc judicabit nisi quod verum erit.

25. AMBROS. Inter se cogitationibus accusantibus. Gentilis conscientia accusabitur, quia non sibi suasit verum esse quod et virtutum testimoniis viderat confirmari, et multos sequi. Eumdem excusabit, quia debere credere non putavit, neque tamen sine poena erit. Vel haereticum bona cogitatio, quando veram esse et catholicam intellexit. Mala autem accusabit, quia, ne emendatus videretur, superbiendo contradixit veritati.

26. Invicem. Non dicit quod eaedem cogitationes accusent et defendant, sed vicissim quaedam accusent, [Col. 0113B] quaedam defendant contra malignorum spirituum accusationem. Et attende ablativos pro genitivis more Graecorum, qui ablativis carent. Potest hoc modo audiri: et conscientia cogitationum.

27. Tu autem Judaeus cognominaris. Non valde magnum videri vult si Judaeus credat, quippe cum sit instructus per legem. Periculosum autem valde si non credat; ducem enim habet legem.

28. LANFR. Tu autem Judaeus cognominaris. Judaeos humiliare conatur; qui ex accepta lege superbiebant, et gentes quasi peccatrices despiciebant.

29. AMBROS. Per legem confidis te ducem caecorum. Legis documentum est, erudire imperitos, et Deo subjicere profanos, et ab idololatria ad fidem revocare.

[Col. 0113C] 30. Occulta hominum. Occulta judicabuntur. Publica per humilem confessionem non judicabuntur.

31. LANFR. Formam scientiae. Si quis velit scientiam et veritatem habere, in te possit formam et exemplar aspicere.

32. AMBROS Qui alium doces, te ipsum non doces, [Col. 0114A] hoc est, tu qui gentiles arguis quod sine lege et Deo sint, teipsum non arguis, diffidens de Christo in lege promisso.

33. Qui praedicas non furandum, furaris. Facis quod praedicas fieri non debere, dum fidem Christi a lege per malam interpretationem subripis; et legem adulteras, cum, ablata veritate, mendacium ponis; et sacrilegus es, dum Christum, quem propheticus sermo significat, negas.

34. LANFR. Sacrilegium. Sacrilegium enim est culturam Dei auferre, et daemonibus dare.

35. Nomen enim Dei per vos blasphematur. Credendum est aliquos ex Judaeis Christianos esse tales; non tamen omnes, ne sit contrarius sibi ipsi in superioribus, ubi ait: Fides vestra annuntiatur [Col. 0114B] in universo mundo. Non enim fides sine operibus laudanda est. Et in subsequentibus, eos cum caeteris plenos dilectione esse. Est autem scriptum in Ezechiele: Et ingressi sunt ad gentes, ad quas introierunt, et polluerunt nomen sanctum meum, quod polluistis in gentibus.

36. In circumcisionem, id est, tantum prodest sibi qui gentilis est, quantum si Judaeus esset. Et judicabit, id est comparationem sui judicabilem faciet et damnabilem.

⁜ 1 Objectio. ⁜ 1 Quid ergo amplius Judaeo est? aut quae utilitas circumcisionis? Responsio. Multum per omnem modum. ⁜ 2 Primum quidem, quia credita sunt illis eloquia Dei. Responsio. Quid enim, si quidam [Col. 0115] illorum non crediderunt? ⁜ 3 Nunquid incredulitas illorum ⁜ 4 fidem Dei qui ex Judaeis quosdam praedixit credituros evacuabit? Absit! Est autem Deus verax; omnis autem homo mendax, sicut scriptum est, ⁜ 5 , ⁜ 6 . Ut justificeris verax appareas in sermonibus tuis ⁜ 7 et vincas cum judicaris. Objectio ex persona male intelligentium psalmi versum. ⁜ 8 Si autem iniquitas nostra justitiam Dei commendat, quid dicemus? Nunquid iniquus est Deus, qui infert iram? (secundum hominem dico humanitus intelligentem ) Absit! ⁜ 9 alioquin quomodo judicabit Deus hunc mundum? ⁜ 10 Si enim veritas Dei in meo mendacio abundabit in gloriam ipsius, quid adhuc et ego tanquam peccator judicor? ⁜ 11 et non (sicut blasphemamur, et sicut aiunt quidam nos dicere) ⁜ 12 faciamus mala, ut veniant bona, quorum damnatio justa est. Quid ergo? ⁜ 13 praecellimus 14 eos? Nequaquam. ⁜ 14 , ⁜ 15 Causati enim sumus Judaeos et Graecos omnes sub peccato esse, sicut scriptum est: Quia non est justus quisquam, non est intelligens, non est requirens Deum. Omnes declinaverunt; simul inutiles facti sunt; non est qui faciat bonum, non est usque ad unum. Sepulcrum patens est guttur eorum, linguis suis dolose agebant. Venenum aspidum sub labiis eorum. Quorum os maledictione et amaritudine plenum est. Veloces pedes eorum ad effundendum sanguinem. Contritio et infelicitas in viis eorum, et viam pacis non cognoverunt. Non est timor Dei ante oculos eorum. ⁜ 16 Scimus autem quoniam ⁜ 17 quaecunque lex loquitur, iis qui in lege sunt loquitur ⁜ 18 , ut omne os obstruatur, et subditus fiat omnis mundus Deo, quia ex operibus legis non justificabitur omnis caro coram illo. ⁜ 19 Per legem enim cognitio peccati. Nunc autem sine lege justitia Dei manifestata est, testificata a lege et prophetis. Justitia autem Dei per fidem Jesu Christi in omnes et super omnes qui credunt in eum; non enim est distinctio. Omnes enim peccaverunt, et egent gloria Dei. Justificati gratis per gratiam ipsius, per redemptionem quae est in Christo Jesu, ⁜ 20 quem proposuit Deus propitiationem, per fidem in sanguine ipsius, ⁜ 21 , ⁜ 22 ad ostensionem justitiae [Col. 0117] suae. ⁜ 23 Propter remissionem praecedentium delictorum, in sustentatione Dei, ad ostensionem justitiae ejus in hoc tempore, ut sit ipse justus, ⁜ 24 et justificans eum qui est ex fide Jesu Christi. Ubi est ergo gloriatio tua? Exclusa est. Per quam legem? ⁜ 25 factorum? Non, sed ⁜ 26 per legem fidei. ⁜ 27 Arbitramur enim justificari hominem per fidem 15 sine operibus legis. An Judaeorum Deus tantum? Nonne et gentium? Imo et gentium, quoniam quidem unus est Deus, ⁜ 28 qui justificat ⁜ 29 circumcisionem ex fide, ⁜ 30 et praeputium per fidem. ⁜ 31 , ⁜ 32 Legem ergo destruimus per fidem? Absit! sed legem statuimus.

CAP. III.—1. AMBROS. Quid ergo amplius est? Quoniam Judaeis incredulis nihil proficere testimonium generis ostendit, ne credentes male tractasse videretur, docet multum utile esse credentibus, quia filii Abrahae sunt. Nam eis sunt credita eloquia [Col. 0114C] Dei.

2. LANFR. Primum quidem, id est, quidam Judaeorum crediderunt Evangelium Christi, instructi a praedicatoribus Novi Testamenti, verbum legis et prophetarum, quod facilius factum est in illis quam in eis qui Veteris Testamenti penitus expertes erant.

[Col. 0115A] 3. AMBROS. Nunquid incredulitas illorum, etc. Nunquid perfidia eorum negabit reliquis credentibus vitam aeternam, quam promisit Deus futuram per fidem Christi?

4. LANFR. Fidem Dei evacuabit? id est, efficit ut Deo non debeat credi, qui praediximus Judaeos esse credituros, (totum pro parte ponens). Jeremias propheta dicit: In diebus salvabitur Juda. Et alias: Ego ero vobis in Deum; et ipsi erunt mihi in populum. Et alia plurima.

5. Ut justificeris. David peccavit in causa Uriae, sciens quia promissio peccatoribus non prodest. Orat ut Deus judicium, quo judicatur peccatoribus nihil dare, vincat; et se poenitentem sanctificet, ut dans sibi quod justis daturum se promisit, justificetur [Col. 0115B] in sermonibus suis.

6. LANFR. Ut justificeris. Probatio quod Deus verax est; justitia enim sermonum, est veritas.

7. Et vincas. Ex abundantia hoc infertur nihil ad superius argumentum pertinens. Vicit Christus homo Deus, cum judicatus est, quia propter ipsam humilitatem, dedit ei Deus nomen quod est super omne nomen, ut in nomine Jesu omne genu flectatur, etc.

8. Si autem iniquitas. Hoc ideo subinfert, quia dicens: Ut justificeris in sermonibus tuis, visus est causam reddidisse cur omnis homo esset mendax. Et vocat iniquitatem mendacium.

9. AMBROS. Alioquin quomodo judicabit. Quia non erat justum ut judicaret mundum, si peccata illius [Col. 0115C] ipsi proficerent.

10. LANFRANC. Si enim veritas. Iterum hoc subinfert ex persona male intelligentium.

11. Et non sicut. Ordo: et sicut blasphemamur, et sicut aiunt quidam nos dicere: quid non faciamus mala, ut veniant bona, sicut, etc.

12. AMBROSIUS. Faciamus mala. A perversis dicebatur hoc apostolos dicere: peccandum esse ut [Col. 0116A] venirent bona, id est, ut Deus remittendo, bonus videretur.

13. LANFR. Praecellimus eos, id est, an nos Judaei excellentiores et digniores sumus quam gentiles?

14. Causati enim. Quasi diceret: Qui pares, praecellentiores esse non possumus. Nec hoc superius in hac Epistola dixit; sed credendum est in sermone quem ad populum habebat eum dixisse.

15. AMBROS. Causati enim sumus, id est, ostendimus, redditis causis superius, Judaeos et Graecos esse reos.

16. Scimus autem. Hoc dicitur, quia Judaeis constrictis omnis mundus subditus sit Deo. Nulli enim dubium est paganos impietatibus obrutos.

17. LANFR. Quaecunque lex loquitur. Legem hic [Col. 0116B] vocat psalmos, sicut in Evangelio: Nonne in lege vestra scriptum est: Ego dixi: Dii estis. Et est sensus: superiores psalmi versus ad vos pertinent etiam, o Judaei!

18. Ut omne os obstruatur. Hoc conjungitur superiori sententiae, qua ait: Causati enim sumus omnes sub peccato.

19. AMBROS. Per legem enim. Videmus veteres non ignorasse peccatum, cum pincerna et pistor Pharaonis causa peccati in carcerem missi sunt. Sed lex ostendit apud Deum imputari peccatum et futurum judicium, quod prius ignorabatur.

20. Quem proposuit Deus, id est, in Christo disposuisse propitium futurum humano generi, si credat et hoc in sanguine ipsius, quia morte illius liberati [Col. 0116C] sumus.

21. Ad ostensionem, hoc est ut promissum palam faceret quo nos a peccatis liberaret, sicut ante promiserat, qui diutissime sustentavit, ut nostro tempore ostenderet quod olim decreverat, et sit justus, dans quod promisit justificare se credentes in Christo.

22. LANFR. Ad ostensionem. Ad hoc Deus filium [Col. 0117A] suum mundo praedicari fecit, ut ostenderet quod per fidem ejus justificantur peccatores.

23. Propter remissionem praecedentium delictorum. Ordo, praecedentium delictorum in sustentatione Dei. Patienter enim Deus sustinuit praecedentia delicta mundi, ut ostenderet qui vera justificatio est in hoc tempore, id est, in fide Jesu Christi. Si enim omnes peccatores puniisset, non esset qui in hoc tempore justificari posset.

24. Justus et justificans, id est, verax, complens ea quae promisit.

25. Factorum, id est, an alia lex prolata est, habens alias observationes, per quas observationes tuae annibilentur.

26. Per legem fidei. Legem fidei vocat legem [Col. 0117B] Christi, in quo asseritur salvari hominem per solam fidem dum dicitur: Qui crediderit, et baptizatus fuerit, salvus erit.

27. AUGUST. (De fide et operib., cap. 14, tom. IV) . Arbitramur enim. Cum ergo dicit Apostolus arbitrari se hominem justificari per fidem sine operibus legis, non hoc ait ut, praecepta ac professa fide, opera justitiae contemnantur; sed ut sciat se quisque per fidem posse justificari, etiamsi legis opera non praecesserint.

28. Qui justificat circumcisionem (lib. De spirit. et lit., c. 29, tom. III) . Non ad aliquam differentiam dictum est, tanquam aliud sit ex fide, aliud per fidem; sed ad varietatem locutionis. Alio quippe loco, cum de gentibus diceret, hoc est de praeputio: Praevidens, [Col. 0117C] inquit, Scriptura quia ex fide iustificat omnes gentes Deus. Itemque cum de circumcisione loqueretur (unde erat): Nos, inquit, natura Judaei, et non ex gentibus peccatores, scientes quia non justificabitur homo ex operibus legis, nisi per fidem Jesu Christi; et nos in Christo Jesu credimus. Ecce et praeputium dixit justificari ex fide, et circumcisionem per fidem.

29. LANFR. Circumcisionem ex fide, id est ex fide, et per fidem.

30. Et praeputium. Hinc probatur quod Deus Judaeorum [Col. 0118A] sit Deus gentium. Ipse enim gentes justificat. Dei autem solius est justificare.

31. Legem destruimus. Quia carnales observationes legis destruimus, an putandum est nos, praedicatores Evangelii, etiam moralia praecepta destruere? Quid ergo? ordo: quid secundum carnem, id est, quid carnalium observationum? Probat quod sine carnali observatione legis justificari potest homo per fidem. Abraham enim sine carnalibus observationibus justificatus est, Scriptura testante: Credidit Abraham Deo, etc.

32. AMBROS. Legem vero. Non utique lex inanitur per fidem, sed adimpletur, quando quod futurum dixit fides, istud advenisse testatur.

⁜ 1 Quid ergo dicemus invenisse Abraham patrem nostrum secundum carnem? ⁜ 2 Si enim Abraham ex operibus justificatus est, ⁜ 3 habet gloriam, sed non apud Deum. ⁜ 4 Quid enim dicit Scriptura? ⁜ 5 Credidit Abraham Deo; et reputatum est illi ad justitiam. ⁜ 6 , ⁜ 7 Ei autem qui operatur, merces non imputatur secundum gratiam, sed secundum debitum. ⁜ 8 Ei vero qui non operatur, credenti autem in eum, qui justificat impium, reputatur fides ejus ad justitiam secundum propositum gratiae Dei. Sicut et David dicit beatitudinem hominis, cui Deus accepto fert justitiam sine operibus: Beati quorum remissae sunt iniquitates, et quorum tecta sunt peccata; Beatus vir, cui non imputavit Dominus peccatum. Beatitudo ergo haec in circumcisione tantum manet, 16 an etiam in praeputio? Dicimus enim quia reputata est Abrahae fides ad justitiam. Quomodo ergo reputata est? In circumcisione an in praeputio? Non in circumcisione, sed in praeputio. ⁜ 9 [Col. 0119] Et signum accepit circumcisionis, signaculum justitiae fidei, quae est in praeputio, ⁜ 10 ut sit pater omnium credentium per praeputium, ut reputetur et illis ad justitiam; et sit pater circumcisionis, non iis tantum qui sunt ex circumcisione, sed et iis qui sectantur ⁜ 11 vestigia fidei, quae est in praeputio patris nostri Abrahae. ⁜ 12 Non enim per legem ⁜ 13 promissio Abrahae aut semini ejus ut haeres esset mundi; sed per justitiam fidei. Si enim qui ex lege, haeredes sunt, exinanita est fides, abolita est promissio. ⁜ 14 Lex enim iram operatur. ⁜ 15 Ubi enim non est lex, nec praevaricatio. Ideo ex fide, ut secundum gratiam firma sit promissio ⁜ 16 omni semini, non ei qui ex lege est solum, sed et ei qui ex fide est Abrahae, qui pater est omnium nostrum (sicut scriptum est: Quia Patrem multarum gentium posui te) ante Deum, cui credidit, qui vivificat mortuos, et vocat ea quae non sunt tanquam ea quae sunt: qui contra spem in spem credidit ut fieret pater multarum gentium, secundum quod dictum est ei: Sic erit semen tuum; et non infirmatus est fide, nec consideravit corpus suum emortuum, cum jam fere centum esset annorum, et emortuam vulvam Sarae. In repromissione etiam Dei non haesitavit diffidentia, sed confortatus est fide, dans gloriam Deo, plenissime sciens quia quaecunque promisit, potens est et facere. Ideo et reputatum est illi ad justitiam. Non est autem scriptum tantum propter ipsum, quia reputatum est illi ad justitiam, sed et propter nos, quibus reputabitur credentibus in eum qui suscitavit Jesum Christum Dominum nostrum a mortuis, qui traditus est propter delicta nostra, ⁜ 17 et resurrexit ⁜ 18 propter justificationem nostram

CAP. IV.—1. AMBROS. Quid ergo dicemus invenisse? [Col. 0118B] Carnem dicit circumcisionem, qua Abraham non invenit justitiam, nec quaesivit.

2. LANFR. Si enim. Si, inquit, Abraham sine fide ex sola carnali observatione justificatus creditur, justificatio illa in sola opinione hominum est, non apud Deum.

3. Habet gloriam, quia qui fecerit legem vivet in ea, id est non morietur ut reus. Nec tamen apud Deum ex hoc habet meritum.

4. Quid enim Scriptura. Quasi diceret: audiamus quid super hoc Scriptura testetur.

5. AMBROS. Credidit Abraham Deo. Credidit se habiturum semen, in quo benedicerentur gentes.

6. Ei autem qui operatur. Ei qui operatur opera legis, meritum non imputatur ad mercedem. Nam [Col. 0118C] debitor est facere legem.

7. AUGUST. Ei qui operatur, id est qui de operibus praesumit, et merito dicit sibi datam gratiam fidei. His non imputat mercedem secundum gratiam, sed secundum debitum.

8. LANFR. Ei vero qui non operatur. De eo intelligendum est hoc qui post acceptam fidem statim moritur.

9. Et signum accepit. Quasi diceret: cur ergo, si justificatus erat, circumcisionem accepit? Circumcisionem, inquit, accepit, non quia fieret, sed quia [Col. 0119A] ostenderetur ea justitia quam sola fides contulerat illi.

10. AMBROS. Ut sit pater circumcisionis. Hoc dicit ut sit pater circumcisionis cordis, non tantum eorum qui sunt ex ejus origine, sed et eorum qui similiter credunt ex gentibus.

11. LANFR. Vestigia fidei. Ordo: vestigia fidei patris nostri Abrahae, quae est in praeputio, id est, quam habuit in praeputio.

12. Non enim per legem. Quasi aliquis diceret: cur dixisti vestigia fidei, et non dixisti vestigia legis? Si enim ad inconveniens ducit adversam partem, non autem simul esse, solam legis observantiam haereditatis esse causam et fidem, aut solos Judaeos esse haeredes et gentes.

13. AMBROS. Promissio Abrahae. Christus qui haeres [Col. 0119B] est gentium, ut David canit: Et dabo tibi gentes haereditatem tuam; et possessionem tuam terminos terrae. Ipsi enim morimur et vivimus cum eo. Ideo ex fide. Sub lege promissio dari non potest, aut ex fide, qua omnes purificati, fiunt digni dici filii.

14. LANFR. Lex enim iram operatur. Causa cur per legem non sit promissio haereditatis. Iram enim Dei ex praevaricatione non implentium potius operatur.

15. Ubi enim non est lex. Et hoc, inquit, videri potest quia lex iram operatur, quod ubi lex non est, nec praevaricatio, quae est causa irae.

16. Omni semini, id est, omni imitatori fidei, sive Judaeo, sive gentili. Omnes enim possunt facile credere; [Col. 0120A] non autem omnes legem implere.

17. AMBROS. Et resurrexit propter. Post resurrectionem enim acceptus Spiritus, ad cumulum nobis justificationis provenit.

18. LANFR. Propter justificationem, id est, ut credentes eum resurrexisse justificarentur. Et a parte tota fides designatur.

17 ⁜ 1 Justificati ergo ex fide, pacem habeamus ad Deum per Dominum nostrum Jesum Christum, per quem et habemus accessum per fidem ⁜ 2 in gratiam istam, in qua stamus et gloriamur in spe gloriae filiorum Dei. Non solum autem, sed et gloriamur in tribulationibus, scientes quod tribulatio patientiam operatur, patientia autem probationem, probatio vero spem, ⁜ 3 spes autem non confundit, quia charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum qui datus est nobis. Ut quid enim Christus, cum adhuc infirmi essemus, secundum tempus pro impiis mortuus est? Vix enim pro justo quis moritur; nam pro bono forsitan quis audeat mori. Commendat autem charitatem suam Deus in nobis, quoniam cum adhuc peccatores essemus, ⁜ 4 secundum tempus Christus pro nobis ⁜ 5 mortuus est; multo igitur magis nunc justificati in sanguine ipsius, salvi erimus ab ira per ipsum. Si enim cum inimici essemus, reconciliati sumus Deo per mortem Filii ejus; multo magis, reconciliati, salvi erimus in vita ipsius. Non solum autem, ⁜ 6 sed et gloriamur in Deo per Dominum nostrum Jesum Christum, per quem nunc reconciliationem accepimus. ⁜ 7 Propterea sicut per unum hominem peccatum in hunc mundum intravit, et per peccatum [Col. 0121] mors, et ita in omnes homines mors pertransiit, in quo omnes peccaverunt. ⁜ 8 Usque ad legem enim peccatum erat in mundo. ⁜ 9 Peccatum autem non imputabatur, cum lex non esset. Sed regnavit mors ab Adam usque ad Moysen: etiam ⁜ 10 in eos qui non peccaverunt ⁜ 11 in similitudinem praevaricationis Adae, ⁜ 11 , ⁜ 12 , ⁜ 13 qui est forma futuri. ⁜ 14 Sed ⁜ 15 non sicut delictum, ita et donum; si enim unius delicto multi mortui sunt, ⁜ 16 multo magis gratia Dei et donum ⁜ 17 in gratia unius hominis Jesu Christi ⁜ 18 in plures abundavit. ⁜ 19 Et non ⁜ 20 sicut per unum peccatum, ita et donum; nam judicium quidem ex uno in condemnationem; ⁜ 21 gratia autem ex multis delictis in justificationem. Si enim unius delicto mors regnavit per unum, multo magis ⁜ 22 abundantiam gratiae et donationis et justitiae accipientes, ⁜ 23 in vita regnabunt per unum Jesum Christum; igitur sicut per unius delictum, in omnes homines in condemnationem, sic et ⁜ 24 per unius justitiam in omnes homines in justificationem vitae. Ita misericordia Dei per unius justitiam in omnes homines processit. ⁜ 25 Sicut enim per inobedientiam unius hominis peccatores [Col. 0123] constituti sunt multi, ita et ⁜ 26 per unius obeditionem justi constituentur multi. ⁜ 27 , ⁜ 28 Lex autem subintravit, ut abundaret delictum. Ubi autem abundavit delictum, ⁜ 29 superabundavit gratia, ⁜ 30 ut sicut regnavit peccatum in mortem, ita ⁜ 31 , ⁜ 32 et gratia regnet ⁜ 33 per justitiam in vitam aeternam, per Jesum Christum Dominum nostrum.

CAP. V.—1. AMBROS. Justificati igitur. Pacem habere cum Deo, fides facit, non lex. Haec enim nos Deo reconciliavit.

2. In gratiam istam. Prius enim jacuimus; credentes autem erecti sumus.

3. Spes autem non confundit. Spes non confundit, dum stulti et hebetes a perfidis judicantur, credentes quae mundana carent ratione. Pignus enim charitatis [Col. 0120B] habemus in nobis per Spiritum sanctum nobis.

4. Secundum tempus. Ad tempus enim mortuus est, quia tertia die resurrexit. Vel huic tempori mortuus est, ubi sol oritur et occidit. Excessit enim e corpore ad inferos (ubi tempus non est, vel aetas) pro salute animarum.

5. LANFR. Mortuus est. Cum adhuc temporalia diligeremus, nisi nobis spem bonam daret, quae nos confunderet . . . . .

6. Sed et gloriamur, id est, sperantes nos habituros gloriam, quam habent filii Dei.

7. Propterea sicut. Pendet sententia usque . . . . . . . . . legitur: sicut per unius delictum, etc.

[Col. 0121A] 8. Usque ad legem enim. Peccatum quidem in his etiam qui legem acceperant, fuit, sed non tantum, quantum prius; per legales enim observantias multi salvabantur.

9. Peccatum enim. Aliter hic peccatum intelligit quam superius. Peccatum enim hoc in loco significat praevaricationem legis, quae non imputabatur cum lex non esset.

10. AUGUST. (De peccatorum meritis et remis., deque Bap. parv. lib. I, cap. XI, tom. VII.) In eos non peccaverunt, id est, qui nondum sua et propria voluntate, sicut ille, peccaverunt, sed ab illo origine peccatum traxerunt.

11. LANFR. In similitudinem, id est, qui praevaricati sunt praecepta Dei, sicut Adam.

[Col. 0121B] 11. Qui est forma futuri. Adam forma Christi fuit. Quia sicut ille pater omnium secundum carnem, sic Christus pater fidelium secundum fidem. Et sicut ex latere Adae, formata est Eva, sic ex latere Christi profluxerunt sacramenta, per quae salvatur Ecclesia.

12. AUGUST. (Ibid.) Qui est forma. Quia in 18 illo constructa est forma condemnationis futuris posteris qui ejus progenie crearentur.

13. AMBROS. Qui est forma futuri. Decrevit enim Deus per unum (Christum) emendare quod per unum (Adam) peccatum est, sicut in Apocalypsi Joannes inquit: Agnus qui occisus est a constitutione mundi.

14. Sed non sicut delictum. Hoc dixit, quia formam [Col. 0121C] unius Christi dixit unum Adam.

15. LANFR. Sed non sicut delictum. Ordo: Quasi diceret: quamvis Adam forma fuit Christi, majorem tamen vim habet donum Christi. Plus enim est vivificare quam occidere.

16. AUGUST. (ibid.) Multo magis gratia. Non magis multos, et multo plures homines. Neque enim plures justificantur quam condemnantur. Adam quippe ex suo delicto reos genuit. Christus autem etiam quae homines delicta propriae voluntatis ad originale in quo peccaverunt [ al., nati sunt], addiderunt; gratia sua solvit atque donavit.

17. LANFR. In gratia unius hominis. In gratia, id est, propter gratiam. Gratiam autem hic vocat perfectionem virtutum quam homo ille, a Verbo Patris assumptus, per gratiam Dei habuit.

[Col. 0122A] 18. In plures. Plures dicit, non ad numerum, sed quia in vitiis plures. Adam enim per originale dedit mortem, Christus vero de actualibus et originalibus liberavit.

19. AUGUST. (ibid., cap. 15.) Et non sicut per unum. Ab Adam, in quo omnes peccavimus, non omnia nostra peccata, sed tantum originale traduximus. A Christo vero, in quo omnes justificamur, non illius tantum originalis, sed etiam caeterorum quae ipsi addidimus remissionem consequimur. Ideo non sicut per unum peccantem, ita et donum. Nam judicium quod [ al., quidem] ex uno delicto (si non remittatur) id est originali, in condemnationem jam potest ducere. Gratia vero ex multis delictis remissis, hoc est, non solum originali, verum etiam [Col. 0122B] omnibus caeteris, ad justificationem perducit.

20. LANFR. Et non sicut. Aliter: etsi sicut peccatum, ita et donum, id est, utraque paria non sunt.

21. Gratia autem ex multis. Ordo est: Gratia autem in justificationem ex multis delictis.

22. AUGUST. (ibid.) Abundantiam gratiae. Quid est autem abundantiam gratiae et justificationis et justitiae accipiunt, nisi quod non eis tantum peccatum in quo omnes peccaverunt, sed etiam quod addiderunt, gratia remissionis datur?

23. In vita regnabunt. Et quid est, multo magis in vita regnabunt; cum mortis regnum multo plures in aeternam poenam trahat? Nisi intelligamus eos in ipsis [ al., eos ipsos] in utroque dici, qui transeunt [Col. 0122C] ab Adam ad Christum, id est a morte ad vitam, quia in vita aeterna sine fine regnabunt, magis quam in eis mors temporaliter et cum fine regnabit [ al., regnavit].

24. LANFR. Per unius justitiam. Per justitiam et obedientiam Christi, vita omnium credentium justificata est. Quia inde factus est hostia acceptabilis Deo pro peccatis omnium, quia justus et immaculatus sine peccato, et obediens fuit usque ad mortem.

25. Sicut enim. Comprobatio et expositio superioris versus: omnis enim inobedientia, si tantum mala est, delictum; et omnis obedientia, si tantum bona est, justitia.

[Col. 0123A] 26. Per unius obedientiam. Per obedientiam Christi, justi sunt multi; vel quia obedientia hostiam commendavit. Vel quia obedientia ad mortem Christum perduxit. Fides autem mortis ejus, justificavit.

27. Lex autem subintravit. Moris est divinarum litterarum, ubi plures causae sunt, unam tantum saepe enumerare, sicut in hoc loco: data est enim lex, ut praedestinati ad vitam per legales observantias salvarentur; praedestinati autem ad mortem, per legis praevaricationem magis punirentur. Sed illius causae hic tantum mentionem facit, per quam Judaeos ex accepta lege superbientes humiliare possit.

28. AMBROS. Lex autem subintravit. Apostolus [Col. 0123B] ostendit quid provenerit data lege, non quid lex fecerit.

29. LANFR. Superabundabit gratia. Quasi diceret; o Judaei! vos putatis quod Christus gentibus plus dimiserit, sed quibusdam vestrum plus dimisit, quos praevaricatores legis invenit.

30. Ut sicut regnavit, id est, praevaluit.

31. Ita et gratia regnet, id est, praevalea

32. AMBROS. Gratia regnet. Regnat gratia per justitiam, si accepta remissione, justitiam sequamur.

33. Per justitiam, scilicet Christi.

Quid ergo dicemus? Permanebimus in peccato, ut gratia abundet? Absit! Qui ⁜ 1 enim mortui sumus peccato, quomodo adhuc vivemus in illo? An ignoratis quia quicunque baptizati sumus in Christo Jesu, ⁜ 2 ⁜ 3 in morte ipsius baptizati sumus? ⁜ 4 Consepulti enim sumus cum illo per baptismum in mortem, ut quomodo Christus surrexit a mortuis per gloriam Patris, ita et nos ⁜ 5 in novitate vitae ambulemus. ⁜ 6 , ⁜ 7 Si enim complantati facti sumus ⁜ 8 similitudini mortis ejus, ⁜ 9 simul et resurrectionis erimus. Hoc scientes ⁜ 10 quia vetus homo noster simul crucifixus est, ⁜ 11 ut destruatur ⁜ 12 corpus peccati, et ultra non serviamus peccato. ⁜ 13 Qui enim mortuus est, justificatus est a peccato. ⁜ 14 Si autem mortui sumus cum Christo, credimus quia simul etiam vivemus cum Christo, scientes quod Christus resurgens ex mortuis jam non moritur, mors illi ultra non dominabitur. ⁜ 15 Quod 1920 enim mortuus est, peccato, mortuus est semel, quod autem vivit, vivit Deo. ⁜ 16 Ita et vos existimate vos mortuos quidem esse peccato, viventes autem Deo, in Christo Jesu Domino nostro. ⁜ 17 , ⁜ 18 Non ergo regnet peccatum in vestro mortali corpore, ut obediatis concupiscentiis ejus. Sed ⁜ 19 neque exhibeatis membra vestra ⁜ 20 arma iniquitatis peccato; sed exhibete vos Deo tanquam ex mortuis viventes, et membra vestra arma justitiae Deo. Peccatum enim [Col. 0125] vobis non dominabitur; ⁜ 21 , ⁜ 22 non enim sub lege estis, sed suo gratia. Quid ergo? Peccabimus, quoniam non sumus sub lege, sed sub gratia? Absit! Nescitis quoniam cui exhibetis vos servos ad obediendum, servi estis ejus, cui obeditis, sive peccati ad mortem, sive obeditionis ad justitiam? Gratias autem Deo quod fuistis servi peccati; obedistis autem ex corde in eam formam doctrinae, ⁜ 23 in quam traditi estis. Liberati autem a peccato, servi facti estis justitiae. ⁜ 24 , ⁜ 25 ⁜ 25 Humanum dico, propter infirmitatem carnis vestrae; ⁜ 26 sicut enim exhibuistis membra vestra servire immunditiae et iniquitati ad iniquitatem, scilicet implendam, ita nunc exhibete membra vestra servire justitiae in sanctificationem, id est, ut sanctificati sitis. Cum ⁜ 27 enim servi essetis peccati, liberi, id est, expertes fuistis justitiae. Quem ergo fructum habuistis tunc in illis in quibus nunc erubescitis? Nam finis illorum mors est. Nunc vero liberati a peccato, servi autem facti Deo, habetis fructum vestrum in sanctificationem, id est, fructus vestri operis est sanctificatio, finem vero vitam aeternam. ⁜ 28 Stipendia enim peccati, mors. ⁜ 29 , ⁜ 30 Gratia autem Dei, vita aeterna in Christo Jesu Domino nostro.

CAP. VI.—1. LANFR. Qui enim mortui sumus peccato, scilicet, in baptismo; in Christo Jesu, id est, in fide Christi Jesu.

[Col. 0123C] 2. In morte ipsius, id est, sicut ille mortuus est semel, et semper vivit, ita et nos semel peccato moriamur, et in bene factis semper vivamus.

3. AMBROS. In morte ipsius. Cum baptizamur, commorimur Christo; hoc est in morte ejus baptizari. Illic enim peccata moriuntur.

4. LANFR. Consepulti enim. Designatio, quando et cur in morte Christi baptizemur.

5. In novitate, id est, a vitiis resurgamus.

[Col. 0124A] 6. AMBROS. Si enim complantati. Tunc nos feliciter dicit posse resurgere, si similitudini mortis ejus fuerimus complantati, id est, si in baptismo omnia vitia deponentes, in novam vitam translati, de caetero non peccemus.

7. LANFR. Si enim complantati. Alia ratio cur in morte ipsius baptizemur, complantati, id est, affixi, vel adhaerentes.

8. Similitudini, id est, si semel peccato morimur, similem resurrectionem habituri sumus.

9. Simul et resurrectionis, subaudis; similitudini ejus.

10. Quia vetus homo, id est, nos in eo quod more veteris hominis peccamus.

11. Ut destruatur corpus peccati, id est, corpus [Col. 0124B] nostrum in eo quod peccat.

12. Corpus peccati. Omnia peccata simul appellat, corpus peccati.

13. Qui enim mortuus est. Ratio cur non serviendum sit peccato. Peccato enim justificatio perit.

14. Si autem mortui sumus, id est, si revera Christus secundum carnem mortuus est: nos peccatis omnibus mortui sumus, credimus, etc.

15. LANFR. Quod enim mortuus est peccato, subaudis: humani generis delendo.

16. Ita et vos, pro itaque.

17. Non ergo regnet peccatum, id est, concupiscentia peccati.

18. AMBROS. Non ergo regnet. Mortale corpus [Col. 0124C] dicens, totum hominem signat, quia qui obediunt peccato mortales dicuntur. Anima enim quae peccat, ipsa morietur, id est totus homo.

19. Neque exhibeatis. Non dicit corpora, sed membra. Membris enim ministratur, non toto corpore.

20. LANFR. Arma iniquitatis, id est, concupiscentiae.

[Col. 0125A] 21. Non enim sub lege estis. Evidenter ostendit quod concupiscentiae peccatorum majorem vim habebant in Judaeis quam in Christianis.

22. AUGUST. (lib. De grat. et lib. arbit., cap. 12, tom. VII.) Non enim sub lege estis. Non quia lex mala, sed quia sub illa sunt, quos reos facit jubendo, non adjuvando.

23. LANFR. In quam traditi estis, id est, in qua tradidistis vos Deo in die conversationis vestrae.

24 Humanum dico, id est, vile quiddam vobis praecipio, quod vim humanitatis nostrae non excedit.

25. AMBROS. Humanum dico. Dum infirmitatem carnis memorat, minus se significat exigere ab homine quam dignum est circa Dei culturam.

[Col. 0125B] 25. AUGUST. (ex epist. ad Anast. 144, tom. II) . Humanum dico, quia plus dicendum aliquid fuit, si jam illi facere [ al., ferre] potuissent. Plus quippe servitutis debetur justitiae quam peccato. Nam poenae corporis revocant ab opere peccati. Justitia vero sic amanda est ut ab ejus operibus etiam poenae corporis nos cohibere non debeant.

26. (Ibid.) Sicut enim exhibuistis. Quid est sicut illud, ita et hoc? nisi: quemadmodum ad peccandum nullus cogebat timor, sed ipsius libido voluptasque peccati; sic ad juste vivendum non vos supplicii metus urgeat, sed delectatio justitiae urgeat.

27. LANFR. Cum enim servi. Ratio cur servire justitiae eos oporteat. Aut enim justitiae, aut peccato servire necesse est. Sed cum servitur peccato, abest [Col. 0125C] justitia. Acquiritur fructus unde erubescitur; quod est inconveniens. Justitiae igitur serviendum est.

28. Stipendia. Causa cur liberati sint a peccato, et cur servi facti Deo. Et est sensus: peccatum hoc stipendium, id est, hanc retributionem dat, mortem scilicet.

29. Gratia autem Dei, id est, virtus quae per gratiam Dei datur, vita aeterna est, id est, vitam [Col. 0126A] aeternam dat.

30. AMBROS. Gratia autem Dei. Hoc rationibus his Apostolus demonstrare videtur. Aut est in Christo, aut in lege. Mortificata est enim lex per corpus Christi, ut illius sitis, qui a mortuis resurrexit. Nam in aliis legibus idem videtur. Moritur enim 21 homo alicui legi, ut jam alii vivat. Nam quandiu vivit priori, alii vivere non potest. Prior enim adhuc dominatur. Mulier enim, vivens maritali lege viri sui, non potest vivere legi alterius viri. Alligata est enim viro suo. Nam si moriatur legi prioris viri, alterius potest vivere legi. Igitur vivens maritali legi (scilicet vivente viro) non potest [ f., vivere] alterius legi viri. Si enim tunc fuerit cum alio viro; vocabitur adultera.

⁜ 1 An ignoratis, fratres, (scientibus enim legem loquor) quia lex in homine dominatur, quanto tempore vivit? Nam quae sub viro est mulier, vivente viro, alligata est legi: si autem mortuus fuerit vir ejus, soluta est a lege viri. Igitur, vivente viro, vocabitur adultera si fuerit cum alio viro; si autem mortuus fuerit vir ejus, liberata est a lege viri, ut non sit adultera si fuerit cum alio viro. Itaque, fratres mei, et vos ⁜ 2 mortificati ⁜ 3 estis legi per corpus Christi, ut sitis alterius, qui ex mortuis resurrexit, ut fructificemus Deo ⁜ 4 Cum enim essemus in carne, passiones peccatorum, quae per legem erant, operabantur in membris nostris, ut fructificarent morti. Nunc autem soluti sumus ⁜ 5 a lege mortis, in qua detinebamur, [Col. 0127] ita ut serviamus in novitate spiritus, id est, innovando spiritum fide et operibus bonis, et non in vetustate litterae, id est, carnali observatione. Quid ergo dicemus? lex peccatum est? scilicet quia superius dixit a lege mortis, vel passiones peccatorum, quae per legem erant. Absit! Sed ⁜ 6 peccatum non cognovi, nisi per legem; nam concupiscentiam, scilicet esse peccatum, nesciebam, vel non eram expertus nisi lex diceret: Non concupisces. Occasione, id est, opportunitate, autem accepta, peccatum, id est, fomes peccati, per mandatum ⁜ 7 operatum est in me omnem concupiscentiam. ⁜ 8 Sine lege enim peccatum mortuum erat. ⁜ 9 Ego autem vivebam sine lege aliquando. ⁜ 10 Sed cum venisset mandatum, peccatum revixit. ⁜ 11 Ego autem mortuus sum, et inventum est mihi 22 mandatum, id est, cognitio mandati, quod erat ad vitam, scilicet servati, hoc esse ad mortem, scilicet non servati. ⁜ 12 Nam peccatum, id est, fomes peccati, vel diabolus ⁜ 13 occasione accepta per mandatum, seduxit me, et per illud occidit. Itaque lex quidem sancta, et mandatum sanctum, et justum et bonum. Quod ergo bonum est, mihi factum est mors? Absit! Sed peccatum, ut appareat, scilicet in opere, vel quia diabolus est, peccatum, per bonum operatum est mihi mortem: ut fiat ⁜ 14 ⁜ 15 supra modum peccans peccatum, id est, per prevaricationem peccati, per mandatum. ⁜ 16 Scimus enim quia lex spiritualis est, id est, spiritum nutriens; ego ( causa cur peccatum operatum sit in eo mortem ) autem carnalis sum, ⁜ 17 venundatus sub peccato. ⁜ 18 Quod enim operor, ⁜ 19 non intelligo; ⁜ 20 non enim, expositio superioris versus, quod volo bonum, hoc ago: sed quod odi malum, illud facio. Si autem ⁜ 21 quod nolo illud facio, consentio legi, quoniam bona est. Nunc autem jam non ego operor illud, sed quod habitat, inseparabiliter inhaeret, in me peccatum, id est, concupiscentia peccati. ⁜ 22 Scio enim quia non habitat in me, hoc est, in carne mea, bonum. ⁜ 23 Nam velle adjacet mihi; perficere autem [Col. 0129] bonum, non invenio. Non enim quod volo bonum, hoc facio; sed quod nolo malum, hoc ago. ⁜ 24 Si autem quod nolo, illud facio; jam non ego operor illud, ⁜ 25 sed quod habitat in me, peccatum. ⁜ 26 Invenio igitur ⁜ 27 legem, 23 ⁜ 28 volenti mihi facere bonum, ( causa cur dixerit volenti, ) quoniam mihi malum adjacet: ⁜ 29 condelector enim legi Dei secundum interiorem hominem: video autem ⁜ 30 aliam legem in membris meis, repugnantem ⁜ 31 legi mentis meae, et captivantem me in lege peccati, quae est in membris meis. ⁜ 32 Infelix ego homo! quis me liberabit de corpore mortis hujus? Gratia Dei per Jesum Christum Dominum nostrum. Igitur ego ipse mente servio legi Dei; carne autem, legi peccati.

CAP. VII.—1. LANFR. An ignoratis, fratres. Probare videtur quod lex Judaeorum fidelibus non est observanda. Non est enim data nisi ad adventum Christi. Et est responsio. Quasi aliquis diceret: cur dixisti in Christo Jesu, et non in observantia legis?

2. Mortificati estis legi. Quasi diceret: nihil debetis legi. Lex enim data est usque ad adventum Christi.

3. AMBROS. Mortificati estis legi. Quoniam Salvator corpus suum diabolo crucifigere permisit. Idcirco per corpus Christi, salvos nos dicit factos.

4. LANFR. Cum enim essemus in carne. Quasi aliquis diceret. cur dixisti, ut fructificemus Deo, [Col. 0126C] quasi non fructificaremus, cum legem carnaliter observaremus? Ita, inquit, cum essemus in carne, id est, in carnali observantia, etc.

5. A lege mortis, id est, quae sine ulla miseratione, peccantes interfici jubebat. Vel, quae passiones peccatorum, quae mors animae sunt, [per ED. P.] prohibitionem augebat.

[Col. 0127A] 6. Peccatum non cognovi, id est, tantam vim concupiscentiae antea non eram expertus, quantam postea; quod cognovi esse prohibitum. Vel, nesciebam concupiscentiam esse peccatum.

7. AMBROS. Operatum est in me . . . . . . . quae et legem transcendit.

8. AUGUST. (Contra duas epist. Pelag. ad Bonifac. lib. I, cap. 9, tom. VII.) Sine lege enim. Peccatum mortuum est, non intelligamus nisi tanquam non sit; latet, non apparet; penitus ignoratur, tanquam innescio quibus ignorantiae tenebris sepultum.

9. AMBROS. Ego autem vivebam, sine timore, securus quod non esset Deus judicaturus.

10. AUGUST. (De Verb. Apost. serm. 5, cap. VII, tom. X.) Sed cum venisset. Quid est, revixit peccatum? apparere coepit, rebellare adversus me coepit.

11. (ibid.) Ego autem mortuus, id est, praevaricator factus sum.

12. (Quaest. 83 lib., quaest. 66, tom. IV.) Nam peccatum. Quod autem ait: Fefellit me peccatum, occasione accepta per mandatum; sive quia suasio delectationis ad peccatum vehementior est, cum adest prohibitio, sive quia etiam si quid homo fecerit secundum jussa legis, si adhuc non sit fides, quae integra est, vult sibi retribuere, non Deo, et superbiendo plus peccat.

13. AMBROS. Occasione accepta. Peccatum dicit diabolum, qui invidens homini, quem habebat [Col. 0127C] provisum per legem exarsit, ut illi legem inverteret, qui ante legem quasi mortuus erat, quia ab illusione cessabat.

14. AUGUST. (BEDA. in cap. 8, ad Rom.) Supra modum peccans. Quia etiam et praevaricatio. Quando enim delinquebat sine mandato, minus erat. Quando deliquit per mandatum, excedit modum.

[Col. 0128A] 15. LANFR. Supra modum, id est, valde. Ordo: ut peccatum, scilicet, auctum per peccatum, fiat supra modum. Peccans, id est, peccans ei, locutionis modo quo qualitas vocatur quale, eo quod faciat quale.

16. Scimus enim. Probatio quod lex bonum est. Omne enim spirituale, id est, spiritum nutriens, bonum est.

17. AUGUST. (lib. LXXXIII Quaest., quaest. 66, tom. IV.) Venundatus, id est, peccans pretio temporalium voluptatum.

18. LANFR. Quod enim operor. Probatio quod venundatus est sub peccato. In tantum enim peccatum dominatur, ut operetur quod non vult.

19. Non intelligo. Acceptum non habeo, sicut [Col. 0128B] in psalmo: Intellige clamorem meum.

20. AUGUST. (lib. Serm. de temp., serm. 45, cap. 6) Non enim quod volo, id est, nolo concupiscere, et concupisco.

21. LANFR. Quod nolo. De concupiscentia hoc intelligendum est. Quasi diceret: vellem cavere concupiscentiam, et non possum.

22. Scio enim. Per ablationem unius contrarii more suo probat alterum. Quia in religione christiana, immediata sunt bonum et malum. Omnis enim homo, secundum religionem christianam, aut bonus, aut malus est.

23. Nam velle adjacet. Probatio quod bonum non habitet in carne sua. Omne enim bonum quod in homine est, aut bona voluntas, aut bona operatio. [Col. 0128C] Sed velle, inquit, bonum non est in carne mea. Ex vicinitate enim animae adjacet, id est vitium sibi est. Perficere autem bonum, id est operationem bonam non invenio in ea habitare. Non igitur bonum mihi, id est carni meae; non enim quod volo . . . . . : Quasi diceret: bonum non invenio habitare, sed malum quod ago.

[Col. 0129A] 24. AUGUST. (lib. contra quas epist. Pelag. ad Bonif., q. 1, c. 10, tom. VII) Si autem quod nolo. Ideo consentio legi quod non vult.

25. AMBROS. Sed quod inhabitat. Ipsa enim peccati corruptio, per conditionem offensionis manet in corpore.

26. LANFR. Invenio ergo. Concludit quod superius quaerebatur et probatum est, legem esse bonum, si tamen bonum velit.

27. Legem Ordo: invenio legem bonum, mihi volenti facere bonum. Quasi diceret: si bona ago, lex mihi bona est; si vero mala, lex mihi mors est.

28. Volenti mihi. Voluntas animae est, quae in Deo bonum vult facere, ut malum expellat, quod sibi adjacet ex vicinitate carnis.

[Col. 0129B] 29. Condelector. Hic aperte exponit quae superius multis modis obscure dixit, et maxime superiorem versum

30. Aliam legem. Aliam legem hic vocat, hortamenta concupiscentiae; quae quasi imperat homini peccare.

31. Legi mentis meae. Mens jubet a malis discedere et bona facere, et haec est lex ejus.

32. AUGUSTINUS. (De verb. apost. serm. 6, c. 12, tom. X.) Infelix ego homo! Sic, sic liberaberis a corpore mortis hujus, ut mortale hoc induat immortalitatem, et corruptibile hoc induat incorruptionem.

Nihil ergo nunc, id est, in hoc tempore gratiae, damnationis est iis qui sunt in Christo Jesu, id est, in fide et memoria ejus, qui non secundum carnem ambulant ⁜ 1 , ⁜ 2 . Lex enim spiritus vitae in Christo Jesu, id est, in gratia Christi Jesu, et memoria ejus, liberavit a lege, id est suasione, peccati et mortis. ⁜ 3 Nam quod impossibile erat legi, in quo infirmabatur per carnem, Deus Filium suum mittens in similitudinem carnis peccati, ⁜ 4 , ⁜ 5 et de peccato damnavit peccatum, id est, vim concupiscentiae, in carne, scilicet fidelium, ut justificatio legis impleretur in nobis, id est, quia lex promittebat, qui non secundum carnem id est, carnales observantias, vel desideria carnis, ambulamus, sed secundum spiritum, id est, spiritualem intelligentiam, vel opera spiritus. ⁜ 6 Qui enim secundum carnem sunt, quae carnis sunt sapiunt; qui vero ⁜ 7 secundum spiritum sunt, quae sunt spiritus sentiunt. ( ratio cur non ambulent secundum carnem, sed secundum spiritum ) Nam prudentia carnis, mors est; prudentia autem 24 spiritus, vita et pax. Quoniam sapientia carnis inimica est Deo: ⁜ 8 Legi enim Dei non est subjecta, nec enim potest. Qui autem in carne sunt, Deo placere non possunt. Vos autem in carne non estis, sed in spiritu; si tamen Spiritus Dei habitat in vobis. Si quis autem Spiritum Christi non habet, hic non est ejus. Si autem Christus, id est amor Christi, in vobis est, ⁜ 9 corpus, id est concupiscentia corporis, scilicet vestrum, quidem mortuum est propter peccatum, in se deletum, spiritus vero vivit propter justificationem, id est, propter opera justitiae quae exercet. Quod si spiritus ejus, qui suscitavit Jesum a mortuis, habitat in vobis; qui suscitavit [Col. 0131] Jesum Christum a mortuis, vivificabit et mortalia corpora vestra, propter inhabitantem spiritum ejus in vobis. Ergo, fratres, spiritui debitores sumus non carni, ut secundum carnem vivamus. Si enim secundum carnem vixeritis, moriemini; si autem spiritu facta carnis mortificaveritis, vivetis. ⁜ 10 Quicunque enim Spiritu Dei aguntur, ii sunt filii Dei. ⁜ 11 Non enim accepistis, sicut Judaei in monte Sina, spiritum servitutis iterum in timore, sed accepistis spiritum adoptionis filiorum, ⁜ 12 , ⁜ 13 in quo clamamus: Abba (Pater). Ipse enim spiritus testimonium reddit spiritui nostro quod sumus filii Dei. Si autem filii, et haeredes; ⁜ 14 haeredes quidem Dei, cohaeredes autem Christi; si tamen compatimur, id est, adversa in Christo sustineamus, sicut ipse pro nobis, ut et conglorificemur. Existimo enim quod non sunt condignae passiones hujus temporis ad futuram gloriam, scilicet obtinendam, quae revelabitur in nobis. ⁜ 15 Nam exspectatio creaturae revelationem filiorum Dei exspectat, ⁜ 16 , ⁜ 17 . Vanitati enim creatura 25 subjecta est, non volens, ⁜ 18 sed propter eum qui subjecit eam in spe, quia et ipsa creatura liberabitur a servitute corruptionis in libertatem gloriae filiorum Dei. Scimus enim quod ⁜ 19 omnis creatura ingemiscit, scilicet pro vanitate quam patitur, id est, cum magno conatu operatur id boni quod operatur, et parturit usque adhuc. Non solum autem illa, sed et nos ipsi primitias spiritus habentes, id est, qui primi Spiritum sanctum accepimus; et ipsi intra nos gemimus, adoptionem filiorum Dei exspectantes, ⁜ 20 redemptionem corporis nostri. ⁜ 21 Spe enim salvi facti sumus. Spes autem quae videtur, non est spes; nam quod [Col. 0133] videt quis, quid sperat? Si autem quod non videmus, speramus, per patientiam exspectamus. ⁜ 22 Similiter autem et Spiritus adjuvat infirmitatem nostram; nam quid oremus sicut oportet, nescimus: ⁜ 23 Sed ipse Spiritus postulat, id est, postulare nos facit, pro nobis gemitibus inenarrabilibus. Qui autem scrutatur corda, id est Deus, scit quid desideret, id est desiderare faciat, Spiritus, quia secundum Deum postulat pro sanctis, id est, postulare facit sanctos. Scimus autem quoniam diligentibus Deum ⁜ 24 omnia cooperantur in bonum, scilicet spiritus, iis, qui secundum propositum, id est praedestinationem Dei, vocati sunt sancti. ⁜ 25 Nam quos praescivit, scilicet Deus Pater, et praedestinavit ⁜ 26 conformes fieri imaginis 26 filii sui, ut sit ipse primogenitus in multis fratribus. Quos autem ⁜ 27 , ⁜ 28 praedestinavit, hos et vocavit; et quos vocavit, hos et justificavit; quos autem justificavit, illos ⁜ 29 et glorificavit. ⁜ 30 Quid ergo dicemus ad haec? Si Deus pro nobis, quis contra nos? ⁜ 31 Qui etiam proprio Filio suo non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum, quomodo non etiam cum illo omnia nobis donavit? Quis accusabit adversus electos Dei? Deus qui justificat, quis est qui condemnet? Christus Jesus, qui mortuus est, imo qui et resurrexit, qui est ad dexteram Dei, qui etiam interpellat pro nobis. Quis ergo nos separabit a charitate Christi? Tribulatio? An angustia? An fames? An nuditas? An periculum? An persecutio? An gladius? ⁜ 32 (Sicut scriptum est: ⁜ 33 Quia propter te mortificamur tota die, aestimati sumus sicut oves occisionis.) Sed in his omnibus superamus, propter eum ⁜ 34 qui dilexit nos. Certus sum enim quia neque ⁜ 35 mors, neque ⁜ 36 vita, neque angeli ⁜ 37 neque principatus, scilicet malus, neque virtutes, scilicet malae, neque instantia, scilicet bona, vel mala, neque futura, id est bona, vel mala, neque fortitudo, id est vis, neque altitudo, id est promissio altitudinis, neque profundum, id est comminatio humiliationis, neque ⁜ 38 creatura, bona, vel mala, alia poterit nos separare a charitate Dei, quae est, scilicet quam habemus per Christum, in Christo Jesu Domino nostro.

CAP. VIII.—1. AMBROS. Lex enim spiritus. Quia prior lex ab errore malo imbuit. Haec autem cum nec in corde peccare dicit debere, lex spiritus vocetur, [Col. 0129C] ut totum faciat hominem spiritualem.

2. LANFR. Lex enim spiritus. Causa cur non secundum carnem ambulant. Memoria enim legis Dei; [Col. 0130A] quae est spiritus vitae, per gratiam Jesu Christi et per memoriam ejus liberabit eos a lege peccati et mortis, id est, ne secundum carnem ambulent.

3. Nam quod impossibile. Ratio cur dixerit in Christo Jesu. Quasi diceret: impossibile erat legi per carnales observationes liberare a suasione peccati et mortis; sed misit Deus Filium suum in similitudinem humanae carnis, quae peccati concupiscentiis saepe vexatur, ut memoria incarnationis ejus, suasiones peccati a fidelium carne repelleret.

4. De peccato damnavit. Peccatum hic vocat corpus Christi, quod fuit hostia pro peccato, sicut alias eum qui non noverat peccatum, peccatum pro nobis fecit.

5. AMBROS. De peccato. Christus cum a peccato, [Col. 0130B] quod est Satanas, crucifigitur, peccavit in carne Salvatoris, quo peccato damnatus est, amisso dominio retentarum animarum.

6. AUGUST. (De verb. Apost. serm. 7, c. 9) Qui enim secundum carnem. Secundum carnem ambulare, est carnalibus concupiscentiis consentire.

7. (ibid.) Secundum spiritum. Secundum spiritum ambulare, est adjuvari in mente spiritu, et concupiscentiis carnis non obedire.

8. (ibid., cap. 10) Legi enim Dei. Hoc non potest, sed prudentia carnis non potest; vitium non potest, non natura. Quomodo si diceres: claudicatio rectae ambulationi non est subjecta. Neque enim potest, pes potest [sed], claudicatio non potest.

9. (AUGUST. ex Tract. in psal. 85, sub med., tom. VIII) Corpus quidem. Corpus nostrum comparatum illi quod futurum est, invenitur mortuum, quamvis adhuc habens animam.

[Col. 0131A] 10. LANFR. Quicunque enim. Probatio quia facta carnis mortificantes vivant. Filii enim Dei sunt, quos vivere haud dubium est.

11. Non enim accepistis. Probat eos qui spiritu Dei aguntur esse filios. Non enim, inquit, spiritus, quem accepistis, servos vos fecit. Omnes namque cultores Dei, in quocunque tempore, aut servi fuerunt, ut Judaei, aut filii, ut Christiani. Unde in Evangelio Dominus dicit: Jam non dicam vos servos, sed amicos, etc.

12. AUGUST. (De verb. apost., serm. 13, cap. 14.) In quo clamamus: Abba, (Pater ). Ipse huic voci et animo, quo clamamus: Abba, Pater, spiritus Dei testimonium dat, dum manet in nobis haerens.

13. AUGUST. In quo clamamus: Abba, Pater. Utrumque [Col. 0131B] voluit Apostolus dicere, quia videbat lapidem angularem, quem, reprobaverunt, qui recipit utrumque parietem etiam de diverso venientium [ al., venientem]. Hinc circumcisio, hinc praeputium; inde Abba, inde Pater.

14. (lib. LXXXIII quaest., q. 75, tom. IV.) Haeredes quidem Dei. Si quaeratur quomodo simus haeredes Dei, cum haereditas morte decessoris firma teneatur, respondetur: Cum venerit quod perfectum est, auferetur quod ex parte est. Ita nobis quodammodo moritur Pater in aenigmate, et idem ipse fit haereditas, cum facie ad faciem possidetur [ al., videtur].

15. LANFR. Nam exspectatio. Probat gloriam filiorum revelandam ab auctoritate totius Ecclesiae, quam creaturam hic vocat, sicut alias: Si qua nova [Col. 0131C] creatura in Christo. Et Jacob: Ut simus initium aliquod creaturae ejus. Quasi diceret: Ecclesia Christi exspectat revelari sibi gloriam filiorum Dei, id est, societatem habere cum angelis Dei.

16. Vanitati enim. Quasi quis diceret: Ecclesia quae tantam exspectationem habet, cur vana cogitat? Cur vana nonnunquam desiderat? Ad hoc respondet: non volens hoc patitur. Sed ita placuit Deo, quia vanitati eam subjecit, dans eis spem quia quandoque liberabitur a servitute vanitatis et corruptionis; cum data sibi fuerit libertas gloriae quam filii Dei habent.

[Col. 0132A] 17. AUGUST. (lib. LXXXIII quaest., quaest. 67) Vanitati enim. Homo quippe sponte peccavit, sed non sponte damnatus est. Peccatum itaque spontaneum fuit; contra, praeceptum facere, veritatis. Peccati autem poena, subjicit fallaciae. Non enim [ al., ergo] sponte vanitati creatura subjecta est.

18. (Ibid.) Sed propter eum. Propter eum qui subjecit eam in spe, id est, propter ejus justitiam atque clementiam, qui nec impunitum peccatum relinquit [ al., reliquit], neque insanabilem voluit esse peccantem.

19. AUGUST. (Contra Priscill. et Origen., ad consult. Oro. c. 8, tom. VI.) Omnis creatura. In unoquoque homine omnis creatura intelligi potest, quia rationalis in illo est, quam angeli habere creduntur; [Col. 0132B] sensualis, cum bestiis; vitalis privata sensu, cum arboribus. Nam in nobis sine sensu nostro fiunt corporis incrementa.

20. LANFR. Redemptionem corporis. Vere exspectamus redemptionem corporis, quia speramus quod est. Ubi dicit per patientiam exspectamus, speramus, quia spe salvi facti sumus, et hoc probat, quia quod non videmus, speramus, scilicet a Deo promissum; sed redemptio corporis est promissa. Probat, quod non videmus speramus, quia quod videmus non speramus. Et hoc probat, quia visio nostra non est spes. Et hoc probat, quia spes quae videtur non est spes, quia nulla visio, spes est. Et hoc probat, quia quod videt quis, quid sperat? Quia nullus videns sperat. Vel ita: utrum exspectemus redemptionem? [Col. 0132C] Respondetur, vere, quia speramus quod spe salvi facti sumus. Ita explicat: si speramus, exspectamus quod est: Si autem quod non videmus speramus, per patientiam exspectamus (assumptio) sed speramus quod non videmus. Et hoc probat quia quod videtur, non speratur quod est; spes autem quae videtur, non est spes. Et hoc probat; nam nullus videns sperat quod est; nam quod videt quis quid sperat?

21. Spe enim. Quasi aliquis diceret: nonne qui Deo serviunt, etiam in hac vita a vanitate et corruptione liberantur? Huic objectioni respondet Apostolus, dicens: Spem habemus ut in aeterna vita [Col. 0133A] liberemur, sed nondum in hac vita liberati sumus.

22. Similiter. Quasi diceret: sicut spes roborat pusillanimitatem nostram, ita et spiritus adjuvat infirmitatem nostram, insinuans nobis quid facere debeamus.

23. AUGUST. (Lib. I contra Maxim., fere initio, tom. VI.) Sed ipse spiritus postulat. Sic dictum est gemitibus interpellat, ut intelligeremus, gemitibus interpellare nos facit. Adest enim nobis [ al., vobis], et infundendo charitatem in nobis, facit interpellare nos gemitibus.

24. LANFR. Omnia cooperantur. Quasi diceret: non solum orationis cooperator est Spiritus sanctus in his qui diligunt Deum, sed etiam bonorum quae fiunt ab eis.

[Col. 0133B] 25. Nam quos. Responsio cur dixerit propositum. Et est ordo: nam quos praescivit conformes fieri imaginis filii sui, id est futuros imitatores vestigiorum Jesu Christi, et praedestinavit; ita ut ipse primogenitus sit in multis fratribus, id est, principatum habens in collegio sanctorum.

26. AUGUST. (Lib. De dono persev., cap. 14.) Praedestinavit. Haec est praedestinatio sanctorum, praesentia [ al., praescientia] scilicet, et praeparatio beneficiorum Dei.

27. AUGUST. (Lib. XXII De civit Dei, cap. 15) . Conformes fieri. Potest secundum hominem interiorem intelligi. Unde nobis alio loco dicit: Reformamini in novitate mentis vestrae. Potest et sic accipi ut nos illi efficiamur immortalitate conformes. Quod [Col. 0133C] ad ipsam resurrectionem pertinet, secundum quod primogenitus utique a mortuis est.

[Col. 0134A] 28. AUGUST. (De verb. apost., serm. 16, cap. 1, 10) . Praedestinavit. Praedestinavit nos Deus, antequam essemus; vocavit autem, cum aversi essemus; justificavit, cum peccatores essemus; glorificavit, cum mortales essemus.

29. LANFR. Glorificavit. Hoc nondum factum est, sed fiet in futura vita.

30. Quid ergo dicemus, id est, quas dignas gratias referemus Deo pro his tantis bonis?

31. Quid etiam Filio. Quasi dicat; non solum dat nobis Deus non timere adversarios, sed etiam dat nobis omnia, sicut illum dedit nobis.

32. An gladius? Subaudis, nihil horum.

33. Sicut scriptum est. Et hoc probat.

34. Propter eum, id est propter ejus amorem.

35. Mors, id est comminatio mortis.

36. Vita, id est promissio vitae.

37. Angeli, scilicet, mali.

38. AMBROS. Neque creatura. Nec si arte et sublimitate astutiae suae, aliam fingat creaturam ad horam, sicut finxerunt Jamnes et Mambres coram Pharaone.

⁜ 1 Veritatem dico ( ne quis diceret deprimere se legem, quia inimicaret Judaeis. In Christo, non mentior, testimonium mihi perhibente conscientia mea ⁜ 2 in Spiritu sancto, quoniam tristitia mihi magna est, et continuus 27 dolor cordi meo. ⁜ 3 Optabam enim ego ipse anathema esse a Christo pro fratribus meis, qui [Col. 0135] sunt cognati mei secundum carnem, qui sunt Israelitae, quorum adoptio est filiorum, id est qui est adoptati sunt in filios, et ⁜ 4 gloria, et testamentum, et legislatio, et obsequium et promissa: quorum patres, et ex quibus est Christus secundum carnem, qui est super omnia Deus benedictus in saecula. Amen. Non ⁜ 5 , ⁜ 6 autem quod exciderit verbum Dei. Non enim omnes qui ex Israel sunt, scilicet secundum carnem, ii sunt ⁜ 7 Israelitae, neque qui semen sunt Abrahae, ⁜ 8 omnes filii, scilicet secundum carnem; ⁜ 9 sed in Isaac vocabitur tibi semen, scilicet haereditatis, id est, non qui filii carnis, hi filii Dei; sed qui filii sunt promissionis, aestimantur in semine, scilicet spirituali, id est, quales promisisti, sunt justi videlicet. Promissionis enim verbum hoc est; secundum hoc tempus futuri anni, hac die veniam, et erit Sarae filius. ⁜ 10 Non solum autem illa, ⁜ 11 , ⁜ 12 sed et ( hoc probat quia non omnes filii carnis, filii sunt Dei ) Rebecca ex uno concubitu habens, Isaac patris nostri. Cum enim nondum nati fuissent, aut aliquid boni egissent aut mali, (ut secundum electionem, id est gratiam, propositum 28 Dei maneret, propositum Dei fuit Jacob praeferre Esau fratri suo. ) non ex operibus, sed ex vocante, id est ex gratia vocantis, dictum est ei: Quia major serviet minori, sicut scriptum est: Jacob dilexi, Esau autem odio habui. Hoc testimonium est in Malachia propheta, cap. I. Quid ergo dicemus? ⁜ 13 , ⁜ 14 Nunquid iniquitas apud Deum? Absit! ⁜ 15 Moysi enim dicit: ⁜ 16 ⁜ 16 Miserebor, cujus misereor; et misericordiam praestabo, cujus miserebor. Igitur non volentis, neque [Col. 0137] currentis scilicet ut salvetur, sed miserentis est Dei. Dicit enim ⁜ 17 . Scriptura Pharaoni: Quia in hoc ipsum excitavi te, ut ostendam in te virtutem meam: et ut annuntietur nomen meum in universa terra. Conclusio utriusque quaestionis. Ergo cujus vult miseretur, et quem vult indurat. Dicis itaque mihi: ⁜ 18 , ⁜ 19 Quid adhuc quaeritur? voluntati ejus quis resistit? ⁜ 20 O homo, tu qui es, qui respondens Deo? Nunquid dicit figmentum ei qui se finxit: Quid me fecisti sic? An non habet potestatem figulus luti ex eadem massa facere aliud quidem vas in honorem, aliud vero in contumeliam? ⁜ 21 Quod si Deus volens ostendere ( scilicet in futuro saeculo ) iram, et notam facere potentiam suam, sustinuit in multa patientia vasa irae apta in interitum, ut ostenderet divitias gloriae suae in vasa misericordiae, quae praeparavit in gloriam. Quos et vocavit nos non solum ex Judaeis, sed etiam ex gentibus. Probat quia vocavit ex gentibus, sicut in Osee dicitur. c. I., Sicut in Osee dicit: ⁜ 22 Vocabo non plebem meam, plebem meam; et non dilectam, dilectam; et non misericordiam 29 consecutam, misericordiam consecutam. ⁜ 23 Et erit, in loco, ubi dictum est eis: Non plebs mea vos, ibi vocabuntur filii Dei vivi. Probat quod ex Judaeis vocavit, quia testatur Isaias, c. I. Isaias autem clamat pro Israel, pro conversione Israel: ⁜ 24 Si fuerit numerus filiorum Israel tanquam arena maris, ⁜ 25 , ⁜ 26 reliquiae salvae fient. ⁜ 27 , ⁜ 28 Verbum ( vel verbum Christum breviatum, sicut illud; Minuisti eum paulo minus ab angelis ) enim consummans, et abbrevians, id est praecepta legis, in aequitate, quia verbum breviatum faciet, scilicet jubebit observari, Dominus super terram, et sicut praedixit Isaias: ⁜ 29 Nisi Dominus sabaoth reliquisset ⁜ 30 nobis semen, sicut Sodoma facti essemus, id est penitus periclitati, et sicut Gomorrha similes fuissemus. Quid ergo dicemus? Conclusio quod dicit: Ex gentibus vocavit, quod gentes, quae non sectabantur justitiam, apprehenderunt justitiam; justitiam autem, quae ex fide est. Israel vero sectando legem justitiae, id est carnales observationes, quae per fidem justificantur, in legem justitiae non pervenit. Quare? Quia non ex fide, scilicet putabant hominem justificari, sed quasi ex operibus: ⁜ 31 offenderunt enim in lapidem offensionis, ⁜ 32 sicut scriptum est: Ecce pono in Sion lapidem offensionis, et petram scandali, et omnis qui credit in eum, non confundetur.

CAP. IX.—1. LANFR. Veritatem. Quasi quis diceret: qui quondam Ecclesiam Dei persequebaris, quomodo nunc ita loqueris? Incessanter, inquit, doleo quod fecerim.

2. In Spiritu sancto, id est, per Spiritum sanctum, quem in se habet, a quo sibi veritas inspiratur.

3. Optabam enim. Exponit cur doleat, videlicet [Col. 0134C] quo tempore persequebatur Ecclesiam Christi, optabat esse alienus a Christo: et hoc bono zelo fecisse [Col. 0135A] indicat pro fratribus suis; quorum legem in praedicatione Evangelii destruere videbatur.

4. AUGUST. (ex lib. XII cont. Faus. Manicheum cap. 3, in med.) Et gloria Et quae gloria eorum, nisi praecipue illa quia credita sunt illis eloquia Dei. Jam vero testamenta cur dixit ad Israelitas [ ad., praecipue pertinere], nisi quia et Vetus Testamentum illis est datum, et Novum in Vetere figuratum?

5. LANFR. Non autem quod exciderit. Superius dixit quia promissa aeternae haereditatis facta sunt Judaeis. Sed quia Judaei magna ex parte Christo non crediderunt, videbatur verbum Dei non esse completum. Ad hoc respondet: Non autem excidit verbum Dei. Verbum Dei excidere, vel excedere est, [Col. 0135B] non implere promissa.

6. AUGUST. Nunquid exciderit verbum Dei. Quoniam dixerat dolorem habere se cordis continuum, causa incredulitatis eorum; nunc consolabatur se, . . . . . . enim lege invenit, quia non omnes qui ex Israel vel Abraham sunt credituri. Minuit ergo dolorem inveniens hoc olim praedictum. Quorum adoptio ad Galatas dicitur: Cum venit plenitudo temporis, misit Deus Filium suum ut adoptionem filiorum reciperemus.

7. LANFR. Israelitae. Non omnes fuerunt Israelitae qui fuerunt sub cultura Dei et observantia legis. Quidam enim transierunt in ritus gentilium et culturam idolorum; sicut tempore Jeroboam maxima pars eorum, hoc significante Deo, quod in adventu [Col. 0135C] Christi quidam essent credituri, et maxima pars eorum in infidelitate remansuri.

8. Omnes filii. Filios vocat liberos ex legali conjugio procreatos, sicut ad Hebraeos: Ergo adulterini et non filii estis. Ii soli Patris haeredes sunt.

9. AUGUST. (lib. XVI De civ. Dei, cap. 32) ( Sed in Isaac ) Exponens Apostolus quid sit in Isaac vocabitur semen, inquit: Non filii sunt carnis, hi sunt filii Dei. Sed filii promissionis deputantur in semine. Ac per hoc filii promissionis, ut sint semen Abrahae in Isaac, in Christum vocante gratia congregantur.

10. LANFR. Non solum autem. Vel non solum illi [Col. 0136A] sunt electi, alii reprobi; nam neque ex operibus patris, aut matris, quia ex uno concubitu sunt; et suis non, quia nondum aliquid fecerant, quia nati non erant.

11. AUGUST. (epist. 105 ad Sixtum presbyt., sub finem, tom. II) Sed et Rebecca. Quo pertinet [ al., pertinuit] ut abderet ex uno concubitu, nisi ut non solum de suis, neque de parentum meritis, sed nec de ipsius, id est, unius patris mutata forte in melius voluntate gloriatur [ al., gloriaretur] Jacob dicens ideo a creatore se dilectum, quia pater ejus quando eum seminavit melioribus laudabilior moribus fuit? Ex uno, inquit, concubitu fuit unum tunc ad eos seminandos meritum patris, unum ad concupiscendos [ al., concipiendos] matris meritum; ut cum eodem [ al., [Col. 0136B] ex eodem] patre, eadem matre, uno concubitu antequam aliquid egissent boni aut mali, alterum Deus elegit, alterum odit. Intelligat Jacob ex illa massa iniquitatis originalis, ubi fratrem, cum quo habuit omnem causam, videt per justitiam meruisse damnari, non nisi per gratiam se potuisse discerni.

12. LANFR. Sed et Rebecca. Ordo: Rebecca habens filios, ex uno concubitu Isaac.

13. Nunquid iniquitas. Iniquitatis videbatur esse Esau non peccantem reprobasse. Neque tamen hanc magnam et arduam quaestionem solvit

14. AUGUST. (ibid. paulo ante) Nunquid iniquitas. Cum enim dixisset, absit ut sit iniquitas apud Deum! Itaque [tanquam] ei dicemus: Unde hoc ostendis, cum asseras Non ex operibus, sed ex vocante dictum [Col. 0136C] est; Major serviet minori? Moyses enim, inquit, dicit.

15. LANFR. Moysi enim. Non respondet quaestioni; sed superiori sententiae, qua dictum est Jacob dilexi, etc.

16. Miserentis. In Jacob, inquit, potest videri, quia neque voluntas, neque vita salvat hominem; sed misericordia Dei, qua bona voluntas et bona opera inspirantur

16. Miserebor, etc. Probat quia dilexit Jacob, quia omnes diligit secundum propositum, id est. gratiam; nam dicit: Miserebor, etc.

[Col. 0137A] 17. Scriptura. Quamdam tantum utilitatem ex induratione infidelium provenire ostendit; neque probat tamen quod iniquitas non fuerit Esau reprobasse.

18. AUGUST. (ibid.) Quid adhuc queritur? Hoc est enim dicere: Quid de nobis fit querela quod Deum offendimus male vivendo; cum illius voluntati nemo possit resistere, qui nos obduravit misericordiam non praestando?

19. LANFR. Quid adhuc queritur? Audito hoc verbo, quem vult indurat, interrogare poterat carnalis homo, et voluptatibus vivens, adversus Deum murmurans, et divinae voluntati non vitio suo deputans quod talis sit: Quid adhuc disputatur? Intelligo quod sequitur. Nihil valet contra vitia labor meus, inutilis [Col. 0137B] est industria mea. Talis ero qualem me Deus voluerit esse. Voluntati enim ejus quis resistet?

20. AUGUST. (ibid.) O homo, tu quis es. Satis sit interim ex Christiana fide [ al., Christiano ex fide], adhuc viventi, et nondum cernenti quod perfectum est, sed ex parte scienti nosse vel credere; quod neminem Deus liberet nisi gratuita misericordia per Dominum nostrum Jesum Christum; et neminem damnet nisi aequissima veritate per eumdem Dominum nostrum Jesum Christum. Cur autem potius illum quam illum liberet, scrutetur qui potest judiciorum ejus tam magnum profundum; verumtamen caveat praecipitium.

21. LANFR. Quod si Deus volens. Causam reddit cur infideles obdurentur, videlicet ut, per patientiam [Col. 0137C] tribulationis ab illis illatae, fideles coronentur, retribuente Deo in futuro.

22. Vocabo non plebem. Probatio quod vasa misericordiae ex gentibus vocaverit Deus. Gentes enim non plebs Dei ante fidem erant.

[Col. 0138A] 23. Et erit in loco. Judaei per multas nationes etiam ante adventum Christi sparsi erant; a quibus dicebatur saepe gentibus quia plebs Dei non essent.

24. Si fuerit. Probatio quia vasa misericordiae ex Judaeis a Deo vocata sunt, fuerit; inusitata translatione ita reperiatur: Si fuerit populus tuus Israel quasi arena maris, reliquae convertentur ex eo; consummatio abbreviata mandavit justitiam; consummationem enim et abbreviationem Dominus Deus exercituum faciet in medio omnis terrae.

25. Reliquiae, id est, viles pauci, qui de numero infidelium impiorum regnabunt.

26. AMBROS. Reliquiae salvae fient. Recedentibus Judaeis a merito et promissione patrum, hi reliquiae [Col. 0138B] sunt, qui in fide persistunt.

27. Verbum enim. Quoniam, sublatis omnibus carnalibus legis observantiis, sola fides est posita ad salutem.

28. LANFR. Verbum enim. Verbum consummans vocat dilectionem Dei, et proximi, per quam salvati sunt plures sine legalibus observationibus.

29. AMBROS. Nisi Dominus sabaoth. Salvatorem relictum nobis dicit ad suffragium vitae, quem ab initio Dominus nasci decrevit; quem idcirco semen dicit, quia per ipsum reparatum est genus humanum.

30. LANFR. Nobis semen. Semen vocat apostolos et primitivam Ecclesiam.

31. Offenderunt. Causa cur non pervenerunt in [Col. 0138C] legem justitiae, et cur non credant hominem justificari ex fide.

32. Sicut scriptum est, subaudis, in quo fida aemulatio. Zelo bono nos aemulantur, si nesciunt quid faciunt, justitiam Dei quae per fidem Christi est.

Fratres, voluntas quasi quod dico, non dico pro odio Judaeorum, quia pro eis oro Deum quidem cordis mei, et obsecratio ad Deum, fit pro illis in salutem. Testimonium enim perhibeo illis, quod aemulationem Dei habent, ideo obsecratio, quia aemulationem Dei habent; sed non secundum scientiam. Ignorantes enim justitiam Dei, quae est per fidem Jesu Christi, ⁜ 1 et suam 30 quaerentes statuere, justitiae Dei non sunt subjecti; probat quia Christo non sunt subjecti. Quare non legi? quia Christus ad implementum legis est. ⁜ 2 , ⁜ 3 Finis enim legis, Christus, ad justitiam omni credenti. ⁜ 4 Moyses enim scripsit quoniam justitiam, quae ex lege est, qui fecerit homo, vivet in ea. ⁜ 5 Quae autem ex fide est justitia, sic dicit: ⁜ 6 Ne dixeris in corde tuo: Quis ascendet in coelum? id est Christum deducere; ⁜ 7 aut quis descendet in abyssum? hoc est Christum a mortuis revocare. Sed quid dicit Scriptura, scilicet Moyses? prope est, id est prope esse debet, dicit Moyses: verbum in ore tuo, et in corde tuo, hoc est verbum fidei quod praedicamus. Ratio cur in ore, non in corde debeat esse verbum Dei. Quia si confitearis in ore tuo Dominum Jesum, et in corde tuo credideris quod Deus illum suscitavit a mortuis, salvus eris, quia omnis credens, confitens. Corde enim creditur ad justitiam, scilicet servandam; ore autem confessio fit ad salutem scilicet consequendam. Dicit enim Scriptura: Omnis qui credit in illum, non confundetur. Non enim est distinctio Judaei et Graeci; nam idem Dominus omnium, ⁜ 8 dives in omnes ⁜ 9 qui invocant illum. Omnis enim, quicunque invocaverit nomen Domini, salvus erit. Quomodo ergo invocabunt in quem non crediderunt? Aut quomodo credent ei, ⁜ 10 quem non audierunt? Quomodo autem audient sine praedicante? ⁜ 11 , ⁜ 12 Quomodo vero praedicabunt, nisi mittantur? ⁜ 13 Sicut scriptum est: ⁜ 14 Quam speciosi pedes evangelizantium pacem, evangelizantium bona! Sed non omnes obediunt Evangelio. Isaias enim dicit: Domine, quis credidit auditui nostro? Ergo fides ex auditu, ⁜ 15 auditus autem per verbum Christi. Sed dico; Nunquid non audierunt? conclusio superiorum versuum ubi dicit: Quomodo credent ei, quem non audierunt, et quomodo audient sine praedicante? Et quidem in omnem terram exivit sonus eorum, et in fines orbis terrae verba eorum. Sed dico: 31 ⁜ 16 nunquid Israel non cognovit? cognovit, quia Moyses et Isaias dixerunt. Primus Moyses dicit: ⁜ 17 , ⁜ 18 Ego ad aemulationem vos adducam in non gentem, in gentem insipientem; [Col. 0141] in iram vos mittam. ⁜ 19 Isaias autem audet, et dicit: Inventus sum a non quaerentibus me; palam apparui iis qui me non interrogabant. Ad Israel autem dicit: Tota die ⁜ 20 expendi manus meas ad populum non credentem, et contradicentem.

CAP. X.—1. Et suam quaerentes. Quam putant esse per carnales observationes.

2. Finis enim legis. Exponit quae sit justitia Dei, videlicet credere in Christum; in quem credere etiam legales observationes spiritualiter intellectae suadebant. Et est sensus: Intentio legis, ut justitiam habeat homo, est; id est fides Christi.

3. AMBROS. Finis legis. Quoniam perfectionem legis habet qui credit in Christo.

4. LANFR. Moyses enim. Exponit legis justitiam, per quam Judaei sine fide Christi justos se esse putabant.

5. Quae autem ex fide est. Ordo: sic dixit Moyses justitiam, quae justitia est ex fide.

6. Ne dixeris. Cum audieris, inquit, praedicari Christum post resurrectionem suam ascendisse in [Col. 0139B] coelum, noli dicere in corde tuo: Mendacium est; quis enim ascendit in coelum? Haec enim tua infidelitas, quantum in te est, Christum de coelo ad terram deducit.

7. Aut quis descendit. Similiter cum audieris praedicari descendisse eum in infernum, ne dicas in corde tuo: Mendacium est; quis enim descendet in abyssum? Haec enim infidelitas tua, quantum in te est, Christum ex mortuis revocat.

8. AMBROS. Dives in omnes. Non dixit credentibus, sed invocantibus; fide enim sola datur remissio, precibus datur quod promisit Deus toto corde vigilantibus.

9. LANFR. Qui invocant eum. Huic invocationi [Col. 0139C] adhibenda est fides, quia si non creditur, non invocabitur.

[Col. 0140A] 10. Quem non audierunt. Et fidei adhibendus est auditus et auditui praedicatio, et praedicationi missio.

11. AMBROS. Quomodo vero praedicabunt. Nisi enim a Christo mittantur, nulla his signa virtutum perhibent testimonium.

12. LANFR. Quomodo vero praedicabunt. Hic auctoritatem suam et aliorum Evangelium praedicantium commendat, ex eo quod sicut de Christo, ita et de his a prophetis praedictum erat.

13. Sicut Scriptum est. Hoc totum commendatio Evangelii est, ut ei credatur.

14. AMBROS. Quam speciosi pedes. Pedes vocando, adventum designat apostolorum circumeuntium mundum.

[Col. 0140B] 15. LANFR. Auditus autem. Quasi diceret: non ex omni auditu fit salubris fides; sed ex eo tantum in quo auditur verbum Christi.

16. AMBROS. Nunquid Israel non cognovit? Hoc est, cognovit me? Quia arguerat eos incredulitatis, de omnibus videretur queri. Non negat Israel assecutum esse quod illi promissum fuerat in lege, sed eum qui spiritu Israel est.

17. Ego ad aemulationem. Aemulatio illis data est invidentiae; dum vident gentem, quae prius sine Deo fuit, Deum suum appellare qui fuerat Judaeorum.

18. LANFR. Ego ad aemulationem. Ad aemulationem dicuntur Judaei, videntes gloriam et exaltationem sanctae Ecclesiae; quae ante fidem non gens Dei [Col. 0140C] erat.

[Col. 0141A] 19. Isaias audet. Isaias, inquit, pro Judaeis non dimisit quid bonum gentibus, quod futurum erat, et malum quod Judaeis futurum erat, praediceret.

20. Expandi manus meas. Vel manus in cruce extensas dicit, vel potius opera quae inter Judaeos Dominus operatus est.

Dico ergo: Nunquid Deus repulit, scilicet ex toto, populum suum? Absit! Nam et ego Israelita sum, ex semine Abraham, de tribu Benjamin, et non repulit plebem suam: non repulit Deus plebem suam, scilicet creaturam, quam praescivit. An nescitis in Elia quid dicit Scriptura, id est ubi loquitur de Elia, quemadmodum interpellat Deum adversum Israel? Domine, prophetas tuos occiderunt, altaria tua suffoderunt, et ego relictus sum solus, et quaerunt animam meam. Est scriptum in tertio lib. Regum. Sed quid dicit illi divinum responsum? Reliqui mihi septem millia virorum, qui non curvaverunt genua ante Baal. Sic ergo, et in hoc tempore, reliquiae secundum electionem gratiae salvae factae sunt. Si autem gratia, jam non ex operibus; alioquin gratia jam non est gratia. Quid ergo? Quod quaerebat Israel, hoc non est consecutus: ⁜ 1 electio autem consecuta est; caeteri vero excaecati sunt, sicut scriptum est: Dedit illis Deus ⁜ 2 ⁜ 2 spiritum compunctionis, oculos ut non videant, et aures ut non audiant, usque in hodiernum diem. Et David dicit: Fiat mensa eorum in laqueum, et in captionem, et in scandalum et in retributionem illis. Obscurentur oculi eorum ne videant, et dorsum eorum semper incurva. Dico ergo: ⁜ 3 Nunquid sic offenderunt, ut caderent? Absit! Sed illorum delicto salus est gentibus, ⁜ 4 ut 32 illos aemulentur, ⁜ 5 Quod si delictum illorum divitiae sunt mundi, et ⁜ 6 , ⁜ 7 diminutio eorum divitiae gentium, ⁜ 8 quanto magis plenitudo eorum? Vobis enim dico gentibus: Quandiu quidem ego sum gentium Apostolus, ⁜ 9 ministerium meum honorificabo, ⁜ 10 si quo modo ad aemulandum provocem carnem meam, ⁜ 11 et salvos faciam aliquos ex illis. ⁜ 12 Si enim amissio eorum, reconciliatio est mundi; ⁜ 13 quae assumptio, nisi vita ex mortuis? Quod si ⁜ 14 delibatio sancta est, et massa; et si radix sancta, et rami. Quod si aliqui ex ramis fracti sunt, tu autem cum [Col. 0143] oleaster esses, insertus es in illis, et socius radicis et pinguedinis ⁜ 15 olivae factus es; noli gloriari adversus ramos. ⁜ 16 Quod si gloriaris: non tu radicem portas, sed radix te. Dices ergo; fracti sunt rami, ut ego inserar. Bene: propter incredulitatem fracti sunt. Tu autem fide stas: noli altum sapere, sed time. Si enim Deus naturalibus ramis non pepercit: ne forte nec tibi parcat. Vide ergo bonitatem et severitatem Dei; in eos quidem qui ceciderunt, severitatem; in te autem bonitatem Dei, si permanseris in bonitate, alioquin et tu excideris. Sed et illi, si non permanserint in incredulitate, inserentur: potens est enim Deus iterum inserere illos. Nam si tu ex naturali excisus es oleastro, et contra naturam insertus es ⁜ 17 in bonam olivam, quanto magis ii qui secundum naturam inserentur suae olivae? Nolo enim 33 vos ignorare fratres ⁜ 18 mysterium hoc, ⁜ 19 (ut non sitis vobis ipsis sapientes) sibi sapientes essent, si Judaeis non amplius posse putarent; quia caecitas ex parte contigit in Israel, donec plenitudo gentium intraret, et sic omnis Israel salvus fieret, sicut scriptum est: ⁜ 20 Veniet ex Sion, ⁜ 21 qui eripiat, et avertat impietatem a Jacob. Et hoc illis a me, scilicet complebitur, testamentum, cum abstulero peccata eorum. ⁜ 22 , ⁜ 23 , ⁜ 24 , ⁜ 25 secundum Evangelium quidem, inimici propter vos; secundum electionem autem, charissimi, propter patres, ⁜ 26 , ⁜ 27 sine poenitentia enim sunt dona et vocatio Dei. ⁜ 28 Sicut enim aliquando et vos non credidistis Deo, nunc autem misericordiam consecuti estis propter incredulitatem illorum, ita et isti nunc non crediderunt in vestram misericordiam, ut et ipsi misericordiam consequantur. ⁜ 29 Conclusit enim Deus omnia in incredulitate, ut omnium misereatur. ⁜ 30 O altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei! Quam incomprehensibilia sunt judicia ejus, et investigabiles viae ejus! Quis enim cognovit sensum Domini? Aut quis consiliarius ejus fuit? Aut quis prior dedit illi, et retribuetur ei? ⁜ 31 Quoniam ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia: ipsi gloria in saecula. Amen.

CAP. XI.—1. LANFR. Electio autem. Non secundum merita.

2. Spiritum compunctionis. Malam compunctionem hic significat, qua saepe fit ut etiam bonum homini sit molestum.

2. Fiat mensa eorum in laqueum. In laqueum et in caetera quae sequuntur facta est Judaeis Scriptura ipsorum, quam male intellexerunt. Scriptura autem mensam vocat, quia intelligentibus panis est [Col. 0141B] animae.

3. Nunquid sic offenderunt? An, inquit, peccatum eorum, tantummodo operatum est casum animae eorum?

4. Ut illos aemulentur. Hoc saepe factum est, et plenius fiet in fine saeculi quando Judaei Christianos persequentur in fide Christi. Potest etiam intelligi ut gentes Judaeos aemulentur, id est ut credant, sicut et ipsi credebant. Vel ut Dei aemulatione circa opera eorum mala moveantur.

5. Quod si delictum illorum. Delictum Judaeorum ditavit mundum, quia nisi ipsi Dominum crucifixissent, crux Christi, et resurrectio, et ascensio ejus praedicata et credita in mundo non esset.

6. AMBROS. Diminutio eorum. Diminutio vel amissio [Col. 0141C] eorum est, damnum promissionis, per quod gentes lucratae sunt vitam aeternam.

7. LANFR. Diminutio eorum. Diminutionem Judaeorum vocat apostolos, quia illis discedentibus ab infidelitate eorum; populus ille in sua infidelitate persistens, ex quadam parte mansit diminutus.

[Col. 0142A] 8. Quanto magis plenitudo. Plenitudo Judaeorum qui in fine mundi credituri sunt, maxime ditavit gentes, quia exemplo eorum provocatae convertentur ad Christum.

9. AMBROS. Ministerium meum. Ministerium suum, quo Apostolus gentium est, honorificat; si et illos ad quos non est missus, lucretur ad vitam.

10. LANFR. Si quomodo ad aemulandum. Quasi diceret: Judaeos quos praedicando ad Christum convertere non possum honore saltem quo vos honore, ad credendum Christo invitare conabor.

11. Salvos faciam aliquos. Quid ad te de Judaeis, cum Apostolus gentium sis! Volo honorare ministerium meum; quod quidem honoraretur, si Judaei crederent; qui in lege sapientes erant. Gentes autem [Col. 0142B] quasi stulti reputabantur et mobiles, quia tam cito credebant; quod illis non exprobraretur, si Judaei crederent qui stabiles et sapientes esse putabantur.

12. Si enim amissio. Repetitio superioris sententiae. Quod enim superius vocavit diminutionem, hic vocat amissionem.

13. Quae assumptio. Assumptio Judaeorum, cum ad fidem Christi in fine mundi assumpti fuerint, vita erit ex mortuis. Vel quia multos mortuos peccatis, exemplo illorum provocatos, invenit in fide Christi, quia paulo post certe erit resurrectio mortuorum, id est finis mundi.

14. Delibatio sancta. Admonet gentes ne superbiant, et ne Judaeos despectui habeant, dicens: [Col. 0142C] Quia si apostoli sancti sunt, certum est etiam quod in ipso populo multi sancti sunt; et si nondum re, spe tamen et praesentia divina. Est autem delibatio prava ex aliqua re assumptio, ut ex pomis, vel ex cibo, vel ex potu.

[Col. 0143A] 15. Olivae. Olivam vocat populum Judaeorum; radicem, fidem; pinguedinem, bona opera.

16. Quod si gloriaris. Audi quid tibi dicam: Non tu radicem portas, sed radix te, id est, populus Judaeorum a te fidem non accepit, sed tu ab eo.

17. AMBROS. In bonam olivam. Olivam fidem per quam Abraham justificatus est, accipiamus. Oleastrum vero, quia agrestis est, et infructuosa natura, perfidiam significat.

18. LANFR. Mysterium hoc, id est, quo Judaei excaecati sunt ex parte.

19. Ut non sitis vobis ipsi, id est, ut non videamini vobismetipsis sapientes.

20. Veniet ex Sion. Posteriorem sententiam probat ex auctoritate prophetica, et sic omnis Israel [Col. 0143B] salvus fieret.

21. Qui eripiat. Et haec ereptio non secundum corpus erit; sed hoc testamentum, id est, quod testor eripiendos illos, erit auferendo peccata eorum. Vel quia dixerat ne quis putaret hoc ab alio fieri, dicit: Quod testor a me factum erit.

22. Secundum Evangelium. Propter Evangelium, inquit, quod praedico propter vos salvandos, inimici mihi sunt Judaei. Electi tamen eorum charissimi mihi propter patres; id est patriarchas et prophetas, quorum fidem imitantur.

23. Secundum Evangelium quidem inimici, etc. Ne quis diceret Judaeos in corde odio habuisse, foris autem verbis eis placere, et ita adulari, dicit: Secundum Evangelium, quod est contrarium.

[Col. 0143C] 24. AUST. (De praed. sancti lib. I, cap. 16 tom. VII) . Secundum Evangelium. Quid est secundum Evangelium quidem inimici propter vos, nisi quod inimicitia qua occiderunt Christum, Evangelio, sicut videmus, sine dubitatione profecit? Et hoc ostendit ex Dei [Col. 0144A] dispositione venisse, quam [ al., qui] uti bene novit etiam malis; non ut eis [ al., ei] prosint vasa irae, sed ut ipso illis bene utente, prosint vasis misericordiae.

25. AMBROS. Secundum Evangelium. Causa incredulitatis inimici sunt Evangelii, ut error et delictum eorum gentibus aperiret viam intrandi ad fidem.

26. Sine poenitentia. Gratia in baptismate non quaerit gemitum aut planctum.

27. LANFR. Sine poenitentia. Ratio cur dixerit secundum electionem. Quibus enim Deus fidem suam inspirat; sine praecedente poenitentia eorum inspirat; seu quos ad vitam aeternam elegit, sine mutatione sui consilii elegit.

28. Sicut enim aliquando. Sic iterum exponit mysterium [Col. 0144B] cur Judaei ex parte caecati sunt.

29. AMBROS. Conclusit enim Deus. Hoc est omnia conclusisse in incredulitate, ut tunc decretum donum a Deo veniret; quando omnes diffidentia laborarent, ut gratia muneris esset gratissima.

30. LANFR. O altitudo. Ne quis profundiora in superioribus quereretur, occurrit, dicens: O altitudo! etc.

31. AMBROS. Quoniam ex ipso. Quia omnium creator Deus est. Ex ipso sunt omnia (Patre) et quia ipse operatur per Filium, per ipsum sunt omnia; et quoniam quae ex Deo, per Deum sunt, post renata in Spiritu sancto sunt, in ipso sunt omnia, quia Spiritus sanctus de Deo est Patre.

⁜ 1 Obsecro itaque vos, fratres per, misericordiam Dei, ⁜ 2 ut exhibeatis corpora vestra hostiam viventem, [Col. 0145] sanctam, Deo placentem, rationabile obsequium vestrum. Et nolite conformari, similes fieri sapientibus in rebus, huic saeculo, sed reformamini in novitate sensus vestri, ut probetis ⁜ 3 quae sit voluntas Dei bona, et bene placens et perfecta. Ideo dicit hoc, quia superius dixerat quasdam insolubiles quaestiones. ⁜ 4 Dico enim, per gratiam quae data est mihi, omnibus qui sunt inter vos: Non plus sapere quam oportet sapere, ⁜ 5 sed sapere ad sobrietatem, ⁜ 6 et unicuique, sicut Deus divisit mensuram fidei. ⁜ 7 Sicut enim in uno corpore multa membra habemus, omnia autem membra non eumdem actum habent, ita multi unum corpus sumus in Christo, singuli autem alter alterius membra. Habentes autem donationes secundum gratiam, quae data est nobis, ⁜ 8 differentes secundum rationem fidei, scilicet habemus differentes, et caetera eodem modo, ⁜ 9 sive prophetiam secundum ⁜ 10 rationem fidei, sive ministerium in ministrando, sive ⁜ 11 qui docet in doctrina, ⁜ 12 qui exhortatur in exhortando, qui tribuit in simplicitate, qui praeest in sollicitudine, qui miseretur in hilaritate. Dilectio sine simulatione. Odientes ( scilicet sitis ) malum, vel digressio fuit de hoc quod dicit, dico enim per gratiam, adhaerentes bono: charitate fraternitatis invicem diligentes; honore invicem praevenientes; ⁜ 13 sollicitudine 35 non pigri, ⁜ 14 spiritu ferventes, Domino servientes, spe gaudentes, in tribulatione patientes, orationi instantes, necessitatibus sanctorum communicantes, id est aliquid largientes, hospitalitatem sectantes. Benedicite persequentibus vos; benedicite, et nolite maledicere. Gaudere, scilicet idipsum, id est eamdem rem, cum gaudentibus, flere cum flentibus, idipsum invicem sentientes, id est volentes, non alta sapientes superbientes, sed humilibus consentientes. ⁜ 15 Nolite esse prudentes apud vosmetipsos, ⁜ 16 nulli malum pro malo reddentes, ⁜ 17 providentes bona non tantum coram Deo, sed etiam coram omnibus hominibus, ⁜ 18 si fieri potest, quod ex vobis est, cum omnibus hominibus pacem habentes, non, subaudis sitis, vosmetipsos defendentes, charissimi, sed ⁜ 19 date locum irae; scriptum est enim: Mihi vindicta, subaudis servate vindictam, ego retribuam, dicit Dominus. Sed si esurierit inimicus tuus, ciba illum; si sitit, potum da illi. Hoc enim faciens ⁜ 20 carbones ignis congeres super caput, id est mentem ejus. Noli vinci a malo, id est vitio, sed vince in bono, id est virtute, malum.

CAP. XII.—1. AMBROS. Obsecro itaque vos. Post [Col. 0144C] tractatum legis et fidei, Judaicum populum et Gentiles ad bonam vitam agendam hortatur.

2. Ut exhibeatis corpora vestra. Corpora enim subjecta peccatis, non viva habentur, sed mortua.

[Col. 0145A] 3. LANFR. Quae sit voluntas Dei bona, id est, faciens bonos, et benefacientes et perfectos.

4. Dico enim. Per gratiam, inquit, qua me Deus Apostolum vestrum fecit, omnibus praecipio non plus investigare opera Dei quam oportet.

5. Sed sapere. Sapere, id est intelligere, debetis secundum differentias donorum Dei, quia omne donum Spiritus sancti differens est: quod est, habentes donationes, etc., infra.

6. Et unicuique. Ordo: sic Deus divisit unicuique mensuram donorum suorum; quae fides credentium promeretur.

7. Sicut enim. Exponit qualiter dona Dei divisa sunt fidelibus, videlicet sicut diversa officia diversis unius corporis partibus sunt distributa, ut [Col. 0145B] humilitas in omnibus conservetur.

8. Differentes. Vel donationes differentes, vel nos differentes.

9. AMBROS. Sine prophetiam. Prophetia pro modo fidei datur. Minister ad obsequium fraternitatis praebendum, in quantum credit, firmatur.

10. LANFR. Rationem fidei. Fides, et prophetiam et caetera quae sequuntur facit habere credentes. Nisi enim crederent, non haberent. Et in caeteris secundum rationem fidei subintelligi debet. Et est sensus: prophetiam habentes debemus esse singuli membra; sive habentes mysterium, debemus ministrando esse alter alterius membra, et caetera eodem modo.

11. AMBROS. Qui docet. Ad disciplinam coelestem [Col. 0146A] tradendam ex fide adjuvatur.

12. Qui exhortatur. Similiter qui exhortatur ad bonum. Similiter qui simpliciter largitur, et qui praeest, juxta fidem accipit vigilantiam, eo modo qui laetus misericordiam facit, secundum fidem roboratur.

13. Sollicitudine non pigri. Hoc est quod dicit Jeremias: Maledictus qui facit opera Domini negligenter. Ideo subjecit:

14. Spiritu ferventes. Hoc est, exercitio divini operis aut legis non sint tepidi.

15. LANFR. Nolite esse prudentes. Nolite, inquit, prudentiam vestram apud vosmetipsos tantum excedere, sed magis apud proximos.

16. Nulli malum. Malum vitium, videlicet ut vindicet [Col. 0146B] se.

17. AMBROS. Providentes bona. Providere bona est futura ante oculos habere, ut ea gerantur quae laudis sive apud Deum sint, sive apud homines.

18. Si fieri potest. Quod si non fuerit amator pacis, tu tamen velis esse pacificus, quantum ad te pertinet. Si autem irreverens et blasphemus quis sit, et pacem cum illo habere non possis, non utique tibi ascribendum erit.

19. LANFR. Date locum irae. Dat locum irae, qui adversarium permittit facere quod vult.

20. Carbones ignis, id est, fervorem charitatis, vel Spiritus sancti, ut tuo exemplo provocatus, et ipse bonum faciat.

Omnis anima potestatibus sublimioribus ⁜ 1 subdita sit; ( hoc dixit ne subirent, quia dixerat filios Dei liberos esse ) non est enim potestas nisi a Deo. Quae autem sunt, a Deo ordinatae sunt ⁜ 2 Itaque qui resistit potestati, Dei ordinationi resistit. Qui autem resistunt, ipsi sibi damnationem acquirunt; nam principes non sunt timori boni operis, sed mali. Vis autem non timere potestatem? Bonum fac et ⁜ 3 habebis laudem ex illa: Dei enim minister est tibi in bonum. Si autem malum feceris, ⁜ 4 time; non enim 36 sine causa gladium portat. ⁜ 5 , ⁜ 6 Dei enim minister est, ⁜ 7 vindex in iram ei qui malum agit. Ideoque necessitate subditi estote, ⁜ 8 non solum propter iram, scilicet vitandam, sed etiam propter conscientiam, scilicet vestram in bono servandam, vel a malo liberandam. Ideo enim et tributa praestatis: ministri enim Dei sunt, ⁜ 9 in hoc ipsum servientes. Reddite ergo omnibus debita; cui tributum, ( tributum vocabant, quia subditi domi solvebant, quae ipsi subditi ad domos seniorum vehebant ) tributum; cui vectigal, vectigal; cui timorem, timorem; cui honorem, honorem. ⁜ 10 Nemini quidquam debeatis, nisi ut invicem diligatis; quemcunque diligitis, intelligite vos plus debere diligere. Qui enim diligit proximum, legem implevit. Nam: Non adulterabis: Non occides: Non furaberis: Non falsum testimonium dices: Non concupisces: et si quod est aliud mandatum, in hoc verbo instauratur: Diliges proximum tuum sicut teipsum. Dilectio proximi, id est, qui diligit proximum, malum non operatur. Plenitudo ergo legis est dilectio. Et hoc scientes tempus: Quia hora est jam nos de somno surgere. Nunc enim propior est nostra salus, ( et quanto quisque propior est morti, tanto propior saluti ) quam cum credidimus. ⁜ 11 Nox praecessit, dies autem appropinquavit. ⁜ 12 Abjiciamus ergo opera tenebrarum, ⁜ 13 et induamur arma lucis. Sicut in die, honeste ambulemus, non in comessationibus et ebrietatibus, non in cubilibus et impudicitiis, non in contentione et aemulatione; sed induimini Dominum Jesum Christum, et carnis curam ne feceritis in desideriis.

CAP. XIII.—1. LANFR. Subdita sit. Subdi debet, quia non debet resistere. Nam si resistat, Dei ordinationi resistit; potestas enim Dei ordinatio est, quia omne quod a Deo est, Dei ordinatio est, potestas autem a Deo est; non est enim potestas nisi a Deo.

2. Itaque qui resistit potestati. In his scilicet quae ad potestatem pertinent, id est, tributis, vectigalibus, et caeteri hujusmodi.

3. Habebis laudem. Laus habetur ex potestate, qualiscunque sit. Aut enim bona est, et bonum laudat; aut mala, et bonum persequitur; et sic per patientiam illatae tribulationis, servus Dei laudatur.

4. Time; nam non sine causa gladium portat. Et hoc probat, quia cum causa: et hoc probat, Dei [Col. 0147B] enim minister est.

5. Dei enim. Causa cur timeri oporteat.

6. Dei enim minister. Alia causa cur qui resistunt, damnationem sibi acquirunt.

7. Vindex in iram. Subaudis: in eum qui male agit. Ideo enim a Deo ordinati sunt, vel propter iram et conscientiam.

8. AMBROS. Non solum propter iram. Id est, propter praesentem ultionem, sed propter futurum judicium, ubi, accusante conscientia, punientur.

9. LANFR. In hoc ipsum. Ut boni laudentur, mali puniantur. Potest et per parentes intelligi ministri enim Dei sunt, ut sit continuatio sensus praestatis, in hoc ipsum servientes, scilicet Deo placentes.

[Col. 0148A] 10. AUGUST. (epist. 135 ad Severum abbat. tom. II) , Nemini quidquam. Charitatem tanto magis debemus, quanto apprehenderimus [ al., quanto amplius impenderimus], cujus nos perpetuos debitores ostendit Apostolus dicens: Nemini quidquam debeatis nisi ut invicem diligatis.

11. AMBROS. Nox praecessit. Noctem veterem hominem significat; hunc praeteriisse dicit: diem autem appropinquasse, id est Christum, cujus lumine veritas nobis apparuit.

12. Abjiciamus ergo. Id est vitia carnis, quae occulta sunt, et digna sunt tenebris.

13. Induamur. Boni actus, arma lucis sunt, impugnantes opera tenebrarum.

⁜ 1 , ⁜ 2 Infirmum ( quia erant quidam suilla carne viventes, quidam non, modificat eos Apostolus, infirmum vocat, qui debere cura [f., carnem] edere non credebat ) 37 autem in fide assumite, non in disceptationibus cogitationum. Alius enim, id est iste perfectam fidem habet, credit se manducare omnia; qui autem infirmus, scilicet in hac fide, est, olus manducet, id est permittatur abstinere. Is qui manducat, scilicet omnes cibos, non manducantem non spernat ⁜ 3 et qui non manducat, id est [Col. 0149] abstinens, manducantem non judicet, id est male existimet; Deus enim illum assumpsit, id est, et manducantem et abstinentem. Tu quis es, qui judicas alienum servum? ⁜ 4 Domino suo stat, aut cadit: stabit autem; potens est enim Deus statuere illum. Nam alius ⁜ 5 judicat diem inter diem: alius autem judicat omnem diem: ⁜ 6 Unusquisque in suo sensu abundet. ⁜ 7 Qui sapit diem, Domino sapit, id est, ad honorem Domini, et qui manducat, id est, omnes cibos, Domino, id est, ad honorem Domini, manducat: ( Domino manducat quia non sibi, neque enim vinum sibi bibit; neque etiam sibi moritur ) gratias enim agit Deo, pro collata abstinentia. Et qui non manducat, Domino non manducat, et gratias agit Deo. Nemo enim nostrum sibi vivit, et nemo sibi moritur. ⁜ 8 Sive enim vivimus, Domino vivimus; sive morimur, Domino morimur, sive ergo vivimus, sive morimur, Domini sumus. In hoc enim Christus mortuus est et resurrexit, ut et mortuorum et vivorum dominetur. Tu autem scilicet abstinens quid judicas fratrem tuum? scilicet manducantem. Aut tu quare spernis fratrem tuum? 9. Omnes enim stabimus ante tribunal Christi. Scriptum est enim: vivo ego, dicit Dominus, quoniam mihi flectetur omne genu et omnis lingua confitebitur Deo. Itaque unusquisque nostrum pro se rationem reddet Deo. Non ergo amplius invicem judicemus; sed hoc judicate magis, ⁜ 10 ne ponatis offendiculum fratri, vel scandalum ⁜ 11 , ⁜ 12 Scio et confido in Domino Jesu quia nihil commune 38 per ipsum, ⁜ 13 nisi ei qui existimat quid commune esse ⁜ 14 illi commune est, ⁜ 15 Si enim propter cibum, scilicet quem sumis, vel a quo abstines, frater tuus contristatur: jam non secundum charitatem ambulas. Noli cibo tuo illum perdere, pro quo Christus mortuus est. Non ergo blasphemetur bonum nostrum. Non est enim ⁜ 16 regnum Dei, esca et potus; sed justitia, pax, et gaudium in Spiritu sancto; qui enim in hoc servit Christo, placet Deo, et probatus est hominibus. Itaque quae pacis sunt, sectemur; et quae aedificationis sunt, in invicem custodiamus. ⁜ 17 Noli propter escam destruere opus Dei, id est, charitatem. ⁜ 18 Omnia quidem sunt munda; sed malum est homini, qui ⁜ 19 per offendiculum manducat. Bonum est ⁜ 20 non manducare carnem, et non bibere vinum, neque in quo frater tuus offenditur, aut scandalizatur, aut infirmatur. [Col. 0151] Tu fidem habes? scilicet omnibus utendi, penes temetipsum habe coram Deo. ⁜ 21 Beatus ⁜ 22 qui non judicat semetipsum, id est, culpabilem facit in eo quod probat. ⁜ 23 Qui autem discernit, ⁜ 24 si manducaverit, damnatus est, quia non ex fide. ⁜ 25 omne autem, quod non est ex fide, peccatum est.

CAP. XIV.—1. AMBROS. Infirmum autem. Ex [Col. 0148B] Judaeis erant qui Romanos ad fidem assumpserant. His videbatur carnem prohibitam edere non debere; quos ideo infirmos vocat. Aliis contra videbatur; quos hic disputantes Apostolus, concordiae consulens revocat.

2. LANFR. Infirmum autem. Perfectae fidei Christianorum est, nullum cibum immundum putare, quia omnia munda mundis. Quidam tamen in hac fide infirmi, a quibusdam cibis censebant abstinendum. Cujusmodi hominem praecipit Apostolus non spernendum, sed cum charitate assumendum ita ut nec in cogitationibus judicaretur reus.

3. AUGUST. (De Agone Christiano, c. 27, t. III) . Qui non manducat. Dicitur judicium pro damnatione. [Col. 0149A] Dicit Apostolus: Qui non manducat, manducantem non judicet, id est, non de illo male existimet. et Dominus dicit: Nolite judicare, ne judicetur de vobis.

4. LANFR. Domino suo stat, id est, ad laudem sui Domini, et perfectam fidem habeat, et in fide infirmatur; bona enim intentione hoc agit.

5. Judicat diem, hoc est, quidam certis diebus; quidam omni die putant abstinendum.

6. Unusquisque. Quasi diceret: qui putat omnibus utendum, cum gratiarum actione utatur. Et qui putat abstinendum, propter Deum abstineat.

7. Qui sapit, id est, intelligit in abstinentia observandum diem.

8. AUGUST. (De expos. in ps. CXLIV) . Sive enim vivimus. [Col. 0149B] Sicut magnitudinis Domini non est finis, sic tuae laudis non erit finis. Non enim cum mortuus fueris in hac carne, desines laudare Deum. Unde factum est ut ejus sis et mortuus? quia pretio sui sanguinis te redemit et mortuus; quomodo perdit servum mortuum, cujus mors est pretium tuum? Ideo cum dixisset, sive vivimus, sive morimur; Domini sumus, ut ostenderet ipsum pretium. Ad hoc enim, inquit, Christus mortuus est. 9. LANFR. ( Omnes enim stabimus ) Ne spernas, sed de te sis sollicitus; unusquisque enim pro se rationem reddet, quia omnes stabimus ante tribunal Christi.

10. ( Ne ponatis offendiculum ) Ne ponas offendiculum fratri, id est, ne contristes; nam si contristas, non ambulas secundum charitatem.

[Col. 0149C] 11. AMBROS. Scio et confido. Manifestum est Salvatoris beneficio omnia munda esse; qui de sub jugo legis eruens homines, reddidit statum pristinum libertatis.

12. LANFR. Scio et confido. Sententiam fert inter [Col. 0150A] duos superiores dicens: Nullam creaturam per Christum factam esse communem, id est, immundam. Commune enim immundum vocabant Judaei.

13. AMBROS. Nisi ei qui existimat, id est, illi immundum est, qui putat non edendum. Et quia non hoc superstitione facit, sed timore suo, judicio reservandum.

14. LANFR. Illi commune. Quasi diceret: revera nihil est immundum, sed qui putat aliquid esse immundum, in sola ejus opinione est immundum.

15. Si enim propter cibum. Non contristes; si enim contristas propter cibum, perdis cibo tuo illum; sed perdere non debes, nam Christus pro eo mortuus est. Ergo non contristes; quod est non ergo blasphemetur bonum nostrum. Et ponit quod est [Col. 0150B] consequens contristare, quia ex contristare consequitur quod blasphematur Christianitas.

16. Regnum Dei esca. Esca, vel potus sive sumptus non facit hominem habere regnum Dei, sed justitia, et caetera.

17. AMBROS. Noli propter escam. Homo opus Dei est; et iterum opus Dei est, dum reformatur per regenerationem.

18. Omnia quidem. Cum per naturam animalia munda sint, dubitantibus tamen fiunt immunda, et erit illi offendiculum, qui cum dubitat, comedit tamen.

19. LANFR. Per offendiculum, hoc est, qui sua comestione non manducantem scandalizat.

20. Non manducare. Hoc est quod dicit, si impraesentiarum [Col. 0150C] sit ille qui abstinet, et ita infirmus sit ut patienter non possit cernere utentem creaturis Dei, eum qui fidem habet omnibus utendi, melius est fidem habenti ab eis abstinere quam abstinendi molestiam sua perceptione ingerere.

[Col. 0151A] 21. AMBROS. Beatus qui non judicat. Hunc beatum dicit qui non aliud facit quam sibi utile probat.

22. LANFR. Qui non manducat. Non manduces coram fratribus, quia si non manducas, beatus es. Et hoc probat; nam omnis est beatus, qui non judicat se, id est, culpabilem facit, quod est dum non manducat ne offendat.

23. Qui autem discernit. Qui autem discernit cibos; id est, qui putat alios mundos, et alios esse immundos, damnatus est; quia non ex fide. Fides enim nostra vult ut homo id agat quod intelligit bene esse agendum.

24. Si manducaverit, etc. Probat quod qui non judicat se, id est non manducat, beatus est, nam [Col. 0151B] omnis manducans damnatus; quod ita dicit: qui autem discernit si manducaverit, etc. Et sunt multa contraria, non judicat, et manducans probat et discernit, id est, non probat comedendum beatus, et damnatus.

25. Omne autem quod non est ex fide. Damnatus quia peccatum est quod facit, et hoc probat ita: Omne quod non est ex fide peccatum est; Sed hoc non ex fide; sed haec assumptio praemissa est, ubi dicit quia non ex fide.

Debemus autem, nos firmiores, imbecillitates infirmorum sustinere et non nobis placere. ⁜ 1 Unusquisque vestrum proximo suo placeat in bonum, ad aedificationem. Etenim Christus non sibi placuit, sed, sicut scriptum est: Improperia improperantium tibi ceciderunt super me. ⁜ 2 Quaecunque enim scripta sunt, ad nostram doctrinam scripta sunt, ut per patientiam et consolationem Scripturarum, spem habeamus. Deus autem patientiae et solatii det vobis idipsum sapere in alterutrum, secundum Jesum Christum, ut unanimes uno ore honorificetis Deum et Patrem Domini nostri Jesu Christi. Propter quod suscipite invicem, ⁜ 3 sicut et Christus suscepit vos in honorem Dei. ⁜ 4 Dico enim Christum Jesum ministrum fuisse circumcisionis propter veritatem Dei, ad confirmandas promissiones Patrum. ⁜ 5 , ⁜ 6 , ⁜ 7 Gentes autem ( probat quia suscepit gentes, vel honorare Deum gentes, ab auctoritate prophetarum ) super misericordia, scilicet dico debere, honorare Deum, sicut scriptum est: ⁜ 8 Propterea confitebor tibi in gentibus, Domine, et nomini tuo cantabo. Et iterum dicit: ⁜ 9 Laetamini, gentes, cum plebe ejus. Et iterum: Laudate omnes gentes Dominum, et magnificate eum, omnes populi. Et rursus Isaias ait: ⁜ 10 Erit radix Jesse, et qui exsurget regere gentes, in eum gentes sperabunt. Deus autem spei repleat vos omni gaudio et pace in credendo, ut abundetis in spe et virtute Spiritus sancti. ⁜ 11 Certus autem sum, fratres mei, et ego ipse de vobis, quoniam 40 et ipsi pleni estis dilectione, ⁜ 12 repleti omni scientia, ita ut possitis alterutrum monere. ⁜ 13 Audacius autem scripsi [Col. 0153] vobis, fratres, ex parte, tanquam in memoriam vos reducens, propter gratiam, quae data est mihi a Deo, ut sim minister Christi Jesu in gentibus, sanctificans Evangelium Dei, ut fiat oblatio gentium accepta et sanctificata in Spiritu sancto. ⁜ 14 , ⁜ 15 Habeo igitur gloriam in Christo Jesu ad Deum. ⁜ 16 Non enim audeo aliquid loqui eorum quae per me non efficit Christus in obedientiam gentium, verbo et factis, in virtute signorum et prodigiorum, in virtute Spiritus sancti, ita ut ab Hierusalem per circuitum usque ad Illyricum repleverim, id est, plene praedicaverim Evangelium Christi. Sic autem praedicavi Evangelium hoc, non ubi nominatus est Christus, ne super alienum fundamentum aedificarem; sed sicut scriptum est in Isaia, cap. 52: Quibus non est annuntiatum de eo, videbunt; et qui non audierunt de eo, intelligent. Propter quod et impediebar plurimum venire ad vos, et prohibitus sum usque adhuc. Nunc vero ulterius locum non habens in his regionibus, cupiditatem autem habens veniendi ad vos ex multis jam praecedentibus annis, cum in Hispaniam proficisci coepero, spero quod praeteriens videam vos, et a vobis deducar illuc, si vobis primum ex parte fruitus fuero. Nunc igitur proficiscar in Hierusalem ministrare, id est, necessaria corporis afferre sanctis. Probaverunt enim Macedonia et Achaia collationem aliquam facere in pauperes sanctorum, qui sunt in Jerusalem. Placuit enim eis, et debitores sunt eorum. ( Debitores sunt in carnalibus, et hoc probat a majori, quia ab eis spiritualia acceperunt, quod est majus. ) Nam si spiritualium eorum participes facti sunt gentiles, id est, ab Hierusalem doctrina fidei, et bene vivendi, per apostolos lata est ad gentes; debent et in carnalibus ministrare illis. Hoc igitur cum consummavero, et assignavero eis fructum hunc; per vos proficiscar in Hispaniam. Scio autem quoniam veniens ad vos, in abundantia benedictionis Evangelii Christi veniam. Obsecro ergo vos, fratres, per Dominum nostrum Jesum Christum et per charitatem sancti Spiritus ut adjuvetis me in orationibus vestris pro me ad Deum, ut liberer ab infidelibus qui sunt in Judaea, et obsequii mei oblatio accepta fiat in Hierusalem sanctis, ut veniam ad vos in gaudio, per voluntatem Dei, et refrigerer vobiscum. Deus autem pacis sit cum omnibus vobis. Amen.

CAP. XV.—1. AMBROS. Unusquisque vestrum. Commonet ut charitati studentes, proximis placeant ad id quod utile est. Haec enim aedificatio.

2. LANFR. Quaecunque scripta sunt. Quasi diceret aliquis: quid vita Christi ministrari fecisse sibi circumcisionem, [Col. 0151C] propter veritatem? quid prophetia de Deo? quid ad institutionem morum nostrorum? Ad hoc respondet: Quaecunque scripta sunt, etc.

3. Sicut et Christus, etc. Suscepit vos, et Judaeos et gentes probando; sed monstrat quomodo Christus condescenderit nobis, quia circumcisus fuit, et nos condescendamus infirmis.

4. Dico enim. Laus Judaeorum. Dicit enim Christum [Col. 0152A] ministrari fecisse sibi circumcisionem, propter veritatem Dei complendam, et promissiones ad patres factas. Promissum enim fuerat quod ex Judaeorum semine orturus esset: in quo benedicerentur omnes. Aliter. Ministerium circumcisionis, id est, ad populum Judaeorum, ut veritas Dei et promissiones ejus ad patres factas complerentur. Quales sunt: Dabo vobis germen (vel decorem) justitiae, et: Prophetam vobis suscitabit Deus, etc.

5. Gentes autem. Probat quia suscepit gentes, vel honorare Deum gentes, ab auctoritate Judaeorum.

6. AMBROS. Gentes autem. Quia enim his promissio nulla erat, quasi indigni, per solam misericordiam Dei, ad salutem assumpti sunt.

[Col. 0152B] 7. LANFR. Gentes autem. Laus gentium. Dicit enim tantae curae fuisse Deo, ut ad salvandas eas prophetas suos praediceret. His laudibus aequales eos inter se esse ostendit, ut alter praeferre se alteri non praesumat.

8. Propterea confitebor. Vox Christi qui in gentibus confitetur Patri quia per ejus conversionem (vel praedicationem) conversae sunt ad culturam unius Dei.

9. Laetamini gentes. In Isaia sic scriptum est: Laetamini cum Jerusalem; et exsultate in ea omnes qui diligitis eam.

10. Erit radix Jesse. Ordo: Jesse erit radix, etc. Subaudis ex hac radice erit qui exsurget regere gentes.

[Col. 0152C] 11. Certus sum autem, etc. Benevolos illos reddit, quasi ego corripui vos, quin sciam vos invicem diligere; nec ideo admonui quin sciam vos sapientes esse, sed officium meum est monere vos.

12. Repleti omni scientia. Humilitas Apostoli. Dicit enim scripsisse eis, non quod ipsi indigerent. Repleti enim, ut ipse fatetur, omni scientia; sed officii sui necessitate coactum; quod Apostolus gentium [Col. 0153A] a Deo constitutus erat.

13. Audacius autem. Audaciae videbatur esse repletis omni scientia scribere.

14. AMBROS. Habeo igitur gloriam. Gloriam dicit se habere apud Deum per Christum. Credentes ( al., credens) enim in Christum, meritum sibi fecit apud populum, in tantum ut de se esse nihil dicat quod non operatus sit Christus per illum, ut exhortationem ejus virtus commendaret.

15. LANFR. Habeo igitur gloriam. Quidquid, inquit, putent me hominem [ f., homines] esse, ego tamen scio me habere gloriam apud Deum in praedicatione Jesu Christi; quia propter honorem Dei et salutem gentium ago quod ago.

16. Non enim audeo. Alia causa cur habeat gloriam apud Deum; quidquid enim loquitur, quidquid [Col. 0154A] operatur Christus in eo, et per eum loquitur et operatur, ut Evangelio obediant.

⁜ 1 Commendo autem vobis Phoeben sororem nostram, quae est in ministerio Ecclesiae, quae est in Cenchris, ut eam suscipiatis in Domino digne sanctis, et assistatis ei in quocunque negotio vestri indiguerit; etenim ipsa quoque astitit multis, et mihi ipsi. Salutate Priscam et Aquilam, adjutores meos in Christo Jesu, (qui pro anima mea suas cervices supposuerunt; quibus non solus ego gratias ago, sed et cunctae Ecclesiae gentium) et domesticam Ecclesiam eorum. Salutate Epaenetum dilectum mihi, qui et primitivus Asiae in Christo. Salutate Mariam, quae multum laboravit in vobis. Salutate Andronicum et Juniam, cognatos et concaptivos meos: qui sunt nobiles in apostolis, qui et ante me fuerunt in Christo. Salutate Ampliatum dilectissimum mihi in Domino. Salutate Urbanum, adjutorem nostrum in Christo Jesu, et Stachyn dilectum meum. Salutate Apellen probum in Christo. Salutate eos qui sunt ex Aristobuli domo. Salutate Herodionem cognatum meum. Salutate eos qui sunt ex Narcissi domo; qui sunt in Domino. Salutate Tryphaenam et Tryphosam, quae laborant in Domino. Salutate Persidem charissimam, quae multum laboravit in Domino. Salutate Rufum electum in Domino, ⁜ 2 et matrem ejus, et meam. Salutate Asyncritum, Phlegontem, Hermam, Patrobam, Hermen, et qui cum eis sunt, Fratres. Salutate Philologum et Juliam, Nereum et sororem ejus, et Olympiadem, et omnes qui cum eis sunt sanctos. Salutate invicem in osculo sancto. Salutant vos omnes Ecclesiae Christi. Rogo autem vos, fratres, ut observetis eos qui dissensiones et offendicula, praeter doctrinam quam vos didicistis, faciunt, et declinate ab illis. Hujuscemodi enim Christo Domino nostro non serviunt, sed suo ventri: et per dulces sermones, et benedictiones, seducunt corda innocentium. [Col. 0155] ⁜ 3 Vestra enim obedientia in omnem locum divulgata est. Gaudeo igitur in vobis. Sed volo vos sapientes esse in bono, et simplices in malo. Deus autem pacis ⁜ 4 conterat Satanam sub pedibus vestris velociter. Gratia Domini nostri Jesu Christi vobiscum. Salutat vos Timotheus adjutor meus, et Lucius, et Jason et Sosipater, cognati mei. ⁜ 5 Saluto vos ego Tertius, qui scripsi Epistolam, in Domino. Salutat vos Caius hospes meus, et universa Ecclesia. Salutat vos Erastus Arcarius civitatis, et Quartus frater. 42 Gratia Domini nostri Jesu Christi cum omnibus vobis, Amen. ⁜ 6 , ⁜ 7 Ei autem qui potens est vos confirmare juxta Evangelium meum, et praedicationem Jesu Christi, ⁜ 8 secundum revelationem ⁜ 9 mysterii temporibus aeternis taciti, (quod nunc patefactum est ⁜ 10 per Scripturas prophetarum, secundum praeceptum aeterni Dei, ad obeditionem fidei) in cunctis gentibus cogniti, soli sapienti Deo ⁜ 11 . Per Jesum Christum, ⁜ 12 cui honor et gloria in saecula saeculorum. Amen.

CAP. XVI.—1. LANFR. Commendo autem vobis Phoeben. Ditissima et nobilissima mulier fuit, quae Ecclesiam Dei, quae apud locum qui Cenchris dicitur, erat, sua substantia sustentabat. Ea tunc temporis pro quodam negotio Romam profecta est. Per hanc fortasse, istam misit epistolam.

2. Et matrem ejus et meam. Vel matrem suam cum matre illius praecipit salutandam. Vel unam eamdem feminam matrem illius dicit, et suam illius secundum carnem, suam beneficio.

3. Vestra enim obedientia. Causa cur roget eos: obedientes enim rogandi sunt, inobedientes increpandi.

[Col. 0155A] 4. Conterat Satanam. Satanam sub pedibus Ecclesiae Dominus contrivit, quia membra ejus, quibus Ecclesiam persequebatur, ad fidem conversa, ipsi Ecclesiae subjugavit.

5. Saluto vos. Ordo: saluto vos in Domino. Tertius iste notarius fuit Apostoli, qui hanc scripsit Epistolam.

6. AMBROS. Ei autem. Ei qui potens est vos confirmare soli sapienti Deo gloria in saecula saeculorum.

7. LANFR. Ei autem, id est, qui potest vos ad tantam perfectionem ducere, quantam praedico, et quantam Christus praedicavit, et praedicandam instituit.

8. Secundum revelationem, id est, ut ita credatis, sicuti mysterium Dei revelatum est, et ponit singulare [Col. 0155B] pro plurali.

9. Mysterii. Mysterium vocat incarnationem Jesu Christi, et caetera quae aeternis temporibus erant [Col. 0156A] tacita. Quamvis enim ex quadam parte antiquis Patribus essent cognita, plene tamen a nullo fuerunt scita, quoad usque suo tempore per Jesum Christum fuerunt revelata.

10. Per Scripturas prophetarum. Scripturas prophetarum revelavit Christus apostolis suis, sicut in Evangelio legitur: Tunc aperuit illis sensum, ut intelligerent Scripturas, etc.

11. AMBROS. Per Jesum, id est, per Jesum Christum; quia, ut alia taceam, ipse praecepit gentes baptizari in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, ubi praecipue commendata est hujus individuae gloria Trinitatis.

12. Cui honor. Quod vero additum cui, ut diceret cui, cum sufficeret si dictum esset, ei autem gloria, [Col. 0156B] inusitatam nostrae linguae indicat locutionem non sensum quem requiramus vel de quo ambigamus insinuat.

Paulus vocatus apostolus Jesu Christi per voluntatem Dei, et Sosthenes frater, Ecclesiae Dei, quae est Corinthi, ⁜ 1 sanctificatis, habitatis, in 43 Christo Jesu, vocatis sanctis, ut sancti sint. ⁜ 2 cum omnibus qui invocant nomen Domini nostri Jesu Christi, ⁜ 3 in omni loco ipsorum, et nostro, id est in Ecclesia, in qua sunt omnia communia. Gratia, remissio peccatorum, vel observantia bonorum operum, vobis, et pax, id est, reconciliatio apud Deum a Deo Patre nostro, et Domino Jesu Christo nostro, et Domino Jesu Christo. ⁜ 4 Gratias ago Deo meo [Col. 0157] semper pro vobis in, pro gratia Dei, quae data est vobis in Christo Jesu, in fide Christi; ⁜ 5 quod in omnibus divites facti estis in illo, in omni verbo, ut possitis praedicare, et in omni scientia; et sciatis quid sit praedicandum: sicut testimonium Christi confirmatum est in vobis: quae vobis de Christo testati sumus ita ut nihil vobis desit ( divites facti estis ) in ulla gratia, in aliquo spiritus sancti dono, exspectantibus ⁜ 6 revelationem, id est, visionem quae fit post mortem, vel in die judicii Domini nostri Jesu Christi, qui et confirmabit vos usque in finem vestrum vel saeculi, sine crimine, in die adventus ( scilicet, vel in obitu cujusque, vel in judicii die ) Domini nostri Jesu Christi. Fidelis Deus, confirmabit, nam de promissis non est dubitandum, per quem, per cujus gratiam, vocati estis in societatem, ut sitis cohaeredes Christi, filii ejus Jesu Christi Domini nostri. Obsecro autem vos, fratres, per nomen Domini nostri Jesu Christi, ut idipsum dicatis omnes, et non sint in vobis schismata; sitis autem perfecti in eodem sensu, eadem voluntate, et in eadem sententia ( rogo ne sint in vobis schismata ). Significatum est enim mihi de vobis, fratres mei, ab iis qui sunt Chloes, quia contentiones sunt inter vos. Hoc autem dico, quod ⁜ 7 unusquisque vestrum ( alius hoc, alius illud ) dicit, Ego ( ecce contentiones ) quidem sum discipulus Pauli; ego autem Apollo; ego vero ⁜ 8 . Cephae: Petri: (cephas, caput; unde acephali, id est, sine capite, ) ego autem Christi. ⁜ 9 Divisus est a servis suis Christus? Nunquid Paulus crucifixus est pro vobis? aut in nomine Pauli baptizati estis? Gratias ago Deo, quod neminem vestrum baptizavi, nisi Crispum et Caium, ne quis dicat quod in nomine meo baptizati estis. Baptizavi autem ( quasi remediatus ) et Stephanae domum. Caeterum, nescio si quem alium baptizaverim. Non enim misit me Christus baptizare, sed evangelizare: ⁜ 10 , ⁜ 11 non ⁜ 12 . in sapientia verbi, ⁜ 13 ut non evacuetur crux Christi. ⁜ 14 Verbum, id est praedicatio, enim crucis, pereuntibus quidem stultitia est; iis autem qui salvi fiunt, id est, nobis, ⁜ 15 Dei virtus est, id est dans virtutem credenti, per quam, cum res exigit, miracula fiunt. Scriptum est enim, ( non in sapientia verbi, quia Deus reprobat sapientiam verbi mundi, et hoc probat, quia scriptum est ): ⁜ 16 Perdam sapientiam sapientium, ( causa cur in sapientia verbi non praedicaverit ) et prudentiam prudentium reprobabo. Ubi sapiens? perditus est. Ubi scriba? ⁜ 17 Ubi conquisitor, disputator mundanae sapientiae hujus saeculi? Noluit Deus per sapientes mundi [Col. 0159] salvare credentes; nam per stultos praedicatores, saecularium litterarum imperitos. ⁜ 18 Nonne stultam fecit Deus sapientiam hujus mundi? Nam quia in Dei sapientia, divino consilio, non cognovit, non est placitum ut cognosceret mundus per sapientiam mundanam Deum: ⁜ 19 placuit Deo per stultitiam praedicationis, stultos praedicatores, id est, per imperitos saecularium litterarum praedicatores salvos facere credentes. Quoniam et ⁜ 20 , ⁜ 21 Judaei signa petunt, ut praedicatores miracula faciant ⁜ 22 et Graeci, praedicatores ut dicant sapientiam syllogisticas probationes, quaerunt; nos autem praedicamus Christum crucifixum, ⁜ 23 Judaeis quidem 45 scandalum, quia regem suum crucifixisse dicuntur, ⁜ 24 gentibus autem stultitiam; ipsis autem vocatis, praedestinatis ad vitam Judaeis atque Graecis, Christum Dei ⁜ 25 , ⁜ 26 virtutem, et Dei sapientiam, ⁜ 27 , ⁜ 28 Quia ⁜ 29 quod stultum ( incarnatio, passio) infidelibus est Dei ex Deo sapientius est hominibus: et ⁜ 30 , ⁜ 31 quod infirmum est Dei, ( per fidem enim eorum peccata remittuntur, et daemones expelluntur, quod homines nequeunt ) fortius est hominibus. Videte enim vocationem vestram, id est, per quos vocati sitis, fratres, quia non multi sapientes secundum carnem, praedicaverunt vobis regnum Dei, ⁜ 32 non multi potentes, scilicet praedicaverunt verbum Dei, non multi nobiles: sed quae stulta sunt mundi elegit, probat quia stultos et infirmos elegit Deus, ut confundat, erubescere faciat, sapientes; et infirma mundi elegit Deus, ut confundat fortia; et ignobilia mundi, et ⁜ 33 contemptibilia elegit Deus, et ea quae non sunt, non esse videbantur, ut [Col. 0161] ea quae sunt, esse videntur, destrueret, ut non glorietur omnis caro in conspectu ejus. Ex ipso autem, ex ipsius gratia vos estis in Christo Jesu, in fide Christi Jesu, ⁜ 34 qui factus, incarnatus, 46 est nobis sapientia, dans sapientiam, a Deo. ⁜ 35 et justitia. justitiam, et sanctificatio, sanctificationem et redemptio, redemptionem, ut, quemadmodum scriptum est: ⁜ 36 , ⁜ 37 Qui gloriatur, in Domino glorietur.

CAP. I.—1. AMBROS. Sanctificatis. Ideo, quia regenerati in Christo, sanctificati sunt.

2. AUGUST. (in Expos. psal. LI, tom. VIII) . Omnibus qui invocant. Isti qui propter saecularia commoda, qui propter terrena bona, qui propter vitam praesentem et terrenam felicitatem invocant Dominum [ al., Deum], non invocant Deum.

3. LANFR. In omni loco. Verba, inquit, et scientiam tenetis, sicut testimonium Christi, id est incarnationis [Col. 0156D] ejus et passionis et caeterorum confirmatum est, et a vobis inter vos diversis Veteris Testamenti auctoritatibus.

4. AMBROS. Gratias ago meo Deo. Quanquam omnibus in Ecclesia scribat, ita significat, cum aliquando corripit, aliquando laudat, ut unusquisque cum legit, intelligat quid pro se, quid adversum se dicatur.

[Col. 0157A] 5. LANFR. Quod in omnibus divites. Totum pro parte ponit. Non enim omnes in omnibus virtutibus divites sunt. Quosdam enim in posterioribus redarguit.

6. Revelationem, id est visionem quae fit post mortem, vel in die judicii.

7. Unusquisque vestrum. Non unusquisque dicebat haec quatuor; sed subaudiendum est: Alius dicit: Ego quidem sum Pauli, alius autem; Ego Apollo, etc. Sic enim ipsemet in sequentibus exposuit dicens; Cum enim quis dicit, ego quidem sum Pauli: alius autem, ego Apollo, etc.

8. AUGUST. Ego Cephae. Hi dividunt sibi Ecclesiam; et partes facere de unitate conantur.

9. AMBROS. Divisus est Christus. Divisum dicit [Col. 0157B] Christum; quia gloriam ejus hominibus partiti sunt.

10. Non in sapientia. Imperiti electi sunt, ut doctrinae veritas se commendaret, teste virtute; ne calliditate humanae sapientiae, acceptabilis videretur, non veritate.

11. LANFR. Non in sapientia. Sapientiam, ubi dialecticam dicit, per quam crux, 44 id est, mors Christi eam simpliciter intelligentibus evacuari videtur, quia Deus immortalis, Christus autem Deus; Christus igitur immortalis. Si autem immortalis; mori non potuit. Sic de partu Virginis, et quibusdam aliis sacramentis, perspicaciter tamen intuentibus, dialectica sacramenta Dei non impugnat; sed cum res exigit, si rectissime teneatur, [Col. 0157C] astruit et confirmat.

12. In sapientia verbi. Non syllogistice probando, quia sic potius posset improbari. Vel si syllogistice [Col. 0158A] convicti et crederent, non prodesset eis.

13. AUGUST. (ex lib. De nat. et grat. contra Pel. cap. 7, tom. VII) . Ut non evacuetur. Evacuatur autem si quo modo praeter illius sacramentum, ad justitiam, vitamque aeternam perveniri posse dicatur.

14. LANFR. Verbum enim. Ratio cur non praedicet in sapientia verbi. Studiosi etenim ipsius artis, qui tamen Christianae religionis expertes sunt, quos pereuntes vocat, vel quia doctrina eorum in quibusdam perit, vel quia in aeternum perituri sunt; stultitiam deputant mortem Christi.

15. Virtus Dei est, id est, dans virtutem Dei credenti, per quam miracula, cum res exigit, fiunt.

[Col. 0158B] 16. Perdam sapientiam. Alia ratio cur non praedicet in sapientia verbi: prophetia enim auctoritate reprobata est. Potest etiam responsio esse, quasi aliquis diceret: cur dicis pereuntibus? In Abdia hoc legitur: Nunquid non in die illa, dicit Dominus, perdam sapientes de Idumaea, et prudentiam de monte Esau?

17. Ubi scriba. Verba Apostoli sunt. Scribae sunt moralium et naturalium librorum auctores, et actuum saecularium scriptores, id est de ipsis artibus praecepta dantes. Conquisitores sunt argumentatores ex praeceptis ipsarum artium aliquid approbantes. Sapiens generale utriusque vocabulum est. Hos adnihilatos esse perhibet, non quia doctrinas eorum omnifariam improbet in multis enim sacris [Col. 0158C] litteris concordant, sed quaedam senserunt et scripserunt contraria Christianae religioni, maxime de cultura unius Dei.

[Col. 0159A] 18. AUGUST. (ex lib. De past., cap. 12, tom. IX.) Nonne stultam. Dicitur aliquando in Scripturis sapientia pro astutia, abusione verbi, non proprietate.

19. LANFR. Placuit Deo per stultitiam, etc. Non in sapientia verbi praedico, quod probat, quia per stultitiam placuit Deo salvos facere credentes, et hoc probat, quia sapientia mundi non placuit, quod est in Dei sapientia, non cognovit mundus per sapientiam Deum.

20. Judaei. Judaei scandalizabantur quia regem suum crucifixisse dicebantur.

21. AMBROS. Judaei signa petunt. Unde dicunt: Nos scimus quia Moysi locutus est Deus, cum majus sit Lazarum de monumento vivum exiisse.

[Col. 0159B] 22. Et Graeci sapientiam. Quia nolunt audire praeterquam quae mundi ratione possibilia sunt.

23. Judaeis quidem scandalum. Scandalum est Judaeis dum audiunt Christum Filium Dei se profitentem, et Sabbatum evacuantem.

24. Gentibus autem stultitiam. Qui ea audiunt praedicare, quae dum rationi humanae non congruunt, insensata videntur, ut partus Virginis, et resurrectio mortuorum.

25. Virtutem et Dei sapientiam. Virtus Dei est, quia per ipsum omnia fecit Deus Pater; sapientia, quia per ipsum cognitus est Deus.

26. AUGUST. (ex lib. I Quaest. evang., quaest. 14, tom. IV) . Virtutem Dei et sapientiam. De Domino nostro dixerunt Judaei: Unde sapientia haec, et virtutes? [Col. 0159C] Sapientia in his quae loquebatur. Virtutes in his quae operabatur. Ideo Apostolus dicit Christum Dei virtutem et Dei sapientiam. Virtutem retulit ad signa propter Judaeos. Sapientiam autem, aut doctrinam ad Graecos, id est, gentes [ al. sapientiam autem ad doctrinam propter Graecos].

27. AUGUST. (Enar. in psal. LXVIII, concion. 1, tom. VIII) . Quia quod stultum est. Quid enim tam simile imprudentiae quam, cum haberet in potestate una voce suos persecutores prosternere, pateretur se teneri, flagellari, conspui, colaphizari, spinis coronari, ligno affigi? Imprudentiae simile est, et stultum videtur.

[Col. 0160A] 28. LANFR. Quod stultum est. Incarnatio et passio Dei et hominis Jesu Christi, quae hujusmodi sapientibus stultitia videbantur, majorem sapientiam continent quam homines possint inquirere, et majorem fortitudinem habent quam homines possent habere. Per fidem enim eorum et peccata remittuntur et daemones expelluntur, et alia, cum resurgit, miracula fiunt.

29. Quod stultum est. Probat Christum sapientiam esse, quia etiam in hoc sapientia est, quod videtur stultum de eo, et tanta sapientia, quod nequeat comprehendi ab omnibus quod est sapientius hominibus. Post vero probat Christum virtutem esse, quia in hoc quod infirmum videtur de eo, in hoc virtus est, et tanta virtus quod fortius est hominibus, [Col. 0160B] id est, nequeat ab illis comprehendi; hoc stultum et infirmum, incarnatio et passio Christi, quibus tanta sapientia et virtus est, ut evincatur diabolus et redimatur humanum genus.

30. AMBROS. Quod infirmum est Dei. Quia infirmitas Christi, magna victoria; vicit, cum victus videretur.

31. AUGUST. (ex Tract. 15 in Joann., tom. IX) . Et quod infirmum est. Quid igitur facta est mulier in costa, tanquam fortis; factus est Adam in carne tanquam infirmus? Christus est et Ecclesia; illius infirmitas, nostra est fortitudo.

32. LANFR. Non multi sapientes. Fortasse propter se dicit hoc, quia solus inter alios apostolos, scholarium litterarum peritus, terrenarum opum dives, [Col. 0160C] Romanae dignitatis parentela conspicuus fuit, sicut testatur ipse in Actibus apostolorum: Ego quidem homo sum Judaeus, a Tharso Ciciliae non ignotae civitatis municeps. Et alibi interroganti tribuno utrum Romanus esset, respondit: Etiam. Et tribunus: Ego multam summam a civitate hac consecutus sum. Et Paulus ait: Ego autem et natus sum. Et alias eo rationem reddente, exclamavit Festus: Insanis Paule; multae litterae te ad insaniam convertunt.

33. AUGUST. (Serm. 9 De tribus virgis, inter fragment., tom. X) . Contemptibilia. Quae non computantur.

[Col. 0161A] 34. Qui factus est nobis. Elegit Deus quae non sunt, id est quae non computantur.

35. AUGUST. (epist. 222 ad Consen., tom. II) . Factus est nobis justitia a Deo. Sicut autem cum sit in se ipso vita, etiam fit nobis vita, cum ejus efficimur participes; ita cum in se ipso sit justitia, etiam nobis fit justitia, cum ei cohaerendo bene vivimus.

36. AUGUST. (ex Genes. ad lit., lib. XI, cap. 8, tom. III) . Qui gloriatur. Sic qui gloriatur, non nisi in Domino glorietur; cum cognoscit non suum, sed illius esse non solum ut sit, verum etiam ut non nisi ab illo bene sibi sit, a quo habet ut sit.

37. LANFR. Qui gloriatur, in Domino glorietur. Hoc testimonium in Jeremia ita legitur: In hoc glorietur, qui gloriatur, scire et nosse me, quia ego sum Dominus.

Et ego, cum venissem ad vos, fratres, veni non ⁜ 1 in sublimitate sermonis, cum syllogisticis probationibus, aut sapientiae, annuntians vobis testimonium Christi. ⁜ 2 Non enim probat quia stultos elegit; nam se: quod est (et ego cum venissem, etc.) judicavi me scire aliquid inter vos nisi Jesum Christum, et hunc crucifixum. Et ego ( item probat quia infirmiores elegit, quia se, quod est et ego in infirmitate, etc.) in infirmitate et timore animae, et tremore corporis multo fui apud vos; et sermo meus, et praedicatio mea, non fuit in ⁜ 3 persuasibilibus humanae sapientiae verbis, dialecticis probationibus, sed in ostensione spiritus, ( non dixi, nisi quod spiritus ostendebat mihi ) et virtutis, miraculorum, ut fides vestra non sit in sapientia hominum, sed in virtute Dei. ( Et ne dicerent eum nescire, subdit ) Sapientiam autem loquimur inter perfectos; sapientiam vero non hujus saeculi, ⁜ 4 neque principum, vel daemonum hujus saeculi, qui destruuntur; ⁜ 5 , ⁜ 6 sed loquimur exponendo Dei sapientiam ⁜ 7 in mysterio, quae abscondita est, quam praedestinavit Deus ante saecula futura in gloriam nostram, id est, per eam 47 glorificemur; ⁜ 8 quam ⁜ 9 nemo principum hujus saeculi cognovit. Si enim cognovissent, ⁜ 10 nunquam Dominum gloriae crucifixissent, crucifigi instigassent. Sed sicut scriptum est: hoc scilicet quia, ⁜ 11 Quod oculus carnis non vidit, nec auris carnalis audivit, nec in [Col. 0163] cor carnale hominis ascendit, quae praeparavit Deus iis qui diligunt illum; nobis autem revelavit Deus per Spiritum suum. ⁜ 12 Spiritus enim ( potest hoc Spiritus Dei? Respondet ), omnia scrutatur, id est, scit, et scire facit, etiam profunda Dei. Quis enim ( a simili. Quia spiritus hominis scit quae hominis sunt ) hominum scit quae sunt hominis, quia nullus alius, nisi spiritus hominis qui in ipso est? ita ( a simili illatio ) et quae Dei sunt nemo cognovit, nisi Spiritus Dei. ⁜ 13 , ⁜ 14 Nos autem non spiritum hujus mundi accepimus, sed Spiritum qui ex Deo est, ut sciamus ( conclusio principalis. Ergo nobis revelavit ) quae a Deo donata sunt nobis; quae et loquimur ⁜ 15 non in doctis humanae sapientiae verbis, sed in doctrina Spiritus, quam Spiritus administrat, ⁜ 16 spiritualibus, prout possunt capere, spiritualia pro mensura comparantes. ⁜ 17 , ⁜ 18 , ⁜ 19 Animalis autem homo 48 non percipit ea quae sunt Spiritus Dei; [ causa ] stultitia enim est illi, et, ergo, non potest intelligere, quia spiritualiter, secundum interiorem hominem, examinatur, id est, damnatur. ⁜ 20 , ⁜ 21 Spiritualis autem judicat intelligit, et reprehendit omnia, ⁜ 22 et ipse a nemine judicatur, reprehenditur. ⁜ 23 Quis enim [ spiritualis, inquit, homo a nemine reprehenditur, quia a nemine instruitur ] cognovit sensum, Spiritum, Domini, ⁜ 24 qui instruat eum? Nos autem sensum, Spiritum, Christi habemus.

CAP. II.—1. LANFR. Non in sublimitate. Sublimitatem sermonis vocat logicam, quia ipsa tota de artificiosa oratione est. Sapientiam vocat quadruvium [quadrivium], et maxime libros Platonicos, speciem, nomine generis designans.

2. AUGUST. (De Trinit., lib. I, cap. 12, tom. III) . Non enim judicavi me scire. Eis loquebatur qui capere altiora de Christi deitate non poterant. Et hoc solum se scire dicebat quod eos per illum scire oportebat. Hoc inter illos nesciebat quod per illum scire non poterant.

3. LANFR. Persuasibilibus. Rhetoricam tangit, in qua dantur praecepta apposite loqui ad persuasionem.

[Col. 0161C] 4. Neque principum. Principes hic vocat egregios philosophos, a quibus et per quos philosophia inventa est. Quo nomine in saecularibus etiam litteris censentur, ut Cicero in topicis. Utriusque, inquit, princeps, ut mihi videtur, Aristoteles fuit.

5. AUGUST. ( ex serm. de lect. in Ev. Joan. apud Bedam) Sed loquimur. Gratia ista Christiana (quia omnia Christo tradita sunt a Patre) omnes latuit sapientes hujus mundi. Hanc Moyses vidit, prophetae [Col. 0162A] viderunt. Sapientes illi magni, arguti disputatores omnino ignoraverunt; hoc est mysterium quod absconditum fuit a saeculis in Deo.

6. AMBROS. Sed loquimur Dei sapientiam. Abscondita est ergo sapientia Dei, dum non in verbis, sed in virtute est, non humana ratione possibilis, sed spiritus efficacia credibilis.

7. LANFR. In mysterio. Exponendo mysteria Veteris Testamenti, in quibus Christum figuratum fuisse asserimus.

8. AMBROS. Quam nemo principum. Principes hujus saeculi, non solum homines accipiendi sunt, sed et ii adversus quos nobis colluctatio est, qui sciebant esse Christum in lege promissum; mysterium tamen ejus, quo Filius Dei est, nesciebant.

[Col. 0162B] 9. LANFR. Nemo principum, etc. Probat quia nemo principum, quia scriptum est. Item, quia non cognoverunt, quia hi qui diligunt eum tantum. Nam nos, quod est nobis autem revelavit. Probat quia revelavit, nam per Spiritum, etc. Et hoc probat, quia nos accepimus Spiritum, etc. quod est, sed Spiritum qui ex Deo est, etc. Et probat quia Spiritum Dei acceperit: quia non accepimus spiritum hujus mundi.

10. AUGUST. (ex lib. I De Trin., c. 13) . Nunquam Dominum gloriae. Ex forma servi crucifixus est, talis enim erat illa susceptio quae Deum hominem faceret, et hominem Deum. Quid tamen, propter quid, et [quid] secundum quid dicatur adjuvante Domino, prudens et diligens et pius lector intelliget.

[Col. 0162C] 11. LANFR. Quod oculus non vidit. Probat quod superius dixit: Nemo principum hujus saeculi cognovit. Sapientiam enim Dei, id est, Dominum Christum, quae diligentibus eum in praemium praeparata est, nec oculus vidit, etc. Habet autem scriptum in Isaia sic: Oculos non vidit, Deus, absque te, quae praeparasti diligentibus te.

[Col. 0163A] 12. AUGUST. (ex tract. in psal. LII, tom. VIII) . Spiritus enim omnia scrutatur. De Spiritu Dei dictum est quod omnia scrutetur, etiam altitudinem Dei, non quia ille scrutatur, qui novit omnia; sed quia tibi donatus est Spiritus, te scrutari fecit; et quod dono illius facis, ille facere dicitur.

13. AUGUST. (ex Tract. de nat. Mart. Massylita; serm. 42 De divers. cap. 3, tom. X) . Nos autem non spiritum. Spiritus hujus mundi, spiritus est elationis; quem qui habent, superbi sunt et ingrati Deo.

14. AMBROS. Nos autem non spiritum. Spiritus mundi est, per quem arripiuntur fanatici, qui sine Deo sunt; quem Pythonem appellant. Hic est qui per Sybillam locutus est.

[Col. 0163B] 15. LANFR. Non in doctis. In doctis humanae scientiae verbis se loqui abnegat. Et tamen in Scripturis ejus tanta locorum disputationum subtilitas, tanta et tam subtilis benevolentiae captatio, cum res exigit, invenitur, ut tanta vel ea major in nullo scripturarum genere reperiatur. Unde procul dubio credendum est non eum regulas artium saecularium in scribendo vel loquendo cogitasse. Sed per doctrinam sancti Spiritus, a quo et per quem est omnis utilis peritia, talia et taliter dixisse, quae per singula exponerem, nisi imperitorum talium doctrinarum murmur timeretur.

16. Spiritualia comparantes, id est compensantes spiritualem doctrinam, secundum quod capax est spiritualis auditor; quae spiritualiter auditis, spiritualibus [Col. 0163C] probatur.

17. AMBROS. Animalis homo. Pecoribus enim similis, in terram sensum deprimit.

18. AUGUST. (ex lib. LXXXIII, Quaest., q. 67, t. IV) Animalis homo. Qui vivit ex corpore, carnalis homo vel animalis vocatur. Carnalis, quia carnalia sectatur; animalis autem, quia fertur dissoluta lascivia [Col. 0164A] suae animae, quam non regit spiritus, neque cohaeret intra metas naturalis ordinis. Qui autem spiritu animam regit, vocatur spiritualis.

19. LANFR. Animalis homo. Quia animalis est, quia ipsa spiritualia improbat, et ideo laborare non potest ut intelligat.

20. AUGUST. (ex lib. De vera reliq., cap. 31, tom. II) . Spiritualis autem. Omnia ergo judicat, quia super omnia est, quando cum Deo est. Cum illo autem est, quando purissime intelligit, et tota charitate quod intelligit diligit.

21. LANFR. Spiritualis autem. Spiritualis, inquit, intelligit et reprehendit omnia quae intelligenda et reprehendenda sunt; et ipse a nullo carnalium vel reprehenditur vel intelligitur. In utraque significatione [Col. 0164B] hoc verbum reperitur.

22. Et ipse a nemine. A nemine spiritalis homo intelligitur, quia nemo intelligit; non enim cognovit quis sensum Domini. A causa probat iterum; a nemine reprehenditur, quia nemo reprehendit; et hoc probat, quia non instruit.

23. Quis enim cognovit. Hoc refertur ad superiorem verbi significationem.

24. Qui instruat eum. Hoc ad posteriorem. Qui enim reprehendit, scientiam instruendi habere debet.

Et ego, fratres, non potui vobis loqui quasi spiritualibus, sed quasi carnalibus ( ratio cur non locutus sit eis spiritualia. ) Tanquam parvulis in Christo, lac, minora praecepta, vobis potum dedi, non escam: non altiora: nondum enim poteratis, sed nec nunc quidem potestis; adhuc enim carnales estis. Cum enim sit inter vos zelus et contentio; nonne carnales estis, et secundum hominem, non secundum Spiritum Dei, ambulatis? humanitus vivitis. Exponit quomodo secundum hominem ambulent. ⁜ 1 Cum enim quis dicat: Ego quidem sum Discipulis Pauli; alius autem: ⁜ 2 Ego Apollo, nonne homines estis? humanitus agitis? ⁜ 3 Quid igitur est Apollo? Quid vero Paulus! Ministri ejus cui credidistis, et unicuique nostrum sicut Dominus [Col. 0165] ( alii plus alii minus ) dedit. Ego praedicando in fide plantavi, Apollo rigavit baptizando, sed Deus ( Paulus, inquit, et Apollo nihil sunt, quia Deus tantum, qui dat incrementum ) incrementum dedit. Itaque, quia Deus tantum, neque qui plantat est aliquid, neque qui rigat: sed, qui incrementum dat Deus. Qui autem plantat et qui rigat, unum sunt in fide. Unusquisque autem propriam mercedem accipiet, diversam tamen habebunt mercedem secundum suum laborem, pro meritorum suorum qualitate. ⁜ 4 Dei 49 enim sumus adjutores, praedicatores; Dei agricultura vos estis, Dei aedificatio estis, et ego. Secundum gratiam apostolatus Dei, quae data est mihi, ut sapiens architectus fundamentum, fidem Christi, posui; alius autem superaedificat. Unusquisque autem videat quomodo superaedificet, opera faciat. ⁜ 5 , ⁜ 6 Fundamentum enim aliud nemo potest ponere praeter id quod a me positum est, quod est Christus Jesus, Christi fides. ⁜ 7 Si quis autem superaedificat super fidei fundamentum hoc per haec tria bona opera aurum, argentum, lapides pretiosos, per ista minora peccata ligna, fenum, stipulam: uniuscujusque opus manifestum erit; dies enim Domini, judicii, declarabit, quia in igne, per ignem, revelabitur et uniuscujusque opus quale sit, ignis purgatorius probabit hoc modo: si cujus opus manserit, quod fidem superaedificavit mercedem accipiet; si cujus opus arserit, detrimentum patietur, ipse autem salvus erit, sic tamen ⁜ 8 quasi per ignem. ⁜ 9 , ⁜ 10 Nescitis ( ne sint in vobis schismata ) quia ⁜ 11 templum Dei estis, et quia Spiritus Dei habitat in vobis? Si quis autem templum Dei violaverit, disperdet illum Deus. Templum enim Dei sanctum est, quod estis vos. ⁜ 12 Nemo ( putans hoc Deum negligere, vel non acquiescere verbis ) se seducat. Si quis videtur inter vos ⁜ 13 sapiens esse in hoc saeculo, in astutia hujus saeculi stultus fiat, stultum se esse intelligat, ut sit sapiens. Sapientia enim hujus mundi, stultitia est apud Deum, id est, sapientiam suam deponat; debet autem deponere; omne 50 enim stultum deponendum. Scriptum est enim in Job. cap. V: ⁜ 14 Comprehendam sapientes in astutia eorum. Et iterum: Dominus novit ⁜ 15 cogitationes sapientium, quoniam vanae sunt. Nemo itaque glorietur ( quia Paulus et Apollo nihil ) in hominibus, praedicatoribus, vel baptizatoribus ⁜ 16 ⁜ 17 . Omnia [Col. 0167] enim ( ratio cur non debeant gloriari in doctoribus, scilicet quia sunt ministri ) vestra sunt, sive Paulus, sive Cephas, ⁜ 18 sive hic mundus, ⁜ 19 sive vita, doctorum, quae ad aedificationem subditis esse debet, sive mors, sive praesentia, sive futura; omnia enim vestra sunt; vos autem Christi: ⁜ 20 Christus autem secundum hominem Dei.

CAP. III.—1. LANFR. Cum enim quis dicat. Expositio zeli et contentionis.

2. AMBROS. Ego plantavi. Plantare est evangelizare [Col. 0164C] et ad fidem trahere. Rigare vero baptizare solemnibus verbis.

3. Quid igitur est Apollo? Non debetis dicere: Ego sum Pauli vel Apollo, sed Dei; quia Apollo et Paulus nihil sunt Deo comparati; sunt enim ministri ejus, sicut unicuique Dominus dedit; enumerat autem partes ministerii, praedicandi scilicet et baptizandi.

[Col. 0165A] 4. LANFR. Dei enim sumus. Ratio cur dixerit mercedem: Operarii enim, quos adjutores hic vocat, mercedem solent accipere.

5. AUGUST (ex lib. De fide et oper., c. 16, tom IV) . Fundamentum. Fides gratiae Christianae, id est, ea quae per dilectionem operatur, posita in fundamento, neminem perire permittit. Super hoc fundamentum alius aedificat aurum, argentum, lapides pretiosos, is videlicet qui cogitat quae Dei sunt, quomodo placeat Deo. Alius aedificat super idem fundamentum ligna, fenum, stipulam, is videlicet qui cogitat quae sunt mundi, quomodo placeat uxori. (ibid., ex Ench. ad Laurent., c. 68, tom III.) Illius opus non exuritur, qui non ea dilexit quorum amissione crucietur. Exuritur autem hujus, quoniam sine dolore non [Col. 0165B] pereunt quae cum amore possessa sunt. Sed quoniam alterutrum [ al., alterutra] conditione proposita, eis potius mallet carere quam Christo, nec timore amittendi talia, deserit Christum, quamvis doleat cum amittit, salvus quidem est; sic tamen quasi per ignem. (ibid. paulo ante) Est ignis iste tentatio tribulationis, de quo scriptum est: Vas figuli probat fornax, et homines justos tentatio tribulationis.

6. LANFR. Fundamentum enim. Quasi aliquis diceret: cur dixisti: Tantum superaedificet, et non dixisti: Fundamentum enim ponat? Absit! inquit, fundamentum enim aliud, etc.

7. AMBROS. Si quis autem superaedificet, etc. Tribus prioribus, bona; tribus sequentibus vana doctrina signatur.

[Col. 0165C] 8. Quasi per ignem. Ignis extremi judicii tandiu durabit, quousque purgati sint qui salvandi erunt.

9. AUGUST. (ex tract. in psal. CXXII) . Nescitis quia templum Dei. Omnes adhuc infirmi et secundum fidem ambulantes, secundum fidem templum sunt Dei; et templum Dei erimus aliquando, et jam [Col. 0166A] secundum spem [ al., speciem]. Quandiu sunt templum secundum fidem? Quandiu in ipsis Christus per fidem habitat.

10. AMBROS. Nescitis quia templum Dei. Haec idcirco praemisit ut illos compungat, quia turpiter vivendo, corpora sua violando corruperunt.

11. LANFR. Templum Dei estis. Ergo ne perdatis templum Dei peccando, violare non debetis; si enim hoc facitis, disperdet vos Dominus: Nam omnem qui violat templum Dei, disperdet Dominus; vos autem peccando violatis; quod sic probat. Vos estis templum Dei, quia Spiritus Dei habitat in vobis; hoc est dicere, vos estis habitaculum Dei. Item omne sanctum est templum Dei, sed vos estis sanctum, ergo Dei templum: vos autem ipsos, dum [Col. 0166B] peccatis, violatis; ergo templum Dei violatis.

12. Nemo se seducat, id est, nemo proprio vel humano consilio putet se sibi prodesse. Ad superiora redit.

13. LANFR. Sapiens esse in hoc saeculo, id est, in astutia hujus saeculi fiat, id est, stultum se intelligit, et sapientiam suam stultitiam deputat.

14. Comprehendam sapientes. In Job scriptum est ita: Qui comprehendit sapientes in astutia eorum. Omne quod illaqueat deponendum; astutia autem illaqueat (scriptum est enim comprehendam, etc.) ergo, etc.

15. Cogitationes sapientium. Inusitata translatione legitur, cogitationes hominum.

16. AMBROS. Omnia enim vestra sunt. Vita praesens nobis concessa est, ut ad Dei gloriam eam transigamus; [Col. 0166C] mors, ut pro Christo mori velimus spe futurae promissionis. Praesentia, ut sic praesentibus utamur ne offendamus futura, ut, ea credentes, ipsis nos commendemus.

17. LANFR. Omnia enim. Quasi diceret: de se, majoribus, et excellentioribus rebus cuique gloriandum [Col. 0167A] est; non de his quae sua sunt.

18. Sive mundus. Mundus enim propter utilitatem hominum factus est.

19. Sive vita. Vita et mors doctorum ad aedificationem subditis esse debent. Possumus etiam per vitam homines sanctos et angelos intelligere. Per mortem diabolum et membra ejus; qui, dum consulunt vel persequuntur, utilitati servorum Dei inserviunt.

20. AUGUST. (ex lib. LXXXIII, Quaest. quaest. 57, t. IV) . Christus autem Dei. Non tanquam dissimilis aut alterius naturae; sed tanquam Patris Filius.

⁜ 1 Sic nos apostolos existimet ( non ut aliquid ) homo, ut ministros Christi, non ut dominos et ⁜ 2 dispensatores mysteriorum Dei, praedicationis, vel sacerdotii, et aliorum sacrorum ordinum. ⁜ 3 Hic jam quaeritur ( horum verborum occasione arguendos ) inter nos dispensatores ⁜ 4 ut fidelis quis inveniatur. ⁜ 5 Mihi autem pro minimo est ut a vobis judicer, in ministeriis dispensandis reprehendar, ⁜ 6 aut ab humano die, intellectu; sed neque meipsum judico, in his quae ad officium pertinent, reprehendo quod facerem, si faciendum esset. Nihil enim mihi in mysteriis dispensandis conscius sum, ⁜ 7 sed non in 51 hoc justificatus sum; ⁜ 8 qui autem judicat me ( vos, inquit, non debetis me judicare, quia Dominus solus ) Dominus est. Itaque nolite ante tempus judicare ( quia Domini est judicare ) quoad usque veniat Dominus, ⁜ 9 qui et illuminabit abscondita tenebrarum, occulta crimina iniquorum tenebrosorum, et manifestabit consilia cordium, et tunc laus erit unicuique a Deo. ⁜ 10 Haec autem, fratres, transfiguravi in me et Apollo, propter vos, humiliandos: ut, videlicet, in nobis discatis ne ⁜ 11 supra quam scriptum est, superius de nobis, unus adversus alterum infletur pro alio. ⁜ 12 , ⁜ 13 Quis enim te discernit ( dicit in doctoribus non esse gloriandum, quia ipsi nos a peccatis non discernunt; Deus enim tantum) a peccatis separat, nisi Deus? Quid autem habes, quam gratiam habes, quod, quam non accepisti? Si [Col. 0169] autem accepisti, quid gloriaris quasi non acceperis? ⁜ 15 Jam saturati estis, terrenis, jam divites facti estis; sine nobis regnatis, terrenam potentiam habetis, et ⁜ 16 utinam regnetis! regnaretis, scilicet coelesti regno, ut et nos vobiscum regnemus. Puto enim ( demonstratio qualiter sine apostolis regnent ) quod Deus nos apostolos ⁜ 17 novissimos, vilissimos apud mentes infidelium, ostendit, ⁜ 18 tanquam morti destinatos: ⁜ 19 quia ( effectus ) spectaculum facti sumus huic 52 mundo et angelis malignis et hominibus. Increpatio cum ironia. ⁜ 20 nos stulti videmur huic mundo propter Christum, ⁜ 21 vos autem prudentes saeculo in Christo; sub fide Christi; nos infirmi, vos autem fortes: vos nobiles, nos autem ignobiles. Usque enim in hanc horam, et ( effectus ) esurimus, et sitimus, et nudi sumus, et colaphis caedimur, et instabiles sumus, mutantes diversa loca propter nimiam persecutionem, et laboramus, non quaerentes a vobis stipendium, operantes manibus nostris. Maledicimur, et benedicimus; persecutionem patimur, et sustinemus; blasphemamur, et ⁜ 22 obsecramus: obsecramus, vel ne blasphement, vel Deum ut ignoscat; tanquam purgamenta hujus mundi facti sumus omnium peripsema abjectio usque adhuc. ⁜ 23 Non ut confundam vos, verecundiam vobis inferam, haec supra dicta scribo; sed ut filios meos charissimos moneo. ( Cur filios vocavit. ) Nam si decem millia paedagogorum, monitorum, habeatis in Christo, in doctrina Christi, sed non multos Patres, sed me solum. Nam in Christo Jesu per Evangelium ego vos genui, sum pater vester in fide Christi. Rogo ergo vos, quia pater sum, imitatores mei estote, sicut et ego Christi. Ideo, ut me imitemini, misi ad vos Timotheum, qui est filius meus charissimus, et fidelis in Domino; qui vos commonefaciet vias meas, doctrinam meam, quae sunt in Christo Jesu, in fide Christi, sicut ubique in omni Ecclesia doceo. Tanquam non venturus sim ad vos, ( ostendit eos esse commonendos, quia inflati sunt ) sic inflati sunt quidam. Veniam autem ad vos cito, si Dominus voluerit, et cognoscam non sermonem eorum qui inflati sunt, sed virtutem. ⁜ 24 Non enim in sermone est regnum Dei, verbis solis non acquiritur regnum Dei, sed in virtute. Quid vultis? In virga, correctione, veniam ad vos; an in charitate et spiritu mansuetudinis?

CAP. IV.—1. AMBROS. Sic nos existimet homo. Hic significat quia minus bene sentiebant de illo aliqui Corinthiorum.

2. LANFR. Dispensatores. Apostoli dispensabant [Col. 0167B] mysteria Dei; alios episcopos, alios presbyteros, alios in hunc modum ordinantes.

3. Hic jam quaeritur, id est, occasione horum meorum verborum, quibus apostolos dixi debere existimari ut dispensatores, quaerit aliquis quis inter nos dispensator revera fidelis inveniatur, volens ordinationes nostras judicare secundum merita nostra.

4. Ut fidelis. Ut, pro revera. Sicut illud: Et habitu inventus ut homo.

5. Mihi autem. Quasi diceret: quid alii dispensatores super hoc sentiant nescio. Sed ego vituperationes vestras nihili pendo, sciens per nos, seu dignos seu indignos, opus suum Deum operari.

6. AMBROS. Aut ab humano die. Humanum diem dum dicit, significat divinum, in quo judicaturus est [Col. 0167C] Christus.

7. Sed non in hoc justificatus sum. Nunc humiliat se, et loquitur ut homo, qui possit culpam incurrere nescius.

8. Qui autem judicat me. Recte Domino Christo plurimum dedit; quia potest quod hominem latet, dum occulta judicat, manifestare.

9. AUGUST. (Enchir. ad. Laur., cap. 120, t. III) . Qui et illuminabit. Non enim scimus mortales, corda [Col. 0168A] mortalium; tunc autem illuminabit Dominus abscondita tenebrarum, et manifestabit cogitationnes cordis; et tunc laus erit unicuique a Deo, quia id laudabitur et diligetur a proximo in proximo, quod, ne lateat, ab ipso illuminabitur Deo.

10. LANFR. Haec autem fratres, id est, superiora humilitatis verba, quibus me plantasse, Apollo rigasse. Sed nec plantantem nec rigantem aliquid esse dixi. Ideo, praetermissis caeteris, in me et Apollo transtuli, ut humilitatem in nobis discatis habere.

11. Supra quam. Supra scriptum est nullo modo pro doctoribus esse superbiendum, quia ipsi doctores, ministri tantum sunt; nec aliquid esse existimantur, ad comparationem ejus a quo et per quem incrementum datur.

[Col. 0168B] 12. Quis enim te discernit? Quasi diceret: si a massa perditorum te doctor tuus discerneret, tolerabile forsitan esset, si pro eo superbires. Nunc vero minime; sed per eum discernit te Deus.

13. AUGUST. (epist. 46, ad Valent., t. II) . Quis enim te discernit? Quod ideo dicit, quia de massa illius perditionis quae facta est ex Adam, non discernit hominem, ut eum faciat vas in honorem, non in contumeliam, nisi Deus. Sed quoniam homo carnalis et inaniter inflatus, cum audisset: Quis enim te discernit? posset respondere vel voce vel cogitatione et dicere: Discernit me fides mea, discernit me oratio mea, discernit me justitia mea, mox Apostolus occurrit cogitationibus ejus, et dixit: Quid enim habes quod non accepisti?

[Col. 0168C] 14. LANFR. Quid autem habes? Aliud genus arrogantiae amovere conatur, videlicet ne homo superbiat propter aliquam gratiam sibi collatam, putans eam se habere a se, ideo dicit: Quid autem habes, etc.? ac si dicat: si autem sis separatus a peccatis, ideo non debes gloriari; in nullo enim quod aliunde acceperis, debes gloriari. Separari a peccatis aliunde accepisti; nam quid habes quod non ab alio accepisti? nihil utique. Ergo, etc.

[Col. 0169A] 15. Jam saturati estis. De quibusdam Corinthiorum intelligendum est qui, post discessum Apostoli, coeperunt deliciis affluere, et terrenarum opum divites esse, sancti quoque Spiritus dona in terrenum lucrum convertere, de quibus dicit: Jam saturati, etc.

16. Utinam regnetis! scilicet, coelesti regno, vel ut vos ipsos bene regatis.

17. Novissimos. Apostolos suos novissimos, id est vilissimos, apud mentes hominum infidelium esse voluit Christus, ut majori in coelesti gloria praemio coronentur.

18. Tanquam morti. Victorum tunc temporis moris erat quosdam in expeditione captos morti destinare. Ad quod spectaculum conveniebat hominum maxima multitudo.

[Col. 0169B] 19. AUGUST. (ex Tract. in Psal, XXXVIII, t. VIII) . Quia spectaculum facti sumus, angelis laudantibus, hominibus vituperantibus, imo et angelis laudantibus et vituperantibus.

20. LANFR. Nos stulti. Increpatio, vel ironia; non enim Apostoli stulti, et ipsi prudentes; sed potius stulti, et apostoli prudentes.

21. AMBROS. Vos autem prudentes. Qui prudens in Christo judicatur a perfidis, non recte asserit Christum. Marcion enim, qui negat Dominum incarnatum, prudens est mundo, id est fortis et nobilis.

[Col. 0170A] 22. LANFR. Et obsecramus, vel eos, ne blasphement, vel Deum, ut ignoscat eis.

23. AUGUST. (ex tract. in Psal. LXXVI) . Non ut confundam vos. Dicit, non ut confundam vos haec scribo, sed ut charissimos moneo; cum sciret utique a Domino dictum: Ne vobis dicatis patrem in terra: unus est enim pater vester Deus. Quod ideo [ al., non] dictum est, ut hoc vocabulum honoris humani, de loquendi consuetudine tolleretur, sed ne gratia Dei, qua in aeternam vitam regeneramur, naturae, vel potestati vel etiam sanctitati cujusquam hominis tribueretur. Ideo cum diceret: Ego genui vos, post dixit: [ al., praedixit] In Christo, et per Evangelium, ne ipsius putaretur esse quod Dei est.

24. LANFR. Non enim in sermone id est, verbis [Col. 0170B] solis non acquiritur regnum Dei, sed in virtute et benefactis.

Omnino auditur inter vos fornicatio: ( ratio cur in virga dixerit ) et talis fornicatio, qualis nec inter gentes, ita ut uxorem patris sui aliquis habeat. Et vos inflati estis, et non magis luctum habuistis, ut tollatur de medio vestrum, communi conversatione qui hoc nefarium opus fecit. Ego quidem absens corpore, ( debuissetis eum excommunicasse, quia ego absens 53 jam judicavi eum esse excommunicandum ) praesens autem spiritu, jam judicavi ut praesens, eum, qui sic operatus est, in nomine, ad laudem, Domini nostri Jesus Christi, congregatis vobis et meo spiritu, congregato vobiscum, cum virtute Domini nostri Jesu, ⁜ 1 , ⁜ 2 tradere excommunicare scilicet judicavi, hujusmodi, illum, Satanae, maligno spiritui [Col. 0171] vexandum, in interitum carnis, carnalis voluptatis, ut spiritus salvus sit, si forte eum moveat ipsa repulsa ab Ecclesia; et ad poenitentiam reducatur in die judicii Domini nostri Jesu Christi. Cum talem vobiscum retineatis, non est bona gloriatio vestra, a simili. Nescitis, dicit eum esse repellendum, quia si remaneret inter alios, ipse corrumperet intactos, quia modicum fermentum totam massam corrumpit? Ne vos intactos corrumpat, expurgate igitur vetus fermentum, veteris hominis peccatum, ut sitis bene vivendo nova ⁜ 3 conspersio, pasta, sicut estis azymi, in baptismo mundati a peccatis. (Cur azymos dixerit ) etenim ⁜ 4 , ⁜ 5 Pascha nostrum immolatus est Christus, quem edere debemus. Itaque eum epulemur non in fermento veteri, in peccatis veteris hominis, neque in fermento malitiae et nequitiae, ⁜ 6 , ⁜ 7 sed in azymis ⁜ 8 sinceritatis, et veritatis. ⁜ 9 Scripsi vobis in epistola, quam eis ante istam miserat, ne commisceamini fornicariis; non utique fornicariis; hujusmodi, gentilibus idola colentibus, aut avaris, aut rapacibus, aut idolis servientibus; ⁜ 10 , ⁜ 11 alioquin, si enim 54 haec scripsissem, debueratis parentes praecepto meo de hoc mundo, communi conversatione, exisse, quia ubique sunt tales fornicarii. Nunc autem scripsi vobis, ( ergo quia non illud, patet vobis me scripsisse ita ut sequitur ) ⁜ 12 non commisceri, si is qui frater nominatur inter vos est fornicator, aut avarus, aut idolis serviens, aut maledicus, aut ebriosus, aut rapax; cum ejusmodi nec cibum sumere. Quid enim mihi de fornicariis mundi nihil dixi de iis, qui foris, extra exclesiam sunt, judicare? Nonne de iis, qui intus sunt initio scripsi de his qui intus sunt vos judicatis? a minori. Nam eos, qui foris sunt, Deus in Ecclesia judicabit, non ego. Igitur ne vos corrumpat, auferte ⁜ 13 malum fratrem ex vobis ipsis

CAP. V.—1. AUGUST. (ex Sermon. Domini in monte, lib. I, cap. 20, tom. IV) . Tradere hujusmodi. Et si nolunt hic mortem intelligere, fortasse enim incertum est quamlibet vindictam per Satanam factam ab Apostolo fateantur. Quod non eam odio sed amore fecisse manifestat illud adjectum: ut anima salva sit.

2. LANFR. Hujusmodi Satanae. Hanc potestatem habuit, ut quotiescunque homini accepta stultitia amovere non posset, diabolo eum ad vexandum [Col. 0171A] tandiu traderet, quoadusque, poenitentiam profitens, a proposito malo desisteret.

3. Conspersio. Conspersio est farina et aqua, commista simul sine fermento, similiter et azyma. Monet igitur ut sint vivendo mundi a peccatis, sicut inundati in baptismo.

4. Et enim Pascha nostrum. Ratio cur nos mundos a peccato vivere oporteat, videlicet quia Christus immolatus est, quem epulari debemus. Et est ordo: etenim Christus, qui est Pascha nostrum, est immolatus.

5. AUGUST. (Expos. in Evang. Joan. tract. 55, tom. IX) . Etenim Pascha nostrum. Cujus sanguine illitis postibus nostris, id est, cujus signo crucis signatis frontibus nostris, a perditione hujus saeculi [Col. 0171B] tanquam a captivitate, vel interemptione Aegyptia liberamur et agimus saluberrimum transitum; cum a diabolo transimus ad Christum; et ab isto instabili saeculo ad ejus fundatissimum regnum. Ideo quippe ad Deum permanentem transimus, ne cum mundo transeunte transeamus.

6. (Ibid., ex lib. XXXII contra Faustum, cap. 11, tom. VI.) Sed in azymis. Azyma vero qui rectae fidei Christiani sunt, non in fermento veteri [ ad., vitae], hoc est malitiae, sed in ipsius fidei veritate et sinceritate custodiunt. Non septem diebus, sed omni die, quod significatum est numero dierum septenario.

7. AMBROS. Sed in azymis. Sinceritas mundam vitam faciat; veritas autem omnem fraudem excludat.

[Col. 0171C] 8. LANFR. Sinceritatis, id est, in illam vicem, qua Judaei azymos panes manducare solebant; nos [Col. 0172A] sinceritatem et veritatem habemus.

9. Scripsi vobis. Epistolam quamdam, quae modo non habetur, misit illis; in qua praecepit ne participationem haberent cum fornicariis et caeteris de quibus dicit. Sed quia non distinxit de quibus fornicariis dixerit, Christianis, an gentibus, putatum est a Corinthiis, de fornicariis gentibus eum dixisse. Quam corum perversam intelligentiam corrigit hic Apostolus.

10. Alioquin, id est, si praecepissem vobis gentium participationem fugere, debueratis de mundana conversatione, in locum desertum exire; omnes enim fornicarii, avari, etc.

11. AMBROS. Alioquin, id est, si commisceamini, melius erat vos mori.

[Col. 0172B] 12. LANFR. Non commisceri, Ordo: non commisceri cum ejusmodi, nec cibum sumere; Si is qui frater, etc.

13. AUGUST. (ex lib. II Retract., c. 17, tom. VII) . Auferte malum. Quod ait Apostolus: Auferte malum ex vobis ipsis; ut ex seipso quisque auferat malum, non sic esse intelligendum est; sed potius, ut homo malus auferatur ex hominibus bonis, quod fit per ecclesiasticam disciplinam, satis Graeca lingua indicat; ubi sine ambiguitate scriptum est ut intelligatur hunc malum, non hoc malum.

Audet aliquis vestrum habens negotium, causam, adversus alterum, judicari apud iniquos, infideles, et non apud sanctos? fideles? ⁜ 1 An nescitis quoniam sancti de hoc mundo judicabunt? Et si in vobis, vestri exemplo, judicabitur mundus, indigni estis qui de minimis judicetis? non utique ⁜ 2 Nescitis quoniam angelos, daemones, judicabimus? Quanto magis saecularia? ( ironia. ) Saecularia igitur judicia si habueritis: [Col. 0173] ⁜ 3 ⁜ 4 Contemptibiles qui sunt in Ecclesia, illos constituite ad judicandum. ⁜ 5 Ad, id est, propter verecundiam vestram, non ex sententia, sed stomachando in vos dico. Sic non est inter vos sapiens quisquam, qui possit judicare inter fratrem suum? Sed frater cum fratre judicio contendit, et hoc apud infideles? scilicet agitur. ⁜ 6 Jam quidem omnino delictum est in vobis, quod judicia habetis 55 inter vos. Quare non magis, quam judicio contendatis, injuriam accipitis? Quare non magis fraudem patimini? ⁜ 7 Sed vos injuriam facitis, et fraudatis, fraudem infertis; et hoc fratribus, facitis. Nolite fraudem facere, quia si facitis, iniqui, estis; sed iniqui regnum Dei non possidebunt; quod probat aperte. An nescitis quia iniqui regnum Dei non possidebunt? Nolite errare: non credentes quod dico: neque fornicarii, neque idolis servientes, neque adulteri, neque molles, in seipsis, neque masculorum concubitores, neque fures, neque avari, neque ebriosi, neque maledici, neque rapaces, regnum Dei possidebunt. Et haec olim quidam fuistis, nec ideo dico ut nunc tales sitis; sed abluti estis, sed sanctificati estis, sed justificati estis, ⁜ 8 in nomine Domini nostri Jesu Christi, in baptismo, et in spiritu Dei nostri. Omnia, non legali doctrina, sed libera potestate mihi licent, sed non omnia expediunt ⁜ 9 . Omnia mihi licent, sed ego sub nullius vitii redigar potestate; quasi diceret; non in parandis escis et saturandis ventribus superfluum studium habere debetis, quia utique transitoria sunt. Esca ventri, scilicet paratur, et venter sustentatur escis: ⁜ 10 Deus autem et hunc, et has destruet; corpus autem non debetur fornicationi, sed subdi debet Domino, et Dominus, scilicet dabit aeternitatem corpori. Deus vero ( vel ressuscitabit ipsum; potuit enim ressuscitare Christum ) et Dominum suscitavit: et nos suscitabit per virtutem suam. Nescitis quoniam corpora vestra membra sunt Christi? Tollens ergo membra Christi, faciam membra meretricis? id est, ergo corpora nostra non dabuntur fornicationi, cum sint membra Christi. Absit! ⁜ 11 An nescitis quoniam qui ⁜ 12 , ⁜ 13 adhaeret meretrici, unum corpus efficitur? Erunt enim, inquit, duo in carne una. A simili. Qui autem adhaeret Domino, unus spiritus est. Ergo ne sitis unum cum meretrice. Fugite fornicationem. Omne peccatum, quodcunque fecerit homo, extra corpus est, id est, solam animam commaculat. ⁜ 14 , ⁜ 15 qui autem fornicatur, in corpus suum, contra 56 honorem sui [Col. 0175] corporis, peccat. Alia ratio cur jugienda sit fornicatio, scilicet quia templum sunt Spiritus sancti. An nescitis quoniam membra vestra, templum sunt Spiritus sancti, qui in vobis est; quem habetis a Deo, et non estis vestri? quia servi Christi estis vel emptitii. ⁜ 16 Empti enim estis pretio magno, sanguine Christi. Ergo, ⁜ 17 Glorificate, ⁜ 18 et portate Deum, Dominica praecepta, in corpore vestro.

CAP. VI.—1. AMBROS. An nescitis quoniam. Judicabunt sancti hunc mundum; quia exemplo fidei eorum perfidia mundi damnabitur.

2. AUGUST. (in psal. LXXXVI, tom. IX) . Nescitis [Col. 0172C] quoniam angelos. Quos angelos, nisi apostatas angelos?

[Col. 0173A] 3. AMBROS. Contemptibiles. Tamen intractabiles, et inconsideratos esse significavit, ut imperitos forte ex fratribus judices eligerent.

4. LANFR. Contemptibiles. Non imperando, sed exprobrando supponit causam cur fideles propter discussionem causarum suarum ad infideles ire cogantur, videlicet quia personas terrenarum legum ignaras, ad audiendas fidelium causas, constituebant. Et ita dictum est similiter in Evangelio (Matth. XXV, 9) : Ite potius ad vendentes, et in Virgilio (Egl. I, 74) : Insere nunc, etc.

5. Ad verecundiam vestram. Quasi diceret; Non impero, sed commemoro, ut verecundiam habeatis, quia facitis.

6. AUGUST. (Enchirid. ad Laur., c. 18, tom. III) . [Col. 0173B] Jam quidem delictum est. Si quis voluerit tunicam tuam tollere, et judicio tecum contendere, dimitte illi et pallium (Matth. V, 40) . Et alio loco: Et qui abstulerit, inquit, tua, noli repetere (Luc. VI, 30) . Prohibuit itaque suos de saecularibus rebus cum aliis habere judicium. Ex qua doctrina, Apostolus dicit esse delictum; tamen cum sinit finiri in Ecclesia talia judicia inter fratres, fratribus judicantibus, extra Ecclesiam vero terribiliter vetat, manifestum est quid secundum veniam concedatur infirmis.

7. LANFR. Sed vos injuriam facitis. Quasi diceret: vos non estis tales, ut illatam injuriam velitis ferre, sed potius vultis inferre.

8. In nomine Domini. In baptismo dicit; ubi distincte commemoratur, et subintelligitur in nomine [Col. 0173C] Patris.

9. AMBROS. Omnia mihi licent. Omnia sibi licere dicit, ea scilicet quae coapostolis ejus licuerunt. Hoc enim praemisit postea hanc causam acturus, sicut [Col. 0174A] fecit et de illo qui incestum amiserat [ f., commiserat]. Denique statim ad superiorem sensum, re breviter interim commendata, redit.

10. LANFR. Deus autem et hunc Quasi diceret: non in parandis escis et scrutandis ventribus studere debetis, quia utraque transitoria sunt.

AMBROS. Et Dominus corpori. Subauditur, immortalitatem ressuscitato praestabit.

11. LANFR. An nescitis quia, etc. Non debetis fornicari cum meretricibus, quia essetis unum corpus cum meretrice. Qui adhaeret meretrici, unum corpus cum ea efficitur. Nam qui adhaeret legitimae uxori, fit unum, dicit enim Genesis: Erunt, scilicet vir et uxor, duo in carne una.

12. AMBROS. Qui adhaeret. Hoc dicit: qui contaminationi [Col. 0174B] admiscetur, unum fit cum eo cui se admiscet. Fornicatio enim ambos unum facit, ut quomodo in natura, sic et in macula, unum sint.

13. AUGUST. (lib. XIV De Trinit., c. 14, tom. III) . Qui adhaeret. Accedente quidem isto ad participationem naturae veritatis et beatitudinis illius; non tamen crescente illo in natura, veritate et beatitudine sua.

14. Qui autem fornicatur. Quia nusquam sic totus homo corporis ipsius voluptati addicitur, et ineffabiliter, vel inevitabiliter afficitur, ut in comparatione hujus tanti mali, caetera peccata extra corpus esse videantur; etiamsi per corpus exerceantur.

15. AMBROS. Qui autem fornicatur. Totum corpus vir est et mulier, quia portio viri mulier est, et vir [Col. 0174C] per id quod in portionem suam delinquit, in corpus suum peccat. Vel quia fornicari corporale delictum est; non enim fit sine desiderio carnis. Caro enim ibi habet motum proprium.

[Col. 0175A] 16. LANFR. Empti enim estis. Probatio quod non sint sui. Nulli enim empti sunt sui: hi autem empti sunt; ergo, etc.

17. Glorificate et portate. Illatio, quasi diceret: Quia empti estis, glorificate Deum in cordibus vestris; cujus servi facti estis.

18. AMBROS. Portate Deum in corpore vestro. Portare Deum est, in rebus bene gestis, imaginem Dei ostendere.

De quibus autem scripsistis mihi de habendis uxoribus, vel non habendis, sic respondeo: Bonum est nomini mulierem non tangere; propter fornicationem autem unusquisque suam ⁜ 1 uxorem habeat, et unaquaeque ⁜ 2 suum virum habeat. Uxori vir debitum reddat; similiter autem et uxor viro debitum reddat. Et decet, nam mulier sui corporis, sui sexus laxandi, vel continendi, potestatem non habet, sed vir. Similiter autem et vir sui corporis potestatem non habet, sed mulier. Nolite fraudare invicem, debitum non reddere, nisi forte ex consensu ad tempus, ut vacetis orationi; et iterum revertimini in idipsum, ne tentet vos Satanas ducere in pejora propter incontinentiam vestram, si continere non potueritis. Hoc autem dico secundum indulgentiam, non secundum imperium. Volo enim omnes vos esse, quantum in me est, sicut meipsum; sed unusquisque proprium donum habet ex Deo, alius quidem sic, alius vero sic. Dico autem non nuptis et viduis: Bonum est illis si sic permaneant, sicut et ego. Quod si non se continent, nubant. ⁜ 3 Melius est enim nubere quam uri, invitum continere; uri est, opus luxuriae immoderate in mente concupiscere et exinde in carne ardere. Iis autem qui matrimonio juncti sunt, praecipio, non ego, sed Dominus, uxorem a viro non discedere; ⁜ 4 quod si discesserit, scilicet interveniente legitima causa; non enim aliter licet, manere innuptam, aut viro suo reconciliari. Et vir uxorem non dimittat. Nam caeteris ego dico, non Dominus. Si quis frater uxorem habet infidelem, et haec consensit habitare cum illo, non dimittat illam. Et si qua mulier fidelis habet virum infidelem, et hic 57 consentit habitare cum illa, non dimittat virum; ⁜ 5 , ⁜ 6 , ⁜ 7 . Sanctificatus est enim vir infidelis per mulierem fidelem; vel contigit aliquando sanctificatum fuisse virum infidelem per mulierem fidelem, et e converso; et sanctificata est mulier infidelis, et nullam in ejus conjunctione immunditiam patitur mulier: per virum fidelem, id est, in viro fideli; ⁜ 8 alioquin, si non esset legale matrimonium, filii vestri immundi, id est, degeneres, non legitimi essent, ⁜ 9 nunc autem sancti, non degeneres, id est, legitimi sunt. ⁜ 10 Quod ⁜ 11 si [Col. 0177] infidelis, vir vel mulier, discedit, discedat; non enim servituti subjectus est frater, aut soror in hujusmodi, id est, non cogitur sequi infidelem; in pace autem vocavit nos Deus. Quasi pacis autem debitores sumus, et ideo non debemus causa esse discordiae. Alia ratio cur non sit quaerendum divortium. Unde enim scis mulier, si virum salvum facies? Aut unde scis, vir, si mulierem salvam facies? Nisi unicuique sicut divisit Dominus, unumquemque sicut vocavit Deus, ita ambulet, ⁜ 12 et sicut in omnibus Eccclesiis doceo, a simili. Circumcisus aliquis vocatus est? Non adducat praeputium, nolit esse praeputiatus. In praeputio aliquis vocatus est? Non circumcidatur. Circumcisio nihil est, et praeputium nihil est, sed observatio tantum mandatorum Dei. ⁜ 13 , ⁜ 14 Unusquisque ergo quia circumcisus, et non, in qua vocatione vocatus est in ea permaneat, debet permanere. Servus ⁜ 15 vocatus es? Non sit tibi curae, sed et si potes fuga, vel aliter inhoneste fieri liber ⁜ 16 magis utere ipsa servitute. 58 ⁜ 17 Qui enim in Domino, ad fidem Christi, vocatus est servus, ⁜ 18 libertus est Domini; similiter qui liber vocatus est, servus est Christi. ⁜ 19 Pretio empti estis, nolite, fieri ⁜ 20 servi hominum, ita scilicet ut postponatis servitium Dei. Unusquisque ergo quia servi, et liberi, in quo vocatus est, fratres, in hoc permaneat, debet permanere, apud Deum. De conjugatis, inquit, praecepi, De virginibus autem, sive viris, sive feminis, praeceptum Domini non habeo, consilium autem do, misericorditer consulo, ⁜ 21 tanquam misericordiam hanc consecutus a Domino, ut sim fidelis, ut credam in eum. Existimo ergo, autem, hoc, virginitatem, bonum esse, ⁜ 22 propter instantem necessitatem, quoniam est bonum homini sic, virginem, esse. ⁜ 23 Alligatus es uxori? ⁜ 24 Noli quaerere solutionem. Solutus es ab uxore? Noli quaerere uxorem. Si autem aceperis uxorem, non peccasti. Et si nupserit virgo, non peccavit: ⁜ 25 tribulationem tamen temporalem carnis habebunt hi qui sunt hujusmodi. ⁜ 26 Ego autem vobis parco, id est, vitam vestram misericorditer dispono. Hoc itaque ( suasio ad virginitatem ) dico, fratres: ⁜ 27 Tempus [Col. 0179] enim breve est; ⁜ 28 reliquum est, consequitur, ut et qui habent uxores, tanquam non habentes sint; ⁜ 29 et qui flent, tanquam non flentes; et qui gaudent, tanquam non gaudentes; et qui emunt, tanquam non possidentes; et qui utuntur hoc mundo, tanquam non utantur: ⁜ 30 , ⁜ 31 praeterit enim ( ratio cur ea quae superius dicta sunt, quasi non sint, aestimanda sunt ) figura hujus mundi. Volo autem vos sine sollicitudine saeculi esse. Qui sine uxore est, sollicitus est quae Domini sunt, quomodo placeat Deo. Qui autem, enim, cum uxore est, sollicitus est quae sunt mundi, quomodo placeat uxori, et divisus est. Ratio cur mulieres sine viro esse debeant. Et mulier innupta, et virgo, cogitat quae Domini sunt, ut sit sancta corpore et spiritu. Quae autem nupta est, cogitat quae sunt mundi, quomodo placeat viro. Porro hoc ad utilitatem vestram dico, ⁜ 32 non ut laqueum vobis injiciam, non ut in pejora vos labi faciam, dum matrimonium dissuadeo, ⁜ 33 sed ad id, quod honestum est, moneo vos, et quod facultatem praebeat sine impedimento Dominum obsecrandi, id est, serviendi. ⁜ 34 Si quis ⁜ 35 autem turpem, infamem, se videri existimat super virgine, filia, sua, quod sit superadulta, et ita oportet fieri, quia virgo castitatem servare non vult; quod vult faciat, ⁜ 36 ergo vel pater, vel ipsa filia non peccat, si nubat. Sic de isto, nam de alio aliter. Nam qui statuit in corde suo firmus, non habens necessitatem hanc ut filia nubat, qui continere noluerit; potestatem autem habens suae voluntatis, ut virgo nubat, vel non, et hoc judicavit in corde suo, scilicet servare virginem suam, bene facit. Igitur et qui matrimonio jungit virginem suam, bene facit, et qui non jungit, bene; nam melius facit. Dissuasio a matrimonio. Mulier alligata est legi, scilicet maritali, quanto tempore vir ejus vivit; quod si dormierit morte vir ejus, liberata est; cui vult nubat, tantum in Domino, legaliter. Beatior autem erit si sic, sine viro, permanserit secundum meum consilium: ⁜ 37 puto autem ( ut acquiescatur consilio illius ) quod et ego Spiritum Dei habeam.

CAP. VII.—1. LANFRANCUS. Uxorem habeat. Uxorem, non dicit concubinam, ut ab hac sententia excludantur qui divinis auctoritatibus uxores habere non possunt.

2. Suum virum. Virum hic intelligit legalem maritum. Sicut in Evangelio: Et hic quem habes, non [Col. 0175B] est tuus vir.

3. AMBROS. Melius est nubere. Uri est desideriis agi et vinci, cum enim voluntas calori carnis consentit, uritur; nam desideria pati, et non vinci illustris viri est.

4. LANFR. Quod si discesserit. Discedere non potest, excepta causa fornicationis, non [ f., nisi] utique continenter ex consensu vivant.

5. Sanctificatus est vir, id est mundus, et nullam ex ejus conjunctione mulier immunditiam patitur.

6. AUGUST. (ex Serm. Domini in monte, l. I, c. 16, tom. IV.) Sanctificatus est vir. Sanctificatus est enim, inquit, vir infidelis in uxore fideli, et sanctificata est mulier infidelis in fratre fideli. Credo, jam provenerat ut nonnullae feminae per viros fideles, et [Col. 0175C] viri per uxores fideles in fidem venirent. (Ibid. Ex lib. De peccatorum meritis, et remis. 3, ad Marcel., c. 12, tom. VII.) Illud tamen sine dubitatione tenendum est, quaecunque illa sanctificatio sit, non valere ad Christianos faciendos atque ad dimittenda peccata; nisi Christiana vel ecclesiastica institutione, et sacramentis efficiantur fideles. Nam nec conjuges infideles, quamlibet sanctis et justis conjugibus haereant, ab iniquitate mundantur, quae a regno Dei separatos in damnationem venire compellit.

7. AMBROS. Sanctificatus est vir. Habere infideles beneficium bonae voluntatis ostendit; quia honorem nominis Christi non horrent. Signum sanctae crucis ad tuitionem et sanctificationem hospitii pertinet.

[Col. 0176B] 8. Alioquin filii vestri. Immundi essent filii eorum, si dimitterent volentes habitare secum et aliis se copularent; essent enim adulteri, et filii eorum spurii.

9. LANFR. Nunc autem sancti sunt, id est mundi. In causam redit [ f., causam reddit] cur vir fidelis mulieris infidelis, aut mulier fidelis viri infidelis divortium quaerere non debeat.

10. AUGUST. (epist. 89 Hilario, ad quaest. 4, tom. II.) Quod si infidelis, id est, si infidelis voluerit esse cum conjuge fideli. Hic agnoscat fidelis suam libertatem, ne ita subjectam putet servituti, ut ipsam dimittat fidem, nec conjugem infidelem

11. Si infidelis discedit, discedat. Non licet aliam ducere, dimissa etiam infideli: sed utrum aliud [Col. 0176C] dimissa, aliud discedente.

[Col. 0177A] 12. AMBROS. Et sicut in omnibus Ecclesiis. Hoc dicit ut, dum caeteros hoc doceri audiunt, assequantur [ al., id sequantur].

13. AUGUST. (in exposit. ad Galat., tom. IV.) Unusquisque in qua. Hoc enim ad eas consuetudines, vel conditiones tulit [ al., vitae retulit], quae nihil obsunt fidei, bonisque moribus. Non enim si etiam latro erat, quisque cum vocatus est, debet in latrocinio permanere.

14. LANFR. Unusquisque in qua, etc. Unusquisque, inquit, qua vocatione vocatus est ad fidem, debet ambulare; nam circumcisus, in circumcisione ad fidem vocatus, non debet nolle circumcisus fuisse; sic et praeputiatus, quia circumcisio vel praeputium nihil valet ad beatitudinem promerendam. [Col. 0177B] Valet enim solum observantia mandatorum Dei.

15. Servus vocatus es? id est, per alias partes servus vocatus ad fidem, nolit fieri liber; est enim liber: Et Dei, liber vocatus ad fidem, nolit fieri servus; est enim servus, quia Christi, nam ejus est emptitius.

16. Magis utere. Servitute utendum imperat, quia quanto quis propter Deum despectior est in hoc saeculo, tanto magis exaltabitur in futuro.

17. Qui enim in Domino vocatus. Ratio cur non debeat esse curae, si servus vocatus est.

18. Libertus est Domini, id est, libertus Domini et servus Christi; sed honestius vocabulum servo tribuit, quia servi vocabulum est inhonestius.

[Col. 0177C] 19. AMBROS. Pretio empti estis. Servi hominum sunt, qui humanis se subjiciunt superstitionibus. Hoc dicit, quia in capite Epistolae repraehendit, quod dicerent: Ego sum Pauli, etc.

20. Servi hominum. Ita scilicet ut postponatis servitium Dei.

[Col. 0178A] 21. LANFR. Tanquam misericordiam. Misericorditer, inquit, consulo, quia hanc misericordiam a Deo consecutus sum, videlicet ut in eum credam.

22. Propter instantem necessitatem. Instantem necessitatem vocat penuriam hujus saeculi, quam frequenter patiuntur conjugati pro filiis et filiabus nutriendis, pro se invicem sustentandis, propter quam vitandam, bonum esse dicit homini, sine conjugio esse. Est quidem castitas servanda propter vitam aeternam; sed infirmis doctoribus infirmam rationem praetendit.

23. Alligatus es uxori? Ne laudata castitate, uxorem aliquis vellet dimittere, hoc subjungit

24. Noli quaerere uxorem. Qui non habet uxorem, non debet quaerere ut habeat. Nam qui habent tanquam [Col. 0178B] non habentes esse debent. (A simili) Qui flent tanquam non flentes esse debent. Sic de reliquis posset concludere: Ergo quia habens debet esse, quasi non habens; qui non habet quaerere non debet. Hoc est dicere aequipollenter: ergo volo vos esse sine uxore; nam volo vos esse sine sollicitudine saeculi. Quod probat, si quis sine uxore est (causa) sine sollicitudine est, tunc cum velim vos esse sine uxore, volo vos esse sine sollicitudine saeculi; sed qui est sine uxore, est sine sollicitudine; tantum enim est sollicitus quae Domini sunt; nam est sollicitus quomodo placeat Deo.

25. AMBROS. Tribulationem carnis. Tribulationes sunt gemitus ventris, nutrimenta filiorum et similia.

[Col. 0178C] 26. Ego autem vobis parco. Parcit, quoniam ad haec provocat quae tribulationes carnis et sollicitudines memoratas excludunt. Potest et sic videri parcere, cum permittit, et non contradicit volentibus quod onerosum ostendit.

27. Tempus breve est. Quia finis in proximo est, [Col. 0179A] dicit non debere ad generandum sollicitos esse; et qui flent, tanquam non flentes sint, scientes mox consolationem eorum futuram; et qui in praesenti gaudent, sciant mox luctum futurum.

28. LANFR. Reliquum est. Quia, inquit, tempus breve est, consequitur ut quidquid in hoc saeculo sive prosperum, sive adversum videtur esse, pro parvitate temporis potius videatur non esse.

29. AUGUST. (in expos. Psal. CXLVII, tom. VIII.) Et qui flent. Quisquis autem sive manducat, sive bibit, sive aliud aliquid agit, omnia in gloriam Dei facit. 59 Et si aliqua tristitia est de rebus saecularibus, sic fleat ut intus spe gaudeat. Et si aliqua laetitia est in rebus saecularibus, sic gaudeat ut intus spiritualiter timeat; nec donet se corrumpendum felicitati, [Col. 0179B] nec tradat adversitati frangendum, hoc enim est flere tanquam non flere; et gaudere tanquam non gaudere.

30. AUGUST. (lib. XX De civ. Dei, c. 14) . Praeterit enim figura. Figura praeterit, non natura (ibid., cap. 16) . Judicatis quippe his qui scripti non sunt in libro vitae, et in aeternum ignem missis, tunc figura hujus mundi, mundanorum ignium conflagratione praeteribit. Sic factum est mundanarum aquarum inundatione diluvium. Illa, ut dixi, conflagratione, mundanae [ al., mundana] elementorum corruptibilium qualitates, quae corporibus nostris corruptibilibus congruebant, ardendo penitus interibunt.

31. LANFR. Praeterit enim figura. Ratio cur ea quae superius dicta sunt, quasi non sint, existimanda [Col. 0179C] sunt. Omne enim quod praeterit, cujuscunque prolixitatis sit, aeternitati comparatum, nihil est.

32. Non ut laqueum, id est, non ad hoc moneo castitatem diligere, ut hac occasione velim vos, propter incontinentiam in luxuriae laqueum incidere.

33. AUGUST. (lib. De bono viduit., cap. 5.) [ Sed [Col. 0180A] ad id quod honestum est. Cum ait: Sed ad id quod honestum est. Non matrimonium turpe esse ostendit; sed quod erat honesto [ al., honestum] honestius, generalis honesti nomine commendavit.

34. LANFR. Si quis autem, etc. Quia superius ad virginitatem suaserat, ne quis putaret peccatum forte [ f., fore], si filiam continere nolentem viro traderet, dicit si ipsa continere nolit, non peccat, si nubat. Habens autem filiam quam continere velit, cum ipse habeat potestatem quod ea nubat, vel non, si pater voluerit, si filiam virginem servet, benefacit.

35. LANFR. Turpem se videri existimat, id est, si quis virginem habet adultam, quae castitatem servare nolit, et curator ejus putat quod infamiam turpitudinis [Col. 0180B] incursurus sit si castitatem servare coegerit; non peccat vel ipse, vel virgo, si nubat virgo.

36. AUGUST. (Lib. De bono viduit., c. 9, tom. IV.) Non peccat si nubat. Quae se non continet, nubat; quae non coepit, deliberet; quod aggressa est, perseveret. Nulla adversario detur occasio; nulla Christo subtrahatur oblivio.

37. AUGUST. (Expos. 37 in Evang. Joan.) Puto autem quod ego. Homines de his rebus, quas certas habent aliquando increpative dubitant, id est, verbum dubitationis ponit [ al., ponunt], cum [ adde, in] corde non dubitent. Velut si indigneris servo tuo et dicas: Contemnis me? Considera forsitan Dominus tuus sum. Hinc et Apostolus ad quosdam contemnentes suos loquens, ait: Puto autem quod [Col. 0180C] et ego Spiritum Dei habeo. Qui dicit puto, dubitare videtur. Sed ille increpabat, non dubitabat. Et ipse Dominus noster alio loco increpans infidelitatem futuram generis humani: Cum venerit, inquit, filius hominis, putas inveniet fidem in terra?

60 ⁜ 1 ⁜ 2 De iis autem quae idolis sacrificantur, scimus quod fieri debeat, quia omnes scientiam habemus. ⁜ 3 Scientia sine charitate inflat, charitas vero, nam cum charitate aedificat. ⁜ 4 Si quis autem se existimat scire a se aliquid, id est, est sciens sine charitate, nondum cognovit ⁜ 5 quemadmodum oporteat eum scire. Si quis autem diligit Deum, hic cognitus est ab eo, habet scientiam cum charitate, aedificando alios. De escis autem ( quod dimiserat repetit ) quae idolis immolantur, sic respondeo, scimus quia nihil est idolum in mundo, in mundi creatione, et quod nullus est Deus nisi unus ( non est Deus, quia tantum est unus Deus. ) ⁜ 6 Nam etsi sunt, qui dicantur dii, sive in coelo, sive in terra ( sola anthypophora infidelibus ) quidem sunt dii multi, ut et domini multi, nobis tamen unus Deus, Pater, ⁜ 7 ex quo omnia, et nos in illum, et unus Dominus Jesus Christus, ⁜ 8 per quem omnia, et nos per ipsum. ⁜ 9 Sed non in omnibus est scientia, fidelibus. ⁜ 10 , ⁜ 11 Quidam autem cum conscientia usque nunc idoli, putantes idolum esse aliquid, quasi idolothytum manducant, et conscientia ipsorum, cum sit infirma, quia concupiscentiae cibi non potest resistere, polluitur. Non debemus 61 edere idolothyta. Esca autem nos non commendat Deo, imo abominabiles facit. ⁜ 12 , ⁜ 13 Neque enim ( probat quod offendiculum faciet ) si manducaverimus, ⁜ 14 abundabimus, proficuum habebimus, neque, si non manducaverimus, deficiemus. ⁜ 15 Videte autem, licet, inquit, comedere, sed videte, ne forte haec licentia vestra ⁜ 16 offendiculum fiat infirmis. Si enim quis viderit eum qui habet scientiam, in idolio recumbentem, nonne conscientia ejus, cum sit infirma, aedificabitur ad manducandum idolothyta? Et peribit infirmus in tua scientia, frater, quia te, qui sciens es, videt hoc facere, sed non debet perire per te, propter quem Christus mortuus est? Sic autem peccantes in fratres, comedendo idolothytum, et percutientes conscientiam eorum infirmam, in Christum peccatis. ⁜ 17 [Col. 0183] Quapropter si esca scandalizat ⁜ 17 fratrem meum, non manducabo ⁜ 18 carnem in aeternum, ne fratrem meum scandalizem.

CAP. VIII.—1, AMBROS. De his autem. Nunc scientiam locuturus, quae sit scientia non statim dicit; sed in subjectis ostendit dicens: Quia nihil est idolum.

2. LANFR. De his autem, id est, omnes scimus quid debeat fieri de immolatitiis idolorum; sed sola scientia non sufficit ad observandum quod rectum est; sed potius inflat, si desit charitas, quae aedificat.

3. AUGUST. (Exposit. in Evang. Joan., tract. 27.) Scientia inflat. Et quidem inflat sola sine charitate, ideo adjunxit: Charitas aedificat. Adde ergo scientiae charitatem, et utilis erit scientia, non per se, sed per charitatem.

4. LANFR. Si quis autem. Ostendit quid sit scientia [Col. 0181B] sine charitate, videlicet quam homo putat se habere a se.

5. Quemadmodum oporteat. Oportet scire hominem quidquid bonum habet a Deo se habere.

6. AUGUST. (in Psal. XCIV, tom. VIII.) Nam et si sunt qui dicantur. Si ergo non nobis; quibus? Audi ex alio psalmo: Quoniam omnes dii gentium daemonia.

7. AMBROS. Ex quo omnia. Discrevit nos a caeteris, qui ex illo sunt; non tamen in illo sunt, dum adhuc non credunt.

8. Per quem omnia. Omnia ex Patre quidem, sed per Filium creata sunt; sed cum dicit, et nos per ipsum, reformatos nos per ipsum, per quem creati fueramus, significat in Dei cognitione.

[Col. 0181C] 9. LANFR. Sed non in omnibus. Non omnes, inquit, habent scientiam hujus Dei; ideo putant idolis gubernari.

10. Quidam autem. Quidam, inquit, et sciunt quod idolum nihil est, et tamen scienter manducant idolo immolatum.

11. AMBROS. Quidam autem. De plebe enim aliqui [Col. 0182A] cum veneratione adhuc simulacri, manducabant de sacrificiis, quasi aliqua illic esset divinitas.

12. AUGUST. (libr. X Conf., cap. 31, tom. I) Neque enim si non manducaverimus. Hoc est dicere, nec illa res me copiosum faciet, nec illa aerumnosum.

13. LANFR. Nec enim, etc. Quasi diceret aliquis: fames me talem cibum comedere compellit. Absit! tam parva enim particula singulis distribuitur, ut nec illata satiet, nec ablata esurire compellat. Potest subaudire; deficiemus a bonis operibus, vel abundabimus in bonis operibus.

14. Abundabimus, etc. Non debetis comedere idolothyta; nam neque per hoc acquiretis commodum, quod est neque si manducaverimus, abundabimus, [Col. 0182B] neque majus evadetis damnum. Quod probat in libro a contrario, ita: Nam si non manducaverimus, periculum non habebimus; quod aequipollenter dicit, deficiemus.

15. AMBROS. Videte autem, hoc est: Ne, quia licere vobis edere carnem de sacrificio dicitis, per id quod nihil idolum esse scitis, offensionem generetis fratribus qui nesciunt adhuc quia nihil est idolum.

16. Offendiculum fiat infirmis. Probat quod offendiculum faciet, quia aedificavit ad manducandum; peribit autem frater, quod non debetis facere, scilicet eum perire; nam si facietis, in fratres peccatis. Item et percutientes estis conscientiam, quod non debetis; nam ita in Christum peccatis. Ergo non [Col. 0182C] debetis comedere. Quod est, quapropter si esca scandalizat, etc. Ponit se pro illis, dicens: Non manducabo, quia eum, ut Apostolum suum, debeant imitari.

17. Quapropter si esca scandalizat. Licet, inquit, comedere idolothytum; non tamen debetis, quia offendiculum infirmis fratribus pararetis, ad illud [Col. 0183A] enim comedendum eos aedificaretis, et ita perirent, cum idolum aliquid esse putarent.

18. LANFR. Carnem in aeternum. Id est, non solum ab aliis cibis, propter vitandum fratris scandalum abstinerem, sed et carnem, quae suavissimus inter omnes cibus est, in aeternum dimitterem.

⁜ 1 Non sum liber? ⁜ 2 Non sum Apostolus? Nonne Christum Jesum Dominum nostrum vidi? Nonne ⁜ 3 opus meum vos estis in Domino? Et si aliis non sum Apostolus, sed tamen vobis sum; nam signaculum 62 judicium, apostolatus mei vos estis in Domino. ⁜ 4 Mea defensio apud eos qui me interrogant, an Apostolus sim, vos scilicet, quibus predicavi haec est. ⁜ 5 Nunquid ( a simili ) non habemus potestatem manducandi et bibendi? Nunquid ⁜ 6 non habemus potestatem mulierem, sororem, Christianam, circumducendi, sicut et caeteri apostoli, id est Judas et Jacobus Priscam, et fratres Domini, et Cephas? Aut ego solus et Barnabas non habemus potestatem ⁜ 7 hoc operandi? ( a similibus ostendit, quia stipendia sumpsisse sibi licuerit ). Quis militat suis stipendiis unquam? nullus utique. Quis plantat vineam, et de fructu ejus non edit? nullus. Quis pascit gregem, et de lacte gregis non manducat? Nemo. Nunquid, secundum hominem, humanam consuetudinem, vel me dico? An et lex haec non dicit? Scriptum est enim in lege Moysi: Non alligabis os bovi, qui comedat de trituraturis suis, trituranti, praedicatori. Nunquid de bobus, in hoc praecepto, cura est Deo? ⁜ 8 An propter nos utique hoc dicit? Nam propter nos scripta sunt. Quoniam debet in spe, cum spe terreni stipendii, qui arat, arare; et qui triturat, in spe fructus percipiendi. Si nos, id est, a minori, vobis spiritualia praedicando seminavimus, magnum est ( ironia ) si nos carnalia vestra, stipendia, metamus? Non utique. (a simili ) Si alii potestatis vestrae, pseudoapostoli, participes sunt, si alii acceperunt a vobis secundum quod potuistis dare, quare ergo non potius nos? ⁜ 9 Sed non usi sumus hac potestate, sed omnia sustinemus, ⁜ 10 ne quod offendiculum demus Evangelio Christi. Fortassis enim Evangelium Christi minus libenter audirent, si ab eis aliquid acciperet. Nescitis ( idem a simili ) quoniam qui in sacrario templi Judaeorum operantur, quae de sacrario sunt, de sacrificio scilicet, edunt, et qui altari deserviunt, ⁜ 11 cum altari participant? Ita, ergo similiter, et Dominus ordinavit iis qui Evangelium annuntiant de Evangelio vivere. Ego autem nullo horum usus sum. Non autem scripsi haec ut, ut quid a vobis accipere velim, ita fiant in [Col. 0185] me; 63 ⁜ 12 , ⁜ 13 , bonum est enim mihi magis mori ⁜ 14 quam ut gloriam meam quis evacuet. Nam si evangelizavero, propter sumptum, ⁜ 15 non est mihi gloria; necessitas enim famis mihi incumbit: ⁜ 16 , ⁜ 17 vae enim mihi est si non evangelizavero! Si enim volens sine sumptu, id est, gratis hoc ago, mercedem habeo: gloria est mihi. Si autem invitus, id est, pro stipiendio, dispensatio mihi credita est. Quam si invitus facero, viderit ipse quid de me agat. Quae est ergo merces mea? In quo ergo merces constituta est. In hoc scilicet, ut Evangelium praedicans, sine sumptu, ab auditoribus accepto, ponam Evangelium, ut non abutar potestate mea in Evangelio. Nam ⁜ 18 cum liber essem ex omnibus, omnium me servum feci, moribus omnium concordans, ut plures lucrifacerem. ⁜ 19 ⁜ 20 Et factus sum Judaeis tamquam Judaeus, ut Judaeos lucrarer, ⁜ 21 , ⁜ 22 iis qui sub lege sunt, Samaritanos dicit, qui legi Moysi, non prophetis obaudiunt, quasi sub lege essem (cum ipse non essem sub lege Judaica ), ut eos qui sub ege erant lucrifacerem: iis qui sine lege 64 erant, genti ibus, tanquam sine lege essem (cum sine lege Dei non essem, sed in lege essem Christi) ut lucrifacerem eos qui sine lege erant. ⁜ 23 , ⁜ 24 Factus sum infirmis infirmus, condescendendo illis, ut infirmos lucrifacerem. Omnibus omnia factus sum, ut omnes facerem salvos. Omnia autem, ergo, facio propter [Col. 0187] Evangelium, ut particeps ejus, id est, evangelicae recompensationis, efficiar. ⁜ 25 Nescitis quod ii ⁜ 26 qui in stadio currunt, omnes quidem currunt, sed unus accipit bravium! Sic currite ut comprehendatis ( bravium praedicationis ). Omnis autem ( a simili ) qui in agone contendit quod ut comprehendatis, debetis abstinere ab omnibus a nocivis se abstinet ( a minori ) et illi quidem abstinent ut corruptibilem coronam accipiant; nos autem incorruptam. Ego igitur sic curro, ut incorruptam coronam accipiam, non quasi in incertum; sic pugno, non quasi aerem verberans, id est in vacuum, ⁜ 27 sed castigo corpus meum et in servitutem redigo, ne forte, cum aliis praedicaverim, ipse reprobus efficiar.

CAP. IX.—1. LANFR. Non sum liber? Et si, inquit, liceat vobis idolothyta edere, non tamen debetis, sicut ego, etsi liceret; non tamen a vobis, cum praedicarem, stipendia accepi. Hoc Apostolum velle sequentia declarant.

2. Non sum Apostolus? Commendat auctoritatem suam, quia a se superius argumentum sumpsit.

3. Opus meum. Per hoc, inquit, probatur quia Apostolus et magister vester sum, quia vos discipuli [Col. 0183B] mei estis in fide Christi.

4. Mea defensio. Quidam dicebant eum non esse Apostolum, eo quod Dominum non vidisset, et nullam gentem ad Dominum convertisset. Adversus calumniam eorum hanc defensionem opponebat, dicens se et Dominum vidisse et Corinthios convertisse.

5. AUGUST. (lib. De opere mon., c. 4, tom. III) . Nunquid non habemus. Ostendit sibi licere quod caeteris apostolis, id est, ut non operetur manibus suis; sed ex Evangelio vivat, sicut Dominus eis constituit. Quod in consequentibus apertissime demonstravit. Ad hoc enim fideles mulieres, habentes terrenam substantiam, ibant cum eis et ministrabant [Col. 0184A] eis de terrena substantia sua, ut nullius indigerent horum quae ad necessarium hujus vitae pertinent.

6. (ibid., c. 5) . Non habemus potestatem. In Evangelio enim scriptum est: Et factum est deinceps, et ipse iter faciebat per civitatem et castella, praedicans et evangelizans regnum Dei, et duodecim cum illo, et mulieres quae erant curatae a spiritibus malignis et infirmitatibus, Maria, quae vocatur Magdalene, de qua daemonia septem ejecerat Dominus Jesus Christus, Joanna uxor Chusae procuratoris Herodis, et Susanna, et aliae multae quae ministrabant ei de facultatibus suis.

7. AMBROS. Hoc operandi. Pro accipiendi, operandi, ait, ut honestius loqueretur.

[Col. 0184B] 8. LANFR. An propter nos, etc. Ostendit hoc dictum esse de praedicatoribus, aut enim de illis aut de bobus, sed de bobus non; non enim est cura Deo de his; ergo dictum est de praedicatoribus.

9. AUGUST. Sed non usi sumus. Qua potestate dicit se non usum, nisi quam habebat in eos a Domino acceptam, ut eorum carnalia meteret, ad victum hujus vitae, quae in carne agitur.

10. LANFR. Ne quod offendiculum, id est, impedimentum. Fortasse enim Evangelium Christi minus libenter audirent, si ab eis aliquid acciperet.

11. Cum altari participantur. Pars enim super altare comburebatur, et pars ministris altaris in cibos servabatur.

[Col. 0185A] 12. AUGUST. (lib. II De serm. Domini, in monte, cap. 16) . Bonum est enim mihi. Hoc dixit, quia jam statuerat, propter quosdam occasionem quaerentes, manibus suis victum transigere. Si enim evangelizavero, inquit, non est mihi gloria, id est, si evangelizavero ita ut [ al., ut ista] fiant in me, id est, si propterea evangelizavero, ut ad illam [ al., illa] perveniam, et finem Evangelii in cibo, et potu et vestitu collocavero. Sed quare non est ei gloria? Necessitas enim incumbit, id est, ut ideo evangelizem, quia unde vivam non habeo; aut ut acquiram temporalem fructum, de praedicatione aeternorum. Si enim jam necessitas erit in Evangelio, non voluntas. Vae enim, inquit, mihi, si non evangelizavero! Sed quomodo evangelizare debet? Scilicet ut in [Col. 0185B] ipso Evangelio, in regno Dei ponat mercedem. Ita enim potest, non coactus evangelizare, sed volens. Si enim volens, inquit, hoc facio, mercedem habeo. Si autem invitus, dispensatio mihi credita est, id est, si coactus inopia earum rerum quae temporali vitae sunt necessariae praedico Evangelium, alii per me habebunt mercedem Evangelii, qui Evangelium, me praedicante, diligent.

13. LANFR. Bonum est enim mihi. Ratio cur nolit stipendia dari sibi. Periret enim gratia sua, quae ex gratuita praedicatione procedit; quae cum remunerata convenire non posset.

14. Quam ut gloriam meam, etc. Non ideo, inquit, evangelizavi ut quid a vobis accipere velim. Nam si propter hoc evangelizavero, non mihi gloria, id [Col. 0185C] est, moriar aeternaliter. Nam malum est mori temporaliter, sed minus malum quam aeternaliter mori; et hoc est quod dicit aequipollenter: Bonum est enim mihi magis mori.

15. Non est mihi gloria. Gloria haec a voluntate procedit, longe igitur a necessitate.

16. Vae enim mihi est! Exponit de qua necessitate dicat. Est enim alia necessitas, quae in rerum immutabilitate consistit.

17. Vae enim mihi est, si! etc. Non est inquit mihi gloria, si propter sumptum praedicem, quia propter necessitatem vitandam hoc facio, nam propter vae, [Col. 0186A] id est, famis periculum vitandum. Probat vero in libro quia, si praedicet, famis periculum vitabit; vae enim, id est, famis periculum incurret, si non evangelizaverit.

18. Cum liber essem. Quasi diceret: Qui majus feci, id quod minus est, negligere non debeo. Majus enim servum se omnibus facere quam sumptum ab auditoribus non accipere. Liberum autem se fuisse dicit ex omnibus, quia, sub nullius jugo, nulli quidquam debebat.

19. AUGUST. (lib. De opere mon., cap. 11) . Et factus sum Judaeas, id est, ut eo modo subveniret, et carnali Judaeo, vel pagano, quomodo sibi ipsi, si hoc esset, subveniri voluisset. Portans utique eorum infirmitatem in compassionis similitudine, non fallens [Col. 0186B] in mendacii fictione.

20. AMBROS. Et factus sum Judaeus. Quia propter scandalum illorum circumcidit Timotheum, et purificatus ascendit templum, et consentit legem et prophetas esse a Deo, et de illis ostendit Christum hunc esse qui promissus est, ut assensus ejus haberet effectum.

21. Iis qui sub lege. Hi Samaritani noscuntur. Legem enim solam accipiunt, id est, libros Moysi, et sunt ex sanguine Persarum, quos rex Assyriorum, sublatis filiis Israel, in captivitatem posuit, ad incolenda loca Samariae.

22. Iis qui sine lege. Asserit enim illis, id est, gentibus, justa physicam rationem, mundum factum a Deo; et ab ipso nos originem habere. Ita enim ait [Col. 0186C] in Actibus apostolorum: Sic quidam ex vobis dixerunt: Ipsius et genus sumus.

23. Factus sum infirmus, id est, factus sum infirmus propter infirmos, dum propter fratres a licitis abstinet, ne illis scandalum generet.

24. AUGUST. Factus sum infirmus. Eo ipso factus infirmus quo potestate sua uti voluit, tam misericordi scilicet affectu inductus ut cogitaret quemadmodum secum agi vellet, si et ipse ita infirmaretur ut posset de illis per quos sibi Evangelium praedicaretur, si eos videret, sumptus accipere, quasi mercimoniorum nundinas suspicari.

[Col. 0187A] 25. LANFR. Nescitis quod hi. Monet eos non ita currere debere, sicut qui in stadio currunt. Omnes enim currunt, sed unus accipit bravium. Fideles autem, si bene cucurrerint, omnes coronabuntur.

26. Qui in stadio currunt. Ego, inquit, factus omnia omnibus, sic curro praedicando, ut comprehendam bravium Evangelii, et vos sic currite ut comprehendatis, scitis enim quia omnes qui ita currunt accipiunt.

27. Sed castigo corpus meum. Exemplum ponit, ne Christiani, propter solam fidem, nisi bene operentur et a peccatis abstineant, salvos se fore confidant.

⁜ 1 Nolo enim vos ignorare fratres, ⁜ 2 quoniam patres nostri ⁜ 3 omnes sub nube fuerunt, et omnes mare transierunt, et omnes in Moyse, 65 in ducatu Moysi baptisati sunt in nube et in mari, ⁜ 4 et omnes eamdem. ⁜ 5 escam, idem illorum cibus, qui noster, non specie. sed significatione manna, spiritalem, aliquid significantem, manducaverunt, et omnes eumdem potum spiritalem biberunt; ⁜ 6 (bibebant autem, de aqua quae profluens de petra consequebatur eos, de spiritali, ⁜ 7 consequente, comitante, eos petra; petra autem erat Christus, significans Christum ) ⁜ 8 . Sed non in pluribus eorum beneplacitum est Deo; nam prostrati sunt in deserto. Haec autem in figura facta sunt nostri, ut non simus concupiscentes malorum, sicut et illi concupierunt. Sicut enim illi periremus. Neque idololatrae efficiamini, sicut quidam ex ipsis, quemadmodum scriptum est in Exodo, XXXII: Sedit populus manducare et bibere, et surrexerunt ludere, coram idolo scilicet. Neque fornicemur, discedendo a cultu divino, sicut quidam ex ipsis fornicati sunt, cum filiabus Moabitarum, et ceciderunt una die viginti tria millia, et nos similiter. Neque tentemus Christum; ( etenim periremus ut illi ) sicut quidam eorum tentaverunt, dicentes: Nunquid et panem poterit dare aut parare mensam populo suo? et a serpentibus perierunt. Neque murmuraveritis, sicut quidam eorum, propter aquam, murmuraverunt, et perierunt ab angelo exterminatore. Haec autem omnia ideo dixi quia in figura contingebant illis; scripta sunt autem, ergo, ad correptionem nostram, in quos fines saeculorum ( ultima aetas, vel Christus ) devenerunt. Itaque qui se existimat stare, ( quia illi peccantes ceciderunt, et nos licet baptizati ) videat ne cadat. ⁜ 9 , ⁜ 10 Tentatio vos non apprehendat, ne, ut illi, pareatis, nisi humana, de cibo, potu, caeterisque talibus. ⁜ 11 Fidelis autem Deus est, qui non patietur vos tentari [Col. 0189] supra id quod potestis sustinere; sed faciet etiam cum tentatione ⁜ 12 proventum, subsidium, ut possitis sustinere. ⁜ 13 Propter quod, quia ceciderunt ex ipsis 23. millia, charissimi mihi, fugite ab idolorum cultura, ut prudentibus loquor sequentia, vos ipsi judicate quod dico. ⁜ 14 Calix benedictionis, cui nos sacerdotes benedicimus, nonne communicatio Sanguinis Christi est, facit nos communicantes sanguini Christi? Et panis, quem frangimus, nonne participatio corporis 66 Domini est? ⁜ 15 Quoniam ut unus panis, est ex multis, unum corpus multi sumus, omnes qui de uno pane participamus. ⁜ 16 Videte Israel secundum carnem, ( alia similitudine probat comedentes idolothytum fieri participes daemoniorum ) Nonne qui edunt hostias, ⁜ 17 participes sunt altaris? Quid ergo? per hoc quod dico tales fieri participes daemoniorum. Dico quod idolis immolatum sit aliquid? aut quod idolum sit aliquid? non. Sed dico quae immolant gentes, daemoniis immolant, et non Deo. Nolo autem vos socios, comedendo idolothyta, fieri daemoniorum. ( Causa cur idolothyta comedere non debeant ). Non potestis calicem Domini bibere, et calicem daemoniorum. Non potestis mensae Domini participes esse, et mensae daemoniorum. ⁜ 18 An aemulamur Dominum? Nunquid fortiores illo sumus? Omnia mihi licent, potestate liberi arbitrii, sed non omnia expediunt, prosunt. Omnia mihi licent, sed non omnia aedificant, prosunt aliis. Nemo quod suum est quaerat, sed quod alterius. Debemus autem quaerere non solum nostra, sed etiam fratrum commoda. Omne, ( quia superius dixerat licere idolothytum comedere; nunc vero probavit non debere. Determinat quid comedi debeat, quid non ) quod in macello vaenit, manducate, ⁜ 19 nihil interrogantes propter conscientiam, ( an sit idolothytum an non; ut qui postea viderint vos comedentes, illud vos pro sancto habere non aestiment) Domini, inquit, omne quod in macello vaenit, terra enim et omnis plenitudo ejus, sua est, ut ait Psalmista: ⁜ 20 Domini est terra, et plenitudo ejus. Si quis ad coenam vocat vos infidelium, non credentium, et vultis ire; omne quod vobis apponitur manducate, nihil interrogantes ( si enim interrogares, et postea sciens comederes, blasphemiam aspicientium incurreres ) propter conscientiam, praebentis coenam. Si quis autem dixerit; Hoc immolatum est idolis; nolite manducare, propter illum qui indicavit, et propter conscientiam; conscientiam autem dico, non tuam, sed alterius, haec aspicientis. ⁜ 21 , ⁜ 22 Ut quid enim ( licet, inquit, tuae libertati idolothytum comedere; non tamen pati alios te propter hoc arguere ) 67 libertas mea judicatur ab aliena conscientia? Si ego ⁜ 23 , ⁜ 24 cum gratia participo, quid blasphemor pro eo quod gratias ago? Sive ergo manducatis ( quia [Col. 0191] cum blasphemia comedere non debetis ), sive bibitis, sive aliud quid facitis, ⁜ 25 omnia in gloriam, ad laudem Dei facite, facere debetis, ⁜ 26 sine offensione, id est placentes, estote debetis esse Judaeis, ⁜ 27 et gentibus ⁜ 28 et Ecclesiis Dei, sicut et ego per omnia omnibus placeo, non quaerens quod mihi tantum utile est, sed quod est utile multis, ut salvi fiant.

CAP. X.—1. LANFR. Nolo enim vos, etc. Objectio: Nullus baptizatus reprobabitur; quod probat per [Col. 0187B] patres in mari Rubro baptizatos conformatione, qui, quia bene non operati sunt, in deserto perierunt.

2. Quoniam patres, etc. Exemplum hoc ponit, ne Christiani propter solam fidem, baptismum, et caetera sacramenta, nisi bene operentur, etsi a peccatis abstineant, salvos se esse confidant.

3. AUGUST. (lib. XII contra Faustum, cap. 29) . Omnes sub nube. Columna, quia rectus et firmus, et fulciens infirmitatem nostram, per noctem lucens; per diem non lucens, ut qui non vident, videant, et qui vident, caeci fiant. Rubet et mare Rubrum; baptismus utique sanguine Christi consecratus, hostes a tergo sequentes, moriuntur peccata praeterita; ducitur populus per desertum. Baptizati nondum omnes perfruentes patria promissa, sed quod non [Col. 0187C] vident sperando, et per patientiam exspectando tanquam in deserto sint.

[Col. 0188A] 4. LANFR. Omnes eamdem escam, id est, qualem rectores, talem et qui regebantur, videlicet manna,

5. Escam spiritalem, id est, spiritualem intelligentiam habentem, scilicet corporis Christi.

6. AUGUST. Quaest. super Vetus Test., super Num., lib. IV, quaest. 35, tom. IV. Bibebant autem. Significata est ergo de Christo profluens gratia spiritualis, quia interior sitis irrigaretur. Sed quod virga [ addc. petra] percutitur, crux Christi figuratur. Ligno enim accedente ad petram, gratia ista manavit. Et quod bis percutitur, evidentius significat crucem. Duo quippe ligna sunt crux.

7. LANFR. Consequente eos. Non revera petra sequebatur exercitum; sed aqua fluens de petra. Spiritualem autem eam vocat, quia spiritualem intelligentiam [Col. 0188B] in se continebat Christum.

8. Sed non in pluribus. Quasi diceret: sacramenta erant eadem, sed vita diversa; atque ideo alii placuere, et alii non.

9. AUGUST. (lib. II. De baptismo parvul. contra Donat., cap. 5, tom. VII) . Tentatio vos. Homines enim sumus. Unde aliud sapere quam se res habet, humana tentatio est. Nimis autem amando sententiam suam, vel invidendo melioribus, usque ad praecipiendae [ al., praecidendae] communionis, vel condendi schismatis vel haeresis sacrilegium pervenire, diabolica praesumptio est.

10. LANFR. Tentatio vos. Humana tentatio est de cibo, de potu, de somno et caeteris quibus humana [Col. 0188C] infirmitas carere non potest.

11. Fidelis autem, id est, faciet quod promisit. [Col. 0189A] Promisit enim in multis Scripturarum suarum locis se fideles suos non deserturum.

12. Proventum, id est, cum tentatio venerit, faciet etiam provenire.

13. Propter quod charissimi, id est, quia sola sacramenta illos salvare non poterant. Et qui stat, videre debet ne cadat.

14. Calix benedictionis. Summa totius sententiae haec est: quia corpus Domini comedens, et sanguinem ejus bibens, idolis immolata contingere et comedere non debet; nam idolorum particeps fieret; quod probat: Qui enim bibit calicem Domini, et comedit panem, id est corpus ejus, particeps est ipsius.

15. Quoniam unus panis. Exponit modum et causam, [Col. 0189B] quo et qua calix benedictionis et panis qui frangitur fiant accipienti caro et sanguis Christi. Per unitatem enim panis et unitatem corporis, charitatem oportet intelligi; quae si desit, judicium sibi sumunt qui sumunt. Typice, dum unus panis, et unum corpus, Ecclesia dicitur Christi, pro te videlicet, quia sicut unus panis ex multis granis, et unum corpus membris componitur; sic Ecclesia Christi ex multis fidelibus, charitate connectente.

16. Videte Israel secundum carnem. Similitudo est, ad intelligendum quod superius dictum est, carnem, id est, carnalis legis praecepta servantem.

17. Participes sunt altaris. Sic qui edunt carnem Christi, et sanguinem ejus bibunt, participes ejus sunt.

18. An aemulamur Dominum? Ad iracundiam provocamus, idolothyta comedentes; quod non decet, [Col. 0190A] quia ipse nos puniret. Est enim nobis fortior; et nos non sumus fortiores, nec aequales.

19. Nihil interrogantes. Quasi aliquis diceret: si interrogaveritis, et vobis responsum fuerit, quod idolis sit immolatum, conscientia auditoris roborabitur ad credendum quod aliquid sit idolum.

20. Domini est terra. Causam reddit cur dixerit superius, omne quod in macellum vaenit manduca.

21. AMBROS. Ut quid enim libertas? Hoc dicit, quia cum ab idoli devotione conscientia sit libera, quid opus est ut putetur quia venerationis causa edat idolis immolata?

22. LANFRANCUS. Ut quid enim libertas. Libertas Christianorum est omnibus cibis cum gratiarum actione posse uti. Sed haec libertas ab aliena conscientia [Col. 0190B] judicatura, reprehensibilis et damnanda ostenditur, quando occasione ipsius libertatis, aliquid facimus, unde, videntes nos, aliquid impium et sacrilegum de nobis suspicari coguntur.

23. Si ego cum gratia. Quasi diceret: Et si libertate Christianae religionis, cum gratiarum actione participare possum etiam idolis immolata, sciens idolum nihil esse et bonis creaturis Dei nihil mali ex illa immolatione accedere, et illis tantum esse peccatum, qui pro reverentia ipsius idoli comedunt idolo immolatum. Stultum enim est pro ipsa gratiarum actione cadere in blasphemiam, et vituperationem imperitorum hominum putantium me idolum aliquid magnum existimare, quoniam me vident immolatitium cum gratiarum actione comedere.

24. AMBROS. Si ego cum gratia. Si ego gratiae Dei communico, quia in ipsius nomine edo, quid opus [Col. 0191A] est haec arbitrari aliquem quia ego idolo devotus sim, dum non horreo quae oblata sunt idolo?

25. Omnia in gloria Dei. In gloria Dei aliquid fit, cum in actibus et conversatione Christiani Deus laudatur.

26. Sine offensione. Offensio Judaeis fit, cum idola, quae illi abominantur, Christianos, qui legem et prophetas accipiunt, vident non horrere.

27. Et gentibus. Graecis vero, id est gentilibus, haec est offensio, si in eo in quo sunt, non solum non arguantur, sed et promptiores fiant, dum non vitant vota idolorum.

28. Ecclesiis Dei. Ecclesiae Dei fit offendiculum, quando quosdam ex numero suo videt his quae inimica sunt Deo adhaerere.

Ergo quia quod vobis et multis utile est quaero, imitatores mei estote, sicut et ego Christi. ⁜ 1 Laudo autem vos, fratres ( ironia vel serio ex parte ), quod per omnia mei memores estis, et sicut tradidi vobis, praecepta mea tenetis. Volo autem vos scire quod omnis viri ⁜ 2 caput Christus est; caput autem mulieris, vir; caput vero Christi, Deus. ⁜ 3 , ⁜ 4 Omnis vir orans aut futura prophetans velato capite, ⁜ 5 deturpat caput suum. Omnis autem mulier orans aut prophetans non velato capite, deturpat [caput] suum; unum enim est, 68 orare non velato capite, ac si decalvetur ( ab anteriori parte capillos ab invicem separat, cum caput non velatum habet ). Nam si non velatur mulier, tondeatur, aut, inquit, velari debet aut tonderi; non autem hoc, illud igitur. Si vero turpe est mulieri tonderi aut decalvari, velet caput. Vir quidem non debet velare caput suum, quoniam ⁜ 6 , ⁜ 7 imago et gloria Dei est, mulier autem gloria viri est. Removet. Non enim vir, id est, Adam, ex muliere, id est, Eva est, sed mulier ex viro ( a toto), alia ratio quomodo mulier gloria est viri. Etenim non est creatus vir propter mulierem ( removet ), sed ⁜ 8 mulier propter virum. Ideo debet ⁜ 9 mulier potestatem habere supra caput suum. ⁜ 10 Propter angelos, praedicatores, vel angelorum praesentiam. ⁜ 11 Verumtamen neque vir sine muliere, neque mulier sine viro, in Domino, id est, in Domini operatione. Nam sicut mulier de viro, ita et hodie vir per mulierem; ⁜ 12 omnia autem, et vir, et mulier ex Deo. Vos ipsi judicate; decet mulierem non velatam capite orare Deum? Nec ipsa natura, naturalis ratio, docet vos [Col. 0193] eam orare non vetata, quod vir quidem si comam nutriat, ignominia est illi; mulier vero si comam nutriat gloria est illi; ( causa ) quoniam capilli pro velamine ei dati sunt? si quis autem videtur contentiosus esse: ( contra haec, vel alia mea dicta dicemus, scilicet nos non habemus consuetum mulieres non velare caput ) nos talem consuetudinem non habemus, neque Ecclesia Dei. ⁜ 13 Hoc autem praecipio ( ut nemo sit contentiosus, vel ut nulli velent capita ); non laudans quod non in melius, id est, bonum, sed in deterius, id est, malum convenitis, ad commemorationem Dominicae coenae. Primum enim dico quia quidem convenientibus vobis in Ecclesiam, audio scissuras inter vos ( Pauli enim per se, Petri per se discipuli coenabant dedignantes alterutrum ) esse et ex parte credo esse scissuras. Nam Scriptura dicit: Oportet et haereses esse, ut et qui probati sunt, manifesti fiant in vobis. 69 ⁜ 14 , ⁜ 15 Convenientibus ergo vobis in unum, jam non est ⁜ 16 . Dominicam coenam manducare, non est enim communis, ut Dominica coena fuit. ⁜ 17 Unusquisque enim suam coenam praesumit, anticipat, non exspectans alios, ad manducandum. Et alius quidem pauper esurit, alius autem dives ebrius est. Nunquid domos non habetis ad manducandum et bibendum? aut ecclesiam Dei contemnitis, [ satius enim esset domi comedere quam in ecclesia ante horam coenae ] et confunditis eos, verecundiam facitis eis qui non habent? Quid dicam vobis? ⁜ 18 Laudo vos? In hoc non laudo, quia non observatis ea quae accepi a Domino de commendatione coenae. Ego enim accepi a Domino quod et tradidi vobis, scilicet ut coena aequaliter distribueretur inter vos, quoniam Dominus Jesus in qua nocte tradebatur, accepit panem, et gratias agens fregit, et dixit: Accipite et manducate; hoc est corpus meum, quod pro vobis tradetur; hoc facite, id est, hoc corpus consecratione facite in meam commemorationem. Similiter et calicem, postquam coenavit, dicens: ⁜ 19 Hic calix novum testamentum est in meo sanguine; hoc facite, quotiescunque bibetis, in meam commemorationem. Exponit in quam Christi commemorationem. ⁜ 20 Quotiescunque enim manducabitis panem hunc, et calicem bibetis ⁜ 21 mortem Domini jam factam annuntiabitis, ⁜ 22 donec veniat Dominus ad judicium. ⁜ 23 Itaque quicunque manducaverit panem 70 hunc, vel biberit calicem Domini indigne, ⁜ 24 reus erit corporis et sanguinis Domini. Probet autem, probum faciat seipsum homo, et sic probatus de pane illo edat et de calice bibat. Qui enim manducat et bibit indigne, judicium damnationem [Col. 0195] sibi manducat et bibit, ⁜ 25 non dijudicans corpus Domini, non discernens corpus Domini a caeteris cibis veneratione singulari. Ideo, quia indigne sumitur, inter vos multi infirmi, et imbecilles sunt, et dormiunt moriuntur multi. ⁜ 26 Quod si nosmetipsos dijudicaremus, intelligeremus et poeniteremus, non utique dijudicaremur, damnaremur. Dum judicamur autem, a Domino corripimur, punimur in hoc saeculo, ut non cum hoc mundo damnemur. Itaque, fratres mei, quoniam malum est unumquemque praesumere coenam, cum convenitis ad manducandum, invicem exspectate. ⁜ 27 Si quis esurit, domi manducet, ut non in judicium conveniatis. Caetera autem, cum venero, disponam.

CAP. XI.—1. AMBROS. Laudo vos. Non hoc confirmat, sed succenset eis; quia cum esset Apostolus eorum, immemores erant traditionum ejus.

2. Caput vero Christi. Aliter caput viri Christus est; et aliter vir mulieris; et aliter Deus Christi. Deus Christi, quia ab ipso genitus est. Mulieris vir, quia ex ejus costa, Dei virtute formata est. Christus viri, quia per ipsum creatus est.

3. Omnis vir orans, Orare dicit deprecari, prophetare, adventum Domini fore, voce Symboli post orationem effari.

4. LANFR. Omnis vir orans, etc. Transit ad hoc removendum quod apud Corinthios viri velato, et mulieres orabant in ecclesia capite non velato, tanquam mulieres viris non debeant subdi. Quia illae [Col. 0191C] subdi debent, et viri non velato, et mulieres debent orare velato capite.

5. Deturpat caput suum. Mulier inquit, debet orare velato capite; aliter enim deturpat [caput] suum, par enim facit ac si decalvetur.

6. AUGUST. (lib. XII De Trin., cap. 7) Imago et [Col. 0192A] gloria est Dei. Credo illud esse in natura humanae mentis mulierem cum viro suo, imaginem Dei esse, [ ad., ut una] imago sit tota illa substantia. Cum autem ad adjutorium distribuitur, quod ad eam solam attinet, non est imago Dei. Quod autem ad virum solum attinet, imago Dei est, tam plena atque integra ut [ al., quam] in unum conjuncta muliere.

7. LANFR. Imago Dei, etc. Vir principaliter ad ad imaginem Dei creatus est. Mulier e costa viri postea formata est; atque vir discoopertum caput debet habere.

8. Mulier. Est et mulier gloria Dei, a quo et ad quem glorificandum creata est, sed et secundo loco; principaliter enim vir.

9. AMBROS. Mulier potestatem habere, etc. Mulier [Col. 0192B] in ecclesia, propter reverentiam episcopalem, non habeat caput liberum, sed velamine tectum; nec habeat potestatem loquendi, quia episcopus personam Christi habet. Quasi ergo ante judicem, sic ergo ante episcopum, qui est vicarius Dei, propter reatus originem subjecta debet videri.

10. LANFR. Propter angelos. Angelos vocat praedicatores, qui in altiori loco consistebant, cum praedicarent, propter hos dicit mulieres velare caput suum; quia sparsis crinibus facilius aspicientes ad luxuriam irritarent.

11. Verumtamen. Quamvis primus homo non sit ex muliere, sed mulier ex ipso: in subsequenti tamen procreatione, non est hoc. Omnis enim vir postea procreatus est ex muliere, et mulier ex viro. [Col. 0192C] In Domino autem procreati, id est in creatione Domini in qua alter sine altero non creatur.

12. AMBROS. Omnia autem ex Deo. Ut neque mulier subjectionis suae causa contristatur, neque vir exaltatus superbiret.

[Col. 0193A] 13. AUGUST. (lib. De opere mon., c. 31, tom. III) Hoc autem praecipio. Hoc autem praecipio, ut scilicet non disserentis solertia requiratur, sed percipientis auctoritas attendatur.

14. AMBROS. Convenientibus vobis. Hos notat, qui sic in ecclesiam conveniebant, ut, munera sua offerentes, advenientibus presbyteris, totum sibi, qui obtulerat, vindicaret. Dissentiones enim inter eos pseudoapostoli seminaverant, ita ut oblationes suas zelarentur, cum una eademque prece omnium oblationes benedicerentur, ut qui, ut assolet fieri, non obtulerant, aut unde offerrent non habebant, pudore correcti confunderentur, non sumentes partem.

15. LANFR. Convenientibus. Consuetudinem antea habebant certis temporibus ad ecclesiam convenire, [Col. 0193B] et, prout cuique facultas erat, cibum et potum illuc deferre, et simul omnes et pauperes et divites participare; et hoc vocabant Dominicam coenam, quia in memoriam Dominicae coenae, hoc fiebat. Verum haec consuetudo depravata erat; divites enim suas coenas anticipantes, comedebant. Pauperes vero parum habentes in conspectu eorum comedere erubescebant. Hoc redarguit Apostolus, et dicit melius esse illis, si apud domos suas manducent et bibant, quam in contemptum ecclesiae, et confusionem pauperum conveniant.

16. AUGUST. (epist. 118 ad Januar., c. 5, tom. II) Dominicam coenam. Ipsam acceptionem eucharistiae Dominicam coenam vocat.

17. (ibid., c. 6.) Unusquisque. Neque enim quia [Col. 0193C] post cibos Dominus dedit, propterea pransi aut coenati [Col. 0194A] fratres ad illud sacramentum accipiendum convenire debent; aut sicut faciebant quos Apostolus arguit, et commendat [ al., emendat] mensis suis ista miscere.

18. LANFR. Laudo vos. Non laudo vos in hoc quod non communiter sumitis. Nam rei estis corporis et sanguis Domini; ea enim indigne sumitis. Si ipse panis, et calix quem sumitis, est sanguis et corpus Christi, tunc indigne sumitis corpus et sanguinem Christi; atqui illud est. Nam Dominus dixit quando tradebatur: Ego enim accepi a Domino, et acceptum tradidi vobis.

19. Hic calix novum, etc. Ordo. Hic calix novo sanguine est novum testamentum, id est, per meum sanguinem confirmatur novum testamentum, quia [Col. 0194B] testamentum in mortuis confirmatur. Vel per hunc habetis novam promissionem, id est, plenam remissionem peccatorum.

20. Quotiescunque. Exponit, inquam, Domini commemorationem, mortis videlicet.

21. Mortem Domini annuntiabitis. In Sacramento corporis Christi, mors ejus annuntiatur, quia in memoriam mortis ejus quotidie a fidelibus celebratur.

22. Donec veniat. Ad judicium veniat; ideo dicit quia sacrificium hoc non mutabitur usque in finem saeculi, sicut sacramenta Judaeorum mutata sunt.

23. Itaque quicunque. Hoc ex superius dictis Redemptoris verbis colligitur: Hoc est corpus meum. Et: In meo sanguine.

24. AMBROS. Reus erit corporis. Quid est reos esse, [Col. 0194C] nisi poenas mortis dare Domini?

[Col. 0195A] 25. LANFR. Non dijudicans corpus Domini, id est, non intelligentes corpus Domini in damnationem sumi ab indignis.

26. AMBROS. Quod si nosmetipsos. Hoc dicit, quia si nosmetipsi errores nostros corrigeremus, non a Domino judicaremur; et, quia, corripimur, tamen pro nobis est, ut timore ipso emendemur.

27. LANFR. Si quis esurit. Si quis, inquit, statutum, cogente fame, comedendi terminum, non potest exspectare domi suae, potius manducet; per horam ⁜ (51) coenandi anticipet.

⁜ 1 De spiritualibus autem, quae superius dixi; vel potius quae in sequenti dicam, nolo vos ignorare, fratres. Scitis quoniam, cum gentes essetis, gentiliter viventes essetis, ad simulacra muta prout ducebamini, ut placuit sacerdotibus, euntes eratis, vel ibatis. ⁜ 2 Ideo quia gentilitati obedistis, notum vobis facio, ( quasi diceret: quia in gentilitate etiam ad malum obedientes fuistis, credo quod in fide Christi ad bona magis obedientes eritis ) quod nemo in Spiritu, per Spiritum, Dei loquens, dicit anathema Jesu, Christum separatum a Patre anathema Jesu dicere est, vel Deum non esse, vel ex Deo non esse ipsum, putare, ⁜ 3 , ⁜ 4 . Et nemo potest dicere, ( et credere ) Dominus Jesus, Dominum Jesum esse, nisi in Spiritu sancto, nisi per Spiritum sanctum. Divisiones vero gratiarum sunt, idem autem Spiritus, diversa quidem sunt Spiritus sancti dona, sed spiritus idem. Monstrat in partibus, quoniam diversa quidem 71 sunt charismata, Spiritus idem. Et ⁜ 5 divisiones diversa opera, ministrationum sunt, idem autem Dominus. Et divisiones operationum sunt, idem vero Deus, Pater, qui operatur omnia in omnibus. Unicuique autem datur, et tamen unicuique datur, manifestatio, manifesta gratia spiritus, ad utilitatem suam vel proximorum. Alii quidem per eumdem Spiritum datur ⁜ 6 sermo sapientiae de divinis; alii autem sermo scientiae, de humilitate Christi secundum eumdem Spiritum; alteri fides, ut sine haesitatione confidat fieri quod precatur, in eodem Spiritu; alii gratia sanitatum, curatio infirmorum in uno Spiritu; alii operatio virtutum, ressuscitatio mortuorum; ali prophetia, ⁜ 7 alii discretio spirituum, ut sciat discernere quae cogitationes a Deo, quae mittantur a diabolo; alii genera linguarum, ⁜ 8 alii interpretatio sermonum. ⁜ 9 Haec autem omnia operatur unus atque idem [Col. 0197] spiritus, dividens singulis prout vult, hoc huic, illud illi, alii plus, alii minus. ⁜ 10 Sicut enim corpus unum est, et membra habet multa; ⁜ 11 omnia autem membra corporis, cum sint multa, unum tamen corpus sunt, ita et Christus, id est, caput, et corpus, quae est Ecclesia. Nos, inquit, membra Ecclesiae unum sumus. Etenim in uno Spiritu omnes nos ut simus in unum corpus baptizati sumus, sive Judaei, sive gentiles, sive servi, sive liberi; et omnes in uno Spiritu potati sumus. Nam et corpus non est unum membrum, sed multa. Licet, inquit, simus unum corpus, non tamen omnes unum membrum; sicut et in corpore. ⁜ 12 Si dixerit pes: 72 quoniam non sum manus, non sum de corpore: num ideo non est de corpore? Etsi quidam in Ecclesia non sint praedicatores, non ideo non sunt de Ecclesia; sicut pes, licet non sit manus, non ideo non est de corpore? Et si dixerit auris: quoniam non sum oculus, non sum de corpore: num ideo non est de corpore? Si ⁜ 13 , ⁜ 14 totum corpus oculus; ubi auditus? Si totum auditus; ubi odoratus? a simili. Nunc autem posuit Deus membra, unumquodque eorum in corpore, sicut voluit. ⁜ 15 Quod si essent omnia unum membrum, ubi corpus? Ergo non sunt omnia corporis unum membrum, sed multa, ut suum sistat corpus; sin essent omnia unum membrum, non subsisteret corpus. Nunc autem multa quidem membra, unum autem corpus, humanum corpus dicit, quod nequit esse, nisi multis membris constet. Non potest autem ( per simile ostendit Ecclesiae membra invicem esse necessaria, [f. licet sint] ut non sint differentia ) ⁜ 16 oculus dicere manui: opera tua non indigeo, aut iterum caput pedibus: non estis mihi necessarii. Sed multo magis quae videntur membra corporis infirmiora, viliora esse, necessariora sunt: ⁜ 17 et quae putamus ignobiliora membra esse corporis, ( pudendas partes corporis dicit ) his honorem abundantiorem, honore vestium, circumdamus ⁜ 18 et quae inhonesta sunt nostra, abundantiorem honestatem vestimentorum habent. ⁜ 19 Honesta autem nostra, ut oculi, nares, aures, nullius honoris vestimentorum egent: sed Deus temperavit corpus, ei, cui deerat abundantiorem tribuendo vestimentorum honorem, ut non sit schisma in corpore, sed idipsum pro invicem sollicita sint membra. Et si quid patitur unum membrum, compatiuntur omnia membra: sive gloriatur unum membrum, congaudent omnia membra. ⁜ 20 Vos autem estis corpus [Col. 0199] Christi, et ⁜ 21 membra de membro. Et quosdam quidem posuit Deus in Ecclesia: primum apostolos, ⁜ 22 secundo prophetas, ⁜ 23 tertio doctores, episcopos, deinde virtutes, eos qui miracula faciunt, exinde gratias curationum, eos qui infirmos curant, opitulationes, quae in diversis artibus, officiis, industriis considerantur, ⁜ 24 gubernationes, minorum personarum praelationes, genera linguarum, variis linguis loquentes, interpretationes sermonum. Nunquid omnes apostoli? quosdam, inquit, posuit apostolos, nam cum aliquos, non omnes posuit apostolos, sic de reliquis. Nunquid omnes prophetae? Nunquid omnes doctores? Nunquid omnes virtutes? Nunquid omnes gratiam habent curationum? Nunquid omnes linguis loquuntur? Nunquid omnes interpretantur? ⁜ 25 Aemulamini autem charismata meliora. Et adhuc excellentiorem ( quae superius dixerim ) viam ad beatitudinem vobis demonstrabo.

CAP. XII.—1. LANFR. De spiritualibus autem. Carnalia, inquit, vobis innotui, id est, idolothyta non comedere, mulieres intectis capitibus non orare. Spiritualia quoque volo vobis intimare, quibus vos [Col. 0195B] modo Christiani facti obedietis; quia cum gentiliter viveretis, ad sacerdotum nutus simulacris obedienter serviebatis; quod scitis.

2. Ideo notum vobis. Qnasi diceret: Quia in gentilitate etiam ad malum audientes fuistis, credo quod in fide Christi ad bona magis audientes sitis.

3. AUGUST. (expos. in Evang. Joan. tract. 74 tom. IX) Nemo potest dicere. Apostolica vox est. Nemo dicit Dominus Jesus, nisi in Spiritu sancto. Et quis Dominum Jesum, nisi qui diligit [ adde, eum], dicit? si eo modo dicit, quo intelligi Apostolus voluit. Multi enim voce dicunt, corde autem et factis negant.

4. AMBROS. Nomo potest dicere. Ne hominum favorem existimarent in regula Christiana, et propter [Col. 0196A] hoc argui se minime paterentur, sicut in simulacris; ostendit nullum beneficium esse humanum in eo, cum dicitur Dominus Jesus, sed magis donum Dei, qui dignatus est mysterium suum hominibus declarare.

5. Divisiones ministrationum. Non est divisa gratia per personas Patris, et Filii, et Spiritus sancti, sed indiscreta unitatis natura, et trium unum opus intelligitur.

6. AUGUST. (lib. XII de Trin, cap. 14, tom. III) Sermo sapientiae. Invenio scriptum esse in libro Job, eodem sancto loquente: Ecce pietas est sapientia; abstinere autem a malis scientia est. In hac differentia intelligendum est ad contemplationem sapientiam; ad actionem scientiam, pertinere. Pietatem quippe [Col. 0196B] hoc loco, posuit cultum Dei; quae Graece dicitur theosebia ( θεοσέβεια ). Nam hoc verbum habet ista sententia in codicibus Graecis.

7. AUGUST. (lib. XII De Genesi ad liter., cap. 13, tom. III) Alii discretio. Discretio sane difficillima, cum malignus spiritus, quasi tranquillus agit; ac sine vexatione aliqua corporis, assumpto humano spiritu dicit quod potest. Qando etiam vera dicit, et utilia praedicat, transfigurans se in angelum; sicut scriptum est, velut angelum lucis.

8. LANFR. Alii interpretatio sermonum. Sermones vocat, allegoricas prolationes, seu in dictionibus, seu in orationibus, quae in prophetis et Evangeliis ubi fere reperiuntur, quas qui interpretari sciunt, per gratiam sancti Spiritus, illam scientiam habent. Possumus per [Col. 0197A] sermones, mysticas etiam visiones intelligere, quales apparuere Pharaoni et Nabuchodonosor. Unde et Joseph dicit: Eo quod fiat sermo Dei. Et in Daniele legitur: Dic somnium, et interpretationem ejus indicabimus. Et rex ait: Sermo recessit a me. Quas interpretari utrique divino munere collatum est. Ait enim Joseph: Absque me Deus respondebit prospera Pharaoni. Et Daniel: Ostendisti mihi quae rogavimus te; quia sermonem regis aperuisti nobis.

9. AMBROS. Haec autem omnia. Quod superius trium personarum dicit, nunc per unum Spiritum sanctum dirigi [ al., agi] profitetur. Ut, quia unius naturae sunt, et quod unus operatur, operentur tres.

10. LANFR. Sicut enim corpus unum est. A simili [Col. 0197B] ostendit quidem unum esse spiritum, et ejus dona esse multiplicia, sicut unum est corpus, membra habens multa. Ponit autem Christum, id est, caput, et non corpus quae est Ecclesia, pro spiritu quo illa sibi sunt cohaerentia.

11. AUGUST. (Enarr. in psal. XXX) . Omnia autem membra. Loquens de membris Christi, hoc est fidelibus, non ait: Sic et membra Christi. Sed hoc totum quod dixit, Christum appellavit. Membra multa, unum corpus Christus; ergo simul omnes nos, cum capite nostro, Christus.

12. AMBROS. Si dixerit pes. Hoc est non posse eum qui infirmus videtur inter fratres, negare [ al., negari] esse de corpore, quia non sum potens.

13. Si totum corpus oculus, id est, si omnes essent [Col. 0197C] unius operis, quomodo impleretur reliqua necessitas corporis, cum constet multis officiis opus esse ad gubernacula corporis?

14. LANFR. Si totum corpus oculus. Nec debent, inquit, omnes in Ecclesia esse praedicatores, quia [Col. 0198A] non decet totum corpus esse oculus; si enim hoc esset, jam non esset ipsum corpus, quia non esset auditus et caeterae partes corporis.

15. AMBROS. Quod si essent omnia unum. Manifestum est quia, si omnes unius fuissent dignitatis, non dicerentur membra, neque corpus: ideo quia [ al., ideoque] variis membrorum officiis corpus gubernatur.

16. Oculus dicere manui, hoc est, non potest potior dicere inferiori: Non mihi opus es.

17. Et quae putamus. Despectis vel humilibus exhortatio necessaria est, per quam addatur illis honor, ut fiant utiles.

18. Et quae inhonesta sunt. Nam solent succincti vesticula tetrica, pede nudo incedere. Cum ergo [Col. 0198B] videantur contemptibiles, magis honori sunt; quia solent vitam habere mundiorem.

19. Honesta autem nostra. Fratribus, in quibus studium peritiae et conversationis viget, et honestatis nihil est quod a nobis addatur.

20. LANFR. Vos autem estis. Coaptat similitudines, quas superius dicit de corpore, ad hoc quod dixit: Corpus unum est, et membra multa. Convenit hoc quod dicit: Vos autem estis corpus Christi, et membra de membro. Ad hoc quod dixit: Nunc autem posuit Deus membra, unumquodque, sicut voluit. Convenit quod dixit: Et quosdam quidem posuit in Ecclesia: primum apostolos, secundo prophetas, sicut Agabum, et duas filias Philippi, tertio doctores, etc. Ad hoc quod dixit: Si totum corpus esset oculus, [Col. 0198C] ubi auditus? Convenit hoc quod dixit: Nunquid omnes apostoli? Nunquid omnes prophetae? Quod sectari debet charitate, uti in fine Epistolae si linguis, etc. concordet sic, sectamini igitur charitatem. Omne quod melius est et excellentius aliis sectari [Col. 0199A] debemus. Charitas autem excellentior est aliis donis Spiritus sancti, quod est excellentiorem viam, etc. Ergo, etc. Deinde ea sola sufficit ad beatitudinem, alia non sine illa. Quia neque loqui linguis, neque prophetia, neque scientia, neque fides, neque eleemosyna, neque martyrium sufficiunt ad beatitudinem, sine charitate; charitas autem sola sufficit, et hoc est quod dicit: Charitas patiens est, etc. usque ad, nunquam excidit. Nam et scientia et prophetia evacuabuntur: omne enim imperfectum perfecto superveniente, evacuatur: atqui prophetia et scientia sunt imperfecta; ergo evacuabuntur. Quod autem dicit: cum essem parvulus, probat omne imperfectum perfecto superveniente evacuari.

[Col. 0199B] 21. Membra de membro. Se vocat membrum a quo, id est, a cujus praedicatione Corinthii, qui erant membra Christi, processerunt, vel Christum, qui Ecclesiae caput est.

22. AMBROS. Secundo prophetas. Prophetas intelligimus futura dicentes, et Scripturas revelantes.

23. Tertio doctores. Doctores dicit, qui litteris et lectionibus pueros imbuebant.

24. Gubernationes. Sunt et gubernatores, qui spiritualibus gubernaculis documento sunt.

25. LANFR. Aemulamini charismata. Corinthii summopere desiderabant gratiam linguarum; sed hortatur eos Apostolus ut meliora charismata desiderent, et maxime gratiam prophetandi.

Si linguis hominum loquar, et etiam angelorum ( exaggeratio, ) charitatem autem non habeam, factus sum velut aes sonans, non proficiens mihi, aut cymbalum tinniens. Et si habuero prophetiam, et noverim mysteria omnia, et omnem scientiam; et si habuero omnem fidem ita ut montes transferam, de loco ad locum, charitatem autem non habuero, nihil sum. Et si distribuero in cibos pauperum omnes facultates meas, et si tradidero corpus meum ita ut ardeam, charitatem autem non habuero, nihil mihi prodest. Charitas patiens est, benigna est; charitas non aemulatur, non eam felicitas aliena contristat, non agit perperam, ⁜ 1 non inflatur, quia non eam extollit sua felicitas, non est ambitiosa, honoris, vel alienorum, non quaerit etiam quae sua sunt, non irritatur, non cogitat malum, non gaudet super iniquitate; congaudet autem veritati, aequitati; omnia suffert, sufferenda, ⁜ 2 omnia 73-74 credit, credenda, ⁜ 3 omnia sperat, speranda, omnia sustinet, sustinenda. ⁜ 4 , ⁜ 5 Charitas nunquam excidit, id est, cadit, quia in hoc saeculo est, et in futuro erit: fides, spes, etc. in hoc saeculo tantum, sive ⁜ 6 , prophetiae evacuabuntur, sive linguae cessabunt, sive scientia destruetur. ⁜ 7 Ex parte enim cognoscimus, et ex parte prophetamus. ⁜ 8 Cum autem venerit quod perfectum est, evacuabitur [Col. 0201] quod ex parte est ( Transsumptio ad minus, quae tamen pro simili sumit ). Cum essem parvulus, loquebar ut parvulus, sapiebam ut parvulus, cogitabam ut parvulus. Quando autem factus sum vir, evacuavi, abjieci a me, quae erant parvuli. Videmus nunc ( ad id quod dixit, ex parte prophetamus ) per speculum in aenigmate: ⁜ 9 tunc autem facie, revera, ad faciem. Nunc ( ad id quod dixit, ex parte cognoscimus ) cognosco ex parte; tunc autem cognoscam, sicut et cognitus sum, tunc perfecte cognoscam Deum, sicut cognitus sum a Deo. Nunc autem, in hac vita tantum manent fides, spes, charitas, tria haec. ⁜ 10 Major autem horum, diuturnior, nam et in futuro, est charitas.

CAP. XIII.—1. AUGUST. (De Genes. ad lit., l. XI, cap. 5, sub med.) Non inflatur, id est, non privata excellentia laetatur; merito ergo non inflatur.

2. (AUGUST. (De spirit. et lit, cap. 32, t. III.) Omnia credit. Ipsa charitas, quae omnia credit, non omni spiritui credit. Ac per hoc, omnia quidem [Col. 0200A] credit, sed Deo, quia non dictum est; omnibus credit.

3. Omnia sperat. Nam ideo tolerat omnia in praesenti vita, quia credit omnia de futura vita. Et suffert omnia quae hic immittuntur, quia sperat omnia quae ibi promittuntur. Merito ergo nunquam cadit.

4. AUGUST. (In Joan. IV, c. 16; expos. in I Ep. Joan. tract. 9 t. IX. Charitas nunquam. Deus dilectio est; et qui manet, inquit, in dilectione, in Deo manet, et Deus in illo manet. Si tibi domus Dei, esto domus Dei. Mane in Deo, et maneat in te Deus. Manet in te Deus, ut te contineat; manes in Deo, ne cadas. Quia sic de ipsa charitate Apostolus dicit: Charitas nunquam cadit. Quomodo cadit quem continet Deus?

[Col. 0200B] 5. LANFR. Charitas nunquam excidit, id est, cadit, quia et in hoc saeculo est, et in futuro. Erit fides et spes in hoc saeculo tantum.

6. Prophetiae evacuabuntur. In die judicii et prophetia evacuabitur, et varietas linguarum cessabit, et scientia sive mundanarum rerum, sive ad quam dispositionem pervenitur, destruetur.

7. Ex parte enim. Quasi diceret: Ideo prophetia evacuabitur et scientia destruetur, quia ex parte sunt; omne autem quod ex parte est, imperfectum est; omne autem quod imperfectum est, evacuabitur.

8. AUGUST. (Deperfec. justitiae, c. 8 t. VII) Cum venerit quod perfectum. Cum venerit quod perfectum est, quod ex parte est destruetur, id est, non jam ex parte, sed ex [Col. 0200C] toto erit, quia fidei et spei, jam res ipsa, non quae credatur et speretur, sed quae videatur teneaturque, succedet. Charitas autem quae his [ al. in his] tribus major est, non auferatur, sed augeatur, et impleatur [ al., augebitur, et implebitur] contemplata [Col. 0201A] quod credebat, et quod sperabat, indepta.

9. LANFR. Tunc autem cognoscam. Tunc cognoscam perfecte Deum, sicut cognitus sum a Deo, id est, perfecte.

10. Major autem horum est charitas. Item ostendit meliorem esse charitatem omnibus aliis donis; nam melior est fide, spe et caeteris, est enim diuturnior; unde et a praecedentibus principalem concludit quaestionem, dicens: Ergo, quia melior est omnibus, sectamini charitatem.

Ergo sectamini, studete ut habeatis charitatem, aemulamini spiritalia: desiderate spirituales gratias Spiritus sancti, magis autem, quam ut linguis loquamini, ut prophetetis. Qui enim loquitur lingua, scilicet auditoribus incognita, non hominibus loquitur ( simplex bonum, ipse enim solus intelligit ) sed Deo; nemo enim audit, id est intelligit. ⁜ 1 Spiritu autem 75 ⁜ 2 loquitur mysteria; nam qui prophetat, sibi, et hominibus loquitur ad aedificationem, ( duplex bonum ) et exhortationem et consolationem. Qui loquitur lingua, aliis incognita, semetipsum aedificat; si tamen intelligat: qui autem prophetat, Ecclesiam Dei aedificat. Volo autem omnes vos loqui linguis ( non dico, inquit, quia nolim ut linguis loquamini, sed quia malo ut prophetetis, quod dupliciter prodest ); ⁜ 3 magis autem prophetare. Nam major est, majoris dignitatis, qui prophetat, quam qui loquitur linguis, nisi forte interpretetur, quid dixerit exponit, ut Ecclesia aedificationem accipiat. Nunc autem, fratres, si venero ad vos linguis vobis incognitis loquens, quid vobis prodero, nisi vobis loquar, interpretetur, aut ⁜ 4 in revelatione, aut ⁜ 5 in scientia, aut ⁜ 6 in prophetia, aut in doctrina? tamen ( expletivum, vel scilicet similitudinem proferam ) quae sine anima sunt vocem sonum dantia, sive tibia ( transsumptio ad simile ), sive cithara, nisi distinctionem sonituum dederint ( non prosunt ), quomodo scietur id quod canitur aut quod cytharizatur? nullatenus (a simili. ) Etenim si incertam vocem det tuba, quis parabit se ad bellum? non prodest, nemo enim ad bellum per eam praeparatur. Ita ( a simili ) et vos per linguam, nisi interpretando manifestum sermonem dederitis; quomodo scietur id quod dicitur? Eritis enim in aera, in vanum, loquentes. ⁜ 7 Tam multa ut puta genera linguarum sunt in hoc mundo, et nihil, nullum genus linguae, sine voce, vocis proprietate, est. Si ergo ( a simili ) nesciero virtutem, intelligentiam vocis, ero ei, cui loquor, barbarus, non prodero ei cui loquor, et qui loquitur, mihi barbarus. Sic et vos, quoniam, quandoquidem, aemulatores estis spirituum, spiritualium donorum, ad aedificationem Ecclesiae quaerite ut donis spiritualibus adeptis abundetis. Et ideo, quia quaerenda sunt dona quae prosunt, qui loquitur lingua, ⁜ 8 oret ut interpretetur. Nam si orem, loquar, lingua, spiritus meus, vox mea, orat, id est, ego nulli prosum, mens autem mea [Col. 0203] sine fructu est, id est, sine compunctione, quia non intelligo quae lingua loquor. ⁜ 9 Quid ergo est? Quandoquidem non prosum loquens lingua, non interpretans, 76 esse debet quod sequitur scilicet, orabo spiritu, id est, voce, orabo et mente: ut interpretari sciam, psallam spiritu, id est, voce, psallam et mente, ut interpreter. Caeterum si benedixeris, benedictionem feceris, spiritu, id est, sola voce, non intellectu qui, quibus, supplet locum idiotae dicendo amen in fine orationis? nemo. Quomodo dicet, amen, super, per, tuam benedictionem? Quoniam, cum, quid dicas, nescit; nam tu quidem bene lingua incognita gratias agis, agendo, sed alter non aedificatur, alteri non prodes. Gratias ago Deo meo quod omnium vestrum lingua loquor, nec ideo, inquit, dico ut vobis invideam, nam Deo gratias omnium linguis loquor. Sed tamen, in Ecclesia volo, malo, quinque verba sensu meo loqui, ut intelligam, interpretari valeam ut et alios instruam, quam decem millia verborum in lingua incognita. Fratres, ⁜ 10 nolite, pueri, effici sensibus, magis appetendo linguis, quod parum prodest, quam prophetare, quod multum, sed malitia parvuli estote; sensibus autem perfecti estote, non desiderantes genera linguarum. ⁜ 11 In Lege scriptum est: ⁜ 12 Quoniam in aliis linguis, et labiis aliis loquar populo huic, et nec sic exaudient me, dicit Dominus. ⁜ 13 Itaque linguae in signum sunt non fidelibus, sed infidelibus; prophetiae autem non infidelibus, sed fidelibus, confert prophetare, et loqui linguis; et ex collatione utriusque praefert prophetiam linguis. Si ergo, autem, conveniat universa Ecclesia in unum, et omnes linguis incognitis loquantur, intrent autem idiotae aut infideles: ⁜ 14 nonne dicent quod vos linguis incognitis loquentes insanitis? Et dicent utique. Si autem omnes prophetent, intret autem quis infidelis vel idiota, si negare vult quod dicitur ab eis, convincitur ab omnibus, dijudicatur, id est, cognoscitur vita ejus per prophetiam ab omnibus; occulta enim cordis ejus per prophetiam manifesta fiunt, et ita cadens, se humilians, in faciem adorabit Deum, pronuntians quod vere Deus in vobis sit. Quid ergo est, fratres? ergo, fratres, cum tantae utilitatis sit prophetia, desideranda est. Monet eos ad fraternam aedificationem. Cum in ecclesia convenitis, si ⁜ 15 unusquisque vestrum ( alius hoc, alius illud ) psalmum hic habet, ille doctrinam habet, ( per gratiam Spiritus sancti, haec omnia illi dabantur, ) apocalypsin, revelationem, habet, linguam habet; interpretationem habet; omnia ad aedificationem 77 proximorum fiant. ⁜ 16 , ⁜ 17 Sive lingua incognita quis loquitur, secundum duos, aut ut multum tres, cum duobus loquatur, aut tribus, non omnibus, et per partes semoti, et unus quod alter lingua loquitur incognita, interpretetur. ⁜ 18 Si autem non fuerit interpres, taceat in ecclesia, coram aliis. ⁜ 19 Sibi autem loquatur, et Deo. Prophetae autem duo aut tres dicant ( plebs dividebatur, et uni [Col. 0205] parti unus propheta, et alius alii loquebatur ), et caeteri dijudicent, audiantur. ⁜ 20 Quod si alii revelatum fuerit sedenti, prior taceat. Potestis enim hoc modo omnes per singulos prophetare, ut omnes prophetare discant, et omnes exhortentur, admoneantur, et ⁜ 21 spiritus prophetarum prophetis subjecti sunt vel subjectus est. ⁜ 22 Non enim est dissentionis Deus, sed pacis, sicut et in omnibus ecclesiis sanctorum doceo. Viri quidem prophetent, ut dictum. Mulieres autem in ecclesiis taceant; non enim permittitur eis loqui, sed subditas esse, viris, quod non esset, si praedicarent, sicut et ⁜ 23 lex dicit: Si quid autem volunt discere, domi non in ecclesia viros suos interrogent. Turpe est enim mulieri loqui in ecclesia. ⁜ 24 An a vobis verbum Dei processit? ut propter hoc nova ineatis? Aut in vos solos pervenit? Si quis videtur propheta esse, ⁜ 25 aut spiritualis, cognoscat quae scribo vobis ( hic evidenter ostendit, difficilia esse verba suarum Epistolarum, ad quas exponendas, prophetas, et sapientes invitat ), quia Domini sunt mandata. ⁜ 26 ⁜ 26 Si quis autem haec et alia Dei mandata ignorat, vel negligit, ⁜ 27 ignorabitur. 78 Itaque, fratres, aemulamini prophetare: quia duplex bonum est: et loqui linguis nolite prohibere. Omnia autem honeste, ut viri loquantur, mulieres taceant, et secundum ordinem, alter prius, alter posterius, non omnes simul loquantur, fiant in vobis, vel a vobis.