149

Gesta pontificum Cameracensium ⁜ (1) jubente Gerardo I episcopo ⁜ (2) primus composuit canonicus quidam Beatae Mariae ⁜ (3) , Cameraci si non natus, a juventute tamen ibi degens ⁜ (4) , Gerardo familiaris ⁜ (5) . Scripsit ille Cameraci ⁜ (6) , in tres libros statim ab initio opus disponens ⁜ (7) , et quidem usque ad III, 34, a morbo recens sanatus ⁜ (8) , continuo calamo intra a. 1041-1043 ⁜ (9) , capita 35-60 autem [Col. 0010A] nec temporum ordinem servant, ut priora, nec bene digesta sunt, sed adnotata tantum et in chartam conjecta quasi ad usum futuri libri; paulo post igitur conscripta videntur, eodem fortasse tempore quo auctor priora correxit atque tum in margine, tum in schedulis assutis auxit, vivente tamen Gerardo ⁜ (10) , nec multo post a. 1044 ⁜ (11) . Sermone utitur minus quidem eleganti, vocibus barbaris ⁜ (12) non paucis intersperso, simplici tamen et a verborum [Col. 0011A] tumore multum alieno, neque similes in sententiarum fine sonos sectante. Fontes adhibuit quam plurimos: Gregorium Turonensem, Gesta regum Francorum, Flodoardi Historiam Remensem, Hincmari epistolas; Annales Vedastinos, Einhardi ⁜ (13) , Sancti Gisleni ⁜ (14) ; catalogos pontificum Cameracensium; vitas SS. Ursmari atque Ermini auctore Ansone, Autberti auctore Fulberto, Vedasti auctore Alcuino, Leodegarii, Salvii ⁜ (15) , Gisleni, Landelini, Amati ⁜ (16) , Aichadri, Hugonis Rothomagensis, Gaugerici, Maxellendis ⁜ (17) , Aldegundis, Gudilae; Wiboldum de alea; Gerardi I epistolas; diplomata archivorum Cameracensis, Lobiensis, Maricolensis; narrationes Gerardi I atque aliorum ⁜ (18) . His fontibus ita usus est, ut nunc describeret [Col. 0011B] integros, nunc excerperet, verbis pro libitu mutatis; imo diplomata etiam pro more illius temporis nequaquam accurate semper eum expressisse, chartae ipsae Cameraci adhuc servatae luculenter docent; quod adnotavimus ⁜ (19) , ne nimia in talibus auctoritas scriptoribus mediae aetatis tribuatur, ubi [Col. 0012A] chartae ipsae non jam supersunt. Sed haec in nostro saeculi sunt, non levitatis neque mendacii. Ubivis enim vera scribere volebat ⁜ (20) ; et si non raro erravit, in chronologia maxime ⁜ (21) , nunquam tamen sciens falsa tradidit. Nec miracula nimium sectatur, nec rerum gestarum tenuitatem commentis exornare studet; et quamvis jejuni sit animi neque ad historiam scribendam nati, simplex tamen est, et fidei neque ira nec studio corruptae.

Haec sunt quae certa de auctore scimus ex ipsius opere. Alia de eo testimonia non exstant, nisi tres epistolae ⁜ (22) , e quibus Colvenerius, cui lucem debent, primus eruit, auctorem Gestorum fuisse Baldericum, filium Aiberti domini de Sarchinville, sacellanum [Col. 0012B] primo ac secretarium Gerardi I, deinde secretarium Lietberti et Gerardi II, postea canonicum et cantorem ecclesiae Morinensis, inde archidiaconum Noviomensem, ac demum episcopum Noviomensem ac Tornacensem; obiisse Morinis a. 1112, ibidem in choro sepultum. Sed jam Petrus Boschius ⁜ (23) ostendit, [Col. 0013A] Baldericum episcopum, quem ipsa Ecclesia Noviomensis vocet pastorem non aliunde illatum, non alium, sed suum, suo profusum utero, quem gremio susceptum ipsa sibi lactavit, quem sibi ablactatum ipsamet educavit et ab ipsis cunarum exordiis per aetatum et ordinum gradus sibi penitus vindicavit, ut habere gaudeat ex filio patrem, ex alumno rectorem, ex canonico suo et archidiacono Baldrico pontificem ⁜ (24) non posse eumdem esse cum nostro, quem inde a juventute usque ad a. saltem 1044 Gameraci vixisse ex ipsius verbis constet, quemque anno demum 1082 ad Morinos transiisse, ibique anno adhuc 1094 vixisse epistolae istae tradant. Statuamus igitur oportet aut errasse Gerardum, ita ut Chronicon Cameracense a Balderico scriptum sciens, at a quonam Balderico [Col. 0013B] nesciens, eum quem optime norat Baldericum, episcopum, cogitaret.—aut totam epistolam suppositam esse, id quod de reliquis etiam duabus Boschus non uno ex capite suspicatur. Atque revera habent apocryphi quiddam et, ut ita dicam, vagi; color est recentior non qualis illo tempore esse solebat; in prima chronicon Morinense scriptum indicatur, antequam auctor Morinos venisset; in secunda chronicon Cameracense, quod ante annum 1044 compositum fuisse scimus, anno 1094 adhuc ineditum repraesentatur, cum tamem prima epistola anni 1082 ejus mentionem faciat tanquam satis noti; in tertia senex, si noster esset, ad minimum 88 annorum ad historiam scribendam invitatur. Porro origo duarum prorsus est incognita; et quanquam Colvenerius, vir [Col. 0013C] summae in litteris etiam religionis, profecto non is fuit qui sciens falsa pro veris daret: ipsum tamen falli potuisse chartis jamdudum suppositis, nec incredibile est, nec ei quam memoriae illius merito habemus repugnat venerationi. Quamobrem tum ipsae, tum quae iis solis innituntur—Balderici nomen, secretarii apud Lietbertum atque Gerardum I. [Col. 0014A] munus, transitus ad Morinos, chronicon Morinense ⁜ (25) —si non prorsus neganda, adeo tamen dubia manent, ut sint quasi non sint. Multo probabilior, imo per ipsius auctoris testimonium ⁜ (26) certa fere videtur Boschii conjectura ⁜ (27) , ex qua noster praeter Gesta, et quidem prius quam ea, Vitam quoque S. Gaugerici e duabus vetustioribus conscripsit.

Auctorem in Gerardo I calamum sistere voluisse, supra ex ipsius verbis vidimus. At Colvenerius—et hunc reliqui secuti sunt omnes—Gesta Lietberti quoque eidem tribuit, hac una ratione inductus, quod in codice 2 tertio libro subjiciantur. Sed ipse dicit ea ibi scripta esse alia manu eaque paulo recentiori, unde certum fere videtur, in codice primario, [Col. 0014B] hujus 2 fonte, ea non fuisse ⁜ (28) . Sigebertus quidem ⁜ (29) , Rodulfus biographus Lietberti, auctor chronicae S. Andreae Castri Cameracesii, et scriba codicis Hafniensis ⁜ (30) ea jam in libro gestorum pontificum Cameracensium legebant; sed inde nequaquam sequitur, auctorem esse eumdem. Hic enim patroni sui Gerardi ultimos septem annos profecto non tam alto atque abrupto silentio transiisset, neque, credo, librum, a. 1044 absolutum, usque post a. 1076 reliquisset intactum—nam tunc demum gesta Lietberti conscripta sunt ⁜ (31) .—Sermo etiam quamvis colore non multum differat, studium tamen sententiarum singulas partes aequali sono terminandi multo magis apparet quam in praecedenti. Rodulfus porro hanc Gestorum partem Vitam Lietberti vocat [Col. 0014C] ⁜ (32) , quo nomine vocare vix poterat, nisi a prioribus separatam; et Cameracensis etiam abbreviator interpresque Gallicus, eo quod a Lietberto initium sumpserunt, ibi quamdam ut ita dicam caesuram in Gestis fuisse ostendunt. Separavimus igitur Gesta Lietberti a tertio libro, triginta amplius annis prius composito atque unius Gerardi rebus ab auctore destinato; [Col. 0015A] damusque e codicibus 2, 2*, 7, in quibus solis leguntur.

Gesta Gerardi II restituimus ex 7, 7*, ubi alii operi a. 1180 composito tam arcte inserta leguntur, ut unum unius auctoris opus videri possit. Sed diligentius inspicienti statim apparebit ea quae de Gerardo ibi habentur, scripta esse paulo post ejus mortem a. 1092 ⁜ (33) , et quidem auctore alio quam Gesta Lietberti ⁜ (34) , reliqua anno demum 1180 addita esse, ex Gestis sequentium episcoporum excerpta. Quominus autem Gerardi II quoque gesta excerpta tantum hic legi credamus, versio Gallica vetat statim indicanda, quae non ex codice 7, sed ex Gestis ipsis facta, in Gerardo II ad verbum [Col. 0015B] fere cum nostro convenit, in sequentibus multo amplior est. Et hic igitur, ut in Lietberto, separavimus, quae in 7, 7*, et in editione Dom Brial XIII, 476, unica hucusque, unum opus efficiunt.

Gesta sequentium episcoporum non jam integra habemus, sed ope tantummodo duorum excerptorum atque versionis Gallicae, qualia fuerint possumus conjicere. Anno siquidem 1180 monachus, ut videtur. Sancti Gaugerici ⁜ (35) , cum Gesta Lietberti, Vitam ejusdem et Gesta Gerardi II in unum volumen ⁜ (36) conscripsisset, successiones pontificum ab illo tempore usque ad presens tempus [Col. 0015C] per annos ferme centum, hoc est ab anno incarnationis Verbi 1090 usque ad annum 1180 summatim designare intendens Gestis Gerardi narrationem de sequentibus episcopis ex ipsorum Gestis excerptam ( ⁜ (37) tam arcte subjecit, quasi unum opus esset; de suo nil addens nisi cap. 4 6, 9, de sancto Gaugerico, sed quaedam omittens, quae ex versione Gallica supplenda esse suo loco indicavimus. At hujus excerpti habemus tantum initium usque ad a. 1095; reliqua interciderunt, mutilis codicibus 7*, unde Dom Brial XIII, 476, et 7 autographo, unde nos illud dedimus.—Anno porro 1191 canonicus Cameracensis ⁜ (38) Gesta Lietberti et sequentium sat breviter contraxit, et inde a morte Nicolai, ut videtur ⁜ (39) , de suo continuavit ad annum usque [Col. 0015D] 1191. Qui quamvis et verba Gestorum quamplurimum mutaverit, et judicium de hominibus nonnunquam aliud habeat quam illa, tamen cum versione [Col. 0016A] Gallica collatus summae utilitatis est ad Gesta illa restituenda. Postea continuatus fuit ab alio quopiam; sed haec interierunt. Opus unico codice 9 jam deperdito editum fuit in libro: Supplementum seu continuatio chronici Cameracensis Balderico adscripti, ab a. 1054 ad a. 1196. Cameraci apud S. Berthoud. 1786. 8 ^{v o} , deinde Dom Brial XIII, 534, initio quod ex Gestis Lietberti fluxit omisso. Nos ex utraque editione damus, capitum destinctione de nostro instituta.—Saeculo denique XIII exeunte ⁜ (40) Gesta Lietberti et sequentium genuina, non abbreviata, nescio quis in Gallicam linguam vertit, prouti tunc vertere solebant verbosius paulo quam textus Latinus, omnino tamen satis accurate. In Lamberto et Gerardo II, neque omisit quicquam neque addidit; [Col. 0016B] in sequentibus, ubi Gestis ipsis deperditis, ex excerptis modo judicare licet, omisisse perpaucula tantum videtur, adjecisse nil nisi locos quinque ⁜ (41) ex Lamberti Waterloi Chronico ad verbum desumptos. Quae si detraxeris, Gesta deperdita Manassis et sequentium haec versio sat bene supplet; quare dolendum, quod jam in anno 1135 desinit, fine unici codicis 10 deperdito. Ex hoc primus edidit Dom Brial XIII, 476; excerpta quaedam dedit Leglay ⁜ (42) . Nos gestis Lietberti et Gerrardi II, quibus nil novi inest, plane omissis, reliqua inde ab anno 1092. omnia ex ipso codice 10 iterum proponimus, capitum distinctione de nostro addita, locisque quibus excerptor Gaugericianus et abbreviator Cameracensis eadem narrant, in margine ubivis indicatis.

Haec sunt quae de Gestis pontificum Cameracensium ad nos usque devenerunt. Continuationem quae non ex eis fluxit, habemus unam, brevissimam annorum 1051-1179, auctore monacho S. Andreae Castri Cameracesii ⁜ (43) ; quam post Dom Brial XIII, 533, et Leglay, p. 308, subjungimus ex eodem quo illi codice 3 unico.— Historia episcopatus Atrebatensis ⁜ (44) , cujus finem Brial et Leglay ediderunt, neque ad Gesta pertinet, quippe a clerico Atrebatensi composita circa a. 1172, nec res Germanicas ullo modo tangit. Neque magis nobis edenda erant Gesta quibus Atrebatensium civitas sub Urbano in antiquam reformatur dignitatem, a Baluzio edita ⁜ (45) , quae non sine utilitate cum Gestis conferentur, sed [Col. 0016D] auctorem habent longe alium, Atrebatensem, circa a. 1102 viventem; neque quicquam ad nostram historiam conferunt.

[Col. 0017A] Gesta per mediam aetatem neque lectitata multis fuerunt; nec saepe descripta. Usi sunt iis Lambertus episcopus Atrebatensis a. 1097 ⁜ (46) , Sigebertus a. 1105, Rodulfus in Vita Lietberti ante 1130 ⁜ (47) , Chronicon. S. Andreae Castri Cameracesii a. 1133, Andreas Marchianensis a. 1194, Chronicon Marchianense a. 1200 ⁜ (48) . Jacobus de Guisia c. 1380 ⁜ (49) .—Codices vero hi sunt:

1) C. sancti Gisleni, jam Bibl. reg. Haagensis n. 303, ex libris a Leloup collectis emptus, membr., fol. min., foliorum 88, linearum in quavis pagina 28; scriptus una manu continua saeculi XI, atramento tam fusco, ut integrae hic illic voces oculos jam fugiant; quarum aliquot sub initium operis alia [Col. 0017B] manus saeculi XII conata est restituere. Numeri capitibus praefixi octo tantum primis; inde a nono desinunt. Prima cujusque capitis littera est rubra; ornatae non habentur nisi pauculae sub initium operis. Tituli minio scripti, sed rubricatorem alium fuisse ac scribam, et orthographiae diversitas indicat, et quod saepius scriba non satis spatii liquit, ita ut rubricator marginem quoque adhibere cogeretur. Per totum vero codicem ⁜ (50) manus alia, nitidior paulo, sed plane coaeva, atramento plerumque nigriore additamenta ascripsit, tum in rasura, tum inter lineas atque in margine, tum vero in schedulis assutis, nunc breviora, nunc ampliora; imo integra capita ita supplevit. Singulos autem in scriba primario atque in rubricatore pennae lapsus [Col. 0017C] corrigere, orthographiam non raro diversam mutare vocesque ab his tum casu tum consultu omissas supplere omnino dedignata est. Hanc manum ipsius credo auctoris autographam, curis secundis opus suum revisentis;—nam de se ipso in hisce loquitur ⁜ (51) ; reliqui codices omnes ea tantum habent quae hic corrector, non quae primo scriba exaraverat; totusque harum correctionum additionumque habitus idem est, quem et in Thietmari, Liudprandi, Sigeberti, aliorumque codicibus autographis videmus. [Col. 0018A] Alia denique manus s. XII exeunte seu XIII, ineunte quasdam correctiones fecit in I, 20, 68.—Codex jam primum tantum atque secundum librum continet; desinit in media pagina antepenultima quaternionis foliis adhuc integri. Cui spatio paginae et dimidiae a scriba vacuo relicto, manus alia, sed coaeva, inscripsit: Ex decretis beati Gregorii pape, quod monachi, etc., quae ab opere nostro plane aliena sunt. At tempore Colvenerii, qui eo apud S. Gislenum usus est, tertius etiam liber aderat usque ad vocem capitis 49 medii: adhibuit, in qua voce desinebat in fine quaternionis, sequentibus foliis cum fine operis deperditis. Quae folia sub finem saeculi XII adhuc exstiterunt—tunc enim scriba codicis 2 ea adhuc excepit—sed saec. XIV jam deperdita erant; nam 3 [Col. 0018B] tunc temporis scriptus ea non jam habuit. Ex hoc codice primario reliqui fluxerunt omnes ⁜ (52) . Usus eo fuerat Colvenerius; eruit eum iterum Pertzius anno 1835; nos Haggae comitum anno 1839, V. Cl Holtrop bibliothecae regiae praefecto benignissime favente, denuo accuratissime contulimus.

[2] C. S. Mariae Atrebatensis, jam deperditus, sed Colvenerio adhuc adhibitus, qui eum Gislenensi recentiorem dicit. Sed jam ante finem saeculi XII descriptum fuisse ex 1 inde apparet, quod 1, 20, 68, ea habet, quae in 1 legebantur primaria, non quae manus saec. XII ex illis erasis superscripsit. Tituli minio exarati, prouti in 1, quem in universum satis accurate excepit; additionem unam tantum inseruit I, 3. Post finem libri tertii legebantur Gesta [Col. 0018C] Lietberti, sed «manu alia, eaque paulo recentiore scripta,» teste Colvenerio. Folium ultimum una cum alio quod continebat III, 48, et dimidium c. 49, jam tum deerat, cum 2* ex nostro describeretur. Novimus atque indicavimus ex uno Colvenerio auctore fide dignissimo, qui eum in notis suis a. vocat.

2*) C. Sancti Vedasti, jam civitatis Atrebatensis, n. 666. chart., fol., anno 1482 a pluribus ex 2 descriptus, sed satis negligenter. Quae legere non poterant [Col. 0019A] scribae, iis spatium reliquerunt, in margine saepius voce desunt indicantes. Quaternio integer cum I, 46-106 jam intercidit. Ipse contuli.

3) C. regius Parisiensis, n. 5533 ^a , olim Baluzii, membr. in quarto saec. XIV, nitidissime exaratus atque accuratissime. Capitum tituli rubri; in tertio libro nulli. Hic illic spatium relictum, ubi vocem in 1 legere non jam poterat; sed hoc raro factum. Desinit in medio III, 49, quibus eodem calamo subjungit continuationem brevissimam Post istum—Savine, quam post Gesta daturi sumus. Ipse contuli.

4) C. Affligemensis, dein societatis Jesu Antwerpiensis, jam bibl. Burgundicae Bruxellensis n. 7675, chart., fol., s. XVI, continet Gesta, Chronicon Egmondanum [Col. 0019B] atque Andream Marchianensem. Capitum distinctionem de suo nonnunquam mutavit, plura in unum conjungens. Post finem libri secundi eodem calamo descripsit quae in 1 ibi alia manus inseruit; tum statim librum tertium subjecit, sine titulo, cui in margine alia manus addidit: Sic habet ms. exemplar domini Preudhomme canonici Camerac. Desinit in III, 49, medio; nil deperditum. Ipse contuli.

[5] C. Rubeae Vallis, jam deperditus, sed Colvenerio adhuc visus et r notatus, qui eum dicit in charta descriptum, idque satis imperfecte, ab annis circiter 60 aut 70. In eo multa pro arbitrio mutata sunt, et pro veteribus nova nomina substituta. Summaria capitum habet tantum in secundo libro, nec integre. [Col. 0019C] Scriba modo quam maxime arbitrario egit; III, 18-49, in unius lineae spatium decurtavit; desinebat in III, 49, in media pagina.

6) C. S. Petri Altimontis, jam civ. Duacensis, n. 800, ab Antonio monacho in Alto Monte exaratus saec. XII, ex., membr., 8 ^o , de quo egi in Annalibus nostris VIII, 428; inter alia continet Gestorum librum secundum inscriptione prorsus carentem. Scriba satis accurate egit, excepto quod pro libitu plura omisit. Capitum tituli rubri, numeri nulli. Ipse contuli.

7) C. Hafniensis Tott., n. 520, mbr., quart., s. XII ex., olim SS. Martirum Floren. Hil. M. et P., sed scriptus, ut videtur, Cameraci apud S. Gaugericum. Continet Gesta Lietberti et Vitam ejusdem, cui scriba [Col. 0019D] sine ullo titulo fol. 40 subjecit Gesta Gerardi atque continuationem ex Gestis sequentium episcoporum excerptam. Desinit fol. 40 in fine quaternionis, sequentibus deperditis. Codicem hujus continuationis esse autographum monet Waitzius noster, qui eum contulit atque descripsit in Annalibus nostris VII, 440.

[7*] C. S. Sepulcri Cameracensis, jam deperditus, sed a Dom Brial visus, qui inde Gesta Gerardi atque continuationem Gaugericianam edidit XIII, 476, descriptus fuisse videtur ex 7. Desinebat jamjam cum continuationis c. 8, fine deperdito.

8) C. Gemblacensis, jam Bruxellensis n. 5468, mbr., fol., s. XI; in fine ab alia manu s. XI ex. [Col. 0020A] ascripta sine titulo continet nostri capita I, 94 98, 104. Lectiones ejus notavi omnes.

[9] Chartularium saec. XII signatum A. ex archivis ecclesiae cathedralis Cameracensis teste Dom Brial XIII, 534, sub initium continebat quam ille inde edidit abbreviationem Gestorum a canonico Cameracensi confectam, cum continuatione alia manu scripta, sed adeo mutila, ut inde certi quicquam vix elicere fas sit. Codex quo devenerit, nescimus.

10) C. ecclesiae Cameracensis catenatus, jam bibl. publ. Cam. 884, post catalogum episcoporum usque ad Enguerrandum de Crequi continet Gestorum versionem Gallicam, quam Dom Brial XIII, 476, ex ipso edidit. Finis codicis intercidit.

Editiones hae sunt:

[Col. 0020B] COLV.) Chronicon Cameracense et Atrebatense, sive historia utriusque ecclesiae, tribus libris ab hinc 600 fere annis conscripta a Balderico Noviomensi et Tornacensi episcopo. Nunc primum in lucem edita et notis illustrata per Georgium Colvenerium. Duaci ex off. I Bogardi 1615, in 8 ^o , est editio princeps. Colvenerius tres codices nostros 1, 2, 5, habuit, e quibus nitidiorem auctioremque 2 pro fundamento posuit, sed ex 1 correxit, ubi necessarium sibi videretur; reliquas codicis 1 lectiones alicujus saltem momenti indicavit in notis; ex 5 utpote recenti atque interpolato pauca tantum attulit. In praefatione fusius de auctore egit, sed ibi tribus istis litteris quas primus protulit, in errorem se induci passus est, quod tamen nequaquam ipsi vitio vertendum, [Col. 0020C] cum epistola illa Noviomensis nondum per Baluzium esset edita. Commentarius denique, quamvis paulo prolixior, multa tamen continet nunc quoque utilia, quibus non sine fructu usi sumus; codices porro 2, 5, et tertium librum codicis 1 jam perditos, per ipsum modo novimus; cumque Colvenerius solida eruditione atque accurata diligentia inter primos excelleret, liber ejus praestantissimis auctorum quos media aetas tulit editionibus est annumerandus.

BOUQ.) Dom Bouquet ejusque continuatores Gestorum excerpta quaedam ex editione Colveneriana inseruerunt tomis VIII, 278. X, 196. XI, 122. Dom Brial vero XIII, 476. 533. 534. e codicibus nostris 3. 10. et ex 7*. 9. jam deperditis edidit ea quae Gesta Gerardi, Gestorum excerptum Gaugericianum, [Col. 0020D] abbreviationem Cameracensem, versionem Gallicam esse supra exposuimus; et quamvis horum originem, fontes atque auctoritatem non satis perspectam haberet, eo tamen bene meruit, quod primus ea in lucem protulit.

LEGL.) Chronique d'Arras et de Cambrai, par Balderic, chantre de Térouane, revue sur divers manuscrits et enrichie de deux suppléments, avec commentaires, glossaire et plusieurs index, par le docteur LE GLAY. Paris 1834 in- 8 ^o . Editor hoc libro illud maxime efficere voluit, ut mediae aetatis cognitionem atque studia historica, quorum amor ipsum ex medico fecit archivarium, popularibus quoque suis notam iterum redderet acceptamque, eosque ad [Col. 0021A] ipsos e quibus historiam discere deberent fontes reduceret oblivione jamjam obrutos ⁜ (53) . Ideo in verbis auctoris edendis Colvenerium secutus est, adhibitis hic illic codicibus 2*. 6; plurimum vero studii collocavit in commentario, latiori quidem, sed vel sic libenter legimus auctorem, qui talia ita tractare novit ut non doctum opus legere, sed virum urbanum, qualis est, grata quadam cum elegantia narrantem audire nobis videamur. Auxit praeterea libri utilitatem eo quod primus ibi edidit tertiam partem chronicae S. Andrae Castri Cameracesii, eo usque incognitae; quam, quod integram infra proponere possumus, ipsius viri amabilis debemus benignitati.

Nostrae editionis ratio ea fuit, ut, cum codicem 1 [Col. 0021B] ab auctore ipso correctum esse perspexissemus, Gestorum primum atque secundum librum plane ex hoc daremus, correctiones ejus, additiones, pennae lapsus religiosissime ubivis indicantes, e reliquis vero codicibus ea tantum notantes, quibus vel ipsi eorumque natura cognosci, vel correctiones atque lacunae in 1. temporum injuria factae suppleri possent. Tertium quoque librum usque ad c. 49 med. ex eodem 1 dedimus, ipso quidem jam deperdito, sed Colvenerii egregia accuratione ejus absentiam adeo supplente, ut paucissima tantum dubia remanserint. [Col. 0022A] Finem libri ex 2, id est Colvenerio, et 2* dedimus. Gesta Lietberti nos primi a praecedentibus separavimus, proponentes ea ex 2 seu Colvenerio, 2* et 7, qui unus finem eorum suppeditavit, hucusque ineditum. Gesta Gerardi restituimus ex 7 ejusque apographo 7*, a Dom Brial expresso. Gesta sequentium episcoporum integra cum non jam habeantur, tria opuscula exhibuimus ex quibus ea suppleri possint: excerptum scilicet Gaugericianum, auctius jam quam apud Dom Brial, e codice autographo 7; Abbreviationem Cameracensem, cujus codex unicus 9 non jam exstat, ex duabus editionibus a Berthoud et a Brial curatis, omisso tamen initio e Gestis Lietberti ad verbum descripto; Versionem Gallicam e codice 10, et hujus initio omisso, [Col. 0022B] cujus fons adhuc exstat. Continuationem denique S. Andreae iterum ex codice 3 unico proponimus. In adnotationibus ea quae jam apud Colvenerium atque Leglay recte dicta reperiebamus, geographica maxime, ab illis mutuati sumus, nomina eorum religiose ubivis apponentes; praeterea duo potissimum exsequi conati sumus: ut et chronologiam quam accuratissime explicaremus, et quae ex aliis scriptoribus excepta sunt, litteris minoribus exprimeremus ubique ⁜ (*) .

L. C. BETHMANN.

[Col. 0021C] Precipiente domino nostro episcopo Gerardo ⁜ (54) , in quantum vere indagari potuimus, de antiquitate nostrarum urbium, Cameraci videlicet atque Atrebati, sed et de earum quoque pastoribus memoriae commendavimus; non quidem ingenio freti, sed monitoris dignitate compulsi, qui nostram pusillitatem apud peritissimas aures periclitari maluit, quam diutius tot temporum ordinem, tot gestorum seriem conticeri. Quae quamlibet rustico sermone edita, [Col. 0022C] satis tamen apparent liquida. Nec tamen eo lector temere moveatur, quod tam antiqua modernis reddidimus; quia nihil dubium, nihil fictum positum est, nihil etiam revera preter quod aut in annalibus atque historiis Patrum, seu et in gestis regum, sed et in kartis quoque, quae adhuc in archivo ipsius aecclesiae sunt, repperimus, aut a certis relatoribus et visa et audita accepimus. Alioquin melius est tacere, quam falsa proferre ⁜ (55) .

[Col. 0021C] 1. Causa conditarum urbium prenotatur. Urbibus quondam aedificandis ea primum causa ab auctoribus ⁜ (56) extitisse dicitur, ut homines passim ritu ferarum oberrantes, quibus neque mos, neque cultus ratione magistra regebatur, nichilque divinum aut humanum sapiebant, sed propter errorem atque [Col. 0022C] inscientiam caeca ac temeraria dominatrix animi cupiditas ad se explendam viribus corporis abutebatur pernitiosis satellitibus;—illi inquam homines instructis urbium moenibus in unum convenirent, fidem colere et justitiam retinere discerent, et aliis parere sua volontate consuescerent; ac non modo [Col. 0023A] labores excipiendos communis commodi causa, sed etiam vitam amittendam estimarent. Quae nimirum causa, licet non improperanda videatur extitisse—non enim vile aut absurdum fuerat, homines agris et tectis silvestribus abditos ex feris et inmanibus mites reddi ac mansuetos—in consilio tamen providentiae ordinantis ⁜ 1 longe altior rerum causa portendebatur; per quam humana prudentia, dum suis consulere usibus putabat, superventurae posteritati utiliter ministraret; videlicet ut ipsis suis moenibus nihil aliud pretendere viderentur, nisi quaedam ut ita dicam regia aedificia construere, in quibus mox futura sancta mater aecclesia principalem suae dignitatis arcem et apostolicam sedem obtineret. Habet namque penthatheucus Moysi, quia, Hebreorum [Col. 0023B] populo ab Aegyptia dominatione revocato, Deus civitates gentium possidendas misticis beneficiis promitteret et donaret, juxta illud Psalmistae: «Dedit illis regiones gentium, et labores populorum possederunt (Psal. CIV, 44) . Unde et occiduae quoque regionis urbes, quas gentilitas muralibus machinis et miris nobilitaverat officinis, infusa per orbem aecclesia velut regiae majestatis arces occupat.

2. Conditores urbium Cameraci et Atrebati nesciuntur; Julius vero Cesar, superatis Alpibus et Gallis Atrebatum usque deveniens, Comeum ducem subjugavit. Sed haec de causa aedificandarum urbium sufficiant. De auctoribus vero earum dissensio plerumque invenitur, adeo ut nec urbis quidem [Col. 0023C] Romae origo diligenter possit agnosci. Nam plerique a Trojanis atque Aboriginibus, alii ab Evandro, alii a Romulo eam conditam fuisse asserunt. Unde nos nec historicos nec commentatores varia dicentes imperite condempnare debemus, quia antiquitas ipsa creavit errorem. Sed si tantae civitatis certa ratio non apparet, non mirum si in aliarum opinione dubitatur. Facturus igitur mentionem sanctorum patrum, quos provida Dei dispositio Atrebatensi seu Camaracensi aecclesiae preesse constituit, harum duarum conditores urbium scripto annotare debueram. Sed quia nomina aut memoriam eorum nec historiae aut annales aut etiam fama superstes ⁜ 2 servavere, de his consultius reticere censuimus, quam fabulosum quid conficere. De temporibus quoque [Col. 0023D] conditarum eadem constat ratio, ut quorum auctores nesciuntur, et tempora sileantur, preter quod inter antiquiores et nobiliores urbes Atrebatum nomen obtinere, si quis historias Julii Cesaris retexuerit, non ignorabit. Hic namque postquam totius poene orientis orbem Romano subjugasset imperio, regesque gentium tributarios fecisset, videns quod ei incerta bellorum prosperavissent, occidentales quoque [Col. 0024A] regiones suo imperio adjungere meditabatur. Unde superatis Alpibus, Gallisque ⁜ 3 ad deditionem coactis aut gladio trucidatis, forte Atrebatum, quae supererat in extremis Galliae finibus, septus militaribus copiis devenit. Cui cum cives, Comeo duce, viro militiae veteris stipendiis egregio et gentis suae et patriae salute ferventissimo, resisterent: indignatus, quod Romanae potentiae resistere auderent, cui extrema Indiae paterent, Assyrius atque Aegyptius parerent, Macedonia et omnis Palestina regio serviret, Scotia, quae nihil terris debebat, atque Saxonia inaccessa paludibus et inviis septa regionibus, jam tremebat, postremo omnia subjecta erat, nisi quae nimio aestu aut gelu invia sunt, et ideo extra Romanum imperium, quia eadem extra humanum [Col. 0024B] usum,—super his indignatus, vehementius obsidioni incubuit. Conflictum promptissime ab utraque parte, donec memoratus Comeus ⁜ 4 , Romani principis fortitudinem sustinere non valens, cum civibus ad deditionem cogeretur. Alii rebellionis ausum, et moras obsidionis in virum capiti ulciscendas acclamabant. Fit concursus, ad ejus advenientis spectaculum Romanis confluentibus. Alii videre dejectum desiderabant, quem paulo ante in amplissimo honore positum summae rei preesse intuebantur; alii certabant illudere capto; alii vices rerum humanarum tam varias atque flexibiles mirabantur. Plerique consultius ingemiscebant, qui in alienis casibus sibi eadem posse accidere estimabant. Cesar pre ceteris movebatur ingenita animi mansuetudine, illum dudum [Col. 0024C] bellatorem superbum, subito potestati addictum hostium, alieni nutus sortem operiri, vitae naufragum, exulem spei, incertum salutis. Tantum valere momenta in preliis, ut brevi casu dispares sui reddant, cum aut potentes dejiciuntur, aut afflicti levantur. Itaque pars melior, eorum scilicet qui honore potiebantur, in quos potius Cesaris consilia reclinabant, mitiora consilia dabant. Maxima tamen apud Cesarem portio salutis viro fuit devotus patriae animus et spectata in rebus bellicis virtus. Advertens namque in eum fidei et egregii animi constantiam, inter primos militaris negotii viros et regios consiliarios promovit, per quem postmodum multa strenuae virtutis insignia peregit. Nam bello strenuus, consilio bonus, quam frequenter innumeras hostium [Col. 0024D] copias parva manu fuderit, non est presentis persequi negotii. Parent ⁜ (57) autem usque in hodiernum constratis aggeribus loca apud Mariolum ⁜ (58) , ubi Romanae acies castra metaverant.

3. Quod Clodio rex missis exploratoribus cum grandi exercitu Cameracum ingressus, christianis interfectis urbem obtinuit. Denique Cameracae urbis licet auctor et aetas certa non pateat, inter antiquiores [Col. 0025A] tamen nomen et famam obtinere eam, res ipsa indicat, quod in gestis antiquorum scripta saepe memoratur ⁜ 5 . Narrat item Francorum historia, quod postquam dominicae sanctionis sententia gentili gladio ferienda Gallia traderetur, Justino imperatore [(Gesta r. Fr. ) Clodio rex habitabat in Disbargo castello, in finibus Toringorum, regione Germaniae. In his autem partibus, id est ad meridianam plagam citra Rhenum, habitabant Romani usque Ligerem fluvium. Ultra Ligerem fluvium Gothi dominabantur. Burgundiones quoque Arrianorum sectam sequentes habitabant trans Rodanum, quod adjacet civitati Lugdunensi. Clodio autem, missis exploratoribus ad urbem Cameracum, in qua Romani habitantes jam christianae religionis culturam exhibebant, ipse [Col. 0025B] postea cum grandi exercitu Rhenum transiit, et Carbonarias ingressus, Tornacensem urbem obtinuit. Exinde usque ad Cameracensem urbem veniens, pauco temporis spatio resedit, Romanosque quos ibi invenit, interfecit. Exinde usque Somnam fluvium occupavit.]

4. Quod Clodoveus, rex quartus a Clodione, Ragnacharium consobrinum suum, pro eo quod eum in urbe non suscepit, congressione habita interfecit. Sed et ejusdem historiae textus indicat, quod Clodoveus rex quartus post Clodionem, in urbe Cameraco Ragnachario consobrino aut nepote suo custode relicto, in terris et civitatibus, quas usque Aurelianum occupavit, morabatur. Unde cum quodam tempore [Col. 0025C] reverteretur, ipse Ragnacharius mundano fastu superbus, mutata fide ei urbis ingressum negavit. Hic propter obscenitatem morum et insolentiam Francos sibi adversos fecerat, maxime pro eo quod [ (GREG. TUR. II, 42) effrenis in luxuria, Venerio adeo fervebat incendio, ut nec a civium nec propinquorum conjugibus suas comprimeret cupiditates. Quae quidem ei laetalis exitii causa extitit. Nam hujusmodi famoso ludibrio Franci efferati, causas quibus regi exitium maturetur nectunt, commentumque proditionis Clodoveo regi significant. Qui promissis proditores corrumpens, subaerato fefellit auro. Pactio haec fuit, ut regem hostibus congressuri desererent. Sumpta itaque de suis manu valida, Clodoveus adversum Ragnacharium movit exercitum; [Col. 0025D] qui et ipse directa acie regi occurrere parat. Missis itaque exploratoribus ad contemplandum exercitum Clodovei, non advertit dolum nuntiorum, qui factiose regi audaciam ex majoribus copiis suscitabant. Hujusmodi erant verba nuntiorum, cum quaereret [Col. 0026A] ab eis ⁜ 6 , cui exercitus fortior comitabatur. Tibi, inquiunt, tuoque Faroni. Nescius ipse dolose fictum, propter Faronem consiliarium suum quem ille solum posthabitis palatinorum primoribus super negotia regni constituerat,—de quo, cum muneris aut cibi aliquid allatum foret, dicere consueverat: Sint ista mihi meoque Faroni —regibus igitur congressis, hii dominum suum in ipso conflictu proelii juxta conventum deserunt, ipsi per prona fugientes, simulato terrore, hostibus terga vertunt. Comprehensus Ragnacharius occiditur. Proditoribus autem, propter vitiatum aurum, adversum regem susurrantibus, ille respondisse fertur, tali eos praecio meritos, qui dominum suum sponte ad mortem ducunt; hoc illis quod viverent debere sufficere, ne detestandae proditionis [Col. 0026B] poenas luerent in tormentis ⁜ 7 . Legimus autem in gestis Remorum pontificum (FLOD. I, 13) , quod rege praefato Clodoveo, ut posterius liquet, a sancto Remigio ac sancto Vedasto baptizato cum sororibus simul et cum magno Francorum exercitu, pars quidem magna Francorum, adhuc incredula necdum conversa, cum isto Ragnachario principe in locis trans Somnam fluvium, id est in urbe Cameraco, in infidelitate aliquandiu morabatur, donec superna gratia disponente, sed Clodoveo triumphante, idem Regnacharius, flagitiorum sectator ac turpitudinum, vinctus a Francis et a suis, ut modo diximus, traditus est et interemptus, omnisque Francorum populus ad Christi fidem per beatum Remigium [Col. 0026C] convertitur et baptizatur,] sicut inibi legimus. Sed potius per beatum Vedastum credimus; numquam enim sanctum Remigium in nostris partibus verbum Dei populo predicasse audivimus, sed ab illo et a rege noviter baptizato huic nostrae urbi ad convertendam gentem directum beatum Vedastum cognovimus; quare illum hujus negotii auctorem credimus.

5. Sevitia paganorum et clades cristianorum exprimitur. Igitur propositi operis ratio exigit, patres utriusque sedis stilo prosequi, vel quibus qui ad pontificale solium successere. Porro has duas fuisse matres aecclesiae sedes, certa res est, quae nunc unius pastoris moderamine reguntur; quod facile ex descriptionibus Dyonisii papae perpenditur, qui universis [Col. 0026D] provinciis singulas sedes propriis terminis discrevit; sicut etiam Hincmarus episcopus in suis libris diffinit ⁜ (59) . [Nota quod olim Cameracensis et Atrebatensis duae fuerant quae modo uniuntur. Haec auctor ipse ita in maraine addidit. ] Has duas sedes [Col. 0027A] beatus Vedastus, quia post tot infestationes, quas diximus et dicturi sumus, plurimum vastatas repperit, sub uno regimine cohibuit. At vero primos earum patres quaedam vetustatis obscuritas a nostra seclusit memoria, immo ea quae peccatis exigentibus Galliarum aecclesias paganorum persecutio subvertit; quae adeo in cristianorum populum efferbuisse legitur, ut cristiani, qui ea tempestate fuerant, per latibula divina celebrarent misteria. Si qui autem a paganis repperiebantur, aut verberibus afficiebantur aut gladio trucidabantur; multi in speleis aut fossis subterraneis ⁜ (60) absconsi suffocabantur. Sic obeuntibus sacerdotibus, intermissa sacrorum officia; quicquid ad sacri cultus observantiam spectabat, remissum. Incumbentibus ruinis, alii se precipitabant, [Col. 0027B] alii patriae incendiis exurebantur; paucis tamen usque ad ultimum in suo munere perseverantibus, atque invicem se hortantibus, ne in posterioribus ponerent sacrae religionis officium, quam salutis praesidium. Recte secum agi, si pietati impenderent, quod deberetur necessitati; pulcherrimum, si in patriae sinu sepeliri liceret. Quid enim juvaret evadere, et superstitem vivere religioni? Preclarum potius commori pio muneri. Quod si quis, periculi metu, deserat, sacrilegium est, si quis impleat, sacrificium est piae passionis victoria. Infulati itaque sacerdotes inter suas hostias immolabantur, et amicti sacerdotalibus stolis inter corpora occisorum humi jacebant. Sed nec solum in sacris ministris tanta strages desevierat, sed et reliquum vulgus miserrima [Col. 0027C] cede cruciabat. Humana itaque pariter atque divina maculabantur. Nonne et de his dixerat David: Venerunt gentes in hereditatem tuam, polluerunt templum sanctum tuum, posuerunt mortalia servorum tuorum escas volatilibus coeli; effuderunt sanguinem eorum velut aquam in circuitu Hierusalem, et non erat qui sepeliret (Psal. LXXVIII, 1-3) . Simul enim tunc et gentes venerunt in hereditatem Dei, quae auferrent omnia, et templa Dei polluta sunt manibus impiorum et insepulta jacuerunt cadavera interfectorum, ad escam avium et bestiarum voracitatem. Effusus sanguis, ut stagnaret in templum, deesset qui sepeliret; quia a viventibus in mortuos, a mortuis in eos qui adhuc viverent, furor transferebatur. Solvebas Gallia antiquae feritatis mercedem. [Col. 0027D] Si quis caesorum stragem recenseat, Babilonios in Hierusalem revertisse arbitretur. [ (FLOD. I, 6.) Hujus persecutionis meminit beatus Hieronimus in epistola de monogamia, dum barbaricae persecutionis planctum faceret ad Aggerundiam nobilem viduam, exhortans eam de perseverantia viduitatis, ita memorando inter cetera: «Innumerabiles et ferocissimae nationes universas Gallias occuparunt. Quicquid [Col. 0028A] inter Alpes et Pirineum, quod Occeano et Rheno includitur, Quadus, Wandalus, Sarmata, Alani, Gipedes, Herucli ⁜ 8 , Saxones, Burgundiones, Alamanni, et o lugenda respublica! hostes Pannonii vastaverunt. Etenim Assur venit cum illis. Maguntiacus nobilis quondam civitas capta atque subversa, et in aecclesia multa hominum milia trucidata. Wangiones longa obsidione deleti, Remorum urbs prepotens, Ambianis, Atrabatus [Nota quod Hieronimus cum aliis urbibus destructionem quoque Atrebatis plangit. Haec auctor in margine ], extremique hominum Morini, Tornacus, Nemetes translatae in Germaniam. Aquitaniae novemque populorum Lugdunensis et Narbonensis provinciae preter paucas urbes cuncta populata sunt, quas et ipsas [Col. 0028B] foris gladius, intus vastat fames,» et cetera.]

6. Sanctus Vedastus, divina dirigente gratia in hanc provinciam deveniens, Clodoveum regem, ob eventum belli minus prosperi ad cultum christianae fidei coactum, ad sanctum Remigium ducit baptizandum. Itaque dum haec tirannica rabies in Christi aecclesiam deseviret, fuit civitas Atrabates sine principe sacerdotii usque ad tempus sancti Vedasti. Aecclesia destructa, locus in solitudinem redactus, ferarum habitatio factus est. [( Vita S. Vedasti. ) Hic sanctus Dei confessor et egregius predicator, temporibus fortissimi regis tunc temporis Francorum Clodovei, in has divina dirigente gratia ob multorum salutem pervenit regiones.] Cujus rei ordinem et causam, quantum brevitas patitur, stilo prosequamur. [Col. 0028C] Porro memoratus princeps fanaticis adhuc tenebatur erroribus involutus, [sed erat ei uxor religiosa baptismique sacramentis initiata, Crhothildis nomine ( V. Ved. ),] filia Chilperici regis, quem Gundebaldus rex frater ejus ortis simultatibus interfecerat. Haec christianissima regina regem cotidie blandiebatur, suadens ab idolatriae cultura ad unius veri Dei cultum converti, ut per mulierem fidelem salvaretur vir infidelis (I Cor. VII, 14) . Sed rex reginae consilium minus audiebat, quia deorum suorum auxilio fieri estimabat in omnibus ⁜ 9 , quae sibi prospere accidisse videbantur. Anxia de regis potius salute quam de regni potentia regina, ubi salutis consilium regem contempsisse videt, dari ab Excelso postulat oportunitatis eventum, quo vel [Col. 0028D] sic rex compulsus salutis suae sumeret occasionem. [( V. Ved. ) Bellum itaque rex Alemannis indicit, sed imparatos, ut voluit, non offendit. Nam hii collecta manu valida, circa ripas Rheni fluminis regi occurrere, patriamque suam bellica virtute defendere temptant.] Invocatis ad auxilium regis diis suis, Franci in ipso congressionis apparatu coeperunt mente deficere, et languentibus dextris, terrore [Col. 0029A] simul et formidine dissoluti, vitae potius desperatione quam victoriae dispendio agitari. Videns rex palantem exercitum, supra vim terroris virtutem animi gerens, prohibet trepidare milites, magisque in prelium accendit, ne tanti estimarent mortis periculum quam gloriae triumphum. Ipse itaque signifer revocans acies, primus equum in hostem egit, et clamore magno sequuti ceteri acriter dimicabant. Alemanni e contra viribus et numero prestantiores, quibus pro vita et patriae libertate res erat, coeperunt fortiter Francos urgere; alii sagittis, alii telis, alii balistis cedentes confodere. Rex autem ubi multorum amissione videt dilabentem non posse subsistere exercitum, nec vocatos Deos instanti periculo sibi subvenisse, rebus desperatis fortissimum Deum [Col. 0029B] christianorum, quem regina colendum ei suaserat, invocavit, voto se obligans, se cum suo exercitu sacro fonte diluendum, si conversis rebus victor ab hostibus remeasset. Nec mora recreatis viribus et reparatis agminibus, cum auxilio Trinitatis hostes invadunt, et poene ad internecionem omnes devincunt, nisi quibus fuga aut deditio fuit ad vitam. Intelligens rex non tam sua virtute quam Dei munere hostes superatos, cui se fidei voto constrinxerat, [ V. Ved. ) Tullum mox oppidum adiit, audito, ibi beatum Vedastum laudabili religione Deo servire]. Cui cum adventus sui causam exponeret, et pugnae eventum, qui ex deorum invocatione in adversum cesserat, ad Christi nomen secundo successu provenisse notificaret: vir Domini, gratias agens Deo, [Col. 0029C] qui gentibus regnum suum apperire dignatus est, coepit catholicae fidei ministerium regi adnuntiare, et ewangelicis assertionibus instructum duxit ad venerabilem virum Dei Remigium, qui tunc temporis Remensis ecclesiae arcem tenebat; [(FLOD., I, 15.) vir ex sapientia virtutibusque factus, cujus spiritualium virtutum insignia testatur gens Gallica per eum ad Christum conversa; ( V. Ved. ) cui etiam Ormisda papa vices suas quondam in Galliis agendas commiserat. Vedastus igitur festinantem ad vitae fontem deducebat regem. Quo in itinere cuidam caeco ad se clamanti vir Dei lumen reddidit oculorum, non sine admiratione palatinorum procerum, immo etiam regis, quem presentis exhibitio miraculi christianae [Col. 0029D] fidei fervore accendit. Cernitur usque in hodiernum ecclesia in testimonium virtutis hujus constructa, in qua orantibus et credentibus beneficia prestantur divina.

7. Beatus Vedastus vinum de sicco vase protulit, et a sancto Remigio ordinatus episcopus, claudo vestigium et caeco reddit visum. Baptizatus itaque rex cum optimatibus suis ad sceptra regni regreditur; [Col. 0030A] sanctus vero Vedastus cum beato Remigio per aliquod temporis detinetur; ad quem nobilium et religiosorum multus ⁜ 10 ob celebrem conversationis famam fit concursus. Inter quos cum eum doctrinae celestis amore familiariter unus pre ceteris visitare consuesceret, et quadam die vespere incumbente sol ad occasum rueret, noluit virum absque caritatis viatico dimittere. Rogatus igitur puer vinum deferre, cum exhaustum omne renuntiasset propter hospitum frequentiam, de fidei divitiis haud dubius, vinum de sicco vase superexcrescere dedit preciosum. Advertens beatus Remigius in virum conversationis et spiritualium donorum insignia, indignum duxit sidereae lampadis lumen clausi sub tenebris, quae ad salutem et illuminationem melius luceret [Col. 0030B] multorum. Favente igitur rege Clodoveo, per Dei providentiam ordinatum episcopum ad evangelizandum Cameraco et Atrebato dirigit urbibus.] Liquet ⁜ 11 ergo, quod rex iste, quanto impensius paternas sedes amaverat, tanto probatioris vitae pastorem eo loci delegaverat. Ibi enim preter ceteras sedes, ut paulo superius dictum est (c. 4) , specialius versabatur; ideoque majori gratia ⁜ (61) ductus, pastorali regimine parochiam ditare conabatur; quippe nullum meliorem quam beatum Vedastum et ad ferocem populum edomandum et ad gratiam fidei excitandam arbitratus, per quem ipse fidem catholicam fuerat adeptus. Notandum vero, quod ut supra tetigimus (c. 5) , hae duae parochiae antea gemina episcopali administratione gaudebant; nunc [Col. 0030C] autem, quia ab hoc sancto pontifice vastatae repertae sunt, uno regimine colliguntur ⁜ 12 . [( V. Ved. ) Qui in Atrebatae urbis introitu claudum unum, alterum caecum, clamantes ad se, hunc lucis ademptae, illum ambulandi facultate donavit. Introgressus, stupet flenda urbis dejectione. Nam antiquis ferme temporibus sacrae eo loci fidei floruisse religionem agnovit; sed propter offensam incolentium, occulto sed justo Dei judicio tradita est cum ceteris Galliae vel Germaniae civitatibus pagano et perfido Hunorum regi Attilae urbs quoque illa depredanda. Qui propter animi saevitiam nec sacerdotibus Dei, ut supra deflevimus, nec ecclesiis Dei reverentiam noverat impendere, sed omnia quasi tempestas immanissima [Col. 0030D] ferro vastavit et igni. Perscrutanti, si quod signum ecclesiae patuisset, nullum veteris templi indicium parebat, quia loci situs vepribus et spinis jam inhorruerat, et ubi quondam psallentium chori, ibi lustra ferarum videbantur. Tandem inter fracmenta murorum diligentius contemplatus, invenit] aram sanctae Dei genitricis Mariae, quam, licet inter stragem murorum, tamen inlesam adhuc servari divinitus [Col. 0031A] non ambigit. Qua in re intellexit vir sanctus—nobis quoque intelligere datur—ibi pontificalis cathedrae arcem extitisse, presertim cum et Dyonisius papa, quem juxta chronicorum fidem annis 263 ante Hormisdam papam, qui tempore fuit beati Vedasti, constat Romanae ecclesiae sedem tenuisse, inter ceteras has quoque urbes. Cameracum atque Atrebatum, ascriptas et cum suis parochiis eque distinctas reliquerit ⁜ 13 , cum singulas dioceses circumscriptis finibus ordinavit, et editiores quasque metropolitanas, inferiores vero suffraganeas esse instituit. [Nota quod Dyonisius papa inter caeteras sedes pontificales Cameracum et Atrebatum descripserit. Auctor in marg. ]

8. Quod in urbe Vienna habita sinodo a beato [Col. 0031B] Mamerto, vocatus sanctus Remigius pro se sanctum Vedastum direxit; ubi coepiscopi inter cetera quae tractaverunt, jejunium quod triduo ante ascensionem Domini agitur, observari decreverunt. [(V. Ved. ) Reparatis templi aedificiis, beatus Vedastus circumjacentis provintiae populos ab idolatria cultibus divinis mancipavit, fana deorum diruens, aecclesias ad summi decoris culmen erigens. Claruit ubique divinae cognitio legis; Christi nomen cunctorum audiebatur in ore. Signa autem et virtutes, quae per eum divina exhibuit potentia, quia brevitatis stilus non capit, curiosis lectoribus liber vitae ejus plenius indicat. Hujus temporibus habita sinodus Vienna urbe describitur, ad quam Galliarum episcopi a beato Mamerto convocati poene omnes convenerunt; [Col. 0031C] (FLOD., H. R. I, 16) ubi et ipsi beatum Remigium, utpote divinis eloquiis eruditissimum et prestantioris gratiae privilegio facundissimum, venire petierunt. At vir sanctus senio gravis, cum corporis imbecillitate detineretur, beatum illuc Vedastum vicariae sollicitudinis cooperarium direxit ⁜ (62) . In ea namque urbe, ut beatus Gregorius Turonensis urbis episcopus scribit in gestis Francorum, tunc temporis inaudita cives prodigia terruerant. ( Gesta r. Fr. ) Hinc enim motu terrae maximo, multarum ecclesiarum subita eversione et ruentium palatiorum concussione, gravis animis dejectio incubuerat, instantibus prodigiis, mundi terminum et extremum judicii diem superventurum spectantibus. Porro ibi [Col. 0031D] bestiae multae oberrantes, lupi, ursi ac cervi ingressi per portam civitatis, homines plurimos devorantes, hoc per totum annum faciebant. Superveniente sollempni die paschae, sanctus Mamertus ejusdem urbis episcopus cum in ipsa vigilia sacrum misterium celebraret, palatium quoque regale, quod editiore [Col. 0032A] urbis loco eminebat, divino igne succensum est. Hanc divinae indignationis animadversionem ex offensa hominum accidisse advertentes episcopi, communi consilio decreverunt servari jejunium, quod triduo ante ascensionem Domini usque nunc per omnes Galliarum ecclesias agitur; sicque ipsa tribulatio atque subversio quievit.

9. Beatus Vedastus de hoc seculo migravit, cujus exitum columna lucis illustravit. (V. Ved. ) Rexit igitur egregius Dei sacerdos Vedastus predictae urbis aecclesiam annis circiter 40. Cujus mentionem beatus Remigius benigne recolit in testamento suo ita scribens (FLOD. I, 18) : Ecclesiae Atrebatensi, cui Deo auctore Vedastum fratrem meum carissimum episcopum consecravi, ex dono jam dicti pincipis, * id [Col. 0032B] est Hludowici, quem de sacro fonte suscepi, villas duas in stipendiis clericorum delegavi, Orcos videlicet et Sabucetum. (V. Ved. ) Ejus exitum columna lucis visa a cellula ejus ad caelum usque conspicuae lucis tractu pertingere designavit, quam mox subsequentis obitus sacra illustraverat dies. Mirum illud, quod inter lacrimantium gemitus in terra psallentium voces audiebantur in caelo. Sepultus est autem in aecclesia beatae virginis Mariae, haud procul ab ipso altari, ad australem plagam. In quo loco per aliquot temporis quievit, quousque revelante Domino a viris sanctis Autberto atque Audomaro ad locum, ubi nunc ejus memoria fulget, feliciter est translatus, sicut in libro vitae ejus, et plenius in gestis beati Autberti legitur. In qua translatione beatus Audomarus [Col. 0032C] receptum corruptile lucis munus fertur reimpetrata caecitate, vitasse. Hujus post obitum miracula alias diligens lector inveniet.]

10. ⁜ 14 De homine per advocatiam sancti Vedasti in campum sustentato. Pauca vero, quae nostris diebus meritis hujus beati confessoris a videntibus facta accepimus, nequaquam pretereunda estimavimus. In Derniensi ⁜ (63) namque territorio quendam ex familia sancti Vedasti hominem mali rapinatores, alienae substantiolae inhiantes, pravis insimulationibus adorti sunt, et ob hoc suum advocatum in jus quaerentes, ipsum quidem hominem ad singulare certamen, quod rustice dicimus campum, provocarunt. Qui advocatum suum adfuturum pollicitus [Col. 0032D] intra hujus legis diffiniendae terminum, sumpta pera cum baculo, ad cenobium viri Dei pergere festinavit, causamque proclamans, abbatis advocatiam imploravit. Abbas autem pro difficultate longi itineris detrectavit ferre suffragium, immo divinum monuit expectare ⁜ 15 auxilium. Omnino itaque desolatus ad [Col. 0033A] sua revertitur, solaque in Domini fisus clementia, susceptam legem refellere nequaquam estimavit. Ergo prescripta die judicio se repraesentans, advocatiam Dei et sancti Vedasti sibi profuturam assumpsit, nullumque aliud scutum quam peram sibi opponendam fiducialiter ad dirimendam pugnam exclamavit. Factumque est divina operante clementia, quod ubi obluctator alter diligenter armatus, congressu habito illius inermis peram ingenti ictu percusserit, tanta et tam densa nebula inter eos de ipsa pera statim exoritur, ut neuter alterum videre potuisset.

11. De homine quoque per sanctum Vedastum liberato. In una quoque aecclesia, quae in episcopio Leodecensi sita, in honore sancti Vedasti colitur, raptor quidam pessimus compositis fraudulenter calumniis [Col. 0033B] hominem cepit, nexisque post tergum manibus et fune ascellis supposito, torquendum durius abducebat. Quem mox caelitus emancipatum respiciens, equo desiliit, illumque per se fore solutum quoquo modo existimans, male verberatum iterum artius vinculavit. Equoque ascenso, repente quoque laxatum intuitus, cum furore etiam per comam arripuit, verberibusque affectum, tertio per genitalia obligavit. Nec longum vero, dissolutum respexit, sicque tandem devictus, divinae potentiae caedendum estimavit. Hoc autem meritis sancti Vedasti a Deo concessum nemo qui dubitet.

12. Post Vedastum successit Dominicus, postea Vedulfus, deinde beatus Gaugericus. Beato Vedasto [Col. 0033C] ad pontificale solium Dominicus successit, cui Vedulfus. Ab isto ceterisque successoribus ejus Camaracensis aecclesia specialem principatus aulam accepit, quae sacerdotali regimine multo ante tempore, sicut et Atrabatus, vacarat, ex quo Galliarum quoque aecclesias barbaricae persecutionis caedes vastaverat. Sed non idcirco jure quis dubitabit, an huic aecclesiae aliqui ante prefuissent rectores? cum hoc ex descriptionibus Dyonisii papae facile datur intelligi, ut superius (c. 5, 7) expresse ostensum est ⁜ 16 ; vel quod Clodio rex Romanos, quos ibi christianos invenerat, interfecerit. Hujus Vedulfi episcopi licet aliqua forte memoranda gesta fuissent, incertum tamen, an desidia an raritate scriptorum, quibus saepe multa silentio consenescunt, ad nostra [Col. 0033D] usque tempora superstite fama non durarunt; preter quod in gestis beati Gaugerici ⁜ (64) , qui ei successit ad pontificatum, legimus, illum rebus humanis exemptum ad meliora transisse. Per quod datur intelligi, non eum hujusmodi meriti fuisse, cui supplicia pro culpa, verum premia reddantur pro innocentia, quod est ad meliora transisse.

[Col. 0034A] [13. (V. Gaug. A nostro composita ante Gesta; conf. Acta SS. Aug. II, 670 Acta SS. Belgii II, 308. III. 1.) De Bertoaldo episcopo. Post excessum beati Gaugerici successit in sede pontificali Bertoaldus, ex Francorum, nobilitatis prosapia, vir apostolicus ac dote virtutum preclarus. Hic amore ac veneratione beati Gaugerici ductus, qua semper ut filius flagrabat, in cubiculum sancti viri, unde animam ad caelos emisit, lectum suum constratum locavit, non presumptione lubrici animi, sed certus, quia hunc locum nullae adversae partis fantasticae insidiae vexarent, quem vir tantus sui obitus casu dicavit. In quo cum aliqua nocte pausaret, apparuit illi per visum beatus Gaugericus, blande quidem ac leniter alloquens, ut promptius emoto lectulo presumptionis culpam meminisset piare, si propicium sibi eum habere voluisset. Mox [Col. 0034B] ille summoto lectulo, quod jussum fuerat explevit, et in eodem cubiculo altare Domino in memoria ⁜ 17 beati Gaugerici dedicavit, pigneribusque sanctorum conpositis, divinis cultibus aptavit; ubi usque in hodiernum celebratio sancta peragitur, immo et Deo vota solvuntur.

14. Interfuit sinodo Bertoaldus episcopus cum sancto Arnulfo et multis aliis; ubi necessaria ecclesiae tractata sunt (an. 625). Reperimus etiam in gestis Remorum episcoporum (Flod. II, 5) , quod ipse Bertoaldus episcopus interfuit sinodo, quam Sonnatius Remorum episcopus celebravit, cum Teoderico Lugdunensi, Sinduflo Viennensi, Sulpitio Bituricensi, Medegiselo Turonensi, Senoco Elosanensi, Leontio Santonensi, Modoaldo Treverensi, Chuneberto Coloniensi, Richerio [Col. 0034C] Senonensi, Donato Vesontionensi, cum multis etiam aliis episcopis, quorum nomina brevitas neglexit. Reperitur quoque sanctus Arnulfus interfuisse Mettensium presul. In qua sinodo multa leguntur utilia constituta, de rebus scilicit aecclesiae, qualiter tractandae sint. De clericis videlicet, si qui rebellionis ausum sacramentis se aut scripturae conjuratione constrinxerint, atque insidias episcopo suo callida allegatione confecerint; ut si admoniti emendare contempserint, gradu proprio omnino priventur. Item si quis judex cujuslibet ordinis clericum publicis sanctionibus inclinare presumpserit, aut pro quibuslibet causis absque conscientia et permissu episcopi distringere, aut contumeliis vel injuriis afficere presumpserit, communione privetur. Item si [Col. 0034D] quis homicidium sponte commiserit, et non violentiae ⁜ 18 resistens, sed vim faciens impetu hoc fecerit, cum isto penitus non communicandum; sic tamen, ut si poenitentiam egerit, in exitu communionis viaticum non negetur. Item si clericus proficiscens de civitate ad alias civitates voluerit aut provincias pergere, pontificis sui epistolis commendetur; quod si sine [Col. 0035A] epistolis profectus fuerit manifestis, nullo modo recipiatur. Item si quis in quolibet gradu vel cingulo constitutus aut potestate suffultus, decendente episcopo res cujuslibet conditionis in domus vel agros aecclesiae positas ante reserationem testamenti vel audientiam ausus fuerit occupare, vel aecclesiae repagula effringere et supellectilem infra domum aecclesiae positam contingere vel scrutari presumpserit, a communione christianorum penitus abdicetur. Item ut clerici cujuslibet ordinis neque pro propriis neque pro aecclesiasticis causis aliter adire debeant forum, nec causas dicere audeant, nisi quas cum permissu et consilio episcopi agere eis fuerit omnino permissum. Item viduas, quae se Domino consecrari petierunt, vel puellas Domino consecratas, nullus [Col. 0035B] neque per auctoritatem regiam neque qualicunque potestate suffultus aut propria temeritate, rapere vel trahere audeat. Quodsi utrique consenserint, communione priventur. Preter hec etiam alia multa tractata sunt, quae licet satis utilia, tamen breviloquio gaudentes, pretereunda estimavimus.

15. (V. Gaug. III, 3.) Isto presule fur in basilica sancti Gaugerici, sancto Gaugerico intimante, comprehenditur. Sub hujus tempore fur quidam intempesta nocte basilicam sancti Gaugerici ingressus, sacrum viri sepulchrum, quod miro artificii opere auro et gemmis renitebat, spoliare cupiebat. At vir Domini janitori suo per visum apparuit, memoriamque suam a latronibus temptatam intimavit, denuntians, ut captum furem sine laesione abire permitteret. Sicque [Col. 0035C] factum est.

16. Subnectitur Ablebertus sive Emebertus, ex sancta stirpe progenitus. Post Bertoaldum successit beatus Ablebertus qui ita in catalogo episcoporum nominatus, ab incolis vero et vicinis Emebertus dicebatur ⁜ (66) . ( V. Guad. ) Hic ex Bracbatensi pago oriundus, parentibus siquidem et vitae et generis dignitate clarissimis, patre videlicet Witero comite, sancto viro, atque Amulberga matre editus est. Cujus etiam quattuor sanctae sorores fuerunt hae: Reinildis, Sarachildis, Ermenlindis, beatissima quoque Guodila, junior aetate, sed non minus prestantior sanctitate. Quae profecto antequam nata, ab angelo beatissimae matri nunciata, dies suos bonis operibus vincere [Col. 0035D] studuit, multisque virtutibus et miraculis, ut ipsius [Col. 0036A] vitae liber editus insinuat, coruscavit. Qui etiam liber Ablebertum pontificem et mira sanctitate clarum protestatur, et morum ingenuitate conspicuum; quod nec dubitandum, presertim cum et tam sanctis et tam magnificis natalibus ortum ⁜ (67) . Hic nimirum prelibatae sororis, id est Guodilae, jam triduo sepultae, tumulum a latrone pestifero violatum audiens, ingemuit, latronemque anathematis vinculo innodavit; immo etiam exerta inprecatione, ut signis fatentibus saltem posteros non lateret, obtinuit; hoc modo sane, ut si vir esset, claudus vel quolibet modo debilis fieret, si femina, vitio quod vulgo dicimus gutteriam ⁜ (68) , semper non careret. Et hoc mirabile dictu; namque omnem ipsam progeniem haec ita postea habere, liber ipse fatetur. Unde datur intelligi, virum [Col. 0036B] altioris meriti extitisse.]

17. Hic ad Martinas sepultus est, sed ad Milbodium translatus ⁜ 19 . Fuit autem huic, ut ferunt, predium, quod Martinas ⁜ (69) dicitur, familiis quidem et rebus circumfluis locupletissimum, de quo Dei genitricis aecclesiam ⁜ (70) haeredem fecerat, sed, nescimus qua causa nisi infestatione paganorum, amiserat. Hic superveniente die suae vocationis, in eodem pago, villa videlicet quam loci habitatores Ham ⁜ (71) dicunt, defunctus, migravit a mundo; illucque sepultus, deinde ad Martinas deportatus, postea vero ad Melbodium translatus, ibique nunc quiescens, resurrectionis diem expectat.

[18. (17.) De sancto Autberto. (V. Autb. ) Post hunc in sede pontificali beatus successit Autbertus [Col. 0036C] ⁜ (72) , vir egregius et vitae merito conspicuus, temporibus Dagoberti regis Francorum. Qui pro familiaris amicitiae gratia, qua eum singulariter amabat, fratribus qui in aecclesia beatae Mariae famulabantur, ubi vir Dei pontificalis cathedrae fungebatur officio, unum regalis munificentiae fiscum donavit, quem Oneng ⁜ (73) ab antiquo dicebant. Hujus beati viri gesta pro raritate scriptorum non plene patuerunt, preter quod in gestis sanctorum qui ipsius fuere temporibus, pauca repperimus, in quibus celebri memoria ipse recolitur, de quibus aliqua breviter narramus. Puerum quendam ⁜ (74) ex sacris fontibus susceptum et sacris literis traditum, cum attentius ad sacros ordines promovere meditaretur, [Col. 0036D] fallentibus verbis deceptum, diabolus ad [Col. 0037A] exteriora retraxit. Qui adsumptis sibi nequissimis et seditiosis hominibus, coepit viatores infestare, trahere, spoliare. Qui cum his studiis attentius insisteret, et vir beatus ejus ruinam defleret, forte unus ex conplicibus suis raptus ad supplicia ⁜ (75) , juveni cui dabatur haec vidisse magnum incussit horrorem. Cui post horrendam visionem angelus de caelo apparens, protestatur talibus eum quoque suppliciis debitum, pro eo quod virum Dei Autbertum reliquisset. Hoc terrore correptum juvenem vir sanctus recepit, aluit, et ad sacerdotium usque promovit. Cujus multa in libro vitae ejus miracula usque in presens, si cui est otium, inveniet.

19. (18.) (Ibid.) Quod S. Gislani aecclesiam consecravit, sanctum Vincentium excoluit, sanctam Waldetrudem [Col. 0037B] et sanctam Aldegundem velavit (Ibid.) . Sub eodem fere tempore beatus Gislenus ab Athenis digressus, dum ortis simultatibus apud beatum Autbertum accusaretur: ille advertens simulationis causas, non solum non condempnandum estimavit, sed cum magna veneratione suscepit, aecclesiamque quam idem sanctus Gislenus construxerat, adsumpto secum beato Amando, in honore apostolorum consecravit. Hic beatum Vincentium, qui ante Madelgarius dictus est, cum vitae saecularis actibus occupatus teneretur, et militaribus negotiis et regii generis conjugio esset nobilis, in tantum divini amoris fervore accendit, ut militiae cingulo postposito, laxoque conjugio, monastico habitu sumpto, sub sanctae conversationis regula se constringeret. Cujus uxor, beata scilicet [Col. 0037C] Waldetrudis, adsumpta sibi germana sua, quae virginitatis propositum Domino dicarat,—hae ambae sumptis a beato Autberto sacris velaminibus, haec in monte qui dicitur Castrilocus ⁜ (76) , illa in loco qui dicitur Melbodium ⁜ (77) , divinis se cultibus usque ⁜ 20 ad finem exercuerunt. Erat vero in Melbodio monasterium a beata Aldegunde constructum, quod beatus pontifex in honore beatae virginis Mariae et sanctorum apostolorum consecraverat, adhibitis secum viris religiosis, quos vitae ipsius liber editus insinuat ⁜ 21 .

[Col. 0038A] 20. (19.) (Ibid.) Sanctum Vedastum levavit. Atrebato etiam in honore beatae Dei genitricis Mariae aecclesia fuerat dedicata, in qua pontificalis apicis thronus habebatur. In hac beatus Vedastus, cujus supra ⁜ (78) meminimus, haud procul ab altari, verso ad australem plagam sepulchro, quiescebat. Quem beatus Autbertus, designato sibi ab angelo aedificandi oratorii loco, et fundata aecclesia, adhibito secum beato Audomaro Terwanensis urbis episcopo, transtulit. In qua translatione idem beatus Audomarus, cum esset caecus, receptum lumen parvipendens, amissam subito caecitatem reparavit; ubi in memoria presentis seculi ⁜ 22 aecclesia constat adhuc in honore beati Autberti constructa. In loco vero divinitus designato vir Domini monasterium construxit, et ex [Col. 0038B] rebus suis aecclesiae in usum famulantium pro rerum oportunitate donavit. Cujus rei seriem libellus vitae ejus plenius ostendit. Beatus Vindicianus, qui ei successit in episcopium, existentibus causis abbatiam Theoderico regi donavit, retento sibi pastoralis privilegio regiminis. Beatus vero Autbertus, populo suo ad cultum dominicae fidei mancipato, feliciter clausit diem, sepultusque est in aecclesia beati Petri ⁜ (79) , quae extra muros urbis Cameracae erat aedificata; nunc autem, ampliatis moenibus et monasterio meliorato, intra moenia urbis ⁜ 23 ipsius quiescit.

21. (20.) ( A. Ved.; cf. V. Leod.) Vinditianus episcopus successit, et de martirizato S. Leodegario. Post ejus excessum ( an. 670) beatus Vinditianus ejusdem aecclesiae sedem regendam suscepit temporibus [Col. 0038C] Theoderici regis, filii Clodovei ex Bathilde prudentissima regina. Hic Theodericus post Clotharium fratrem, qui prior in regnum patris cum Badhilde matre successit, summam regni suscepit, renitentibus plurimis ex Francorum principibus, maxime propter Ebroinum, qui major domus regiae illis permolestus erat. Unde consurgentes adversum Theodericum et Ebroinum, utrosque, tonsis capitis crinibus, in Burgundia Luxovio monasterio recludunt, et Childericum tertium fratrem, qui in Austrasiis partibus imperabat super cunctum regnum suscipiunt; [Col. 0039A] sanctum vero Leodegarium Augustidunensem pontificem super domum regis constituunt. Sed non multo post Franci, regem propter levitatem et ⁜ 24 insolentias suas non ferentes, coorta seditione eum interfecerunt; sicque Theodericus in regnum, Ebroinus vero in priorem gradum restituitur. Qui nequissimis doctus consiliariis, estimans se memorati pontificis factione ab antiqua potestate dejectum, crudelissimis eum tormentis affecit, et in territorio Atrabatense transductum decollari fecit in loco qui dicitur Silva sancti Leodegari ⁜ (80) , sepultusque est in villa quae dicitur Sercin ⁜ (81) , quae est in confinio Cameracensis episcopii et Morinensis ⁜ 25 .

22. (21.) ( V. Leod.) De corpore hujus martiris episcopis Ansoaldo, Hermenechario, et sancto Vindentiano [Col. 0039B] ⁜ 26 contendentibus, sorte Ansoaldus habuit. Nec mora, miraculorum ejus fama circumquaque diffusa, ad palatium regis usque celebriter innotuit. Ubi tunc forte inter ceteros proceres Ansoaldus Pictavensium et Hermenecharius Augustidunensium episcopus, sanctus quoque Vindicianus aderant. Quorum primus sancti martiris corpus monasterii quodam et consanguinitatis privilegio vendicare cupiens, alter vero episcopatus jura preferens, tertius, id est beatus Vinditianus, locum martirii et sepulchri, quem in diocesi sua Deo volente martyr susceperat, contestatus, hanc inter se non improbandam disceptationem confecerant, donec ex sententia ceterorum pontificum tribus epistolis horum trium nominibus subscriptis et confuse sub palla [Col. 0039C] altaris obtectis, factaque in commune oratione, Pictavensi episcopo ex indiciis sanctum corpus deberi declaratum est.

23. ⁜ 27 (22.) Miraculum de sancto Amato, quod tempore sancti Vindiciani presulis contigit Cameraco. Sub hujus quoque pontificis tempore in hac nostra civitate quoddam contigit mirabile, quod huic operi necessarium duxi inserere. ( Vita Amati. ) Ea namque tempestate, dum prefatus rex Theodericus in sanctos Dei seviret, diabolica agitatus stimulatione sanctum Amatum Senoniensis aecclesiae presulem exilio religandum deputavit; longeque ab illis partibus, in municipio Viromandensi quod Perrona [Col. 0039D] vocatur, sub custodia admodum reverentissimi viri Ultani abbatis mancipandum destinavit, scilicet ut quem ferro non audebat perimere, longa saltem exilii tribulatione maceraret. Sancto igitur Ultano de medio facto, timens rex impius, ne sanctus presul repatriaret, elegit quendam virum nomine [Col. 0040A] Mauruntum Adalbaldi ducis atque sanctae Rictrudis filium, quem Perronam direxit, atque ut beatum presulem alias secum digne custodiendum duceret, imperavit. Siquidem preclarus Dei athleta hujusmodi precepto parere non distulit, sed quod jussum fuerat, quantocius properans, exulem sanctum honorifice tractando secum inde adduxit. Illis ergo ad Austrevandensem pagum tendentibus, contigit, ut refocillandi gratia Cameracum diverterent ad urbem. Ubi ceteris circa ministerium satagentibus, beatissimus presul, parti quam Maria testante Domino optimam elegit, semper intendens aecclesiam sanctae Dei genitricis et virginis Mariae haud longe ab hospitio subintravit, ibique quantum Domino carus erat, evidentissime claruit. Intranti enim, [Col. 0040B] ut in umbris solet, lumen oculorum solis claritate perculsum obtunditur. Unde ipse minus perspicax, radio solis, qui per foramen parietis infulgebat, pro servo usus est; quoniam fatigatus itinere, materiale onus, ut spirituale levius adsumeret, deponens, cappam suam atque manicas suas radio solis tanquam ibi protensae ferulae ignoranter injecit. Quae sol ipse suscipiens, dum orationi prostratus incumberet, famulando sustinuit. Dispositis interea quae domi necessaria erant, beatus Mauruntus sancti vestigia subsecutus, cum aecclesiam introisset et exuvias sancti de sole pendere deprehendisset: Deumque mirabilem glorificando predicans, tanti viri pedibus se prostravit, suamque ignorantiam accusans, si quid in eum peccasset, veniam postulavit. [Col. 0040C] Non enim illi antea competenter servierat, utpote quem tanti meriti apud Deum fuisse nondum noverat. At mitissimus presul clementer ⁜ 28 indulsit, et non multo post viribus resumptis, iter quoque resumunt quod coeperant, laboremque suum divini sermonis dulcedine lenientes, Hamaticum ⁜ (82) deveniunt. Quo in loco diutissime commorantes, non minimum profecerunt. Relicto denique Hamaticae cenobio, sacer presul educitur, Broilumque ⁜ (83) perductus est. Ipse vero juxta basilicam cellulam sibi fabricari precepit, intra quam quandocumque oportunum erat sese continens, vigiliis, orationibus atque jejuniis incessanter corpus fatigavit, usque [Col. 0040D] dum tam egregium militem Dominus de terris ad coelos evocavit ( an. 690).

24. (23.) ( V. Max.) Quod tempore hujus sancti viri virgo Dei Maxelendis martirizatur, percussorque execatur. Sub hoc fere tempore quaedam virgo in territorio Cameracensi, nobilissimis orta natalibus, [Col. 0041A] circumventa est a quodam juvene non ignobilis generis, sed ignobilis animi, ut ejus conjugio jure matrimonii copularetur. Quae dum nec auro aut gemmis nec ullo ornamentorum genere frangi potuisset, quominus virginitatis propositum laxaret, et more nobilium feminarum viro potenti jungeretur, nec parentes suos super hujusmodi consilium audire nollet; desperato juvenis amore captaque oportunitate, qua puellam paternis aedibus solam posset offendere, assumpta secum nefandorum turba sociorum, domum omnem circumvallarunt, et facta irruptione domum omnem perscrutati sunt; tandemque loculum in quo virgo latebat curiosius contemplantes, inventam violenter traxerunt usque ad locum ubi nunc constructa est basilica in honore omnium sanctorum, precipue [Col. 0041B] quidem sancti Vedasti, necnon et veneratione ipsius sacrae virginis. Tunc funestus carnifex, dentibus frendens, evaginato gladio percussam interfecit. Qui mox ut sanguinem virginis vidit, justo Dei judicio cecus factus est. Sepultaque est in basilica beatorum apostolorum Petri et Pauli sanctique Sulpicii confessoris, quae constructa est in villa quae vocatur Pomeriolas ⁜ (84) .

25. (24.) (Ibid.) Quod beatus episcopus virginis corpus ad locum interfectionis retulit, et Harduinus lumen recepit. Triennio vero expleto post passionem ejus, quaedam matrona nobilis, nomine Amaltrudis, voce divina commonita est, ut beatum Vindicianum Cameracensem episcopum adire deberet, ut ipse [Col. 0041C] cum clero suo ac plebe vicina sacrum corpus ad locum interfectionis cum summa veneratione referret, quia locum illum Dominus signis et miraculis clarificare disposuerat. Quod beatus pontifex, mox ut referentis verba audivit, implere curavit. Porro Harduinus, qui eam interfecerat, licet miserrime et cum ignominia, adhuc in cecitatis suae tenebris vivebat. Qui ut sacrum virginis corpus ad locum memoratum referri audivit, dampnans et recognoscens peccatum suum, obviam corpori se jubet duci, et ante feretrum se prostravit. Ad quem mox ut sacri corporis bajuli pervenerunt, lumen recepit; currensque ad episcopum, narravit quanta sibi acciderant. Ex presentis igitur occasione miraculi episcopus verbo dato ad populum, sanctum corpus [Col. 0041D] in aecclesia supramemorata sepelivit ( an. 673).]

26. (25.) Quod super res Atrebatensis aecclesiae S. Mariae privilegium a Johanne papa confirmari obtinuit. Hoc autem scriptum repperimus, quod vir [Col. 0042A] Dei venerabilis episcopus sanctae Dei genitricis aecclesiam Atrebatensem ex rebus propriis una etiam cum rege Theoderico augmentans, villis, aecclesiis, terris, molendinis ceterisque subsidiis ampliavit, atque in generali placito residente rege prefato, seculares ac judiciarias potestates per pontificalem auctoritatem, presentibus quidem multis coepiscopis cum rege etiam jam dicto astipulantibus, scripto privilegio et a Johanne papa confirmato, ab illa aecclesia omnes penitus exclusit. Quod privilegium tale est: « Sancto et universalis aecclesiae provisori beatissimo Johanni papae Romano episcoporum episcopo, Vinditianus servus servorum Dei minimus, in Christo Domino quicquid felicius. Notum sit paternitati vestrae seu omnibus sanctae [Col. 0042B] Dei ecclesiae prolibus, si aliquid de rebus nostris locis sanctorum vel in substantia pauperum conferimus, hoc nobis procul dubio in aeternam beatitudinem retribui confidimus. Nos quidem de tanta misericordia et pietate Domini confidentes, in conventu venerabilium episcoporum nostrorum coram rege pissimo Theoderico in generali placito, hanc epistolam roboravimus, roboratumque in perpetuum fore optamus. Lex priscorum quoque exposcit auctoritatem, ut quicumque voluerit de rebus suis propriis vendere, cedere, condonare, suum strumentum secundum legem Salicam licentiam habeat alligare. Quapropter noverint omnes fideles, presentes ac futuri, pontificali auctoritate hoc episcopale privilegium constructum a memorato rege Theoderico, ut inviolabiliter [Col. 0042C] conservetur ab hodierno die et deinceps. Per pontificalem auctoritatem omnes seculares et judiciarias potestates excludimus omnemque clamorem et omnem invasionem ab aecclesia sanctae Mariae Atrebatensis civitatis; sed ut liceat canonicis Deo inibi famulantibus ex hoc et in reliquum tempus quiete vivere, ab omni mundano strepitu sequestramus. Si autem talis extiterit causa, ut successores nostri precaria vel beneficia de rebus ad clericorum usum pertinentibus patrare maluerint, hoc interdicimus. Interdictu etiam anathematis et pontificali auctoritate stabilimus, ut ipsum monasterium cum his villis, Belrenio ⁜ (85) , Medonivilla ⁜ (86) inter has duas villas mansos 60, culturas 11, aecclesias 2 cum omni [Col. 0042D] dote et omnibus appenditiis, Aquis ⁜ 29-30 ⁜ (87) in pago Atrebatense cum aecclesia et dote seu omnibus appenditiis, Friscinicurte ⁜ (88) cum omnibus appenditiis, Batzala ⁜ (89) cum aecclesia et omnibus ejus appenditiis, Berleta ⁜ (90) cum omnibus appenditiis, Squavia [Col. 0043A] ⁜ (91) cum aecclesia et dote et omnibus ejus appenditiis, Ors ⁜ (92) cum omnibus appenditiis, Sautscido ⁜ (93) cum suis appenditiis, Radonivilla ⁜ (94) cum molendino uno super Crientionis fluviolum ⁜ (95) , alio molendino in Dominica curte ⁜ (96) , Maraculo ⁜ (97) , cum integritate, aecclesia cum dote, decimancula ⁜ 31 in Rodulfi curte ⁜ (98) , similiter in Vinziaco ⁜ 32 ⁜ (99) , ex hodierno die et in reliquum tempus sit in potestate canonicorum in ipso monasterio Deo servientium. Nec aliquis presumat ex his quae diximus, quae memoratus inclitus rex de rebus propriis et de aliis per regale preceptum eidem loco delegavit ad opus clericorum, inferre aliquam molestiam, sed liceat eis quiete omnia possidere, quo valeant liberius pro pace sanctae Dei aecclesiae et vita regis et conjugis ac [Col. 0043B] filiorum ac statu regni, Domini clementiam exorare. Si quis vero observator hujus privilegii a nobis ⁜ 33 editi extiterit, accipiat mercedem a Domino, et benedictionem a vobis et ab omnibus nobis in presenti vita, et in futura vitam aeternam, amen. Qui vero nostrae auctoritati parvipenderint, et hanc pontificalem auctoritatem manu nostra roboratam infringere voluerint, inde dirigimus ad vestram clementiam, ut quod a nobis roboratum est, stabile permittatis non solum a vobis, sed ab omnibus nostris episcopis qui sunt erga vos. Deus omnipotens, qui cathedra unitatis doctrinam posuit veritatis, faciat vos memorem intellectoremque sui, placeatque vobis propter cum in orationibus vestris meminisse etiam mei.»—At ille: «Vindiciano cum coepiscopis degentibus Galliarum [Col. 0043C] finibus fraternam visitationem et paternam benedictionem. Audite sententiam quam dico. Si quis de successoribus vestris, vel comes seu cupiditas judicum aut ulla opposita persona, hanc donationem vel confirmationem, quam pro Dei intuitu et amore divino fieri vel firmare decrevistis, minuere aut a loco distrahere maluerit: apostolica sententia damnamus, et per pontificalem auctoritatem a liminibus sanctae Dei aecclesiae sequestramus, et a coetu supernorum segregamus, et a regno Dei excludimus: sancti Petri Christi janitoris atque clavigeri celestis regni interdictu interdicimus, et cum Juda traditore domini nostri Jesu Christi sorte permittimus, ut in die judicii cum diabolo et ministris ejus, luctu quatiente, [Col. 0044A] inferno perfruantur sine gaudio. Amen. Ego Johannes papa hoc privilegium a mea parvitate editum firmavi ac roboravi. Ego Marinus vicarius sedis apostolicae firmavi ac roboravi. Ego Andreas episcopus subscripsi. Ego Bonibertus episcopus subscripsi. Ego Laurentius episcopus ⁜ 34 subscripsi. Ego Pedelbrandus episcopus subscripsi. Ego Nautor episcopus subscripsi. Ego Hilarius episcopus subscripsi. Ego Constantius episcopus subscripsi. Ego Martinus episcopus subscripsi. Ego Christophorus episcopus subscripsi. Ego Thomas episcopus subscripsi. Ego Felix episcopus subscripsi. Ego Audoinus archiepiscopus subscripsi. Ego Austregisilus episcopus subscripsi. Ego Ravengarius episcopus subscripsi. Ego Silvinus episcopus subscripsi. Ego Leodegarius ab [Col. 0044B] impio judice Ebroino cathedra Augustidunense depositus scripsi et subscripsi. Data 8. Idus Maii, anno 7. regni domini nostri Theodorici regis, indictione 2 ( an. 685). Ego Vinditianus episcopus jussu domni Theoderici regis et rogatu Johannis summi pontificis scripsi et subscripsi.»

27. (26.) Quod vir Domini Vinditianus, adhibito secum S. Lantberto, in villa Hunolcorth aecclesiam consecravit. Preterea vero idem prefatus pontifex Vinditianus in vico qui, a sede Cameracense fere septem milibus distans, vocabulum Hunolcurt ⁜ (100) ab antiquis accepit, monasterium, accersitis secum non paucis coepiscopis unaque etiam beato Lantberto Leodecense martire preciosissimo, ad laudem Dei et venerationem sancti Petri consecravit, ibique clericos [Col. 0044C] et sanctimoniales constituit. Postea vero vir Domini in villa Savia ⁜ (101) , suo videlicet predio, in oratorio quidem sancti Martini aliquandiu conversatus, sacris operum indiciis non parum claruerat, creberin isque collocutionibus, exhortationibus, apostolicis predicationibus, multos inibi ad normam vitae salubris exequendam excitaverat ⁜ 35 . (27.) Veterem vero kartulam in archivo aecclesiae sancti Huntberti repperimus, quam sub praesentia et favore hujus sancti pontificis ipse vir sanctus tunc temporis abbas, de villa Maceriis ⁜ (102) scripsit, ita se habentem ⁜ 36 : «Anno 12 regni domni nostri Childerici gloriosi regis, 15. Kalendas Aprilis ⁜ 37 ( an. 672). Ego in Dei nomine Chonebertus ⁜ 38 , etsi indignus peccator, cogitans de [Col. 0045A] Dei timore vel aeterni boni retributione seu abluendis meis peccatis; quia dicit Scriptura: «Facite vobis amicos de mammona iniquitatis, qui vos perducant in aeternas mansiones sanctorum;» rursumque dicit: «Facite vobis saccos elemosinae qui non veterascunt ⁜ 39 »—iccirco dono, quod imperpetuum donatum esse volo, ad sacrosanctum monasterium quod vocatur Maricolas, quod vir illustris Huntbertus ⁜ 40 quondam suo opere construxit, ubi ego ipse indignus peccator abbas preesse videor ⁜ 41 , consecratum in honore sanctae Mariae matris Domini nostri Jesu Christi et sancti Petri et Pauli apostolorum vel reliquorum dominorum qui in ipsa basilica venerantur, situm in pago Fanomarcensi ⁜ (103) super fluviolum qui vocatur Helpre ⁜ (104) : hoc est ⁜ 42 partem [Col. 0045B] maximam de possessione nostra in villa nuncupata Macerias, sita in pago Laudunensi super fluvium Iseram, quam de avia mea Deo sacrata Audeliana ⁜ 43 quondam dato precio per venditionis titulum comparavi, hoc est mansos dominicos, ubi ipsa Audiliana mansit, vel postea nos edificavimus, et terrationes ⁜ (105) , et servos et ancillas illos et illas. Hos igitur mansos cum terris concidis et pascuis in integrum per hanc seriem epistolae nostrae donationis, quam Ulfinum notarium scribere rogavimus, ad ipsam basilicam sanctae Mariae Mariculis ⁜ (106) constructam, a presenti die tradimus ad possidendum. Haec omnia supra nominata ad ipsum monasterium delegavimus, ut ipsi monachi vel successores nostri in suo jure vel dominatione a presenti die recipiant ad possidendum, [Col. 0045C] tam in terris quam domibus, edificiis, mancipiis, vineis, silvis, pratis, pascuis, aquis aquarumque decursibus, absque ullius judicis interpellatione ⁜ 44 ; habeantque in sua potestate tenendi, dandi, vendendi, commutandi, vel quod exinde voluerint faciendi. Propterea in ista epistola definimus, ut nulla altera ⁜ 45 ratione calumnia in postmodum inter ipsos servos Dei vel heredes nostros non adcrescat. Si quis vero post nos, quod futurum esse non credimus, si aliquis de heredibus nostris aut quaelibet opposita persona contra hanc donationem nostram, quam fieri rogavimus, venire aut infringere voluerit: primitus iram trinae majestatis incurrat, et sit anathema, et deleatur nomen ejus de libro viventium [Col. 0045D] celesti, et cum justis non scribatur, sed sit consors [Col. 0046A] Judae Iscariotis qui Dominum tradidit ⁜ 46 , et si emendare noluerit, mutet Deus sensum ejus et in illo judicio recipiat quod Ananias et Saphira receperunt in presenti, et insuper inserat cogenti fisco auri libras decem, et decem argenti pondo coactus exsolvat ⁜ 47 . Nec si quid repetit, nihil ⁜ 48 valeat vindicare, et merces nostra inantea proficiat ad salutem. Et si aliqua strumenta, aut anterioris aut posterioris quolibet ingenio vel argumento, de nomine nostro in propinquis meis vel extraneas personas fuerit ostensus aut ullo unquam tempore apparuerit, falsarius esse cognoscatur, et inanis permaneat. Sed ⁜ 49 presens donatio a me facta omni tempore firma et inviolata permaneat, stipulatione subnixa idoneorum testium, domni videlicet Vindentiani episcopi, et [Col. 0046B] Fulberti mei fratris, sed ill. ill. ⁜ 50 Actum Maricolis, Ipse tamen Chonebertus ⁜ 51 , etsi peccator, abbas, propria manu confirmo.»

28. Sepultus est in monte S. Eligii. De Vita hujus beatissimi pontificis atque gloriosissimi confessoris Christi pauca retulimus, quae aut pro raritate et ignavia scriptorum neglecta putamus, aut pro seditionibus procellosis quibus sanctas Dei aecclesias semper naufragasse supra diximus (c. 5) , scripta disperiisse credimus. Quod profecto minime est dubitandum. Fieri enim potest ut, cum tantis subversionibus aecclesiarum una etiam volumina, quibus series vitae et miraculorum hujus sancti viri continebatur, auris quidem ridentibus ⁜ (107) , disperirent. Quoniam vero pro supramemoratis causis existentibus [Col. 0046C] incertum est etiam quanto videlicet tempore aecclesiam Camaracensium rexerat, et quae personae ejus funebritati ⁜ (108) interfuerant: ideo ex his melius est silere quam fabulosum quid conficere. Hoc autem pro certo audire sufficiat, quod ad remunerationem sui laboris die obita 5 Idus Martii ⁜ (109) migravit ad Christum, sepultusque est in basilica, in loco videlicet qui dicitur Mons sancti Eligii, ubi quondam ipse, cum egrotaret apud Brosellam ⁜ (110) , dioecesis suae territorium, jussit se transferri, pro eo quod ibi beatus Eligius habitationis suae fecerat diversorium, cui beatus Vindicianus familiari usu dilectionis inheserat.

29. Clericus quidam tumulo sancti viri nescienter [Col. 0046D] insultans, lumine privatur, et item illuminatur. Post [Col. 0047A] multum temporis, cum jam Dominus sanctum suum mirificari disponeret causa, intervenit quae signis evidentioribus jacentis merita manifestaret. Erant Atrebati nobilium virorum filii, literalibus disciplinis sub magistro erudiendi. Et tempus advenerat quo ipsi pueri, ab eodem magistro rogati, ad scriptoriam artem liquorem facere deberent. Locus autem, quo vir Dei sepultus quiescebat, jam vepribus et spinis plenus erat, nec habitator inibi erat, pro eo quod gentilium infestatione locus ex multo tempore desertus fuerat. Hujus rei, quam narro, testes usque ad nostra tempora superfuere. Supramemorati namque clerici ⁜ (111) cum circumjacentis nemoris spineta lustrarent, ad basilicam forte divertunt. Ubi dum hi, quibus altior mens fuerat, [Col. 0047B] orassent, juniores situm interioris aecclesiae curiosius contemplabantur. Unus autem ex his ad tumulum viri Dei incautius accedens, sicut terra dehiscens a summo usque deorsum rimam fecerat, ille arrepto sarculo coepit speluncam quasi insultans fodicando pertemptare. Qui statim caecitate percussus, coepit palpando ducem quaerere, ducem clamare. Exterriti qui aderant subita eventus immutatione, magis sibi quisque timebat, ne percussi simili sententia plecterentur. Sciscitantibus autem privati causam luminis, respondit, ex insultatione temeraria, quam tumulato intulerat, sibi misero hoc accidisse. Invento igitur salutaris remedii consilio, puerum capitis sui deditione ⁜ (112) tantae animadversionis iram placare suadent. Sicque factum est; mox lumine [Col. 0047C] recepto, puer haud mediocriter castigatus rediit.

30. Ubi Fulbertus episcopus sanctum corpus beati Vinditiani honorifice levavit. Hujus itaque miraculi fama per vicinam regionem pertonuit, plebemque longe lateque super venerationem tanti viri excitavit. Qua etiam Fulbertus pontifex attonitus, qui post illum 15 ^{u s} in episcopio extitit, sanctum corpus levare disposuit, et honorifice in locello lapideo conditum repperit ( circa an. 940). Suum autem archidiaconum, ut ferunt, Honoratum juxta quiescentem intactum reliquit.

31. Ubi meritis sancti Vinditiani caecus illuminatur. Erat preterea in territorio Attrebatensi mulier habens unicum filium, cui, patentibus oculis, lux ipsa [Col. 0047D] multo ex tempore negabatur. Hunc mater secum adsumptum ad sepulchrum beati Vinditiani conduxit; ubi perductum super altare cereum offerre fecit, ipsaque paululum oratura prosternitur. Manifesta Dei virtute puer lumine recepto, recto itinere coepit regredi, nihil haesitans et viae ducem non requirens.

32. Item quaedam mulier caeca visum recepit. Mulier item quaedam in territorio Pontico erat non [Col. 0048A] ignobilis, sed privato lumine debilis; quae paratis viaticis, proficisci Romam ad limina apostolorum pro recipienda salute disposuerat. Nocte igitur ea, qua sequentis diei mane profectionis iter paraverat, divinitus commonetur, ut ad sepulchrum beati Vinditiani cum oblatione sua properaret, ibi optatae lucis commertia receptura. Facto itaque crepusculo, carpento superimposita, ut monita fuerat, explevit. Veniens igitur ad tumulum viri Dei, mox ut terram oculis attigit, aperti sunt oculi ejus, et sic gaudens rediit ad propria.

33. Multi diversis cruciatibus plexi sunt, quod templum ejus violarunt. Heinrico autem quondam imperatore, ortis simultatibus inter Balduinum ⁜ (113) et Arnulfum comitem ⁜ (114) , Balduinus collecta manu [Col. 0048B] Arnulfum, quia numero inferior erat, a Valentianis expulit; quod quidem castrum imperio Heinrici subjugatum fuerat. Indignatus imperator rerum insolentia, castrum et ipse obsidione clausit ( an. 1006). Ad hunc Rotbertus Francorum rex innovandae amicitiae gratia, sed et Richardus Rotomagensium dux, cum infinita multitudine convenerunt. Gens ipsa ferox et inquies ⁜ (115) , et avaritiae studiis fervens, nec aecclesias Dei immunes reliquerant incursionis. Porro Atrabatensem provinciam peragrantes, patriam misera caede vexabant. Ex his aliqui ad montem sancti Eligii, de quo supra disseruimus (c. 28) , devenientes, audierunt monasterium multis pecuniis et congestionibus refertum. Facto igitur agmine, templum irrumpere nitebantur. Renitentibus clericis, [Col. 0048C] unus barbarico furore conmotus, telo vibrato unum ex sacerdotalibus viris in ipso aditu templi prostravit; ceteri vero, fraternae necis dolore accensi, pertinacius rebellabant. Difficultate igitur facta, cum hostes templum effringere non possent, unus eorum, vesano spiritu armatus, tectum templi ascensu superavit, et per laquearia sese intro summisit, et improvisus viros a tergo ferire coepit. Turbati qui aderant, cum hostem in medio sui cernerent; dum posteriora defendunt, liberum anterioribus aditum praebuerunt. Qui irruentes plerosque necaverunt, et cruentis manibus sancta contaminantes, thesauros aecclesiae, vestes etiam sacerdotales sustulerunt. Nec longum tamen laetati, mox ⁜ (116) [Col. 0048D] inter se spolia diviserunt, plerique arrepti a daemonio torquebantur; alii linguis adusti, alii proprio morsu precisis, plerique cruribus exustis, misero cruciatu plectebantur. Fama hujusmodi ceteris terrorem incussit, ne de spoliis aecclesiae illius attactis seva quoque pestis eos incenderet. Sed et comes ⁜ (117) mox ut in patriam reversus est, quaestione facta de thesauris dictis sub posito sacramento, usque ad minimum quadrantem fecit persolvi. Unus autem ex [Col. 0049A] illis qui interfuerat violatoribus aecclesiae, unam in partem sibi campanam retinuit; quam cum diu celasset, parte corporis premortua tandem confiteri coactus est quod avaritia suadente negaverat. Missa igitur legatione ad matricularios ⁜ (118) , duplo restituit, sicque saluti pristinae redditus est.

34. Hildebertus successit, post Hunoldus, tum Hadulfus. Beato Vinditiano Hildebertus ⁜ (119) in episcopium successit ( an. 718). Cui Hunoldus. Hoc defuncto ⁜ (120) , ad episcopale solium Hadulfus eligitur, quem asserunt quidam filium fuisse sancti Ragnulfi martyris; de quo hi, qui nostris superfuere temporibus fideles, testati sunt multa se ad sepulchrum ejus vidisse miracula.

[Col. 0049B] 35. Hunc Engranus episcopus levavit, in cujus elevatione mulier a daemonio liberata est. Hic Hadulfus in aecclesia sancti Petri apostoli, quae intra muros castelli Atrebatensis est juxta monasterium sancti Vedasti, sepultus est ⁜ (121) ( an. 728). Hujus vero sanctitas procedente tempore multis mirisque portentis ostensa est. Quorum precipuus testis edituus monasterii sancti Vedasti Engrano Camaracensi episcopo visiones quas plerumque viderat propalavit. Qui ergo testem idoneum animadvertens, santum corpus levavit. In qua elevatione, ad declaranda sancti viri merita, mulier quaedam ab immundo spiritu mirifice liberata est; unde episcopus laetus, verbo facto ad populum, beati Hadulfi solemnia in numero sanctorum notificavit.

[Col. 0049C] 36. De Trawardo episcopo. Post Hadulfum Trawardus substituitur in sedem ( an. 728).

37. (36.) De Gonfrido episcopo. Post quem ejusdem monasterii Guntfridus rector extitit ⁜ (122) .

38. (36.) De Albrico episcopo. Post cujus excessum Albricus ( an. 770).

39. (37.) De Hildoardo episcopo. Post Albricum Hildowardus ( an. 790), tempore Karoli Magni, successit, qui duas tabulas eburneas pulchre sculptas, anno 12 sui episcopatus, ut in eisdem tabulis liquet, fieri jussit. Hic autem usque ad tempus Luduvici Pii superfuit ⁜ 52 , multisque commodis aecclesiam instruere curans, ab ipso imperatore immunitatis preceptum hujusmodi obtinuit ⁜ 53 : «In nomine Domini [Col. 0049D] Dei et salvatoris nostri Jesu Christi. Hludowicus [Col. 0050A] divina ordinante providentia imperator augustus. Cum petitionibus servorum Dei justis et rationabilibus divini cultus amore favemus, superna nos gratia muniri non diffidimus. Proinde noverit industria seu sagacitas omnium fidelium nostrorum, tam praesentium quam futurorum ⁜ 54 , quia vir venerabilis Hildoardus Camaracensis urbis episcopus obtulit obtutibus nostris immunitates, avi ⁜ 55 videlicet nostri, regis Pippini ⁜ 56 , et genitoris nostri, Caroli bonae memoriae prestantissimi imperatoris, in quibus continebatur insertum, qualiter idem genitor noster et antecessores reges praedictam sedem, quae in honore est ⁜ 57 sanctae Dei genitricis ⁜ 58 Mariae semperque virginis, ob amorem Dei tranquillitatemque consistensium fratrum ⁜ 59 sub plenissima tuitione et [Col. 0050B] immunitatis defensione ⁜ 60 habuissent. Pro firmitate ⁜ 61 tamen rei postulavit a ⁜ 62 nobis prefatus episcopus, ut eorundem regum auctoritatem ⁜ 63 , in amore Dei et reverentia ⁜ 64 sanctae Dei genitricis Mariae, nostra confirmaremus auctoritate. Cujus petitioni libenter adquievimus, et ita in omnibus concessimus atque per hoc preceptum nostrae auctoritatis confirmavimus. Precipientes ergo jubemus ut nullus judex publicus vel quilibet ⁜ 65 ex judiciaria potestate, in aecclesias vel ⁜ 66 loca vel agros seu reliquas possessiones praedictae aecclesiae, quae ⁜ 67 moderno tempore in quibuslibet pagis vel territoriis infra ditionem nostri imperii ⁜ 68 juste et legaliter memorata tenet vel possidet aecclesia, vel ea ⁜ 69 quae deinceps a catholicis viris eidem aecclesiae fuerint collata ⁜ 70 , ad [Col. 0050C] causas audiendas, aut freda exigenda, aut mansiones vel paratas faciendas, aut fidejussores tollendos, aut homines ipsius aecclesiae tam ingenuos quam servos super terram ipsius commorantes ⁜ 71 nequaquam destringendos ⁜ 72 ; nec ullas redditiones ⁜ 73 , aut inlicitas occasiones requirendas, nostris et futuris temporibus ingredi audeat, vel ea quae supra memorata sunt exigere ⁜ 74 presumat. Sed liceat memorato presuli suisque successoribus predictae ⁜ 75 aecclesiae, cum cellulis et rebus vel hominibus sibi legaliter subjectis, immunitatis ⁜ 76 nostrae defensione quieto ordine possidere, et nostro fideliter parere imperio, atque pro stabilitate nostra, vel totius imperii a Deo nobis collati ⁜ 77 vel conservandi, una cum clero et [Col. 0050D] populo sibi subjecto, libere Dei misericordiam extare. [Col. 0051A] Et quicquid exinde fiscus noster exigere poterat, in luminaribus ipsius aecclesiae concinnanda perpetualiter concessimus ad habendum. Continebatur etiam in eodem precepto domni et genitoris nostri, quod si quis dux, comes, vicarius, seu quislibet ex judiciaria potestate auctoritatem domni genitoris ⁜ 78 nostri vel antecessorum regum irrumpere ⁜ 79 , aut violare praesumpserit, solidos sexcentos culpabilis judicetur; videlicet ut duae partes in archivum ipsius aecclesiae admittantur, et tertiam fiscus regalis recipiat, ut nullus tale quid audeat ⁜ 80 perpetrare. Quod ita et nos per hanc nostram auctoritatem confirmamus, ut sicut a domno et genitore nostro vel ⁜ 81 antecessoribus regibus collatum atque confirmatum est, ita ⁜ 82 deinceps inviolabiliter conservetur. [Col. 0051B] Haec quippe auctoritas aut a fidelibus sanctae Dei aecclesiae et nostris verius ⁜ 83 credatur, manu propria subter eam firmavimus et anuli nostri inpressione signari jussimus. Signum Hludowici serenissimi imperatoris. Ego Durandus diaconus ad vicem Helisacharii recognovi. Amen. Data est 17 Kal. Maias, anno Christo propitio 3 domni ⁜ 84 Hludowici piissimi augusti, indictione 9 ( an. 816). Actum Aquisgrani regio palatio ⁜ 85 , in Dei nomine. Amen ⁜ 86 .» Hic etiam interfuisse sinodo invenitur [ (FLOD., II, 18) quam anno ab incarnatione domini nostri Jesu Christi 814 Vulfarius Remensium archiepiscopus in aecclesia Noviomensi cum aliis coepiscopis habuit, ubi videlicet sententia ventilata est inter Wendilmarum ⁜ (123) et Rothardum ⁜ (124) episcopos, de [Col. 0051C] terminis parrochiarum suarum.

40. (38.) De Halitchario, quem Ebo archiepiscopus subjecta epistola humiliter alloquitur (Ib., 19) . Hildowardo ⁜ (125) vero Halitcharius successit, vir doctrina apostolicus et fide catholicus. Hic precibus Ebonis Remensis archiepiscopi sex libellos de remediis peccatorum et ordine vel judiciis poenitentiae conscripsit ⁜ (126) ; ad quem Ebonis talis extat epistola: «Reverentissimo in Christo fratri ac filio Halitchario episcopo, Ebo indignus episcopus salutem. Non dubito tuae id notum esse caritati, quanta nobis aecclesiasticae disciplinae, quantisque nostrorum necessitatibus subditorum, et insuper mundialium oppressionibus, quibus cotidie agitamur, cura constringat. Idcirco, ut tecum contuli, ex Patrum [Col. 0051D] dictis, canonum quoque sententiis, ad opus consacerdotum nostrorum excerpere poenitentialem minime valui; quia animus cum dividitur per multa, [Col. 0052A] fit minor ad singula. Et hoc est, quod in hac re me valde sollicitat, quoniam ita confusa sunt judicia poenitentium in presbyterorum nostrorum opusculis, atque diversa et inter se discrepantia et nullius auctoritate suffulta, ut vix propter dissonantiam possint discerni. Unde fit, ut concurrentibus ad remedium poenitentiae, tam pro librorum confusione quam etiam pro ingenii tarditate nullatenus valeant subvenire. Quapropter, carissime frater, noli te ipsum nobis negare, qui semper in divinis ardenti animo disciplinis ac solerti cura scripturarum meditationibus perfectissimo otio floruisti. Arripe quaeso sine excusationis verbo hujus sarcinae pondus, a me quidem tibi impositum, sed a Domino, cujus onus leve est, levigandum. Noli timere, neque formides [Col. 0052B] hujus operis magnitudinem, sed viriliter ⁜ 87 accede, quia aderit tibi qui dixit: «Aperi os tuum, et ego «adimplebo illud.» Scis enim, optime, parvis parva sufficere, nec ad mensam magnatorum pauperum turbam posse accedere. Noli tuae devotionis nobis subtrahere scientiam, noli accensam in te sub modio ponere lucernam, sed precelso eam superpone candelabro, ut luceat omnibus qui in domo Dei sunt fratribus tuis, et profer nobis veluti scriba doctus, quod accepisti a Domino. Aderit tibi hujus laboris itinere illius gratia, qui ⁜ 88 duobus discipulis euntibus, tertium se socium addidit in via, et apperuit illis sensus, ut sanctas intelligerent Scripturas. Spiritus paraclitus omni veritatis doctrina, et perfecta caritatis scientia, tua resplendeat ⁜ 89 pectora, carissime [Col. 0052C] frater. Vale.»

41. (39.) Ad Ebonem Halitcharius epistolam rescribit (Ib.) . Ad quae ⁜ 90 idem talia rescribit Haltcharius: «Domino et venerabili in Christo Eboni archiepiscopo, Halitcharius minimus Christi famulus salutem. Postquam, venerande pater, directas beatitudinis vestrae accepi litteras, quibus me hortari dignati estis ne mentis acumen inerti torpentique otio summitterem, sed cognitioni ac meditationi cotidie sacrae Scripturae me vigilanter traderem, et insuper ex sanctorum Patrum canonumque sententiis poenitentialem in uno volumine aggregarem: durum quidem mihi et valde difficile tremendumque hoc quoque fuit imperium, ut hanc susciperem sarcinam, quam a prudentibus cognosco relictam. Multumque [Col. 0052D] renisus sum voluntati vestrae, non velud procaciter durus, sed propriae infirmitatis tarditate admonitus. Hac etenim cura sollicitus, necessarium [Col. 0053A] duxi, ut aliquandiu me a scribendi temeritate suspenderem; quia sicut perpendi injuncti operis difficultatem, ita et injungentis auctoritati nec volui nec debui usquequaque resistere; certus, quia imbecillitatem meam multo amplius vestra adjuvaret precipientis dignitas, quam gravaret meae ignorantiae difficultas. Valete.»

42. (40.) De Constantinopolim plurima sanctorum pignora attulit (A. Einh., an. 828). Hic ab imperatore Karolo ⁜ (127) Constantinopolim missus, et a Michahele imperatore, sicut inde reversus ipse retulit, honorifice susceptus est. Unde ipse multa et preciosa sanctorum pignora, sancti videlicet protomartyris Stephani, Cosmae, Antimi Nicomediensis episcopi, et Teodori martyris, quae in aecclesia beatae [Col. 0053B] Mariae continentur adhuc, asportavit; necnon et tabulas eburneas, quibus libri cooperti ibidem esse spectantur. Hujus vero tempore ( A. Einh., an. 818) Luduwicus Pius rex per Cameracum transiens, Aquisgrani ad hibernandum revertitur. Beatus vero pontifex in pace cum patribus suis dormitionem suscipiens, sepultus est in Monte sancti Eligii ( an. 830)].

43. (41.) Successit beatus Theodericus, quem Ebo archiepiscopus sibi in sinodo judicem elegit. Post hunc summi sacerdotii munus Theodericus a Luduwico suscepit ⁜ (128) , vir spectate sanctitatis et prophetiae spiritu divinitus illustratus. Cujus tempore Lotharius patrem Luduwicum regem, consentientibus falsis [Col. 0053C] episcopis, maxime Ebone Remorum archiepiscopo, a regni imperio dejecerat. Principibus tamen injuste dejectum animadvertentibus, et eisdem episcopis, qui ante consenserant, acclamantibus, in pristino honore restitutus est. [ (FLOD., II, 20) . Post haec congregata sinodo in Metensi aecclesia sancti Stephani, imperator prae cunctis Ebonem accusat, quod eum falso fuerat criminatus, et eisdem falsis criminibus appetitum a regno dejecerat, armisque ablatis, nec confessum nec convictum contra regulas aecclesiasticas ab aecclesiae aditu eliminaverat. Qui objecta erubescens, seque male fecisse recognoscens, ut in sinodo omnia legaliter adimplerentur, secundum Affricanos canones sibi judices episcopos delegit, inter quos etiam Teodericum episcopum convocavit.] [Col. 0053D] Iste etiam anno Domini 832. 16. Kal Decembris ordinationem clericorum fecit in monasterio Laubiensi ⁜ (129) . Anno etiam 844. dedicavit monasterium in Vaslero ⁜ (130) , petente Hariberto abbate.

44. (42.) Ubi sanctum corpus beati Vedasti quaesivit, implorantibus monachis, et invenit. Dani vero tunc temporis per viciniam hujus dioceseos male debaccantes, aecclesiis insultabant. Quare vir Domini Theodericus, pie monentibus et implorantibus [Col. 0054A] monachis, quia dubitabatur et incertum erat, quo in loco positum crederent preciosissimum corpus sancti Vedasti, quaesivit et invenit anno quidem dominicae Incarnationis 852; inventum vero ita paravit, ut si forte metus Danorum cogeret, fugientes aliorsum deferrent.

[45. (43.) Ubi in sinodo de Ebonis depositione et Hincmari ordinatione scriptum protulit (FLOD. III, 11) . Hujus etiam diebus honorabilis presul Hincmarus, post Ebonem depositum ejusdem ecclesiae episcopus anno sui episcopatus 7, sinodum habuit conprovincialem apud Suessonicam urbem in monasterio sancti Medardi, cum Venelone Sennensi archiepiscopo, Amalrico Turonensi, et hoc Theoderico Camaracensi episcopo, et multis aliis episcopis et abbatibus, residente [Col. 0054B] quoque in medio glorioso rege Karolo ( an. 853). Ubi quaedem necessaria aecclesiae Dei sunt pertractata negotia. Ad quam sinodum accedentes quidam Remensis aecclesiae canonici ac monachi, clamaverunt suspensos se a prefato archiepiscopo suo ab administratione ordinum aecclesiasticorum, ad quos ab Ebone quondam provecti fuerant. Electi igitur judices utriusque partis, id est archiepiscopi et clamatorum, auditis causis altrinsecus, judicaverunt: quod si Ebo archiepiscopus in suo statu manens, canonice hos fratres ordinaverit, deberent ministrare; si autem injuste dejectus et canonice restitutus, post suam canonicam restitutionem eosdem ordinaverit, sine ulla quaestione deberent etiam ministrare. [Col. 0054C] Interrogatis itaque ordinatoribus Hincmari de Ebonis depositione et Hincmari ordinatione, surgens Theodericus Camaracensis episcopus, porrexit in conspectu principis et sinodi scriptum, continens ordinem depositionis prefati Ebonis. Tunc ventilatum est qualiter exauctoratus episcopus restitui debeat, et quia idem Ebo restitutus canonice non fuerit, insuper et ab apostolica sede, Sergio papa confirmante dejectionem illius, dampnatus extiterit, ut in laica tantummodo communione maneret. Sicque decretum est, ut quicquid in ordinationibus aecclesiasticis Ebo post depositionem suam egerat, secundum traditionem apostolicae sedis, preter sacrum baptisma, quod in nomine sanctae Trinitatis perfectum est, irritum haberetur, et ordinati ab eo aecclesiasticis [Col. 0054D] gradibus privarentur. Tunc unus ex dejectis fratribus libellum proclamationis exposuit in medio, in quo continebatur, quod ideo se ab Ebone permisissent ordinari, quia viderant, suffraganeos Remensis aecclesiae in unum cum litteris imperatoris Lotharii convenisse, et eundem Ebonem restituisse. Sed et litteras, quasi ex nomine Theoderici episcopi et ceterorum ejusdem dioceseos episcoporum manibus roboratas, ostenderunt: quibus recitatis falsisque [Col. 0055A] comprobatis jussi sunt communione privari, pro eo quod episcopis talia objicere presumpsissent. His ita terminatis, Hincmarus archiepiscopus primatus sui locum recepit. Cujus extant scripta plurima, quae ipse de fide catholica et de conservando jure catholico conscripsit.

46. (44.) Scripta Hincmari ad Teodericum et ad alios quosdam (ibid., cap. 21) . Inter quae etiam Immoni Noviomagensi episcopo, pro consilio et auxilio dando Theoderico Cameracensi presuli super quodam inobediente, qui Deum non timebat et aecclesiasticum ministerium non reverebatur. Ipsi etiam Theoderico pro quodam Hettone, Lotharii regis vasallo, cui communi consensu poenitentiam injunxerat, qui se absolutum a prefato Theoderico fuisse [Col. 0055B] fatebatur; et pro quodam presbitero, quem idem Theodericus excommunicaverat, pro quo papa Romanus Hincmaro litteras miserat, quas ipse eidem Theoderico mittebat. Item pro prefati Hettonis absolutione. Item pro rebus Remensis aecclesiae, quas sibi per prestariam Theodericus delegari petebat. Maioni quoque illustri comiti, gratiarum referens actiones pro benignitate et sollicitudine quam domno Theoderico Camaracensi presuli, viro sancto, et aecclesiae ipsius exhibere curabat. Scripsit etiam Lothario regi ⁜ 91 , filio imperatoris Lotharii, pro electione episcopi aecclesiae concedenda Cameracensi. Necnon Gontario Coloniensi, ut intercedat apud Lotharium regem, et satagat pro electione canonica Cameracensis episcopi post decessum Theoderici [Col. 0055C] venerandi presulis. Mortuus enim erat. Item secundo vel tertio pro eadem re, affirmans, non nisi regulariter in diebus suis illic episcopum ordinandum.]

47. (45.) Domno Theoderico suis predicente, coxa frangitur. Hujus vero tale factum, quibusdam qui suis prope temporibus fuere referentibus, cognovimus, quod progrediens ad quendam ⁜ 92 diocesis suae locum pro sanctione aecclesiastica, cum adhuc tribus fere milibus ab urbe distaret, in spiritu casus sui periculum agnovit, quod comitantibus secum intimavit, dicens: Noveritis, fratres, haut longe periculosam nobis instare ruinam. Cui cum comitantes, ut locum declinasset, monerent: Nequaquam, inquit, fratres mei, voluntatem Dei effugere [Col. 0055D] debemus, qui ideo percutit, ut sanet, idcirco vulnerat, ut medeatur. Necdum verba compleverat, et ecce in occursum ejus vir quidam mendicus advenit. Qui cum se ad salutandum episcopum pronior inclinasset, mulus cui episcopus insederat, ex salutantis motu territus, subito in diversum resiliit, et ruentis eliso crure, apertum campum tenuit. At comites ruentem episcopum excipientes, propriis ulnis ad urbem bajularunt.

48. (46.) Inauditum miraculum super quodam predone [Col. 0056A] a sancto episcopo excommunicato. Postea vero vir quidam negotiis militaribus deditus, sed rapacitatis studiis intentus, possessiones sanctae Mariae, quae in territorio Atrebatensi conjacebant, frequenti incursione depopulari consueverat. Qua de re sepe ab episcopo vocatus, cum maleficii sui finem dare noluisset, presul apostolicae auctoritatis virga feriendam ejus rabiem estimavit. Semel igitur, bis, et tertio vocatum, sed renitentem, excommunicavit. Ille ad augmentum dampnationis suae reatus sui culpam non solum recognoscere noluit, verum ipsam presulis excommunicationem furiosius spernere verbisque tumentibus reprobare coepit, et majorem tirannidis suae violentiam minari: cum repente inter furentis blasfemiam infelix, per secretam naturam [Col. 0056B] fusis visceribus, Dei judicio percussus interiit, sepultusque est procul ab urbe juxta viam publicam, ubi nec mortuus partem cum fidelibus habere meruisset. Porro manifesto divinae animadversionis judicio, terra quo sepulturae locus ambiebatur, tribus per circuitum cubitis ab imo ita exarsit, ub ab occultis meatibus incendio emisso fatisceret; et cum id cernentibus mirum et formidandum esset, illud magis stupebant, quod per triennium in agro illo ros aut pluvia non cecidit, nec gramen apparuit. Expleto vero triennio, cum vir Dei nocte quadam per extasim in sublime raperetur, vidit miserum miro et formidando suplicio cruciari. Cujus sorte miserrima conpunctus, mox ut in se rediit, sumptis secum quos voluit, ad sepulturam usque pervenit; [Col. 0056C] expositoque consilio, licet auctoritatem non haberet, servum unum, qui ei habendis usibus inhaeserat, causas defuncti agere jubet, et ut impositum modum poenitentiae pro eo ipse expleret, data sibi ab episcopo pro hac expletione ⁜ (131) libertatis optione. Postea vero tellus visa est herbidare ⁜ 93 .

49. (47.) Quod tempore hujus templum beati Gaugerici inceptum est, et eodem anno obiit. Sub hujus beati pontificis diebus, anno videlicet incarnationis Domini nostri Jesu Christi 863. 16. Kal. Julii, inceptum est templum sancti Gaugerici aedificari, quod postea honorifice consummatum, sed tempore quidem Rotradi, ejusdem sedis ab ipso Theoderico tertii episcopi, ut in sequentibus legitur (c. 61) , a [Col. 0056D] Normannis etiam cum civitate incensum est. Eodem vero anno, Nonas Augusti, Theodericus episcopus ad remunerationem suorum laborum vocatus, diem clausit, sepultusque est in monasterio sancti Autberti. Sed tempore tertii ⁜ (132) Ottonis imperatoris, sub Fulberto ejusdem sedis episcopo translatus est in Germaniam, sicut in sequentibus legitur.

50. (48.) Post hunc aecclesia a pastore tribus annis vacavit, Hilduino contra canones instituto. Post hujus [Col. 0057A] excessum ( an. 863) aecclesia Cameracensium a pastorali regimine per tres circiter annos vacavit, hac scilicet contentione habita inter Hincmarum archiepiscopum et imperatorem ⁜ (133) Lotharium. Siquidem imperator cuidam clerico Guntberto episcopii contulit dignitatem; sed archiepiscopus cum suis coepiscopis, hoc fieri contra sacros canones advertens, cum omni auctoritate refragatus est, cunctisque ipsius aecclesiae clericis ac militibus sub anathemate interdixit, ne quis eorum cum adultero pastore ullum assensum aut familiaritatem habere putasset; usumfructum vero terrae, quod imperatoris erat, tantummodo commodarent. Quare non diu moratus, invitus abscessit. Dehinc vero imperator Tetboldum quendam clericum intromisit; sed similiter [Col. 0057B] ea contentione frustratus, exivit. Tertio quoque Hilduinum, suum cognatum sed et suum capellanum, ipsi aecclesiae preficere estimavit; sed quia contra legem canonicam erat, Hincmarus quoque benedictionem cum omni virtute negavit. His ergo ita contendentibus, aecclesia pastorali regimine destituta labefactabatur. Unde Nicholaus papa graviter motus, sepe Lotharium, immo quoque Hincmarum, quasi super id negotii negligentem et incuriosum, directis epistolis succensebat. Hunc itaque litteras hujusmodi ad Nicolaum papam direxisse reperimus, [ (FLOD. III, 12.) «Domino unice singulariterque suscipiendo, patrum patri et summa veneratione honorando, reverentissimo papae Nicholao, Hincmarus nomine, non merito, Remorum episcopus ac plebis Dei [Col. 0057C] famulus. In epistola vestrae sanctitatis, per Odonem episcopum episcopis in regno Lotharii pro prejudicio Cameracensis aecclesiae directa, relegi vestram auctoritatem sciscitaturam cujus neglectu eadem aecclesia ultra decimum mensem pastore vacaret? Unde ut non negligens a vestro apostolatu succensear, judico, auctoritati vestrae post directas Hlothario et episcopis regni ejus atque Hilduino, qui eandem ecclesiam inregulariter occupavit, ita ut ante quam ipsas mitteretis epistolas, hactenus prejudicium permanere; ineque Lotharium regem, et legatis et litteris, prout potui, saepe et eousque inde commonuisse, donec regiis suis litteris mihi respondit: Hilduinum ad vestram auctoritatem [Col. 0057D] suum legatum misisse, et nihil aliter de prefata ecclesia, nisi ut egerat, disponere debuisse, donec a vobis inde responsum acciperet.»]

51. (49.) Hilduinus expellitur, sanctus Johannes subrogatur. Itaque supradicta contentio inter imperatorem et archiepiscopum tamdiu processit, donec imperatore Lothario mortuo, Hilduino expulso, anno [Col. 0058A] dominicae Incarnationis 866, Johannes sanctae memoriae episcopus a Lothario minore, filio Lotharii imperatoris, praeordinante divina gratia, substituitur. Hic autem regia in aula nutritus, cantoris officio fungebatur. Hujus enim in superficie sepulturae tale scriptum constat marmori caraxatum ⁜ (134) .

[52. (50.) (FLOD. III, 21) Quod Johannes ordinationi Bertulfi episcopi interfuit. Hunc in ordinatione Bertulfi Trevirensis archiepiscopi venerabilis Hincmarus, cujus paulo ante mentionem fecimus, ex jussione Karoli regis, cum Hincmaro Laudunensis episcopo et Odone Belvacensi ad petitionem Adventii Mettensis ⁜ 94 et Arnulfi Tullensis episcoporum ejusdem Trevirensis dioceseos miserat, informans eos, quomodo id rite fieri deberet canonica apostolicaque auctoritate, ut sacris regulis nulla aut negligentia aut presumptione in aliquo discederent.

[Col. 0058C] 53. (51.) (FLOD. III, 23) Plurima scripta Hincmari archiepiscopi ad domnum Johannem. Huic, id est domno Johanni Cameracensi, petenti commendatitias dari sibi Romam proficiscenti litteras, ex nomine domni Hincmari Adriano papae offerendas, rescribit: quod si redditurus obsequium caesari Romam velit ita pergere, ut obsequio Deo debito caesaris contrarium non esset obsequium, canonicas libenter ei litteras tribueret; sin autem pro causa Lotharii regis, quae inter eum et ipsius uxorem diu ventilata fuerat, quoniam commendatitias in hac re dare litteras non valebat, reprehensibiles dare non audeat, quia nec debeat: presertim cum nuper dominus Adrianus litteras ei suae auctoritatis per [Col. 0058D] Actardum Namnetensem episcopum miserit, in quibus significaverit se certamina, quae sedes apostolica per antecessores suos Benedictum et Nicholaum in hac causa certaverat, sequi; monens eum, ut quod super hoc negotio gestum est, nullatenus enervari consentiat; intimansque, qualiter excommunicata fuerit Waldrada. Addit etiam, quod [Col. 0059A] sine consilio coepiscoporum litteras ei dimissorias, maxime pro re incerta, dare nequiret. Item de obitu Lotharii, exhortans, ut sine dilatione ad Karolum regem veniat. Item pro quodam presbitero Cameracensis parrochiae, qui se ipsum castraverat, frequenti monitus id agere visitatione, nesciens quid inde sacri decernerent canones; consiliumque admonens, ut diligenter investigetur, quibus sit modis admissum, et interim per indulgentiam presbiter idem maneat in ordine suo, donec in provinciali sinodo, quid exinde tenendum sit, inveniatur, quod nec preceptis evangelicis contrarium, nec decretis sanctorum repperiatur adversum. Item gratiarum referens actiones pro beneficiis saepe sibi ab eo impensis, petens, ut requirat [Col. 0059B] sermonem sancti Augustini de lapsu monachi et viduae, ac sibi ad transscribendum mittat, vel transscribi faciat et ad proximam sinodum sibi afferat; expositionem quoque Bedae in proverbiis Salomonis ad eandem sinodum sibi deferri petens. Intimat etiam, quod papa Romanus Karolo regi et episcopis ipsius regni quaedam mandata direxerit, de quibus in sinodo sit necesse tractari; unde et rex metropolitanis regni sui litteras miserit, precipiens, ut coepiscopos suos ad eandem convocarent sinodum. Item pro parte decimae, quam sibi significatum fuerat ab antiqua regia capella tulisse, et alteri quam noviter sacraverat addidisse; quod quia contra regulas esset, emendare, si sit actum, [Col. 0059C] suadet. Item pro quodam presbitero, qui ad sedem Remensem proclamaverat, prejudicium se pati questus ab eodem presule suo, interdicto sibi cum rebus suis officio quoque sacerdotali, nec sponte confesso nec regulariter convicto pro tumultu et homicidio perpetrato, ubi interfuerat et invitus arma defendendo se sumpserat, hominemque vulneraverat, non tamen quam ⁜ 95 occisus fuerat. In quibus litteris ostendit ex auctoritate sacra quid discretionis in hujusmodi sit causa tenendum, et quae sacrorum canonum sint adhibenda capitula. Scribit ad eundem et alia quaedam.]

54. (52.) Preceptum super possessiones quas in pago Condrense sanctae Mariae adquisivit. Hic Johannes possessiones in pago Condrense ⁜ (136) sanctae [Col. 0059D] Dei matris aecclesiae a quodam Machario adquisivit, conventione quidem inter se facta hujusmodi et scripto praecepto: «Bene possidet ille res in hoc saeculo, qui de terrenis atque caducis comparat premia sempiterna. Quapropter nos in Dei nomine Macharius et conjunx mea Gondrada, cogitantes [Col. 0060A] de Dei amore vel aeterna bona retributione, pro animarum nostrarum remedio seu pro anima domni ac senioris nostri Johannis Cameracensium episcopi, aliquas res nostras, quas ipse ad hoc faciendum nobis donare dignatus est, et quas illi domnus imperator Lotharius per suam misericordiam et per suum preceptum in jus proprium dedit, quae habentur in pago Condrostinse, donamus atque transfundimus ad partem aecclesiae sanctae Dei genitricis Mariae, ubi jamdictus venerabilis pontifex domnus Johannes presidere videtur. Hoc est: in vico Hoio ⁜ (137) , super fluvium ejusdem nominis Hoio, aecclesiam in honore sanctae Dei genitricis Mariae, mansum dominicatum cum castitiis ⁜ (138) ad quem aspiciunt de terra arabili [Col. 0060B] bunuaria ⁜ 96 ⁜ (139) 4, de silva bunuaria 200; sunt ibi molendini 2. In alio loco in villa Haidis, mansum dominicatum cum castitiis et arboreto super fluvium Sclevum, ad quem aspiciunt de terra arabili bunuaria 33, de prato bunuaria 9, de silva bunuaria 100, mansi serviles 6, est ibi camba ⁜ (140) 1. In alio loco in villa Bacilla mansum dominicatum cum castitiis super Gorbia, ad quem aspiciunt de terra arabili bunuaria 47, de prato bunuaria 3, de silva bunuaria 50, mansi serviles 4, est ibi camba 1. In alio loco in villa Halogis super fluvium Pauleia mansos 3, habentes de terra arabili bunuaria 35. In alio loco, qui dicitur Falmana, in villa Grandicampo, mansum dominicatum [Col. 0060C] cum castitiis, ad quem aspiciunt de terra arabili bunuaria 30, de silva bunuaria 200, mansi ibidem deservientes 8. Et in loco nuncupato Glevo est mansus 1. In alio loco in villa Harsanium, super fluvium Wenna, mansum dominicatum habentem de terra arabili bunuaria 12, de prato bunuaria 2, de silva bunuaria 50, quae habetur in loco Carcinio; mansos serviles ibidem deservient es absos ⁜ (141) 4, unus ex illis est situs in loco Carcinio, alter vero in loco Wadingo super jam dictum fluvium. Quae colligunt in summa mansi 31, et inter terram arabilem et prata ad dominicatum pertinentia bunuaria 140, et de silva bunuaria 600 et eo amplius, exceptis communiis quae habentur in loco nuncupato Carcinio, et quicquid ad predicta loca aspicit, cum omni [Col. 0060D] integritate, et terras cultas et incultas, pervia, wadiscapia ⁜ (142) , prata, pascua, silvas, communias, aquas aquarumque decursus, et mancipia utriusque sexus, quorum 150 sunt. Ea videlicet ratione haec omnia superius dicta ad partem supradictae sanctae Dei aecclesiae Cameracensis tradimus, ut dum nos [Col. 0061A] advixerimus, liceat nobis usu fructuario excolere et possidere; et infans nomine Achildus, quam ipsa conjunx nostra Gundrada de alio viro peperit, necnon et infantes qui de eadem ipsa conjuge nobis nascituri sunt, si superstites nobis fuerint, similiter habeant, dum advixerint, usufructuario ad excolendum et possidendum; et sic post nostrum et nostrorum infantum de hac luce discessum, haec omnia cum omni integritate et emelioratione ad prefatam sanctae Dei aecclesiam Cameracensem revertantur. Similiter et in compensatione hujus meriti dedit nobis idem senior noster Johannes episcopus, per consensum supra fidelium clericorum Cameracensium et laicorum, ex rebus sanctae Mariae Cameracensis aecclesiae villam quae dicitur Villare, quae [Col. 0061B] est sita in pago Hagnoense, super fluvium Unctium, ubi habet mansum dominicatum, et de terra arabili ibi aspiciente bunuaria 112, de prato bunuaria 4, de silva per estimationem inter Villare et loco nuncupato Harilegias bunuaria 100 et aecclesiam unam. In Gentlinio cum aecclesiastico manso habente de terra arabili bunuaria 12, et molendina 2. In ipso Villare cum mansis 2, et cambis 2. Mansos etenim qui ad supradictum mansum dominicatum deserviunt vestitos ⁜ (143) 12, et alios qui nuper vestiti sunt 12, qui nec adhuc integrum possunt solvere censum absos 16. Mansuras etenim in ipso Villare 9, quae debent solvere solidos 6, et dicitur 8, et sunt absi ⁜ 97 . In loco nuncupato Grandovillare inter mansuram et terram arabilem bunuaria 3. In alio [Col. 0061C] loco nuncupato Munliaco inter mansuram et terram arabilem bunuaria 3; quae colligunt in summa mansi 44; et mancipia utriusque sexus, quae ad ipsum Villare aspiciunt, seu quicquid ad predictum locum cum omnibus appendiciis et integritatibus suis pertinet, terras cultas et incultas, pervia, wadiscapia, prata, pascua, silvas, aquas aquarumque decursus. Haec omnia nobis concessit domnus senior noster Johannes episcopus, eo videlicet tenore, ut sicut superius diximus, dum advixerimus, utrum, et quod dedimus et quod accepimus, potestatem habeamus; necnon et supradicta Acheldis, seu et ceteri infantes nostri, qui de jamdicta conjuge mea nascituri sunt, si superstites nobis ⁜ 98 fuerint, similiter dum advixerint, potestatem habeant [Col. 0061D] usu fructuario excolere et possidere. Et pro ipso usu censuimus annis singulis solidos 2, ut ipsos, dum advixerimus, exsolvere faciamus; similiter et nostri infantes, dum advixerint, exsolvere faciant ad [Col. 0062A] partem supradictae aecclesiae Cameracensis, in festivitate purificationis sanctae Mariae; et si de ipso censu tardi aut negligentes apparuerimus, fidem exinde faciamus, et contra supradictam sanctam Dei aecclesiam hoc componamus. Et de ipsis rebus vel mancipiis ullo modo potestatem non habeamus dandi vel commutandi aut alienandi, nisi ad salvandum et emeliorandum, dum advixerimus; et post nostrum et nostrorum infantum de hac luce discessum, haec omnia supradicta cum omni integritate et emelioratione ad sanctam Dei aecclesiam Cameracensem revertantur. Si vero, quod futurum esse non credimus, aliquis de heredibus ac proheredibus nostris contra hanc donationem nostram sive precariam venire aut eam inquietare temptaverit, iram [Col. 0062B] Dei omnipotentis et sanctae Trinitatis incurrat, et a liminibus sanctae Dei aecclesiae alienus existat. Et insuper ad partem fisci auri libras 10, argenti ponda 30, coactus exsolvat. Et haec donatio pariter cum precaria firma et stabilis permaneat cum stipulatione subnixa. Actum Cameraco civitate ante altare sanctae Mariae, Idibus Aprilis anno Dominicae Incarnationis 885 ⁜ (144) indictione 7 et anno 35 regni domini nostri Karoli regis, et in successu Lotharii regis 5. Ego Johannes episcopus hanc donationem relegi, et propria manu firmavi. † Signum Macharii et uxoris ejus Gundradae, qui hanc donationem pariter cum precaria fieri vel firmari rogaverunt. Ego Ernaldus indignus presbiter et manualis notarius hanc donationem jubente domno Johanne episcopo scripsi.»

[Col. 0062C] 55. (53.) Aecclesiam Laubiensem ab inquietudine Karlensium liberavit. Excrescente denique discordia inter Karlenses et Lotharienses, aecclesia Laubiensis male labefactabatur: adeo quippe, ut everso penitus loco famulantes pulsum iri crederentur. Episcopus tamen divino consilio usus ( an. 868), poleticum ⁜ (145) quod adhuc in eadem aecclesia reservatur, scripsit; et hoc apostolica auctoritate, sed et a conprovincialibus episcopis confirmato, omnes aecclesiae ipsius pervasores a Christianorum societate sequestrans, tali modo aecclesiam a tanto naufragio inmunem reliquit.

[56. (54.) (FLOD. III, 22.) Hunc Hincmarus Laudunensis episcopus in sinodo sibi judicem elegit. Hoc vero in scriptis Remensium episcoporum invenimus, quod Hincmarus [Col. 0062D] Laudunensis episcopus pro multis culpis ac pro morum obscenitate ab archiepiscopo Hincmaro, suo avunculo, districte in conventu sinodali impetebatur. Qui itaque secundum Affricanum concilium, [Col. 0063A] judices electos expetiit; inter quos etiam domnum Johannem obtinuit.]

57. (55.) Sepultus est extra monasterium sanctae Mariae in aecclesia sanctae Crucis; sed a Gerardo episcopo in monasterium translatus est. Postquam autem ipse domnus Johannes dormitionem accepit in Christo ( an. 879), sepultus est in basilica, quae erat in honorem sanctae Crucis constructa juxta monasterium sanctae Mariae ad australem plagam, ibique quievit usque ad tempus Gerardi episcopi, qui ei tredecimus in sedem successit. Nimirum predicta basilica jam ex parte corruerat; ex quo vero stare videbatur, ex vetustate ruinam minabatur. Quumque ipse domnus episcopus predictum monasterium ampliorari usque ad sepulcrum Johannis [Col. 0063B] episcopi disposuerat, condigna veneratione corpus de sepulcro levavit et infra monasterium sepelivit. Ubi nonnulla postmodum patrata probantur miracula, ubi frigoritici atque diversis aegritudinibus occupati venientes, optata merentur sospitate donari.

58. (56.) Contractus homo ad sepulcrum sancti Johannis salute donatur. Superest adhuc homo, Walterus nomine ⁜ 99 , cui membris adeptis langor a puero gressum, cetera quoque corporis officia negaverat. Nam marcentibus nervis talares cruribus adheserant, ut nullo conamine sejungi valerent. Hunc lectulo impositum mater ad sepulcrum viri Dei bajulari fecit, ibique per aliquot dies orationibus cum filio perstitit. Superveniente nativitate sanctae [Col. 0063C] Mariae, quae 6 Idus Septembris agebatur, inter ipsa matutinalia officia, cum forte paululum obdormisset, vidit, ut ipse adhuc refert, senem quendam sibi adsistere, cujus tactu consolidata sunt crura ejus. Hic autem per aliquot annos ex stipendiis aecclesiae alitus est ⁜ 100 .

59. (57.) De puero contracto, sed meritis beati pontificis sospitato. Nec dissimile illud quoque videtur, quod iterum divina clementia meritis sancti viri contulerit. Quendam namque puerum, nomine Heribertum, ex familia sancti Gaugerici vivere adhuc cognoscimus, quem post suae nativitatis triennium tanta debilitas crusculorum ⁜ (146) forte contractis nervis, obrepserat, ut alio poene triennio pedum officia non haberet. Unde mater sedulo gemens, unicum [Col. 0063D] vehiculo impositum per multa loca sanctorum deportavit; sed nullius medicinae profectum adepta, tandem ante sepulcrum hujus beati pontificis collocavit. Hunc itaque non multo post, operante divina clementia meritisque hujus sancti episcopi medelam impetrantibus, ambulantem reduxit. Hoc ergo sancto viro reservari, Dei providentia dispensante, [Col. 0064A] credimus, ut quanti videlicet meriti sit, fatente quidem ipso miraculo, aperte videretur. Multi denique alii a variis langoribus curati sunt.

60. (58.) De Rotrado episcopo. Sancto vero Johanni in episcopium Rotradus successit. Hic fuit temporibus [( A. Vedast. ) Arnulfi imperatoris ⁜ (147) , quem australes Franci, videntes quidem imperatoris Karoli, filii Luduvici Transrenensis, vires ad regendum invalidas, eo dejecto, ad imperiale solium promoverunt.

61. (59.) Hoc presure civitas Cameracus cum templo sancti Gaugerici a Normannis succenditur. Sub hujus etiam diebus ( A. Vedast. ) procellae Nortmannorum per omnem hanc viciniam miserabiliter intonabant, qui anno Dominicae incarnationis 881, 5 Kal. Januarii Cameracum ingressi, incendiis et occisionibus [Col. 0064B] civitatem omnem devastarunt; et ad cumulum furoris sanctum et venerabile templum sancti Gaugerici incendentes, cum infinita preda ad sua castra reversi sunt. Iterum vero remeantes circa sollemnitatem sancti Petri, urbem Atrebatum devenerunt: omnibus quos ibi repperere interfectis, circuita omni terra ferro et igne cuncta populantes, ad sua revertuntur. Inter hujus seditionis tempestates vocatus episcopus, diem clausit ( an. 887.) tumulatusque est in aecclesia sancti Autberti.

62. (60.) Sequitur Dodilo episcopus. Post Rotradum regendae aecclesiae curam Dodilo suscipiens, anno Domini 887 ⁜ (148) et 16 Kal. Aprilis episcopus ordinatur ( A. Vedast. ). Hic unam juris sui villam, Buxerias ⁜ (149) nomine, stipendiariis fratrum qui [Col. 0064C] in aecclesia beatae Mariae famulabantur, delegavit.

63. (61.) Multa scripta, quae Fulco archiepiscopus Dodiloni episcopo et aliis quibusdam miserit. De hoc in gestis Remensium pontificum reperimus (FLOD. IV, 6) , quod Fulco ejusdem sedis archiepiscopus, scripta illi miserit pro placitis sibi ab eo datis, ad quae minime attenderat, monens et rogans, ut satagat venire ad proximum placitum, ubicunque rex Odo fuerit cum episcopis, quando rem, de qua tunc agebatur, de Hildegarde et Hirmengarde terminare deberent. Accusatores quoque ipsius Hirmengardis, eosque qui presbiterum luminibus privari ac suspendi jusserunt, cum his omnibus, qui eidem infandae jussioni paruerunt vel factores hujus sceleris exstiterunt, commoneri faciat ⁜ 101 et canonice [Col. 0064D] convocari, ut huic conventui se studeant presentare. Item pro eadem causa gratias referens, quia devote ipsius commonitionem susceperit, et ad constitutam diem paratissimus occurrerit. Illud vero succensire videtur, cur, cum de negotiis ecclesiasticis ageretur causa, non per clericum, sed per laicalis ordinis hominem sibi mandare voluisset. Ipse vero domnus [Col. 0065A] Fulco, partim senioris servitio detentus, partim corporeae incommoditatis molestia prepeditus, juxta condictum venire nequiverat. Admonet etiam eum meminisse debere, qualis ipse erga eum quondam extiterit, qualiter sine rege, sine ullo ipsius parti consulente modis omnibus institerit, ut ad hunc episcopalem perveniret honorem, cum adhuc perfecte notus non esset; ita tamen pro eo egerit, veluti pro fratre carissimo, quia crediderat et credebat in eo simplicem prudentiam, fidem non fictam, firmam et indemutabilem stabilitatem. Speraverat etiam in omnibus sibi cooperatorem et adjutorem fore. Per illam ergo sinceram dilectionem, quam in ipso credebat, eum se dicit monere, mandans, ut posthabita omni dilatione vel occupatione, ad condictum conventum [Col. 0065B] episcoporum presens adesse studeat, nulla causa excepta, nisi tantum infirmitate corporea. Personas etiam premissas, quas per alteram significaverat epistolam, commoneri canonice faciat, ut preparatae ad sollemnem coetum episcoporum die prefixa se satagant presentare. Item cum ceteris coepiscopis Didone Laudunensi, Hetilone Noviomensi Riculfo Suessorum, Herimando Morinensi, scribens huic presuli Dodiloni significat, hos premissos in urbem Remensem convenisse presules, ad tractandum de pervasione Balduini, de quo scripserat eidem Dodilo, admonere illum, ut resipisceret a pravo temeritatis suae fastu. Sed quoniam idem presul rescripserat, occurrere se eisdem presulibus se nequivisse, quia suum iter Nortmannorum preripuit [Col. 0065C] gladius, ceu de communi conpatitur exitio. Ceterum quod petierat de Balduino, in hoc adquiescit ei, ut admonendo, exhortando et increpando sedulo eum corripiat, ut a sua corrigatur pravitate, divinas ei proponens sanctorum sententias Patrum. Litteras etiam eidem Balduino ab ipsorum episcoporum parte dirigi significat. De quibus hortatur, ut si fuerit in presens, ei recitentur; si absens fuerit, per suum archidiaconum ipsi transmittat, qui etiam eas illum intelligere faciat. Quod si et eum ille nequiverit adire, litteras ipse publice coram se legi faciat in loco ubi Balduinus religionem pervasit, et deinceps nisi resipuerit, non ei vel monachus vel canonicus vel quilibet rite Christianus adjungatur, si non anathematis [Col. 0065D] vinculo implicari voluerit. Si Hetilo quoque ad civitatem Adtrabatem venerit, Dodilo illi occurrat ut de hac re quod agendum est canonice peragere possint, et quicquid inde fecerint, litteris sibi significet. Hetiloni presuli litteris mandat, ut proficiscatur cum fidelibus regis ad Atrabatem, agens pro posse, quod in alio scripto agendum sibi repperit significatum. Item pro his, quae a Dodilone Cameracensi patiebatur episcopo, asserens, quomodo pro benefactis ab eo sibi contumeliosa retribuantur, adsciscensque hunc sibi testem, qualiter eundem Dodilonem paterno simplicique benignitatis affectu [Col. 0066A] ad potiora provexerat; sed et quomodo Rodulfus vir devotus abbatiam quandam in hujus Hetilonis parrochia sitam, Remensi delegaverit aecclesiae, committens simul eidem ⁜ 102 corpus beati Calisti papae et martyris, quod impetratum a Romana detulerat urbe. Intimat ergo, qualiter precatus sit amicabiliter prefatum Dodilonem ad Atrabatense castellum venire, et inde pignera prefati martyris honorifice levare atque usque ad cenobium sancti Quintini deducere (FLOD. IV, 16) . Hunc etiam Hetilonem expetierat, ut ad ipsum cenobium occurreret, et tamdiu cum sacro comitaretur corpore, donec ipse domnus Fulco veniret, et decenter illud excipere usque ad Remensem valeret urbem deducere, ubi tamdiu servaretur quousque, pace reddita, loco proprio, [Col. 0066B] ipsius Hetilonis parrochia sito ⁜ 103 , restitui posset. At Dodilo cum debuisset agere quod petebatur, e contra, filiationis ac fraternitatis posthabita reverentia, in medio occurrens viae et de manibus gestantium sanctum pignus abripiens, apud se reposuit, dicens non illud se cuiquam redditurum, nisi eidem Hetiloni in cujus dinoscebatur fuisse parrochia depositum; et hoc ipsum novae fraudis argumento gessisse, quo valeret prefatum corpus sacrum cuidam Hucboldo comiti tradere. Quocirca petiit hunc Hetilonem, ut missum suum ad eum dirigat et paterno ac fraterno amore ipsum redarguens corrigat, et in memoriam ei revocet quomodo religionis solius et fidei, quam in eo fore credebat, intuitu illum absque regis aut principis alicujus expectatione [Col. 0066C] in sede pontificali locaverit; moneatque ut a coepta temeritate pedem revocet, ne aliquid hunc eundem archiepiscopum contra se, quod idem nolit, agere conpellat. Hunc quoque precatur Hetilonem obnixe, ne illi assensum in re tali prebeat, sed justae parti in omnibus faveat, et thesaurum celestem Remensi aecclesiae a prememorato viro traditum, urbi ac basilicae ipsius restitui non solum consentiat, sed etiam totis viribus adjuvet.]

64. (62.) Preceptum, quod super res Sanctae Mariae ab Arnulfo rege firmari obtinuit. Denique aecclesiam summo labore gubernans, multis commoditatibus munire exercuit. Illo etiam petente Arnulfus rex praeceptum immunitatis hujusmodi sanctae Dei genitricis [Col. 0066D] aecclesiae scriptum roboravit: «In nomine Domini nostri et salvatoris Jesu Christi, Arnulfus divina gratia rex. Cum petitionibus servorum Dei justis et rationabilibus divini cultus amore favemus, superna gratia nos muniri non diffidimus. Proinde noverit industria seu sagacitas omnium fidelium nostrorum, tam presentium quam et futurorum, quia vir venerabilis Dodilo, Cameracensis urbis episcopus, obtulit obtutibus nostris immunitates beatae memoriae antecessorum nostrorum, regis videlicet Pipini ac imperatorum Karoli Magni seu Ludowici, in quibus continebatur insertum qualiter predicti [Col. 0067A] antecessores nostri reges denominatam sedem, quae est in honore sanctae Dei genitricis Mariae semperque virginis, ob amorem Dei et tranquillitatem fratrum ibidem consistentium, semper sub plenissima tuitione et immunitatis defensione habuissent. Pro firmitate tamen rei postulavit nos prefatus episcopus Dodilo, ut eorumdem regum auctoritates in amore Dei et reverentia sanctae Dei genitricis Mariae nostra auctoritate confirmaremus. Quod ita per interventum venerabilis episcopi nostri Salomonis libenter adquievimus, et ita in omnibus concessimus atque per hoc preceptum nostrae auctoritatis roboravimus. Precipientes ergo jubemus, ut nullus judex publicus vel quislibet ex judiciaria potestate in aecclesias aut loca vel agros seu reliquas possessiones [Col. 0067B] predictae aecclesiae, quas moderno tempore in quibuslibet pagis vel territoriis infra ditionem imperii nostri juste et legaliter memorata tenet vel possidet aecclesia, vel ea quae deinceps a catholicis viris eidem collata fuerint aecclesiae, ad causas exigendas aut freda vel mansiones vel paratas faciendas, aut fidejussores tollendos, aut homines ipsius aecclesiae tam ingenuos quam servos super terram ipsius commanentes nequaquam distringendos, vel ullas redibitiones aut inlicitas occasiones requirendas, nostris et futuris temporibus ingredi audeat, vel ea quae supra memorata sunt penitus exigere presumat. Sed liceat memorato presuli suisque successoribus res predictae aecclesiae cum cellulis et rebus vel hominibus [Col. 0067C] sibi legaliter subjectis sub inmunitatis nostrae defensione quieto ordine possidere, et nostro fideliter parere imperio, atque pro stabilitate nostra vel totius imperii a Deo nobis collati vel conservandi una cum clero et populo sibi subjecto libere Dei misericordiam exorare. Et quidquid exinde fiscus noster exigere poterat, in luminaribus ipsius aecclesiae concinnanda perpetualiter concessimus adhibendum ⁜ 104 . Preterea constituimus, ne quis dux vel comes atque vicarius, seu quislibet ex judiciaria potestate nostram vel antecessorum nostrorum regum auctoritatem ⁜ 105 violare presumat. Quod si fecerit, causis regalibus sit obnoxius, et insuper solidis 600 culpabilis judicetur; videlicet ut duae partes in archivum ipsius aecclesiae admittantur, et tertiam [Col. 0067D] fiscus regalis noster recipiat, ut nullus tale quid audere ⁜ 106 deinceps presumat. Quod ita et nos per hanc nostram auctoritatem confirmamus, ut sicut a [Col. 0068A] beatae memoriae antecessoribus nostris predictae aecclesiae collatum atque firmatum est, ita et deinceps inviolabiliter conservetur. Et ut haec nostra auctoritas a fidelibus sanctae Dei aecclesiae et nostris verius certiusque credatur, manu propria subter eam firmavimus, et anulo nostro jussimus insigniri. Signum domni Arnulfi invictissimi regis. Wichingus cancellarius ad vicem Theotmari archicapellani recognovi. Data 8. Idus Junii anno incarnationis Domini 894, indictione 12. anno 7. domni Arnulfi piissimi regis. Actum Wormatiae in Dei nomine feliciter. Amen ⁜ 107 .»

[65. (63.) Consecrationi Herivei Remorum archiepiscopi interfuit (FLOD. IV, 11) . Hic ordinationi Herivei archiepiscopi cum ceteris interfuit, scilicet [Col. 0068B] Riculfo Suessorum episcopo, Otgario Ambianensi, Mantione Catalaunensi, Rodulfo Laudunensi, Otfrido Silvanectensi, ceterisque diocesaneis consensum prebentibus et decretum hujus ordinationis corroborantibus. [(64.) Hic autem exstructis muris, menia urbis in tantum ampliavit, ut monasterium sancti Autberti, quod extra erat, infra murorum ambitum cohiberet. Monasterium etiam Dei genitricis Mariae aedificatum Kalendis Augusti sollemniter consecravit, tabulamque altaris argenteam, quam nostris diebus vidimus, sciphumque argenteum, quem diebus festis subdiaconi in manibus ferunt, calicem quoque, cum aliis quoque ornamentis aecclesiae fecit. Monasterium etiam Laubiense adhibito secum Stephano Leodecensi episcopo consecravit ⁜ (150) . [Col. 0068C] Qui inter haec morte preventus, diem clausit, in ipsoque sanctae Mariae monasterio ad septemtrionalem plagam sepultus est.

66. (65.) Stephanus sequitur, qui in sinodo cum Isaac comite coram archiepiscopo pacatur. Dodiloni successit Stephanus in sedem pontificalem, vir tam aecclesiasticis quam secularibus disciplinis sufficienter instructus, qui res ejusdem sedis aecclesiae amplioravit et preceptis regiis confirmavit. [ (FLOD. IV, 19.) Hic interfuit sinodo quam habuit Sculfus Remorum archiepiscopus, successor Herivei, in villa Troslegio ( an. 924). Cum episcopis Remensis dioceseos affuere nonnulli quoque comites. In qua et Isaac comes ad satisfactionem venit, pro his quae [Col. 0068D] prave perpetraverat adversus aecclesiam Camaracensem, quoddam castellum Stephani, presulis ejusdem urbis, dolosa comprehensum pervasione [Col. 0069A] succendens. Pro quo facinore vadatus in hac sinodo, centum libris argenti pacatur cum prefato Stephano episcopo, satagente Heriberto et aliis qui aderant Frantiae comitibus.]

67. (66.) Hujus obtentu Karolus rex super prebendas fratrum Sanctae Mariae hanc immunitatem restauravit. Hoc etiam petente, Karolus rex super prebendas fratrum sanctae Dei genitricis aecclesiae preceptum, quod deflagrata civitate perierat, renovavit hoc modo: «In nomine sanctae et individuae Trinitatis Karolus divina propitiante clementia rex Francorum, vir illustris. Quotiens utilitatibus aecclesiarum et commodis Deo serventium rationabiliter providemus, hoc nobis tam ad corporis quam animae salutem, quamque ad stabilitatem regni [Col. 0069B] totius nobis a Deo collati et conservandi, provenire posse per omnia confidimus. Porro autem nosse volumus omnium fidelium nostrorum strenuitatem, tam presentium, quam quoque futurorum, quod vir venerabilis Stephanus, sanctae Cameracensis aecclesiae presul, nostram adiens magnificentiam significavit nobis, clericos jam dictae sedis suae habere quidem res ejusdem episcopii suo victui delegatas, super quibus etiam regale preceptum, olim largiente Zuentebolcho rege, habuerant; sed eadem civitate deflagrata, preceptum quoque voracibus flammis absumptum est. Hujus ergo rei negotio nostrae pietati supplicavit humiliter, quo illud dampnum nostra instauraremus munificentia. Quod etiam facere pro Dei amore ac fratrum inibi Deo [Col. 0069C] famulantium libenti adquievimus mente et ex rebus, quas hactenus quoquo ordine juste et legaliter possident, hanc eis auctoritatem innovari pro tutamento jussimus. Precipientes ergo edicimus, quatinus prefatae clerici aecclesiae domos quidem proprias, quas habent in civitate, quibusque voluerint, in congregatione tamen ejusdem loci, hereditario duntaxat jure sive per venditionem et emptionem seu per commutationem aut plane per traditionem sibi invicem libere pro voto concedant. Porro territorium monasterii, quod fuit extra urbem; pariter et villas suis usibus deputatas, scilicet pago quidem Cameracensi Carneres ⁜ (151) , Lis ⁜ (152) , Venzenzias ⁜ (153) , Muntiniacum ⁜ (154) , Gualtercurt ⁜ (155) , Gundreceias ⁜ (156) , Hainoensi vero comitatu Oninium [Col. 0069D] ⁜ 108 , Virmandensi autem Toriniacum; porro Suessonico Carisiolum; simul cum mancipiis utriusque [Col. 0070A] sexus, cum terris cultis et incultis, pratis, aquis aquarumve decursibus, molendinis, cambis, silvis, et omnibus ad res fratrum predictas pertinentibus, modo et deinceps in perpetuum tam presentes quam et futuri ejus loci successores clerici teneant atque possideant, habentes potestatem jure tantum hereditario ex eis facere quidquid communi decreto per unanimem consensum juste delegerint. Sane si, quod minime arbitramur, aliquis huic nostro obvius decreto quidlibet aut injuriam agere nisus fuerit, sexcentis solidis culpabilis judicetur, ita ut duae horum partes ejusdem loci fratribus cedant, et tertiam fiscus recipiat regis; et insuper quod inique molitus est, evindicare nullatenus valeat, ut nemo jam tale quid usurpare presumat. Et [Col. 0070B] ut hujus edicti auctoritas ineluctabilem perenniter obtineat vigorem, manu eam roboravimus propria, et anuli nostri digna illustratione jussimus condecorari. Signum Karoli regis gloriosissimi. Hugo regiae dignitatis notarius ad vicem Herivei archiepiscopi subnotavit. Datum 13. Kal. Januarii, indictione 14, anno 19. regnante Karolo rege gloriosissimo, redintegrante 14, largiore vero hereditate indepta 1 ( an. 911, Dec. 20). Actum villa Cruztiaco in Dei nomine feliciter. Amen.»

68. (67.) Preceptum, quod rex super abbatias, quas contulit ⁜ 109 huic episcopo, confirmavit. Idem etiam Karolus rex abbatias, Marellias ⁜ (157) videlicet et Crispin ⁜ (158) , obtentu comitum quos paulo post dicturi sumus, viro huic concessit, et super hujus [Col. 0070C] rei negotium preceptum roboravit hujusmodi ⁜ 110 : «In nomine sanctae et individuae Trinitatis Karolus divina propitiante clementia rex Francorum. Christianae conversationis religio bipertito videtur regimine subsistere, regali utique et sacerdotali. Ergo sacerdotale decet regiis augmentari ac sublimari honorum munificentiis, quod regalis diu dignitas resideat in solio regni sub aequitatis virga, juxta quod Deus de se in sapientia loquitur: «Per me reges regnant et judices legum decreta discernunt.» Hac de causa noverit omnium sanctae Dei aecclesiae fidelium religiositas, quia comites venerabiles Hagano ac Rodulfus nostram adeuntes serenitatem humiliter expetierunt, ut sanctae Cameracensis aecclesiae, cui preest presul Stephanus, vir quippe totius [Col. 0070D] regni strenuus, ad sanctam Dei genitricem Mariam largiremur ⁜ 111 sub perpetua seculi subjectione, [Col. 0071A] in pago Hainoense super fluenta Helprae abbatiunculam dictam Marellias ⁜ 112 , ubi jacet sanctus Hunbertus corpore, in aecclesia quae est in honore sancti Petri dedicata. Nos itaque illorum cognoscentes congruam esse petitionem, devote eandem abbatiunculam cum suis omnibus adjacentiis delegamus ad predictam sedem sanctae Mariae perpetualiter ibi habendam. Dehinc et venerabilis comes Sechardus expetiit ipse, ut in pago prefato Hainou super flumen Hon abbatiunculam dictam Crispin ⁶ , ubi jacet sanctus Landelinus in aecclesia honore sancti Petri dicata, quam abbatiunculam idem dictus Sechardus beneficio habebat, concederemus sanctae Mariae ad prescriptam sedem Cameracensem, perpetualiter ibi habendam ⁜ 113 cum suis omnibus adjacentiis. [Col. 0071B] Et ita fecimus. Verum precatu predictorum comitum permittimus ob remedium animae nostrae prescripto antistiti Stephano, in locis suae concessis aecclesiae ⁜ 114 hoc est Marellias seu Crispin, mercatum statuere et teloneum inde capere. Et circum ista loca, quantum unius leugae tetenderit spatium, neque comes neque ulla judiciaria potestas freda exercendi potestatem habeat; neque quilibet presentium vel succedentium de illis dictis abbatiunculis sanctae Mariae Cameracensis aecclesiae temptet facere abstractionem, subreptionem, divisionem, refragationem, inquietudinem, contradictionem, prejudicium, violentiam; sed cum villulis suis ac earum continentiis, videlicet aecclesiis, aedificiis, silvis, pratis, pascuis, terris, aquis aquarumque decursibus [Col. 0071C] farinariis, piscationibus, perviis, vineis, mancipiis desuper commanentibus, et quicquid ibi in omnibus rebus juste et legaliter appendit, habendum possidendum ⁜ 115 sanctae Mariae ad supradictam sedem tradimus; faciantque rectores ejus aecclesiae ⁜ 116 , exinde, quodcunque sua suorumque poposcerit utititas. Unde hoc preceptum firmitatis industria factum, manu firmamus nostra ad opus sanctae Mariae ⁜ 117 , et anulo nostro jussimus sigillari. Signum Karoli regis incliti, Gauzelinus notator vice Rotgeri archiepiscopi summigue cancellarii recognovit. Datum 6. Idus Septembris, indictione 8, anno 28. regnante Karolo rege glorioso, redintegrante 23, largiore vero hereditate indepta 9 ( an. 921, Sept. 8). Actum [Col. 0071D] in palatio Heristallo feliciter. Amen.»

[Col. 0072A] 69. (68.) Domnus Stephanus cursu consummato migravit a seculo. Episcopus iste ex Alsatio pago natus, ex rebus sui juris aecclesiam sanctae Dei genitricis Mariae, cui ipse Deo auctore preerat, heredem fecit. A regibus multa optinuit, quae eidem aecclesiae contradidit; familiam multam contulit; res preterea quasdam, quae in episcopio subtractae fuerant aecclesiae, redintegrari laboravit. Hic in terra nativitatis suae morte preventus, de qua se ad sedem propriam reportari jussit, clausit diem anno Dominicae incarnationis 934. 3. Idus Februarii ⁜ (159) .

70. (69.) Subintroducitur Fulbertus episcopus. Domino Stephano Fulbertus succedens, faventis et suffragantis Gisleberti ducis obtentu, cathedrae pontificalis praerogativam adeptus est. Hic ⁜ 118 ex pago [Col. 0072B] Brabatensi, de villa videlicet Wiluva ⁜ (160) ortus, vir quidem bonis moribus instructus, sanctae Dei aecclesiae sedem multis commodis munire semper laboravit.

71. (70.) Contentio inter Isaac superbum comitem et Fulbertum episcopum; tamen victore episcopo comes expellitur. Tunc temporis Isaac comes abbatiunculam beati Hunberti, cui, ut paulo superius diximus (c. 68) , episcopum Stephanum rex Karolus prefecerat, possidebat, ipsamque regiam ac locupletem abbatiam sanctissimi Gaugerici cum omnibus appendiciis sibi beneficiatam de regio jure tenebat ⁜ 119 , dimidium scilicet Cameracae urbis castellum, cum medietate quoque publicorum vectigalium simulque etiam cum altera moneta. Et quia urbs sub diversitate [Col. 0072C] biremis dominii agebatur, ea siquidem naufragante aliquando rectores ipsi inter se ortis simultatibus collidebantur. Semper enim inter ministros eorum pro rebus exigendis audiebatur confragosa seditio, semper excrescebat violenta atque gravis utrimque tumultuatio; quae paulatim graviore motu excitata, eo usque processit ut in arma plerumque moverentur. Haec itaque et hujusmodi comes magnanimus impatienter accipiens, in iras furibundus pre nimia indignatione excanduit, tantique turgoris cervicem adversus domnum pontificem erexit, ut eum quadam die una cum suis sede relicta mandaret quantotius aufugere, solus videlicet postea totius urbis indiscrete negotia possessurus. Unde presul [Col. 0072D] perterritus, tamen Dei clementia fisus, tam superbae [Col. 0073A] jussioni obtemperaturum se esse spopondit; sed ut tamen probrosus sui perfugii pudor populum lateret, vel usque in noctem indutias poposcit. Qui nec difficile ita accedit, eo sane tutior, quia nequaquam eum tanti estimabat, ut sua jussa auderet eludere. Hoc igitur impetrato, in diversas partes episcopus ancipitem animum rapit; quidnam prius in tantis et tam subitis perturbationibus intendere possit, quaerit. Nec mora, divino consilio usus, omnes amicos atque fideles infra indutiolam hanc cum omni studio jussit tacitus convocari, eorumque suffragio suae curae consuluit. Nam nox illa tanti copiam exercitus ei peperit, ut, Deo volente, versa sententia hostem incautum diluculo extra civitatem compelleret, ipseque cum suis in propria sede conpos animi resideret. [Col. 0073B] Post haec vero aliquot diebus interpositis comes reversus, collecta valida manu, resumptis viribus urbem repetiit, multasque inquietudines ingerens, episcopum aliquandiu lacessivit. Denique etiam alternis conflictibus gravis inter se contentio adolevit.

72. (71.) Quod, ubi imperator Otto precibus regis Luduwici super hostes satisfecit, Caemraci Fulbertum visitavit. Interea ( an. 938) Gallorum princeps, Hugo videlicet qui dicebatur Magnus, Willelmus quoque Rotomagensium dux ferocissimus, regem suum Luduwicum assidua infestatione inpugnabant, diuque inter se utrinque sine intermissione dimicabant. Videns autem rex non posse se absque aliena ope inimicorum superare saevitiam, imperatorem, Ottonem [Col. 0073C] videlicet Heinrici regis filium, cujus sororem Gerbergam matrimonio duxit, sibi adjutorem adstringere estimavit, missisque oratoribus ad id negotii cum precibus invitavit. Qui continuo fraternis monitibus familiariter accinctus, duces suos ac principes bello parari precepit; paratisque viaticis, absque dilatione juxta precatum castra movit ( an. 946); sicque primo Parisium, deinde Rotomagum usque perveniens, omnes vicinias devastavit, ibique satis miserandam pestem edidit. Exin vero exhaustis ultione hostibus, cum repatriare deberet, in ipso quidem reditu in urbem Cameracensium castra metari disposuit, visitaturus quippe, quomodo domnus Fulbertus episcopus in rebus aecclesiasticis se haberet.

[Col. 0073D] 73. (72.) Otto imperator abbatiam sancti Gaugerici episcopo confert, et inde preceptum subjectum corroborat. Ubi cum perventum est, domnus episcopus quam familiariter eum excepit, amicisque obsequiis summa cum veneratione deserviens, de incussionibus a comite prelibato sibi inrogatis cum supplici querimonia proclamavit. Qui causis auditis, molestias episcopo illatas, sicuti pius, perinde atque episcopus ipse indoluit; suorumque competenti consilio usus, secundum legis publicae judicium privato [Col. 0074A] comite, abbatiam sancti Gaugerici ex integritate supradictarum rerum, unde videlicet contentio coeperat, sed et alteram abbatiam, quam supra diximus ⁜ (161) , sanctae Dei aecclesiae genitricis Mariae in perpetuum habendas contradidit. Super quod scripta confirmavit hujusmodi: «In nomine sanctae et individuae Trinitatis, Otto, divina propiciante clementia rex. Noverint omnes fideles nostri, praesentes scilicet et ⁜ 120 futuri, qualiter pro Dei amore et sanctae et intemeratae semper Virginis Mariae, genitricis ejusdem Dei et Domini nostri Jesu Christi, necnon et animae nostrae salute, interventu quoque fidelium nostrorum, scilicet Fridurici archiepiscopi et dilecti germani nostri Brunonis et Cuonradi ducis atque Herimanni ducis et ceterorum [Col. 0074B] fidelium, concedimus a die presente et hora sanctae Mariae ad sedem Cameracensis aecclesiae, cui venerabilis Fulbertus episcopus, Deo annuente, presidere videtur, abbatiam sancti Gaugerici omnem ex integro, cum omnibus rebus et possessionibus domi extraque pertinentibus, sicuti juris nostri hactenus juste ac legaliter visa est fuisse; concessa pariter omni publica functione vel exactione ad jam fatum sancti monasterii locum pertinente. Ut nullus comes vel quilibet rei publicae minister illic potestatem habeat aut mallum tenendi vel bannum vel freda exigendi aut aliquam districtionem faciendi, sed per omnia ita sub potestate sint episcopi, qui, Deo prestante, per successionem eidem prefuerit aecclesiae, deinceps et in perenni tempore, sicuti [Col. 0074C] usque modo juris fuerunt potestatis nostrae. Et ut haec nostrae concessionis auctoritas per succedentium curricula temporum inrefragabiliter firmiorem in Dei nomine optineat vigorem, manu propria nostra subtus eam firmavimus, et anuli nostri impressione corroborari precipimus. Signum domni Ottonis invictissimi regis. Brun cancellarius ad vicem Rotberti archicapellani recognovi. Data 2 Kal. Maii, anno Dominicae Incarnationis 947, indictione 6, regnante pio rege Ottone anno 13. Actum Aquisgrani palacii in Domino feliciter. Amen.»

74. (73.) Amulricum comitem et filiam Isaac, quam matrimonio sibi duxit, episcopus pro consanguinitate sejunxit. Alter itidem comes ex pago Hainou, Amulricus [Col. 0074D] nomine, vir genere nobilissimus et juxta secularis gloriae pompam fortunatissimus, filiam Isaac aeque comitis prefati duxit uxorem. Multis autem internoscentibus atque deferentibus conperiens Fulbertus episcopus, eos, sponsum videlicet et sponsam, proximae cognitionis consanguinitate propinquos et ideo contra legem copulatos, facto consilio canonice ab invicem sejunxit, datoque poenitentiae modo, hoc tantum scelus admissum expiari precepit. Quod parentes atque amici moleste sed et [Col. 0075A] dolenter ferentes, modo minarum asperitate episcopum perterrefaciunt, modo tamen precibus et preciosis muneribus conveniunt; quin etiam uberrimas hereditates sanctae Dei aecclesiae promittunt, ut sive scilicet eorum minis coactus, sive promissorum munerum affectatione in aliam sententiam flexus, disjunctos fortasse reconjungeret, inconvulsosque amodo manere permitteret. Hujus rei suggestione episcopus commotior factus, quia in ipso timor Domini preponderabat, minas posthabuit, et ne a norma canonicae legis pretio emptus forte descisceret, promissa calcavit; immo et juxta prophetae increpationem, nolens animas quae moriuntur vivificare (Ezech. XIII, 19) , precibus eorum minime adquievit, sed totius auctoritatis judicio in perpetuo [Col. 0075B] segregavit. Unde liquido apparet quod nullus turbo minarum a proposito legis movere valebat, nulloque appetitu munerum saecularium captabatur, quomodo hi, quos hodie aut terrore vel favore potentioris personae coactos, aut lucris avaritiae inhiantes, ausim dicere, aecclesiasticae institutionis disciplinam malis operibus depravare saepe conspicimus.

75. (74.) Quod Hungari, hac vicinia devastata, ad urbem usque venerunt. Quam cum non possent expugnare, omne suburbium cum templo sancti Gaugerici combusserunt. Sub iisdem diebus ( an. 953) Hungari per regiones hujus provinciae male saeviebant, Christianos captivabant, profanatisque sacris cultibus, aecclesias incendebant. Quo perterritus Fulbertus episcopus, impigre imminentem ruinam previdens, [Col. 0075C] urbem attentiore cura muniri exercuit, et in monasterium sanctae Mariae beatissimum Gaugericum, thesaurum videlicet preciosissimum, recondidit; presaga siquidem mente suspicatus, quod mox rei probavit eventus. Nam aliquot post diebus interlapsis, anno videlicet ab Incarnatione Domini 953, 8 Idus Aprilis, ipsi Hungari promptiore impetu bellatoriam disciplinam preferentes, huic urbi advolarunt, triduoque immorati, totius generis pestem ediderunt. Siquidem nostris, quia adversum tot erant paucissimi, intra tuta murorum receptis, suburbana nullis resistentibus adurunt aedificia, diripiunt civium patrimonia; denique prosperis successibus laeti, studia prelii munitionibus urbis [Col. 0075D] advertunt, temptantesque irruptionem, nostris tamen acriter defensantibus, minime proficiunt. Itaque fatigati, non procul ab urbe fixis tentoriis, in prata videlicet juxta Scalth fluvium concedebant, quiete ciboque curandi, posthac urbis excidio reversuri. Non usquequaque tamen nostri octiosi fuere, nec inulta civitatis omnino passi dispendia. Ubi enim hostibus paululum remotis, nepotem regium, cujus nomen excidit, virum videlicet bellicis artibus preditum, cum paucis novissimum incedere de muris prospiciunt: mox quidem Odo, vir acris consilii et mente promptior, sociorum aliquot audaciores, [Col. 0076A] quibus affectus patriae ruinae contemptum mortis infuderat, legit, hostemque in compendiario interceptum tramite subito persecuntur. Qui circumfusus multitudine, dum cedere pudoris estimavit, utpote vir animi immodicus, refugientibus sociis in prelium ruit; moxque a latere circumventus, nostrorum tamen dispendio, absciso capite obtruncatur. Unde victoriam adepti, caput astae defixum in summo muro, illis laetum, suis miserabile spectaculum, suspenderunt. Audito, rex Bulgio—sic enim dicebatur—furore accensus, casum amici miserabiliter ingemuit; solitoque acerbior nepotis mortem ulcisci gestiens, urbem cum suis repetiit. Tum vero satis acriter illis quidem foris furentibus, istis vero intus fortiter resistentibus, utrimque diu [Col. 0076B] certatur, omnique genere telorum decernitur. Illos dolor fraterni capitis pertinaciter accendebat, his amor patriae et ultima spes audaciam ministrabat. Et dum id geritur, merens episcopus modo Dei genitricem precibus exagitat, coramque beatissimi Gaugerici feretro procumbens, dignetur esse defensor crebo ingeminat; modo vero per propugnacula cursitans, suos viritim confortat et instruit, viriliter dimicent, invincibiles pugnent; Dei enim esse contra alienigenas pugnam, illi futuram victoriam. Interea fessis dum ad interruptionem nihil succederet, solvere obsidionem consultius estimarunt; suamque fidem veniae et salutis obsidem offerentes, istam pactionem, incertum dolone an fide conpositam pretenderunt, ut, si videlicet sibi caput [Col. 0076C] redderetur, ipsi omnem predam et omnes captivos, sed et omnia quaecumque in hac vicinia rapuerant, usque ad minimum restituerent, posita deinde pugna pacem composituri. Hi vero magis dolo suspecti, exorata refutant. Quo Hungari amplius et inrationabiliter efferati, incendere templum leviori negotio arbitrati sunt; murorumque expugnationem declinantes, ad fastigia templi tela ardentia certatim jaculantur. Ad hoc nostris tandem quaedam mentium fuit consternatio, gravisque pre timore defectio prevalere hostes, non habere sibi locum defensionis. Sane illis sine intermissione jaculantibus, jam victor ignis pene inrecuperabiliter tecta teneret, nisi quidam ex clericis, Serraldus nomine, Dei credo [Col. 0076D] virtute roboratus, sumpto secum aquae vasculo cito super templum ascenderet. Qui resticulis nixus, quas desuper trabibus clangorii ⁜ (162) artificiose innexuit, sparso latice ignem extinguebat, volucrique studio super culmina cursitans, operam omnem hostium eludebat. Mirabile dictu. Sane in conspectu adversariorum discurrens et vulneri patens, sed quos res ipsa indicat, meritis beatissimae Dei genitricis et sancti Gaugerici interventione protectus, sua opera ab excidio templum eripuit. Hinc animi nostrorum erecti, divinum siquidem auxilium sentientes, formidinem ponunt, ac validioribus animis [Col. 0077A] ad renitendum incombunt. Itaque hostes cum impossibilitatem vincendi ullo modo cernerent, cum pudore et dolore ab obsidione desistunt; sed quod in suburbio intactum ante reliquerant, cum furore perurunt. Si quos autem bello habiles forte deprehendissent, continuo jugulabant; quod vero neci et igni superfuisset, captivitati reservabant. Post haec etiam, quod gravius est et magis lugendum, decoram et venerabilem basilicam sancti Gaugerici, ut scilicet superbis edificiis exterius insignitam, ita etiam interius multis pecuniis rati refertam, facto agmine nitebantur irrumpere; sed obstinatissime renitentibus canonicis cum multitudine vulgi, non poterant effectum habere. Unde quidam incendendum minabantur; multi vero propter plumbea tecta [Col. 0077B] difficultatem videntes, potius relinquendum estimabant. Cedebant ergo tantae difficultati, et jam abscedebant, cum furiosus quidam ex clericis in clangorio sedens in medio sagittam contorserat. Quo acriter exasperati ampliore numero pro ulciscenda injuria ad monasterium refluunt; factoque diu impetu, tandem irrumpentes, multos de populo, quos intus reppererant, sternunt; ex clericis quoque Ansfridum, Anselmum, Grinbertum, Teodericum, Gentionem exanimant. Novissime vero intra laquearia ignem ponentes, venerabile templum tamen diuturno et difficili negotio subverterunt, adeo sane, ut ambustis sublimis structurae aedificiis, lamentabile dictu, culmina cum vasta ruina devolverentur, plumbique, quo summa desuper tecta cooperiebantur, [Col. 0077C] liquefacti rivus huc illuc per declivia quaeque decurrens, plateis quidem natantibus, fossas impleret in circuitu. Posthaec congregatis captivis, cum infinita preda abscesserunt.

76. (75.) Ubi sanctum Hermetem pristino loco restituere studuit. Danis quoque circa istam provinciam non minus furentibus, et ut liquet ipsas historias legentibus, sanctas Dei casas incendentibus, beatus Hermes martir Christi, quem papa Alexander Romae baptizavit, de Ronasce ⁜ (163) villa Brabatense, de monasterio videlicet quod beatus Amandus construxit, ad monasterium villae Ende ⁜ (164) , quae juxta Aquisgranum sita est, primo asportatur; deinde vero Coloniam usque translatus, non pauco ibidem tempore demoratur. Unde intercedentibus aliquot annorum [Col. 0077D] curriculis, inter utrumque clerum, id est, inter Rotnascenses atque Endenses, magna exorta est disceptatio. Danis enim remotis rebusque sanctae Dei aecclesiae in prosperitate restitutis. Rotnascenses suum moliuntur referre patronum; Endenses vero unanimiter refragati retinere contendunt, utpote videlicet preciosum thesaurum. Haec igitur altercatio inter se aliquandiu processit. Rotnascenses [Col. 0078A] autem consilio saniore preventi, domnum Fulbertum pontificem suppliciter adierunt; suaeque deplorationis seriem inculcantes, obnixe implorarunt, ut quia de parrochia ejus translatus fuerat, ibi etiam a violentis extortum sanctum martirem reportari cum omni labore contenderet. Horum itaque causam competentem previdens episcopus, omnimodo laboravit, quoadusque beati martiris glebam ad proprium locum referri coegit. Pro tanti ergo beneficii recompensatione predicti fratres villam, quae ab incolis Newehova ⁜ (165) nuncupatur, sanctae matri aecclesiae Cameracensium libenter contulerunt.

77. (76.) Otto rex immunitates sanctae Mariae renovans, teloneum hujus civitatis cum moneta episcopo [Col. 0078B] contulit. Petente ipso pontifice, Otto imperator auctoritatem immunitatis, quam antecessor suus Karolus super sedem Cameracensium fixit, inrefigendam etiam confirmavit; eique insuper omne teloneum cum moneta ipsius civitatis contradens, postmodum omnes fiscalium functionum mutilationes per subjectam hujusmodi testamenti paginam sequestravit: «In nomine sanctae et individuae Trinitatis Otto divina propiciante clementia rex. Cum petitionibus servorum Dei justis et racionabilibus, divini cultus amore favemus, superna gratia nos muniri nequaquam diffidimus. Proinde noverit industria seu sagacitas omnium fidelium nostrorum, tam presentium quam et futurorum, quia vir venerabilis Fulbertus, Cameracensis urbis episcopus, [Col. 0078C] obtulit obtutibus nostris immunitates beatae memoriae antecessoris nostri Karoli, in quibus continebatur insertum, qualiter predictus antecessor noster Karolus rex nominatam sedem, quae est in honore sanctae Dei genitricis Mariae semperque Virginis, ob amorem Dei et tranquillitatem fratrum ibidem consistentium, semper sub plenissima tuitione et immunitatis defensione habuisset ⁜ 121 . Pro firmitate tamen rei postulavit nos prefatus episcopus Fulbertus, ut ejusdem regis auctoritatem in amore et reverentia sanctae Dei genitricis Mariae nostra auctoritate confirmaremus. Quod ita per interventum dilecti episcopi nostri Rihharii ⁜ (166) libenter adquievimus, et ita concessimus atque per hoc preceptum nostrae auctoritatis roboravimus. Precipientes [Col. 0078D] ergo jubemus ut nullus judex publicus vel quislibet ex judiciaria potestate in aecclesias aut loca vel agros seu reliquas possessiones predictae aecclesiae, quas moderno tempore in quibuslibet pagis vel territoriis infra ditionem imperii nostri juste et legaliter memorata tenet vel possidet aecclesia, vel ea quae deinceps a ⁜ 122 catholicis viris eidem collata fuerint aecclesiae, ad causas audiendas, aut [Col. 0079A] freda vel mansiones vel paratas faciendas, aut fidejussores tollendos, aut homines ipsius aecclesiae tam ingenuos quam servos super terram ipsius commanentes nequaquam distringendos, vel ullas retributiones aut inlicitas occasiones requirendas, nostris et futuris temporibus ingredi audeat, vel ea quae supra memorata sunt, penitus exigere presumat. Sed liceat memorato presuli suisque successoribus res predictae aecclesiae, cum cellulis et rebus vel hominibus sibi legaliter subjectis, sub immunitatis nostrae defensione quieto ordine possidere, et nostro fideliter parere imperio, atque pro stabilitate nostra vel totius imperii a Deo nobis collati vel conservandi una cum clero et populo sibi subjecto libere Dei misericordiam exorare. Et quicquid exinde [Col. 0079B] fiscus noster exigere poterat, in luminaribus ipsius aecclesiae concinnanda perpetualiter concessimus ad habendum. Insuper nostra largitione concedimus prefato episcopo et successoribus ejus omne teloneum cum moneta civitatis suae Camaracensis, eo videlicet tenore, ut novem partes episcoporum usibus deputentur, decima vero pars ad usus fratrum ejusdem congregationis perpetualiter in elemosina nostra proficiat. Praeterea constituimus, ne quis dux vel comes atque vicarius seu quislibet ex judiciaria potestate nostram vel antecessorum nostrorum regum violare presumat constitutionem ⁜ 123 . Quod si fecerit, causis regalibus sit obnoxius, et insuper solidis sexcentis culpabilis judicetur; videlicet ut duae partes in archivum ipsius aecclesiae admittantur, [Col. 0079C] et tertiam fiscus regalis noster recipiat; ut nullus tale quid audere deinceps presumat. Quod ita et nos per hanc nostram auctoritatem confirmamus, ut sicut a beatae memoriae antecessore nostro predictae aecclesiae collatum atque firmatum est, ita deinceps inviolabiliter conservetur. Et ut haec nostra auctoritas a fidelibus sanctae Dei aecclesiae et nostris verius certiusque credatur, manu propria subter eam firmavimus, et anulo nostro jussimus insignari. Signum Ottonis serenissimi regis. Bruno cancellarius ad vicem Rotberti ⁜ 124 archicapellani recognovi ⁜ 125 . Anno 5 regnante Ottone serenissimo rege ( an. 940). Actum est Ingeleheim ⁜ 126 in Dei nomine feliciter. Amen.»

[78. (77.) Quod petenti regi sanctum Gaugericum [Col. 0079D] et sanctum Autbertum episcopus sanctum Theodericum et alii viri corpus contulit (V. Autb. ). Otto iste gloriosus princeps eo tempore circa instructiones ac restaurationes aecclesiarum exercebatur attentior; jamque quattuordecim pontificalis magnificentiae sedibus [Col. 0080A] conditis, quandam etiam metropolim Magadaburch vocabulo struxit. Cui cum ab episcopis suis multa sanctorum pignera impetrasset, Fulbertum episcopum sanctorum Gaugerici videlicet atque Auberti corpora sibi dari postulavit; felicissimam sane arbitratus suam fore metropolim, si tantorum confessorum patrociniis fulciretur. Hujus vero petitionem episcopus declinare formidans, incerto haesit; sed tamen beneficiis, quae multa jam ei prestiterat, ut diximus, ne ⁜ 127 videretur ingratus, suae petitioni effectum promisit. Qua in re presul anxius, in diversa parte animum ancipitem flectit; vidensque difficultatem negotii, sive donet sive neget, utrumque sibi fore periculosum advertit. Si enim neget imperatoris benivolentia offensum iri; si vero donet, [Col. 0080B] suae provinciae futuram perniciem, utpote viduatae patronis, per quos et temporalem meruit salutem et celestem sperat beatitudinem. Inter haec medius pontifex, tandem sibi provida ratione consuluit, paucisque suorum quibus secreta credebat abhibitis, clam duorum sacerdotum corpora, sancti videlicet Teoderici episcopi, de quo supra diximus (c. 49) , et alterius cujus nomen excidit ⁜ (167) , detectis sepulchris accepit; feretrisque honorifice involuta, cum aliquot etiam articulis sancti Autberti, imperatori concessit.] Quod si quis latius scire desiderat, librum quem Fulbertus doctor karissimus de vita sancti Autberti, jubente domno episcopo Gerardo, inscripserit, legat. Hoc autem absque Dei pia dispositione contigisse non dicam, cum etiam [Col. 0080C] beatus vir Domini Theodericus hanc remunerationem a Domino et venerationem a populo mereretur, et ne nostra provincia suis defensoribus privaretur; quos etiam si subducere vellet, fateor quidem nullo modo posset. Quem enim sensum cives habituros existimas, si advocatum suum Gaugericum eripi sibi cernerent, per quem felix civitas Cameracus feliciter illustrata, nomen suum propagavit ubique gentium? Immo ne ipsi quidem imperatori, credo, vivi cederent.

[79. (78.) Quod in sinodo apud Engulenhein testimonio et auxilio Fulberti Artoldus restituitur, et Hugo expellitur (FLOD. IV, 35) . Apud Engulenhein sinodo congregatae coram ambobus regibus, Ottone videlicet et Luduwico, cum Marino Romanae sedis vicario [Col. 0080D] unaque etiam cum multis coepiscopis Fulbertus interfuit ( an. 948); ubi series litis pro episcopio Remensium inter Artoldum et Hugonem ventilata est. Ubi vero cum ipse Artoldus, absente quidem Hugone aemulo, coram regibus et omnibus qui aderant suae [Col. 0081A] reclamationis querelas protulisset, introgressus quidam Sigebaldus, premissi Hugonis clericus, attulit litteras, quas Roma detulerat, quasque jam in alia sinodo Mosomi propalaverat; asserens easdem litteras sibi Romae ab ipso qui aderat Marino vicario datas. Qui domnus precepit ⁜ 128 eas eoram sinodo recitari. In quarum recitatione repertum est, prout ipsae litterae fatebantur, quod Wido episcopus Suessonicus, Hildegarius quoque Belvacensis, Rodulfus Laudunensis, Fulbertus Cameracensis, ceterique cuncti Remensis dioceseos episcopi, easdem litteras ad sedem delegaverint apostolicam pro restauratione Hugonis in sede Remensi et expulsione Artoldi. Post quarum lectionem exurgens Fulbertus cum prefatis ceteris presulibus, qui in eisdem litteris nominabantur, [Col. 0081B] eas litteras refutavit, astruens quippe, eas antea numquam se vidisse vel audisse, neque in earum delegatione consensum prebuisse. Cui dum idem clericus contraire non posset, licet in eos calumniis obstrepens, precepit domnus Marinus suggerens universae sinodo, ut sibi consilium et rectum judicium proferrent super hujusmodi calumniatore et calumniarum in episcopos delatore. At illi, postquam delator publice confutatus est falsa detulisse, lectis capitulis de hujusce calumniatoribus, judicant et unanimiter censent, eum quo fruebatur honore privari debere ac secundum capitulorum tenorem in exilium retrudi. Diaconatus igitur quo fungebatur ministerio multatus, a conspectu sinodi reprobatus abcessit. Artaldo vero presuli, qui omnibus se sinodis presentabilem [Col. 0081C] fecerat, non refugiens sinodale judicium, episcopium Remense juxta canonum instituta et sanctorum Patrum decreta omnino retinendum atque disponendum decernunt, laudant atque corroborant.]

80. (79.) Post Fulbertum succedit Berengarius in sede pontificali. Berengarius hunc in episcopio secutus summam regiminis sumpsit ( an. 956); vir siquidem ex nobili parentela Germaniae ortus ⁜ (168) , sed et Ottonis imperatoris proxime consanguineus. Qui quoniam magis secularibus quam aecclesiasticis negotiis implicatus, per excellentis prosapiae sublimitatem animum quodam pulsu jactantiae attollebat, morum et vitae obpugnationibus sumpto officio contraibat. Hic etiam tantae feritatis extitisse dicitur, ut non modo lingua et natione, sed etiam moribus [Col. 0081D] populo suo barbarus esse videretur. Quanto etenim regii generis ei aspirabat auctoritas, tanto ferocior populum saepe vexabat. Saepe itaque, partim propter ejus animi immoderatam levitatem partimque propter civium repugnantium ferocitatem atque inobedientiam, [Col. 0082A] inter se difficilis oriebatur seditio; aliquando vero intererat implacabilis congressio. Quod autem tantas infestationes edebat, quod tantas inquietudines irrogabat, hoc nimirum non potius episcopi, quam insolentiis suorum civium possumus imputare, quos semper pre ferocitate inobedientes omnibus suis episcopis audivimus atque rebelles existere.

81. (80.) Ubi principum terrore, quos secum adducebat, cives humiliati episcopum receperunt. Quodam vero tempore, cum in Germaniam propter obsequium caesaris profectus aliquandiu moraretur, interim cives una eademque voluntate collecti, factaque unanimiter conspiratione, adeo sunt inter se constricti, ut pontificem reversurum negato ingressu [Col. 0082B] ab urbe excluderent. Qui cum expletis rebus sedem pontificalem repeteret, in ipso quidem reditu ei innotuit civilis conspiratio. Statim ergo, quia suos tam virtute quam numero adversus tanti populi turbam inferiores videbat, cum grandis ignominiae probro iter factum remensus, Brunonem tunc temporis monarchiam regni sub fratre tenentem aggreditur; suisque causis declamando prolatis, obnixe deprecatur, ut suo videlicet juvamine fultus sedem clausam violenter possit irrumpere, debitamque ultionem pro accepta injuria in populo rebellante exerere. Nec difficile copioso impetrato exercitu, Arnulfum quoque Flandrensem comitem adivit, villamque Lambras ⁜ (169) pollicitus, eum sibi consocium, immo et adjutorem adhibuit. Cives vero cum tanto auxilio [Col. 0082C] reverti conperientes, sibi consulere estimarunt, longeque dissimulatis rebellionis motibus, absque suspicione veniret, nuncios ablegarunt. Cum suis itaque tantum, ceteris siquidem reversis, urbem est absque difficultate regressus.

82. (81.) Comiti Arnulfo Lambras extorsit, et duas villas Coureng ⁜ 129 et Ferroras ab ecclesia divulsit. Nec multo post pre levitate suae insolentiae prefato comiti Arnulfo, cujus auxilio urbem repetiit, villam Lambras, qua eum conduxit, vi reextorsit, minatus sane, quod si eam vindicare presumeret, totas Flandras ei combureret. Preterea duas villas, Coureng et Ferroras ⁜ (170) , ab aecclesia sanctae Dei Matris divulsit et cuidam militi beneficiavit.

83. (82.) Ubi cives invasit, et alios interfecit, alios [Col. 0082D] excecavit. Evoluto autem aliquo temporis intervallo, sibi a populo factae dehonorationis reminiscens, socia agmina evocavit, civesque incautos subita incursione invasit, palantesque feriendo usque ad monasterium sancti Gaugerici persecutus est. Novum [Col. 0083A] genus spectaculi! Continuo namque armati limen sanctissimae aedis absque reverentiae modo irrumpentes, alios interfecerunt, alios truncatis manibus et pedibus demembrarunt; quibusdam vero oculos fodiebant, quibusdam frontes ferro ardente notabant. Deinde autem lanceas interfectorum et aliorum captas, sicuti furiosus erat, carpento ad cumulum inponi precepit, et ad insinuandam suae ultionis atque victoriae pompam ad predium suum, in villam videlicet cui nomen Betendorth ⁜ 130 , suis familiaribus mittere festinavit.

84. (83.) Quod nocte a sancto Gaugerico percussus obiit. Nec hujus pontificis factum desino demirari, qui templum beatissimi confessoris violare non timuit, quem Walterus castellanus, tiro inhumanissimus, [Col. 0083B] in simili negotio nostris diebus non revereri nescivit. Quadam namque die alicunde cum suis veniens, duos fratres, Aldonem videlicet et Balduinum sibi inimicissimos forte obvios habuit; moxque caballo cui insedebat calcaribus fosso eos involans, hastaque dorsis pene contigua jamjam imminens, jamjam mortem minitans, adusque radicem montis fugientes persequitur, distantes sane a monasterio fere novem passibus. Videns autem eos effugio sanctissimi templi propinquantes sanctumque confessorem auxilio geminantes, sequi ulterius formidavit, tandemque prorumpens in hac voce, ait: Scitote vos hodie mihi ereptos beati Gaugerici suffragio! Si ergo vir multae immanitatis ob amorem Dei et venerationem sui confessoris inimicis parcens habere tolerantiam [Col. 0083C] didicit, quanto magis pontifex vel contemplatione sacerdotalis officii, quo fungebatur, debuerit? Attamen quia tanto sceleri effugium aut latebram vel per aliquem poenitentiae modum non quaesivit, dignum sane conpendium supplicii non longo post tempore solvit. Coloniam namque profectus cum quadam nocte in lectulo pausaret, apparuit ei semivigilanti beatus Gaugericus, quippe visus eum pro admissis increpare, bacculoque quem manu gestabat, postmodum graviter pulsare. Qui mox expergefactus, cum gravi planctu ingemuit, vocatisque cubiculariis visionem in ordine pandens, casum sui periculi indicavit. Ex qua percussione aliquandiu elaborans—certa res est—non multo post interiit ⁜ (171) , in basilica quidem sancti Gereonis sepultus. [Col. 0083D] Capellani vero, hujus ⁜ (172) videlicet aecclesiae clerici, nescio quibus insimulationibus temere suspecti, [Col. 0084A] relictis quidem pontificalibus ornamentis aufugerunt.

85. (84.) Engrannus substituitur. Post hujus excessum Engrannus, ante Corbiensis cenobii sancti Petri monachus, obtentu Brunonis prefati archipatris, cum quo pro rebus fratrum, quas trans Rhenum procurabat, notitiam et familiaritatem habebat, ad episcopale solium promovetur. Hic tam aecclesiasticis quam saecularibus disciplinis sufficienter instructus, mira erga gregem karitate pollebat; omnique mansuetudine plenus, tanto ambitu religionis episcopii dignitatem implebat, ut propositum monachi nullo modo excedere videretur. Semper namque in aecclesiasticae culturae studio insudabat, gregemque commissum exemplo vitae innocentis morumque [Col. 0084B] bonorum informatione doctrinabat.

86. (85.) Ad conventum generalem villam Perronam clamaturus perrexit, suoque clerico, quia secum preceptum non gessit, aecclesiam abstulit. Hic etiam propriis rebus aecclesiam augebat, et si qua subtraherentur, publico judicio evindicare et restituere satagebat. Siquidem eo tempore Bruno dux sive archiepiscopus conventum generalem cum multis principibus et episcopis apud quandam villam, cujus nomen non subvenit ⁜ (173) , habuisse dicitur, in quo de pace et religione sanctae Dei aecclesiae statuque regni salubriter et competenter tractatum est. Ubi etiam Engrannus episcopus ire disposuit, clamaturus videlicet villam sanctae Mariae Perronam ⁜ (174) , quam Hasbanienses more beneficiali tenebant; precepitque [Col. 0084C] Widoni suo cancellario, ut kartam ejusdem villae, quam in archivo aecclesiae reppererat, secum gereret, ut per hanc apertius certiusqne clamare videretur. Quo cum perveniens et ad evolvendam declamationem paratus, kartam capellano rogaret: nimirum se erile preceptum oblivioni tradidisse advertens, ingenti stupore diriguit, tandemque se oblitum fuisse respondit. Unde confusus episcopus ad sua remeavit; hocque inpatienter ferens, capellano aecclesiam, quae est in villa Salliaco ⁜ (175) , abstulit.

87. (86.) Clausit diem Engrannus episcopus, ab Hadulfo Noviomensium episcopo sepultus. Denique vero, cum monasterium sanctae Mariae cum totius studii accinctu ad occidentalem plagam ampliaret, [Col. 0084D] culpis quidem civium exigentibus, morte preventus opus imperfectum reliquit; triennioque aecclesiam [Col. 0085A] moderatus, migravit ad Christum ⁜ (176) . Hujus funebritati interfuit Hadulfus Noviomensis episcopus, qui eum in monasterio sanctae Dei Genitricis ad australem partem honorifice sepelivit.

88. (87.) Huic succedit in episcopio Ansbertus, qui in aecclesia sancti Autberti octo canonicos constituit. Sequitur Ansbertus, vir videlicet literalibus disciplinis eruditus, qui tunc Atrebatensis monasterii aeque monachus atque Cameracensis aecclesiae archidiaconus, postmodum vero pro rebus sancti Vedasti, quas in pago Baduensi praevidebat, imperatori notus, culmen episcopalis cathedrae adeptus est. Ille vero propriis pro oportunitate collatis, quater binos canonicos in aecclesia sancti Autberti deputavit. Hic autem, ut antecessores jam diximus [Col. 0085B] et ut successores posterius dicturi sumus, graves atque multas injurias ab ipsis suis militibus sustinuit, adversumque eorum contumacias diu contendit. Ad horum itaque insolentias sopiendas, Arnulfum quendam illustrem comitem ⁜ (177) multis beneficiis conductum sibi adscivit, illoque adjuvante cervicatos ⁜ (178) superans, aliquandiu quievit. Rexit igitur quinque annis aecclesiam, ad patresque suos appositus, in aecclesia praefata, sancti videlicet Autberti, honorifice sepelitur.

89. (88.) Wiboldus subrogatur, et ludus regularis quem fecit subscribitur. Sequitur Wiboldus, Noviomensis aecclesiae archidiaconus, vir videlicet tam secularibus quam aecclesiasticis disciplinis satis inbutus. Iste siquidem clericis aleae amatoribus regularem [Col. 0085C] ludum artificiose conposuit, quo videlicet in scolis se exercentes, karitate vitia vincere assuescerent, saecularemque et jurgiosam aleam refugerent. Quem ludum hoc modo incepit ⁜ (179) . ⁜ * .

1. 1. 1.

Karitas.

3.

1. 1. 2.

Fides.

4.

1. 1. 3.

Spes.

5.

1. 1. 4.

Justitia

6.

1. 1. 5.

Prudentia

7.

1. 1. 6.

Temperantia.

8.

1. 2. 2.

Fortitudo.

5.

1. 2. 3.

Pax.

6.

1. 2. 4.

Castitas.

7.

1. 2. 5.

Misericordia.

8.

1. 2. 6.

Obedientia.

9.

[Col. 0086A]

1. 3. 3.

Timor.

7.

1. 3. 4.

Providentia.

8.

1. 3. 5.

Discretio.

9.

1. 3. 6.

Perseverantia.

10.

1. 4. 4.

Bonitas.

9.

1. 4. 5.

Modestia.

10.

1. 4. 6.

Longanimitas.

11.

1. 5. 5.

Mansuetudo.

11.

1. 5. 6.

Benignitas.

12.

1. 6. 6.

Sapientia.

13.

2. 2. 2.

Compunctio.

6.

2. 2. 3.

Gaudium.

7.

2. 2. 4.

Sobrietas.

8.

2. 2. 5.

Delectatio.

9.

2. 2. 6.

Suavitas.

10.

[Col. 0086B]

2. 3. 3.

Astutia.

8.

2. 3. 4.

Simplicitas.

9.

2. 3. 5.

Hospitalitas.

10.

2. 3. 6.

Parcitas.

11.

2. 4. 4.

Patientia.

10.

2. 4. 5.

Zelus.

11.

2. 4. 6.

Paupertas.

12.

2. 5. 5.

Lenitas.

12.

2. 5. 6.

Virginitas.

13.

2. 6. 6.

Reverentia.

14.

3. 3. 3.

Pietas.

9.

3. 3. 4.

Indulgentia.

10.

3. 3. 5.

Oratio.

11.

3. 3. 6.

Amor.

12.

3. 4. 4.

Judicium.

11.

[Col. 0086C]

3. 4. 5.

Vigilantia.

12.

3. 4. 6.

Mortificatio.

13.

3. 5. 5.

Innocentia.

13.

3. 5. 6.

Contritio.

14.

3. 6. 6.

Confessio.

15.

4. 4. 4.

Maturitas.

12.

4. 4. 5.

Sollicitudo.

13.

4. 4. 6.

Constantia

14.

4. 5. 5.

Intellectus.

14.

4. 5. 6.

Suspiratio.

15.

4. 6. 6.

Fletus.

16.

5. 5. 5.

Hilaritas.

15.

5. 5. 6.

Compassio.

16.

5. 6. 6.

Continentia.

17.

6. 6. 6.

Humilitas.

18.

[Col. 0087A] «Cleros eolice, latialiter sors dicitur; hinc cleronomia hereditas, cleronomus heres; inde clerici nuncupantur, eo quod sint de sorte Domini. Canon Grece, Latine regula; ab eo canonici regulares nominantur. Ergo quia idem canon—quoniam a perfidis et spe boni carentibus alea reperta atque prave usitata est—ut discordiam, perjuria ceteraque vitia, clericos interdicit aleatores fore: opido condecet, ut relictis vitiis examussim sibi quique virtutes sortiantur. Libet itaque, ex eadem qua praefati sumus alea quendam clericalem et ut ita dixerimus regularem, non cavillandi aliquem causa, sed exercitandi gratia, comere ludum. Karitatem omnium principatum obtinere virtutum, nemo qui verba Evangelii dicentis: «In his duobus universa [Col. 0087B] lex pendet et prophetae (Matth. XXII, 40) ,» intelligit, nescit. Ubi ergo tanta profunditas manet, vastam uberrimamque virtutum propaginem de se profert. Itaque ponamus Karitatem cum sua multimoda subole nominatam, et singularis quibusque numeros sortibus tali moderamine congruos aptemus, ut isto contineri, quod illa examinare, neque hac ostendi, quod hic fas sit nequeat invenire ⁜ (180) . A principali siquidem principalis principium inicians, perque binarium ac ceteros usque ad senarium currens, suimet eorumque revolutione tripartita, 20 sanctae matris contineat filias et in Sapientia limitet ⁜ (181) . Postque binarius Conpunctione inchoans, 15 ejusdem, Reverentiae; hinc ternarius, a principio Pietatis, 10, Exmologeseos; sicque quaternarius a [Col. 0087C] Maturitate, 6, Fletus; ab Hilaritate quoque quinarius, 3 conplectens, Continentiae fine claudetur ⁜ (182) . Senarius vero ultimus, ut primus, Simplicitate gaudens ⁜ (183) ; custodem virtutum possideat Humilitatem. Quae simul junctae 56 fiunt. Et si diligentius respiciamus, intuebimur, quod haec progressio numerorum, a ternario ocdenarium scandens ⁜ (184) , [Col. 0088A] singulae sibi virtutum, virtutes legat. Prima quidem, secunda, ultima et penultima singulas ⁜ (185) ; tertia et antepenultima binas; quaeque intra ipsa sunt, similiter a principio et fine usque ad quatuor mediasque senas junctae, ternas, quaternas vel quinas recipiunt virtutes, et vigesimum primum in sese invicem semper exprimunt numerum. Sunt igitur 3, 4, 17 et 18, qui singulas metiuntur, Karitatem videlicet, Fidem, Continentiam et Humilitatem; 5 et 16, qui binas, Spem et Fortitudinem, Fletum et Compassionem; 6 et 15 ternas, Justitiam Pacem et Compunctionem; Confessionem Suspirationem et Hilaritatem; 7 et 14, quaternas, Prudentiam Castitatem Timorem et Gaudium, Reverenciam Contricionem Constantiam et Intellectum; 8 et 13 quinas, Temperantiam [Col. 0088B] Misericordiam Providentiam Sobrietatem et Astutiam, Sapientiam Virginitatem ⁜ 131 Mortificationem Innocentiam et Sollicitudinem; 9 et ⁜ 132 10, 11 et 12 senas discernunt, Oboedientiam Discretionem Bonitatem Delectationem Simplicitatem et Pietatem, Perseverantiam Modestiam Suavitatem Hospitalitatem Patientiam scilicet et Indulgentiam, Longanimitatem Mansuetudinem Parcitatem Zelum Orationem quoque et Judicium, Benignitatem Paupertatem Lenitatem Amorem Vigilantiam utique ac Maturitatem. Et ut per singula redeamus: cujus per ternarium, nisi sanctificatricis et in ejusdem redeuntis principii unitatem vocabulum signabimus Trinitatis? Quid autem per quaternarium, nisi quatuor evangelistarum tubas ⁜ 133 ? Hi simul [Col. 0088C] collati, illam sanctissimam, plenam donis karismatum, septiformem gratiam demonstrant. Septenarius vero bis dictus, et assumpto ternario 17 quaternarioque 18, ecce qualiter, 3, 7 atque 4 in sese redeunt. Possumus etiam 10, decalogi mandatum quod sub lege quondam et nunc ⁜ 134 sub gratia operatur, et 8, octavam quae necdum agitur aetatem, [Col. 0089A] asscribere. Sed haec tria modo amplius decuit commemorare. Ergo clangorem sancti Evangelii tubarum, qui aure cordis sanctam Trinitatem intimo amore diligit gratiaque septiformi finetenus tueri cupit, caritatem, in qua universa lex impletur (Rom. XIII, 8) , fidem, sine qua ⁜ 135 inpossibile est placere Deo (Hebr., XI, 6) , continentiam, ut abstineat se a vitiis, quo virtutes continere valeat, humilitatem, qua ⁜ 135 sine qui virtutes congregat, quasi in vento pulverem portat (GREG. hom. 7 in ev.) , habere quaerat; habita caritative, fideliter, continenter, atque humiliter exercere satagat, ut ad eorum cumulum pervenire queat. Quinario numero quinque sensus conjungere possumus; qui fluiter ⁜ 136 ductus et unitate assumpta, in sextum decimum [Col. 0089B] surgit. Si enim hos 5 per phisicam, logicam et ethicam castigamus, ut ad unitatem caritatis, quae Deus est (I Joan. IV, 8) , semper redeamus: has profecto virtutes, quae in duobus numeris insignitae videntur, naturaliter, rationabiliter moraliterque possidebimus. Senarius, cujus sexta pars, 1, in tertia medietas, 3 ⁜ 137 , quia perfectus est numerus, suis bene constans partibus, perfectio operis ei deputari potest. His igitur sibi replicatis ⁜ 138 , ternario addito, 15 facit. Simus ergo perfecti operibus bonae actionis, et nitamur conscendere 15 psalmographi gradus, ut sanctam Trinitatem in Sion cernere mereamus (Psal. LXXXIV, 8) , et horum procul dubio numerorum expertes virtutum non erimus ⁜ (186) . Adest iterum 7, gratia spirituali refertus, [Col. 0089C] 14 depromens per binarium. Eundem itaque precemur Spiritum, ut per practicam nobis ad theoricam vitam pervenire largiatur, quatinus virtutibus ejus ascisci mereamur. Sed ⁜ 139 quia supra retulimus aeternitatem ⁜ (187) , de qua titulus psalmorum 6 inquit. «In finem pro octava,» octenario [Col. 0090A] posse conferri, sicut 10 inferius affore rebamur: huic utique si addantur 5, 13 explicabunt. Bene etiam quinque sensus octavae vitae supponuntur, quia non solum haec, nisi voluptuosus eorum appetitus ⁜ 140 camo et freno spiritualis modo disciplinae coerceatur ⁜ 141 , sed nec ea quae ab Abel singularum ⁜ 142 datione stolarum, donec justitia convertatur in judicium sanctique in terra duplicia possideant (Isa. LXI, 7) , agitur, meretur ⁜ (188) . Nunc autem 9, 10, 11 et 12 supremi remanent; quorum primus novem celicolarum ordinibus, secundus ⁜ 143 decem legalibus verbis, tertius dignis poenitentiae fructibus, quartus novi duodenis testamenti praeconibus consecrati effulgent. Quintus, quoniam, ut scriptum est: «In multis delinquimus omnes [Col. 0090B] (Jac. III, 2) ,» quisquis instituta decem praetergrediens in undecimo offendit, splendore 12 gemmarum jubaris redimitus (Exod. XXVIII, 21) , ut ad reparanda 9 pristina dampna succrescant, per denarii mandata regrediens, undenis aecclesiae cilicinis operiatur sagis, ut possit quandoque dicere cum psalmista ⁜ 144 : «Convertisti planctum meum in gaudium, et reliqua (Psal. XXIX, 12) .»

«Igitur quia virtutes numerosque qualicumque modo ordinavimus, qualiter nunc sortiri debeant, censeamus. Tres itaque sumamus tesseras, quae singulae senas facies habeant, variis notatas numeris—quo major, senarius; alii in ceteris uno semper minores usque ad assem; qui simul fiunt 21;—et nostris vocalibus quinque, videlicet A, E, I, O, V, [Col. 0090C] singulas eodem ordine depingamus, ut quater replicatae eundem equiperent; eo tamen tenore, ut in prima A, in secunda E, tertia I, ab asse incipiens, directo semper scribatur tramine, et eodem apice finiatur ita: [Col. 0089] ▩ [Table]

[Col. 0091A] «His ita dispositis, volumus ut per has tres, sicut et in prefato solet ludo, numeri qui supputandi sunt, prout sors dictaverit ⁜ 145 , suo semper ordine requirantur. Y vero sextam archivamque vocalem, non solum, quod modo eadem minime indigemus lingua et nostratum regulas orthographorum ad plenum non observamus, sed quia compendiose operis studemus vulgariterque nostri ridiculum exercere, praetermisimus ⁜ (189) . Ceterum consonantes,—quoniam sedecim in alfabeto remanent, excepta Q, quam gramatici supervacuam nominant quamque ⁜ 146 ideo non annumeravimus, quia ex currente sibi socia, videlicet V, sine qua vim litterae amittit, perfacile hic comprehendi potest, et septenusdecimus numerus ad peragendum quod volebamus, quasi embolismus [Col. 0091B] videbatur,—igitur sicut vocales tetragonis, ita consonantes uni tantummodo trigonae piramidi, quae quattuor superficies haberet, inserere oportet ita:

«Quae tamen tali lege tenebitur, ut si vel una inferiorum ejus consonantium in nomine virtutis, [Col. 0091C] quae vocales secreverit, reperta fuerit, pro ceteris omnibus conputetur; et quod tetragoni sui superficie superiori, hoc ista inferiori, id est basi sua, demonstrabit ⁜ (190) . Nec inmerito; quippe cum corpus, cujus istae quae similitudinem illis animae figurantibus retineant ⁜ (191) , sive naturali conpositione sui decenter ornatum, seu aliqua portione diminutum, sive ⁜ 147 monstruosa superfluitate aucmentatum, spiritum aut integrum aut nullum habere videatur; et eo discedente, hoc imum, unde sumptum est, repetat ilementum, ille revertatur ad Dominum qui dedit illum (Eccles. XII, 7) . Sic projectis simul e manu cubis cum triangulo, eorumque singillatim litteris perspectis, mox recurrendum erit ad marginem [Col. 0092A] numeros cum virtutibus continentem. Eodemque, ut praefatum est, discretionem vocali uni similiter tripartitae reperto, virtutem quam ⁜ 148 latere habebit, notare debemus, vocalesque illius apparentibus, si valemus, conponere vocalibus, et ita privatim compotes ⁜ 149 ejus esse, ut pares nobiscum ludentes nequaquam eandem ulterius in eodem ludo sibi valeant vindicare. Tali utique disceptatione vicisim alternando gyramdoque jocantes virtutes omnes sortibus partiantur; et si non equa lance mutuo dividuntur, hi qui vel una ceteris amplius superabundaverint ⁜ 150 , item prelaturam in ceteris sibi cessisse gaudeant. Ita dumtaxat, ut karitas, quae gemina est, si oportuerit ⁜ (192) pro duabus computetur virtutibus. Quae etiam ob unius tantummodo litterae [Col. 0092B] eclipsin, id est A, bina ⁜ 151 post primam examinetur projectione ⁜ (193) , quod de ceteris omnimodis fieri inhibemus. Et usque ad oram illius diei sextam eminentiores, inferiores sui discipulos vocantes, suadere debebunt ⁜ 152 , ut virtutes quae eis sorte desunt, bonis moribus satagant impetrare. Inferiores quoque niati tessere cognoscentes, ac velut sibi prelatis . . . . . . . . pedagogis ⁜ 153 , non aliter eos nuncupare audeant, quam magistros. At si contigerit, ut neuter neutrum superare queat, omnes equanimiter utrique in alterutrum possidentes virtutes, una semper sint caritate concordes, et fraterno gratulentur nomine. Potest idem et alio ⁜ 154 modo efficatior lubentiorque fortasse aliquibus fieri, quo [Col. 0092C] quisque projectis tribus tantummodo tesseris, non ad vim ilementorum sed ad summam simul collatam respiciens, quotquot tali reppererit ut praelibatum est, numero redimitas, gloriabitur se possidere virtutes.

«Haec taliter tibi, lector, proponimus, ut si quid stilus exigit, utiliter adnectas ⁜ 155 , aut corrigendo detrahas; nihil tamen blasphemiae inferas; et si laudare nolueris, ne disperdas. Quod si ludus vilescit aut animo tedium gignit, saltem numerorum utilis coaptatio virtutumque diligibilis inquisitio nec otiosa exercitatio mentem ad eum convertant, ut collatione numerorum exerciteris, virtutumque cumulo gratuleris. In quibus adquirendis si vincas, non elationem; [Col. 0093A] si vincaris, non habebis confusionem. Si enim minus adeptus fueris, obediens; si plus, obedientem debes esse diligens Omnibus has in Christo virtutes sectantibus, actu et moribus recolentibus, sit gratia et pax in aeternum.

90. (89.) Ubi primores Cameracensium Wiboldum sibi dari episcopum a rege petierunt. Hunc primores Cameracensium—ex his enim originis claram propaginem trahebat—una eademque voluntate acclamant, directisque imperatori epistolis cum multo favore sibi donari episcopum expostulant. Nec difficile imperator, comperta bona opinione illius, mox precibus eorum voluntario affectu adquievit, assensumque tribuens, eorum legationem libenter implevit.

91. (90.) Italiam pergit ad regem pro dono episcopii; sed aestivo itinere fatigatus, postquam reversus [Col. 0093C] est, non multo post obiit. Statim ergo Wiboldus de consensu imperatoris certior factus, pulsantibus etiam prefatae urbis primatibus, ad imperatorem, qui tunc temporis in partibus Italiae morabatur ⁜ (195) , ad tantum munus suscipiendum ire festinat. Erat autem aestivum tempus, quod ei maxime ipso in itinere abitus et reditus obfuerat. Nam dum dignitatis [Col. 0094A] tanto munere suscepto rediret, adeo quippe aestu torrente ⁜ 156 fatigatus est, ut cum ad aecclesiam usque pervenerit, vix campanam ⁜ (196) , cujus tintinnabulo episcopii dignitatem vindicandam sibi indicare deberet, vix, inquam, pre molestia aegritudinis movere potuerit. Textum vero evangelicum auro et lapidibus pulchre insignitum, sed et multos codices, quos secum attulit, aecclesiae Dei matris concessit. Qui postea in ipsa valitudine in tantum laboravit, ut vix unius anni curriculo rexerit aecclesiam; migransque a saeculo, in eadem basilica sanctae Mariae ad meridianam plagam tumulatur.

92. (91.) Precibus Rotberti monachi rejectis, Tetdo episcopus subrogatur. Illo autem die suae dormitionis cum patribus sortito, quidam Rotbertus nomine, [Col. 0094B] monachus in villa Solemia, quae ab urbe hac octo millibus distat, res sancti Dyonisii procurabat. Qui depositionem episcopi audiens, honore quidem saeculari captus, primates civitatis pretio conveniendos estimavit, et ut illum communi suffragio episcopum sibi ab imperatore fieri postularent, magna largitus eis munera, multo majora spopondit. Qui statim oberati ⁜ 157 legationem imperatori miserunt, et ut sibi quem legerunt pontificem, ipse etiam consentiens dignetur concedere, rogaverunt. Videns vero imperator quod, quia antea Wiboldum secundum suam electionem facili assensu eorum precibus attribuit, ideo etiam ⁜ 158 admittendi episcopum facultatem suo vellent fortasse arbitrio reservari: cum omni profecto refragatione eorum legationi effectum [Col. 0094C] impertire negavit. Verum quidem altiore consilio preventus, Tetdonem, sacris moribus strenuum, non modice literatum, primis atque majoribus Saxoniae progenitum, Coloniensis aecclesiae sancti Severini prepositum, licet renitentem, quia pravos mores et ferocitatem audierat Cameracensium, conpetenter tamen ad pastoralis regiminis sublimavit [Col. 0095A] officium. Ordinatione itaque peracta, vir Dei venerabilis, compositis necessariis rebus, sane gregem commissum visitaturus ad sedem sibi concessam devenit. Sed vix sermone poterit explicari, quot postea injurias, quot contumelias, quot etiam adversitates a suis perpessus est!

93. (92.) De injuriis, quas episcopus a militibus suis sustinuit. Sub eodem namque tempore erat vir quidam Johannes nomine, potens tam Cameracensium quam Vermandensium genere, qui majordomatu ceteris prestabat in urbe sub pontificali auctoritate. Sed quo major ceteris atque potentior, tanto pejor pontifici atque ferocior. Porro, ut de reliquis taceam, vir Dei presul venerabilis, lapidum congestiones et calcem, omnem quoque materiam paraverat, [Col. 0095B] unde aecclesiam beatae Dei genitricis Mariae amplificare disposuerat. Sed inter agendum exigente rei necessitate ad imperatorem profectus est. Ubi vero, dum moraretur, interim predictus castellanus ipsas materiales cumulos sibi convehi fecit, et ex his domum cum summo aedificio in eodem castro fundari. Hoc ubi factum reverso pontifici nuntiatur, altius ingemuit, divinamque clementiam diutina lamentatione ad ulciscendam tantae temeritatis audaciam excitavit. Nec multo post coacto copiosi exercitus auxilio, exterminavit eum ab urbis confinio. Qui fugiens in pagum Vermandensem, in castrum videlicet sancti Quintini, amicis quidem et cognatis suffragantibus, sub Alberto comite aliquandiu receptatur; ibique rogato auxilio, tantam [Col. 0095C] satellitum copiam sibi conjunxit, ut aliquando occultis insidiis hunc de improviso erumpens, villas hujus viciniae misera populatione vastaret. Unde pontifex plerumque exterritus, quonam modo tantae inmanitatis latronem reprimere possit, diversae motibus meditationis excitatur. Haec illum cogitantem, Walterus quidam Lenensis castri ⁜ (197) vasallus, juxta eminentiam secularis potentiae clarus, sed versutia ⁜ 159 et calliditate ingenii plenus, factionum stipamine circumvenit, pollicitus sane, quod si filio suo aequivoco quicquid Johannes tenebat beneficiaverit, eumque vice Johannis adsciscere voluerit, totis [Col. 0096A] viribus urbem constanter adversum impetum illius tyrannidis defensaret, ipsumque frequenti expugnatione devinceret. Quare letus episcopus illum recepit, sed et quod rogabat absque difficultate ei contradidit. Qui tamen postea verbis predictae promissionis fidem derogans, non tantum episcopum non juvavit ⁜ 160 , sed etiam priore molestior, plures et diversas injurias adversum pontificem et successores ejus exercuit. Johannes vero possessiones suas alieno herede pervasas ingemiscens, asperior factus non ante compescuit, donec episcopus crebra infestatione coactus, tantumdem paene beneficii ei restituit.

94. (93.) De obitu Ottonis imperatoris et de successione filii sui Ottonis. Eodem tempore Otto imperator [Col. 0096B] sanctissimus, tutor fidissimus, norma justitiae, cultor devotus Ecclesiae, spes pacis, amator religionis, provectus aetate plenusque dierum feliciter migravit ad Christum ( an. 973, Mai. 7). Post cujus excessum Otto filius suus gloriosissimus, licet primaevo flore tyrunculus, tamen consilio bonus, bello strenuus, et, ut paucis concludam, patris tam et moribus quam nomine imitator simillimus, habenas imperii moderandas suscepit. Sed quia junior erat, Henricus dux Bajoariorum cum totis sed presumptis renisibus contra se cervicem erexit, dedignatus scilicet ejus imperio subjugari. Unde aliquanto temporis intervallo inter se ⁜ 161 contentio usque ad bellum processit; sed nec longo post, ut posterius dicam, illo ad deditionis jugum reflexo, [Col. 0096C] facta pace concordia intercessit.

95. (94.) De rabie Raineri et Lantberti contra imperatorem. Audita igitur longe lateque morte imperatoris, Rainerus atque Lantbertus, filii videlicet Raineri ⁜ (198) , quem vivente adhuc imperatore archiepiscopus Bruno, qui sub fratre monarchiam tenebat, pro insolentiis, pro rapinis, pro ecclesiae incussionibus, pro multis etiam sceleribus saepe arguendo corrigebat, saepe beneficiis ejus servitiam placando leniebat; sed cum tamen ejus feritatem siriatico turgore inflatam nullo modo premere potuerit, in exilio tandem perpetuo dampnatum fratri [Col. 0097A] contradidit ( an. 957), terramque suam primum Richario ⁜ 162 nobili viro, sed hoc defuncto Warnero et Raynaldo, quibus etiam defunctis ⁜ (199) , Godefrido atque Arnulfo comitibus nobilissimis contulit, filiosque ejus praefatos a patriis finibus pro eisdem insolentiis eliminavit;—illi, inquam, audita morte imperatoris, revocantibus quidem quibusdam scelerosis pacem odio habentibus, filiis videlicet Belial, patrios fines regressi, terram patris violenter volentes repetere, super Hagnam fluvium castrum Bussud ⁜ (200) munierunt, ibique satis et super dum ⁜ 163 licuit sevierunt. Hoc autem juvenis imperator audiens collecto exercitu castellum obsidione clausit, diruit captosque rebelles in exilio misit ( an. 974, Jan. ). Ad hanc etiam obsidionem Tietdo episcopus [Col. 0097B] interfuit. His ita gestis, praefatum ducem Bajuvariorum, illi ut diximus resistentem, cum suis adiens invasit, sed Domino volente citissime victum et ad deditionem paratum imperio subjugavit.

96. (95). Ubi idem rapinatores contra fideles imperatoris in prelio congressi tergo verterunt. Interea vero predicti fratres Rainerus et Lantbertus, coacti inopia moresque patrios imitantes, rapinis insistebant, quietemque publicam interpolantes, minus potentes utcumque vexabant. Denique in partes Karlensium concedentes, Karolum, regis Lotharii fratrem pravis moribus deditum, pariterque Ottonem, Alberti Vermandensium comitis filium, cum [Col. 0097C] aliis quoque multis raptoribus suo auxilio adsciverunt; suam quippe callide deplorantes erumnam: se videlicet exheredes et exutos patrimoniis factos extorres paternae habitationis, terram in qua nati sint sibi negari, ad ulciscendam ergo injuriam socia arma precari. His ergo fulcientibus atque comitantibus, reformatis quidem bellicis usibus, ad montem Castrum properato contendunt, ibique anno Dominicae Incarnationis 976 super fideles imperatoris, comites videlicet Godefridum atque Arnulfum, [Col. 0098A] facto impetu irruerunt. Illi tamen non minore spiritu excitati, suis quos presentes habebant coactis, extra munitionem emergunt; preruptoque periculo sese offerentes, inexpectato omni nisi Dei tantum auxilio, manus conserunt, diuque utrinque certato, tamen fructu victoriae potiuntur. His ad sua receptis, nec longum, Otto ⁜ (201) predium illud Gogicum ⁜ (202) , quia sibi esset contiguum, Arnulfo presumpta vendicatione eripuit, ibique castello munito, urbem hanc, quia nec longe distat, frequenti incursione concitavit.

97. (96.) Rex Karlensium Lotharius imperatorem Ottonem incautum invadit, et ideo Otto collecto agmine regnum ipsius devastavit. Post haec autem imperator, jam pacato regno et omnibus sibi ante [Col. 0098B] resistentibus virtute sedatis, quietus et cum prosperitate quae Dei sunt tractans, apud palatium Aquisgrani circa festivitatem sancti Johannis morabatur ( an. 978); cum repente Lotharius rex Karlensium, nepos videlicet suus, illum volens privare imperio, occulta expeditione adeo incautum paravit invadere, ut pridie antequam preoccuparetur, posset resiscere ⁜ 164 . Qui quoniam hujus rei inprovidus putabat se non habere in presens ad renitendum copiam, movens se a loco, cum omni secessit familia Coloniam; sane arbitratus se oportere quidem ad tempus cedere, ut postmodum ex industria potius posset resistere. Cum autem rex Lotharius illuc perveniens, suis quidem dispositionibus elusis illum minime offenderet, ibique Gallis [Col. 0098C] bachantibus ⁜ 165 atque latrocinantibus, multa populatione satis desevisset: illi nimirum revertenti Otto legationem dirigere festinavit, aperte videlicet denuntians, quod propter ultionem suae tantae perfidiae nullos ei dolos aut insidias innecteret, non fraude subriperet, sed sublatis omnibus fraudulentiis, Kalendis Octobribus ad debilitandum sui regni imperium procederet. Interea itaque imperator suae terrae duces et principes bello accinctos convocari [Col. 0099A] precepit, vocatisque omnis rei causam cum gravitate proclamationis intimans ⁜ 166 , expeditionem super Lotharium ducere destinavit. Ad cujus exhortationem cuncti animos flectunt, indignantesque sibi factum dedecus, omnes unanimiter quasi vir unus invicem conspirationem faciunt, et pro fidelitate patris, qui eos familiariter enutrivit, usque ad exitum vitae sese deservitum ire promittunt. His ergo adscitis atque coactis, tantae copiae exercitum movit, ut nemo tantam postea vel ante vidisse se meminisse potuerit. Et ne sua premissa legatio regem Lotharium fallat, prescripta quidem die in regnum ejus pervenit; prosperisque usus successibus primo Remensium, deinde Laudunensium, sed et Suessionensium, novissime vero partes Parisiorum [Col. 0099B] diversa peste vastavit. Paternis tamen moribus instructus, aecclesias observavit, immo etiam oppulentis muneribus ditare potius estimavit. Deinde vero ad pompandam victoriae suae gloriam Hugoni, qui Parisius residebat, per legationem denuncians, quod in tantam sublimitatem Alleluia faceret ei decantari, in quanta non audierit, accitis quampluribus clericis Alleluia te martirum in loco qui dicitur mons Martirum, in tantum elatis vocibus decantari precepit, ut attonitis auribus ipse Hugo et omnis Parisiorum plebs miraretur ⁜ 167 .

98. (97.) Ubi Lotharius Ottonem insequitur, sed, Axona fluvio intercurrente, pugna differtur. Qui cum ⁜ 168 satis exhausta ultione congruam vicissitudinem se rependisse putaret, ad hiberna oportere se concedere [Col. 0099C] ratus, inde simul revocato equitatu, circa festivitatem sancti Andreae ( Nov. 29), jam hieme subeunte, reditum disposuit; remensoque itinere, bono successu gestarum rerum gaudens, super Axonam fluvium castra metari precepit. Sed tamen quia iste fluvius, si quando imbres incumbant, in tantum excrescere solet, ut absque navigio effretari non possit: suggerente atque exhortante comite Godefrido ⁜ (203) , ne quid videlicet inpedimenti tantae copiae militum in difficili transitu contingeret, preterlegere festinavit, paucis tamen famulorum remanentibus, qui retrogradientes—nam sarcinas bellicae suppellectilis convectabant—pre fatigatione oneris, tenebris siquidem jam noctis incumbentibus, transitum in crastino differre arbitrati sunt. Sequenti vero die [Col. 0099D] collectis quos potuit, Lotharius, licet inferior numero, ex pudoris tamen conscientia presumptionem colligens, occulte usque ad predictum fluvium hostes prosequitur. Cujus inproviso impetu ipsi rei bellicae portatores perterriti, dum sibi natatu consulere estimarent, subito excrescentibus undis, [Col. 0100A] lapsis viribus mortui dimerguntur. Ipsa etenim nocte in tantum excrevit alveolus, ut difficultate inportuosi littoris neuter alteri manum conferre potuerit; hoc ita sane, credo, Dei voluntate disposito, ne strages innumerabilis ederetur utrimque. Licet enim inferior Lotharius, ut ferunt, sese certamini miscuisset, cepit tamen jumenta, comminuit vehicula, quae magis oneri quam usui in periculis habebantur. Parata vero navicula, per internuntios Otto Lothario mandat ut, si ei dimicandi sedulitas suppeteret, aut ille profecto sumptis obsidibus, ne forte videlicet aliqua suorum parte transacta, pluribus vero transigendis, dolo iter intercludendum suspicaretur, pugnatum transire festinaret; aut econtra ipse ab eo sumptis quoque obsidibus, remenso fluvio adversus [Col. 0100B] illum remearet, commissaque invicem pugna, cui Deus annueret, laureatus regni imperio potiretur. Hoc audito, comes quidam Goisfridus ⁜ (204) nomine prorumpens in voce ait: «Quid tot ab utraque parte caedentur? Veniant ambo reges in unum tantummodo, nobisque procul spectantibus, summam periculi soli subeuntes una conferantur, unoque fuso ceteri reservati victori subjiciantur.» Ad haec Godefridus itidem comes cum indignatione: «Semper, inquit, vestrum regem vobis vilem haberi audivimus non credentes; nunc autem, vobismetipsis fatentibus, credere fas est. Numquam nobis quiescentibus noster imperator pugnabit, numquam nobis sospitibus in prelio periclitabitur. Haud tamen eum fore victurum diffidimus, si vestro cum rege conferretur singulari [Col. 0100C] certamine ⁜ 169 .»

99. (98.) Multis seditionibus Tetdo episcopus atque molestiis a suis vassallis concutitur. Hoc igitur modo regibus inter se discordantibus, jam dictu difficile est, quot procellis factionum intonantibus ab ipsis suis vassalis afficitur Tethdo episcopus. Quoniam namque imperatorem, malorum scilicet tortorem, in predicti belli negotiis occupatum noverant, ideo inpunitatis securitatem colligentes, episcopo, utpote simplici viro et linguae regionis ignaro, subdolis suggestionibus injurias saepe irrogabant. Aliquando etenim Walterus, totius veritatis effoetus ⁜ (205) , praetenta per dolum fide devotionis terrorem verisimilis causae incutiens illudebat; fraudulenter sane denuntians, Lotharium regem ad urbem incendendam [Col. 0100D] collecta manu venire paratum, et omnem viciniam excidio collaturum. Qua de re presul perterritus, Walterum multa mercede donabat, plus pollicitus, si quovis modo tantae pestis molimina epacaret ⁜ (206) . Qui fingens se mittere legationem ad amicos et propinquos in domo regia versantes, quasi ut [Col. 0101A] regem mitigarent, interpositis aliquot diebus ad episcopum iterum veniebat, suisque precibus suoque ingenio paratam expeditionem, rege quidem mansuefacto, quievisse referens jactitabat. Hac fraude episcopi gratiam captans, maximam opulentiam donorum excipiebat, immo vero cum aliis beneficiis villam cui nomen Lambras extorserat. Id quoque Heriwardus aliquando. Hic ante pre infidelitate relicto episcopo, raptoribus quorum mentionem jam fecimus, Rainero videlicet atque Lantberto, se addidit; veruntamen sub his parum proficiens, postea ad episcopum sub specie fidelitatis remeavit. Qui etiam versutis factionibus atque adulationibus sub quadam specie familiaritatis gratiam episcopi sibi emercabatur, eique aliquando suspiciosa et verisimili [Col. 0101B] commentatione dolos machinabatur, asserens videlicet Raynerum atque Lantbertum ad bona episcopi devastanda parari. Hanc itaque false compositam suggestionem presul vere accipiens, haud mediocri sollicitatione constringebatur, illique, si quo genere ingenii eos mitigare valeret ne veniant, commutationem multae mercedis pollicebatur. Qui protinus ad falsitatis illatae suspicionem confirmandam illos quidem mitigandos adire se simulans, aliorsum declinat, et paulo post remeans quasi impetrata pace, promissa sibi reposcit. Huic itaque et aliis perniciose illudentibus tanta impendit, ut adhuc sedes episcopalis, sed et omnis parrochia, se divulsam ingemiscere videatur. Sub hac etiam specie ipse Heriwardus advocatias aliquantarum villarum [Col. 0101C] quasi pro defensione presumpsit, sed plus quam inimicus praedo assiduis exactionibus devastavit.

100. (99.) De obitu Tetdonis episcopi, et quid in celebratione missae divina pietas ad nutum ejus operatur. Sub hujus autem tempore, Arnulfo sene Flandrensium comite mortuo, mox irruens Lotharius rex ⁜ (207) , possessiones illius, abbatias videlicet sancti Amandi, sanctique Vedasti cum castello. Duvaicum quoque, sed et omnia usque ad fluvium Lis cum omni occupatione invasit. Quod certe maximum metum incussit episcopo, conjicienti videlicet illum regem mox fortasse suam etiam urbem, quod proxima esset, esse occupaturum. His igitur et hujusmodi motibus semper affectus, moerore tabescebat, [Col. 0101D] sibique aliquando cum flebili querimonia improperans [Col. 0102A] dicebat: «Quid tu, o miserrime Teddo, quid tu patria relicta inter barbaros devenisti? Ecce tuis plana, sed et digna reconpensatio meritis, quod tuum patrem sanctum Severinum reliquisti.» Inter haec ergo episcopus, a tanto naufragio enatare conatus, Coloniam revertitur; et ne diutius tantis verberibus quateretur, credo, Deo miserante morbo correptus migravit a saeculo, et in basilica sancti Severini sepultus est. Nec ⁜ 170 pretereundum, quod ei a superna pietate concessum a certis relatoribus accepimus. Quadam namque die, dum in monasterio sanctae Mariae super altare sancti Salvatoris sacrum mysterium celebraret, et ubi ventum, quod corpus Dominicum de more sacerdotali ad os offerre deberet: mox mirum in modum ipsa sacrosancti corporis [Col. 0102B] confectio ad nutum episcopi caelitus sublevata, manibus ejus, ministris mirantibus, insiluit.

101. (100.) Karolus dux causa tuitionis Cameracum ingressus multa mala edidit. Quo defuncto, multo asperioris pestilentiae causa exoritur, multo tempestuosioribus procellis aecclesia Cameracensium naufragatur. Siquidem imperator a finibus sui regni procul remotus, super Sclavones quos adversum ierat expugnandos morabatur; relictique principes Lothariensium, quidnam de restitutione episcopi facerent, ambigebant. Jam vero Lotharium regem res Atrebatensis episcopii occupasse audierant, ideoque illum fortasse subita incursione urbem Cameracensium pervasurum esse formidabant. Quare comites, Godefridus videlicet, quo dignitate morum [Col. 0102C] alter illustrior, alter non erat consilio prestantior, Arnulfus quoque, admodum sollicitati, Karolum ducem regis Lotharii fratrem, quem Otto imperator multis beneficiis conductum, ut fraternis motibus secum fortior resisteret, citeriori Lotharingiae sub se prefecerat—hunc, inquam, collato utrimque consilio adorsi monuerunt, ut urbem suo pastore orbatam festinanter ingressus, ab incursione fratris inmunem, sed a cunctis quoque pervasoribus defensaret, vasallosque ejusdem loci ad fidelitatem imperatoris sacramento et obsidibus constringeret, dum imperator reversurus in patriam, episcopum rediberet. Huic consilio Karolus libenter accessit sed male tractans, non aequae executionis actu [Col. 0102D] libravit. Nam copioso agmine comitatus cum prefatis [Col. 0103A] etiam comitibus in urbem venit; sed tamen, sicuti erat inepti atque tardi ingenii, detestandas usurpationes exercuit, adeo ut raptor potius quam tutor, potius temerator quam observator esse videretur. Unde indignati praefati comites et in iras moti, illo quidem eo loci relicto, ad sua reversi sunt. Porro ille deinceps oportunitatem et gratiam loci atque sufficientiam totius alimenti nactus, uxorem sibi adfuturam esse mandavit, cui in cubiculo episcopi cum tota praesumptione lectum sterni precepit; omnesque opes in usibus episcopi exhibendas in superfluis commessationibus tota effusione consumpsit. Thesaurum aecclesiae dissipabat, prebendas vendebat, immo et aecclesiastici ministerii negotia emptus pretio largiri mercantibus [Col. 0103B] usurpabat; sicque totius infamiae sarcinam tamdiu gessit, donec imperator reversus ad melius restituit.

102. (101.) Rothardus episcopalem cathedram suscepit. Jam vero brumalis intemperiei pruinis incumbentibus, imperator revocata manu a bello, ad villam Polidam, propriam videlicet sedem, in natale Domini est reversus ⁜ (208) ( an. 979). Ubi cum ei vacatio Cameracensis aecclesiae suggeritur, communi suffragio, et acclamatione Lothariensium, immo et obtentu Nocheri Leodecensium episcopi, Rothardo ex prosapia nobili orto, piis moribus adornato, infulam presulatus impertivit; quippe aestimans illum lenitudine ingenii sevitias Cameracensium posse pressurum ⁜ (209) . Hujus doni sublimitate [Col. 0103C] adepta, circa initium quadragesimae ( an. 980) commissum gregem visens, urbem petiit; nec multo post ab Alberone Remensium archiepiscopo summa cum veneracione ordinatus est, utpote cum quo amicitiam et familiaritatem a puero tenebat, ex quo videlicet in scholis Gorgiensis ⁜ (210) monasterii pariter condiscipuli extiterant.

103. (102.) Quod idem episcopus castellum Vinciacum diruit. Suscipiens itaque vir venerabilis summam regiminis, contumeliarum exacerbationes multas et inexplicabiles repperit. Urbs etenim tota diverso modo non tantum exteris, sed etiam domesticis incussionibus, ut supra dictum est (c. 93, 99) , laborabat; nulla pax interveniebat. Sed, ut reliqua taceam, nihil gravius, quam contra Ottonem [Col. 0103D] prefatum Gogicensis castri ⁜ 171 , ferebat, qui tanta et tam crebra incursione urgebat, ut omnes agricolas villarum, sed et totius urbis homines fecisset sibi tributarios. Quin etiam ut graviori infestatione premeret, juxta viculum, qui nomen Vinciacus ⁜ (211) —distat autem ab urbe hac quattuor milibus—castrum [Col. 0104A] munire festinabat; et fecisset quidem, ni episcopus tempore rescivisset. Illo namque id muniente et diversa operositate pertinaciter moliente, sinistro nuncio pontifex excitatus, nec mora, praefatis comitibus Godefrido atque Arnulfo cum aliis Lothariensibus legationem misit, ut, coacto milite, ad destruendum opus sibi inimicum venire festinarent. Qui caute absque comperendinatione sumptis cuneis nocte ad episcopum veniunt, eique auxilium nimis copiosum atque armis munitissimum ferunt. Mane itaque facto, episcopus tanta ope sustentatus, civibus quoque suis atque rusticis comitatus, locum munitionis invasit, castrumque turritum et jam pene perfectum, Deo adjuvante, demolito aggere ⁜ 172 coaequavit arenis. Hoc ei maximam virtutis [Col. 0104B] gloriam peperit. Dein vero tyrannum modo viribus terrificans, modo muneribus lactans, novissime omnimodo devictum sibi pacavit; sicque pacem et quietem publicam reformans, pene omnium in se benivolentiam, preter Walterum suum castellanum, convertit. Porro iste multas molestias adversus episcopum excitavit, multas inquietudines irrogavit, quamvis ei episcopus multa donasset multisque beneficiis suas possessiones auxisset. Postea pontifex venerabilis monasterium sanctae Mariae perfecit, quod, ut diximus (c. 87) , Engrannus episcopus coepit, sed eisdem prenotatis seditionibus prepeditus ac statim morte preventus, inperfectum reliquit. Aram sanctae Dei genitricis Mariae aurea tabula ex lapidibus preciosis insignita vestivit; calicem etiam [Col. 0104C] majorem cum patena purissimo fecit ex auro. Geminas quoque campanas magnas atque satis sonoras, quae adhuc in turri quam struxit dependent, ex propriis sumptibus fabricavit. Villam vero quae dicitur Villaris ⁜ (212) , altari sancti Johannis in usibus fratrum ejusdem aecclesiae sanctae Mariae deputavit.

104. (103.) Imperator contra Sarracenos bellum iniens vincitur, nec multo post obiit. Decursis autem temporum spaciis, Otto imperator et rex Lotharius inter se federati pacantur, et utrumque regnum facta tranquillitate quievit ( an. 980). Interea Otto Romam profectus Sarracenos per terras Apuliae desevire audierat; et sicuti juvenis audax, manu validus, animo exaestuat, moras precipitat ( an. 981). [Col. 0104D] Qui nec mora, non multis quos presentes habebat fultus, facto itinere illuc pertransiit; nec passus se expectare suos per intervalla itinerum sequuturos, mox contra hostem prelium inconsulte commisit. Armabat enim consuetudo vincendi et ignorantia cedendi. Siquidem congressu habito ( an. 982), licet [Col. 0105A] numero longe inferior, multam cladem hostium edidit, sed tamen gloriam victoriae superatus amisit. Nam sine consilio fortitudo in temeritate convertitur. Qui ⁜ 173 transfugio sibi consulere aestimans, quia terra evadere non posset, velociter se misit in mari, visamque naviculam inimicorum, quam preter ullam suspitionem forte non procul a litore conspexerat, alacri sed et difficillimo natatu ascendit. Hunc enim jam paene lapsabundum miserati remiges, admoto navigio susceperunt, longeque dissimilem et ignotum arbitrantes, causas infortunii rogaverunt. Ille vero tandem eorum barbara collocutione advertens se hostibus incaute oblatum, mox prae formidine fallere doctus, utpote inter hostes vitae naufragus, quoquo modo potuit evasionis opem [Col. 0105B] quaesivit. Finxit enim se quendam fore hominem ex ipsa Bar maritima urbe multis opibus affluentem, verum errore viae incidisse naufragium. Illos tamen ditatum iri pro conpendio, si illaesum perducerent. Quo remiges empti cum ad votum caesaris predictae civitati admovissent naviculam, statim laetus imperator Teoderico Mettensium episcopo caeterisque suis principibus, qui in ipsius urbis tuitione recepti, regis periculum condolentes, ipsum quidem captum putabant, totius rei seriem per internuntios tacite inculcavit, et ut quasi ad remunerandos nautas sibi praemia afferrent callide ammonuit. Qui mox, inopina mandata gaudenter amplexi, scrinia ceteramque supellectilem regiam ad navim imperatori tulerunt, unaque etiam velocissimum caballum [Col. 0105C] adduxerunt; nautis vero ad convecta munera intendentibus, imperator extra naviculam vivaciter exilit, equoque ascenso, ita delusis hostibus, preter spem, credo, adjuvante Domino illesus evasit. Unde cum probro abscedens, pudore succensus, meliori consilio militarem copiam sibi ad reparandum prelium quaerere estimavit. Verumtamen interim morte preventus, paulo post intervallo occubuit ( an. 983, Dec. 7), Romae quidem in porticu sancti Petri sepultus.

105. (104.) Lotharius rex Karlensium et Einricus dux Bajoariorum quisque pro se tendunt ad imperium Lothariensium, puerque regius ab Einrico rapitur, sed postea vi eripitur. Quo passim comperto, repente gemina labes mali regno exoritur. Nam ut se habet [Col. 0105D] inquietudo morum, immo aut saecularis ambitio, Lotharius rex, Henricus quoque dux Bajoariorum in prisca odia recrudescunt ⁜ 174 , pacem quidem bello [Col. 0106A] mutantes, et quod patre vivo non poterant, modo superstiti libero aequivoco regni praerogativam eripere nitentes, ad usurpandi imperii potentiam intendere estimarunt. Huic enim proximitas loci, illi vero necessitudo generis aspirabat. Dux nimirum Heinricus regium puerum factiose raptum tenebat in custodiam, eique, ceteris principibus invitis atque dolentibus, imperialem gratiam adimebat. Interea mortuo Wifrido Virdunensium episcopo ( an. 982 vel 983), multis profecto episcopalium militum resistentibus, aliquot vero consentientibus, urbem cum presumpta vendicatione Lotharius ingreditur ( an. 984). Dein quoque episcopatum Cameracensium se occupaturum esse minatur. Qua in re Rothardus pontifex [Col. 0106B] haud mediocri terrore commotus, sapientissimo tamen consilio usus, regem humiliter aggreditur, et in tantum ejus gratiam molli prece mercatur, ut prius urbe Leodecensium capta, priusque aliquantis principum Lothariensium subjugatis, ipse quoque postmodum absque difficultate subjiceretur. Pace itaque impetrata, spe tamen suspensa, interim quievit, dum Domino adjuvante puerum captum imperatoris filium sui principes de manu tenentis cum virtute extorserint et in jure paterno locaverint. Hic ⁜ (213) postea, tam virtute quam aetate proficiens, adeo viguit ut ei rex Lotharius urbem Virdunensium captam et Godefridum comitem reddiderit ⁜ (214) [ an. 985].

106. (103.) Epistola quam Laubienses monachi [Col. 0106C] miserunt episcopis Rothardo Cameracensium, et Nochero Leodecensium. Nec absurdum videri putamus inserere quod Laubienses monachi, jam dudum pastore viduati, domnum Rothardum episcopum et Nocherum Leodecensium epistolariter aggressi ( an. 990), subrogari sibi abbatem Herigerum scripto hujusmodi petierunt: «Dominis et patribus episcopis venerabilibus Rothardo et Notkero, humilis Lobiensium caterva devotissima fidelium orationum munia. Jamdudum pastore viduati, diutissime vero rectoris solliciti diligentia destituti, vestram convenimus paternitatem submissi, quoniam quidem alterum vestrum animabus, alterum Deus voluit subintendere corporibus ⁜ (215) , ut eum nobis provideatis abbatem, qui hoc sit quod dicatur, id est, [Col. 0106D] ut et corporibus paterno affectu necessariam curam impendat, et animarum salutem pastoris vigilantia non neglegat; sitque interiorum curam in exteriorum [Col. 0107A] occupatione non minuens, et exteriorum providentiam in interiorum sollicitudine non relinquens, ne aut exterioribus deditus ab intimis corruat, aut solis interioribus occupatus, quae foris debet, proximis non impendat; cujus jussio vel doctrina velut fermentum divinae justitiae in discipulorum mentibus conspergatur; qui et studeat plus amari quam timeri, et in imperiis suis, sive secundum Deum sive secundum seculum, providus sit et consideratus, ceteraque a beato Benedicto deprompta pro possibilitatis humanae sollicitetur affectare convenientia. Ad quae utcumque affectanda nullum hoc tempore aptiorem invenire potuimus, quam domnum Herigerum, virum ⁜ 175 , Deo teste, non secundum suam sed secundum nostram estimationem, ante annos [Col. 0107B] multos et nobiscum socialiter ut fratrem conversatum, multisque emolumentis nobis proficuum, pluribus vero nostrorum magistri et educatoris strenuae adimplentem officium. Cui licet desit sua attestatione catalogus virtutum a beato Benedicto in abbatem defloratus, tamen ad haec aspiranda bonae intentionis semper affuit intuitus, secundum illud evangelicum: «Si oculus tuus fuerit simplex, totum corpus tuum lucidum erit (Matth. VI, 22) ;» id est quodlibet sit opus in publico, bona tamen intentio maneat in occulto. In cujus electionem noveritis non deesse nostram unanimitatem, secundum nostrae regulae institutionem, quae precepit vel omnino concordem in hoc fieri congregationem, vel saniori consilio etiam quamvis minimam partem. Nam etsi [Col. 0107C] sit aliquis huic electioni non consentaneus, licet occultus, hic in se tulit sententiam, non refragante etiam vestra conscientia, quod omnino inutilis velit esse et inproficuus. Ad hoc autem animarum regimen aspirasse eum pecunia vel ambitione, quae prima est de quadripartita pastoralis curae subdivisione, Jesum testamur et tremendum ejus judicium, in nostra scientia non esse. Qualiter autem doceat, id est ut sciat unde proferat nova et vetera, certum est et vobis et nobis, ei sufficienter subesse. Sed et qualiter vivat, quod potissimum esse persensimus quod ejus conscientiam remordeat, inculcavimus ei quique sanioris fuimus consilii, beati Benedicti consolatoria, quae sunt in haec verba: «Dum» inquit «de alienis ratiociniis [Col. 0107D] cavet, redditur de suis sollicitus; et dum de monitionibus suis emendationem aliis subministrat, ipse efficitur a vitiis emendatus. Nimis est enim ethnicus et publicanus qui, alios reprehendens, nolit inreprehensibilis esse, cum idem beatus Benedictus dicat: «Quaecumque discipulos docuerit esse contraria, in suis actibus judicet non agenda.» Et de minori substantia sollicitum: «Nihil» inquit «deest [Col. 0108A] timentibus Deum (Psal. XXXIII, 10) .» Et: «Non affliget Dominus fame animam justi (Prov. X, 3) .» Et: «Junior fui, etenim senui, et non vidi justum derelictum nec semen ejus quaerens panem (Psal. XXXVI, 25) .» Propter hoc primum quaerite regnum Dei et justitiam ejus, et haec omnia adjicientur vobis (Matth. VI, 33) .» Ad ultimum sub obtestatione divini timoris objecimus illud beati papae Gregorii (Cur. past. 1, 5) , de his qui prodesse possunt et preesse refugiunt. «Tantorum» inquit «in tremendo judicio rei futuri sunt, quantis hic prodesse potuerunt.» Ad haec praebente illo assensum, et nos sub vestro et ceterorum testimonio promittimus ei nostrae secundum regulam obedientiae bonum, et, salva in omnibus vestra auctoritate, [Col. 0108B] satis nos ei facturos de nostra secundum propositum nostrum subjectione. Non autem existimet excellentia vestrae solertiae, in hac nos electione verbis tantum fucatis et coturno eloquentiae deservire voluisse, sed potius ea quae desolationi nostrae et ipsi electo scimus necessaria fore, ex vero et non ficto corde vestrae magnitudini deprompsisse.»

107. (106.) De inregularitate Fulradi abbatis, et quod inimicabat comitem Flandrensium et episcopum Rothardum. In illo vero tempore Fulradus, falso nomine monachus, abbatiae preerat sancti Vedasti, qui, inregulariter vivens, prolationem sancti nominis exuebat dignitate honoris. Curis namque pastoralis sollertiae male posthabitis, plus [Col. 0108C] nimio saecularibus negotiis inplicabatur, ac lenocinante carnis desiderio, horreo dicere, speciem sancti habitus omnino mentiebatur. Quod enim in usibus aecclesiae sive fratrum deberet expendere, hoc nimirum, attat! per amicarum conciliabula turpiter profligabat. Qua de re ab episcopo saepe clam vocatus, districte judicatur, graviter arguitur; sed cum, incorrigibili rigore duratus, ab incepto minus desisteret, publice reprehensus, virga apostolicae auctoritatis jure feritur. Postea tamen speciem poenitentiae induens, ad satisfactionem recurrens, confessus culpam, rogans veniam, absolutione donatur. Procedente vero tempore pristinae pravitati rursus adhaerens, ut suis quidem feculentiis laxior possit insistere, coepit inter episcopum et inter [Col. 0108D] Arnulfum ⁜ (216) Flandrensium comitem suosque fideles novam odiorum materiam interferre, ut presul videlicet inimicitiis comitis sollicitus, ejus nequitias desinat corrigere. Hoc profecto versutus incentor ad ampliandas discordias cum subdola et verisimili assertione addebat, se habere videlicet sancti Vinditiani ejusdem sedis episcopi privilegia, apostolica auctoritate confirmata, in quibus decretum [Col. 0109A] esset, monachos sancti Vedasti non debere habere ⁜ 176 respectum ad pontificem aecclesiae Cameracensium; ex hoc sane falsam argumentationem trahens, quod beatus Vinditianus suo tempore omnes inquietudines a monasterio sancti Vedasti scripto precepto exclusit, ut quiete et secundum regulam sancti Benedicti monachi viventes Deo servirent; non ut inordinate ⁜ 177 et turpiter conversantes, veluti iste cum suis, a proposito desciscerent. Porro iste, qui contendebat disciplinam et increpationem episcopi declinare, et contra evangelicae et apostolicae institutionis auctoritatem a jugo episcopi cervicem deditionis excutere, male intelligebat sententiam sancti Benedicti, ubi, tractans de ordinando abbate, inter cetera dicit: [Col. 0109B] «Episcopus, ad cujus diocesim ipsum monasterium pertinet.» Quod quid sit, si cui ocium est diligenter intueri, ejusdem voluminis scripta discutiat. Infelix quidem male ememor factus quanta humilitate et quanta reverentia sui antecessores quondam dominum Theodoricum ejusdem sedis episcopum adierunt, eo videlicet tempore quo Dani per viciniam hujus dioceseos miserabiliter seviebant (vide c. 44) ; inplorantes sane ut, quia tantae moli impares tam arduam causam absque auctoritate episcopi attemptare formidabant, corpus sancti Vedasti quaesitum a loco moveret, et inpositum feretro pro metu Danorum ad deferendum aliorsum pararet. Qui suorum vota competenter previdens, quaeque rogabant familiariter implevit, studioque [Col. 0109C] suae auctoritatis illo preciosissimo thesauro ad aecclesiam Belvacensium circumfusa multitudine plebis translato, ab eisdem fratribus laudes et gratiarum actiones maximas competenti jure suscepit. Post dissitudinem ⁜ (217) vero longissimi temporis, terris quidem Danorum abscessu quietis, cum idem monachi sanctum corpus ad pristinam sedem referre disponerent, beato pontifice Theodorico jam dudum defuncto, Dodilonem successorem ejus quartum ad hujus rei negotium invitare estimarunt; directisque ad eum precibus, auctoritatem suae praesentiae postularunt. Hic, suorum desiderio satisfaciens, ad aecclesiam prememoratam Belvacensium perrexit; sanctoque thesauro summa cum veneratione [Col. 0109D] ad suum locum relato, verbum inde faciens ad populum, annuam diem relationis sancti corporis ( Jul. 15) perpetuae celebritati sua episcopali auctoritate commendavit. Unde beatus pontifex ab eisdem fratribus obsequiorum exhibitione donatur, munificisque laudibus honorifice cumulatur. Has autem benivolentiae et subjectionis reverentias, quas sui antecessores omnibus episcopis hujus dioceseos exhibebant, iste cum suis sequacibus Fulradus oblivioni [Col. 0110A] ⁜ 178 male tradebat, qui contra evangelica et apostolica decreta episcopo subjugari detrectabat. Postea tamen multa auctoritate subjectus esse convincitur; tandemque resipiscens ad deditionis jugum, quamvis invitus, reflectitur; quia quicumque jugum episcopi declinare contendit, etiam Christi refugere convincitur. Nemo enim absque episcopalis ministerii conditione ad unitatem aecclesiae colligitur; praesertim cum ipse legislator Dominus cum suis discipulis subjectus fuisse sacerdotibus in evangelio multifarie reperiatur, ipso attestante, qui ait: «Non veni legem solvere, sed adimplere (Matth. V, 17) .» Ad discipulos autem subjectos pravis sacerdotibus dicit: «Quod dicunt, facite, quod autem faciunt nolite facere (Matth. XXVIII, 3) .»

[Col. 0110B] 108. (107.) Immunitates super rebus Sanctae Mariae corroborari regiis preceptis obtinuit. Predium vero quod dicunt Fontanas ⁜ (218) , nec procul abest, aecclesiae sanctae Dei matris adquisivit, necnon et immunitates aecclesiae ab antecedentibus imperatoribus insignitas, ab Ottone etiam tertio corroborari per testamentum hujusmodi paginae: «In nomine sanctae et individuae Trinitatis. Otto divina favente clementia rex. Cum petitionibus servorum Dei justis et rationabilibus divini cultus amore favemus superna gratia nos muniri diffidimus nequaquam. Proinde noverit industria omnium fidelium nostrorum tam presentium quam et futurorum, quia vir venerabilis Rothardus Cameracensis urbis episcopus obtulit obtutibus nostris immunitates beatae memoriae [Col. 0110C] avi nostri Ottonis et ejus aequivoci genitoris nostri imperatorum augustorum; in quibus continebatur insertum qualiter predicti imperatores augusti nominatam sedem, quae est in honore sanctae Dei genitricis Mariae semperque virginis, ob amorem Dei et tranquillitatem fratrum ibidem consistentium semper sub plenissima tuitione et immunitatis defensione habuissent. Pro firmitate tamen rei postulavit nos praedictus episcopus Rothardus ut ejusdem regis auctoritatem, amore et reverentia sanctae Dei genitricis Mariae, nostra auctoritate confirmaremus. Quod ita per interventum episcopi illius aliorumque fidelium nostrorum, Hildebaldi Wormaciensis aecclesiae venerabilis episcopi, et Nothgeri Leodicensis [Col. 0110D] aecclesiae honorandi praesulis, adquievimus, et ita in omnibus concessimus atque per hoc preceptum nostrae auctoritatis roboravimus. Precipientes ergo jubemus ut nullus judex publicus aut aliquis comes vel quislibet ex judiciaria potestate, in aecclesias aut loca vel agros seu reliquas possessiones ipsius aecclesiae, quas moderno tempore in quibuslibet pagis vel territoriis infra ditionem imperii nostri juste et legaliter memorata tenet vel possidet aecclesia, vel [Col. 0111A] ea quae deinceps a catholicis viris eidem collata fuerint aecclesiae, ad causas audiendas, aut freda vel mansiones vel paratas faciendas, aut fidejussores tollendos, aut homines ipsius aecclesiae tam ingenuos quam servos super terram ipsius commanentes nequaquam distringendos, vel ullas retributiones aut inlicitas occasiones requirendas, nostris et futuris temporibus ingredi audeat, vel ea quae ⁜ 179 supra memorata sunt penitus exigere praesumat. Sed liceat memorato presuli suisque successoribus res predictae aecclesiae, cum cellulis et rebus vel hominibus sibi legaliter subjectis, sub immunitatis nostrae defensione quieto ordine possidere, et nostro fideliter parere imperio, atque pro stabilitate nostra vel totius imperii a Deo nobis collati vel conservandi una cum [Col. 0111B] clero et populo sibi subjecto libere Dei misericordiam ⁜ 180 exorare. Et quicquid exinde fiscus noster exigere poterat, in luminaribus ipsius aecclesiae concinnandis ⁜ 181 perpetualiter concessimus ad habendum. Insuper nostra largitione ⁜ 182 concedimus prefato episcopo et successoribus ejus omne teloneum cum moneta civitatis suae Cameracensis, eo videlicet tenore ut novem partes episcoporum usibus deputentur, decima vero pars ad usus fratrum ejusdem congregationis perpetualiter in elemosinam nostram proficiat. Praeterea constituimus ne quis dux vel comes atque vicarius seu quislibet ex judiciaria potestate, nostram vel patrum nostrorum regum ⁜ 183 violare presumat. Quod si fecerit, causis regalibus sit obnoxius, et insuper solidis sexcentis [Col. 0111C] culpabilis judicetur, videlicet ut duae partes in archivum ipsius aecclesiae admittantur, et tertiam ⁜ 184 fiscus regalis noster recipiat; ut nullus tale quid audere deinceps praesumat. Quod ita et nos per hanc nostram auctoritatem confirmamus, ut sicut a beatae memoriae avo nostro et genitore nostro predictae aecclesiae collatum atque firmatum est, ita deinceps inviolabiliter conservetur. Et ut haec nostra auctoritas a fidelibus sanctae Dei aecclesiae et ⁜ 185 nostris verius certiusque credatur, manu propria subter eam firmavimus, et anulo nostro jussimus insigniri. Signum domni Ottonis gloriosissimi regis. Hildebaldus episcopus et cancellarius vice Willigisi archiepiscopi recognovi. Data 5 Kalendas Julii, anno dominicae [Col. 0112A] incarnationis 991, indictione 4, anno autem tertii Ottonis regnantis 8. Actum Novimago feliciter. Amen.

⁜ 186 (108.) «In nomine sanctae et individuae Trinitatis, Otto divina favente clementia rex. Si nos piis fidelium precibus facile prebemus exorabiles, credendum est in principatu stabiles et aeterna beatitudine mansuros fore perdurabiles. Quapropter omnium fidelium nostrorum, presentium scilicet ac futurorum, noverit industria qualiter nos Notgeri episcopi necnon et Hildeboldi ceterorumque fidelium petitionem adimplentes, dedimus unum forastum Rothardo episcopo Cameracensis aecclesiae, ad aecclesiam sanctae Mariae, ob remedium animae nostrae nostrorumque parentum, tendens in longitudine [Col. 0112B] a Sauvlonir monte ⁜ (219) usque in illum locum ubi duae Elprae cadunt in Sambram; in latitudine autem a villa quae dicitur Basius ⁜ (220) , et loco qui vocatur Gurgunces ⁜ (221) , ita ut Sambra decurrit et duae Elprae, usque ad interiorem ripam ulterioris Elprae. Nostroque banno firmavimus, ea videlicet ratione ut nulla majorum minorumque persona in bivangio predicti forasti, nisi cum licentia prefati episcopi Rothardi ejusque successorum, venari praesumat; sed ipse ejusque successores ex nostro regio dono venationis potestative teneant, et, quibuscumque placeat, venandi licentiam concedant. Et ut hoc nostrae donationis munus firmum consistat, hoc preceptum inde conscriptum sigilli nostri impressione signare jussimus, manuque propria, ut infra [Col. 0112C] videtur corroboravimus. Signum domni Ottonis gloriosissimi imperatoris. Hildiboldus episcopus et cancellarius vice Villigisi archiepiscopi recognovi. Acta 8 Kal. Maii, anno dominicae incarnationis [997] ⁜ 187 , indictione 8, anno ⁜ 188 autem 1 Ottonis imperantis Actum est Granni ⁜ (222) palatii feliciter. Amen.»

109. De obitu Rothardi episcopi. Interea Rothardus episcopus ad remunerationem sui laboris vocatus, migravit a saeculo [ an. 995] ⁜ (223) , sepultusque est juxta monasterium sanctae Mariae ad australem partem. Super cujus tumulum quidam suus familiaris praepositus, cui nomen Godelinus, aedificavit oratorium apostolorum Simonis et Judae et sancti Severini.

[Col. 0113A] 110. Erluinus succedit et Romae ordinatur. Post hunc substituitur Erluinus ( an. 995), qui, aecclesiae Leodecensium archidiaconus, tam et aecclesiasticis quam secularibus negotiis eruditus, qui saepe terendo limina principum, longe lateque emicuit clarus. Hunc Nocherus bonae memoriae episcopus ad Mathildem, cui ipse Erluinus familiaris erat, filiam videlicet Ottonis senis imperatoris, abbatissam aecclesiae Quitinaborch ⁜ (224) , monuit ire festinanter, ut suo suffragio ad episcopii dignitatem adtingeret. Quidam quoque Azelinus nomine, de Truncinis ⁜ (225) villa, Balduini Flandrensium comitis de concubina filius, postea tamen Parisiorum episcopus, Sophiam sororem juvenis imperatoris pecunia adorsus est, ut ejus obtentu pontificii culmen sortiretur. Ab utraque [Col. 0113B] igitur parte imperator pulsatur, sed tamen, Deo disponente, magis alterius rogationi inflectitur. Nam sorore Sophia nesciente Mathildi amitae consenserat, atque Erluino in die solemni sancti Dionisii regimen pastorale commiserat. Qui tanto munere suscepto, urbem commissam petiit; sed bona antecessoris sui Rothardi a Waltero et ab aliis, qui milites aecclesiae esse deberent, vastata repperiens, ingemuit. Per idem vero tempus (991) Arnulfus Remensium archiepiscopus pro multis sceleribus, et maxime pro infidelitate sui senioris ⁜ (226) , ab episcopali gradu depositus erat; in cujus vice Gerbertus, quo litteratior postea nemo extitit, subrogatus sedebat. Hoc autem, ventilantibus tamen quibusdam [Col. 0113C] episcopis, inventum est quod, quia absque scientia et auctoritate papae Romanae sedis erat degradatus, ad eamdem sedem recursus legitime patere ⁜ 189 valeret. Unde, quia inter eos diuturna contentio habebatur, Romam cum domino imperatore illuc etiam ad imperii culmen sublimando Erluinus profectus est a papa ordinandus ( an. 996, Mart. ). Sed paulo antequam ibi pervenirent, Johanne papa defuncto ( Mai. 3), Bruno, qui postea Gregorius appellatus est, ad sedem apostolicam, assensu Romanorum, promovetur ( Mai. 21). Ab hoc igitur consecratus imperator sumpsit diadema imperii, Erluinus vero culmen pontificalis sacerdotii.

111. Exin vero inibi habita sinodo coram imperatore, papa residente cum episcopis, abbatibus [Col. 0113D] presbiteris, cum de necessariis ⁜ 190 aecclesiae negotiis satis tractaretur: Erluinus episcopus surgens populatores suae parrochiae cum gravitate querimoniae [Col. 0114A] indicavit, sed et quod nuper opes sui antecessoris, ut premisimus, a Waltero et ab aliis devastatas reppererit, in medio proclamationem extulit. Unde papa confirmante, immo episcopis, abbatibus, cunctis quoque qui ibi residebant assentientibus, caraxaturam fieri obtinuit hujusmodi ⁜ 191 : [«† Gregorius episcopus servus servorum Dei . . .» (Vide Patrologiae tom. CXXXVII, col. 904) . «Scriptum per manus Petrisgionis notarii et scriptoris sanctae Romanae aecclesiae, in mense Maio, et indictione 9. In Christo bene valete. † Anno pontificatus domni Gregorii summi pontificis et universalis aecclesiae papae, anno 1, imperii vero domni Ottonis tertii imperatoris anno 11 ⁜ (227-228) .»]

112. Novum castellum regia auctoritate firmavit [Col. 0114B] (an. 996). His ita gestis ad sedem commissae aecclesiae pontifex remeavit, sedatisque militibus, quietam terram suae parrochiae repperit, preter paucas villarum circa silvam Terasciam ⁜ (229) , quas quidam ex Laudunensibus atque Vermandensibus perniciosissimi milites saepe occultis infestationibus inquietabant, saepe apertis invasionibus lacerabant. Unde praesul sollicitus, in Perrona villa ⁜ (230) super Savum ⁜ (231) fluvium, quam multo ante tempore huic aecclesiae subtractam, sed tempore Dodilonis episcopi, ut ante retulimus ⁜ (232) a Cendeboldo rege restitutam, rursum vero nescimus quomodo redivulsam virisque potentibus beneficiatam, mutuatis tamen rebus, quas Johannes episcopus in pago Condrensi et Hasbaniensi huic aecclesiae adquisivit, [Col. 0114C] Erluinus redemit;—in hac inquam villa, circa quam predicti raptores gravius grassabantur, castellum muniri imperiali praecepto obtinuit, ut hoc esset obstaculum latronibus praesidiumque libertatis circum et circa rusticanis cultoribus. Quod praeceptum immunitatis subnectere ratum duximus ita: «In nomine sanctae et individuae Trinitatis Otto superna favente clementia Romanorum imperator augustus. Si locis divino cultui mancipatis proprietates sublimare atque honores augere studuerimus, id non solum laude humana praedicandum, verum etiam mercede divina remunerandum scimus et vere credimus. Unde agnoscat multitudo omnium fidelium nostrorum tam praesentium quam et futurorum, quod nos Erluwino venerabili episcopo, ob [Col. 0114D] interventum Leonis episcopi et caeterorum, dedimus jus, fas atque licentiam faciendi statuendi ac construendi merchatum, cum moneta, theloneo [Col. 0115A] banno et totius publicae rei ministeriis, in quadam proprietate sanctae Kameracensis aecclesiae, in loco qui vocatur castellum sanctae Mariae, quod vocabatur antea Vendelgeias, quod ⁜ 192 situm est in pago Kameracensi ac comitatu Arnulfi comitis ⁜ (233) . Atque praedictum merchatum, monetam, theloneum, bannum, cum tota publica functione, in proprium concedimus sanctae Kameracensi aecclesiae, tali tenore ut nullus dux, marchio, sive comes, seu aliquis homo ullam potestatem habeat super memoratum merchatum, nisi cum licentia episcopi Erlewini suorumque successorum. Unde imperiali jubemus atque statuimus potentia ut omnes homines jam dictum merchatum visitantes, euntes, negotiantes atque commorantes, eundo et redeundo talem obtineant pacem, qualem juste detinent negotiatores [Col. 0115B] in merchato Kameracensis civitatis. Igitur quicumque predictum merchatum frangere seu violare temptaverit, conponat talem nostri juris bannum, qualem prout lex exigit, qui solvere debent, qui illud Kameracense merchatum temerarie inquietaverint. Et ut haec nostrae concessionis auctoritas firmior permaneat, hanc paginam manu propria roborantes, sigillare jussimus. Signum domni Ottonis caesaris invicti. Heribertus cancellarius vice Willigisi archiepiscopi recognovit. Data 11. Kal. Mai. Anno dominicae incarnationis 1001, indictione 14. Anno tertii Ottonis regni 17. imperii 5. Actum Ravennae feliciter, amen.»

113. De injuriis militum, et quod monasterium sancti Autberti ampliavit et episcopatem domum sublimavit. [Col. 0115C] Ab ipsis vero suis militibus, quos in sui castelli custodes ordinavit, plerasque injurias excepit; sed tamen eisdem devictis, interveniente concordia et interposita pace quievit. Hujus praeceptione Godefridus suus quidam archidiaconus monasterium sancti Autberti, quod intra muros urbis est, amplioravit; et ipse episcopus in stipendariis fratrum duas villas, unam Avesna ⁜ (234) videlicet reddidit, alteram vero Tiliodium ⁜ (235) contulit, ut servitus Dei augeretur, numerus fratrum multiplicaretur. Ipse etiam pontifex episcopalem domum superbis aedificiis sublimatam fundavit.

114. De obitu tercii Ottonis, et de succedente Einrico. Interea vero obortis simultatibus inter comites, Balduinum ⁜ (236) videlicet Flandrensem atque Arnulfum [Col. 0115D] Valentianensem, asperrima excrevit discordia, quae usque ad bellum procedens quietem hujus civitatis plerumque interpolavit. Nam quia Erluinus [Col. 0116A] episcopus cum Arnulfo comite, utpote cum communis deditionis sub imperatore consocio, familiaritatem habebat, Balduinus civitati huic multas incommoditates irrogabat. Gravius etiam furori incubuit, ubi mortem imperatoris tercii Ottonis audierit. Siquidem ⁜ 193 eodem tempore ( an. 1000) imperator, Romam profectus, in antiquo palacio quod est in monte Aventino versabatur; et sicuti juvenis, tam viribus audax quam genere potens, magnum quiddam, immo et impossibile cogitans, virtutem Romani imperii ad potentiam veterum regum attollere conabatur. Mores etiam aecclesiasticos, quos avaricia Romanorum pravis conmercationum usibus viciabant, ad normam prioris gratiae reformare estimabat. Ut autem efficacius hoc perfecisset, summam familiaritatis gratiam exhibebat [Col. 0116B] Romanis; ipsosque, ut locorum accolas et morum ac consuetudinum gnaros, suis Teutonicis preferens, consiliarios sibi habebat et primos. Nimirum bene et satis caute dispositum, si effectum contingeret. Sed neutrum habitum. Quo enim inclinatiorem Romanis prestabat gratiam, tanto cervicatiorem prodidere superbiam. Plerumque etenim maxima familiaritas contemptum parit. Porro cum et legis observantiam et justiciae normam aequo moderamine exerceret, mox oborta indignatio, mox de amore in odia efferati, ut se habet eorum effrenis inaequalitas morum, amicitiam seditione mutarunt. Tantoque processu crevit discordia, ut facto impetu Mazelinum quendam preclarum juvenem, imperatori familiarem, perimerent. Denique et ipsum ⁜ 194 [Col. 0116C] imperatorem coacta manu valida in jam dicto palatio ita clausere per triduum, ut nec ei alimenta ferri ⁜ 195 , nec quis aut exire aut introire ad illum potuerit ( An. 1001, Jun. ). Vixque evasisset periculum, ni Einricus dux Bajoariae, qui, ut in consequentibus ⁜ 196 liquet, post hunc infulas regni induit, Hugoque marchio Italiae tempore subvenirent. Hii nimirum, sicut in suis castris exterius ⁜ 197 erant, subita rerum conversione attoniti, quid intenderent addubitant, preruptamque hostium audaciam verbis consultius mitigandam quam armis estimant excitandam. Horum itaque furorem pacifice convenientes, verborum mollicie lactant, dicentesque se pacem interposituros ⁜ 198 , aditum soluta obsidione inpetrarunt. Qui ad seniorem ingressi, manum obsidentium [Col. 0116D] invincibilem, nullam sibi tutam spem nisi aufugio ⁜ 199 intimarunt; ideoque ipsum clam hostibus foras callide eduxerunt. Sic itaque imperator cum Gerberto [Col. 0117A] papa, qui cognominabatur Silvester, una ⁜ 200 egressus, Ravennam et alias provinciae urbes peragrat, et ad ulciscendam irrogatam injuriam cogit auxilium. Dum haec vero intendebat, morbo correptus, morte preventus, anno dominicae incarnationis 1002 ⁜ 201 diem clausit. Ipso vero anno antequam moreretur, multa prodigia in caelo visa sunt. Nam quadam die 19. Kal. Januarii ( An. 1002, Jan. 24), circa horam 9. quasi quaedam facula ardens fisso caelo cum longo tractu instar fulguris terris delabitur, tanto sane splendore, ut non modo qui foras in agris, verum etiam in tectis, irrupto ⁜ 202 per quaeque patentia lumine, oculi ⁜ 203 ferirentur. Ipsa vero caeli fissura dum elementis in se invicem propinquantibus ⁜ 204 sensim evanesceret, interim, mirabile [Col. 0117B] dictu! quasi in similitudine serpentis, crescente quidem ⁜ 205 capite cum ceruleis pedibus visa est figurari. Et hoc non sine grandi admiratione multis spectantibus paulo post disparuit. Ipso etiam anno cometae apparuerunt. Imperator contra Romanos cum multa expeditione committere bellum profectus, diem obiit, sed inde a principibus suis, ducibus, episcopis honorifice revectus, in aecclesia Aquisgrani sepultus in pace quievit. Post cujus decessum principes Lothariensium Heinricum, Heinrici praemissi ducis Bajoariorum filium, sibi legunt ad regni imperium, virum videlicet moribus pium, consilio providum, bello strenuum, defuncti imperatoris proxime consanguineum.—Ipse vero Balduinus interim multa manu collecta Valentianense castrum obsedit, atque [Col. 0117C] Arnulfo, quia longe numero erat inferior, expulso vendicare presumpsit. Quibus ita gestis Heinricus rex excitatus, Balduinum saepe ad justitiam vocavit; sed semper renitens vocationes ejus sprevit. Rex itaque paucis post diebus, multitudine suorum principum fultus, immo etiam cum Rotberto rege Karlensium, sed et pariter cum Richardo duce Rotomagensium idem castellum cum indignatione aggressus, super Balduinum irruit; sed exigentibus peccatis populi, immo et aliquot suorum fraude detrectantibus, frustrata spe nihil proficiens in sua remeavit ( An. 1006)

115. Timens Balduinum episcopus ad regem vadit. Postea hujus obsidionis incentorem Erluinum episcopum [Col. 0117D] Balduinus existimat, ideoque in ipsum et in viscera totius urbis districtam ultionem se facturam esse minatur. Unde praesul perterritus, civitatis statum et rei publicae negotium archidiaconis et primis militum commendavit, et ne incaute ab ipso minace tiranno opprimeretur, regem expetiit. Ubi sane tamdiu demoratus est donec videlicet rex coacto multo milite castrum Gandavum ad devastandam terram invadit ( An. 1007), captisque aliquot [Col. 0118A] ex Balduini primis militibus, adeo Balduinum perterrefecit, ut mox suus effectus, ad totius generis satisfactionem veniens, castellum Valentianense ei reddiderit, datisque obsidibus cum sacramento quoque fidelitatem et pacem ei servaturum esse inantea spoponderit. Postea tamen gravibus et multis seditionibus premitur, et ideo Balduino, ut sibi esset auxilio, castellum hoc Valentianense beneficiavit.

116. De rabie Fulradi abbatis, et quod, dejecto illo, abbatia donatur Richardo. Unde pontifex aliquandiu pacem adeptus, sed ab insolentiis premissi Fulradi minime feriabatur, qui easdem turpitudines quas Rothardus sopierat redintegrare nullatenus cessabat; et quia episcopus eum saepe vocatum districte [Col. 0118B] et canonice arguebat, inter illum et comitem Balduinum, ut supra diximus ⁜ (237) , falsas commentationes discordiarum seminabat, sane comiti deferens habere se supra dicta privilegia. Infelix ille! qui beatum Augustinum non advertebat memoriae dicentem male illos disputare contra claves aecclesiae, qui auctoritatem aecclesiasticam, quam in episcopis constat fateri, contendunt adnullare; alioquin aecclesia quae in episcopali auctoritate habetur, potestatem ligandi atque solvendi neutiquam habere valeret. Ille autem sacros monitus episcopi parvipendens, magis magisque lenociniis insistebat et ab inceptis pravitatibus minime desciscebat. Unde ab Erluino non minus quam antea a Rothardo saepe publice reprehensus, sed constanter resultans et se [Col. 0118C] procaci calliditate defendens, tamen vinculo anathematis obligatur. Preterea vero ad cumulum sui furoris et ad augmentum suae dampnationis, incantore quidem diabolo motus adversum pontificem, tanti turgoris cervicem erexit, ut multa manu coacta, consentiente comite Balduino, super bona ejus quae in territorio Atrebatensi erant, incendia perpetraverit. Divina tamen clementia dispensante ⁜ 206 , enormitas suorum scelerum nequaquam diu latere potuit comitem; sed plane deprehensus, calumniarum precium luit. Comes namque illius nequitiarum studia tandem advertens, diu se circumscriptum fallaciis conscius indoluit; illiusque delationes magis dolo congestas quam fide suffultas intelligens, [Col. 0118D] in ipsum delatorem omnes causas jure transfudit. Namque Atrebati in ipso claustro monachorum statuto consilio ( An. 1004) episcopum, utpote preceptorem et magistrum aecclesiae, invitavit; ponensque rationem cum fratribus, qualiter Fulradus abbatiam eatenus moderatus est, episcopo audiente quaesivit. Conperto autem quo nihil religionis interius doctrinaverit, exteriusque bona male dissipaverit, legaliter et canonice reprehensum in custodia episcopus [Col. 0119A] misit, summamque abbatiae Heribertus boni testimonii monachus sumpsit. Hic perfectae et inrepraehensibilis conversationis ac religiosae simplicitatis plenus, sed ad tanta reparanda et reordinanda, quae suus antecessor destruxit, minus idoneus. Quare et huic amotam abbatiam Richardo religiosissimo viro ⁜ (238) comes, providente episcopo atque ordinante, moderandam commisit. Qui in tantum fratres norma disciplinatae religionis extruxerit, et in tantum res stipendiarias multiplicare exterius laboraverit, ut in nostris viciniis, Deo annuente, nulla abbatia religione sit praestantior aut opibus locupletior. Hic etiam, extincta Fulradi malicia, semper domno episcopo cum tota reverentia subjectus extitit, eique in omnibus, sicuti decet, intemerato [Col. 0119B] amoris signaculo obsecundavit ⁜ 207 . Fulradus vero, rapta secum pecunia quam de rebus sancti Vedasti furto subtraxerat, aecclesiam Remensium expetit, deploratisque suarum erumnarum necessitudinibus, Arnulfum archipraesulem, qui tunc temporis aecclesiae preerat, suo consilio oblatis muneribus flectere estimavit. Illum namque et ministros ejus oppignoravit precio, ut sibi, quasi per prejudicium deposito, forte recursus ad privatam gratiam ipsius auctoritate pateret. Erat enim ipse archiepiscopus degener animi; et, quamvis supradictae institutionis consultibus prejudicare nullo modo valeret, tamen donorum avidus recipiebat oblata, suae quidem avariciae magis quam illius consulens causae. In cujus ferendo suffragio dum aliquanto [Col. 0119C] temporis intentionem spei suspenderet, in ipsa urbe turpem conversationem agebat, et cum Judeis negotia exercebat. Interim tamen miser morte praeventus, divina ultione percussus, inpoenitens nec confessus diem obiit ( An. 1004).

117. De obitu Walteri castellani. Interea Walterus castellanus gravi langore correptus, facta legatione, episcopum precatus est ut filio suo Waltero terram suam beneficiaret, eique filius salvo usu paternae hereditatis militaret. Episcopus vero patre intolerabili filium procul intolerabiliorem futurum, ut postea probavit eventus, existimans, quod rogabatur abnuit; sed tamen paululum flexus, ita facturum se esse respondit, si prius ei praevaricationes quas contra aecclesiam et pauperes Christi fecerat usque ad [Col. 0119D] satisfactionem emendaret, immo et villam Salliacum, quam invito episcopo tenebat, redderet. Porro istam villam suae ⁜ (239) uxori hoc pacto praestitit, ut ei ⁜ (240) femineis operibus deserviret, suique senioris ⁜ (241) malitia quiesceret. Verum quia pontifex ipse neutrius ullam conmutationem habebat, id est neque uxor promissum obsequium exhibebat, neque viri [Col. 0120A] ejus sevitiam cessare videbat, villam reextorquere quaerebat. Ille autem quamvis morti, morbo inmedicabiliter fatigante, propinquus, tamen nullo modo emendacionis resipuit, suosque milites ad se vocans, ad fidelitatem sui filii sacramento constrinxit; monens quippe et cohortans ut, si forte moreretur, filium suum tota deditione cum fide et benivolentia observarent, adversusque episcopum pertinaciter sustentarent. Denique, intercedente aliquo temporis, episcopum quoque infirmitate laborantem Balduinus comes visitare advenerat, quem Walterus ferme moriens auxilio sui filii precibus attraxerat. Qui Walterus non multo post cum tanta malicia, dato fine malorum, in ipso langore vitam finivit.

118. De eo ⁜ 208 quod moriente episcopo, Walterus [Col. 0120B] filius Walteri domum episcopalem invasit. Pontifex quoque, diutino morbo laborans, diem suae vocationis expectabat. Walterus vero tam sevitia quam natura patrissans ⁜ (242) , patrem etiam omnimodo referens, adversus episcopum insanire nequaquam cessabat. Egritudine enim episcopi crescebat Walteri ferocitas. Quare praesul saepe, graviter motus, usurpatoris insolentiam virga perpetuae dampnationis ferire disposuit, sed quorumdam suorum precibus, ac precipue Seiheri Lenensis, hujus videlicet patrui, flexus, aliquamdiu distulit. Hic Seiherus, providus consultor, nepotis superbiam modo prece modo minarum asperitate conprimens, iram vero episcopi jure excitatam precum lenitate humiliter lactans, eos nimirum pacavit: eo siquidem [Col. 0120C] pacto ut Walterus pro admissis viginti libras argenteorum revadiaret, ac inantea se quieturum esse promitteret. Deinde praesul blande ac leniter exhortatur ut fidem dictis adhibeat, et, si morte preventus in ipso langore hominem exiret, aecclesiam fideliter et viriliter teneat donec alter pastor succedat. Hoc autem male oblitterans, subduxit effectui. Paucis namque diebus interpositis, invalescente morbo, ad dissolutionem corporis episcopi tota domus increpuit, ita ut mortuus foris estimaretur. Audito Walterus continuo laetus, cum multitudine suorum armatus, fractis foribus domos clericorum furibundus irrupit, quas et stabula quoque episcopi raptis caballis direptioni contulit. Ad cujus furorem episcopus, jam quidem marcentibus oculis, viribus [Col. 0120D] destitutis, cum nimia difficultate aures intendens, sibi adhuc viventi insultari alto suspirio graviter infremuit, manibusque paululum celo directis, latronem hunc in die ultionis coram summo judice condempnandum invocans, posthac cum hac indignatione 3 Nonas Februarii spiritum exalavit ⁜ (243) ( an. 1012).

[Col. 0121A] 119. De tumulatione episcopi. Interea suis merentibus funus exequiali cultu paratur, corpusque in monasterio sanctae Mariae ⁜ 209 cum debita veneratione defertur. In cujus depositione ceteris hejulantibus, Walterus prae gaudio perstrepens debachatur, totus siquidem direptioni et latrociniis deditus. Postremo vero, ne cujus nequitiae genus pretermitteret, Seihero fratre sibi adhibito, in monasterium ubi exequiae fiebant cum furore armatus concessit, et, nullius reverentiae intuitu revocatus, capellanos ultima obsequia reddentes stricto gladio usque ad altare sanctae Mariae miserabili spectaculo effugavit. His ita turbatis sepulturam distulit, donec Richardus praememoratus abbas Atrebatensis coenobii veniens, in monasterio sancti Autberti ad aquilonarem plagam [Col. 0121B] tumulavit.

120. De sevitia Walteri. Jam vero difficile dictu est quam gravis tempestas desolatae civitati incubuit, quanta ruina rei publicae statum involvit. Nam Walterus, totius tempestatis materia, intra urbem ingenita ferocitate seviebat, sibique ad tantam malitiam Rotbertum Perronensem adsciscens, domum episcopalem alienus heres occupare praesumpsit. Qui magis magisque efferatus, patriis usibus temeratis, intolerabiles injurias miseris exercuit in civibus. Qui enim pecuniam non dabat, in vinculis rapiebatur. Nec minus etiam raptores exteri, liberam sibi latrocinandi securitatem in defunctione episcopi praesumentes, circa viciniam grassabantur, labefactabant omnia. Quod quam sit iniquum, [Col. 0121C] judicio omnium relinquo estimandum: ipsum videlicet, ut dominum, juxta libidinem cuncta rapere, nec ab aliis saltem praedonibus defensare. Nemo etiam ab injuriis Walteri feriabatur, nisi qui cum eo quovis modo sentire videbatur. Domesticos sane exsumptuabat, locupletabat alienigenas, ut per eorum scilicet predicationem in barbaros usque bonae opinionis gloriam propagaret. Creberrime deplorantium civium conquestiones invicem conferuntur, [Col. 0122A] miseros se non habere patronum, sed expilatorem publicum; nullum aliud sibi futurum remedium nisi longius aliquo secederent et tantae bestiae furori vel fuga exemerentur. Videri enim sibi tolerabilius quodvis exilium, quam domicilium domesticum ubi dies in direptione, noctes vero transiguntur in formidine.

121. Ubi Seiherus frater Walteri ab episcopii spe decidit. Ut etiam liberiorem furori auctoritatem pararet, praesumpta adinventione Seiherum fratrem ad imperatorem misit, pontificio sublimandum. Qui vero in ipso processu itineris audito ⁜ (244) alteri collatum, spe quidem frustratus, ad sua reversus est.

122. Ab ambitione quoque hujus episcopii legatio [Col. 0122B] Azelini pellitur; Gerardo traditur. Ad hoc quoque Azelinus ambitiosissime jam dudum anhelabat, quem post Rothardi decessum Sophia favente episcopatui inhiasse prediximus (c. 110) . Qui etiam paulo antequam domnus Erluwinus ex hoc seculo decederet, suae ambitioni consulere estimans, suos imperatori legatos dirigere festinavit, per quos ejus benivolentiam fortasse empturus ad episcopii prerogativam pertingeret. Hujus itaque jussa exequentes, imperatoris praesentiam aggressi sunt; domnumque Erluwinum morti vicinum intimantes, promissis magnis muneribus donum episcopii Azelino expostulant, ut, quod post Rothardum nequiverat, saltem post Erluinum inpetrare posse se gaudeat. Qui cum finem episcopi expectare rogati cum aliquantula spe repatriarent, [Col. 0122C] inter repatriandum siquidem depositionem Erluini audientes, iterum remenso itinere imperatorem adierunt, praesulemque defunctum nuntiantes, oblatis preciosis muneribus donum honoris Azelino obnixe poposcerunt. His autem repulsis, communi suorum usus consilio, potius Gerardum suum capellanum estimavit donandum ( an. 1012), de quo in tertio libro narrabitur.

[Col. 0121] EXPLICIT LIBER PRIMUS DE GESTIS EPISCOPORUM.

1. Primo de monasterio sanctae Mariae, et de quodam homine inibi periclitato et postea sospitato. Nimirum iste locus ⁜ 212 divinis miraculis ad laudem et honorem Matris Domini plerumque audivimus illustrari; sed per negligentiam scriptorum obsoleta memoriae subtrahi condolemus ⁜ 213 . Nos autem pauca de multis, quae aut a videntibus accepimus aut ipsi nuper vidimus, tacere non patimur. Nam tempore Erluini episcopi accidit ut quidam cementarius sive carpentarius, Helfridus nomine, exigente rei necessitate campanarium monasterii hujus scanderet, [Col. 0123B] pede vero fallente per lubrica lapsus, semianimis in ipso choro multis spectantibus humi corrueret, tanto sane impetu devolutus, ut si quis ariolus eum victurum forte promitteret, scissura effossi ⁜ 214 pavimenti, ubi cecidit, presagium procul dubio posse refellere videretur. Dissolutio enim pavimenti, quae diu affuit, testabatur difficultatem periculi, mortemque vicinam desperata omnino salute potius vadabatur. Ad hunc mox derepente cum stupore et affectu humanae miserationis concurritur, et in tam subito casu miserabiliter condoletur. Hujus vero familiares maerore affecti, Dominum triste incusabant, ac maxime in sanctam Mariam eulogiose ⁜ (246) fremebant, dicentes: «Quare illi obsequium exhiberi, [Col. 0123C] quae servientem sibi periclitari sustinuit?» Denique apprehensus in lecto ponitur, ac non spe salutis, sed potius affectu humanitatis medicinalibus curis diligenter et inpense perungitur, paulatimque refotus, postea tamen meritis credo sanctae Mariae subvenientibus saluti restitutus, longo post tempore vixit. Multos etiam a variis cladibus liberari fama certissima constat.

2. De campanario cadente, sed meritis sanctae Mariae in erectione reducto. Nuper vero ⁜ (247) domnus Gerardus episcopus caput monasterii cum cripta ampliare, et, ut jam poene consummato labore apparet, meliorare disponens, vetusta aedificia funditus jussit everti ( an. 1021 vel 1023). Cum ergo operarii juxta dispositum uno eodemque studio ad diruendos [Col. 0123D] parietes diu luctarentur: jam parte siquidem convulsa, subito crebris ictibus vetustae maceriae prae antiquitate nutantes, culmine disrupto, plus estimato [Col. 0124A] ⁜ (248) usque ad locum campanarii vastam cum nimio fragore traxere ruinam. Quo fragore clerici ac laici, pusilli et magni omnes attoniti, subito a domibus prosiliunt, ac imminentis ruinae periculum conspicantes, magis in casu campanarii contristantur. Hujus enim moles quo editior et quo amplius campanarum pondere gravabatur, tanto promptiorem, sed et graviorem ruinam minabatur. Adeo etenim in orientem se vertit pendula gravitate, ut nemo aspiciens jacturam illius propiore periculo dubitare potuerit. Populo autem clamante et Dei misericordiam postulante, mox mirum in modum, meritis ut credimus et intercessione gloriosae Dei Matris, suspenso paululum casu in erectione ⁜ (249) reducitur, tectumque reliquum cessante fusura ⁜ (250) solidatur. [Col. 0124B] Trabes vero de superioribus aedificiis divellitur, et super cornu altaris sanctae Mariae, quod episcopus intactum manere praecepit, omne comminuit. Quo fuso, pignera sanctorum, quae olim in consecratione ipsius altaris posita fuerant, divino nutu illesa repperiuntur.

3. De fratre episcopi inibi curato. Illic etiam modernis diebus Elbertus frater episcopi, de laico monachus factus ⁜ (251) , ut nos ipsi palam vidimus, de longa infirmitate sospitati redditus est. Hic nimirum gratia fraternae visitationis Cameracum venire disponens, dum iter carperet, tanto langore corripitur, ut pervenire non posset, sed in ipso itinere apud monasterium Prejecti martiris ⁜ (252) exceptus a fratribus, diutinum tempus sub intolerabili dolore [Col. 0124C] exigeret. Ut vero parum medicinali ope refotus vix equo insidere potuerit, ad fratrem, non facile tamen, fecit se bajulari; ubi etiam diu tam graviter clanguit, ut mox moriendum assererent. Contigit autem ut post longam egritudinem, nocte solemni beatorum confessorum scilicet Vedasti atque Amandi, matutinos celebraturus, monasterium sanctae Mariae sumptis baculis ingredi estimaret. Qui mirabiliter a Deo visitatus adeo convaluit ut, dimissis paululum baculis quibus sustentabatur, erectus, ipso die remedium morbi non sine multorum admiratione sentiret. Quod donum meritis sanctae Dei matris et prelibatorum confessorum posse adscribi non dubium est.

[Col. 0124D] 4. De situ monasterii sancti Gaugerici patris gloriosissimi. Post monasterium sanctae Mariae, beati etiam Gaugerici, gloriosissimi confessoris Christi et [Col. 0125A] ejusdem urbis episcopi, secundo in loco non inconvenienter subnectere estimavimus ⁜ 215 . Multum etenim decet et bene congruum est ut, cujus patrocinio sub prelatione Matris Dominicae civitas Kameracensis sustentatur, cujus nominis praeconio illustrata sublimatur, ejus quoque domum in hoc opusculo juxta domum ejusdem dominae Virginis consequenter ponamus. Tempore namque hujus pontificis, ut ipsius vitam ⁜ (253) legentibus liquet, in vertice montis ubi nunc monasterium est, habebatur veteris dementiae lucus, ritibus videlicet demonicis priscis temporibus ad subversionem animarum ab idolatris dedicatus. Unde vir Domini gaudenter memorandus, divino consilio afflatus, lucum succidere estimavit, atque idolis stirpitus eversis, basilicam in honore beati [Col. 0125B] Medardi construxit ( circa an. 600). Sicque locum spurcitiis deditum fecit orationis et sacrificii domum, sane sibi previdens inibi suae dormitionis mausoleum et gratae mansionis habitaculum ⁜ 216 . Cum enim post trigesimum nonum sui episcopii annum cunctipotens Rex, sed et dispunctor largissimus suum militem fortissimum sudoribus suis responsurus ad remunerationem vocasset: in eadem basilica, ut ante destinaverat, honorifice tumulatus resurrectionis diem expectat. Mox igitur reges et principes ac potentissimi quique, signis et prodigiis quibus ante obitum multifarie coruscaverat excitati, ac multo amplioribus, quae per ejus merita misericors et miserator Dominus post obitum indesinenter operari dignatus est, attoniti, ad sanctissimi viri sepulchrum [Col. 0125C] diversis ex partibus confluxerunt, tantique viri patrocinio sese juvari implorantes, opulentissima munera obtulerunt. Statimque ex affluentia rerum cum omni sedulitate monasterium ampliatur, fratrumque numerosa cohors ad serviendum Deo et suo sanctissimo confessori imperpetuum delegatur. Haec autem domus, in montis supercilio sita, aperte insinuare videtur ipsum videlicet mansorem egregium semper terrena calcasse, caelestibus toto desiderio inhiasse. Exin vero locus ex diversi generis ope ditatur, multisque beneficiis virorum bonorum adeo augmentatur, ut non modo circum et circa viciniam crassiores uberioresque villarum colonias, verum in longe remotis regionibus, ut scripta quae in archivo aecclesiae [Col. 0125D] sunt attestantur, diversa et ut ita dicam totius generis emolumenta donarent. Qui locus olim tam eligantia quam tota oportunitate preeminens, universae provinciae gratiam multiplicem et maximum honorem prestabat, urbemque excellentia suae dignitatis quamplurimum insignibat. Erat enim veneranda atque regalis abbatia, ex omni sufficientia florens, cujus multiplici gratiae nihil conferre putares. [Col. 0126A] Sed postquam, ut in primo libro breviter tetigimus, sub persecutionibus primo paganorum, deinde Hungarorum, cum ceteris quoque Galliarum aecclesiis, mortalium culpis exigentibus, cum omni thesauro miserabiliter populata subvertitur: non solum ad gratiam prioris status reformari non potuit, verum et quod dolendum est, magis magisque dejecta in praecipitium ruit. Quia enim rectorum imbecillitas tam varias et tam in diversis partibus possessiones longe diremptas et prope positas sua providentia simul cohibere non poterat: vicini raptores improbissimi quique vitiato jam quidem saeculo, quod boni pro salute et remediis animarum contulerant, ut se habet amor humanae ambitionis, abstulerant. Quod etiam pejus est, ne ipsi quidem rectores quidam, [Col. 0126B] quin raperent, cleperent ⁜ (254) , detraherent, fraudulentiae tecnam declinaverant. Et quid dicam? olim frequentior numerus fratrum, nunc ad quinquagenos prae inopia derivatur, qui domno Gerardo episcopo satagente, cotidianum victum in refectorio communiter sumunt. In hujus autem patris nostri memoria et veneratione monasteria, sed et frequentiores basilicae non tam in prope quam in longe positis regionibus constructae sunt, ubi beneficia petentibus divina praestantur et ad laudem et gloriam confessoris sanctissimi multa et inenarrabilia virtutum prodigia divina clementia operari dignatur. Ea vero quae huc aut a certis relatoribus contigisse accepimus, aut nos contingere semper cernimus, modum pre pluralitate excedunt, nec ullo numeri [Col. 0126C] termino claudi possunt. De quibus maximam partem invidae aurae se rapuisse laetantur ⁜ (255) , paucissima vero, quae non potuere celari in primo libello succincte perstrinximus; plenissime tamen in illo volumine, quod de vita ipsius inscribitur ⁜ (256) , si cui libet, poterit invenire.

5. De inergumino sanato. Sed ut haec pagina sanctum et gaudiosum nomen se habere laetetur et rideat, pauca ex his quae vel ipse juvenculus moderno tempore vidi, annectere ratum duxi. Preter quamplurimos namque utriusque sexus freneticos, quos illuc videram sospitatos, unum seorsum dicam, cui nullum prae nimietate furoris estimo comparandum. Iste namque ore spumans, dentibus frendens, licet manus post terga revinctus et a suis misere caesus, [Col. 0126D] vix tamen teneri poterat, quin ex totis viribus omni bachaniae inperterritus, diabolo violentiam suggerente, vacaret. Semper enim illicita loquebatur, derepente insiliens, homines incautos plerumque mordebat. Ad monasterium vero beatissimi confessoris magna difficultate perductus, non minus per aliquot dies sevire videbatur, ita ut nemo se illi obvium [Col. 0127A] dare auderet. Nec longum tamen, pio intercedente patrono a superno medico misericorditer visitatus, sanae et integrae mentis opem recepit, suisque cum gaudio ad sua reversis, ipse Gerardus—hoc enim illi vocabulum—in monasterio Deo et suo sanctissimo confessori famulaturus manere estimavit. Ubi cum diu summa devotione familiariter deserviret, contigit, ut eum quadam die gratia ⁜ (257) visitandi paternam coloniam invitaret. Ad quam cum tenderet, nec longe quidem adhuc distans, sacerdotem canitie decorum, vultu habituque venustum, ut ipse referre solebat, obvium habuit, qui eum interpellans verbis hujusmodi: «Quo tendis? inquit. Et ille: Jam dudum est, domine mi, quod sanctissimo patri Gaugerico pro collatis beneficiis [Col. 0127B] deservio, nunc autem parentes quid faciant visitaturus, ad patriam remeare exaestuo. Melius est, inquit, tibi, ut maneas, ne forte collati beneficii videaris ingratus.» Hic autem conceptis paternae gratiae affectibus, datos postponens monitus, dum paululum procederet, mox multo pejus quam antea a demonio corripitur, adeo videlicet dementatus ut occurrentes sibi quosque lapidare prorsus intenderet. A multis vero non facile captus, loris nexus ad monasterium iterum attrahitur, et, quia contra fidem catholicam convitia diabolo doctore jactabat, nunc minis tunditur, nunc flagellis quatitur; nemo tamen rabidi oris falsificam garrulitatem conpescere potuit, donec inter flagella et vincula ante sancti [Col. 0127C] viri sepulchrum prostrato ⁜ 217 ex lassitudine somnus obrepsit. Qui cum vero post aliquantulum expergefactus surrexisset, mox divinitus mente recepta, cunctis admirantibus et prae gaudio illacrimantibus, cum magna confusione pudoris et poenitentiae ante sepulchrum prosternitur; confessus culpam, veniam erroris deprecatur. Denique compos animi omnino effectus, monasticis se obsequiis fideliter mancipavit, non ausus quoquam ultra secedere, donec post multum temporis a fratribus sumpta licentia Romam obtinuit pergere. Notandum vero beatum Gaugericum procul dubio extitisse eum scilicet sacerdotem quem illi paulo ante diximus occurrisse.

6. De contracto sanato. Est adhuc homo in monasterio serviens, Hildebertus nomine, quem post longam [Col. 0127D] aegritudinem meritis sancti viri sospitatum cognoscimus. Hic nimirum per totum fere anni circulum nescio cujus generis morbo adeo angebatur, ut, maxima parte corporis premortua, circa humanorum usuum studia nullo officio fungeretur. Hujus pro restitutione salutis pater in frequentibus medicocorum conductionibus portionem suae substantiolae absque ullo profectu se erogasse dolebat, nec quid intenderet reperire valebat. In hac itaque maestificationis [Col. 0128A] perturbatione sollicito occurrit tandem sanum ac salubre consilium, ut beati videlicet Gaugerici expeteret medicinale suffragium; sane ubi infirmi persaepe solerent accipere sanitatem, inergumini quique sive lunatici liberarentur. Statim ergo facta deliberatione, aegrotum vehiculo inpositum ad monasterium attulit; ponensque ante sepulchrum, ipsum quidem, si saluti redderetur, obsequiis beatissimi Gaugerici inperpetuo mancipandum devovit. Cur producam sermunculum? paululum jacuit, divinae medelae adeptus est gratiam; pro tantique beneficii conpendio monasticis usibus deserviens, postea in monasterio conversatur.

7. De incendio meritis sancti Gaugerici extincto. Anno dominicae incarnationis 1027 ⁜ 218 , Id. Julii [Col. 0128B] oborta est in ipsa civitate vasta pestis incendii, quae jam civitatis magna parte combusta, furentibus siquidem flammis, ventis agitantibus, invalescens ad domos etiam prope sancti viri monasterium sitas usque pervenerat, ac inevitabiliter correptas edaci populatione involverat. Jam vero majoris metus causa de suspecta templi conflagratione exoritur. Non enim fortasse dubium quin, si proxima domicilia cremarentur, ipsum et monasterium igne raperetur. Flammis autem invalescentibus, metus amplior incubuit, globisque volantibus, totus tam populus quam clerus sublato in caelum clamore infremuit. Moxque duo ex clericis de sententia ceterorum, sanctum sepulchrum celeriter adeuntes, presumpta quidem de timore audacia, thecam argenteam sanctissimi [Col. 0128C] corporis extrahunt, cursimque tollentes, flammis furentibus obviam ferunt. Statim ergo, divina clementia operante meritisque sancti viri suffragantibus, ita totus ignis submisso furore obtorpuit, ut rorulento desuper imbre respersum estimares. Multa etiam occurrunt referenda, sed angusta brevitas libelli non patitur. Quid vero de multitudine diversorum languentium loquar, qui illuc cotidie confluentes sanitatem recipiunt? Quid haec dicam, cum amplius visu quam dictu semper appareant? Nuper sane et me ipsum febribus intolerabiliter laborantem sospitati, Deo gratias, restituit.

8. Scriptor suam subinfert molestiam. Maxima incommoditas febris, quae me diu tenuit, verba modo [Col. 0128D] succingere cogit. Licet enim modo pulsa molestia, Deo gratias, paulisper in corpore convalescam, adhuc tamen ipso recenti dolore mens sauciata labascit, nec ei virtus integra ad plene scribendum sufficit. Hujus ergo opusculi negotium stricto kalamo interim prosequamur.

9. De sancto Autberto. Sancti Auberti monasterium ad paucos canonicos situm est intra menia urbis. Ubi siquidem petentibus divina praestantur beneficia, [Col. 0129A] et, Deo cooperante, ad sui confessoris gloriam multa fiunt prodigia, quae raritate scriptorum et ignavia memoriae certum est esse sublata.

10. De Hunulchort. Transeamus ad monasterium sancti Petri in villa Hunulchurt ⁜ 219 , ubi sanctam Pollinam requiescere, scripto repperi. Hoc nimirum illustris vir, Amalfridus nomine, cum uxore Ghildebertana fundavit ( an. 677), deputatisque sanctimonialibus filiam suam Aurianam praefecit; fuitque olim religione florens et opibus, nunc autem, postquam viris militaribus beneficiatum est, ad paucos canonicos derivatur.

11. ⁜ 220 De villa Barala. In vico etiam qui Barala ⁜ (258) ab incolis nomen accepit, monasterium canonicae congregationis extitit, a Clodoveo quidem rege [Col. 0129B] ut ferunt conditum, et a beato Vedasto in honore sancti Georgii consecratum. Illic enim brachium ejusdem martiris habebatur. Hoc autem locupletissimum et venerabile columnae marmoreae, et antiqua pulchra aedificia quae adhuc supersunt, fuisse testantur. In diebus autem Dodilonis episcopi ( circa an. 881) videntes canonici Normannorum bachaniam circa istam provinciam ubique desevire, et, ut superius memoravimus, profanatis sacris cultibus sanctas Dei casas incendere, sacras reliquias cum suis quibusque necessariis in nostram aecclesiam attulerunt, ab ipso nimirum episcopo humane suscepti. Ubi per aliquod temporis demorati cum jam, adversariorum decessionem arbitrantes, ad sua repedandi licentiam flagitassent, nolens episcopus eis adquiescere, ad tempus [Col. 0129C] monuit differendum: sane hostium precavere perfidiam, eorum reditus suspectos doti; ne temere crederent vanae opinioni, certam securitatem potius expectarent. Audientes ergo sic episcopum, manserunt aliquandiu. Paucis vero post diebus interpositis, iterum adeunt episcopum, asserentes hostem excedere, omnia tuta, securum etiam sibi patere recessum. Ad quos episcopus: «Quaenam, inquit, vos movet temeritas? Quod asseritis, non credo, sed fortasse vos fallit opinio; manete adhuc, moneo, state, nihil apud me vestris usibus interim defuerit. Porro gens illa ferox est et callida, nulli parcens; si incauti incideritis, maturior ausus seriorem luet poenitentiam.» Illis autem contra obnixe flagitantibus, et omnia tuta procul dubio astipulantibus, adjecit: [Col. 0129D] Cum haec ita sit vestra sententia, esto! in vestra manu deliberationem constituo; illud tamen pignus preciosi brachii apud me retinebo; hoc quodam presagio ita disponens, ne, si videlicet, quod postea probavit eventus, adversarii incursarent, thesaurus tanti ponderis disperiret. Accepta itaque hujusmodi licentia, paratis viaticis, cum tanta obstinatione remeare coeperunt, dementes, qui supraposito pontificis [Col. 0130A] non adquievere consilio. Necdum enim tribus milibus iter ab urbe confecerant, cum ab inprovisis hostibus intercepti, gladio ceciderunt. Monasterium quoque suum diruitur; tota vicinia circum et circa, praeter munitiones, male deripitur. Aecclesiolae vero reaedificatae unus tantum sacerdos postea prefuit, illudque sacrum brachium apud nos taliter hodie usque remansit.

12 ⁜ 221 . De villa Sanctis. Nec procul hinc apud Sanctos ⁜ (259) —id loco vocabulum—puellarum basilica, ubi sancta Saturnina quiescit, traditur extitisse. Porro haec virgo de Germania praeclaris natalibus orta, a pueritia suam virginitatem Domino vovit. Quam cum parentes juxta ritum saecularem maritare disponerent, integritatem pudoris caelesti [Col. 0130B] sponso servare mallens, viriles thalamos procul abhorruit. Videns autem quia aut voluntati parentum non posset resistere aut protervi sponsi appetitum evadere, a paternis aedibus latenter egressa fugam iniit; et, ad hanc viciniam usque perveniens, juxta predictum vicum cursum vitae martirio consummavit. Nam vir ille cui pacta a perentibus erat, palantem usque ad ipsum locum persecutus est. Quem cum post tergum virgo venerabilis eminus prospexisset, tota intremuit, et quomodo se morsibus infestantis bestiae exemeret, nescit. Quid enim faceret? Mox, uti erat animal simplex, pastoribus qui illuc gregem pascebant, abscondenda se interserit, taliterque quaerentem latere estimavit. Quod tamen juvenis aucupatus, ut lupus esuriens [Col. 0130C] super innocentem oviculam irruit, evaginatoque gladio decollavit. Quae mox, ut antiquitas relatorum audet asserere, proprium caput manibus sumpsit, populoque spectante usque in aecclesiam quae in ipsa villa in honore sancti Remigii aderat deportavit. Ad cujus ergo venerationem a fidelibus christianis facto monasterio. puellaris congregatio delegatur, sed, predictis causis intercipientibus, ad unius presbiteri obsequium redigitur. Est autem antiqua relatio quod longo post tempore Saxones, incertum qua causa, ad hanc viciniam devenerunt, et per ipsum vicum transeuntes, audita quidem sacra opinione, partem corporis sacrae virginis asportarunt.

13. De monasterio sanctae Mariae Atrebatensium. [Col. 0130D] Veniamus nunc ad Atrebatense territorium, Monasterium namque sanctae Mariae, ubi quondam pontificalis cathedrae principatus fuerat, quadraginta canonicos habet. Illud vero modernis diebus Rodulfus, ipsius ecclesiae thesaurarius, concilio domni Gerardi episcopi ampliavit; essetque locus venerabilis et minus indigens, nisi fastuosa Flandrensium comitis excellentia, quae juxta supereminet, adversari [Col. 0131A] aliquando consuevisset. Ibi vero juxta altare Dei genitricis Mariae, quod beatus Vedastus suis diebus consecraverat, anno quidem secundo Gerardi episcopi (1013), multae et multum preciosae sanctorum reliquiae inventae sunt, ad quarum illustrationem diversa miracula per tres circiter annos divina clementia operata est. Leprosi enim mundati, contracti humanis usibus solidati, multique a diversis langoribus curati, sospitate donantur.

14. De sancto Vedasto. In castro vero Atrebatensi monasterium sancti Vedasti, quod supra diximus (I, 20) a sancto Auberto fuisse constructum, monachorum religione letatur, multisque virtutum prodigiis caelitus illustratur.

15. De duabus basilicis. Huic etiam infra idem [Col. 0131B] castrum duae basilicae juxta subjacent canonicorum, una videlicet in honore sanctae Mariae, altera vero sancti Petri apostoli.

16 De Maraculo. Est etiam in vico Maraculo ⁜ (260) monasterium canonicorum, ubi sancta quiescit Bertilia, quae hoc ipsum suum predium sanctae Mariae tradidit.

17. De Albiniaco. Rursus vero in vico Albiniaco ⁜ (261) monasterium est canonicorum, sancti videlicet Chiliani, qui Scotus fuisse traditur.

18. De monasterio sancti Vinditiani. Item in Monte sancti Eligii—sic enim locus dicitur—canonicorum quoque est monasterium sancti Vindiciani Cameracensium episcopi, quod postquam viris militaribus infiscatur, pro immunitione [imminutione? [Col. 0131C] rerum ad raritatem fratrum redigitur.

19. De Lucau et Pas. Preterea in viculis Lucau ⁜ (262) et Pas duae basilicae sunt canonicorum, quae postquam quoque militaribus viris in beneficiis traduntur, ad inopiam elapsae sunt.

20. De Cella sancti Salvatoris. Est autem vicus ex rebus sancti Vedasti, nomine Berclaus ⁜ (263) , in paludibus quidem situs, pecori ex sufficentia pascuae aptus, omninoque etiam monachorum usui oportunus. Illuc ergo Leduwinus abbas ⁜ (264) , considerata rei oportunitate, monasterium fundare disposuit, siquidem et episcopalis auctoritas aspiraret; quippe duplici usu satis competenter proviso: quod inibi videlicet partem ex monachis, qui ad coenobium sancti Vedasti frequentiores confluxerant, [Col. 0131D] delegaret; et bona aecclesiae circumjacentia tutius possiderentur. Itaque domnum Gerardum [Col. 0132A] episcopum in conventu sinodali conveniendum estimavit, suaeque deliberationis effectui coram omni sinodo licentiam postulavit. Cujus auctoritate nec difficile impetrata, monasterium aedificare festinavit, consummatumque ab ipso domno episcopo consecrari obtinuit. Loci autem vocabulum episcopus inmutavit, sicque Cellam sancti Salvatoris statuit nominari.

21. De Duwacenci castro. Preterea etiam apud castellum Duwaicum ⁜ (265) monasterium est canonicorum, ubi corpora sanctorum jacent Morantii ⁜ (266) atque videlicet Amati. Sciendum est autem quod ante constitutionem hujus castelli usus telonei, quod nunc pro inminentis Flandrensium comitis potentia in ipso castello mutato pristino ritu [Col. 0132B] sumitur, apud Lambras villam sanctae Dei genitricis solvebatur. Erat enim regius fiscus, sed tempore Stephani episcopi a Karolo rege sanctae Mariae donatur habendus. Illo etiam tempore portus illuc habebatur; postquam vero incolatus hujus castelli coeperat, illic navigii usus derivatur, et huic nostrae villae tantum dimidia portio telonei solvitur. In hac autem villa rex Childebertus forte ⁜ (267) sepultus est. Cui, cum ad obsidendum fratrem suum, qui tunc temporis Tornaco morabatur, ire pararet, beatus Germanus Parisiacensis episcopus praesago ⁜ 222 spiritu praedixerat non posse se consummatum ire illiusmodi negotium, si germanae neci eo spiritu intenderet. Hic autem verbis surdescens, exequi parat dispositum. Sed ne beati pontificis [Col. 0132C] irritum haberetur presagium, in ipso itinere morte preventus, in predicta villa Lambras subterratur.

22. De Lenensi monasterio. Apud castrum Lenense ⁜ (268) habetur quoque monasterium canonicorum, ubi sanctus quiescit Vulganius, qui Scotus traditur extitisse.

23. De villa Henim. In vico etiam quem dicunt Henim ⁜ (269) est basilica in honore sancti Martini, antehac unius tantum presbiteri acta. Nuper vero Rotbertus Atrebatensis de remedio animae tractans, consilio Gerardi episcopi, expensis propriis rebus duodecim canonicos inibi deputavit ( an. 1040).

24. De vico Belgico, Item vero in territorio Atrebatensi, in vico videlicet qui Belgicus ⁜ (270) ab incolis [Col. 0132D] nuncupatur, exstat basilica canonicorum sancti Remigii, ubi divina saepius miracula coelitus fieri [Col. 0133A] dicunt. Notandum vero quod locus iste antiquitus adeo preminebat, ut ab eo omnis nostra regio etiam usque in presens Belgica diceretur.

25. De vico Hasnum. In vico etiam quem dicunt Hasnum abbatia fuerat regalis olim atque ditissima, ubi ex maxima parte requiescunt corpora sanctorum Marcellini et Petri. Nunc autem degeneris saeculi moribus viciatis, ubi tunc clerici pauci deserviunt, desolatam et inopem condolemus.

26. De Marceniis. Apud villam quoque Marcenias ⁜ (271) , virgo ⁜ 223 Dei gloriosa Rictrudis ex propriis opibus et praediis consilio sancti Amandi, qui tunc temporis insignis habebatur, monasterium struxit, ubi sanctimonialibus ad serviendum delegatis, ipsa etiam abbatissa habenas regiminis moderata [Col. 0133B] est. In cujus vita plurimum, et post vitam aliquantulum religio crevit, ususque aecclesiasticus regulariter adolevit. Seculo autem semper, ut diximus, in deterius viciato, ipsarum etiam puellarum ordo viciari et depravari coeperat; jamque magis ac magis depravatus mos in degeneri posteritate usque in presens duraverat. Nuper vero jamdictus abbas Leduwinus, Gerardo episcopo et marchione Balduino satagentibus, feminas turpiter viventes mundato loco exturbavit, ac monachos qui melius et religiosius ⁜ 224 Deo et prelibatae virgini, quae ibidem quiescit, deserviant, constituit.

27. De Hamatgia. Nec procul hinc, in villa Hamatgia ⁜ (272) , beata quoque Christi famula Eusebia, predictae scilicet virginis filia, ex rebus [Col. 0133C] hereditariis aecclesiam struxit, quam, sanctimonialibus constitutis, etiam ipsa abbatissa pro modo facultatis multa ope dotavit; quae nunc per saecularitatem multum delapsa, vix paucos canonicos habet.

28. De Duneng. Rursus quoque in vico Duneng ⁜ (273) beata Rainfredis ex sui juris rebus cellam fundavit, et, sanctimonialibus constitutis, ipsa etiam abbatissa regimonium duxit. Hanc ⁜ 225 autem postea incumbente inopia inclinatam pauci canonici incolebant, donec consilio domni Gerardi episcopi et Leduwini abbatis, moderno tempore Balduinus comes ad pristinum statum restituit, ibique monialibus [Col. 0134A] regulariter institutis, abbatissam nomine Ermentrudem praefecit.

29. De villa Haspro. Quo tempore Normanni maxime quidem Rol tyranno incentore per hoc regnum, ut per alia, desevierint, et ceu supra diximus (I, 61), culpis christianorum exigentibus aecclesias sanctorum passim combusserint: tantae formidinis tempestate corpora sanctorum, Aycadri videlicet atque Hugonis, de Gemegio ⁜ (274) cenobio, quod super fluvium Sequanam non procul ab urbe Rotomago situm est, ad villam Hasprum, quae ab urbe nostra non plus quam decem milibus disparatur, allata sunt. Quam villam utrum ab antea possessam subjacuisse praelibato monasterio, an tunc temporis aut a rege aut a quolibet principe pro remedio [Col. 0134B] animae receptationi sanctorum traditam fuisse dicamus, incertum est. Ex his certe beatus Aycadrius, a sancto Filiberto ejusdem cenobii abbate probatissimo abbas etiam constitutus, regimen sacrum agebat, vitaeque moribus et virtutum coruscatione fulgebat. Ad cujus piam conversationem sanctus vir Domini Hugo Rotomagensis episcopus, Karlemanni regis filius, divina inspiratione succensus, relictis siquidem episcopatus habenis curisque saecularibus abdicatis, disciplinam monachorum et habitum ex toto desiderio appetivit; sacrisque magistri moribus informatus, omni virtutum genere perfectus emicuit. Ambo autem qui et quales extiterint, eorum Vitas legentibus evidenter occurrit. His nimirum apud hanc villam posthac remanentibus, monasterio facto, [Col. 0134C] monachis delegatis, ad laudem eorum pius et misericors Deus multa, immo et celeberrima virtutum prodigia dignatus est operari, in tantum sane ut nemo ex vicinis potentibus aut in expeditionem aliquando transeuntibus, ullam presumptionem antehac audeat irrogare. Sed quia monachorum abbas longe aberat, eosque rarissime pro difficultate longinquitatis visitare solebat, in libertate soluti saeculum sectabantur, inregulariterque viventes usque ad tempus Gerardi episcopi, utpote absque rectore, periclitabantur. Quod videns episcopus, abbatem ut hoc corrigeret saepe commonuit; sed quia, ut diximus, longe aberat, correctionem morabatur. Contigit [Col. 0135A] autem episcopum pro aecclesiastica sollicitudine forte per hanc villam transitum facere, praefatoque abbati Leduino—comes enim erat itineris—obscenam monachorum conversationem indicare. Salubri etiam, immo competenti consilio hortatus est illum ut, si quas res sancti Vedasti in vicinia prelibati cenobii haberet, eas siquidem pro hoc monasterio, quod sibi esset contiguum, conmutaret, huncque ⁜ 226 locum pro conpendio aeternae remunerationis meliorare satageret. Qui inter hujusmodi colloquia incerto haesit, et tamen acsi difficile recusavit. Nec multo post autem temporis intervallo abbas salubriter consultus, bene et diligenter considerata oportunitate, notum fecit episcopo, se executorem fore monitionis, si ab ipso abbate Teoderico [Col. 0135B] commutationem impetrare valeret. Unde letus episcopus, continuo directa legatione abbatem Teodoricum adorsus est, monstrans animae periculum, ni tempore sibi consuleret. Cum longe esset positus, locum commutare deberet; quod si nollet, adjuncto sibi Balduino marchione falsos monachos expelleret, locumque emendare cum omni auctoritate satageret. Super quod abbas conpetenti consilio usus, mandatis episcopi satisfacere estimavit, rebusque sancti Vedasti, quae in sua vicinia circumjacent, susceptis, villam Hasprum Leduino abbati contradidit ( an. 1024). Haec autem commutatio coram Rotberto rege Francorum coramque comitibus, Balduino videlicet Flandrensium et Ricardo Rotomagensium, facta est, et eisdem corroborata ⁜ (275) . [Col. 0135C] Abbas itaque Leduinus, ut edificator videlicet idoneus, locum cum summo studio, ad laudem et venerationem sanctorum qui ibidem quiescunt, emendavit, novisque edificiis et claustro regulari insignire exercuit.

30. De Valentianis. In castro Valentianensi monasterium est canonicorum, quod Arnulfus comes consilio et auctoritate Rothardi episcopi ⁜ (276) in honore sancti Johannis Baptistae construxit, rebusque pro oportunitate collatis, duodecim canonicos deputavit.

[Col. 0136A] 31. De monasterio sancti Salvii. Nec procul hinc olim quidem sancti Martini aecclesiola, nunc autem monasterium canonicale in veneratione etiam sancti Salvii episcopi et martiris constat. [( V. Salv. ) Ipso namque tempore sanctus Salvius, totus supernae patriae inhians, causa peregrinationis habenas reliquit episcopii, profectusque peregre, praedicationi operam dare estimavit. Igitur de loco ad locum procedens, verbum Dei populo suggerebat, et maxime celebrationibus missarum instabat. Verum ubi ad ipsam viciniam deveniret, ac quadam die de Valentianense portu ad vicum Condatum transiret, a quodam pestifero factis insidiis captus, in custodia religatur, raptisque indumentis sacerdotalibus et ornamentis episcopalibus, quae secum portaverat, [Col. 0136B] obtruncatur. Sepultusque a viris religiosis in supradicta sancti Martini aecclesia, tunc ad praesens et postea multis praeconizantibus miraculis, quanti et qualis meriti extitisset apparuit, ut plenissime in libro suae passionis repperitur. Unde attonitus princeps regionis Karlomartellus, pro salute animae de ipso fisco Valentianense et de aliis rebus locum augmentavit, sumptumque stipendiarium deputans, canonicos constituit.]

32. De Marecolis. Sanctus quoque vir Dei Huntbertus, sanctitate conspicuus et non modice prediatus, ex patria Laudunense decedens, in villam Mareclias ⁜ (277) locum suae sanctae conversationis elegit; ibique de rebus propriis et praediis monasterium [Col. 0136C] in veneratione sanctae Dei genitricis et sanctorum apostolorum Petri et Pauli apostolica auctoritate construxit ⁜ (278) . Illucque fratribus ad deserviendum statutis, ipse etiam Domino serviens, virtutum signis et doctrinae vitaeque meritis satis clarus emicuit, ibique laborem hujus vitae consummans, sepultus in pace quiescit. Hanc siquidem abbatiam primus Otto imperator, Heinrici regis filius ⁜ (279) , ut in primo libro latius digessimus, tempore Fulberti episcopi habendam tradidit sanctae Dei matris aecclesiae Cameracensium.

[Col. 0137A] 33. De villa Waslero. In villa quoque Waslero ⁜ (280) beatus Landelinus monasterium ad paucos fratres condidit, cui sanctum Dodonem bonae memoriae virum prefecit. Hic nimirum sacris moribus cluens, vitae innocentiam duxit, ibique deposito onere fragilitatis, feliciter in pace quiescit.

34. De villa Fescau. In villa etiam Fescau ⁜ (281) monasterium est, ubi sane sanctus vir Domini, Hetto videlicet Scotus, divina providentia dirigente, deveniens, aliquanto tempore conversatus est; tandemque cursum suae peregrinationis finiens, migravit ad Christum. Ad cujus meritum declarandum divina pietas multa dignata est operari documenta virtutum. Unde quidam ex religiosis viris sancto viro tantorum emolumenta bonorum tradiderunt, [Col. 0137B] ut aliquot canonicos admitterent.

35. De monasterio quod est in villa Alto Monte. Nec praeteream vicum, quem Altum Montem ⁜ (282) dicunt, nec inmerito sic nominatum; cum beatus Vincentius, cum multis viris religiosis, qui cum eo fuerant, sua conversatione reddiderit sublimatum. ( V. Auth. ) [Porro iste Vincentius comes egregius, videlicet sanctae Waldetrudis maritus, juxta quidem saecularem eminentiam et rebus et genere potentissimus, eruditione tamen et crebris monitionibus beati Autberti pontificis informatus, saecularis militiae pompam procul abhorruit, Deique obsequiis mancipare se potius estimavit.] Igitur dum de loco suae conversationis expetendo sollicitus curam gereret, non defuit divina pietas, sancti viri desiderium [Col. 0137C] completura. Nam quadam nocte pluit Dominus nivem, et omnem regionem circum et circa niveo rore respersit, excepto paululo loci, quod in supradicto vico in modum videlicet crucis respergendum reservavit. Quod vir Dei suo desiderio celitus contigisse altiore consilio intellexit; divinoque indicio certior factus, mox eodem in loco monasterium ex proprio sumptu fundavit; quod etiam suus magister Autbertus, viris secum religiosis adhibitis, in honore apostolorum Petri et Pauli dedicavit. Ibique vir sanctus feliciter conversatus, laudabilis vitae sanctitatem ducere adstuduit. Ad cujus piam conversationem multi viri religiosi confluxerant, traditisque praediis et propriis rebus cum sacro viro [Col. 0137D] degentes, ad vitae regularis normam sese constrinxerant. Cum autem locus a regibus et principibus augmentari et frequentia fratrum populosus coepisset haberi: ut liberius Deo vacaret, in secretiorem locum secessit, quem etiam locum paulo posterius dicam. Hujus vero forma et exemplo religio monachorum postea multo tempore adolevit, sed per incursus gentilium, immo et per crebras seditiones [Col. 0138A] domesticorum subripiente inopia, ordo monachalis ad canonicalem redactus, sic ad tempus domni Gerardi episcopi usque remansit. Quod vero cernens episcopus, praecepto Heinrici imperatoris consilioque Herimani comitis ⁜ (283) , ac voluntate sui fratris Godefridi, fratris videlicet episcopi, qui ex parte Herimanni comitis ipsum locum in fisco tenebat, emelioravit, et, facto abbate Fulcoino, in pristinum ordinis statum reformavit ( an. 1016). Hic autem vir bonae memoriae abbas cum summo studio et labore nominis sui officium librans, et usum regulae interius docuit, et locum omnem pro modo temporis, utpote adhuc videlicet novitium, pulchris aedificiis et usui monachorum necessariis exterius insignivit.

36. De Melbodiense monasterio. Dicendum est [Col. 0138B] quoque in Melbodio ⁜ (284) monasterium puellarum, [( V. Autb. ) quod beata Christi virgo Aldegundis ad opus suae conversationis ex propriis prediis struxit; quod etiam beatus Autbertus, multis viris secum adhibitis, dedicavit. Haec nimirum virgo laudabilis, soror sanctae praelibatae Waldetrudis, a beato Autberto doctrinata velamen piae religionis accepit, ibique cum plurima turma sororum purae vitae innocentiam ducens, deposita corporis gleba, celesti sponso cum ardenti lampade obviam perrexit.

37. De Laubiensi coenobio. Transeundum est ad Laubiense cenobium ⁜ (285) , quod sacris initiis sancti Landelini ad tanti honoris, qui nunc est, paulatim pervenerat titulum. [( V. Autb. ) Hunc nimirum Landelinum in primeva quidem aetate a beato Autberto [Col. 0138C] pontifice litteris et moribus sacris imbutum, postea vero fallente diabolo pii magistri profugium, spreto clericatu manui praedatoriae in libro vitae ipsius legimus sociatum. Hunc, inquam, postquam magister benignissimus diuturna lamentatione et jugi prece ab errore revocatum quasi pater filium suscepisset, ac saucium dulci correctione ac benivola consolatione recreasset, in praelibato loco tunc temporis solitario secedere monuit, ut disciplinatius videlicet errata corrigeret et emendatius viveret. Peracto itaque habitationis aedificio et in veneratione apostolorum Petri et Pauli consecrato ⁜ (286) ,—paucis siquidem viris nitidae vitae secum receptis,—monitiones et mandata magistri aequa lance moris et [Col. 0138D] operis adimplevit, et de die in diem proficiens, ad vitae sanctissimae culmen transcendit. Ubi vero locus viri sancti pia conversatione florere coepisset, et ex munificentiis regum sive potentum quorumlibet quanto rebus exterius, tanto etiam numero monachorum interius habundaret: mox inde remotus, siquidem ut Deo strictius manciparetur, secretiorem locum, quem paulo post dicemus, expetere [Col. 0139A] estimavit. ( V. Ursmari. ) Secessurus autem, eo loci praefecit beatum virum Dei Ursmarum, piis moribus praeditum, in functoria tantum praedicatione ⁜ (287) sacratum episcopum ( an. 689). Hic etiam vir de villa Fleon ⁜ (288) , quae infra silvam Terasciam ⁜ (289) sita est, oriundus, formam innocentis vitae fratribus exhibuit, diesque suos in bonis operibus egit.] Hoc igitur doctore, et dein beato Ermino succedente, de quorum monasterio subsequenter narrabimus, effloruit locus, et ad Dei gloriam, ut usque in presens apparet, mos plene adolevit aecclesiasticus.

38. De monasterio sanctorum Ursmari et Ermini. Horum itaque beatorum Dei confessorum dormitionis habitaculum subjungamus. Erat namque aecclesia [Col. 0139B] parochialis subjacens prelibato cenobio, quae juxta, scilicet in vertice montis, sita est; ubi ipsi monachi, sed et omnes collimitanei circum et circa degentes, tumulandi ferebantur. Ad hanc etiam beatissimi viri Ursmarus atque Erminus, cum defuncti sunt, portantur humandi; quorum meritis declarandis divina pietas multa miracula dignata est operari. Sed quia supra de sancto Ursmaro parum tetigimus (c. 37) , non incongruum, si de sancto quoque Ermino aliquid explicemus. [( V. Ermini. ) Hic nimirum vir vitae laudabilis, et non parum praediatus, de pago Laudunensi oriundus extitit, et de die in diem in bonis operibus proficiens, omnium virtutum cluebat commertiis. Quem quia odor bonae opinionis illius longe lateque increbuit, beatus [Col. 0139C] Ursmarus, supradictum monasterium ⁜ (290) regens, sepius accersivit, diemque suae vocationis imminere intelligens, ipsum rectorem monasterii ⁜ 227 officiique sui post se supparem et ministrum pontificemque delegit ( an. 711). In functione igitur vicaria subrogatus, totum se in divinis cultibus propensius mancipavit, suique magistri forma instructus, de creditis sibi ovibus curam sollicite gessit.] Illud etiam predium suum Ercli in usibus fratrum expendit. Postquam vero ambo ad remunerationem vocati, primo quidem beatus Ursmarus ( an. 713), dein vir Dei Erminus ( an. 737), in jam dicta parrochiali aecclesia tumulati fuissent, tot et tantis munificentiis locus ille donatur, ut modernis temporibus monasterio facto, canonici mitterentur.

[Col. 0139D] 39. De Monte Castriloco. In villa Castriloco ⁜ (291) duo quoque monasteria habentur, unum quidem puellarum, [( V. Autb. ) quod sancta Waldetrudis, conjunx sancti prelibati Vincentii atque soror beatae Aldegundis, edificavit. Cum enim vir suus beatus Vincentius, relicto mundi naufragio, monasterii portum expetierit, ipsa quoque divina clementia [Col. 0140A] inspirante, calcare seculum estimavit, sanctoque debriata spiritu, a beato Autberto confortata, habitum sancti velaminis sumpsit. Deinde vero ex suis dotalibus beneficiis et propriis prediis ipsum monasterium in honore sanctae Mariae, ex sententia et auctoritate sancti Autberti patroni sui, condidit. Ubi etiam adscitis non paucis familiaribus feminis, puritatem vitae laudabilis ducens, celesti sponso obviam itura, lampadem lucernae sibi inextinguibilis preparavit.] Alterum vero monasterium est canonicorum sancti Germani.

40. De cella sancti Gislani. Nec procul hinc, in loco videlicet quem dicunt Cellam, monasterium est monachorum sancti Gislani. [ (ibid.) Iste nimirum, angelica visione monitus, ab Athenis digressus, [Col. 0140B] cursum suae peregrinationis in ipsa parte direxit, illudque monasterium auctoritate sancti quoque Autberti, sed et sancta Waldetrude, cui tunc temporis familiari dilectione inhaeserat, opitulante, fundavit ( circa an. 640).] Qui quantus vel qualis vixerit, liber qui de Vita ipsius componitur, largiter edixerit.

41. De Crispinio vico. In vico Crispinio ⁜ (292) monasterium canonichorum, ubi sanctus vir Dei Landelinus, ut jam paulo superius diximus (c. 37) , pro frequentia fratrum relicto Laubiensi coenobio, commendato viro Dei Ursmaro regimine suisque rite ordinatis rebus, secessit, viteque nitidioris perfectione exacta migrans ad Christum, in pace sepultus multis virtutibus coruscavit. Haec autem abbatiola, [Col. 0140C] ut in primo libro in preceptis regalibus videri potest (I, 68) , sanctae Dei matris aecclesiae Cameracensium subjacere debere traditur; sed infestationibus gentium subripientibus, aut in mutatione regni modo divulsa, militaribus viris beneficio infiscatur.

42. De villa Condato. Apud villam quoque Condatum ⁜ (293) olim regalis et dives in honore sanctae Mariae abbatia fuerat puellarum; nunc autem est monasterium, prae inopia, paucorum canonicorum. Ubi sane sanctus vir Dei Wasnulfus, genere Scotus, cursu peregrinationis consummato, sepultus cum patribus in pace obdormivit ( circa an. 700), hujusque meritis omnem locum illustravit miraculis.

[Col. 0140D] 43. De villa Lutosa. Est monasterium quoque canonicorum in honore apostolorum Petri et Pauli, in vico qui dicitur Lutosa ⁜ (294) , quod construxit beatus Amandus; et est dives abbatia, ubi vir Dei venerabilis Baidilo requiescit, qui corpus sanctae Mariae Magdalenae de Hierusalem in Burgundiam in loco Vercelliaco attulisse fertur.

[Col. 0141A] 44. De vico Rotnasce. In vico Rotnasce ⁜ (295) est monasterium canonicorum, a sancto quoque Amando in honore eorumdem apostolorum constructum, ubi martir Dei preciosus Ermes quiescit. Hoc autem demiramur, quod hunc locum tam antiquum et tam opulentum Ludowicus Pius Endensi coenobio ⁜ (296) subjacendum donavit.

45. De villa Iham. Est etiam locus super Scaldum fluvium, quem dicunt Iham, ubi modernis temporibus honorabilis vir comes Godefridus ⁜ (297) et uxor sua Mathildis, matrona videlicet memorabilis,—erat enim suum predium, suis usibus oportunum—castro quidem munito, navigium, mercatum, teloneum, ceteraque negotia statuerunt; infra castrum vero monasterium in honore sanctae Mariae, deputatis canonicis, fundaverunt. Extra autem [Col. 0141B] Herimannus filius duo monasteria struxit, unum sancto Laurentio, alterum vero sancto Salvatori. Nunc igitur locus, utpote noviter instructus, ex omni sufficientia floret, et tamen esset uberior, nisi crebro hostili incursione quateretur, quod maxime [Col. 0142A] ab inimicis Dei patitur pro stabilitate regni et fidelitate imperatoris.

46. De villa Sumgeias. Repetamus etiam locum, quem relictis quidem in Altomonte fratribus, expetiisse beatum Vincentium prediximus. [( V. Autb. ) Hic profecto ab incolis Sungeias ⁜ (298) nuncupatur. Ubi ipse vir Domini a frequentia populare remotus, fratribus sociatis, monasterium struxit, ibique exactis hujus vitae cursibus feliciter, sepultus cum filio suo Landrico Meldensi episcopo in pace quiescit.]

47. Monasterium in loco Maslinas. Apud Maslinas ⁜ (299) quoque monasterium est canonicorum, ubi quiescit preciosus Dei martir Rumoldus, genere Scotus, qui vitam eremiticam ducens, inibi martirizatus est. Hoc autem monasterium ab antiquitate constructum, regalibus emolumentis maxime augmentatur.

[Col. 0142B] 48. Monasterium sancti Guntmari. Nec procul hinc est monasterium ⁜ (300) canonicorum, quod ex propriis praediis vir Dei Guntmarus illustris laicus struxit ( circa an. 775), ibique sepultus diem resurrectionis spectat ⁜ 228 .

[Col. 0141B] 1. Domnus imperator Heinricus, ut superius diximus, suorum principum unanimi consilio usus, Gerardo suo capellano, adhuc diacono, non infimis parentibus Lothariensium atque Karlensium edito ⁜ (301) , apud Arvitam ⁜ (302) villam Saxoniae Kalendis Februarii donum largitus est episcopii ⁜ (303) [ an. [Col. 0141C] 1012]. Hunc in puericia Albero Remensium archiepiscopus, pro consanguinitate, sed et pro praediis [Col. 0142B] quae ex parte matris in ipsa terra habebat hereditario jure tenendis, secum permissione parentum abduxit, et sub regula canonica degentem familiariter educavit. Sub cujus liberali eruditione et normam aecclesiasticae religionis et mundanae disciplinam satis viderat honestatis. Episcopali vero [Col. 0142C] munere infulatum ⁜ (304) ipso quidem die et crastino, purificationis scilicet gloriosae Dei genitricis [Col. 0143A] Mariae, secum imperator detinuit; tertio vero die licentiam discedendi accommodans, abbatibus videlicet Richardo ⁜ (305) , et Berthaldo Endensi, sed et Herimanno comiti ⁜ (306) per legationem precepit, ut Gerardum comitantes ad urbem commissam usque deducerent. Hiis ergo comitantibus, cum iter faciens Valentianense castrum pene subiret, Balduinus comes ⁜ (307) , audito rei exitu, etiam comitaturus occurrere festinavit; tantaque copia fultus in urbem pervenit, a populo videlicet et clero cum leta et officiosissima celebritate susceptus. Missi vero regii predictam (I, 120) Walteri sevitiam audientes, mordaciter illum et cum indignatione reprehendunt; immo et quo spiritu cum aliis malis etiam domum episcopalem occupare presumpserit, [Col. 0143B] rogant. Qui mox falsam defensionem objiciens, fallaciter conposuit, quod ita se facere non causa rapinae, sed tuitionis adversus Balduini comitis impetum, cui male suspectus erat, disposuit. Hoc autem longe a rei veritate seclusum, ac magis dolo quam fide suffultum fore respondent, presertim cum suas opes intactas reliquerit, episcopales vero abnormi effusione consumpserit. Tandemque cum asperitate erroneo consulunt, monentes ut melioratus ab insolentiis desisceret ⁜ (308) , correctisque praeteritis, fidelitatem episcopi in reliquum observaret. Id continuo quam sancte promisit, sed ut posterius multis modis videbitur, fidem sermonibus derogavit.

2. Procedente vero aliquo temporis ( an. 1012. [Col. 0143C] Mart. ), ipse domnus Gerardus, ordinatis suis rebus vassallisque ac clericis sibi sacramento constrictis, ad imperatorem in villam videlicet Novimagum ⁜ (309) se contulit, et cum aliis imperatoris fidelibus etiam Balduinum comitem pariter duxit; ubi ei imperator villam ⁜ (310) Walcras beneficiavit. Hoc autem in loco ipsum domnum Gerardum in sua presentia fecit ordinari presbyterum. Denique ipsi accommodata remeandi licentia, mandat ut in die sancti paschae sibi famulaturus. Waltero secum pariter adducto, ad aecclesiam Leodecensium adveniret. Sic reversus, multa iterum mala repperit; quippe querulis pauperum clamoribus triste pulsatus, quorum Walterus alios verberabat, alios insuetis exactionibus semper vexabat. Super haec ergo tirannum [Col. 0143D] increpans, animae pericula monstrat. Verum ille inobedienter audiens monitus saluberrimos omnino depravat. Cum autem pascha propinquante ad prefatam aecclesiam episcopus imperatori serviturus [Col. 0144A] secundum monitum ire disponeret, cum suis fidelibus etiam Walterum, ut secum pergeret, parari precepit. Quo renuente, ipse praesul cum suis aliis in urbem Leodecensium, praescripto termino ⁜ (311) , imperatori occurrere festinavit, debitumque obsequium exhibens, super Walteri injuriam et inobedientiam exclamavit. Post haec vero monuit illum imperator, ut secum ad novum episcopium dedicandum, in civitatem videlicet Bavenberg, una proficisceretur, ibique in sua presentia a missis apostolicis multisque coepiscopis sive abbatibus, qui illuc ad encenia ⁜ (312) templi convenire deberent, ordinaretur episcopus. Qui et si honorabilius et disciplinatius coram regia pompa et Lothariensi sollertia sciret se ordinandum: tamen loci amore, [Col. 0144B] quo nutritus fuerat, captus, a nullo quidem nisi a metropolitano Remensium archiepiscopo se ordinatum iri velle respondit; quippe satis provide ac competenter causam considerans, ne forte videlicet eo etiam ipse consuetudini sedis metropolitanae contraire videretur, quod domnus Erluinus episcopus ob supradictam contentionem (I, 111) , Romae ordinationem susceperat. Quo audito, imperator altioris consilii illum advertens, libenter acquievit, dataque reditus licentia, largitus est ei librum consecrationes clericorum et ordinationem episcopi continentem, ut per hunc videlicet consecratus, haud fortasse quidem indisciplinatis moribus Karlensium inregulariter ordinaretur. Unde mox ad sua cum honore et prosperitate concessit. Nec [Col. 0144C] multo post paratis viaticis cum suorum primoribus, excepto Waltero, aecclesiam Remensium petens, summa cum veneratione pontifex ordinatur ⁜ (313) [ Apr. 27]. Sic itaque sublimatus, oves sibi commissas revisit quantocius; sed nequaquam ab insolentiis Walteri feriatur. Ceterum aures suae querimoniis pauperum non vacabant, eorum scilicet quos Walterus, ut dictum est, injuriose torquebat; quos etiam pessime affectos, direptis substantiolis, in vinculis mancipabat. Unde imperator exclamante iterum episcopo graviter excitatus, sed et recordatione hujusmodi controversiarum, quas in Erluinum quoque dudum exercuerat, efferatus, illustres viros comites, Godefridum scilicet ⁜ (314) postea ducem, fratremque Herimannum, huic urbi [Col. 0144D] direxit, et ut ad se tantae immanitatis virum facerent ire, mandavit; certe satis admirans, quod cum se castellanum advocatumque civitatis aiebat, numquam aulam regiam frequentaret. Qui comites [Col. 0145A] herilibus obtemperantes jussibus, Walterum conveniunt, ac pristinae reconciliationis ingratum et insolentiae reum haud mollibus indignationis motibus redarguentes, plurimum dequesti sunt: eum videlicet non solum promissam emendationem irritam fecisse, sed ad augmentum suae tirannidis iram episcopi amplius provocasse. Sibi enim totius rei prepotestatem penitus usurpare, episcopo vero solum nomen ac speciem honoris relinquere. Ad districtum ergo judicium imperatoris contendat monuerunt. Ad haec ille perterritus, mox incredibilis poenitentiae speciem induit, et quem crederes ulterius nequaquam esse lapsurum, obsidibus quidem cum sacramento oblatis, congestis etiam precibus, ad totius ⁜ (315) generis satisfactionem tota se humilitate [Col. 0145B] dejecit; adeo sane, ut etiam ipse domnus episcopus, miseratione pulsatus, iratos comites precibus mitigaret. Quo petente comites emolliti, suspectum omne praetergrediuntur ⁜ 230 , susceptisque quinque majoris pretii obsidibus, Walteri precibus accedere estimarunt; eo videlicet pacto, ut ni infra constitutum placitum episcopo satisfaceret, judicandus postmodum presentiam imperatoris adiret. Hoc autem et ipsi obsides coram omni populo dejerarunt, quod si pactum ullo modo solveret, mox episcopum secuturi, illum omnino desererent.

3. Hiis ita gestis, nec longo post, Walterus non solum evacuavit promissum, sed etiam multo pejus sui furoris ampliavit incursum. Nam dum episcopus Gerardus ad obsidionem Mettensium civitatis aliquamdiu [Col. 0145C] cum imperatore moraretur ( an. 1012, Aug. ), Walterus nescio quid male suspectans, mox fide mutata, bona episcopi exteriora vastavit, immo et suburbium civitatis igne consumpsit. Quod ubi delatum foret episcopo, cur hoc fecisset satis superque obstupuit, presertim cum ipsum nichil laederet, verum inviolato fidei pacto condictum placitum expectaret. Walterus autem soluti federis pretendens poenitentiam, suae praesumptioni oportuna calliditate praevidit. Quo enim gravius advertit se offendisse episcopum, tanto altioris praesidii quaerit sibi suffugium ⁜ 231 . Nam Rotbertum regem et Odonem comitem ⁜ (316) precatores sibi et adjutores paravit, et ut domnum episcopum placaturi, suae temeritati veniam rogarent, obtinuit. Verum hii circa negocium [Col. 0145D] aliud occupati, Harduinum Noviomensem episcopum cum aliis etiam oratoribus usu vicario ad Gerardum pontificem delegarunt. Qui tempus acceptabile poenitentibus aucupati, circa initium quadragesimae [Col. 0146A] ( an. 1013) reducto Waltero precatum venerant, ac precum delinimento ⁜ 232 iram episcopi mitigantes, omnes in preces descenderant. Horum itaque rogationes episcopus, quem putares obstinatissimum et inexorabilem, non vilipendere ⁜ 233 ratum duxit, sed domesticarum necessitudinibus aerumnarum altrinsecus deploratis, eorum precibus assensum porrexit, hujusmodi tamen conventionibus suorum amicorum sacramento collatis.

4. Tunc etiam temporis in monasterio sanctae Mariae Atrebatensium juxta altare multorum sanctorum reliquias preciosas contigit inveniri (cf. II, 13) . Ad quarum quidem merita propalanda divina clementia diversi generis signa et prodigia operante, non solum ex vicinis, sed etiam longe positis regionibus [Col. 0146B] per totum fere biennium multitudo maxima confluebat.

5. Ipso vero in tempore, cum post Nocherum sanctae memoriae episcopum, Baldricus Leodicensis aecclesiae adeptus est dignitatem ( an. 1008), Lantbertum comitem ⁜ (317) assumere in amicitiam estimavit, utpote consanguineum et ideo adjutorem patriae futurum. Hujus autem perfidiam Gerardus episcopus plerumque compertam intimavit, et ne illum sibi adscisceret, exortatur; hominem esse enim subdolum, fide vacuum; timendas ejus calliditates. Quod profecto postea ita probavit eventus. Episcopus enim cum in villa Huvardas ⁜ (318) castellum muniret, ad firmitatem videlicet pacis, ad maleficos territandos: ipse Lantbertus, furoris sui [Col. 0146C] obstaculum videns, mox fide mutata, congregata valida manu, Rotberto ⁜ 234 Namurcensi comite sibi abhibito, non erubuit praesulem invadere; omnibusque fugatis, Herimannum tantummodo comitem ⁜ (319) , cui erat pudori fugere, ibi in aecclesia sancti Gorgonii, ubi quidem, spe resistendi sublata, quia fugerant cuncti, secesserat, captum Rotberdi comitis custodiae commendavit ( an. 1013, Oct. 10). Quod quamvis amicis ejus, multum dolentibus ne diu teneretur, suspectum foret: divina tamen clementia, quae vota omnium supervadit, in melius prosperavit. Rotbodi namque comitis mater ⁜ (320) , sano usa consilio, Herimannum comitem suis amicis se redditum ire promisit, si pro tanta commutatione sibi gratiam amicorum ipsius Herimanni et imperatoris, [Col. 0146D] quem offenderat, resarcirent. Quod cum rescirent episcopi Gerardus atque Baldricus, imperatorem in loco qui Confluentia dicitur sinodum celebrantem ⁜ (321) et de episcopo Mettensium, qui [Col. 0147A] inimicis suis inhaeserat, tractantem agressi sunt, et ut comitissa poscebat, ei imperatoris gratiam inpetrarunt. Sicque comes Herimannus nesciente Lantberto a captione solutus est.

6. Est autem monasterium in pago Hainou, in villa ⁜ 235 quae dicitur Altusmons, quod, ut posterius ⁜ (322) lectori occurrit, sanctus Vincentius, beati Autberti predicatione de laico monachus factus, ex rebus sui juris sub monachorum religione construxit, ac sub regia manu per multos annos non mediocriter floruit. Supervenientibus autem causis diversarum tempestatum, quas legimus, comitibus in beneficium traditum est, et ad tantum casum paulatim devolvitur, ut, monachis quidem egestate coactis, paucorum clericorum custodiae mandaretur. Procedente [Col. 0147B] vero tempore contigit Arnulfo, patri domni episcopi, a comite Herimanno in beneficio conpensari. Hic profecto audito de antiquitate et summa veneratione loci, sicuti vir sanus, ad pristinum gradum voluit reformare; sed subripientibus causis bellorum non potuit. Post cujus excessum, cum Arnulfi ⁜ 236 filio ⁜ (323) hereditarie cessit, hujus nimirum meliorare volentis desiderium divina clementia secundavit. Ipso enim tempore ( an. 1012) frater suus ad pontificium sublimatur; cujus tam consilio quam auxilio pulsis quidem canonicis, domno abbate Ricardo ⁜ (324) , monachorum religio revocatur ( an. 1016). Qui Ricardus postea Fulcuinum abbatem sibi substituere estimavit. Hunc ergo domnus episcopus Gerardus unaque abbas Ricardus imperatori [Col. 0147C] presentarunt abbatia donandum. Nullum enim abbatias praeter imperatorem aut episcopum largiri, cuiquam fas est, quamvis advocatiae earum laicis commendantur. Subrogatus itaque Fulcuinus, multo labore monasterium, quod desertum invenerat, domno episcopo adjuvante, tam claustro et ceteris aedificiis quam regulari fratrum servitute munivit. Quod ita innovatum, Kalendis Maii in honore sanctorum apostolorum Petri et Pauli, ut ante fuerat, domnus episcopus consecravit. Abbas autem clericorum incursus, qui ejecti fuerant, ferre non poterat, nisi domnus episcopus virtute compesceret.

7. Eodem vero tempore defuncti ducis ⁜ (325) Ottonis ( an. 1013, vel 1014), filii Karoli, Godefridus [Col. 0147D] antea dictus ⁜ (326) , intercessione Gerardi episcopi et obtentu majorum fidelium imperatoris, adeptus est [Col. 0148A] dignitatem. Inter quem et Lantbertum comitem jamdudum vetus fervebat discordia; quos Gerardus episcopus, licet Lantberti profluviam fidem et instabilem animum noverat, tamen ne qua calliditate Godefrido in tam novo honore officeret, interposita pace amicavit. Hic itaque ad tantum culmen promotus, cum honore et maxima virtute fidelitatem imperatoris agebat; sane adeo, ut nemo melius pacem patriae dilataret, bella sedaret. Illo siquidem rectore consilii, imperator superborum cervices subigebat hostesque vincebat.

8. Juxta castrum Montem fonticulus est ⁜ (327) , per multos annos ab incolis sanctae Waldetrudis veneratione servatus, ubi infirmi perfusi sospitatem meritis sanctae Virginis ⁜ 237 recuperare feruntur. [Col. 0148B] Ubi cum eo tempore quaedam femina pergeret pro infirmitate lavatum, repperit quasi recenti cruore respersum, et dum lavaretur, visa est facie sanguinolenta. Quo prodigio domnus episcopus bella inminere predixit; quod ita ipsa res postea indicavit.

9. Denique vero tempore procedente ( an. 1015), Lantbertus jam dictus cum Rainero nepote suo, Raineri filio, inimicitiam adversum ducem Godefridum et Herimannum fratrem, soluto foedere, iterum excitavit, alternisque pulsibus contentio invicem eo usque processit, dum in campum Florinensem convenientes, asperam pugnam committerent ( Sept. 12); Dei tamen justo judicio Lantbertus [Col. 0148C] cum multa quoque suorum strage caesus occumberet. Postea idem Rainerus et Heinricus Lantberti filius, paternos quidem mores omnino imitati, super fideles imperatoris plerosque impetus faciebant, ac humanis ⁜ 238 operibus morumque insolentiis imperatorem male offenderant. Videns autem Gerardus episcopus domnum imperatorem circa alia negotia occupatum, in quantum potuit salutem patriae sapienter previdit; sibique coepiscopus Albaldo ⁜ (328) videlicet et Haimone ⁜ (329) adhibitis, gratiam imperatoris ipsis malefactoribus pace interveniente optinuit.

10. Hiis ita gestis, Rainerus ad integrandam amicitiam filiam Herimanni comitis sibi quaesivit matrimonio [Col. 0148D] copulari. Sed hoc, pro consanguinitate quae dicebatur, esse illicitum Gerardo episcopo [Col. 0149A] estimanti omnino displicuit. Et tamen postea consilio coepiscoporum usus, invitus siluit, quippe proponentium beati Gregorii monitus suo discipulo Augustino collatos. Cui, cum Anglos predicatione Dominici verbi erudiens ad fidem Christianae religionis excoleret, si virum ac mulierem seu quartae seu quintae propaginis junctos inveniret, junctos etiam si nollent ⁜ (330) pateretur, ammonuit, gratia videlicet propagandae novae Christianitatis. Prolem enim esse futuram, quae melius legem servarent. Hoc ergo potius consentire deberi, ne forte aliquid esset dispendium antiquae Christianitatis. Si enim tanti viri gener fieret, spem fore pacis; sin autem, naufragium patriae.

[Col. 0149B] 11. Item etiam comes quidam Gerardus ⁜ (331) , secundum secularem pompam male fastuosus, plerisque assultibus imperatorem irritabat; illique quasi capiti et domino omnium malorum, cuncti rebelles et infideles imperatoris subjecti, cuncta mala perpetrabant. Qui parata valida manu, circa viciniam ducis Godefridi, illum quidem incautum estimans, quadam die cum incendiis et depraedationibus desevire accessit. At subito dux nuntiis excitatus, collectis quos presentes habebat, in fidelitate imperatoris sed et in Dei clementia fisus, adversum hostem ierat; bellumque iniens, Gerardo fugato et unico filio ⁜ (332) vulnerato capto, postmodum vero defuncto, victoriam adeptus est ( an. 1017, Aug. 27). Quae causa reliquis infidelibus magnum incussit [Col. 0149C] timorem, ac patriae intulit pacis et quietis tranquillitatem.

12. Dehinc vero in campo Florinensi factum est bellum ( an. 1015, Sept. 12), ubi Lantbertus comes caesus, finem fecit suae tirannidis, una etiam non paucis altrinsecus interfectis. De quo quia quiddam mirum ac memorabile domnus episcopus referre solebat, notare congruum estimavi. Ipsa namque nocte, cum ad Florinas tenderet bellaturus, incestus siquidem apud Nivellam cum quadam moniale dormivit, quae ei in fibula suae camisiae reliquias preciosas innexuit, ut per earum merita videlicet in ipso prelio periculum evasisset. Ubi vero cum ventum est, super ceteras vestes etiam loricam induitur, [Col. 0149D] et, ut moris est bellantium, capiti inpositam ⁜ (333) loricae strictim commisit, subtus quidem reliquiis in fibula camisiae ex industria reservatis. Quo munimine fretus, inpenetrabilis ferro bellum agebat, donec ex Dei voluntate sanctae reliquiae per medias vestes et per loricam subito erumpentes, procul [Col. 0150A] acervo lapidum insiderent, in albo quidem panniculo involutae. Statim comes viribus destitutus, occubuit caesus. Quomodo vero reliquiae exiluissent unus ex persequentibus comitem intuitus, dum caeteri interficiunt hostem, inventas in sua ocrea festinanter abscondit. Post bellum vero rediens domum, in ipsa coxa coepit graviter infirmari, morboque crescente coactus, qualiter illud sanctum pignus invenerit, confessus est. Quod cum fama comitis Herimanni, cujus miles erat, auribus detulisset, cum omni desiderio reliquias quaesitas habuit; et tamen postea imperatori has roganti concessit. Domnus autem episcopus illud incestum superius dictum credere non potuit, donec ipse cum Baldrico [Col. 0150B] episcopo in eodem monasterio causam diligentius ventilavit. Ubi quidem monialis rubore suffusa, tandem culpam est confessa.

13. Post bellum vero Gerardi quod jam diximus, illas seditiones, quas sororii imperatoris ⁜ (334) contra statum regni saepius incitabant, domnus episcopus duxque Godefridus una cum aliis fidelibus imperatoris multo labore sopierant; ducique Bajoariorum Herimanno ⁜ (335) , qui privatus fuerat, ducatum postea impetrarunt ( Dec. ).

14. Eodem tempore mortuo Baldrico Leodicensium episcopo ( an. 1018, Jul. 29), Vulpodo subrogatur, ac jubente imperatore a Gerardo episcopo ad eandem aecclesiam ductus, dono episcopii intronizatur. Iste siquidem omni religione praeditus, normam [Col. 0150C] justitiae suis exhibuit, morumque ac vitae innocentis exempla reliquit.

15. Sub hiisdem diebus Engebrandus monachus abbatiae Laubiensis aecclesiae praeerat ( an. 1007-1020); sed sub specie regularis habitus seculariter vivens, nomen officii inpugnabat. Nichil enim religionis interius doctrinabat, et exterius bona aecclesiae turpiter dissipabat. Unde quidnam agerent ambo episcopi, Gerardus videlicet et Vulpodo, invicem consulentes, iste quia in sua parrochia est aecclesia, ille quia in suo abbatia est territorio, eum ejicere moliuntur, et tandem effectum adepti, sed non sine magno labore, pepulerunt ( an. 1020). Qui postea depositum se absque legali judicio attestans, tamdiu [Col. 0150D] adversus episcopos clamores excitavit, dum indicto placito idem episcopi iterum cum multis abbatibus convenirent, illumque coram omni populo confessum et devictum canonice ab officio jure privassent. In cujus vice Richardum summae religionis virum ⁜ (336) , divina gratia praeordinante, substituunt [Col. 0151A] ( Sept. 22), qui et spiritualibus doctrinis monachos aedificaverat, et res exterius, ut videri nunc potest, multiplicare studuerat.

16. Ea etiam tempestate Richardus abbas, ut et liberius Deo servire potuisset, et pro coelesti potius quam pro humana affectatione se onus sumpsisse cunctis notificaret, a regimonio Atrebatensis aecclesiae se relaxare disposuit, consilioque Gerardi episcopi in sua vice Leduinum, ex laico piae religionis monachum factum, substituit.

17. Defuncto autem Heriberto venerabili Coloniensis aecclesiae episcopo ( an. 1021), Peregrinus subrogatur, in ipsaque aecclesia in natali apostolorum Petri et Pauli, coram imperatore, adstantibus quidem multis episcopis pariterque etiam domno [Col. 0151B] Gerardo episcopo, ordinatur ( Jun. 30). Post quam ordinationem imperator Noviomagum petiit, ibique suis, quos Greci in partibus Apuliae, circa urbes videlicet Salernam, Beneventum, Capuam debachantes premebant, se subvectum iri disposuit. Paratis ergo viaticis iter arripiens ( Aug. ), domnum Gerardum episcopum usque ad monasterium Sanctas ⁜ (337) secum adduxit, ipsumque magnis et optimis muneribus, in auro videlicet, in palliis, in precioso etiam vase argenteo, honorifice donans, cum amore et benivolentia ad sua remeare permisit. Exin vero emenso itinere super Grecos inruens, Trojam civitatem obsidione vallavit ⁜ 239 ( an. 1022, Maii ); illucque domni Gerardi episcopi mentionem faciens, ei munera iterum misit, sane mandans totius benivolentiae [Col. 0151C] commercia.

18. Episcopi vero patre defuncto, ipse domnus episcopus apud Florinas, pro reverentia siquidem loci quo natus fuerat, immo et pro salute animae patris, et illud monasterium sancti Gingulfi, quod pater inperfectum reliquerat, ad finem perduxit, et alterum sancti Johannis ex rebus suis et fratrum suorum non tam pulchra aedificiorum quam forti operositate fundavit. Sed hoc quidem ⁜ (338) clericorum, illud vero monachorum, utrumque annuente Baldrico Leodicensium episcopo, in cujus parrochia sunt, consecravit. Denique illa abbatia ⁜ (339) domni [Col. 0152A] abbatis Richardi regimonio commendata, sed et magni imperatoris Heinrici auctoritate firmata, coepit florere, ac postea magis magisque, Deo gratias, tam affluentia rerum quam sanctitate monachorum effloruit.

19. Erat etiam locus quidam silvis ac paludibus inhabitabilis ⁜ 240 , qui ab incolis Mereweda ⁜ (340) nomen accepit, ubi videlicet Mosa et Wal fluvius de Rheno effluens pariter corrivantur. Nullusque ibi praeter venatores ac piscatores habitare antea consueverat, eratque episcoporum Trevirensis videlicet ac Coloniensis, sed et aliquot abbatum, in piscatione et venatione communis possessio. Huc nimirum Theodericus, Arnulfi Gandensis filius,—qui participium monarchiae Frisonum tenebat,—quia [Col. 0152B] Frisones pro morte patris quem interfecerant suspectos habebat, secesserat; factoque quodam municipio, alienus invasor ipsam terram praesumpserat possidere, sed et negotiatores inibi navigantes, gravissimo censu constringere. Unde imperator Henricus clamore excitatus ac maxime Albaldi episcopi ⁜ (341) , cui major portio de ipsa communi possessione cedebat, monitione compulsus, duci Godefrido, sed et episcopis Coloniensium, Trejectensium, Leodinensium, ut exercitum adunarent, edixit ( an. 1018). Qui cum juxta decretum regium iter facerent, inter agendum accidit prodigium, quod mihi non videtur esse silendum. Baldricus enim episcopus in vico Trejectensi in monasterio sanctae Mariae condidit criptam, desuper jam altari [Col. 0152C] erecto. Unde cum ipso die post orationem egressus, cum in navim intrare deberet etiam cum ipso exercitu profecturus, mirabile dictu, fuso altari totum illud opus diruitur. Hinc ergo malum omen multi opinabantur, sive publicum sive privatum episcopi, ut paulo post probavit eventus. Ipse enim cum aliis etiam arrepto itinere, mox infirmitate preventus, in villa quae Herewardus ⁜ (342) dicitur ⁜ 241 remansit. Ceteri vero cum innumerabili multitudine permeantes, Teodericum cum paucis Frisonibus quos secum habebat, adorti sunt ⁜ (343) , procul dubio se victuros esse putantes. Quis enim tantum ac tantae [Col. 0153A] virtutis exercitum prevalere ambiget ⁜ 242 , praesertim cum usu bellico et disciplina militari prestarent, et imperatori studio placendi inniterentur? Cum ergo comminus conflixissent, derepente incertum quis di bolico instinctu vexatus in hac voce bis horrendum erupit: Fugite, fugite. Quo Lotharienses exterriti, nescimus quo Dei occulto judicio, omnes fugam inierunt ( Jul. 29). Ex quibus quam multa ac quam miserabilis caedes facta est, non est presentis negotii explicare. Nec tam tamen ab hostibus ferro quam timore vexati, inter naves dum fugerent in numero ⁜ (344) periclitabantur, manifesto quidem quod scriptum est: quia unus mille et duo fugarunt decem milia (Deut. XXXII, 30) . Dux autem Godefridus, quem secunda bellorum accenderant, undique [Col. 0153B] circumfusus, dum fugere pudoris estimat, fugientibus sociis solus in prelium ruit; caesisque quos adversum ierat, a latere circumventus, tamen capitur ⁜ 243 vulneratus. Timens autem Teodericus tantae magnitudinis virum in captione tenere, suae temeritati consuluit, eumque, ut sibi imperatoris gratiam emercetur, abire concessit. Ipso vero die, et, ut multi conjectant, eadem hora qua bellum factum est, Baldricus episcopus in predicta villa ⁜ (345) hominem exivit, Letgiam tamen ad sepeliendum devectus. Ad quem tumulandum domnus Gerardus episcopus per legationem vocatus, ire non distulit, sed fraterno ductus amore per totam noctem celeriter equitavit. Cum vero circa Montem castrum iter carperet, adhuc quidem prelii quod fuerat factum [Col. 0153C] ignarus, tunc primum de prelio et de captione ducis acceperat. Duplici ergo memore affectus, viam metire festinat, semperque quoscumque habebat obvios, de prelio consulebat. Antequam vero Letgiam pervenisset, adrumatur ei ducem redisse. Mox ergo repentina rerum conversione non solum episcopus, sed et multi alii, merorem quem de obitu episcopi conceperant, gaudio quod habebant de ducis incolumitate, mutarunt. Ad quem festinus episcopus in castrum videlicet Argentolum ⁜ (346) permeavit; a quo quidem honorifice susceptus, omnem ordinem belli audivit. Sciendum tamen quod ante illud prelium ⁜ (347) fere per quatuor menses cometa visa est, solito tamen mirabilior, [Col. 0153D] in modo videlicet quammaximae trabis.

20. In illis diebus, monasterio sancti Gisleni in villa Cella, unde supra mentionem fecimus (II, 40) , preerat quidam abbas nomine Simon, qui seculariter [Col. 0154A] vivens, res aecclesiae distrahebat. Post cujus excessum ( an. 1015) ad tantam paupertatem deduxit, ut vix quatuor monachi remanerent. Domnus autem episcopus hoc previdens, quaesivit abbatem; sanctumque virum Wenricum nomine imperatori obtulit dignitate donandum. Quamvis enim abbatia pauper sit et exigua, pendet tamen de manu regia. Qui abbas factus ( an. 1015 vel 1018), cum ad commissum monasterium pervenisset, omnia dissipata miratur; et non tantum praesentia dampna deplorat, verum etiam multas incursiones latronum, qui illuc quamplurimi conversantur, postea perpessus est. Quorum unus, nomine Aldo, nominatissimus raptor, multas inrogabat injurias, in tanta quidem presumptione sublatus, ut infra claustrum cum rapinis [Col. 0154B] et armis aliquando versaretur. Unde episcopus comitem Rainerum ⁜ (348) frequenti clamore pulsavit, sane surdum, quia et ipse raptor, raptoribus favere consueverat. Contigit autem, domnum episcopum alio tendentem per illud monasterium transitum facere. Ubi cum pervenisset, predictum latronem invenit, captumque Albaldo Trejectensium episcopo commendavit. Post unius vero anni curriculum, domnus episcopus multorum precibus delinitus redire permisit, promittentem videlicet et sancte dejerantem quod rapinis se subtraheret, fidelis aecclesiae cum omni devotione mansurus. Hoc vero irritum faciens, postea ab insolentis non cessavit. Sed paulo post per misericordiam Dei morte correptus, in ipso tamen cimiterio, multo suorum [Col. 0154C] precatu, sed nesciente episcopo, tumulatur. Quod quam nefarium fuerit divina clementia propalavit. Post biennium enim, cum alii humando ipsius tumulus foderetur, de toto certe corpore nullum vestigium praeter unum subtolarium ⁜ (349) reperitur. Per hoc ergo cunctis intelligere datur quantae dampnationi in tartaro impii deputantur.

21. Post obitum vero domni abbatis Wenrici duos abbates, alterum post alterum, comes Rainerus substituit; hoc siquidem modo abbatiam vendicare presumens. Quod quia nefas esset, domnus episcopus sua auctoritate rejecit, cum, ut supra diximus (c. 6) , abbatiam quamlibet nullus preter imperatorem aut episcopum debeat commendare. [Col. 0154D] Postea vero imperator quem voluit, Herbrandum videlicet qui nunc est ⁜ (350) , monente domno episcopo, ut dignum est, sublimavit. Hic etiam multa mala perpessus est a comite Rainero.

[Col. 0155A] 22. Inter hoc etiam illud memoriae commendandum est, quod in ipsis diebus in vico quodam Trejectensis dioceseos accidisse domnus episcopus nobis narrare solebat sibi certe ab episcopo Albaldo ⁜ (351) relatum. Quia namque Aquaticorum Frisonum circa ipsam parrochiam moris est, aut vix paucos aut nullos eucharistiam in die sancti paschae velle gustare: ipsa siquidem die sacerdos in quodam videlicet vico ejusdem dioceseos, populum celesti alimonia refecturus, plebeculam ammonere curavit, ut ad percipiendum celestis vitae sacramentum venirent. Quibus de more cunctantibus, unus qui major ceteris aderat, instinctu diabolico agitatus, misterium Christi blasphemare non timuit, dicens malle sibi peccarium ⁜ (352) plenum cervisiae, [Col. 0155B] quam illud celestis epulum mensae. Ut autem majorem haesitationem intulisset ceteris, addidit, omnes ipso anno morituros, quotquot essent ipso die celestem alimoniam assumpturi. Quo nimirum omnes exterriti, sicuti rudes, Dominicae mensae se subtraxerunt. Ille vero blasphemus ad quandam tabernam de more profectus, cervisiam nimiam inconcavit; sicque debriatus ascenso equo, dum alio cum suo armigero tenderet, mox divina ultione percussus de caballo corruens, collum siquidem fractus spiritum exalavit; in atrio ⁜ (353) tamen, quia major ⁜ (354) erat villulae, subterratus. Quod quantum nefas fuerit, divina clementia non multo post mirabiliter indicavit. Sed nec pretereundum, quod armiger in ipsa hora, qua dominus suus de [Col. 0155C] caballo corruit, divinitus sit excecatus, sed postea penitens, Dei miseratione lumen recepit. Tunc temporis vero Albaldus episcopus apud imperatorem Henricum in Saxonia morabatur. Ubi cum audita hujusmodi causa, ipsius blasphemi tumulationem in atrio accepisset, altius ingemuit, satisque hoc indignum judicans, ut infidelis sit particeps fidelium defunctorum, statim detumulari praecepit. Sed quia hoc nemo prae timore ipsius parentelae facere auderet, ipse episcopus ab imperatore discedens, per eundem vicum transitum faciens, blasphemum defodi fecit, defossumque per pedem fune ligato longe trahi precepit. Qui cum traheretur, licet quindecim fere diebus sub tumulo jacuisset, per spatium unius miliarii, mirabile dictu, cervisiam ac si recens bibisset, [Col. 0155D] evomuit. Quod quia domnus episcopus saepe narrabat, scribere ratum duxi, ne posteros latuisset, ut infideles quique quaterentur terrore, fideles vero merito letarentur.

[Col. 0156A] 23. Item quam mirificum sub illis diebus Alberto Vermandensi comiti, fratri videlicet Ottonis, qui nunc est ⁜ (355) , dignum quidem reconpensante divina clementia, accidisse, domno episcopo narrante cognovimus, nolumus praeterire. Hic nimirum comes omni malitiae deditus, officium linguae in detractione, in perjuriis, in scurrilitate, sed et in omni genere pravitatis exercuit. Quod cum diu fecisset, justo Dei judicio tandem gravi et intolerabili languore percussus, poenas luit, et ex consideratione suorum scelerum perterritus,—pie siquidem monente monacho Walerano, qui tunc sub Richardo abbate monasterii sanctae Hunegundis ⁜ (356) prepositus erat, nunc autem, Deo gratias, boni testimonii abbas—falsam poenitentiam induit, postea sub monachali habitu Domino serviturus ( circa an. 1016). [Col. 0156B] Tonso igitur capite, adsumpto habitu, ex illa infirmitate aliquantisper convaluit; moxque instinctu diaboli, cui totus inhaeserat, relapsus ad vomitum, consilio matris aliorumque fautorum, qui hoc eum per insaniam fecisse dicebant, militari clamide iterum sumpta mutavit cucullam. Statim vero iterum inevitabili morbo corripitur, et ut digna meritis suis recompensatio omnibus appareret, lingua ejus divino igne succendi reperta est. Cui cum hora exitum maturasset, stulti canonici corpus Domini detulerunt. Quod cum gustasset, mox in hiis verbis ultissimis spiritum exalavit: Ferrum, inquit, quod mihi clerici ⁜ 244 detulerunt, me occidit. Quem visitaturus cum jamdictus monachus iterum adveniret, latentem [Col. 0156C] ignem in ore volens cognoscere, moribundum os difficillime cultello reclusit, et linguam usque ad palatum, miserabile visu, crematam matri ac fratri et ceteris adstantibus aperte monstravit; certe insinuans manifestum Dei judicium, et hoc meritis suis digne compensum, qui, quoad vixit, linguam omni malicia depravavit. Quod quia certus relator, ipse videlicet monachus, domno episcopo intimavit, ad honorem domini nostri Jesu Christi memoriae commendavi, ut quicumque audierint improbi terreantur, boni vero merito gratulentur.

24. Ea tempestate cum aliis multis coepiscopis interfuit etiam domnus episcopus consecrationi Beroldi Sessonensium episcopi, in ipsa videlicet aecclesia Sessonensi. Ubi siquidem Azelinus Laudunensium [Col. 0156D] episcopus Harduinum Noviomensium episcopum omni calliditate et fraudulentia criminatus, procul extorrem ⁜ 245 et indignum fraterna conventione coram coepiscopis qui aderant exclamavit. Ad cujus [Col. 0157A] rei experientiam litteras ex nomine domni apostolici falso signatas in medio publicavit, in quibus Harduinum pro multis criminibus anathematizatum esse contendit. Ad quod roborandum aliquot coepiscoporum fraudulenter illectis, etiam domnum episcopum illicere estimavit. Domnus autem episcopus ejus commenta declinans, quamvis Harduini lapsus aliquot non nesciret, longe dissensit, judicans certe, Harduinum nequaquam judicio ejus debere dampnari, cujus consilio objecta crimina perpetrasset. A capellanis enim eorum, Harduinum hortante Azelino quaedam turpia fecisse audierat. Quorum vero contentio diu invicem ventilata, eo usque processit, ut instinctu diabolico in arma volare excandescerent. Domnus autem episcopus partim blandimento verborum [Col. 0157B] lactans, partim canonicis ferulis alterutrum pungens, ad tempus difficillime tranquillavit.

25. Defuncto A. ⁜ (357) Remensium archiepiscopo, Azelinus Laudunensis quendam laicum Ebulonem nomine, antea suum secretarium et suae calliditatis conscium, acclamavit, et ut rex concederet, suis adulationibus inpetravit; virum sane nullius disciplinae, nihil etiam litterarum preter pauca silogismorum argumenta scientem, quibus idiotas ac simplices quosque ludificari solebat. Sub specie vero litterarum ad tanti honoris fastigium multo ante tendebat, spemque suam multa pecunia cumulabat, quam usuris turpiter acervabat. Hoc quoque Azelinus multo ante quaesivit et nunc maxime insudabat, quatinus per eum suas calliditates liberius exerceret. Ad cujus [Col. 0157C] ordinationem et consecrationem vocatus domnus episcopus, altius reclamavit, et hoc indignum, ut postea probavit eventus, et contra divina eloquia factum juxta illud apostoli: Non neophitum (I Tim. III, 6) , viva contradictione redarguit.

26. Postea tamen procedente tempore videns quia emendari non poterat, fraterna siquidem coepiscoporum quibus inhaeserat ammonitione ductus, ad quandam sinodum, quam in Monte sanctae Mariae ⁜ (358) celebraturi essent, convenerat. Ubi nimirum Azelinus timens objectiones Harduini, quem suspectum habebat, illius commenta pervertens sibi consuluit, epistolamque, quam de Harduini culpis inscripserat, uni episcoporum porrexit legendam. [Col. 0157D] Quae cum alta voce in medio legeretur, auditum est anathema esse inter eos, Harduinum videlicet ibi adstantem. Quo lecto sinodus perturbatur, magnaque altercatio facta, tamen diligentius discutienda in alteram sinodum usque differtur.

27. Ipso in tempore videntes episcopi Beroldus Suessionensium, et Walerannus Belvacensium, prae inbecillitate regis peccatis quidem exigentibus statum regni funditus inclinari, jura confundi, usumque patrium et omne genus justitiae profanari: multum [Col. 0158A] rei publicae succurrere arbitrati sunt, si Burgundiae episcoporum sententiam sequerentur. Hii nimirum totius auctoritatis expertes, commune decretum fecerunt, ut tam sese quam omnes homines sub sacramento constringerent, pacem videlicet et justitiam servaturos. Hujusmodi igitur commento predicti episcopi excitati, superioris quidem Galliae coepiscopis conspirantibus, etiam domnum Gerardum episcopum, ut secum sentiret pariter monuerunt. Qui altius causas advertens, procul rennuere estimavit, cunctisque perniciosum consilium ac inpossibile intelligens, nullum assensum porrexit. Hoc enim non tam inpossibile quam incongruum videri respondit, si quod regalis juris est, sibi vendicari presumerent. Hoc etiam modo sanctae aecclesiae statum [Col. 0158B] confundi, quae geminis personis, regali videlicet ac sacerdotali, administrari precipitur. Huic enim orare, illi vero pugnare tribuitur. Igitur regum esse seditiones virtute compescere, bella sedare, pacis commercia dilatare; episcoporum vero, reges ut viriliter pro salute patriae pugnent monere, ut vincant orare. Hoc ergo decretum periculosum esse omnibus: omnes videlicet aut jurare aut anathemati subjacere. Omnes enim communi peccato involvi, si commento hujusmodi uterentur. Itaque episcopum dissentientem ceteri coepiscopi occultis reprehensionibus improbabant, dicentes eum non esse pacis amicum, qui pacem volentibus dissentiret. Postea vero suorum crebro hortamine circumventus, sed maxime abbatum, Leduini ⁜ (359) videlicet et Rotrici [Col. 0158C] ⁜ (360) , precatu coactus, adquievit invitus. Sed quod ante reclamabat, postea probavit eventus. Vix enim paucissimi crimen perjurii evaserunt.

28. Sic itaque domnus episcopus divina eruditione scutatus, leges aecclesiasticas, prout poterat, viriliter tuebatur, cunctisque adversantibus obviabat invictus. Leodicenses ergo archidiaconos, qui aut amore pecuniae aut amicorum gratia ducti, excommunicatos ab ipsis cunabulis totum vitae spatium in omni pravitatis genere consummantes, inter fideles quidem Christianos concedebant pariter tumulari, juste redarguit, et ut hoc abhorrerent, fraterna correctione ammonuit hoc modo: «Gerardus gratia Dei, licet inmeritus, episcopus, sanctae Leodicensis aecclesiae [Col. 0158D] archidiaconis, illud supplere moribus inoffensis, quod exigit prerogotiva nominis. Quoniam quidem semper de caritatis vestrae actibus fraterna affectione sollicitor,» etc. (Reliqua vide in GERARDO Patrologiae tom. CXLII, col. 1313.)

29 Dehinc vero Adalberonem Laudunensium praesulem, qui episcopium, quo fungebatur, Widoni clerico, nepoti videlicet Beroldi episcopi, vendere usurpavit et secum in sede pontificali collocare putabat, hoc scripto correxit: «Domno Adalberoni [Col. 0159A] sanctae Laudunensis ecclesiae episcopo Gerardus gratia Dei coepiscopus. Etsi hucusque vario de vobis plebis rumore nihil movebamur,» etc. Vide ubi supra, col. 1317.

30. Item ad archiepiscopum Ebulonem qui hoc consenserat, ita scribit: «Ebuloni archiepiscopo Gerardus nullius meriti coepiscopus. Quoniam quandam execrandae usurpationis novitatem infra diocesim vestram coalescere audivimus,» etc. Vide ibid., col. 1318.

31. Ad episcopum Suessonensium, unde supra: «Beroldo nomine et merito episcopo Gerardus nullius meriti coepiscopus, quicquid ad beate vivendum praestantius. Quoniam quandam execrandae consuetudinis novitatem infra sanctam aecclesiam coalescere [Col. 0159B] audivimus,» etc. Vide ibid., col. 1318.

32. «Gerardus nomine, non merito episcopus, Leduino abbati et omni congregationi sancti Patris nostri Vedasti sub eo degenti, et omnibus hanc paginam devote legentibus, et vita et pax a Deo multiplicetur, qui est vita et gloria cunctis in se credentibus. Quoniam sanctae matris aecclesiae cognovimus vos esse filium, imitando patrem vestrum misericordem Deum,» etc. Vide ubi supra, col. 1319.

33. «Gerardus episcopus nomine, non merito, G. abbati virtutum roborari incrementis. Leodicenses archidiaconi nuper de Hezelino et nepte nostra, uxore ejus dicta, habuerunt concilium, unde miramur, postquam ex veritate cognovimus, quod et quemadmodum inter eos fecerunt judicium. Audivimus [Col. 0159C] enim, eundem Hezelinum nunc primum dixisse, quia semel cum ea concubuit; quod factum hactenus tacuit, dum apud pleraque conventicula proinde interpellatus extiterit; a quibus etiam pro inpossibilitate ejusmodi, rubore verecundiae aspersus crebro rediit. Ubi revera suum tacere nihil aliud fuit, quam contradicentibus assensum prebere. Ergo non ultra debuerat audiri in hoc apud sinodale concilium, ubi a magistris concilii attentius inquirenda est probata veritas, vel refutanda falsitas prolatorum verborum. Sed esto, semel cum ea concubuit; quid autem de reliquo? videlicet quod cum ea octo annis aut plus eo conversatur, nec ulterius eam cognovit, neque spes est ulla, ut in futurum debeat aliter [Col. 0159D] expectari? In quibus discernendis audiatur doctor aecclesiae Paulus apostolus, qui ad Corinthios scribens, ait: «Uxori vir debitum reddat, similiter autem et uxor viro (I Cor. VII, 3) .» Et dehinc prosequitur: «Nolite fraudare in invicem, nisi forte ex consensu ad tempus, ut vacetis orationi; et iterum revertimini in id ipsum, ne temptet vos satanas propter incontinentiam vestram (ibid., 5) .» Quam sententiam de talibus judicantes exponant nobis quid Apostolus vult intelligi dicens: «nisi [Col. 0160A] forte ex consensu;» aut si debitum uxoris per octo annos semel coeundo ex consensu ejus potuit exolvi. Si vero nituntur ultra aliquid quaerere, audiant quid alias idem dicit apostolus: «An experimentum Christi capietis ejus qui loquitur in nobis? (II Cor. XIII, 3) .» Quod vobis scribendum estimavimus, ut hanc apostolicam sententiam eis proponatis evidentius, qui aliter quam legitime noverint judicare de talibus. Cui aut concedant, aut eam detestantes, quid rationabilius invenerint praetendant.

34. «Domino Ambianensium episcopo Fulconi Gerardus gratia Dei Cameracensium coepiscopus, et hujus vitae innocentiam et coelestis ⁜ 246 cum angelis gloriam. Quod confrater noster Terwanensium episcopus Drogo a comite Balduino tantis injuriis [Col. 0160B] inpulsatur,» etc. Vide in GERARDO, ut supra, col. 1321.

35. Sub hiis diebus ( an. 1023, Jul. ), cum forte imperator Henricus in Aquisgrano palatio tam de aecclesiasticis quam et de secularibus pertractaret, in ipsa interim aecclesia provincialis sinodus ab episcopis celebrata est. Ubi siquidem inter archiepiscopum Coloniensium Pilegrinum et Durandum Leodicensium pontificem altercatio non parva incanduit, pro monasterio videlicet Burcitho ⁜ (361-3) , quod uterque suae parrochiae subjicere contendebat. Domnus autem Gerardus episcopus, ut testimonio veritatis litem compesceret, viva voce increpuit, quod episcopi Leodicenses quinque abbates illius monasterii sine ulla contradictione archiepiscopi consecraverunt; [Col. 0160C] immo et ipse, imperatore rogante et Baldrico episcopo Leodicensi petente, in presentia domni imperatoris in Aquensi aecclesia sanctae Mariae prefati monasterii clericos ordinavit, ipsumque monasterium cum archiepiscopo Poppone Trevirensium et Haimone Virdunensium consecravit. Eo ergo sibi videri rectius Leodicensi quam Coloniensi regimonio subjacere. Quod ita quoque ceteris testificantibus, archiepiscopus preter ullam sinodalem reverentiam ira commotus abscessit.

36. Sed nec oblivioni tradendum, quod per aliquot dies, dum sinodus celebraretur ( an. 1023, Jul. ), tanta siccitas aeris et intemperies aestus excanduit ut multi mortalium prae nimio ardore deficere [Col. 0160D] putarentur, sed et aliquot animalia subito laberentur extincta. Econtra vero columnae marmoreae ipsius aecclesiae uberrimis et insuetis madoribus visae sunt insudare, adeo ut quorumvis manibus forte lavandis sufficere posset; pavimenta quoque marmorea veluti scatentia tanto liquore natabant, ut ex industria respergi ab ipsius aecclesiae custodibus putarentur. De quo multi sapientes attoniti, quid conjicerent nesciebant, sed pro humano intuitu imminere ruinam aliquorum principum presagabant, quos [Col. 0161A] ab aecclesiae fidelibus constaret esse plorandos. Et vere utique; cum paulo post primo quidem dux ⁜ (364) , deinde imperator interierunt; quorum casibus sancta aecclesia, ut posterius dicturi sumus, desolationem conparasse deplorat.

37. Hinc autem imperator egressus ( Aug. ), ad Evosium ⁜ (365) villam pulcherrimam, quam beati videlicet Gaugerici nativitas illustravit, cum primoribus quidem suorum palatinorum intendit, ibi scilicet cum ⁜ 247 Rotberto rege colloquium habiturus, sed et de statu imperii, ac non tantum de mundanis verum de spiritualibus locuturus; sapienter quippe disposito, ut in eo loco, ubi beatissimum Gaugericum noverat ortum, ejus gaudiosam festivitatem, quae 3. Idibus Augusti est, celebrare veniret. Qui [Col. 0161B] nimirum quanto major tanto humilior, regi Rotberto, cum ad se veniret, in villa Mosomo ⁜ (366) in die festo sancti Laurentii occurrere estimavit; in crastino vero sancti Gaugerici venientem ad se cum summa veneratione suscepit. Hoc autem tam speciale colloquium et tantae solemnitatis conventum non est meae parvitatis evolvere; ubi quidem diversarum nationum duces ac satrapae, ubi summorum et illustrium virorum, tam episcoporum videlicet quam et abbatum, in numero confluxere personae. Ad hoc autem plurimi convenerunt, ut dignitatem imperatoriam mirarentur, quam tantopere fama laudabat. Ibi certe pacis et justiciae summa diffinitio mutuaeque amicitiae facta reconciliatio; ibi quoque diligentissime de pace sanctae Dei aecclesiae maxime tractatum [Col. 0161C] est, et quomodo Christianitati, quae tot lapsibus patet, melius subvenire deberent. Exin vero sese invicem consulentes, ubinam iterum conventuri domnum etiam apostolicum una cum tam citra quam ultra Alpinis episcopis secum habeant, nusquam aptius quam Papiae decernunt. His ita gestis, cum ab invicem discedere debuissent, ac vero quis tanta ac tanti ponderis munera sufficienter poterit estimare, quibus vicissim imperator regem donavit, ab archiepiscopo videlicet Coloniensium et a domno Gerardo episcopo, sed et a duce Godefrido simul oblatis? Rex imperatorem donare cupiens, quaecumque potuit munera ut susciperet praesentavit. Qui omnibus cum gratiarum actione remissis, utpote [Col. 0161D] ditissimus, dentem tantummodo sancti Vincentii martiris, ne immunis videretur, retinuit. Nec solum autem imperator regem putavit donandum, verum etiam omnes tam episcopos quam abbates, sed et majores quosque preciosis muneribus accumulans, nullum poene indonatum reliquit. Quicumque ergo illuc convenerant imperatoriam magnificentiam cognituri, [Col. 0162A] mirati profecto quae viderant, dicebant se plura vidisse quam rumor fuisset. Nullum enim regem aut Persarum aut Arabum huic conferre audebo, quamvis eos cunctis gentibus opibus prestare legissem.

38. Inde etiam imperator procedens, Virdunum perrexit ( Sept. 8), nativitatem sanctae Mariae celebraturus, legatis quidem regiis secum deductis, qui ibi responsionem comitis Odonis audirent, quomodo se ab objectis Rotberti regis, a quo arguebatur, defenderet. Ipsa vero in die domina imperatrix, quia eam in processionem domnus episcopus addextravit ⁜ (367) , ei stolam auro gemmisque contulit insignitam. Ibi etiam domnus imperator motus aliquamdiu inter Odonem et Theodericum Tullensem ⁜ (368) [Col. 0162B] accensos, castellis dirutis, quae Odo injuste condiderat, interposita pace sopivit. Praeterea monasteriis ⁜ 248 totius civitatis, primum quidem capitaneo, deinde ceteris, preciosa munera erogavit. Dein vero Mettis perveniens, per singula monasteria multas opes distribuit, nullumque bonum aut clericum aut monachum preteriit indonatum, veluti quodam praesagio imminentem diem, qui nimium vicinus erat, sui obitus praevideret. Novissime vero domno Gerardo episcopo commeatum, ut ad sua reverteretur, accommodans, aurum plurimum didragmavit ⁜ (369) , ac postea valedicens, sanctae Mariae duo pallia, unum simplex, alterum in modo crucis aurea superficie insignitum, transmisit per eum.

39. Reversus itaque domnus episcopus, a consuetis [Col. 0162C] malis Walteri minime feriatur. Inter quae plurima, juvenem suum quendam Rotbertum nomine, tam nobilitate generis quam virtute praestantem, quia suspicabatur eum suae tirannidi obstiturum, coepit paulatim odio insectari. Sed non quievit, donec eum, quamvis sub interpellatione domni pontificis, qui eos foederare quaerebat, in tribuis ⁜ (370) positum, etiam die Dominica interfecit. Pro qua re et aliis huic similibus eum exterminavit ab urbe. Sed paulo post, culpis Christianorum exigentibus imperatore defuncto, aliis quidem causis coactus, in Castellum recipere estimavit, sub conventione tamen sacramento subnixa. Sed quia sepissime perjurium incidens, non raro culpas solitas iterabat, conventiones [Col. 0162D] illas saepissimas, quas domno episcopo, dum reconciliaretur, callide promittebat, ratum duximus subnectendas, ut lector videlicet pius patientiam episcopi conpatiens admiretur, et immensam tiranni sevitiam cum admiratione deploret. Sunt autem hujusmodi:

40. «Fidelitatem sicut tibi promisi adtendam, [Col. 0163A] quamdiu tuus fuero et tua bona tenuero; et postpositis Karlensibus custumiis ⁜ (371) , talem honorem tibi observabo, qualem Lotharienses milites dominis suis et episcopis. Et si quid contra te peccavero et ex parte tui de satisfactione facienda monitus fuero, talem justitiam tibi, nisi mihi indulseris, faciam, qualem supradicti Lotharienses milites suis dominis et episcopis faciunt.»

41. Sacramentum quod Odo, Rotbertus, Anselmus, Lantbertus, petente Waltero juraverunt: «Ab hac hora inantea non erimus tibi in damno, de vita, de membris, de Cameracensi episcopio, de terris, de castellis, neque de ceteris bonis, quae hodie tenes et per nostrum consilium inantea adquisieris, salva fidelitate dominorum nostrorum, quos hodie habemus. [Col. 0163B] Et pro hoc pacto destruendo dominum non faciemus, neque militem adquiremus. Et si Walterus contra te peccaverit, et ni infra duas quadragesimas ⁜ (372) emendaverit, ex parte nostri contra te adjutorium non habebit. Et si monueris, per rectam fidem te juvabimus sine malo ingenio.»

42. «Notae sunt omnibus conventiones, quas iterum habemus cum Waltero nostro; sicut etiam dudum culpas inauditas, quas contra nos commisit, pro Dei amore amicorumque suorum dimisimus, eo videlicet pacto, ut sic permansisset deinceps in fidelitate nostra, sicut tunc ipse et sui amici juraverunt. Quamquam hanc promissionem horribiliter et inaudite infregisset, ita iterum eo tenore ei indulgemus, [Col. 0163C] et pro Dei amore et petitione regis Rotberti et episcopi Harduini ⁜ (373) atque comitis Balduini et comitis Odonis, nec non et Ottonis, Rotberti, et aliorum amicorum suorum, qui hoc placitum fecerunt, quatinus melius prioribus has alteras promissiones conservet. Nobis erit ita obsequens in omnibus, sicut in primo promisit. Clericis et laicis nostrae aecclesiae, si aliquid super illum clamaverint, aut secundum legem aut secundum concordiam in ratione ⁜ 249 et judicio erit; et insuper de quibus justiciam facere potuerimus illi, justiciam quoque faciet per nos, si clamaverint, illis omnibus. De civitate nostra nullam guerram ⁜ 250 faciet, quae ad dampnum veniet nobis et episcopatui nostro, nisi licentia nostra. Si hanc promissionem infregerit et admonitus de justicia [Col. 0163D] fuerit, sicut jam dictum est, infra duas quadragesimas emendationem faciat, ubi duo vel tres sint amici, qui hoc placitum fecerunt; et si sonia ⁜ (374) eos tenuerit, probetur ipsa, et infra aliam quadragesimam placitum expectabimus. Hanc conventionem ex utraque parte servabimus per rectam ⁜ 251 fidem sine malo ingenio.

[Col. 0164A] 43. «Si iste filius Walteri, nunc obses noster, mortuus fuerit, alterum pro eo nobis dabit, talem per quem nos securos de sua fidelitate reddet; et quicquid injuste super nos invasit, dum ammonitus a nobis fuerit, secundum judicium fidelium nostrorum determinabitur. Si Walterus mortuus fuerit, et adhuc filius ejus in potestate nostra fuerit, reddemus illum militibus suis et bona sanctae ⁜ 252 hujus aecclesiae, quae per rectitudinem ⁜ (375) pater tenet, servato tamen pacto ab eo nobis promisso, et domino nostro imperatore et me de fidelitate sua redditis securis. Et si ego Gerardus vocatus episcopus, antequam reddatur filius, mortuus fuero, reddetur patri, servatis tamen conventionibus supradictis, et si regi Lothariensi talem securitatem fecerit, unde securus [Col. 0164B] esse possit.

44. «Non diu in supradictis promissis permansit, sed de malo in pejus ruens, aecclesiam mihi commissam in direptionem et conculcationem habuit, et ita contra me se erexit, ut tribus diebus me in hac civitate cum suis satellitibus armatus obsideret, et ne quis meorum hinc exire auderet. Qua de causa Heihampus ad me venit, ubi comitem Herimannum mecum habui, et ut haec ei perdonarem petivit. Ego ejus petitioni suorumque amicorum annuens, haec omnia ei dimisi, et de hiis quae emendavit, omnes leges perdonavi, et ut restauraret pauperibus quod injuste eis abstulit, jussi; quod annuit, sed non adimplevit. At ille iterum, ut prius, domino meo et mihi sacramento fidelitatem promisit, et quia sicut [Col. 0164C] Lotharienses milites suis dominis et episcopis obediunt, mihi obediret, juravit.

45. «Walterus, malis assuetus, omnia sacramenta postposuit, et deterius quam umquam fecisset, postmodum fecit. Quam maliciam diu sustinui, et ut se emendaret semper monui. Cumque videret me diutius talia non passurum, statuto placito inter me et illum, comitem Ottonem duxit secum. Qui de tantis malis missus ad rationem, iterum evictus omnia emendavit, et quia pauperibus sua restauraret promisit, et quia mihi subjiceretur, sicut Lotharienses milites suis dominis et episcopis subjiciuntur, ut prius promisit. Ego vero comitis Ottonis petitione omnes leges ea conventione ei dimisi, ut non amplius [Col. 0164D] in me delinquere quid deberet; si autem deliquisset et ad justiciam venire admonitus esset, infra tres hebdomadas mihi justificaret. Qua de causa mihi comes Otto Godefridum et Ivonem obsides dedit, ut si Walterus haec non observasset, ex sua parte adjutorium non haberet; si autem ipse comes hoc infregisset, ipsi obsides in potestatem meam, si [Col. 0165A] essent ammoniti, venirent. Quod ipso comite Ottone jubente mihi firmavit jurejurando uterque obses. In ea conventione, quae in me commisit ipse Walterus et sui propter eum, ab illa die dimisi, ut si amplius in me delinqueret, quod emendare nollet aut non posset, praeterita futuris jungerentur, et judicium quod sui aequales de beneficio prius judicaverunt, esset stabile, et sine dilatione excommunicare. Quod autem ad poenitentiam et ad Christianitatem pertinet, non dimisi, sed in conventionem habuit, ut inde ipse et sui rationem redderent.»

46. Promisit Otto comes Deo sanctaeque Mariae et episcopo Gerardo in manu sua, ut si Walterus umquam ab illa hora contra episcopum aecclesiamque sibi commissam in aliquo deliquisset, quod emendare [Col. 0165B] nollet, aut non posset, numquam ab illo aut de suis auxilium sive consilium sive receptaculum, quod ad dampnum veniret episcopo, aecclesiaeque sibi commissae; nec suus esset, nec suum beneficium teneret sine consilio episcopi ⁜ 253 ; et juravit, quod hoc secundum suum scire per rectam fidem attenderet sine malo ingenio. Ivo juravit, quod comes Otto suo consilio non dimitteret, quin sacramentum supradictum attenderet, et, si exire vellet, per rectam fidem sequi faceret si posset; et si in culpam caderet, quam emendare nollet aut non posset, consilium sive auxilium, sive receptaculum ei non praestaret, quod esset ad dampnum episcopo Gerardo aecclesiaeque sibi commissae; et quod hoc per rectam fidem observaret sine malo ingenio, salva fidelitate domini [Col. 0165C] sui.

47. Duodecim obsides Walterus dedit episcopo Gerardo, quorum haec sunt nomina . . . . ⁜ 254 qui juraverunt, quod non dimitteret eorum consilio ipse Walterus, quin hanc fidelitatem attenderet; et si in culpam caderet, quam emendare nollet aut non posset, postquam ammoniti essent, infra octo dies ad justitiam ducerent si possent. Quod ni faceret, infra alios octo dies ad episcopum cum beneficiis eorum, si ammoniti essent, per rectam fidem venirent, et numquam ei consilium sive auxilium darent, quod ad dampnum episcopo aecclesiaeque sibi commissae esset, et episcopum juvarent contra eum per rectam fidem.

[Col. 0165D] 48. Haec est quoque conventio novissime apud Schelmas ⁜ 255 oppidum facta, quam, ut cunctis innotesceret, semilatino sermone hujusmodi domnus [Col. 0166A] episcopus promulgavit: «Hic siquidem, quia eum pro culpis innumerabilibus excommunicavimus, in tanta dementia adversum nos insurrexit, ut quosdam nostrorum, quia partibus ejus non favebant, quaereret interficere, militesque suos, qui secum erant exeommunicati, majorem aecclesiam sanctae Mariae, aliasque aecclesias violenter conpelleret introire. Et ideo magna necessitas nobis incubuit, ut aecclesias a divino officio faceremus cessare. Multa quoque mala nobis et nostris fecit, quae longum est enarrare. Tandem non valens ejus insaniam diutius ferre, nihil de suo auferentes, expulimus eum a nostra civitate. Expulsus autem cepit adversum nos amplius sevire, villasque nostras cum ecclesiis quas potuit depraedari atque igni concremare. Postea jussu nostri [Col. 0166B] senioris a comite Balduino et filio ejus Tornacum conductus, ubi interfuerunt dux Gozelo et episcopus Leodicensis, nullam nobis justitiam fecit, sed fraude sua omnibus manifestata, in malicia perseveravit. Sed ut tandem cogente necessitate oportunitatem invenit, hoc placitum in presentia Hugonis episcopi ⁜ (376) , comitis quoque Balduini et filii ejus, necnon Ottonis et Eustachii, nobiscum firmavit ⁜ 256 .»

49. Ex quo domnus episcopus Gerardus urbem commissam primum intravit, videns quidem tam angusta quam vetusta monasterii sanctae Mariae aedificia, ac annosorum parietum fissuram suspectans, mox animum ad meliorandum intendit, si forte, Deo praestante, tempus ei suppeteret oportunum; sed quia, ut supra retulimus (II, 2) , tam intestinis [Col. 0166C] quam extraneis seditionibus inpeditus, usque ad annum Dominicae incarnationis 1023, sui vero praesulatus ⁜ 257 inchoare non potuit. Tunc vero divina misericordia fretus, ac multorum fidelium Dei orationibus quibus fiderat roboratus, tam antiquas moles parietum demoliri precepit. Quo facto, omni studio accinctus, utpote sapiens architectus, incepto labori sollicitus instat, et ⁜ 258 necessariis sumptibus prudenter expensis, ad reedificandum tantae difficultatis opus anhelat; quippe timens, ne aut morte preventus aut qualibet alia causa coactus, opus inperfectum relinquat. Ad hoc vero difficilius nihil esse, quod suum desiderium remoretur, advertit, quam lenta convectio columnarum, quae procul ab [Col. 0166D] urbe fere in trigesimo miliario caedebantur. Divinam ergo clementiam deprecatus ut sibi propius solamen aliquod praestare dignetur, quadam siquidem [Col. 0167A] die ascenso equo, per nostram viciniam in multis locis abdita terrae scrutatur; tandemque Deo opitulante, qui numquam deest sperantibus in se, in vico quem dixit antiquitas Lesden ⁜ (377) , qui quarto miliario ab urbe secedit, aperta terra, juxta votum lapides columnares invenit. Nec solum ibi, sed etiam propius, in villa videlicet Nigella ⁜ (378) fodiens, aliud genus bonorum lapidum se reperisse laetatur. Unde Deo gratias reddens, totum se studio pii laboris accinxit; ac ne amplius demorer, operante divina misericordia, opus immensum septennio, anno videlicet Dominicae incarnationis 1030 ⁜ (379) reddidit consummatum. Exin vero, quod consequens erat, prout decuit, 15. Kalendas Novembris sollemniter et ut ita dicam plus quam sollemniter dedicavit. [Col. 0167B] Quis enim tantae gloriae pompam digne sufficit enarrare, aut quis dicacissimus verborum ambitu tantam dignitatem poterit cohibere? ubi videlicet sanctorum corpora nostrae dioceseos cum plebe et clero in unum congregata, ubi choros tam monachorum quam et canonicorum catervatim commixtos, ubi etiam non tantum urbem interius, verum et campos exterius passim utriusque sexus multitudine pernatare videres. Quomodo autem sanctorum corpora circa altare domnus episcopus ordinasset, summae pietatis est memorare ac piis auditoribus salutare. Ipse namque pariterque abbas Richardus, ambo videlicet secmentati ⁜ (380) , beatissimum Gaugericum, utpote pontificem summum et sanctae dedicationis magistrum precipuum, cum summa devotione [Col. 0167C] tollentes, laudibus decantatis, clero quidem ac populo prae gaudio dum haec spectarent illacrimantibus, in cathedra pontificali, sicut ante fuerat, collocarunt. Juxta quem medium sanctos quoque pontifices Autbertum, Vindentianum, Hadulfum, qui et ipsi ejusdem altaris comministri fuerant, altrinsecus statuerunt, interposito etiam baculo sancti Vedasti cum reliquiis suis. Deinde vero ceteros, id est martires confessores ac virgines, unumquemque juxta ordinem suum, in circuitu prout decebat conposuit. Porro sic conpositos quisquis spiritualiter [Col. 0168A] senserat, procul dubio sanctae consecrationis studio credidit incumbentes. Sed quid de nundinis sollemniter institutis? quid etiam de ceteris sollemnibus ornamentis? Quod nimirum facilius admirari possumus quam referre. Consecrato ergo monasterio, multa ornamenta adhibuit ⁜ 259 ; auream tabulam ampliavit, utrisque lateribus argenteas subrogans; cruces aureas cum ventilabris ⁜ (381) aeque aureis renovavit; calicem aureum, pallia quoque et casulas addidit, et in aliis quibusque utensilibus curam apposuit. Ad luminare procurandum eo loci, ubi sancti Johannis constat oratorium, duos mansus in Andrelec ⁜ (382) deputavit; et cum necesse fuerit, inservient resarciendo operi ejusdem oratorii. Praeterea in ⁜ 260 Wileve ⁜ (383) praedium Fulberti episcopi his adnumeravit. [Col. 0168B] Restaurationi novi operis octo mansus in Letfringen ⁜ (384) cum aecclesia sua delegavit. Medietatem de villa Ireneias ⁜ (385) cum aecclesia ad usus pauperum dedit. Ad prebendam fratrum aecclesiam in villa Maionis, quae Fontanas dicitur ⁜ (386) , et alodium Gertrudis addidit. Villam Pescant de parentum hereditate cum familia utriusque sexus stipendiis eorumdem contradidit. Cujus censum ita bipertivit, ut in dedicatione aecclesiae medietatem ejus insumerent, reliquamque in die ordinationis suae, quoad viveret, perciperent, eoque seculo subtracto, predictam ordinationis idem in anniversariam transitus sui commutarent. Praedium Rolaincurt ⁜ (387) , quod a Ragnelino accepit, episcopio adjunxit; itemque ⁜ 261 aliud in Bragbant ad Hadonis [Col. 0168C] crucem. Quartam quoque partem Perronensis fisci, quam a quattuor ingenuis hominibus adquisivit, Rotberto scilicet atque Hubaldo, Athelino, Suevo, mensae episcopi ad Castellum sanctae Mariae, cui circumjacet, destinavit. Sancti Andreae oratorium inibi a fundamento construxit ⁜ (388) , tertiamque partem quartae partis supradicti fisci contulit congregationi monachorum, quam pia sollicitudine fovit quamdiu vixit. Alodium Theoderici montis, quod Hervardus miles et Fulco nepos ejus hereditabant, eis ⁜ (389) manere voluit, et Watineias ⁜ (390) , quam de suo [Col. 0169A] jure Hervardus jamdictus possederat, et quicquid in Briasto ⁜ (391) Fulcuinus atque Resino habere videbantur; villamque insuper quae Fontanas dicitur; et in Petrosa tertiam partem cum aecclesia; praediumque in Solman a Fagala acceptum, aliudque in Bermerenc ⁜ (392) a Gonthone milite; itemque in villa quam Mansum sancti Andreae nominare voluit, medietatem; aecclesiamque de Ferrerias ⁜ (393) concambiatam ⁜ 262_5 a fratribus sanctae Mariae; aliamque sancti Benigni; et de Ors, et de Wasvilare ⁜ (394) , et de Viseto, et apud Bragbant alodium quoddam Ham cum aecclesia; aecclesiam de Liniaco ⁜ (395) ; de Furnis ⁜ 266 aliam; in Cameraco aliam sancti Martini cum furno; medietatem telonei novi castri cum ambabus aecclesiis et molendino uno.

[Col. 0169B] 50. Diebus posthaec abiisse ⁜ 267 datis, sors dedit ultima Henricum regem divae memoriae diem obire ( an. 1024, Jul. 13). Cujus a vita recessus quantum desolationis fuerit hominibus, pro nobis melius loquatur mundus in suis calamitatibus. Tandem collecti principes Saxonum apud Maguntiam, prefecerunt sibi in regem Conradum ( an. 1024, Sept. 8). Quorum ordinationi dux Gothilo, princeps videlicet Lothariensium, contraire voluit; episcoposque Coloniae, Noviomagi, Virduni, Trajecti, Leodii allocutus, sacramentum a singulis accepit, nonnisi ejus consensu manus se ei daturos neque ad eum ituros. Hoc idem dux ⁜ (396) Theodericus comesque Haynocensium Raginerius cum sibi conplicibus sacramento firmaverunt. Quod episcopi primi infregerunt, [Col. 0169C] qui se primos dederunt, canticumque populi malum facti sunt ⁜ (397) . His omnibus pactionibus non accesserat domnus episcopus, sed conabatur eos ad pacis redigere ⁜ 268 gratiam, postquam cognovit eorum minus bene sanam sententiam. Interim suspendit suum a regis praesentia gradum, ne ipsis fieret ⁜ 269 scandalum offensionis; directis tamen officiose legatis, macula se exuit suspicionis. Nihilominus regem Francorum placare muneribus studuit, ne sibi primitus usurpationem inferret, quam toto regno facere ad consilium habuit. Balduinum preterea comitem repressit modeste, ne sibi munitiones construeret Cameraci, Walteri corruptus fraudulentiis. Ducibus tandem post annum et fere medium ad pacem flexis, cum eis ad Aquas Grani [Col. 0170A] palatii ivit, seque deditioni regis libens obtulit ( an. 1025, Decb. ). Processu temporis Balduinus, filius Balduini, cupiens se aequare patri, ab eo dissidium fecit; adiensque imperatorem, per eum se speravit posse consequi a domno episcopo, ut sibi propugnacula liceret construere in Cameraco, adversus patrem rebellaturo. Qua spe privatus est, contradicente episcopo ⁜ 270 . . . . . . .

51. Triburiae secus Maguntiam imperator Conradus de diversis partibus episcopos convocavit, ut quae utilitatis et religionis sunt, ad invicem conferrent ( an. 1036, Mai. ). Qui post aliqua dictorum suorum hoc habuerunt capitulum, ut si quando jejunium primi mensis in ea hebdomada, qua constat caput jejunii ⁜ (398) , sicut solet, eveniret, amborum [Col. 0170B] jejuniorum celebritas una officii expletione conpleretur. In hoc rursus moderatissimus pastor antiquam patrum consuetudinem servari monebat, et in altera hebdomada officium primi jejunii celebrandum, pro consuetudine antiqua, censebat. Cujus oblata sententia visa est congrua, et ab eis decreta est tenenda.

52. Istiusmodi decretum a Franciae episcopis datum est servari subjectis sibi populis. Unus eorum celitus sibi delatas dixit esse literas, quae pacem monerent renovandam in terra. Quam rem mandavit ceteris, et haec tradenda dedit populis: Arma quisquam non ferret, direpta non repeteret; sui sanguinis vel ⁜ 271 cujuslibet proximi, ultor minime existens percussoribus cogeretur indulgere; jejunium [Col. 0170C] in pane et aqua omni sexta feria observarent, et in sabbato a carne et pinguamine; soloque hoc contenti jejunio in omnium peccatorum satisfactione, nullam se scirent ab eis aliam addicendam poenitentiam. Et haec sacramento se servare firmarent, quod qui nollet, christianitate privaretur, et exeuntem de saeculo nullus visitaret nec sepulturae traderet. Alia quoque inportabilia quam plurima dederunt mandata, quae oneri visa sunt replicare. Hac novitate pulsatus mandati presul noster, infirmitatique peccantium condescendens, secundum decreta sanctorum patrum ad singula suum formavit eloquium. Genus humanum ab initio trifariam divisum esse monstravit, in oratoribus ⁜ (399) , agricultoribus, pugnatoribus; horumque singulos alterutrum [Col. 0171A] dextra laevaque foveri, evidens documentum dedit: «Oratorum a saeculi vacans negotiis dum ad Deum vadit intentio, pugnatoribus debet, quod sancto secura vacat otio; agricultoribus, quod eorum laboribus corporali pascitur cibo. Nihilominus agricultores ad Deum levantur oratorum precibus, et pugnatorum defensatur armis. Pari modo pugnatores, dum reditibus agrorum annonantur ⁜ (400) et mercimoniis vectigalium solatiantur armorumque delicta piorum quos tuentur expiat precatio sancta, foventur ut dictum est mutuo. Quibus—dum Abraham et Josue et David ex voce Domini arma tulisse in prelium vetus ostendit pagina, et sacerdotes gladio accingunt reges, regnante gratia in nostra matre aecclesia Dei sponsa—officium non [Col. 0171B] est in culpa, si deest peccatum in conscientia. Hos et apostolus ministros Dei appellat, ita dicens: «Minister enim Dei est, vindex in iram ⁜ 272 (Rom. XIII, 4) , subinferens: «Non enim sine causa gladium portat (ibid.) .» Rapinas reddere debere, ut vetus ⁜ (401) sileat mandatum, Zachaei satis est exemplum, dicentis ad Dominum: «Si quid defraudavi, reddo quadruplum (Luc. XIX, 8) .» Nec peccant qui repetunt, licet audiant: «Si quis quae tua sunt tulerit, ne repetas (Luc. VI, 30) .» Duo enim legimus: et tacuisse Dominum ⁜ 273 interrogatum, et non ⁜ 274 interrogatum, fuisse locutum. Cujus silentium ita non est otiosum, quemadmodum est salutiferum ejus verbum. Ut enim laudavit Zachaeum de rapinarum redditione, ita siluit de earum repetitione pro inevitabili [Col. 0171C] necessitate. At ubi dixit: «Ne repetas,» permisit perfectis, quod habebant in voto, pro resecanda cupiditate; non imperavit, ut dixi, pro necessitate. Itaque illic non prohibuit repetere, et hic concessit non repetere. Inde reges per sanctos patres edocti, statuerunt firmas leges, ut res suas injuste sublatas aecclesia vel quilibet juste repeteret; quas legaliter cogeretur qui rapuerat, restituere ⁜ 275 . Similis stat sententia inter percussorem hominis et ultorem proximi. Percussor enim debet ultorem satisfactione placare et muneribus, quem laesit et offendit subtractis amici mortui consolationibus. Neque cogi debet absque placatione ad ignoscendum, cui Dominus misit ab altari reconciliatorem ⁜ 276 munus [Col. 0171D] offerentem (Matt. V, 23, 24) , quem utinam minus perfectum, haec a poenitente oblata trahat ⁜ 277 benivolentia. Jejunium in sexta vel et septima feria generaliter non est omnibus inponendum ⁜ 278 , quibus nec una est sanitas corporis nec aequaliter remordet accusatio peccati; sed nec sufficiens est omnibus [Col. 0172A] peccantibus haec satisfactio credenda. Crescentia enim ⁜ 279 in dies crimina purganda sunt secundum evangelii apostolorumque et canonum atque pontificum decreta, nec est conveniens, ut alia his contraria, qui praesunt, jubeant ⁜ 280 populo; eisque concordent, qui organa facti Spiritus sancti, per ejus flatum sonuerunt sua verba, vel scripta, ne videantur destructa. Excommunicatione quoque non sunt feriendi, qui haec sacramento firmare ⁜ 281 noluerint, cum de servando uno mandato satis infirma sit ⁜ 282 fragilitas humana, nedum perjurio in omnibus his neglectis teneatur astricta. Quando autem ab hoc saeculo ad aliud quis habet ire, mens ejus naturaliter habens oblivisci et memorari, magnitudine seu novitate viae nimis extra se sparsa et propterea aliquantulum [Col. 0172B] sui oblita, consolationibus piorum debet revocari, ut poeniteat de peccatis, etiamsi tunc usque fuit obdurata; ne dicam, ut ei postulanti haec, quod absit, denegetur misericordia. Mortuum etiam quemlibet peccatorem terrae tradere, Dei dixit auctoritas, ex quo peccator omnium peccatorum, occisor, audivit: «Terra es, et in terram ibis (Eccle. III, 20) .» ⁜ 283 —De dictis nostris hoc volumus repetere, ne quis inprovidus nos putet non satis aperte ⁜ 284 verba evangelica protulisse contra episcoporum statuta; quia Dominus quaedam sua mandata dedit imperfectis pariter et perfectis, quaedam perfectis. Quod sufficiat ad testimonium; quia cum dixisset juveni cuidam «Mandata nosti?» subinferens: «Non [Col. 0172C] occides,» ceteraque hujusmodi, illeque respondisset: «Haec omnia custodivi a juventute mea,» ait: «Si vis perfectus esse, vende quae habes et da pauperibus (Luc. XVIII, 20, 22) .» Alio quoque in loco de eunuchis disputans, «Qui potest,» inquit, «capere, capiat; non enim omnes capiunt (Matth. XIX, 12) .» Nec nos fugit, posse dicere quemquam, quod regnum celorum non ingreditur nisi perfectus quisquam. Cui nos digito insinuamus, «quia stella a stella differt in claritate (I Cor. XV, 41) , et verba Domini replicamus: «In domo patris mei mansiones multae sunt (Joan. XIV, 2) .» Quarum ut ita dicam secundum nos inaequalitas nonnisi ad ejus omnipotentem facta est voluntatem. Quibus ut una servetur aequalitate quantitas, inviolabilis data est ad alterutrum [Col. 0172D] karitas, quod est in singulis, communicans omnibus, cum quicquid factum est ⁜ 285 , sufficiens sit ad omnia per hoc quod habet in propria natura. Et de nobis dicimus similia, quorum inperfectionem supplet, cui dicit propheta: «Melior est misericordia tua super vitas (Psal. LXII, 4) .» Per quam fit, [Col. 0173A] ut quod habebunt singuli in caelesti vita, sufficiens sit gloria, participabuntque cunctorum laetitia, karitatis perfectione pleni, ut fit aequalitas.»

53. Causa post haec fuit, qua Duacum petiit. Ubi conventus populi vocibus de statuenda pace falsa, respondit pro tempore, quod perceperat ab eo qui est idem heri et hodie (Hebr. XIII, 8) , nec immutatur crastino tempore. Suggesserat in aures omnium Walterus, qui erant foris et intus, episcopum paci nolle adquiescere; non quia erat filius pacis, sed quia liberius quaerebat studere artibus suae malignitatis. Collegerat duo superius dicta (c. 52) : ne quis arma ferret, nec direpta repeteret, studebatque, ut preteritae vitae rapinis et caedibus, quibus pastus fuerat, silentium daretur, et ex tunc licentius, [Col. 0173B] nullo ferente arma, assuetis malis frueretur. Quod praesciens episcopus, sedato populo calliditates illius exposuit, utque paci non esset contrarius, debita sua multiplicia illi indulsit, tantum ut in reliquum populus de eo pacem in veritate quaerere, etiam cum dampno, si per hoc posset fieri, propriae substantiae, qui illi, ut dictum est, pro ⁜ 286 hoc universa relaxaverat debita.

54. His ita gestis, Balduinus tunc temporis Flandrensium comes hortari coepit episcopum, ut populo favens, pacem sacramento firmare juberet. Ille ne tunc quidem a sensu bono deficiens, non alia quam quae lex et evangelium adnuntiat, jubere professus est. Tandem taedio victus, inter confines Cameraci et Atrebati multis sanctorum corporibus delatis, [Col. 0173C] cum maxima turba ad locum designatum venit. Sed ne hic quidem feriabatur ⁜ 287 Walterus, nunc circumcirca, nunc foras et intra ambulans et mussitans, hunc repugnare paci, in tantum ut populum commoveret prope ad inferendam vim. Qui minime fractus, hunc publice tali modo pro confutanda ⁜ 288 ejus malitia allocutus est, dicens: «Pictura insinuat imaginem diaboli ad aurem stare Simonis, suggerentem quae voce proferret adversus Petrum apostolum contendens. Nec tua te refert actio, qui ad malum ad quod non sufficis, commoves ceteros.» Deinceps ⁜ 289 populum ad audiendum sedat, et quam inter se pacem quaererent, qui commanducare eum volebant, edocet. Factoque verbo de salute animae, quae christianitatis lex jubet sua sponte se servare [Col. 0173D] ⁜ (402) , promittere monet; et cum deviarent, ad poenitentiam redirent. Alacres itaque facti, dicta ejus pro vero tenentes, unanimes promiserunt, et ad propria cum pace redierunt.

55. Italiam Conradus imperator adiit ( an. 1036), [Col. 0174A] ut ad votum de regno ageret, et arma ferentes impugnaret. Cumque inibi degeret, quosdam Longobardorum episcopos partibus Odonis ⁜ (403) faventes inreverens factus in vincula conjecit ( an. 1037). Mediolanensium autem archiepiscopus ⁜ (404) , re pro alia pari modo captus, fuga sibi consuluit. Contra quem exasperatus, loca quae late patebant, incendio absque homine fecit ( Mart. ). Nam id consilii cum Longobardis habuerat, qui in commune decreverant juramento potentes cum infimis, nulla ratione se passuros quemlibet dominum, qui aliud quam vellent, contra eos ageret. Supervenit tandem dies pentecostes ( Mai. 29), quae poscebat, inter missarum sollempnia pro consuetudine coronari regem. Igitur quaesita, nulla reperta est aecclesia, praeter unam [Col. 0174B] parvulam secus ipsam civitatem. Et ecce a mane coeperunt audiri tonitrua, coruscare fulgura tam gravia, ut plures in domibus mente excederent, aliquanti exhalarent inter missarum officia ⁜ 290 , sicut Bruno episcopus ⁜ (405) , qui missam cecinit, testatus est. Bertulfus etiam quidam secretarius regis sanctum se vidisse dixit Ambrosium, pro his quae rex male gerebat, indignatione commotum. Post haec relicto hoc negotio inperfecto, iter convertit cis Alpes ( an. 1038, Aug. ), nec multo post languora afflictus est ⁜ 291 ; et vita apud Trajectum privatus ( an. 1039, Jun. 4), Henricum filium suum regni et laboris dimisit heredem. Ad quem saepedictus pontifex iens, manibus se illius commisit, pariterque dux Gothildo, qui aliquantulum denegare disposuerat. [Col. 0174C] Cujus Conradi mortem haec precesserunt signa. Anno ante transacto, mense Aprili, data 8. Idus, visa est in celo inter orientalem et australem plagam quasi ignea trabes magnae magnitudinis, quae currens super solem jam ad occasum vergentem, visa est in terram cadere. Cujus vestigia diu potuerunt videri, sicut fit ubi nubes clauduntur post coruscationem. Hoc ipso ⁜ 292 autem quo diem clausit anno eclipsis solis ⁜ 292 fuit pridie Idus Maii ⁜ (406) ; et 2. Nonas Junii, ut dixi, ipse obiit.

56. Subsequente autem mense Augusto ( an. 1039) cum ipso rege Trajectum ⁜ (407) venit domnus episcopus, et rogatu episcopi Nithardi ⁜ (408) levavit corpora sanctorum confessorum Gondulfi et Monulfi, acceptis sibi inde reliquiis; et consecrata est ibi [Col. 0174D] aecclesia in honore sancti Servatii. Mettis postea consecrata est aecclesia sancti Stephani prothomartyris, ubi etiam interfuit precatu Theoderici, ejusdem urbis episcopi, qui ei dedit preciosas reliquias ipsius martyris Christi, quas secum detulit.

[Col. 0175A] 57. Aldonem de Vido, qui ecclesiam ⁜ 293 sancti Gaugerici in advocationem tenebat, quam nimis affligebat, multis ⁜ 294 convictum nequitiis a civitate expulit. Erat enim fraudulentus valde, et alienus a veritate et fidelitate ipsius. Campum ⁜ (409) contra eum accepit, unde se recredidit ⁜ (410) , et legaliter fecit ⁜ 295 , dum suum adjudicatus perdidit ⁜ 296 . . . . .

58. Domnus Gerardus ⁜ 297 episcopus dedicationem aecclesiae in honore sanctae Dei genitricis Mariae ⁜ (411) facturus, removit altare a proprio loco; et effossa terra quae circa erat, multae sanctorum reliquiae ibidem repertae sunt; insuper brachium confessoris Christi Vedasti, et non modica pars de capite ejus et quibusdam membris. Consecrata est igitur ipsa aecclesia sollempniter 2. Non. Januar., apportato [Col. 0175B] sancti Vedasti corpore cum aliis sanctis a monachis ejusdem loci ⁜ 298 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

59. Paucis ante transactis diebus, Lietduinus, ex laico monachus et abbas monachorum post factus, a saeculo abiens laudabiliter, et ad aliud perveniens ut speramus feliciter ( circa an. 1044), tristes reddidit quos ad omne bonum instruxit. De quo ut aliquantulum dicam: per indoctam Dei sapientiam, stultam ostendit grammaticorum inflatam doctrinam, dum quicquid seculi fuit, sollicitus cavit, et quae Dei sunt, fidelis operator adimplevit. Hic abbatem Richardum, religiosum admodum virum, et Fredericum, comitis Balduini avunculum ⁜ (412) a saeculo conversum, prudentem et justum ⁜ 299 introduxit, per [Col. 0175C] quem locus ille in sancta religione et mundi facultate coepit pollere, et ab eo ⁜ (413) loco subrogatus, nobiliter, ut decuit, in omnibus bonis permansit. A fundamento monasterium restauravit ( an. 1031) et omnibus utilitatibus ampliavit, et in omnibus justificationibus Domini sine querela vixit. Huic, postquam eum Deus tulit, abbas Joannes successit, electus a fratribus, domno episcopo Gerardo favente cum comite Balduino ⁜ 300 .

60. «Domino Heinrico augustorum serenissimo, Gerardus episcoporum ultimus et servorum Dei servus, pacis et salutis perpetuae munus ⁜ 301 . Peccatis meis hoc reputo, ut solatium qualecumque, quod [Col. 0176A] mihi seni jam fesso de vobis hucusque promittebam, in vitae tempore ultimo subtraxerit Deus, non vos, cui incessanter pecco. Breviter tamen hoc vestris auribus suggero, quia de fidelitate servanda ad communis regni statum apud vos in culpa non habeor. Trigenta annos ducimus, quo in nostra urbe inter pagensium nostrorum gladios vivimus. Quibus quam multa data sunt ab aecclesia nostra, cotidiana distributione, quaeque ab Ottone et Heinrico divae memoriae regibus, praedecessoribus meis episcopis collata, mihi etiam, et a patrimonio sunt reperta, non sunt suggerenda. Et sicut liberalitas vestra sacellarium ⁜ (414) habet, qui causis supervenientibus cotidianas expensas faciat, ita et ego sacellarius eorum sum, ut dilatio mortis, ne dicam vitae requies [Col. 0176B] eorum qui mecum sunt acquiri valeat, quod virga disciplinae vestrae habuerat ⁜ (415) facere. Et haec cujus nisi regni gratia? E contra ⁜ 302 adgravata est manus plagae vestrae super nos, quando parvitas nostra minus idonea est habita apud vos. Hoc tamen domino dico, ut de me mala quaelibet estimet, de utilitate vero et causa quasi provisionis nostrae non quibuslibet pias aures praebeat, sed eos consulat, quibus gens et patria est cognita, plusque utilitati quam suggestioni credat. Nec tamen regiae congruit personae, impugnatores hactenus pacis familiares habere, et eos per quos viguit procul abjicere. In vero mihi credite, quia suasio ista res est simulata, non vera, et idcirco vobis obedire distuli, quia nec vobis nec nobis quies ultra maneret. Sane non adeo [Col. 0176C] mirum, si ab re plus justo mihi indignemini, sicuti ⁜ 303 Mauricius Gregorio (GREG. ep. 4, 31) , quamvis longe infra Gregorium. Verenda vero quam subiit Mauricius vindicta, dum est heri et hodie (Hebr. XIII, 8) , cujus potimur vicaria persona. Per eum qui formavit et adunavit aecclesiam de latere suo, vos precamur, ne scindatis ⁜ 304 et dissipetis eam; ne, quod absit, extra eam inveniamini per purgationem ventilabri Dei. Loquaces adolescentes cum Roboam ne admittite, quin potius per silentem Chusi, David sapientissimus princeps inter tres (II Reg. XXIII) , quasi te ⁜ 305 .» . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

[Col. 0177A] 1. (Cap. 61.) Huic quidem Gerardo pontifici domnus Lietbertus in episcopatum successit, qui ex Brachatensi patria ⁜ (416) , nobili ortus prosapia, a progenitoribus ⁜ (417) educandus puer commissus est sub ipsius Gerardi pontificis ⁜ (418) disciplina. Puer igitur iste docibili ingenio praeditus et assidua pii magistri doctrina informatus, gemina scientia affatim imbuitur. Quem videns pius pater bonis studiis crescere et per dies singulos ad meliora conscendere, coepit eum vehementer diligere et consiliorum suorum participem facere; et, ut amplius in scientia eum confirmaret, regendas scolas sanctae Mariae matris aecclesiae ei commisit, qui honor propter laborem rarus ⁜ 307 nobilibus committitur, sed quanto rarior, tanto magis ⁜ 308 honorabilior conprobatur. Hujus igitur [Col. 0177B] ministerii exercitatione perfectioris scientiae culmen juvenis ille cepit attingere, et inter sapientes sapienter pollere. Cognita vero episcopo scolastici industria, separavit eum a puerorum doctrina, faciens illum semper consistere in presentia sua, et lateri suo adhaerere, et in judiciis suis tam publicis quam privatis auditorem in primis, et mox judicem insistere. Sicque factum est, ut juvenis ille parvo post tempore in divinis et in humanis efficacissime claresceret. Quem videns episcopus bonis virtutibus ⁜ 309 abundare et castitatem inviolatam conservare, coepit eum diligere prae omnibus, et privata et publica facere ex consilio ipsius. Et quia eum divina clementia et sapientia et virtutibus exaltaverat, commodum duxit eum episcopus magnificare, conferens ei archidiaconatum [Col. 0177C] et praeposituram et cetera majora ministeria [Col. 0178A] aecclesiae. His ⁜ 310 acceptis honoribus ita utebatur, ut majoribus perfruendis dignior judicaretur.

2. (Cap. 62.) Post aliquantum vero temporis ipsi Gerardo pontifici, vergentibus annis ad occasum, senectus obrepsit, pro qua debilior jam fiebat a priori statu, tam in divinis misteriis quam in humanis negotiis. Sed Lietbertus quem a puero nutrierat ⁜ 311 , quem honoribus exaltaverat, in utroque val juvabat. Accidit interea, ut Gualterus Cameracensis castellanus ab inimicis suis interfectus interiret ⁜ (419) ( an. 1041), unicumque filium cum uxore sua superstites sibi relinqueret. Quae quidem uxor, Ermentrudis nomine, ab insania mariti sui non cessavit, sed per pejora quaeque oberrans, mariti sui nequitias [Col. 0178B] superexcellit. Et quia malitiam per se, ut volebat, exercere non potuit,—filius enim ejus puer erat—, tirannum quendam nomine Johannem, advocatum Atrebatensem, sibi in conjugium copulavit, suique et filii sui patronum esse constituit. Filius autem ille mox mortem obiit, secundum quod scriptum est: Generatio impiorum peribit (Psal. XXXVI, 28) . Johannes vero, cui mater pueri nupserat quique per matrem beneficium pueri invaserat, nitebatur aut vi aut dolo illud sibi transducere, quod lex nulla sibi permittebat. Porro ut res faciliores haberet effectus, coepit ipsum Gerardum pontificem magnis sollicitare promissionibus, et pecunia corrumpere necessarios et familiares ejus. Hujus quidem consilii Lietbertum, inter fideles pontificis [Col. 0178C] sapientissimum, participem esse noluit, timens ne [Col. 0179A] prudentia et fidelitate ejus ab incepto repelleretur. Unde ut eum a consultu pontificis longe faceret et a civitate procul expelleret, confictis causis inimicitias ei insimulabat; quibus si locus esset, mortem etiam ei collaturum plerisque revelaverat. Interea Gerardus episcopus infirmabatur, et cum aetatis decrepitae molestia acutae febris valitudine angebatur, ita ut a domo sua nisi alterius manibus exportatus exire non valeret, neque disponere, quid sibi vel rei publicae utile esset. Domnus vero Lietbertus cum eo assidue esse non poterat, propter simultatem et insidiam, quam adversus eum Johannes inferebat; ideoque apud novum castrum sanctae Mariae custodiae ejus deputatum morabatur, nisi aliquando episcopum refocillationis gratia visitaret, congregato [Col. 0179B] constipatus exercitu. Gaudebat igitur Johannes de ejus absentia, sed nihil tamen impetrare ab episcopo valebat, eo quod ab amicis Lietberti dissolverentur et ad nihilum traherentur omnia petitionis suae ingenia.

3. (Cap. 63.) Cum haec agerentur, superveniente suae vocationis tempore praesul Gerardus defungitur ⁜ (420) ( an. 1051, Mart. 14); Johannes tamen in civitate remanet, castellatura indonatus. Porro sepulto honorabiliter sicut decebat Gerardo pontifice, Henricum regem ⁜ (421) Lotha-Karlensium ⁜ 312 adeunt domnus Lietbertus praepositus et archidiaconus [Col. 0180A] aliique archidiaconi cum casatis ⁜ (422) Cameracensis aecclesiae, reportantes baculum pontificalem, et nuntiantes episcopi sui depositionem. Audiens imperator obitum tanti viri, pie ei, eo quod omnibus amabilis erat, condoluit, cepitque quaerere diligenter, quem in loco ejus similem subrogare potuisset. Cui quidem hac in re sollicito, occurrit animo ⁜ (423) , quod Lietbertus ejusdem Cameracensis aecclesiae prepositus, qui suus jam dudum capellanus ⁜ 313 erat, quem fidelissimum sibi et aecclesiae illi saepe necessarium in multis probaverat, ad regendam aecclesiam Cameracensem idoneus enitebat ⁜ * .

[Col. 0182C] 4. (Cap. 64. 1051.) Vocatis ⁜ 315 itaque Cameracensis aecclesiae legatis, tam clericis quam laicis, suae voluntatis sententiam eis aperuit, Lietbertum videlicet prepositum se preficere velle episcopum aecclesiae Cameracensi, quem ad regendam aecclesiam illam [Col. 0183A] utilem esse credebat, suaeque commodum fidelitati. His auditis omnes assensi sunt, praeter unum archidiaconum, Guonem ⁜ 316 nomine, qui mox convictus est contradixisse invidia potius, quam ulla alia ratione ( Mart. 31). Sicque annuente isto cum aliis omnibus, donavit episcopatum Cameracensem domno Lietberto imperator Romanorum Henricus secundus. Videres igitur omne palatium gaudio repletum esse et exultatione, et incipientem ipsum etiam imperatorem Te Deum laudamus, prosequi episcopum cum clero et populo usque in aecclesiam, cum hujus ymni jubilatione. Magnificatus est pontifex a rege et principibus ejus in magna gloria, et receptus est a suis cum gratiarum actione et letitia magna. Pontifex, facta fidelitate imperatori, et omnibus competentibus [Col. 0183B] adimpletis, satagebat ad civitatem suam reverti ⁜ (439) .

5. Sane Johannes ille, qui ei infensus Cameraci remanserat, audivit praecurrente fama, quod factum fuerat, quia domnus Lietbertus accepto episcopatu laetus remeabat. Hac pro causa valde irascitur, secumque diu reputat, quid facto opus sit ⁜ 317 . Postea satellites in unum convocat, eisque secretum animi sui insinuat, dicens, se Lietberto nuper episcopo facto nullum introitum civitatis Cameracae indulgere, nisi se castellanum prius ipsius civitatis voluerit facere. Precepit igitur omnibus illis, paratos esse semper in armis, ad repellendum episcopum illum, nisi sibi ⁜ 318 hoc in dono satisfecerit. Dein matrem aecclesiam sanctae Mariae violenter invasit, et [Col. 0183C] ejectis canonicis, thesauros aecclesiae et quodcumque intus invenit, ditioni suae mancipavit, custodesque suos armatos inibi posuit. Basilicam itaque pontificalem cum militibus suis introiit, et uxorem suam in camera pontificis introducens, stratum suum in lecto pontificali parari fecit, sibique et satellitibus suis de pontificalibus sumptibus precepit ministrari ⁜ (440) .

6. (cap. 65.) Interea dum haec agerentur, novus civitati appropinquat episcopus. Cui Johannes cum parato occurrens exercitu, portas clausit, et longe reppulit ⁜ 319 ab introitu. Episcopus itaque ad novum Castellum sanctae Mariae divertens, cum honore et laetitia recipitur a suis.

7. Ibique aliquandiu mansit, donec Flandrensium [Col. 0183D] comes Balduinus a rege Francorum revertens et per ipsum Castellum transitum habens, eum ibi invenit ⁜ 320 , et de episcopio ejus laetus effectus, usque ad civitatem Cameracensem eum secum deduxit. Comes [Col. 0184A] vero dum ad civitatem propinquaret, mandavit Johanni, ut ipse et sui a civitate exirent, et liberum introitum episcopo venienti permitterent. Johannes autem quia contradicere ausus non erat, adimplevit comitis domini sui mandatum per omnia, sicut jussus fuerat. Intravit igitur episcopus civitatem suam duce comite cum magna gloria, et expulsus est adversarius ejus Johannes cum magna ignominia.

8. (Cap. 66.) Pontifex vero ejecto Johanne precavens in futurum, et timens, ne vel ille Johannes vel quilibet tirannus huic similis in castellaturam illam aut vi aut ingenio intraret, et postea justus heres eam repetens inde turbas faceret, ultro Hugonem Gualteri castellani defuncti nepotem, eo quod legitimus heres erat, ascivit, eique castellaturam illam [Col. 0184B] concessit. Et quia iste Hugo adhuc puer erat, sed propinquum quendam Ansellum ⁜ (441) nomine, moribus et armis egregium, habebat, hujus custodiae puerum cum bono ejus ⁜ (442) commisit; quem Ansellus ille usque ad praefinitum tempus optime et fideliter rexit.

9. Johannes igitur, castellatura quam injuste usurpaverat privatus, nec quicquam mali adversus episcopum proinde presumens facere—prohibitus enim erat a comite—ipsum comitem Balduinum, cujus ligius ⁜ (443) miles erat, dereliquit, et ad imperatorem Romanorum Henricum se contulit, quem sciebat tunc temporis inimicum esse Flandrensi comiti. Hujus quidem miles effectus, sciens quia imperator secundam profectionem in Flandriam adversus [Col. 0184C] Balduinum ⁜ 321 pararet, promisit ei, quod exercitum suum illuc deduceret, si a Lietberto, cui noviter episcopatum dederat, castellaturam Cameracensis civitatis dari sibi fecisset.

10. (Cap. 67.) His auditis imperator, quia in terram comitis depopulaturus venire desiderat ⁜ 322 , laetus efficitur, estimans se facile impetraturum ab episcopo, quod a Johanne postulabatur. Denique nec multum temporis interfuit, cum imperator, parato exercitu et Johanne ductore constituto, ex pacto et petitione ejus, ut in Flandrensem patriam ⁜ 323 deveniret, iter aggreditur ( an. 1054). Pertransiens igitur omnia interjacentia sui regni loca, pervenit ad Maen ⁜ (444) , vicum quendam super Scaldum fluvium, non longius quam duobus milibus a Valentianis, [Col. 0184D] ubi pontes volebat facere, et sic in terram Balduini, quae ⁜ 324 presens transito flumine occurrebat, intrare. Sed Balduinus comes alteram partem ripae cum suo exercitu jam preoccupaverat, per quam imperator [Col. 0185A] in terram ejus transire parabat. Sedentibus itaque imperatore et comite e diverso, neque altero alteri nocere valentibus propter altitudinem intercurrentis fluvii, pars quaedam ab imperatorio exercitu clanculum segregata, per Cameracum civitatem adversus imperatorem sedentem inparatum ⁜ 325 offendere, et sic ex improviso superare. Quod quidem factum fuisset, nisi ad ultimum per legatum monitus comes cum suis fugeret, et custodiam littoris vacuam derelinqueret ⁜ 326 .

11. (Cap. 68.) Hoc viso imperator Scaldum fluvium, paratis pontibus, transiit, et terram Balduini ⁜ 327 hosti ⁜ (445) suae devastandam distribuit; sicque depopulando eam praeda et igni, usque ad Debullientem rivum ⁜ (446) cum exercitu suo pervenit. [Col. 0185B] Quo in loco praefatus Johannes, acceptis secum satellitibus suis coram imperatore veniens, rogavit eum, ut castellaturam Cameracensem sibi donari fecisset secundum promissum suum, si vellet amplius a se et a suis habere conductum.

12. (Cap. 69.) Igitur imperator vocavit ad se Lietbertum episcopum—presens enim erat,—et postulare cepit, ut Johanni castellaturam donaret Cameracae civitatis. Hiis auditis, episcopus usque ad animam conturbatur, cum jam eam justo heredi donasset, et sevissimus tirannus injuste eam repeteret. Respondit tandem, se non posse facere quod imperator imperabat, quia Hugoni legitimo heredi ⁜ 328 secundum legem patriae jam eam donaverat. Imperator propter instantem necessitatem [Col. 0185C] volebat petitioni Johannis satisfacere; episcopo autem videbatur, quod fecerat, nullo modo se posse dissolvere. Imperatori quod petebat leve videbatur et modicum; episcopo quod petebatur grave et mortiferum. Si enim infandum hominem contra jus aliena petentem in civitatem suam reciperet, neque intus pacem prae tirannide ejus haberet, neque foris exheredatum et parentes ejus sustinere posset. Humiliatus igitur et conturbatus episcopus usquequaque, vivificationem petebat a divina miseratione, volens donum suum legitime perfectum inviolabiliter permanere. Sentiens igitur imperator, se blanditiis impetrare non posse quod petebat, coepit abuti violentia, precipiens episcopum a militibus [Col. 0185D] rapi, et extra potestatem ⁜ (447) ejus positum in custodia reservari. Tandem episcopus coepiscoporum et amicorum ⁜ 329 liberrimis consiliis correptus, sciensque, quod secundum apostolum regi debeat esse subjectus (Rom. XIII, 1) , annuit imperatori de Johanne quod petebat, sicque in suam potestatem rediit, liberatus ab omni custodia.

[Col. 0186A] 13. (Cap. 70.) Quo facto, accinxit se rursum Johannes ad deducendi negotium, si fieri posset aliquo pacto, per clausulam illam ducere imperatoris exercitum. Laboranti igitur homini et quaerenti id ipsum perficere, portae clausulae illius apertae sunt de media nocte; sicque clausulam illam introivit imperator, facta inimicorum suorum resistere volentium non minima caede. Pertransiens autem clausulam illam, et interfectis a dextris et a sinistris occursantibus sibi, ad Islense castellum ⁜ (448) pervenit, ubi Lantbertus comes Lensensis cum multis ei occurrens, interfectus occubuit. Ab eo quidem castello divertit ad Tornacum civitatem, ubi in quodam municipio inclusit non parvam militum electorum fugientem multitudinem, quos obsidione [Col. 0186B] et ad ultimum fame oppressos conpulit ad deditionem. Illis igitur acceptis et per ergastula militum suorum in custodia reclusis, imperator cum gloria ad civitates regni sui rediit. Sed nos a proposito deviavimus, dum opera imperatoris prosequentes, aliquantisper a gestis domni Lietberti pontificis siluimus. Remittamus igitur bella imperatoris et magnifica facta edituis ⁜ (449) ejus, et nos ad gesta pontificis quae restant redeamus.

14. (Cap. 71.) Recedente imperatore in regni sui patriam, recessit quoque domus Lietbertus episcopus Cameracum in civitatem suam. Qui Hugonem puerum, quem castellanum fecerat, non a se reppulit, sed non minori cura quam ipse Ansellus, constitutus custos ejus et tutor, fovet eum et enutrit, [Col. 0186C] ducens in irritum donum illud castellaturae, quod per violentiam imperatoris donare coactus est Johanni. Hoc autem factum imperator pie pertulit, nullaque injuria proinde episcopum affecit; quin potius donum illud, quod ab illo Johanni factum fuerat, suis muneribus alioque beneficio restauravit, pacisque concordiam inter episcopum et ipsum reconciliavit. Sciebat enim factum fuisse nutu consilii sui, quod episcopus ipsi Hugoni primum castellaturam donaverat.

15. Episcopus igitur letificatus adepta imperatoris gratia et de superata Johannis quaestione injusta, civitatem suam Cameracum exaltare omnimodis satagebat. Cives itaque, qui diutinae seditionis oppressione [Col. 0186D] paupertati redacti fuerant, pacis dulcedine vivificati quasi de sepulchro mortis resurgebant. Prae labore enim et studio pontificis, in civitate Cameracensi et circumquaque in omnibus appenditiis misericordia et veritas sibi obviabant, justitia et pax oscula libabant (Psal. LXXXIV, 11) . Aperta et reserata sunt omnia, nec fur inventus neque rapax [Col. 0187A] neque injurians quisquam ⁜ 330 , qui aliqui dampna inferat. Clerici in aecclesiis opulentia referti, laudes Deo referebant; laici cum omni pace officia sua exercebant; beatum dixerunt populum cui haec sunt, immo beatiorem episcopum, per quem tanta pacis gaudia pullularunt.

16. (Cap. 72.) Interea Hugo castellatura donatus aetate proficiebat, tempusque proximum instabat, quo Ansellus regimine ejus carere et ipse bonum suum ⁜ (450) recipere debebat. Porro Ansello videbatur, quia ad regendam ⁜ 331 castellaturam juvenis ille nondum esset idoneus; ideoque protelare volebat custodiae suae officium, si sibi permitteret episcopus. Sed quamvis pontifex de inperfectione Hugonis id ipsum sentiret cum Ansello, nolebat tamen ipsum [Col. 0187B] fraudari a prefiniti temporis spatio, putans juvenem per disciplinam suam ad veritatis viam posse revocari, si caecitatis suae ignorantia a recto deviaverit. Sic Ansellus nullatenus impetrare valuit prece vel precio, quin Hugo castellaturam suam non reciperet in die suo. Adepto itaque Hugo honoris sui gubernaculo, continuo palam fecit omnibus, quod claudebat in animo. Antea enim quomodo eum cognosceres, cum prohiberent simul aetas, metus et magister? Modo vero suae potestatis compos, totius magisterii et disciplinae contemptor, fasque nefasque confundens, post pravitates cordis sui et illicitas voluptates graditur sine respectu aliquo. Potestne respectum justitiae tenere, qui in civitate domini sui et in foro ejus lignarium ⁜ (451) per angariam ⁜ (452) colligit [Col. 0187C] ⁜ 332 ; cum id unquam antecessor ejus non fecerit, et contradictio reclamet et prohibeat domini sui? Factum est autem hoc lignarium a Hugone castellano in civitate Cameracensi, et positum est in inclastro ⁜ 333 ⁜ (453) sancti Autberti ad contradictionem Lietberti pontificis; et haec fuit prima causa de injuriarum ejus primitiis.

17. Secunda injuria talis exstitit, quod Ermenaldo villico et cubiculario episcopi decem vaccas abstulit et in civitate sua, se praesente, adduxit et comedit, ipsumque Ermenaldum ad ultimum comprehensum alligavit catenis. Quod cum episcopo nuntiatum esset, valde indoluit, venitque ad domum castellani, volens scire, quare cubicularium suum teneret in [Col. 0187D] vinculis. Ille vero mox ut advertit domum intrasse dominum suum, fuga lapsus est per alterum domus ostium. Vociferante igitur episcopo et adjurante in sacramenti nomine, ne abiret, sed stans de Ermenaldo quem ceperat ⁜ 334 rationem redderet: stare noluit, sed ascenso equo aufugit. Hoc viso, episcopus [Col. 0188A] Ermenaldum vinculis mancipatum repperiens, fecit absolvi, et secum quasi ab orco subtractum laetum reduxit.

18. Postea vero Hugo infecta pace domum rediit, et ab incepta perversitate non cessans, prioribus malis pejora superaddidit. Cives namque meliores et ditiores contumelia et injuriis afficiebat, alios indempnatos et injudicatos in cippo ⁜ (454) vilissimo concludens, et inter dedecora plurima barbam aliis evellens. Evremarum namque, de ditioribus civibus unum, inhoneste traxit ad cippum publicum; Geraldum quoque, inter mercatores intus et foris satis cognitum, corpore quidem et aetate provectum, tirannis etiam reverendum. Pro hiis et aliis hujusmodi saepe correptus ab episcopo, et emendari nolens, [Col. 0188B] sed in pejus corruens, excommunicatus est ab eo. At ille et hoc etiam contempsit, nullamque misericordiam quaerens vel meliorationem promittens, ad comitem Sancti Quintini abiit, ibique aliquandiu versatus, quicquid mali potuit, adversus episcopum et aecclesiam ejus fecit.

19. (Cap. 73.) Post paucos autem dies in Cameracensi pago non longius a civitate quam decem milibus, apud quendam locum Porrivallem dictum, municipium firmavit, in quod introiens cum satellitibus suis, res vicinas devastabat episcopii, transeuntes diripiens, circumquaque manentes afficiens rapinis. Hoc autem episcopus diu ferre non potuit, sed collectos equites et pedites ad municipium illud direxit. Municipium vero illud assultu ⁜ 335 opprimitur, et coangustatum [Col. 0188C] et igne succensum ad terram prosternitur; sicque locus ille a satellitibus et a latrunculis emundatur. Hugo igitur ille destructo municipio ad aliud divertit, cui Inceium ⁜ (455) antiquitas nomen imposuit, paredasque et mala plurima in episcopum repetivit. Quod etiam episcopus moleste accepit, copiosamque armatorum multitudinem ad locum illum deduxit; fuissetque continuo municipium illud solotenus subversum, nisi Rotbertus de Perrona cum suis dolo obstitisset, qui venerat in pontificis auxilium. His ita incassum decursis, Cameracenses infecto negotio ad civitatem suam sunt reversi.

20. (Cap. 74.) Interea Hugo ille quandam juvenculam, [Col. 0188D] Adam nomine, neptem videlicet Richeldis Montensis comitissae, cepit amare, eamque in conjugium sibi velle cupide copulare. Sed quia excommunicatus, quomodo quaque ratione id perficeret, nesciebat. Incendio siquidem carnalis amoris devictus, ad Richeldem comitissam progreditur, obnixe obsecrans [Col. 0189A] eam, ut sibi in matrimonium conjungeret Adam neptem suam. At illa precibus ejus devicta, ad ultimum annuit quod petebat, si prius absolutus esset anathemate, quo ab episcopo Cameracensi vinctus erat. Quid faceret? Absolutionem non curabat magnopere; quaerit tamen eam ab episcopo per internuntios, desiderio ardens concupitae puellae. Porro episcopus fatigatus multimodis injuriis ejus, absolvere eum nolebat, nisi prius dimissionem manu propria—quod et vulgo werpire dicitur—faceret ex omni beneficio, quod infra ambitum Cameracae civitatis habebat. Hugo vero ad ultimum ambitione juvenculae inflammatus, fecit episcopo secundum optionem ejus: werpivit palam omnibus, praesente episcopo suisque militibus, praesente comitissa Richelde suisque [Col. 0189B] principibus, quicquid habebat beneficii infra civitatem ipsam Cameraci; sicque absolutus, fidelitatem episcopo fecit de reliquis castellaturae bonis, et inde obsides dedit.

21. Haec autem fidelitas non diu est ab ipso Hugone observata, quia in natali ⁜ 336 sancti Andreae jurejurando promissam, infregit eam 2. feria post palmas. In hac enim feria majoris ebdomadae ⁜ (456) , Atrewasiam ⁜ (457) silvam penetrat, et omnia quae ibi repperit jumenta Cameracensium, ablata injuste abduxit secum. Qui cum saepius moneretur ab episcopo in fidelitate jurata, ut ea redderet, noluit, sed et in ipso absolutionis die, qui est ante parasceven, diffidentiam ⁜ (458) domino suo mandavit. (Cap. 75) [Col. 0189C] Postea Cameracum derelinquens, divertit ad Oiseium ⁜ (459) , malumque ⁜ 337 quod potuit, sicut primitus facere instituit adversum ⁜ 338 episcopum. Mandavit igitur episcopus ei non semel sed plus vice tertia, ut ante conspectum ejus veniens, praesentibus comparibus suis in rectum ⁜ (460) staret de injustitia sua. Ipse vero crebro sub nomine terrae suae et in ⁜ 339 fidelitate quam juraverat commonitus, ad ultimum ante conspectum domini sui presentibus comparibus suis venit; sed de quibuscumque interpellatus est rectum facere nolens, injustior quam venisset, recessit. Unde compares ejus et alii quamplurimi nobiles, qui communi utriusque causa huic placito interfuere, Hugonem reum vocantes, terram quam de episcopo tenebat, ei adjudicavere.

[Col. 0189D] 22. Hugo autem ad municipium, quod apud Olseium sibi paraverat, abjudicata terra sua rediit, et malum adversus episcopum facere non cessavit. Episcopus tamen patienter ferens haec omnia, abjecto timore parrochiam suam circuibat, aecclesias [Col. 0190A] quae consecrandae erant benedicens, et cetera ministerii sui opera perficiens. Accidit autem, ut cum hujus laboris exercitio ad quandam villam Buricellum nomine deveniret, aecclesiamque villae ejus consecrandam benediceret, et post consecrationem in confirmandis etiam hominibus ⁜ 340 fatigatus, ibidem pernoctaret. Prefatum vero Hugonem sermo hujus rei non latuit; qui acceptis secum complicibus suis ad domum illam pervenit, in qua jam lecto receptus episcopus lassata membra commendabat quieti. Fractis ⁜ 341 domus hujus ostiis, et quibusdam resistentibus interfectis, pervenit ad cameram, in qua ⁜ 342 pontifex cubitabat cum Wiboldo praeposito suo et capellanis suis. Sentiens Wiboldus dolos et violentiam hujusmodi, ostio camerae quasi pro obice sese [Col. 0190B] opposuit; sed unus pluribus resistere non valens, fracto ostio ab ipso Hugone interemptus occubuit. Denique episcopum, sicut in lecto jacebat, cum camisia tantum ille insanus homicida non timuit accipere, et ad Oiseium municipium suum ita nudum asportare, clausumque in custodia retinere.

23. (Cap. 76.) Hac igitur fama Arnulfus comes Flandrensis, et mater ejus Richeldis excitati, sumptis militibus suis continuo ambo ad Oiseium venere, et requirentes episcopum in sapientia et fortitudine, sine mora inventum reduxerunt eum Cameracum cum grandi gloria et honore, donantes insuper muneribus aecclesiam sanctae Mariae aliaque monasteria civitatis Cameracae. His itaque digne et laudabiliter [Col. 0190C] perfectis, Flandrensium comes cum matre sua in patria sua laetus rediit. Episcopus igitur perfecto odio ⁜ 343 in Hugonem incitatus, eum insequi non cessavit, quoadusque destructo Oiseii municipio, eum procul pelleret a Cameracensium finibus. Expulsus taliter a Cameracensi patria, de omni clamore siluit adversus episcopum in omni ipsius episcopi vita; terra ⁜ 344 quoque requievit a facie malignitatis ejus.

24. (Cap. 77.) Interea episcopus superveniente senio coepit corpore languescere ⁜ 345 , sed de aeterna vita sollicitus, in animo convalescere; hereditatemque ⁜ 346 preclaram, quam ab antecessoribus possidebat ad mundi hujus gloriam, transferre studuit ad nanciscendam aeternae vitae letitiam. Tantum [Col. 0190D] enim de hereditatibus, et sui juris reditibus ad aecclesiam sanctae Dei genitricis Mariae Cameracensis aecclesiae per cartarum instrumenta contulit, ut inde refectionem cibi et potus habeant canonici per omnes dominicas totius anni; ita tamen, ut in omnibus [Col. 0191A] secundis feriis a congregatione generaliter missa celebretur pro anima ejus et pro cunctis fidelibus defunctis. Et quia de caritate erga aecclesiam sanctae Mariae et canonicos ejus illata disserui, non reticebo penitus, qualem se aliis civitatis monasteriis exhibuerit. Monasterium sancti Sepulchri ab ipso fundo aedificavit ⁜ (461) , et posito inibi abbate ⁜ 347 cum monachis, locum illum possessionibus et commodis rebus decenter, sicut presens tempus probat, ditavit. In aecclesia vero sancti Autberti regulares canonicos cum abbate constituit ⁜ 348 ⁜ (462) ; altaria valde bona et possessiones preclaras superaddidit; canonicis ejectis, qui ibidem negligenter deserviebant, prebendas magnifice de suo proprio restauravit; Erleboldum, qui aecclesiam sanctae Crucis aedificavit, [Col. 0191B] et rebus et consilio multum juvit, et in eligendis et ponendis canonicis numerum et electionem adhibuit. Ecclesiam sancti Vedasti, quam fecit idem Erleboldus, fecit consilio et auxilio ejus. Monasterium sancti patris nostri Gaygerici non pretermittam, cui dedit in Athene hujus ⁜ 349 civitatis decimam, et cum rebus aliis valde bonis ad pedem montis ejusdem sancti Gaugerici cambam unam. Clericos vero [Col. 0192A] et laicos suos ita diligebat, sicut gallina, quae congregans pullos suos fovet eos sub alas suas. Nulli igitur de civibus suis nocuit, cum omnibus prodesse studuerit. Civitatem itaque, quam episcopus factus pro werrarum seditione desertam invenit, populosam et opulentam moriens dereliquit. Novum vero castrum sanctae Marie et abbatiam sancti Andreae apostoli et cenobium sancti Humberti de Maricolis in melius semper exaltare non cessavit. Preterea congregationi sanctae Mariae Atrebatensi ecclesiam de Belreim tradidit. Et in monasterio sancti Vindiciani apud montem sancti Eligii sito canonicos regulares constituit, et ejectis inde canonicis illis, qui antea ibi negligenter deserviebant, multa de suis bonis superaddidit. Tandem inter hujusmodi bonorum operum [Col. 0192B] exercitia decidit in infirmitatem, quam per tres fere annos cum multa patientia sustinens, in vigilia sancti Johannis Baptistae plenus dierum obiit mortem ⁜ (463) . Sepultus est autem in multa gloria, cum dolore tamen filiorum, in sancti Sepulchri aecclesia, quam ipse edificaverat et abbate et monachis decenter adornaverat.

[Col. 0191B] 1. Sub tempore quo secundus ⁜ (464) Henricus Romanum tenebat imperium, successit secundus Gerardus ad Cameracensem episcopatum post avunculum suum Lietbertum, habita cleri et populi Cameracensis omnium electione, cum assensu et dono [Col. 0191C] regalis potentiae. Qui mox sacratus a Hugone Diensi, precepto Hildebrandi tunc apostolici, apud Augustidunum, regrediens honorifice susceptus est a commisso sibi populo Cameracensium. Cum autem in suo introitu suscepti officii jura voluit exercere, et [Col. 0192B] sibi commissis debitam dilectionem conferre, et pacem de inimicis acquirere, inprimis Hugonem castellanum, quem usque in finem suus predecessor Lietbertus sibi passus est inimicum, per comitem senem Robertum et per principes Flandriarum preparavit [Col. 0192C] sibi hominem ⁜ (465) et amicum, tam per fidem quam per sacramentum. Retinuit tamen episcopus in suis manibus redditus castellani, quae continebantur infra urbem Cameraci. Ex illa vero concordia terrae quae incultae erant, negociantur [Col. 0193A] ⁜ (466) ; rerum abundantia citius reformatur, quod inopia retrohabita tota obliviscitur.

2. In plenitudine ergo pacis et gaudii clero et populo intus et foris posito, decrevit episcopus imperatorem adire, de quo ipse honorem receperat sanctae Cameracensis ecclesiae. Sed non longe adhuc multum recesserat, cum cives Cameraci male consulti conspirationem multo tempore susurratam et diu desideratam juraverunt communiam. Adeo sunt inter se sacramento conjuncti, quod nisi factam concederet conjurationem, denegarent universi introitum Cameraci reversuro pontifici. Quod et factum est. Episcopus enim adhuc per Lobias transiturus, a suis fidelibus audivit, quod fecerat iniquitatis populus; statimque revertens atque suos [Col. 0193B] homines adversus tot cives videns numero esse impares et virtute inferiores, accepit secum amicum suum, scilicet Balduinum Montensem comitem, ad arcendam civium superbiam et ad delendam eorum profanam communiam. Cui non sine militia comitis Cameracum intrare volenti, populus conspiratus contradixit ingredi. Veruntamen episcopus stultitiae plebis suae malens misereri quam ulcisci, optulit illis fidem facere, quod in curia sua tractaret aliquando de facta contra eum conspiratione. Data itaque fidutia, cives domum leti reversi sunt, quasi sedata et oblita eorum injuria. Sed suis fortasse peccatis exigentibus, inscio presule, sublato rei auctore, a militibus pecuniam civium superborum rapere desiderantibus in suis domibus subito invaduntur, et ut [Col. 0193C] quisquis obvius fuit inimico inimicus, aut vulneratur aut interficitur. Sic casu repentino cives attoniti, in aecclesiam sancti Gaugerici confugiunt universi, sed ad ultimum devicti, ultro in captione deliberantur episcopi. Expoliatur itaque civitas, cives amittunt pecunias, ultionem patitur iniquitas, destituitur tota conjuratio, facta iterum fidelitas juratur episcopo.

3. Post hanc exterminatam communiam, mox machinata est quedam iniquitas adversus pontificem, quae per Dei providentiam non habuit radicem nec venit ad perfectionem. Quidam civis venerabilis, nomine Wibertus et mercator per multas terras cognitus, in prefata communia quendam fratrem suum Fulbertum, concivem et commercatorem prudentissimum, [Col. 0193D] inter occisos interfectum perdiderat. Unde iram continuam et mortale odium super episcopum occulte ferebat. Quapropter pactionem habuit cum inimicis episcopi, quod eis traderet civitatem Cameraci. Sed quomodo accidit de cogitata proditione, non solum presentibus, sed etiam posteris volo significare. Idem enim Wibertus illam fieri dispositam confessus est episcopo proditionem, ab eo quippe non machinatam, sed per eum fieri ab inimicis episcopi sibi latenter quesitam. Quos quia noluit nominare pontifici, judicatum est illum tandiu debere plecti, donec proditores illos cogatur [Col. 0194A] confiteri. Ergo Wibertus ille per judicium ad stipitem ligatur, duabus virgis crudeliter flagellatur, et tamen nichil amplius confitetur. Quare servientes episcopi ipsum nudum ligatis manibus post tergum per mediam civitatem sicut proditorem, extra muros duxerunt, linguam abscidentes oculos eruerunt; novissime interfectum sui parentes pudibundi et dolentes secus viam publicam sepelierunt. In homicidio itaque, quod fit pro virtute tenenda justiciae, testatur Augustinus episcopum non peccasse; ait enim: Occidere hominem non semper est criminosum, sed malitia et non legibus occidere est criminosum.

4. Sedata igitur predicta civium conjuratione, brevi adhuc preterito tempore, a prelibato Hugone [Col. 0194B] castellano renovata est malitia de castellania, quam infra Cameracum retinuerat episcopus in manu sua. Bona nanque episcopi apud Atrebatum tam circa quam infra, et apud Mariolum et ubicunque potuit, omnia dissipavit; bona etiam aecclesiarum Cameracensium ubique depopulata combussit et consumpsit. Extensa igitur per annos plurimos castellani persecutio et terrarum continua vastatio indesinenter compellit rusticos villas dimittere, rebusque ablatis vagos et exules per aliena mendicare. Cujus malum intolerabile sapiens episcopus non valens tolerare, secundo Roberto Flandriarum comiti marcas argenti ducentas tribuit, propter miseriam inopum et gemitum pauperum, ut illum Hugonem a castellania omnino exhereditaret, et a finibus Cameracensium, immo [Col. 0194C] Flandriarum, procul expelleret. Quid dicam ultra? factum est ita; fugatum Hugonem recepit Anglia. Ibi exilium, ibi paupertatem, ibi multa sustinuit contraria. Nunquam sibi ad patriam revertendi occurrit animus, quandiu vir providus domnus Gerardus vixit episcopus.

5. Dum vero videret episcopus in futuro providentissimus, quod terrae suae de inimico Hugone pacem concesserat Deus, in tempore pacis laboravit fieri, ut si aliquando vel ille Hugo vel alii contra se exurgerent inimici, saltem in urbe tam ipse quam sui contra hostes existerent fortes et securi. Ecce bona provisio, ecce paterna sollicitudo, ecce opus optimum civibus et rusticis valde necessarium, scilicet preparare et fideliter operari, ut domus suae corpora [Col. 0194D] et substantiae ab impugnatione hostili infra urbem possint defendi. Unde eisdem civibus auxiliantibus, totam in circuitu civitatem, vallo ligneo prius compositam, ipse episcopus munivit muro lapideo fortius, fossatis relevatis et plurimis inter murum coedificatis turribus. Castellum etiam infra civitatem, in quo erant et aecclesia beatae genitricis Dei et cenobium sancti Autberti, muro excelso firmavit, fossato relevato alto et terribili.

6. Intento igitur in bonis actibus episcopo, gratia Dei facti sunt conversi milites duo in tempore illo. Walterus vero unus dicitur, et alter Sicherus, [Col. 0195A] ambo ingenui, bonis ornati moribus, ambo repleti fervore divini spiritus. Ardentes ergo per Spiritum sanctum, seque confitentes habere unam voluntatem et unum animum, confidenter mandaverunt ipsum episcopum venire illis apud Duacum. Volebant enim ejus consilio locum eligere, ubi Deo possent servire. In suo itaque alodio qui Aquiscinctus dicitur, in loco quidem horroris et vastae solitudinis, quandam edificaverunt aecclesiam assensu et consideratione ejusdem pontificis, immo auxilio, de suis rebus propriis. Ab initio enim usque in finem fuit illis militibus in cunctis edificationibus aecclesiae coedificator episcopus. Tandem parata ecclesia, et his quae ad cultum aecclesiasticum pertinent decenter compositis, et ibidem deputatis abbate et [Col. 0195B] monachis, consecravit eam presul venerabilis in die scilicet sancti Dyonisii martyris ( an. 1079), sub nomine et honore sancti Salvatoris Dei omnipotentis. Tunc predicti milites Walterus et Sicherus tradiderunt ad usus monachorum inibi Deo famulantium alodia sua, terras suas, servos et ancillas et quicquid possidebant in terra. Tradidit quoque ibidem Ansellus de Ribodimonte villas duas, Verethum et Obercicurtem; quod quidem fecit annuente episcopo, utpote quas in feodo tenebat de illo. Fecerunt ibi alii multi multa donaria, quae idem episcopus perpetuavit fratribus per privilegia. Ipsa vero Aquicinensis aecclesia Cameracensi aecclesiae eternam promisit obedientiam et subjectionem. Promisit pariter episcopus, se ibi nunquam positurum [Col. 0195C] abbatem, nisi per eorundem monachorum electionem.

7. Post hoc opus beatum et memoriale, studuit episcopus diversis conatibus in presenti vita preparare, quod pertinere intellexit ad profectum et salutem animae suae. Quapropter pro sua et parentum [Col. 0196A] suorum salvatione deputavit alodia sua de Lietscinis et de Wilrehem in aecclesia beatae Mariae. Dedit etiam altaria, quorum cartae habentur ⁜ (467) , et necesse non est ut hic nominentur.

8. Hospitale pauperum, quod est secus atrium sanctae Crucis, prostrato veteri, sicut nunc apparet, renovavit, et capellulam quae inheret hospitali; quam in sollempnitate omnium defunctorum cum venerabili expensa cibi et potus consecravit, et ut ibi cantaret parrochialis presbiter dominica et quarta et sexta feria, duos modios tritici de eleemosina hospitalis per singulos annos dari sibi constituit; ita ut presbiter idem et infirmos visitaret, et in Christo consultos et communicatos mortuos sepeliret.

[Col. 0196B] 9. Adhuc unum opus, ut sapiens architectus, fecit idem episcopus, quod laudandum est ab omnibus presentialiter aspicientibus. Venerabilem aecclesiam beatae Mariae olim combustam et dirutam a capite superiori usque ad chorum sancti Johannis pulchre et honeste reformavit. Ipsa enim laquearia, plastrum, brevesque fenestras longiores renovavit, capita columpnarum in utroque latere turpiter fixa et corrupta decenter coronavit. Comparaverat etiam colores optimos ad agendam picturam per totam aecclesiam; sed heu! inter agendum accidit quod morte preventus reliquit inceptam. Sed quia voluntas bona apud Deum opus est perfectum, secure cum psalmista potest dicere: Domine, dilexi decorem domus tuae et locum habitationis gloriae tuae. Et credimus, [Col. 0196C] quia ejus Deus miserebitur, cum dicat divina lectio: Ubi te invenio, ibi te judicabo. Rexit episcopatum per annos sedecim atque dimidium. Obiit pridie Kalendas Augusti [ an. 1092] ⁜ (468) , sepultus in medio aecclesiae matris Domini. Divina igitur miseratione anima ejus requiescat in pace. Amen.

[Col. 0195D] 1. Post ⁜ (469) mortem Gerardi episcopi multa et gravia mala intra et extra urbem Cameracum longo tempore acciderunt, quorum scilicet malorum omnium causa et origo fuit ambitio, superbia, nec non insolentia matris aecclesiae canonicorum. Qui dum se alterutrum preferre contendunt, dum sibi alium nisi ad suum libitum seu commodum praeferri non patiuntur, discordia eorum actum est, ut quattuor [Col. 0196D] personae eligerentur, quae postmodum eodem honore privarentur; non solum autem, sed etiam ipsa mater Cameracensis aecclesia filiae suae, hoc est Atrebatensis aecclesiae, subjectione et obedientia orbaretur ⁜ 352 . Quae videlicet omnia multaque alia mala si quis plenius nosse voluerit, Gesta pontificum requirat. Nos autem successiones pontificum ab illo tempore usque ad presens tempus per annos [Col. 0197A] ferme centum, hoc est ab anno incarnati Verbi 1090 usque ad annum 1180 summatim designare intendimus.

2. Igitur Gerardo secundo defuncto ( an. 1092), qui a beato Vedasto 32 ^{u s} Cameracensi atque Atrebatensi aecclesiae prefuit, Cameracensis aecclesiae clericis, ad quos nimirum specialiter eligendi episcopum cura pertinebat, diversa inter se sentientibus, cives adversus illos animo concitati dixerunt, quod nemo erit episcopus, nisi quem imperator et melior pars cleri et populi elegerit. Quibus auditis, prepositus aecclesiae preparavit se ad deferendum imperatori pontificalem baculum. Cui custos aecclesiae occurrens ex adverso in faciem ei restitit, juris sui id esse adserens. His ergo pro hoc ad invicem [Col. 0197B] litigantibus, unius anni spacium et eo amplius transiit, ignorante imperatore, defunctum esse Gerardum episcopum. Quam ob rem cives ⁜ (470) egre ferentes, quod tamdiu civitas et patria rectoris careret patrocinio, quendam Francigenam nomine Manassen elegerunt. Super quo clerici valde indignati convenerunt in unum, et prepositum nomine Mascelinum elegerunt. Civibus autem huic electioni contradicentibus, clerici sensu et virtute cordis infirmi, facillime cesserunt ⁜ (471) . Deinde cives duo candelabra argentea 30 marcas pensantia et calicem aureum 7 marcarum ab aecclesia tollentes, electo suo Manasse dederunt; quae ille accipiens, perrexit ad cesarem. A quo non inventa gratia, cum quali veste fuerat profectus, cum tali etiam est reversus. [Col. 0197C] Jure namque ab augusto est repulsus, quoniam a populo canonice nequaquam fuerat electus. Propterea gravior discordia civium adversus clerum facta est, arbitrantium, quod factione illorum factum esset, ut electus suus Manasses a cesare repudiatus fuisset ⁜ (472) .

3. Veruntamen dum sic secum rixantur, dum ita contra se disceptant, inopinatum malum et onus nimis grave utrisque advenit. Atrebatenses etenim occasione hujus tam diutinae dissensionis elevati, consilio inter se habito, episcopum elegerunt nomine Lambertum ( an. 1093). Quo facto Cameracenses indignati sunt, conturbati sunt, commoti sunt; pudor et dolor apprehendit eos, quia filia in matrem, [Col. 0197D] discipula super matrem presumpserat erigere cervicem; nempe a multis retro temporibus, et fortassis a diebus beati Gaugerici, qui quartus a beato Vedasto utrique sedi prefuit, tale quid ab eis nequaquam fuerat presumptum.

[Col. 0198A] 4. Beatus ⁜ (473) siquidem Gaugericus, qui, ut prediximus a beato Vedasto quartus utrique sedi prefuit, urbem Cameracensem amplius quam Atrebatensem dilexit, frequentavit, et habitare in illa potius sibi placuit, quia profecto et clerus honoratior et populus in ea numerosior habebatur. Hinc est, quod sedes Cameracensis quinque habet archidiaconos, Atrebatensis vero nonnisi duos. Sed et ipsa civitas prae aliis urbibus pulchra est et decora, sicut hi qui Jerosolimam petentes diversas urbes conspexerunt, attestantur. Sunt quidem plures aliae longitudine et latitudine atque divitiis nobiliores, sed situ et domorum compositione non ita, quamvis crebris incendiis deturpata sit. Asserunt etiam, quia urbi Jherosolimae nulla similior existat. Nam sicut [Col. 0198B] urbs Jherosolima ab oriente habet montem Oliveti, sic etiam urbs Cameracensis ab oriente habet montem qui vocatur mons sancti Gaugerici. Et sicut dominica in ramis palmarum rex et patriarcha cum clero et populo procedunt ascendentes in montem Oliveti, ibique palmas accipiunt, quibus acceptis veniunt in vallem Josaphat, ubi legitur evangelium et sermo fit ad populum: ita profecto et in urbe Cameracensi eadem ipsa die cuncta civitatis turba in unum collecta, cum clericis pariter et monachis procedentes, supradictum montem ascendunt, ibique palme benedicuntur et distribuuntur. Dehinc descendentes pergunt ad sanctum Sepulchrum, et in atrio ejusdem ecclesiae quasi in valle Josaphat stationem faciunt; ibi etiam legitur evangelium, et sermo fit [Col. 0198C] ad populum. In latere autem predicti montis, quasi in Bethania, aecclesia sancti Lazari habetur, juxta quam habitant leprosi. Porro in ipsa urbe aecclesia est sanctae Dei genitricis, aecclesia sanctae Crucis, aecclesia sancti Sepulchri, et aliae septem. Ultra pontes vero extra portam aecclesia est sancti Salvatoris. Quid ⁜ 353 autem de libertate hujus urbis dicam? non episcopus, non imperator taxationem in ea fecit, non tributum ab ea exigitur, non denique exercitum ex ea educit, nisi tantummodo ob defensionem urbis, et hoc ita, ut eadem die ad domos suos valeant reverti. Nuper quidem tempore Petri filii Theoderici comitis Flandriae, qui post Nicholaum fuerat electus in episcopatum istius urbis,—non quidem canonice, nam infra aetatem, infra ordines [Col. 0198D] erat—hujus inquam tempore Fredericus imperator in expeditione adversus Italiam profecturus, mandavit sibi pecuniam mitti; sed hoc neque ipse, neque alius ante vel post illum fecisse perhibetur.

[Col. 0199A] 5. Notandum interea, quia beatus Gaugericus sepedictum montem a quodam burgario comparavit, et illic aecclesiam sub honore et nomine beati Medardi construxit, adunatisque monachis fratrem suum nomine Landonem illis prefecit. In eadem quoque basilica beatus Gaugericus sepultus est, et sepulchrum ejus hodieque venerationi habetur. Si autem aliquis querat, quomodo ab ordine monastico ad clericalem venerit, paucis expediam. Deus omnipotens, diligens justitiam et odio habens iniquitatem, flagitiis et facinoribus christianorum offensus, ad correptionem illorum arripuit virgam furoris sui et baculum, gentem videlicet paganorum, hoc est Hunorum, Normannorum et aliorum similium. Qui diversis temporibus a suis finibus exeuntes, terras [Col. 0199B] Galliae atque Germaniae invaserunt, urbes et castella subvertentes, viros cum mulieribus interemerunt. Ecclesias quoque ac monasteria virorum pariter et mulierum incendentes, eos necaverunt. Denique in cenobio nobis vicino, hoc est Altimontis, trecentos simul monachos trucidaverunt, qui in uno poliandro illic sepulti requiescunt. Simili modo etiam cenobium sancti Medardi, quod, ut prediximus, beatus Gaugericus in supradicto monte construxerat, destructum fuisse a majoribus accepimus. Verum ne quis tunc crederet vel adhuc credat, quod sua virtute et non potius Dei voluntate atque permissione tantam urbium et aecclesiarum destructionem tantamque stragem christianorum, non solum peccatorum, [Col. 0199C] sed etiam justorum perpetraverint, et ut peccatoribus quidem ad purgationem, justis vero ad coronam talis tantaque afflictio proveniret: Huni sabbato sancto urbem Mettis circumdederunt, sed murorum firmitate diffidentes recedere disposuerunt. Cumque discederent, statim nutu divino muri coram eis corruerunt. Ipsi autem intrantes urbem succenderunt, habitatores ejus interemerunt. Veruntamen aecclesiam beati prothomartyris Stephani incendere nullatenus valuerunt. Voluerunt quidem, sed quia Christus noluit, non potuerunt. Alio quoque tempore Normanni similiter sabbato sancto urbem Namnetem invadentes, episcopum sacrum baptisma celebrantem una cum clero pariter et populo peremerunt.

[Col. 0199D] 6. Castigatis igitur filiis, et eis per quos castigati fuerant duplici contritione contritis, suscitavit Dominus viros sibi devotos, temporali potentia sublimes, divitiis et facultatibus locupletes, qui ea quae inimici ejus sua feritate et malitia, licet Dei justitia et permissione, destruxerant, ipsi sua devotione et divitiarum abundantia sibi a Deo benigne concessa repararent. E quibus duo potentissimi fuerunt, Gerardus scilicet comes de Rosscelon et Karolus rex cognomento Calvus, qui tunc temporis Francis pariter atque Germanis imperabat. Quorum primus [Col. 0200A] novem aecclesias in honore sanctae Dei genitricis aut fundasse aut reparasse narratur; quarum una est Viceliacensis, in qua corpus beatae Mariae Magdalene ab urbe Aquensi delatum et illic sepultum magna christianorum devotione frequentatur. Alter vero, hoc est rex Karolus, tredecim aecclesias in honore beati Petri apostoli similiter aut construxit aut restauravit; quarum scilicet una est supradicta basilica, quam, ut jam diximus, sanctus Gaugericus in honore sancti Medardi construxerat, sed a paganis vastata fuerat. Hanc ergo rex Karolus restaurans, nomini et honori beati Petri apostoli intitulavit; centum quoque canonicos ibidem posuit, et eis centum prebendas delegavit. Idcirco anniversarium ejusdem regis per annos singulos in eadem [Col. 0200B] aecelcsia 2. Non. Oct. sollempniter agitur. Hoc igitur modo isdem locus ab ordine monastico ad clericalem devenit, et a nomine sancti Medardi ad nomen beati Petri transivit. Quod autem nunc beati Gaugerici nomine vocitatur, ideo fit utique, quia isdem beatus confessor in eadem basilica sepultus fuerat; deinde miraculis clarescentibus corpus ejus de sepulchro elevatum et in feretro argenteo reconditum, retro altare beati Petri in eminenti loco, sicuti in presentiarum cernitur, honorabiliter collocatum est. Altare quoque in ejus honore ante feretrum ipsius consecratum est; sed et aliud altare in cripta juxta sepulchrum illius dedicatum est. Veruntamen honor atque dignitas principalis altaris necnon etiam totius aecclesiae beato Petro apostolo [Col. 0200C] remansit et permanet usque in hodiernum diem. Hinc est quod in rogationibus monachi aecclesiae dominici sepulchri ad eandem basilicam procedentes in ingressu ejusdem aecclesiae antiphonam imponunt: Tu es pastor ovium; et ita cantando in chorum convenientes, subjungunt vigilias et collectam de eodem apostolo.

7. His ita occasione separationis Atrebatensis aecclesiae a matre sua Cameracensi aecclesia interpositis, ad propositum revertamur. Dolens igitur Cameracensis aecclesia, Atrebatensem a se esse separatam, domnum Walcherum archidiaconum suum in episcopum elegit, sperans procul dubio, prudentia atque instantia illius predictam divisionem posse redintegrari ⁜ (474) . Electus autem juxta morem per [Col. 0200D] rexit ad cesarem; qui quoniam a clere et populo canonice fuerat electus, ab augusto quoque est gratanter atque honorifice receptus. Donavit etiam ei episcopatum pariter et comitatum urbis Cameracensis. Verum Walchero ad imperatorem pergente, Atrebatenses quoque cum suo electo Romanum pontificem adierunt, et consecrationem ipsius ab illo optinuerunt ( an. 1094. Mart. 19). Quibus acceptis, uterque cum gratia, Walcherus quidem cesaris Henrici, Lambertus vero papae Urbani, reversus est; [Col. 0201A] et a suis, ille scilicet Cameraci, iste autem Atrebati cum honore susceptus est ⁜ (475) . Quibus gestis, Walcherus a Remensi archiepiscopo gratiam suae consecrationis humiliter requisivit. Archiepiscopus autem absque licentia summi pontificis qui Lambertum jam consecraverat, hoc facere non presumpsit. Tunc Walcherus Urbanum papam petiit, et apud eum gratiam invenit ⁜ (476) . Denique litteris illius et duobus testibus, hoc est Turonorum archiepiscopo et abbate sancti Basoli, perceptis, Remorum archiepiscopo se presentavit; quibus ille acceptis, ad consecrationem Cameracensis episcopi se preparavit. In ipso autem consecrationis articulo sepedictus Manasses supervenit, et eandem consecrationem fieri contradixit. Qui a metropolitano et coepiscopis [Col. 0201B] ejus examinatus, excommunicatus est et ab ecclesia expulsus. Consecratione igitur sollempniter peracta, Walcherus cum pace et gaudio ad propria revertitur, et a suis cum honore et letitia recipitur, cantantibus clericis antiphonam, Christus resurgens ex mortuis, jam non moritur ⁜ (477) .

8. Postmodum ⁜ (478) autem Walcherus episcopus Urbanum papam adiit, et querimoniam de amissione Atrebatensis aecclesiae fecit. Cui Urbanus affectum compassionis non vere, sed, sicut postea claruit, ficte demonstrans, utrisque episcopis, Walchero videlicet et Lamberto, diem et locum designavit, ubi de hoc tractare deberet. Quibus convenientibus, Romanus pontifex a Cameracensi episcopo trecentas marcas sibi dari petiit. Episcopo autem hoc recusante, indignatus [Col. 0201C] papa submonuit nefandum Manassen—nam presens aderat—repetere episcopatum Cameracensem. Quod dum fecisset, Walcherus ad omnia sapienter atque rationabiliter respondit, dicens Manassen a laicis contra canones intrusum et ideo ab imperatore juste repudiatum, a metropolitano quoque et coepiscopis ejus examinatum et excommunicatum; se autem a clero et populo canonice electum, ab augusto et papa approbatum, a metropolitano et coepiscopis ejus legitime consecratum, eodem papa hoc per litteras jubente, Turonorum archiepiscopo et abbate sancti Basoli testibus. Quibus dictis, summus pontifex denegat omnia. Stupentibus qui aderant, et dicentibus secundum canones agi debere, [Col. 0201D] dominus papa respondens, Cessent, inquit, canones; meae leges erunt auctorizabiles ⁜ 354 .

9. Hic ⁜ (479) apparet quia omnia papa erat, et «sic volens et sic jubens» quando sibi placebat, erat ei pro ratione voluntas.» Si enim timorem illius, qui aufert spiritum principum, pre oculis [Col. 0202A] tunc habuisset, utique Cameracensi episcopo rationabiliter dicere potuisset: «Frater, habes unum episcopatum, et illud certe magnum sufficere tibi debet; et quamvis ab initio usque nunc utraque sedes uni episcopo paruerit, tamen quia modo jam duo sunt episcopi consecrati, ita permanere perpetuo ratum esse decerno, quoniam episcopatuum sedes mutare, conjungere, seu disjungere, solius apostolicae sedis est prerogativa.» Si hoc summus pontifex dixisset, nemo eum ob hoc juste calumpniari, quin potius laudare debuisset, si videlicet singulis sedibus singulos dedisset pontifices. At vero quia propter negatam pecuniam episcopum canonice electum et illius precepto consecratum tam abrupte et tam impudenter dejecit, et ei hominem cunctis execrabilem [Col. 0202B] superposuit, omnibus patet hoc eum irrationabiliter fecisse. Certe si Walcherus pecuniam postulatam dedisset, ipse quidem detrimentum animae suae et famae et etiam pecuniae passus fuisset, et tamen aecclesiam amissam nullatenus recuperasset, sed de die in diem diversis consiliis et tediosis dilationibus animum illius Romanus pontifex afflixisset. Quod nimirum sepe accidisse novimus, et cotidie accidere non dubitamus. Veruntamen quid miramur hominem summae sedis et ideo potestatis excessisse, cum videamus alios longe inferioris potestatis, non solum in ecclesiis sed etiam in monasteriis, in auferendis seu largiendis honoribus vel officiis non meritum aut scientiam subjectorum attendere, sed suum aut odium aut amorem privatum adimplere? Unde et [Col. 0202C] beatus Jeronimus de talibus tractans, Illis, inquit, tribuunt clericatus gradum, quorum sunt obsequiis deliniti; et beatus papa Gregorius, Sepe, inquit, contingit, ut erga quemlibet proximum odio vel gratia moveatur pastor; et subjunxit: Judicare autem digne de subditis nequeunt, qui in causis subditorum sua vel odia vel gratiam sequuntur.

10. Igitur Walcherus Cameracensis episcopus, qui pro recuperanda Atrebatensi aecclesia sedem apostolicam supplex adierat, non solum eam minime recepit, sed etiam episcopatum Cameracensem, quem canonice acceperat et habebat, amisit, nulla omnino alia culpa interveniente, nisi quia pecuniam, cui nimirum omnia obediunt, summo pontifici dare noluit. Quam ob rem tristis et merens pro injuria [Col. 0202D] injuste sibi illata a concilio recedens, Cameracum reversus est. Cunque civitati appropinquans processio ei pararetur, ut moris est, quociens episcopus ab apostolica sive imperiali curia revertitur: bene consultus renuit tunc cum processione suscipit [Col. 0203] Mandavit tamen ut sequenti die personae ad se convenirent, quatinus ejus relatione agnoscerent quid in concilio de predicto negotio actum fuisset. Quod [Col. 0204] dum presentibus per singula retulisset, stupore maxime repleti sunt omnes. Audientes igitur quod pro pecunia ⁜ 355 . . . . . .

[Col. 0203A] [ (Gesta Gerardi 1-9.) 1. Post beatum istum Deo et hominibus commendabilem Gerardus nepos ejus moribus et genere, communi Cameracensium electione et assensu Heinrici II imperatoris, mandato apostolici tunc apud Augustudunum commorantis ⁜ (480) , ab Hugone Diensi episcopo est consecratus in episcopum; et ad sedem suam reversus, interveniente Roberto Flandriarum comite, Hugonem castellanum suum a domno Lietberto prius ejectum, in hominem recepit et amicum; retentis tamen in manibus suis redditibus castellani, qui infra muros civitatis continebantur. Unde cives in unum conspirantes, episcopo absente, diu desideratam conjuraverunt communiam. Episcopus autem cum gravi multitudine, pace simulata, revertens, et ad judicium [Col. 0203B] curiae suae conjuratores invitans, civitatem est ingressus, et ecce milites ipsius pecuniam civium desiderantes super incautos irruunt et occidunt, et direpta multorum substantia, viventes in fidelitatem episcopi, abjurata communia, reducuntur. Conjuratione tamen iterum facta contra episcopum, Wibertus quidam, qui fratrem suum in praedicta seditione perdiderat, eam episcopo propalavit; sed quia juratores prodere noluit, virgis flagellatus et ligatis a tergo manibus, abscissa lingua, oculis erutis, percussus gladio, in via publica est tumulatus.

2. Hugone autem castellano episcopi interim episcopum et suos enormiter infestante, Robertus Flandrensis [Col. 0203C] muneribus et beneficio gavalli ⁜ (481) provocatus, ipsum jure castellaniae penitus privavit, et Anglia profugum et quaerentem refugia tuto suscepit latibulo. Ut vero civitas interius secura quiesceret, muro lapideo et vallo a terrae visceribus elevato, decenter episcopus eam munivit, et castellum intra civitatem, relevatis fossatis et turribus multipliciter implexis, firmavit artificio quodam commendabili.

3. Sub diebus illis fundatum est Aquiscintense coenobium Dei specialiter inter homines habitaculum, per duos milites, Walterum scilicet et Sigerum. Quorum propositum diligenter promovens episcopus, [Col. 0204A] de feodo suo et beneficiis suis locum concessit locupletari. Haffliginense quoque monasterium, Dei secretarium, predicti pontificis auctoritate per homines laicos et idiotas ad eum deductum est religionis cumulum, quod usque in hodiernum prerogativam obtineat monastici ordinis, et privilegium quotidianae in pauperes erogationis.

4. Praeter haec omnia, providens sibi in futurum episcopus, allodia sua de Lestines et de Wolrehem et altaria plurima, sicut in privilegiis ejus invenitur, in usibus canonicorum suorum contulit liberaliter; et hospitale pauperum juxta ecclesiam anctae Crucis de novo reparavit; ecclesiam quoque beatae Dei genitricis olim combustam et dirutam a capite superiori usque ad chorum sancti Johannis multis [Col. 0204B] impensis et expensis reformavit in melius. Et ita regens episcopatum per sexdecim annos et dimidium, ad patres suos appositus, sepultus est in medio ecclesiae sanctae Dei genitricis.]

5. (Cf. Exc. Gaug. 2, 3.) Gerardo episcopo ad meliora translato, gravis dissensio nata est inter clerum et populum. Clericis enim per multum tempus ex intestina discordia eligere dissimulantibus, cives cum casatis quemdam Manassem Francigenam elegerunt in episcopum; et clerici communi voto instituerunt dominum Maselinum sacerdotem et praepositum; qui tamen ad declinandum populi furorem gratis cessit, et multi ex clericis Manasse adhaeserunt. Quare paratis omnibus itineri suo necessariis, [Col. 0204C] asportatis secum de thesauris ecclesiae aureo calice et duobus candelabris argenteis, ad imperatorem est profectus ⁜ (482) ; sed non impetrata ipsius benevolentia, sine beneficio regalium ad suos redivit inglorius: ex hoc graviter clericis longe a civitate depulsis, nisi sacrosanctis tactis jurassent, quod nec per epistolam nec per nuncios Manassen apud imperatorem impedissent.

6. Sub hoc rerum tumultu Attrebatenses, quod diu ante conceperant opere complentes, proprium sibi de mandato summi pontificis praefecerunt episcopum, et a subjectione Cameracensis ecclesiae suam cervicem, occasione discordiarum quae Cameracenses [Col. 0205A] graviter affligebant, nullis se opponentibus, excusserunt. Casati etiam ad libitum suum omnia diripientes, munitiones plures circumquaque erexerunt, praestantes hominium comiti Flandriarum, ut securius quae invaserant obtinerent. Talibus rerum mutationibus quasi de gravi somno evigilantes tam cives nostri quam clerici, mutato in melius proposito, Remorum archiepiscopi consilio et assensu imperatoris, Walcherum ecclesiae suae archidiaconum, ob defensionem injuriarum suarum, in pastorem elegerunt et episcopum.

7. (Vers. Gall. 4.) Ipse vero confisus in Deo salutari suo, collectis amicis suis et solidariis, castrum de Goy in Arroasia et de Rumilly, Manasse perempto, speluncam quoque latronum Saucit diruit et [Col. 0205B] terrae coaequavit. Primos suae vocationis dies istis futurae probitatis dedicavit argumentis (Exc. Gaug. 7) . Postmodum vero cum litteris apostolicis Rainaldo suo metropolitano praesentatus est, ut ei munus consecrationis impenderet; sed Manasses ejus adversarius superveniens et domnum papam appellans, ne promoveretur interdixit. Walcerus vero nihilominus consecratus in episcopum, quod ad securitatem patriae reliquerat imperfectum, subjiciens adversarios, suos defendens, multa complevit sagacite (Ib., 8) . Interea proficiscens ad generale concilium, quod domnus Urbanus papa apud Claremontem celebrabat, contra praesumptionem Atrebatensium declamaturus, Manassem adversus ipsum plurima proponentem incautus offendit, [Col. 0205C] et non expectato judicio a consilio recedens, sententiam excommunicationis incurrit, et Manassae confirmata est electio auctoritate concilii per contumaciam adversarii, licet minus haberet canonicae institutionis.

8. (Vers. Gall. 7.) Ex hoc ergo conjurantibus cum Walcero clericis et civibus quod eum nulla ratione desererent, promissam ei semper exhibendo operam, Manasses Remensium archiepiscopus, electi Manassae avunculus, interdicto totam terram subjecit, quae Walceri cognoscebatur obedire mandatis (Ib., 11) . Unde multi qui sanum sapiebant ex clericis et laicis, ab ejus fidelitate sive familiaritate recesserunt, impetrantes ab archiepiscopo ut consecrationis honorem [Col. 0205D] Manassae nepoti suo conferre non differret (Ib., 12) . Quo facto, licet domnus Walcerus gravius sibi periculum instare cognosceret, castellum tamen Ogeyum, Busiginium et Busseniis, assultibus infinitis et bellorum virtute vicit et diruit, in pace gratissima civitate sua et suis in integrum restitutis (Ib, 14, 15) . Clericis tamen quam maxime propter interdicti sententiam ab ejus latere defluentibus, ad imperatorem Henricum consilii causa et auxilii divertit, et Manasses cum gloria susceptus est in sede pontificali. Non multum tamen gloriatus est in subditorum devotione; quia, revertente Walcero cum nunciis et militibus imperatoris, paucis comitantibus timore supervenientium, civitatem cui solo praeerat nomine re spoliatus, specie tenus [Col. 0206A] militans, deserens exivit, et quasi de novo cives et clerici domno Walcero per imperatoris mandatum sunt confoederati.

9. (Cf. ib. 16, 18, 19.) Procedente vero tempore Roberto Flandrensium comite ex mandato archiepiscopi in peccatorum suorum remissionem, quia diutius erat excommunicatus, contra Cameracenses arma movente, rex Henricus in ultionem illarum injuriarum partes istas aggressus, et ceciderunt ab impetu exercitus sui castella ista, Marconium, Paluels, Incenium, Esclusa, Bulcenium; sed tempore hyemandi imperatore in terram Germaniae recepto, Robertus Cameracensibus imminet, et jacturam suorum penitus in ipsos refundit: ea tamen conditione pax demum intercessit, quod nisi imperator [Col. 0206B] tempore graminis superveniret, ipsum Robertum et successores ejus in dominos et patronos in aeternum susciperent.

10. (Cf. ib. 20, 21, 22, 32.) Sic igitur sub nomine pacis bello suspenso, mandant Cameracenses archiepiscopo, quatenus ad ipsos veniret beneficium collaturus absolutionis; quod et factum est, Walcero interim apud Estruem praesidium suum commorante, quod per majores terrae ab alto dejectum adhuc ruinarum suarum servat indicia ( an. 1103). Walterus autem suorum patrocinio fortior effectus, ad civitatem denuo, pacato sibi Godefrido filio Anselmi, quem Cameracenses sibi contra episcopum praefecerant, adhuc excommunicationis portans notam penetravit, translato interim domno Manasse ad [Col. 0206C] Suessionensium episcopatum, qui tunc temporis pastore carebat. Igitur pro domno Walcero supplicaturi Cameraci majores et canonici domum Remensem adierunt; sed ipse domini papae quas de novo receperat litteris in medio publicatis, praecepit in virtute obedientiae ut statim episcopum eligerent, quia Walcerus episcopatus dignitatem sine retractione demeruerat.

11. (Vers. Gall. 32.) Electus itaque est ab omnibus domnus Odo Sancti Martini Tornacensis abbas, et post triduum electionis suae ab eodem archiepiscopo in episcopum consecratus; et reversus Tornacum celebravit ordines et synodum, nihil habens de regalibus, licet Cameraci receptus, sed solum militans [Col. 0206D] fidelium suorum stipendiis quae ipsi gratis offerebantur (Ib., 23, 27, 31) . Walcerus autem omni spe destitutus, ad Obertum Leodiensium episcopum se contulit, et post apostolorum limina visitans, ab apostolico in eum statum quem habuerat ante episcopatum ex integro est restitutus ( an. 1104), et ad extremum omnibus pro Christo derelictis, in monasterio sancti Nicolai de Sylva sub habitu et religione monachorum degens, correctis vitae prioris excessibus, actus suos fine bono conclusit (Vers. Gall. 24, 26, 29, 30) . Odo autem episcopus per Robertum Flandrensem, qui Cameracum de manu imperatoris Henrici in feodo tenebat, intra urbem receptus est; sed imperatoris Henrici qui patrem suum persequebatur potentia longius ejectus, quia Flandrensium [Col. 0207A] comes imperatori reconciliatus civitatem nostram ipsi libere reddiderat, apud Inciacum mansionis suae invenit diverticulum, donec, mediante summo pontifice, imperator Henricus per virgam et annulum, sicut ipsi papa concesserat, Odonem de episcopatu liberaliter investivit. Sed revocato privilegio talis concessionis, quod contra canones domnus papa imperatoribus indulserat, Odo episcopus propter formam et modum suae investiturae depositus, Aquicinctum perveniens sub obedientiae mandato dormivit in Christo.

12. (Vers. Gall. 33.) Domnus Burchardus, imperatoris familiaris et intime notus, communi electione et dono imperatoris successit Odoni ( an. 1118); sed propter discordiam inter papam et imperatorem [Col. 0207B] super investitura per virgam et annulum, per biennium consecrationem obtinere non potuit, multis ei suam dejectionem comminantibus. Sed tandem interveniente merito vitae, quo specialiter inter comprovinciales enitebat, et impetratis super hoc domini papae litteris, quod diu desideraverat, oleum consecrationis est consecutus, et quidquid distractum fuerat de mensa episcopali, theloneum scilicet, monetam et molendinos, multa pecunia redemit de manu creditorum, modis omnibus elaborans ut dispersa colligeret, diruta aedificaret, inventa non minus fideliter reservaret (Vers. Gall. 34, 38) . Novum etiam castellum quod de dono imperatoris, sicut superius dictum est, ecclesiae Cameracensi appendet, de manu Balduini et Caroli comitum [Col. 0207C] Flandriae liberum mira sollicitudine recepit, licet Robertus ultimus et Balduinus filius ejus illud de manu imperatoris sibi beneficiatum et in feodo tenuissent. Perempto etiam Carolo comite apud Brugas horrenda proditione, Hugo castellanus castellaniam Cameracensem, quam de praedicto comite tenebat, ab episcopo, sicut decebat, hominio facto et fidelitate praestita, suscepit, demolito prius castello quod in Crevecoeur in receptaculum praedonum fuerat ab eodem Hugone constructum.

13. (Vers. Gall. 37.) Istius episcopi monitis et consilio Werimboldus civis quidam iter perfectionis arripiens, in hac civitate Cameracensi multa pecunia pedagium redemit, et demum in hospitali pauperum [Col. 0207D] juxta Sanctae Crucis ecclesiam pauperibus pauper pro Christo effectus humiliter curam exhibuit. O vere commendabilem episcopum! qui in locis valde a sua sede remotis genitus, et apud Cameracenses advena, plus suis per industriam contulit quam nobiles nostri vel pompa saeculi vel amplitudine carnalis generationis. Itaque post infinita beneficia suis et ecclesiae suae collata, sicut in gestis et scriptis ejus legitur, plenus operibus bonis et elemosinis, in consortium fidelium virtutum pennis transmigravit.

14. (Vers. Gall. 40, 42.) Eodem tempore papa Innocentius cum multitudine episcoporum et cardinalium per Cameracum transiens, descendit Leodium cum Lothario rege et principibus Germaniae [Col. 0208A] ( an. 1131, Mart. ), multa de statu ecclesiae collaturus, in qua collocutione obtentu regis Lietardus Cameracensium episcopus efficitur. Post suam consecrationem quasi nihil amplius sperans vel timens, sibi plene deditus, minus intentus liberalitati, omnibus factus est odiosus. Unde Gerardus cognomine Maufillastres adversus episcopum insurgens Novumcastrum cepit et incendit, et cum multitudine inhabitantium et sanctorum reliquiis quinque ecclesiae ignis violentia deperierunt; episcopi autem bona circumjacentia sine contradictione Gerardus suis distribuit, reliqua vero ad nutum suum possedit. Solus Simon de Oisy, filius castellani, dolens super desolatione episcopatus, adversus Gerardum werram viriliter movit, et tandem reduxit in amicitiam [Col. 0208B] episcopi Cameracensis, tali satisfactione praemissa, quod miles daret quinque solidos et quilibet peditum viginti denarios ad restaurationem ecclesiae beatissimi Andreae; et sic omnes praedictae iniquitatis participes sunt absoluti, sed pro contemptu episcopi nihil horum datum est executioni.

15. (Vers. Gall. 43.) Prepositus etiam domus episcopalis, quem propterea, ut in ore multorum erat, destituere conabatur episcopus, ut infra proprium domicilium licentius suis abuteretur voluptatibus, cum quibusdam clericis et civibus domno Remensi manifeste suggessit, quod episcopus declinans palatium propter enormem suam libidinem, ad domos divertebatur privatorum, quod praebendas venderet, et ecclesias nonnisi condicto pretio consecraret. [Col. 0208C] Domnus ergo Remensis sub praesentia tantum quinque episcoporum paterne conveniens Lietardum, ex ore ipsius quae proponebantur non esse falsa intellexit, mandans et consulens ut infra proximam Epiphaniam, ne publice convinceretur, quasi spontaneus recederet et ibidem ultra non compareret: quod se facturum sub praesentia ceopiscoporum suorum Lietardus episcopus confirmavit. Sed digressus ad imperatorem postulabat ut per ejus interventum misericordiam apud domnum papam et archiepiscopum inveniret, ibique impetravit privilegium, quod praepositus praedictus et servientes episcopi non feodati, invito episcopo, ministeriis ejus se ingerere non praesumant. Dissimulante [Col. 0208D] autem episcopo post elapsum terminum quod promiserat, supervenerunt litterae archiepiscopi et summi pontificis auctoritas, ut festinanter ab episcopatu recederet, plangendus per omnia quod vir litteratus et venustate corporis commendabilis praedicta notabilis infamia cum vultus sui confusione et nominis opprobrio a sede episcopali turpiter dejiceretur ( an. 1137).

16. Deposito Lietardo, Cameracenses Othonem quemdam Praemonstratensis ordinis canonicum elegerunt, ea conditione si imperatori placeret facta electio. Sed ipso nullo modo praebente in hoc assensum, missi sunt duo abbates Walterus Sancti Autberti et Parvuinus Sancti Sepulcri, ut per gratiam imperatoris idoneum ecclesiae Cameracensis episcopum [Col. 0209A] providerent. Electus est itaque per Dei providentiam domnus Nicolaus ejusdem ecclesiae praepositus, a primis ibidem annis enutritus, cunctis acclamantibus et imperatoris favore super hoc plenissime gratis impetrato. Multitudo namque principum qui tunc in curia constituti fuerant, ipsum electum et amicum et consanguineum suum recognoscebat. Susceptus igitur cum gaudio inaestimabili a clero et populo, quantus futurus esset in prima sui vocatione monstravit. Gerardum namque Maufilastre qui Novum-castrum episcopi et bona episcopatus violenter occupata tenebat, cum a colloquio Simonis de Oisy minus cautus reverteretur, episcopus eum apud Theunium villam suam, nulla pro libertate ecclesiae timens subire pericula, cepit, et usque intra [Col. 0209B] civitatem captum adduxit cum multitudine armatorum copiosa. Ibi receptis obsidibus et multis juramentis de fidelitate sibi servanda in posterum, recepto etiam Novo-castro cum suis appendiciis, Gerardum dimisit, collocatis insuper hominibus suis in castro de sancto Auberto, ob majorem terrae suae et suorum securitatem.

17. His ergo primitiis commendabilis honorem suscepit consecrationis, solum dans operam circa ecclesiae suae exaltationem, cui se totum tota sollicitudine impendebat. Cunctis itaque sub tranquillitate pacis gaudentibus, praedones quidam de familia Gerardi Maufilastre, terram istam depopulantes, dignam maleficiis suis poenam a Cameracensibus receperunt. Quare Gerardus, rupta pace quam diu invitus [Col. 0209C] simulaverat, werram episcopo indixit et civibus, validis terram suam firmans munitionibus; et episcopus Novum-castrum vallo et turre firmissima munire non supersedit. Collecta itaque gravi pugnatorum copia, Gerardus castrum obsedit praedictum, sed manifesto Dei judicio, dum prae caeteris ferventior instaret, nullo suorum vulnerato vel lapso, solus corruit, et intra muros uncis ferreis protractus, multisque confossus vulneribus et lapidibus obrutus, prius terribilis, nunc occubuit miserandus; pro cujus nece miserabili majores terrae gravius episcopo comminantes, multis et variis tumultibus ipsum tandem ad hoc induxerunt, ut illos omnes qui manus extenderant in Gerardum a finibus terrae suae procul eliminaret.

[Col. 0209D] 18. Sed, pace foris reformata, seditiones interius oriuntur. Cives etenim Cameracenses comitem Hannoniae intra muros suos contra episcopum receperunt, cum eo foedus facientes; quia castrum de sancto Auberto Simoni nepoti suo de Oisy contra consilium eorum et voluntatem in feodo tenendum concesserat. Unde etiam domum Simonis infra urbem in contemptum episcopi diruentes, sententiam excommunicationis et interdicti et comes et cives canonico judicio incurrerunt. Omnibus tamen his turbationibus per Dei gratiam et auxilium comitis [Col. 0210A] Flandriarum ⁜ (483) in pace terminatis, post famosam illam stragem apud Crievecuer factam, et haereditas sua filio Gerardi, facta fidelitate et hominio, est restituta, et competens satisfactio facta est episcopo pro excessibus supranominatis. Evoluto postmodum non multo temporum curriculo, comes Flandriae Simonem de Oisy adversus eum rebellantem multum coepit werris affligere et munitiones ejus occupare; sed domnus episcopus, vir moribus praedicabilis, ipsum sicut hominem suum, sicut nepotem suum et amicum suum, coepit consilio et auxilio super omnes defendere, non timens iras majorum ob suorum protectionem in se provocare. Tandem ipso mediatore in hanc pacis formam convenerunt, quod comes Flandrensis de manu episcopi suscepit in feodo [Col. 0210B] Osyacum et castellaniam Cameracensem, quam immediate prius Simon de episcopo tenuerat, et Simonem de praedictis comes saepedictus feodavit provida circumspectione, quod in modo pacis de jure episcopi nihil deperiit, sed potius hominium Flandrensis accrevit.

19. Exorto interim famoso schismate in Romana Ecclesia inter Alexandrum et Octavianum ( an. 1160), imperator Fredericus cum universo imperio suo partes secutus est Octaviani; Francia tota cum reliquo terrarum orbe Alexandri electionem sequente, gravis exorta est in ecclesia Dei dissensio, unitatem Christi dividentibus illis qui sua sequuntur et non quae Jesu Christi. In hac autem divisionis varietate cum digna memoria recolendus Nicolaus [Col. 0210C] episcopus ita se gessit medium, quod nec ab obedientia Remensium, quibus in spiritualibus obnoxius erat, Alexandro subjectus resiliret, nec imperatoris offenderet partes, quibus de regalibus suis fidelis et devotus esse tenebatur. Itaque sub hac rerum incertitudine operibus, magnanimitate praeclarus episcopus, in cordis contritione et confessione oris domino Deo suo satisfactionem (quia qua ingemuerit hora peccator exauditur) apud Sanctum Quintinum aegritudine gravatus, et in monte sancti Martini circa finem suae dioecesis exemptus est a terrenis ( an. 1167). Relatus est igitur ad sedem suam suorum manibus, et gloriosam in ecclesia Dei genitricis in parte occidentali, nunquam postmodum visurus occasum, consecutus est sepulturam. Sub specie etenim [Col. 0210D] saecularitatis vir iste militans, inter saeculares omnibus se pro tempore conformans, licet aliquando terrenae contagionis maculas contraxerit, multitudine tamen benefactorum quae diversis in locis liberaliter contulit, delictorum suorum sarcinam in subditos suos misericors per Dei misericordiam abjecisse credatur, quia nullum bonum a bonorum retributore manet irremuneratum.

20. Domnus Petrus, Philippi nobilissimi Flandriarum comitis frater couterinus, Sancti Audomari praepositus et Flandriae cancellarius. obtentu fratris [Col. 0211A] sui, cujus terror per terras finitimas et fama nominis per longe positas late se diffuderat, electus est in episcopum, multis electionem approbantibus, quamplurimis, licet factum displiceret, opponere se non audentibus. Imperatoris etiam factae electionis accessit assensus, quia quamplurimis internunciis comitis fractus, licet in primis pubertatis annis consisteret electus acquievit, ratum habens quod curia Romana dispensans de aetate et ordinibus, non improbabat. Dum vero moras innecteret electus in adeundo imperatorem, Cameracenses sibi volentes providere in futurum, ne novae circumquaque surgerent munitiones, Thunium-Episcopi, quod domnus Nicolaus episcopus construxerat, penitus diruerunt; sed electo viriliter eos expugnante, coacti sunt demum [Col. 0211B] multa pecuniae erogatione restituere, quod sicut gens indomita destruxerant contumaci praesumptione. Sed diebus electi istius civitas nostra cum finitimis suis circumquaque quievit, nullis audentibus vel valentibus Flandrensium impetum sustinere, quorum potentia et viribus suos et sua solo electionis nomine militans domnus Petrus protegebat. In omnibus autem suis actibus, sicut juvenis et nobilis, multis erat commendandus, nisi quod de patrimonio Christi suae satisfaciens nobilitati, nunquam ad sacros ordines et consecrationis honorem aspiravit, episcopi portans non onus, sed honorem, abhorrens officium, sed cum omni integritate episcopatus quaerens emolumentum. Quare post plures electionis suae annos prorumpens ad hoc quod diu affectaverat, abjecta dignitate suae electionis et clericalis professionis [Col. 0211C] libertate, habitum induit militarem, ad lasciviam saeculi et pompas mundi relapsus, ducens uxorem comitissam Nivernensem ut filios carnis procrearet, repudiata sponsa Christi quae sine sui corruptione filios parit spirituales ( an. 1174-1175). Non multum tamen delectatus est in terrenis, quia non est flatus hominis in manu ipsius, sed in ejus potestate qui terribilis est apud reges terrae, in terra uxoris sublatus de medio, in multa delictorum suorum poenitentia, apud Hilsodunum ⁜ (484) sepultus, nostrae mutabilitatis exemplum immatura morte praeventus viventibus dereliquit.

21. Robertus Ariensis praepositus et in Atrebatensi ecclesia obtinens praerogativam electionis, vir [Col. 0211D] mirabili fortunae prodigio de modico et humili in praeclaros dignitatum gradus sublimatus, utpote Turonensis thesaurarius, sancti Audomari, sanctique Amati Duacensis et beati Donatiani Brugensis praepositus, Flandrensium comiti Philippo singulariter familiaris, multis clericorum reclamantibus, in Cameracensium pastorem est electus ab illis qui fortunae beneficium in eo mirantes, sperabant quod ecclesiam suam singulariter exaltaret, qui singulariter exaltatus mundo stuporem incusserat. Imperator etiam ut investituram regalium susciperet ad preces descendens, offerendo prius ipse praevenit, et [Col. 0212A] regalibus nunciis multo uberius praemissis, ad sedem suam cum multa gloria suscipiendum destinavit. Constitutus ergo in sede vocationis novae, plurima praeter fidem et spem audientium promittebat, et auream se redditurum ecclesiam suam pollicebatur, ex abundantia rerum affluentium sibi praesumens, ignorans tamen quid pararet sibi dies post futura. In his igitur sibi prospere succedentibus, majorum adversum se odium provocavit et invidiam, in tantum quod apud Condatum dioecesis suae vicum, dum multitudine modum excedente transiret, a paucis ipsi insidiantibus percussus occubuit, miserabiliter a suis derelictus, crudeliter a nefariis interfectus ( an. 1174), subita mutatione manus Altissimi de summis relatus ad ima: ipsa rerum experientia [Col. 0212B] docens nos efficaciter nullam rebus humanis, quantumcumque applaudant, adesse constantiam. De loco igitur occisionis suae Ariam relatus, ubi multa munificentiae suae monumenta relicta sunt oculis intuentium, gloriose sepultus faciem conditoris sui in extremo suscitandus praestolatur intuendam.

22. Domnus Alardus Cameracensis archidiaconus et thesaurarius, vir omnium rerum affluentia ita divino munere superabundans, ut promptuaria ejus plena eructarent ex hoc in illud, et beatum dicerent omnes dominum et domum cujus haec essent, quibus reclamantibus, in pastorem et episcopum et meritis suis et majorum suorum obtentu fuit electus ( an. 1174). In Italiam proficiscens, ut munus regalium [Col. 0212C] de manu imperatoris susciperet—quod, licet de majoribus quidam reclamarent, efficaciter obtinuit—, et ad sua reversus vir sine dolo, sed et mitissimus in populo suo evidenter apparuit, expertus in successorum doctrinam et exemplum, quod in potentia multitudinis et in praelationis dignitate pax hominis et abundantia rerum non existit, sed beneplacitum est Domino super timentes eum et in eis qui in mediocritate sua sperant per misericordiam ejus. Sic tamen se exhibuit in diebus senectutis suae, in quibus et vocatus ad altiora fuit, ut se praeberet diligendum omnibus, et ad exequendum quod susceperat episcopatus officium praeter vires corporis multotiens exhiberet officiosum. Consummatus autem in brevi ( an. 1177), ne malitia cor ejus immutaret, [Col. 0212D] apud Valcellas se sepeliri decrevit, ut religiosorum obtineret precibus quod sibi de propriis meritis provenire non praesumebat.

23. Post transitum domni Alardi domnus Rogerus de Waurin, archidiaconi et thesaurarii obtinens dignitatem in ecclesia Cameracensi, communiter electus est ( an. 1178), et sine difficultate investituram recepit de manu imperatoris, quia quondam gratiam ejus promeruerat, cum ipsum et dominum Alardum episcopum pridem in pacis unitatem revocasset. Consecratus etiam fuit solemniter Romae in monte Aventino in ecclesia sanctae Sabinae, a [Col. 0213A] D. Willelmo Remorum archiepiscopo et ibidem cardinali creato in concilio Lateranensi a domino papa Alexandro, prius mitratus quam consecrationis obtineret dignitatem. Suis vero postmodum cum omni jocunditate restitutus, cum summa pace rexit ecclesiam, hoc solum excepto quod comes Flandriae, episcopo moram Romae faciente, praeposituram Novicastri, ipso nesciente, multa pecunia comparavit, occupaturus totum jus episcopi ratione suae portionis, nisi provida sollicitudine remedium episcopus tantae praesumptioni sedulus adhibuisset. Nulla namque timens pericula vel mortis vel exilii, majoribus Flandriae et ipso comite contra eum insurgentibus, hoc multis expensis et laboribus exhaustus tandem evicit, quod praepositura post mortem comitis libera [Col. 0213B] ad jus episcopi devolveretur, et comes eam dum viveret, jure suo tantum contentus, assignatis in morte sua cui placeret septingentis libris, quiete possideret; et hujusmodi transactio confirmata est imperatoris et regis Franciae et majorum quorumlibet, quorum in hoc testimonium valere potuerit, privilegiis.

24. Orta postmodum inter ipsum et cives suos discordia, quia communia civitatis minus licenter et libenter contra libertatem clericorum manus extendebat, ad caesaris audientiam fuit appellatum: ubi majoribus curiae pontifici adnitentibus, quia communiae conjuratio omnibus ecclesiae libertatem diligentibus est odiosa, ab imperatore sollemniter communia Cameracensis fuit abjudicata, concessaque fuit episcopo imperatoris edicto potestas ordinandi [Col. 0213C] de civitate et civibus, prout ecclesiae tranquillitas et episcopi sententia decrevisset; et super hoc privilegium fuit indultum et principum testimonio consignatum, et omnia communiae insignia fuerunt penitus exterminata. Domino autem episcopo minus discrete quoddam jugum servitutis gravissimae civibus suis se impositurum comminante, cum potius a severitate foret temperandum, cives ad imperatorem festinantius, cum multa pecunia recurrentes, eliminato communiae nomine quod semper abominabile existit sub nomine pacis, cum tamen pax non esset, contra episcopum et clericorum libertatem, sicut hodie est experiri, privilegium sua voluntate et seditione plenum reportaverunt. O primam felicitatem [Col. 0214A] magno permutatam infortunio, dum privilegium libertatis in quaedam servitutis instituta commutatur!

25. Werris praeterea et multiplicibus tum familiarium suorum persecutionibus, tum amicorum suorum causis et necessitatibus, quasi in area tritici trituratus episcopus, in illa famosa peregrinatione quando a Saracenis novissime subjugata fuit Iherusalem, cum caeteris iter arripuit peregrinandi, desiderans laboribus et sudore proprii corporis diluere quod inter nos conversatus ex episcopalis negligentia regiminis contraxerat et humanae culpa contagionis. Multis autem exhaustis periculis, ad sanctae civitatis perveniens obsidionem, coepit gravius infirmari, et apud Tyrum relatus, episcopatum resignans et pauper effectus pro Christo, sub habitu [Col. 0214B] canonicorum regularium migrans a saeculo ( an. 1191) cum planctu omnium familiarium suorum ei assistentium in Sanctae Crucis ecclesia monumento receptus, extrema sui abjectione poenitendi monimentum suis deseruit, conferens in refectionem canonicorum quotidianam regeriam quatuor mencaldorum farinae per hebdomadam, ut, indeficiente pane, eorum orationibus in aeternum reficiatur.

26. Quot autem et quanta patres praedicti contulerunt ecclesiae nostrae beneficia, licet ex privilegiis nobis indultis perpendere manifestius, quia nobis ipsorum largitione quotidiani panis abundantia confertur, ea conditione ut fideliter jura matris suae servantibus etiam coelestis retributio conferatur. Sed ecce in die Domini, infidelitatis timemus argui, [Col. 0214C] quia, nobis quasi nescientibus, de integritate et dignitate episcopali quaeque pretiosa deperierunt, castra videlicet ista Paluel, Oisy, Haveraincourt, Crivecuer, Wallaincourt, Busignies, Saint-Obers, Hordain, et facta sunt nobis quasi clavus in oculis, cum deberent esse propugnacula securitatis; forastrum ⁜ 357 quoque regium quod episcopis datum est in usus venandi, et deputatum in defensionem marcae imperialis, ita penitus deperiit, quod nec sylvae penitus vestigia retineat, nec aliquod praebeat obstaculum incursantibus: in quibus omnibus revocandis, prout tempus exigit, unicum restat consilium, ut, evaginato gladio Petri, alius quem adhuc vagina concludit, efficaciter conseratur ⁜ 358 .

[Col. 0213D] 1. (Cf. Excerpt. Gaug. 2.) Apres la mort l'evesque Gerard ( an. 1092) ot ( Gallice eut) dissention et grant discorde entre le clergiet de Cambray. Si ( ainsi ) n'eslirent evesque en grant tamps. Si estoient moult hay et moult blamé du peule ( peuple ), et quant vit li peules que li cannone ne faisoient mie evesques, si qu'il devissent, si assemblerent contre Dieu et les drois de sainte eglise, et tinrent une audience, et jurerent entr' iaux ( eux ) qu'il ne seroit evesques [Col. 0214D] ne chilz ne chiulz aultres, mais chiulx que li empereres y envoyeroit. Puis ot li peules consel qu'il envoyeroient le croche l'evesque a l'empereur Henry le tierch. Dont fu pres del porterun gentiulx homs qui ot nom Masselins, prevos de l'eglise; et dist que c'estoit ses droits. Mais moult tost le contredi Erlebaus, coustres de l'eglise, et dist que c'estoit li siens drois. Ainsi escrimerent long tamps pour porter lecroche, et ne fu pas portée. Ainsi passa uns'ans entiers, qu'il n'y ot [Col. 0215A] evesques; et ne sçavoit li empereres que li evesques Gerars fust encor mors. Après se assembla li peules et eslirent evesque contre Dieu et contre les drois de sainte eglise, qui ot nom Manasses, homs jones ( jeune ) d'ans et de meurs. Quand ce vis li clergies, si furent durement tourblé, et vinrent en capitle, et eslirent par divine inspiration un noble homme, sage, religieux, prevost de l'eglise, qui ot nom Masselins. Quant ce oïrent li lay, si furent plain aussi comme de foursenerie, et contredirent terriblement à l'eslection que li capitles avoit faite, et jurerent que Menasses seroit evesques, celui qu'il avoient eslit. Apres jurerent que se aucuns des clers leur contredisoit, que il l'ochiroient. Adont se apparilla li eslis Manasses d'aler a l'empereur, et li bourgois [Col. 0215B] par force tolirent du tresor de l'eglise 7 candelabres de pur argent, qui pesoient 30 mars et un calice de pur or de pois de 7 mars, qui estoit aournés de moult de pierres précieuses. Ainsi envoyerent li bourgois leur eslit à court, mais pas ne le rechupt li empereres, ains revint à confusion. Lors crut haine et discorde entre le clergiet et le peule. Car li bourgois disoient que li clerch avoient envoyet letres à l'empereur, qu'il ne rechupst mie leur eslit, et moult d'aultres causes y ot de haine et de dissention. Ainsi fu li eglise de Cambray long tams veve, desolée, sans pasteur, et estoit en grant tribulation.

2. A cel tamps avoit un mal homme à Cambray, qui ot ( eut ) nom Foulkes; si estoit vidame de la [Col. 0215C] cité. Ichiulx comme il vit que l'eglise estoit sans deffenseur, si entra el palais l'evesque, o lui moult de chevaliers, et saisi les rentes de l'evesquiet ( évêché ), et en vivoit outrageusement, et poi curoit ( paucum curabat ) du domaige de l'eglise, et ne vosist pas que elle euist un boin evesque. Quand ce virent li anemi de l'eglise, si furent moult esjoi ( joyeux ), si orent consel ensamble, et fremerent ( fermerent, i. q. fortifièrent ) castiaux pour apresser la cité. Entre lesquels un chevaliers, qui ot nom Amouris, en fit un a Gouy, et Manasses un a Rumilly. Puis alerent al comte de Flandres Robert, et releverent leur terres de lui, contre leur serment et les droitures de l'evesquiet. Puis guerrierent le païs à grant [Col. 0215D] forche ( force ), si que la cité qui devant avoit guerres de langues et de tenchons ( tençons, certamina poetica), l'ot après d'armes, de fu ( feu ) et d'espée; et gasterent si le païs que à paines y demeura-il ahaniers ( laboureurs ) qui les terres cultivast.

3. (Excerpt. Gaug. 3.) En cel tamps que la cités avoit discorde dedens, et de ses anemis si grant oppression dehors, si li avint un grans maulx qui n'ot point de recouvrier. Car li clergiés d'Arras, comme il virent que chil de Cambray ne faisoient mie evesque, si qu'il devissent, si orent consel ensamble, et eslirent evesque Lambert archediacre de Theruwane—che fu fait l'an de grace 1095 ( potius 1093)—et fisent ainsi chief del membre. Quand ce oïrent le clergiet de Cambray, si furent [Col. 0216A] trop iriet ( irati ), et alerent à l'archevesque de Rains Regnault, et li prierent consel qu'il poroient faire; il leur respondi qu'il elueussent evesque preudomme. sage, qui peuist l'eglise soubstenir en si grands tribulations. Adont avoit en l'eglise uns archediacre de moult grant valour, et dist au capitle, que s'il li voloient aidier, il estoit appariliés d'aler à Rome contre Lambert l'eslieut ( élu ) d'Arras; mais cascuns ressongna le travel d'aler à Rome, et disent: « Chiulx qui est eslis, y voist, et se deffenge si comme pour soi meismes. » (Ib. 7) . Puis fu li clergiés mis à grant angouesse de doleur, en tristece, en tribulation, et ne sçavoient par cui il peuissent estre delaiset de leur anemis. Dont penserent et heurent consel ensamble, qu'il ne sçavoient clerch plus [Col. 0216B] ydoine, de plus grant valour pour l'eglise relever de ses possessions, que l'archediacre messire Gaucher; et disoient qu'il estoit bien dignes de plus grant honneur. Car il estoit nés de noble lignie, plains de grant clergie (i. q. savoir ), bien instruis des sept ars. Aultre raison avoit aussi qu'il fust eslis; car li empereres leur avoit mandet par lettres qu'il le eslisissent. Dont fu eslis messire Gauchiers par le commun assent de tous, et sans riens de l'eglise il ala a l'empereur Henri le tierch, qui le rechupt ( reçut ) à grant honneur, et se assenti à l'eslection, et li ottria la seigneurie de Cambray; dont ot grant joie el palais le roy, et li rois meismes commencha Te Deum laudamus.

4. Endementiers que li esliux Gauchiers estoit o [Col. 0216C] l'empereur, li papes Urbains li seconds sacra Lambert l'eslit d'Arras ( an. 1094, Mart. 19), et par son commandement fu il rechups à Arras à grant honneur. Puis revint li esliux Gauchiers à sa cité, où il fu rechups à moult grant lceche (laetitia, liesse, joie ). Adont vint li visdame Fouques à l'evesque, et devint ses homs lieges par foi et par serment. Puis li jurerent feuté et clerch et lai. Ainsi comme li boins evesques Gauchiers fu de nouvel venus à s'eglise, si s'efforcha moult durement de amer ses subgis, de vivre en pais entr'eux, d'aquerre amis à s'eglise; mais li orghieulx et li malisces des caseis del païs estoit vers lui trop grans, et croissoit forment. Car Hues, Amouris, Manassès et Anseaux, desquelx nous [Col. 0216D] avons deseure dit, rebellerent briefment contre lui, pour ce qu'il cremoient perdre les castiaux qu'il avoient fremés entour Cambray pour la cité destruire, tant qu'elle fust sans evesques. Il se cremoient aussi, pour ce qu'il avoient fait hommage al comte de Flandres et relevé leurs terres de lui. Dont chil quatre devant dit faisoient adont trop de grieftés al païs par le force le comte de Flandres Robert. Quand ce vit li evesques, si ot tre grant pitié des poures qui perdoient leurs possessions, dont ammonesta humblement par douches parolles ses anemis, et leur pria qu'il se atargaissent de faire mal à sen eglise. Mais rien n'en fisent. Après sa proyere, il leur promist grans dons, si abatissent les castiaux qu'il orent fais contre lui, et cuissent [Col. 0217A] à lui pais; et tout ce il despiterent. Quand vit li evesques qu'il ne les pooit avoir amis par dons ne par promesses, si assembla grant plenté de saudoyers, et fit tant qu'il ot 700 chevaliers, et deffendi lors son païs moult vigheureusement contre ses anemis (Abbr. Camerac. 7) . Adont fist il assalir un castiel à Goy en Arouaise, et fu pris à grant forche par l'aide de Dieu, et y fu pris Amouris ses grans anemis, qui le castiel avoit fait, et le tint en prison par un an entier; et il se repenti des maulx qu'il ot fait à l'eglise, et devint amis à l'evesque, et li jura feuté, et ainsi fu mis hors de la prison. Puis fist il assalir le castiel de Rumilli que Manassès ot fait faire, et y fisent longtamps; car li ville estoit fort fremée de haulx murs et de profons fossés, de quoi [Col. 0217B] moult s'enorguillirent chil de dedens, et convoitoient moult qu'il puissent 'le païs destruire. Mais un poi de tamps après les gens l'evesque l'assalirent de si grant vertu, que par la volenté de Dieu li castiaux fu pris, et Manassés iluec occis! Lors fist li evesques le castiel abatre et arraser, et tout mettre à fu et à flame. Puis fist assalir un aultre castiel qui ot nom Sauchis, qui estoit fosse de larrons; si le prist par l'aide de Dieu, et y heut pluisieurs des reubeurs occis et aucuns pris, et ainsi fu li païs delivrés de ces malfaiteurs. Quand li eslis vit que li païs estoit auques en pais, si donna moult de biaux dons à ses saudoyers, et ainsi se partirent de lui moult joyeusement.

5. (Exc. Gaug. 7) . En icel tamps fut li eslis si occupés [Col. 0217C] de mettre pais en sa terre, qu'il n'avoit heut espasse de lui faire ordenner, et n'estoit pas prestres. Si comme il vit avoit un poi de repos, si ala à Rains à l'archevesque Rainaut, et li pria qu'il l'ordenast à prestre, et il lui refusa jusques à tant qu'il en aroit commandement du pape. Lors ala li esliux à Romme et supplia au pape Urbain le second qu'il fust ordonné à prestre, et li pape le rechupt benignement. Puis monstra li esliux Gauchiers au pape les grieftés que le quens de Flandres Robers avoit fait à l'eglise de Cambray. Puis fist aussi sa complainte de l'eslection de Manassés, comment il avoit estet eslieux du peule contre droit, et comme grant tribulation li avoit fait puis se eslection: et [Col. 0217D] de toutes ces complaintes furent tesmoing devant le pape li archevesques de Tours et plusieurs aultres evesques. Quand li papes oï ces coses, si confrema monsieur Gauchier l'esfuit, et le renvoya par ses lettres à l'archevesque de Rains, et commanda qu'il l'ordennast, et par le commandement du pape ala o lui li archevesques de Tours et li abbés de S. Basle, et si commanda aussi li papes qu'il ne souffrist pas que chiulx Manassès fesist plus de griefs à l'eglise de Cambray pour se eslection, car elle estoit nulle. Si commanda aussi li papes à celui Manassès qu'il rendist le tresor de l'eglise, qu'il avait mauvaisement portet, ou se chou non, il le excumenioit. Quand li archevesques vit la grant grace que li papes faisoit à l'eslit Gauchier, si fist ce que li [Col. 0218A] papes mandoit. Puis assigna li archevesques jour de beneir l'eslit à Laon, o lui moult d'evesques. En l'eure qu'il devoit estre sacrés, si parvint Manassés et le contredi. Con grans tenchons et con grans dissentions il fit iluec, long seroit à dire. Dont orent consel li evesque assemblés de ces eslections, et disent par sentence diffinitive que li eslection monsieur Gauchier estoit bonne et loyaulx, et Manassés fu forment des evesques excumeniés, fournigiés et boutés hors de l'eglise, et lors fu messire Gauchier sacrés en grant reverence. Puis vint à sa cité, et fu rechus à très grant honneur, et fu mis en sa chayere de l'evesque de Laon Elynant. Puis fu commandé de par le pape que tout obeissent à lui grand et petit. Puis manda li papes et li archevesques au [Col. 0218B] comte de Flandres Robert qu'il cessast dore eu avant de faire griefs à l'eglise de Cambray, et qu'il ait à lui bonne pais, et qu'il aime l'evesque Gauchier, garde honneur et soubstiegne; et s'il ne le fait, il le excumenie; et li quens le fist volentiers.

6. Quand li evesques vit qu'il fu confremés el siege, si ot très grant desirier de relever l'eglise, et pensa premiers de Lambert qui avoit ostet tel membre qu'est Arras de l'evesquiet de Cambray; lors manda au pape Urbain par solempnel message qu'il li assignast jour contre Lambert qui avoit ainsi Arras, et iluec estoit evesque; et li papes li remanda moult admiablement qu'il li aideroit, et li assigna jour pour la seconde domée de l'avent, et en certain lieu à Clermont, et manda aussi à Lambert [Col. 0218C] adversaire l'evesque qu'il fust là à tel jour ( an. 1095). Dont ala au jour li evesques moult efforchliement, et li papes le rechupt à fause acolée, si que puis apparu. Car Lambert estoit ja venus au pape en secret et li avoit donné très grans dons, pour ce qu'il ne fust desposés, et ainsi avoit le pape atrait par ses douces parolles. Puis tempta li papes l'evesque Gauchier, s'il li volroit plus donner que Lambers, et demandoit trois cent mars d'argent: mais li evesques les denoia, et pour itant perdi il sa querelle. Car sitost que li evesques Gauchier prist à parler devant les evesque qui iluec estoient en concile, et il faisoit sa complainte de Lambert evesque d'Arras, et disoit que contre les droits de se eglise [Col. 0218D] li papes l'avoit confremé evesque; li papes fu forment iriés et s'escria moult durement (Exc. Gaug. 8) : «Laissiés ester vos droits et vos canons; car toutes les lois que jou ay données seront auctorisables.» Lors commanda à Manassen qui iluec estoit presens, qu'il fesit sa complainte, oïans tous, de se eslection. Adont furent si esbahi li evesques et tout le clergiés de ce que li papes commandoit, que ne le poroie dire. Puis se leva Manassen, et commencha à dire que Messire Gauchiers n'estoit mie evesques selong droit, mais il meismes deuist estre evesques qui fu premiers eslis, et moult d'autres choses mist avant chilz Manassès. Et li papes argouoit moult l'evesque Gauchiers qu'il repondist tost à Manassen; et il moult sagement demanda un poi de respit. [Col. 0219A] Après un poi fist li evesques Gauchiers sa narration, comment Manassès fu eslieux contre droit sans l'assent du clergiet, et fu refusés de l'empereur, et fut excumenié à Laon en plain concile de evesques; mais il meismes fu esliux selong les droits de saincte eglise, et par le commun assent du clergiet, et confremés de l'empereur qui li donna la seignorie de la cité, et confremés aussi du pape par ses lettres, et sacrés et beneis de l'archevesque de Rains; et de ce il l'appelloit en tesmoignage, car il estoit iluec presens. Lors se leva li archevesques de Rains, et dist que c'estoit verités; mais li papes nel crei. Après monstra li evesques Gauchiers les lettres de sa confremation saillées du pape meismes, et il tout denoia. Si que li papes ot oy aus deux les parties, [Col. 0219B] si commanda à rendre jugement et messire Gauchiers se cremi, si s'en parti devant sentence rendue. Dont fist li papes rendre sentence par le consel d'aucuns evesques, ne mie de tous, et restauli Manassen evesque, et excumenia monsieur Gauchier, sans ammonester si que faire ne deubt (Ib. 10) .

7. Puis revint messire Gauchiers à se eglise, et la pourcessions vint contre lui, et le voloit recepvoir à grant honneur; mais pour ce qu'il estoit tristes et dolans et en grand tribulation, si leur deffendi à faire joie, et lendemain manda tous ses amis, et leur conta ce que fait estoit el concile à Clermont. Quant se oy li clergiés et li peules, si furent moult tourblé, et hairent le pape durement, et consillierent à leur evesques qu'il ne obeeist plus au pape, s'il ne [Col. 0219C] rendoit Arras à la cite de Cambray, et ot aussi consel que il ne cessast mie de faire office d'evesque; mais puis li tourna à contraire.

8. Après ces coses Foukes li Visdame, de cui deseure avons dit, et Amouris que li evesques mist hors de prison, et moult d'aultres li plus grant de la cité, prisent à haïr leur evesque et recepvoient lettres et messages de Manassen; et il leur promettoit or, argent, villes et possessions, mais qu'il s'acordaissent à lui et lui manderent par lettres qu'il fust contre yaulx à Avesnes en Haynau à parlement; et il si fu, et leur donna moult de grans dons, et il le rechuprent à seigneur et à evesque, et releverent de lui leur terres et leur fiefs. [Col. 0219D] Puis consilierent à Manassen qu'il alast à l'archevesque de Rains, et messist en ban l'eglise de Cambray et tout le païs, et ainsi fu fait pour accroistre le confusion l'evesque Gauchier.

9. En cel tamps trespassa de cest siecle Rainaus archevesque de Rains ( an. 1096, Jan. 21). Si fu après archevesques Manassès, oncle de celui de Manassen de cui nous disons, et pour ce qu'il trouva l'eglise et le païs en ban, si li tint aussi: dont furent moult esjoi tout li anemi monsieur Gauchier. Mais après ce fisent-il merveilles. Car il n'eslongierent pas l'evesque, ains buvoient et mangeoient o lui, et li donnoient conseil de ses besongnes, et en derrere le traïssoient, et ne se targoient de faire mal à l'evesque, fors que pour le menue gent qui moult [Col. 0220A] amoient l'evesque, pour ce qu'il estoit doulx et piulx, et toujours ama et quist pais; et li grant le haioient pour ce qu'il vouloient les poures fouler, et li evesques les deffensoit

10. A icel tamps avint à l'evesque grans adversités, car il fut excumenié de Romme et de Reims; et quand li clerch virent que li grant del païs l'assaloient ainsi, si eleverent aussi contre leur evesque, et avint adont que li archevesque de Rains leur menda par ses lettres qu'il laissassent le canter et le service de Dieu, s'il ne recepvoient Manassen à evesque et li faisoient obedience; et chil tantost cesserent. Quand ce oy li evesques Gauchiers, si fu moult esmervilliés et parla moult douchement à ses cannones, et dist qu'il voloit faire par leur consel si [Col. 0220B] que par ses boins fiulx et ses boins amis, mais qu'il volsissent à lui obeir et reprendre le chanter; et il repondirent en grand desdaing que rien n'en feroient. Puis furent-il si tourblé par ire, qu'il prisent les corps sains és eglises, et voloient les saintuaires porter hors du païs. Si comme il en aloient o toutes les reliques, si monstra dieux grant miracle, car si très grans habundance de pleue et si grans horreurs de vens chaï sur eulx, que mouvoir ne se porent. Dont coururent après yaulx chevalier et sergant de l'evesque. Si que li clerch les virent, si furent moult esbahi, et li clerch s'en coururent forment, et laissierent les reliques, et li sergant les raporterent és eglises à grant honneur.

11. Entre ces coses se dolu moult li evesques des [Col. 0220C] adversaires qui se canonne li faisoient, et il s'assamblerent en l'eglise S. Gery, et furent iluec aussi que en lieu de refuge. Adont leur manda li evesques moult humblement, et les ammonesta par trois fois moult douchement, qu'ils ne creissent pas malvais consel, mais demoraissent en la cité, servissent Dieu et à lui, si qu'il devoient en bonne foy, et obeissent; et chil riens n'en fisent, ains prierent à l'evesques qu'il leur ottriast qu'il peuissent issir de la cité sauf leurs corps et leur avoir. Et li evesques leur repondi moult debonnairement qu'il voloit qu'il fuissent asseur où qu'il demouraissent (cf. Abbr. Cam. 8) . Lors alerent li canonne à l'archevesque de Rains Manassen, dire que s'il voloit beneir Manassen [Col. 0220D] et sacrer à l'evesque, il lui feroient aubedience et guerpiroient l'evesque Gauchier; et ainsi fu fait.

12. Quand Manassès fut beneis evesques, si crust grant paine à l'evesque Gauchier; mais nequedent pas ne s'effraya, ains s'efforcha de lui plus exerciter en bonnes oeuvres. Car entre ces grans tribulations il fist assailir le castiel d'Oisi qui estoit très fors de murs, de tours et fossés, et dedans manoit uns vaillans chevaliers qui ot nom Gossuins, cousins à l'evesques et lieges homs; et pour ce que li castiaulx estoit au domage de tout son païs, il n'espargna pas son cousin, ains sist tant devant le castiel, qu'il l'afama et prist par force. Puis fist tout abatre et arraser à terre, pour le desirier qu'il avoit de ses gens en pais, et chiaulx qu'il trouva dedens sauva [Col. 0221A] la vie pour Dieu. Puis assist un autre castiel qui ot nom Busegnies, et le prist par forche. Puis assist un aultre qui ot nom Boussies, ot le prist aussi. Puist prist-il par forche aultres castiaux, cases, maisons, et tout ce qu'il veoit qui gesnoit à son païs. De ces coses deseure dictes fu li evesques moult amés et durement prisiés des grans et des petis, et de ce qu'il tint ses subgis si bien en pais, fu il moult commendés, meismes de chiaulx qui le haioient.

13. Après ces coses prist li evesques Gauchiers vengance des canonnes qui estoient alet à Rains pour lui deposer. Car il leur toli leurs provendes et leurs possessions, et les donna as clercs qui en s'eglise demouroient. Puis les fist li evesques chanter et faire le service de Dieu moult devotement, et [Col. 0221B] il meismes les visetoit souvent et les incitoit de bien faire, et multiplioit leurs biens temporeulx, si que il leur donna quatre auteulx, l'auteil de Cantaing, celui de Riewe, celui de Wambais, celui de Wethie, et moult d'aultres biaus dons. Ainsi fu li evesques Gauchiers o ses clercs un poi de tamps en paix et en soulas, si que le oïrent li canonne qui estoient alet à Rains, et veoient qu'il avoient laissiet leur eglise trop folement, et chil qui estoient demoret croissoient espirituellement et temporalement; si se repentirent forment que pour Manassen avoient guerpi le boin evesque Gauchier. Lors orent conscl qu'il venroient à lui et querroient misericorde—car il le sçavoient douch et piu—et qu'il leur laissast [Col. 0221C] repairier à leur eglise; et il le fist moult benignement, et leur rendi leurs prouvendes et leurs dignités tout entièrement si que devant avoient heu, et moult leur pria qu'il servissent Dieu devotement. Puis li jurerent-il feuté de nouviel, et il leur pardonna tous mautalens, et les ama pour Dieu, qui commande en Escripture qu'on doit amer ses anemis.

14. Adont obeïrent li canonne à leur evesque un poi de tamps, et le servirent par amour fainte. Mais ne passa mie uns ans qu'il brisierent toute la feuté qu'il li avoient devant jurée, et par le incitement du diable fu entre yaulx grans discorde semée. Car li clergiés et tous li peules rebelerent contre lui, et vinrent ainsi que d'une volente en sa presence et li disent: Sire Gauchier, nos sires, vous estes rebelles [Col. 0221D] a l'eglise de Romme et à cele de Rains. Si ne voulons plus souffrir de vous, mais alés tost querre reconciliation et pooir de faire office de evesque, ou se ce non, jamais ne repairiés. Quand ce oy li evesques, si fu moult esbahis et se cremi de la mort. Dont leur pria moult humblement respit; car il desiroit à estre hors de leurs mains, et la merchi Dieu il li ottryerent. (Cf. Abbr. Cam. 8.) Puis ala dedens trois jours à l'empereur d'Allemagne Henri, et li racompta tout ce qui fait estoit, et moult li pria qu'il li fesist pais de si grans injures. Dont le retint li empereres o lui grant tamps.

15. Endementiers que li evesque Gauchiers estoit iluec, si s'assembla li clergiés et tout li peules, et rechuprent Manassen à evesque contre les droits de [Col. 0222A] l'evesquiet et de l'empereur. Si que Manassès fu rechups dedans la cité, si se tint comme evesques, et tint senne, et fit ordenes, et demoura iluec par trois mois, et toli les benefices à ceulx qui estoient de la partie l'evesque Gauchiers, et les donna à ses amis. Ainsi que ce fu fait, si vint la nouvelle que li evesques Gauchiers repairoit de court o lui grans princes de par l'empereur. Quand ce oy Manassès, si fui hors de la cité, et li evesques Gauchiers y entra, et li prince l'empereur aussi, qui estoient venu pour sçavoir liquel estoient obeissant à l'evesque et liquel non. Dont, commanderent li prince de par l'empereur, oïant tout le peule, que tout obeissent à l'evesque Gauchier, et qui ne le feroit, il seroit anemis à l'empereur. Dont s'en partirent li aucuns des clers, [Col. 0222B] li aultres remesent. Lors demanda li evesques à ceulx qui demorerent leur foi et leur serment, et qu'il li feissent hommage, et il si fisent tout et clerch et lay sans contredit, en la presence des princes l'empereur. Mais je prise poi telle feuté, car en derrere ils font tout le contraire.

16. (Cf. ib. 9.) Par icel tamps Robers quens de Flandres, pour ce qu'il vit si grand dissention entre le clergiet et le peule, si saisi la terre de Cambresis, jasoit ce que ce fust contre les droits de l'empereur. Car li archevesques de Rains Manassès li avoit mandet par lettres qu'il destruisit Cambrai et confondist cheux de la partie l'evesque Gauchier, aussi com se il fuissent païen. Puis ces lettres veues, vint li quens Robers en Cambresis à grant ost, et [Col. 0222C] pilla le païs et fist grans arsis, si que la terre demora sans ahaniers et furent vuit de beufs, de vaches et d'aultre bestialle, et s'enfuirent homs, femmes, grant et petit, et mendioient par diverses terres. Puis fist-il fremier un castiel, pour le cité plus appresser, à une ville qui ot nom Marcoing, sul la riviere de l'Escaut à deux miles près de la cité. Ainsi leur tolli leur issue, et pais, pain, char, vin, sel, buche et tous aultres fruits de terre. Quand virent li bourgois qu'il estoient en si grant tribulation, et qu'il n'avoient nul secours de par l'empereur, si vinrent à leur evesques, et disent qu'il ne poroient la cité garder, ne contrester al comte de Flandres, s'il n'avoient aide. Lors envoia li evesques à l'empereur, [Col. 0222D] et fist sa complainte en grant doleur de cuer, et li prioit pour Dieu secours; et li empereres le fist volentiers. Car il y envoia le comte de Louvaing o 200 chevaliers et l'evesque de Liege o 300, et li manda qu'il meismes venroit et li feroit pais du comte Robert. Ainsi fu fait, car li quens laissa le païs en pais par un poi de tamps, et li chevalier devant dit r'alerent en leur païs.

17. Si comme il furent repairiet en leur terre, si se cremirent moult li bourgois. Car la cité yert poure et poi y ot de gens d'armes et deffensables, et molt doubtoient le revenir du comte. Dont parlerent une fois ensamble et disent: Pourquoi souffrons nous si longhe mort, recepvons le comte à seigneur, et ainsi ayons repos. Lors disent à l'evesque Gaueliier [Col. 0223A] qu'il leur laissast faire commugne et conjuration ensamble pour son profit meismes; car aulirement il ne povoient la cité et yaux meismes deffendre. Quand li evesque oy che, si se dolu trop duremeni, nequedent pour ce que la cités euist plus grant aide, il le souffri. Lors jurerent ainsi: Nous bourgois de Cambray jurons tout ensamble par Dieu et par ses saints, et promettons par nos foy, et confremons par chartre, que nous garderons monsieur Gauchier notre evesque fevement de sa vie, de se honneur, de ses membres, tant qu'il sera à la court l'empereur Henri et son fil et ses successeurs, ainsi que li evesques de l'empire jugeront. Et si jurons par nos crestiennetet, que ja ne lui faurons, et ne recepverons abbet, moisne, clerch, lai, qui soit contre lui, et que nous li garderons [Col. 0223B] ses droits selonc les lois et les costumes des evesques devant lui. Moult d'aultres coses ilz jurerent, puis aidierent leur evesque fiaulment et garderent le pays à leur pooir; car il avoient grant esperance de la venue l'empereur.

18. (Cf. Abbr. Cam. 9.) Adont vint li empereres Henris en ces parties à très grant ost, et entra en la terre le comte à grand forche, si que li quens ne pot à lui contrester et ne deubt; car il étoit ses homs lieges, et par fol consel avoit-il empris sur lui et sur son empire. Ainsi comme li empereres chevauchoit o sa grant ost, si n'y remanoit castiau ne fortreche qui ne fust prise par forche ou par paour, et abatut à terre, si que cinq en y ot ainsi destruis, li premiers fu Marcoing, l'autre Paluel, le tierch Ynchi, [Col. 0223C] le quart l'Escluse et le cinquieme Bouchaing. Mais le castieau de l'Escluse fu pris par forche d'assault et par fu, et y ot occis plusieurs de la gent le comte. Adont ot li empereres grant desirier d'aler avant en la terre le comte, mais il ne pot; car il faisoit un fort hyvier de plueves, de vens, de gresil, et la terre était si fresque, que le grand ost n'y pooit chevauchier. Dont repaira li emperrees par Cambray puis cette victoire, et conforta moult les citains. Puis r'ala en son païs, et fist jurer tous gens de l'ost qu'il revenroient à l'estet sur la terre de Flandres. Dont prist li empereres très efforchiement soi appariller à revenir en Flandres; si fist faire moult grandes nefs, car il proposait à assalir Flandres par mer et par terre.

[Col. 0223D] 19. (Cf. ib.) Mais ce ne pooient pas attendre chil de Cambray qui estoient en grant griefté; car li empereres les avoit laissiés sans aide, et il avoit le comte trop blechiet, et pour ce se doubtoient li bourgois qu'il ne venist soudainement et destruisist la cité, et par un poi qu'il n'avint ainsi. Car li quens vint par nuit à grant gent armée, et entra en la cité aceiée et y bouta le feu, de quoi li bourgois furent trop esbahi, si que nes ils ne se misent à deffense. Lors y fist Dieux grans miracles par les merites saint Gery; car chil de l'ost cachierent meismes li uns l'autre hors de la cité, ainsi s'en partirent et laissierent les bourgois en pais. Quand ce virent li bourgois, si rendirent grant graces à Dieu et au [Col. 0224A] saint. Après ces coses ne furent mie li bourgois bien asseur, si manderent au comte Robert qu'il euist pitié d'iaulx et leur donnast trieuves et respit d'essi à la venue de l'empereur; et s'il ne revenoit et les secouroit, si comme il ot convent, il li baillieront la cité et la seignourie, et obeiront à lui, et devenront si homme feal. Tout che ottria li quens volentiers; et leur donna trieuves d'essi à la nativité Notre Dame en Septembre. Et pour ce que ce fust cose estable, fu donnée fiance par leur fois d'une part et d'aultre. Lors espera li quens qu'en brif tamps la cité fust soie, mais ne fu pas ainsi; car assés tost après il oy dire que li empereres repairoit vers Flandres à très grant effort. Dont se cremi moult qu'il ne fust deshiretés, et demanda [Col. 0224B] consel as plus grans de Flandres qu'il poroit faire, et chil li respondirent que ainsi qu'il avoit empris sour l'empire, il avoit par ce l'empereur forment tourblé, ainsi desoremais il requesist sa grace et sa misericorde, et li fesiste amende et satisfaction. Lors creï li quens leur consel, et vint à Liege où li empereres estoit, o lui dux, princes, comtes et evesques, et fu iluec la pais faite à grant joie; et fist li quens hommaige à l'empereur, et jura feute à lui et à son regne, et dist, oyant tous, que doreenavant il honerera l'evesque de Cambray Gauchier, et le soubstenra contre tous à son pooir, et commandera que on li donist toutes les rentes de l'evesquiet. Dont furent à l'empereur rendu li prisonnier qui estoient pris de sa partie, et au comte aussi li sien, [Col. 0224C] et li evesques rendi aussi chiaulx qu'il ot pris, et ainsi fu bonne pais partout, et promist li quens grant aide à la cité de Cambray.

20. Ainsi comme li evesques Gauchiers estoit en grant tranquilité, et moult estoit amés de ses subgis, si en orent envie si anemi et rebellerent contre lui, et li disent par dures parolles qui n'estoit mie obediens à l'eglise de Rains, si qu'il devoit, et voloient recepvoir des canones qui estoient alet encontre lui à Rains; et il leur deffendi tantost qu'il n'en recheussent nul; car il estoient anemi à l'evesquiet et à tout l'empire. Puis celle deffense si se parti li evesques de Cambray; car il voloit esprouver que li peules feroit: et il tantost aussi comme par conspiration manderent à [Col. 0224D] l'archevesque de Rains qu'il fesist revenir les canonnes à Cambray, encore fust ce contre la volenté l'evesque, et manderent aussi qu'il envoiache de par lui aucun qui absoile la cité de la sentence, de quoi elle estoit en ban (cf. Abbr. Cam. 10) . Ainsi fu fait. Car li archevesques meismes vint à Cambray o lui l'evesque de Laon et l'evesque de Theruwane, et assemblerent le clergiet et le peule à l'entrée de la ville. Che fu fait l'an de l'incarnation nostre Seigneur 1103, le vigile S. Matthieu. Puis entra en la cité, et reconcilia eglises, auteulx, et fist li clergiet, et le peule par foi et par serment enconvenenchier qu'il seroit obedient à l'eglise de Rains. Puis excumenia l'evesque Gauchier, et ne le tenoit [Col. 0225A] pas pour evesque, ains haoit tous ceulx qui li aidoient, et commanda que prestre, diacre, sous-diacre et tous li aultrez clergiés qui estoient de la cité monsieur Gauchier, laissassent le chanter. Dont repaira li peules et li archevesques à Rains, et nequedent demorerent li canonne qu'il avoit fait faire revenir à Cambray, pour lesquels li lai estoient parjure.

21. (Cf. ib. 10.) Endementiers estoit li evesque Gauchiers à un castiel qu'il ot fait faire, qui ot nom Estruen; si fu ses refuges iluec par moult de tamps, et li chevalier del païs, li franc et li vilain obeissoient à lui si comme à leur propre seigneur. Quand ce virent si mal anemi qu'il estoit si honnerés de grans et de petits, si penserent par quel art [Col. 0225B] il le peuissent cachier hors de ce castiel. Lors prisent Godefroi fil Ansiel deseure nommet, et fisent leur seigneur, et l'esleverent si que deffenseur de la cité. Puis li ottrierent qu'il recheuist les rentes de l'evesquiet, et tenist chevaliers à ses saudes, et gardast le païs et contrainsist l'evesque Gauchier qu'il ne leur peuist grever. Dont s'aloia à celui Godefroi par sa foi en celle male besogne messire Hue de Inchi, et li fist hommage, et li requist le castellerie, et chiulx Godefrois li ottria, nequedent l'avait il perdue par jugement el temps l'evesque Gerard le second. De cel don fu grans ammiration par tout le peule. Puis assemble chil Godefrois très tout le peule de la cité, et assali le castiel [Col. 0225C] d'Estruen, et le prist par force et l'arasa à terre. Ainsi escachierent leur evesque de son hebergage; mais li bourgois dou castiel en Cambresis le rechurent à grant honneur. Ainsi fu la terre de Cambresis par longtamps griefment tourblée par celuy Godefroy; et li evesques Gauchiers fist sa complainte à l'empereur et au comte de Flandres, qui en furent moult iriet, et manechoient forment a pugnir Godefroy; et il s'en repenty de ce qu'il avoit empris sur l'empire, et creï consel de preudhommes, et ramena l'evesque en sa cité, et le remist à honneur en sa maison. De quoi li clergiés et li peules moult s'en dolurent, mais contredire ne l'osoient. Adont s'efforcha li evesques Gauchiers moult de se faire amer de ses subgis, et toute la [Col. 0225D] doucheur que pars doit avoir à fil, il leur monstroit par oevres.

22. (Ib. 10.) En icel tamps vint à Cambray qui aporta bonnes nouvelles. Car li evesques de Soissons estoit trespassé de cest siecle, et li papes avoit fait Manassen iluec evesques, dont furent moult esjoi li ami monsieur Gauchier. Lors envoya li evesques Gauchiers à Manassen archevesques de Rains un moult vaillant archidiacre qui ot nom Ansiaux, et prioit li evesques moult humblement misericorde, et qu'il euist pitié de lui, et li pardonnast ses meffaits. Quand ce oy li archevesques Manassès, si fu trop forment iriés, et respondi cruelment à Ansiel, et dist: Pour ce que tu m'aportes telz nouvelles, je te excumenie, et pour ce que [Col. 0226A] tu oses parler devant moy du fil antechrist. Dont fu chilz Ansiaulx trop espoentés, et requist moult humblement absolution, et se cremit que jamais ne puisse repairier. Adont fut renouvellée la haine et la contention sur l'eglise de Cambray, si qu'elle avoit estet au concile à Clermont. Puis commanda li archevesques qu'il esluissent autre evesque à Cambray sur monsieur Gauchier. Pour ces coses alerent à consel li canonne de Cambray à Rains, et disent à l'archevesque: Biaux doulx peres, pour l'amour Jesu Christ, ne nous constraigniés pas à eslire aultre evesque. Car li nostres est preudons, sages et discrets; si nous aime que boins peres, soubstient, nourist, et par nous il vous prie merchi, et se vous ne li faites pardon, il nous semble que c'est [Col. 0226B] injure. Car la loi divine dist: «Qui merchi prie, merchi doit avoir. » Lors ne fist riens li archevesques à la requeste des canonnes, ains respondi qu'il estoit moult liés de ce qu'il les tenoit en sa presence, et les ammonesta que il tantost esluissent evesque. Adont li aucun, qui orent plus sain consel pour ces oppressions, appellerent à Romme: li aucun, qui voloient avoir le faveur l'archevesque, demorerent iluec, et esluirent l'abbet de S. Martin de Tournay qui ot nom Oedes, et fu sacrés au tierche jour, et li fisent chil canonne feuté (Ib. 11) . De cette cose fu trop li peule esmerveilles. Dont ala li eslius à Tournay, et fist ordenes iluec et tint senne. Puis vint à Inchy, et demoura iluec par deux ans, et le servoient et honneroient chil du [Col. 0226C] pays entour; car fust à tort ou à droit, il estoit evesques. Et puisque li archevesques l'avoit beniet, chil du païs ne l'osoient contredire.

23. (Ib.) Or dirons de monsieur Gauchier qui souffroit si grans adversités en très grant patience, et point ne s'en vengoit, ains atendoit la justice notre Seigneur. A le parfin quand il vit qu'il estoit agrevés de si grans oppressions, si laissa la terre de Cambresis, et ala à l'evesques de Liege qui ot nom Obiers, et chilz le rechups à grand honneur, et le retint courtoisement o lui par grans tamps, et l'amoit et honneroit durement.

24. (Ib.) En icel temps avint que li empereres Henris donna à Robert comte de Flandres la cité [Col. 0226D] de Cambray, et qu'il le tenist de lui à sa vie; et chilz si fist et rechupt les pourfis quant que li empereres vesqui. Adont amena li quens Robers dedens Cambray l'evesque Oedon, et le mist el palais, mais aultre benefice n'ot de toute l'evesquiet que l'ostel, et qu'il celebroit comme evesques. Après avint que li empereres Henris fu excumeniés, et ot moult de adversités par le souffrance de Dieu. Car il estoit excumeniés, et ses filz qui ot nom Henris se leva contre lui, et li toli à la couronne de l'empire la lanche, le septre, le pooir et le glore del regne. Puis fu-il cachiés et reprouvés de tous les princes, et ainsi mourut à Liege sans honneur de roy ( an. 1106). Après ces coses tint Henris ses fiulx l'empire paisiblement; et messire Gauchiers ala à [Col. 0227A] lui et fist sa complainte du comte Robert de Flandres, comment il avoit tourblé son empire, saisi Cambray et mis ens l'esdit Oedon. Dont fu li empereres forment iriés pour les miseres l'evesques Gauchiers et pour les injures le comte et l'esluit Oedon. Lors s'apparilla li empereres moult efforchiement pour venir en Flandres, et y vint à très grant ost ( an. 1107), et assist le castiel de Douay qui trop estoit fors de murs et de fossés. Adont furent chil de Flandres moult espoenté, et li saudoyer que li quens avoit mis pour garder Cambray, se cremirent forment; si guerpirent la cité et s'enfuirent. Dont entra li quens dedans Douay, et garni et hourda moult deffensablement toutes les fortreches, et prioit à tous moult bonnement [Col. 0227B] qu'il se deffendissent vigheureusement. Au tierch jour après, li empereres fist un très grant assaut, et li quens merveilles bien se deffendi, si qu'il y ot plusieurs des chevaliers occis de la partie l'empereur, et ainsi laissierent l'assaut. Dont orent consel tout li grant prince de l'ost l'empereur ensamble; car il veoient que riens ne profitoient et que pas ne prendroient le castiel, et li disent qu'il rechupst à amour le comte de Flandres, et il li feroit hommage et service par sa foi. Lors rechupt li empereres le comte de Flandres à homme, et furent bon amit ensamble, et li empereres li donna le castellerie de la cité et la ville du castiel en Cambresis seulement à un terme, desi à tant qu'il euist mis propre evesque à Cambray qui fust [Col. 0227C] en bonne pais.

25. Après ce vint li empereres à Cambray moult terriblement, mais devant sa venue s'enfui Oedes, et grans partie du clergiet et du peule qui se sentoient coupable. Dont s'enfuirent plusieurs femmes o leurs enfans as eglises et en tours, et les pucelles se reprouvoient quand elle virent tant de chevaliers Alemans, Esclavons, Lotharyens, Saisnes. Adont rechuprent l'empereur à moult grand honneur li partie du clergiet qui pas n'estoit contraire à l'evesque Gauchier, et li evesques meismes estoit o l'empereur, et avoit moult s'amour et sa grace et de tout sa gent aussi, et estoit compains de sa table. Adont fist l'empereur cryer que tout li caseit et li [Col. 0227D] bourgois venissent en sa presence: et il y vinrent moult émus; car il se cremoient de perdre la vie ou leur membres, et nequedent contredire ne l'osoient. Lors parla li empereres moult durement à yaulx, et forment les blastenga, et dist comment ils estoient si oset qu'il avoient fait tant de coses contre les droits de l'empire, conjurations, commugnes, nouvelles loys, et que plus est qu'il avoient rechupt nouvel evesque dedens la cité contre Dieu et contre la seignorie de l'empire. Quand il oïrent l'empereur ainsi parler, si furent trop espoenté, et ne sçavoient qu'il peuissent respondre. Et pour ce qu'il se sentoient coupable, il se humilierent durement, et prierent à l'empereur merchi. Dont prist li boins evesques [Col. 0228A] Gauchiers moult benignement à pryer pour ses subgis, et chaï a piés le roy et disoit: Trez doulz empereur, ne destruisiés pas nos bourgois si cruelement et en si grant severité: car bien les poés corriger en plus grant doucheur. Dont prierent aussi li prince de l'ost o l'evesque, et disoient qu'il euist pitié de tant de larmes. Quand ce oy li empereres, si refranist un poi de se ire, et creï le consel de l'evesque et des princes, et ne les pugni mie si qu'il proposoit par righeur de justice. Nequedent ne les espargna pas du tout; car il commanda tantost qu'il apportaissent en sa presence la charte del commugne qu'il orent faite, et chil si fisent; et li empereres tantost le deffist, et leur fist jurer devant tous les princes que jamais aultre ne feroient. Ainsi fu [Col. 0228B] deffaite celle commugne, et leur fist l'empereur jurer feuté à luy par foi et par serment. Et pour ce qu'il les ot trouvés poi estaules, muables et de legier corage, si dit qu'il donnaissent ostaiges, et feissent seurté que à tousjours demoureroient si fiable. Quand ce oïrent li bourgois, si furent trop iret, mais n'oserent contrester; ains delivrerent en ostage devers l'empereur les fiulx des plus grans de la cite. Quand li rois les ot rechups, si ne les mist pas en prison; mais il les bailla à plusieurs de ses princes, et les fist bien garder par divers lieux.

26. Après ces coses repaira li empereres en son païs ( an. 1108), et messire Gauchiers ala o lui, et fu moult honnerés de lui et de ses princes. Dont revinrent à Cambray li cannone qui s'en estoient fu [Col. 0228C] contre la venue l'empereur. Mais li eslius Oedes ne por entrer, car li bourgois li véerent l'entrée. Lors ala-il à son hostel à Inchi, et demora iluec (Ib. 11) .

27. En cel an (1110) li empereres ot pourpos d'aler à Rome parler à l'apostolle Pascaut, si envoia devant solemnes messages, preudhommes et discrets, qui monstraissent au pape ses besognes; et messire Gauchiers y ala, et fu ainsi que chiulx d'iaulx tous maistres et kefs. Si comme il vinrent en la presence du pape, si dist messire Gauchiers la parolle, et monstra moult avenamment le querelle l'empereur: de quoi li papes moultes l'ama, et en ot grant reverence, et le tint pour saige homme. Après le besongne l'empereur, fist messire Gauchier sa complainte [Col. 0228D] au pape pour soi-meismes, et li dist les grans griefs que li clergiés et li peuples li avoient fait, et comment il li avoient tolut le evesquiet de Cambray par tant de fois, pour ce qu'il tenait bien justice et aidoit les petits qu'ils ne fuissent grevet des grans, les orguilleux il rappressoit, les ravisseurs si escachoit, les robeurs condampnoit; et pour ces coses li avaient il fait tant de persecutions, qu'il n'avoit estet en pais un jour en se evesquiet pour le malice de ses anemis. Quand li papes oy les grans miseres monsieur Gauchier, si l'en prist grans pitiés (Ib. 11) , et volentiers l'euist restabli evesque, mais pour l'eslit Oedon le laissa qui encor vivoit. Lors li fist li papes grans graces, et li ottria qu'il euist en [Col. 0229A] l'église de Cambray tous les benefices qu'il y ot onques, et aucuns benefices li donna de nouviel, si qu'il fu canones, coustres, archediacres de Braibant, et le confrema li papes par chartres et par son séel; et pour ce qu'il ne se cremist de perdre ces dignités, il le baisa en signe d'amour, et manda à l'archevesque de Rains par ses propres lettres qu'il le remesist en ses dignités d'ariere. Che fut fait l'an 1104.

[(WATERLOS.) 28. L'autre an après Gervaises fiulx Huon, le comte de Rethest, saisi l'eglise de Rains, et volt estre archevesques contre aucuns del clergiet. Car li archevesques Manassès, de cui deseure avons dit, avoit laissiet sa croche et estoit devenus canones rieulles en l'abbeie S. Denis à Rains [Col. 0229B] et iluec trespassa de cest siecle. En l'an après li papes Paschaus vint à Troies, et tint iluec grant concile; et condampna Gervaise qu'il n'estait pas dignes d'estre archevesques, et confrema un qui ot nom Raous.—Li empereres Henris par deux ans après prist à moullier le fille le roy Henri d'Engleterre qui ot nom Mehaux, si n'avoit que 8 ans.—Une estoille apparut el mois de Juin, qui ot nom chomete, et getoit ses rais par devers meidi.—Bauduins, fils Robert comte de Flandres, prist à moullier le fille Alain comte de Bretaigne.—Robers quens, fiulx Robert le comte de Cassiel, morut et fut enfouis à Arras en le eglise S. Vast. Si fu Bauduins ses fieulx quens après lui.]

29. En cel an (1111) li empereres Henris ala à [Col. 0229C] Romme, et mena grant ost moult sagement par grant visiuté; et encor euist-il juré feuté au pape Paschal et as Rommains, nequedent il entra à Romme secretement, et prist le pape par sa force en l'eglise S. Pierre et les cardinaulx et aucuns evesques, car il lez assali en traïson, et les trouva despourveuement. Quand ce oïrent li Rommain, si prisent à combattre très efforchiement contre l'empereur, si que d'une part et d'aultre en y ot moult de occis. A la parfin li Rommain le cachierent par leur force hors de la cité, et il nequedent mena o lui le pape pris, et le tint en assés estroite garde par tout un quaresme. Puis la seconde domée après pasques fut faite boine pais et concorde entre le [Col. 0229D] pape et l'empereur, et chaï li empereres as piés du pape, et pria moult humblement absolution de ses pechiés, et le pape l'assaut. Puis vint à l'église S. Pierre, et iluec le couronna li papes de couronne d'empereur à grant léeche. Che fu fait l'an de grace 1111. Après li donna li pape pooir qu'il donnast les croches à tous les evesques esliux en son païs et en son empire, et pour ce que ce fust cose estable, il le confrema par privileges. Puis dist li papes à l'empereur qu'il voloit qu'il recheust à l'homme l'eslit Oedon, homme simple et preudomme, et qu'il l'amast et tenist cher, pour ce qu'il l'avoit confremé evesque. E li empereres moult s'esjoi quand il vit que le pape li prioit, et moult desiroit à accomplir sa prière (cf. Abbr. Cam. 11) . Dont [Col. 0230A] repaira li empereres en son païs; et assés tost après il donna à Oedon l'evesquiet et les seigneuries de Cambray; et chilz li fist feuté, et puis l'envoia li empereres o ses messages solemnés à Cambray, et ainsi fut rechups à grant reverence.

30. (Ib.) Quant ce oïrent li evesque de l'empire, li abbet, li religieus et tous ordenes du clergiet, que li papes avoit ottryet à l'empereur tel don, si se dolurent moult griefment; car bien leur sembloit que c'estoit contre Dieu. Lors alerent li aucun des evesque isnellement au pape, et parlerent à lui moult durement, et le reprisent aigrement de ce qu'il avoit fait telle pais à l'empereur et si malle convenance pour paour de son corps, et disoient que telle convenance ne faisoit pas à tenir. Ainsi [Col. 0230B] fu deffaite celle paction, et li boin evesque en la presence du pape derompirent le privilege, et l'appielloient pravillege. Puis enorterent tant le pape que l'empereur fu excumeniés de toute sainte eglise. Dont convint que li papes deposast tous les evesques qui avoient rechupt leur croches en tel tempore de l'empereur. Ainsi fu demis li evesques Oedes de l'evesquiet.

31. Après se assemblerent li cannone pour eslire evesque. Tout orent en memore les miseres, les paines, les travaux, les domages qu'ils orent eus par les descordes de leur eslection. Si leur sembla que mieulx ne poroient avoir pais, que s'il rappelloient monsieur Gauchiers. Tos s'y assentirent; puis porterent la croche à l'empereur, et li empereres [Col. 0230C] volentiers si assenti. En icel tamps demoroit monsieur Gauchiers en la cité de Tournay, et vivoit iluec moult honnerablement. Lors li manda li empereres qu'il venist à lui, et rechevist la seigneurie de Cambray de luy. Mais messire Gauchiers le refusa, pour ce qu'il sçavoit trop grant discorde entre le pape et l'empereur, et il se cremi de courechier le pape et de perdre sa grace, et il meismes se sentoit foibles et anchien, si que nulz ne le poroit inciter à ce qu'il fust mais evesques. Après ces coses vesqui messire Gauchiers par un poi de tamps; mais Dieux le fist venganche de ses anemis: car il morurent tout ains qu'il morust. Dont rendi graces à Dieu, et dist: Loés soit Dieux de ce qu'il [Col. 0230D] m'a fait. Or veul-je volentiers morir, puisque Dieu m'a de mes anemis vengiés. Puis ot-il bon consel, et ala à S. Nicolas dou Bos et se rendit iluec moisnes, et vesqui moult saintement, et fist grant penitance, et ainsi trespassa de cest siecle.—[(WATERL.) En icel tamps fu occis Gaudris evesques de Laon des bourgois de sa cité.

32. Or vous dirons comment li evesques Oedes fu eslius el tamps de la discorde deseure dite. A icel tamps que li papes Paschaus fist Manassès evesque de Soissons, qui devant avoit estet eslis de Cambray par discorde, mais en la cité ne pot entrer; et l'archevesque de Rains Manassés, qui ses oncles estoit, ot demis monsieur Gauchier pour son cousin faire evesque, mais ne pot à chief venir [Col. 0231A] dont alerent à Rains li cannone de Cambray, quand il sorent que Manassès estoit evesques de Soissons, et voloient monsieur Gauchier recepvoir à evesque, si que leur boin eslit, et l'archevesque Manassès pour la haine qu'il ot à lui, le contredi, et leur commanda par obedience et sur excumeniement qu'il esluissent aultre; mais riens n'en fisent, ains appiellerent à Romme (cf. Abbr. Cam. 10) . Puis repairierent à Cambray, et aucun des canones qui demorerent renonchierent à monsieur Gauchier, et esluirent Oedon, abbet de S. Martin de Tournay (Ib. 11) . Si le sacra li archevesques; mais ne fu pas rechups adont à Cambray, ains ala à Tournay, et demoura en l'esglise S. Martin par deux ans. Après vint Robers quens de Flandres à lui, et par le [Col. 0231B] consel d'aucuns du clergiet il l'amena à Cambray. Si vivoit du sien propre, et ne mie des biens de l'evesquiet. Chilz Oedes fu uns hom bien lettrés, maistres de grant science, patiens, deboniaires, humbles à tous, plains de saintes meurs. Il honnoura moult clergiet et toutes ordenes. Il antoit sainte eglise par jour et par nuit, ainsi comme uns autres canones. Il acrut moult les possessions temporeles. Il paissoit ses subgis de saintes doctrines. En la fin li avint grans encombriers; car pour ce qu'il avoit rechupt la seignourie de Cambray de l'empereur qui estoit excumeniés, encor l'euist-il fait par simplece et sans malice, li papes le tint à grant excès, et en fut moult iriés pour la discorde qui estoit entre lui et l'empereur, et pour itant li manda li papes [Col. 0231C] par ses lettres qu'il cessast de gouverner l'evesquiet, et li deffendi toutes droistures que evesques doit faire. Et li preudrons gisoit moult malades et prochains de la mort, quand la sentence du pape parvint à lui, et il obeï moult douchement à Dieu et au pape, et morut en sainte obedience, et fu enfouis en l'eglise d'Anchin. Ce fu l'an de grace 1113 ( Jun. 19).—[WATERL. En cel an el mois de May li soille et aucun arbre furent ars de fu qui vint du chiel, et n'orent point de fruit, et ancunes forres sechierent.—En l'an après Bauduins rois de Iherusalem, freres Godefroi de Bouillon, prist a moullier le femme le duc de Sezille Rogier qui mors estoit.—En cel an mourut li evesques d'Arras, Lambert.]

[Col. 0231D] 33. (Cf. Abbr. Cam. 12.) Après l'evesque Oedon fu esli evesques messire Bourchars par le commun assent du clergiet, l'an de grace 1114. Si fu homs simples, discret, honnestes, et prestres moult religieux. A cel tamps estoit pape à Rome Paschaus et empereres Henris le IIII, qui moult volentiers s'assenti à celle eslection. En icel tamps avoit grant discorde entre le pape et l'empereur, et excumenioit li papes l'empereur et toutes ses oeuvres; et s'aucuns evesques estoit eslis en l'empire et recepvoit regale et sa croce de l'empereur, li papes li véoit son sacre et sa beneïchon. Pour lequel cose messire Bouchars encor fust-il eslit de Cambray et recheus de l'empereur et de la terre de Cambresis, [Col. 0232A] et li euissent fait fenté: nequedent il attendit deux ans, et doupta à requerre la confremation du pape, et son sacre de l'archevesques de Rains. Lors se mist-il endementiers en orisons et en veilles, et moult se exercitoit en boines oeuvres, si que par sa grant humilité il ot grace du clergiet et du peule. Ainsi fu espandue loing la fame de sa conversation, et parvint à Raoul archevesque de Rains qui moult se tint en grant chierté, et le manda qu'il venist à lui, et le rechupt moult reveremment, puis li carcha ses lettres, et l'envoia au pape Pascaut en grant esperance d'empetrer ce qu'il queroit. Quand li pape oy le grand tesmoignage de l'archevesques, si rechupt monsieur Bouchard moult benignement, et li fist grans graces, et volentiers le confrema; [Col. 0232B] puis le renvoia à l'archevesques pour benir, et il le sacra à Rains à moult grant reverence et mois de Julle. Puis revint à Cambray, et fu rechups à moult grant léeche, et li archevesques meismes le meist en la chaiere d'evesque moult honnerablement. Après ce qu'il fu du tout confremés, si fist un sermon moult devotement as canonnes et à son clergiet, et les ammonesta douchement qu'ils servisseut Dieu de cuer vray, et qu'ils gardaissent bien l'estat de sainte eglise, et sievissent les fais des preudommes qui furent devant yaulx, et moult d'autres parolles de bonne exortation si leur dist. Après parla et dist: Je vous rench tous les droits que vous devés avoir en sainte eglise, et vous otri benignement toutes les boines coustumes que clergiés doit avoir anchiennement, [Col. 0232C] et le conferme qu'il soit gardés sur excumeniement; vous promech à traitier douchement et à amer comme boins peres, et les biens de sainte eglise croistre à mon pooir. Puis ala au palais comme evesques, si le trouva si wit de tous biens, qu'il n'ot de quoi vivre, ne si clerch, ne si chevalier, ne la maisnie, si qu'il affresist à evesque. Dont se mit moult efforchiement à requerre les possessions de l'evesquiet et rassembler ce qui estoit espars, ressartir ce qui estoit reû, racheter ce qui estoit vendut. Car li evesque devant lui par legiereté ou par necessité avoient donné ou mis en gage villes, bos, yauwes, terres ahanables et moult d'aultrez possessions, et li caseit et li chevalier de Cambresis les tenoient contre droit, et li boins evesques par l'aide de Dieu [Col. 0232D] les retrait à levesquiet, et les molins et les tonlieus.

34. (Cf. ib.) Après s'efforcha moult li boins evesques de ravoir le castellerie de Cambray et le castiel en Cambresis; car li empereres Henris li tiers avoit donné jadis au comte de Flandres Robert le second la castellerie de Cambray et le don du castiel en Cambresis, pour itant que li quens gardast diliganment et soubtenist loyaument les evesques, quand li empereres les envoyeroit à Cambray, et pour ce qu'ils gardast fiablement le partie du royaume qui appartient à son empire. Ensi tint li quens Robers par long tamps en sa main [Col. 0233A] le castiel en Cambresis, et Hues d'Oisi, fiulz le castellain Huon, rechiut le castellerie du comte, et l'en fist hommage, et li jura à garder feuté. Pour ces coses deseure dites venoit li quens maintes fois à Cambray, et leur aidoit en leurs nécessités. Après un poi de tamps ala li quens à un tournoiement à Miaulx, e fu iluec estains entre la chevalerie. Après lui fu quens de Flandres Bauduins ses fiulx, et tint la terre ainsi comme ses peres l'ot tenue, et pour ce volt il tenir le castiel en Cambresis, et Hues devant dit rechupt le castellerie de lui, et li jura feutet; et pour ce que ces coses deseure dites estoient faites contre Dieu et contre l'eglise Notre Dame de Cambray, li evesques Bouchars excumenia le comte Bauduin, et cascun jour faisoit faire grant complainte [Col. 0233B] et proclamation à cloque sonnant devant corpus Domini pour l'injure du comte. Après un poi de tamps avint que li quens devant dis ala en Normendie à moult grant ost, et fu en bataille griefment navrés el chief, si que oncques n'en pot avoir garison. Mais Dieux, qui est misericords, li presta espace de vie tant qu'il ot grant repentance et fist humblement sa confession. Quand li evesques Bouchars oy que nulz ne avoit esperance de la vie le comte, si envoya ses messages à lui, et li pria moult humblement qu'il rendist à s'eglise le castiel en Cambresis et le castellerie de Cambray, et pour le absolution et la remission de ses pechiés il ne souffrist mie que chil qui seroit quens après lui les tenist à tort. Quand ce oy li quens, si rechupt les [Col. 0233C] messages l'evesque moult benignement, et fu moult contris et repentans de vrai cuer, et pour la paour qu'il ot de Dieu et del jugement, il clama quitte l'evesques l'une et l'autre possession, et ainsi li rendi le castiel et le castellerie. Puis le absolst li evesques moult devotement, et ainsi trespassa de cest siecle en vraie penitance et en parfaite devotion, l'an de grace 1118.

35. Après le comte Bauduin fu quens de Flandres uns siens cousins qui ot nom Charles, fiulx le roy de Dannemarche, homs puissans et très sages. Si volt tenir toute la terre ainsi comme cil devant lui l'avoient tenue, et pour chou il rappiella le don que li quens Bauduins à sa mort avoit fait à l'evesque Bouchard de le castellerie de Cambray et appela [Col. 0233D] Huon d'Oisi, et li rendi le castellerie, et chils Hues le rechupt de lui en fief, et l'en fist hommage et feuté. De che se dolu moult li evesque, et vint au conte Charle en grant humilité et moult s'efforcha d'acquerre sa grace, et supplioit devotement par ses amis que li quens li volsist rendre le castellerie. Mais de ce ne volt li quens oïr. Nequedent par proiere de ses amis et pour 200 mars que li evesques li bailla, et li rendi le castiel en Cambresis, par telle condition que li quens y eust son repair aussi comme li evesques, et fust illuec ses refuges quand lui plairoit.

36. Après ces coses prist li evesques à demander consel à ses amis qu'il poroit faire de le castellerie [Col. 0234A] qui ainsi li estoit tolue. Lors ot consel qu'il ammonestast le castellain Huon qu'il recheuist et tenist le castellerie de lui, ainsi que si predecesseur avoient tenu des evesques de Cambray; mais chilz le refusa, et li evesque tantost le excumenia et mist toute sa terre en ban: dont fu li castellains trop iriés et hai l'evesque de haine mortel. (Abbr. Cam. 12.) Lors fist li castellains fremer un castiel à Crievecoeur, car il desiroit à destruire l'evesque et sa cité. Puis entra el castiel o moult de chevaliers et plentet de ses hommes, et ainsi roboit le païs, ardoit villes, prendoit ahaniers, occioit pluisieurs, et si toloit la vitaille à ceux qui le portoient en la cité, bled, vin, char, poissons, buche et aultres fruits. Ainsi fist-il à l'evesque par longtamps tout [Col. 0234B] les maulx qu'il pot. Quand ce vit li evesque, si ne pot plus souffrir, si assembla isnellement chevaliers et grans gens d'armes, et ala moult efforchiement à Oisi, pour ce que li castellains iluec plus se fioit, et prisent la ville dehors la frimieté, et misent tout à fu. Puis arsent villes et gasterent le païs entour. Lendemain alerent à Crievecoeur à grant vertu, et assalirent la ville très aigrement et la prisent, et fu arse dessi au castiel. Quand ce vit li castellains, si recognut sa coupe, et dist que à boin droit avoit tant à souffrir, pour ce qu'il avoit guerroiet son seigneur droiturier, et avoit fait si grans maux à sainte eglise et as povres. Lors se repenti durement, et envoia messages à l'esvesques et pria moult humblement, et li offri à faire hommage et jurer boine [Col. 0234C] feuté, s'il le povoit impetrer de son seigneur le comte Charle. Quand ce oy li evesques, si fu moult esjoïs; car il desiroit pais. (Ib. 12.) Lors absolst le castellain par telle condition qu'il remetteroit le castiel de Crievacoeur en tel fourme et en tel maniere que la ville avoit esté anchiennement, et que dès ore mais le castiel il ne referoit sans l'assent de l'evesque et des bourgois de Cambray. Puis li jura Hues feuté, et ainsi furent boin amy ensamble.

37. (Abbr. Cam. 13.) A icel tamps ot un bourgois à Cambray qui ot nom Wirembauz, d'onneste parage, raemplis de boines meurs; si estoit moult amés de toute la cité, et prist à moullier le fille d'un prudhomme, et vesquirent ensamble par longtamps [Col. 0234D] moult loyaulment en mariage, et engenrerent enfans qu'il nourirent en timeur de Dieu. Si estoient li enfant avenant et moult amable. Chilz preudons devant dis et sa femme ooient souvent la parole de Dieu. Si orent volenté de laissier le sieucle pour l'amour de Dieu, et voerent chaasté en le main l'evesque Bouchard, et departirent ainsi leur mariage pour servir Dieu plus devotement. Puis rendi li peres deux de ses filz en l'abeie saint Aubert, et leur donna bieaux dons, le tierch fil en l'abbeie de S. Sepulcre, et y donna grans possessions; sa fille rendi à Rains où il donna 12 besans d'or et plusieurs aultres dons; si que chilz Wirembaux et sa femme et ses enfans mis par abbeies, si se mist efforchiement à faire oeuvres de misericorde. En icel tamps [Col. 0235A] ot un passage cruel, fel et destroit, à Cambray à le porte de Selles qui est d'en costé le castiel, et le tenoit de l'evesque en fief uns chevaliers qui ot nom messire Foucars. Cilz passage estoit si griefs, que nulx ne pooit iluec passer, s'il ne donnoit grans deniers. Lors veisiés iluec souvent plourer les povres; car s'il n'avoient l'argent prest, li sergant du passage qui estoient trop felon, leur toloient cape ou mantiel, ou cotte, ou bresce qu'il menoient au markiet, ou aultres gages. (Cf. ib.) Quant li boins Wirembaus vit les larmes, les douleurs des angoinsses que soubstenoient iluec li povre, si donna tant de son avoir à l'evesque et au chevalier deseure dit, qu'il rachata cel passage et l'enfranki à tous jours, et le confrema li evesques Bouchars par privilege, et li [Col. 0235B] bourgois donna iluec de son heritage grant partie pour faire les pons. Puis converti Wirembaus s'entention à l'hospital des povres de saint Julien, qui est d'en costé l'eglise S. Croix; car li bien de celle maison estoient alet à perdition par male pourveanche. Et li preudons y donna tant de ses possessions, qu'il remist la maison en boin estat, et fist faire grans édifices et pluisieurs lis pour couchier povres, et il meismes menistra iluec par longtamps as malades moult devotement, et vesqui saintement et ainsi trespassa de cest siecle.

38. En icel tamps estoit li boins evesques Bouchars en grant transquillité, et sa terre en bonne pais. Mais en brief tamps rebella contre lui un chevalier qui ot nom Gerars, et gasta cruelment le païs [Col. 0235C] de Cambresis, et arst villes et maisons jusques au castiel en Cambresis, et destruist et arasa tout. Li chevalier aussi d'Ostrevant venoient souvent et gastoient aussi Cambresis. Dont fu li evesques et sa gent trop esbahi, et pour ce qu'il ne pooient contrester à leurs anemis, il prierent au comte de Flandres Charlon qu'il recheuist la seignouire de Cambray, et aussi les tensast contre leurs anemis: et il si fist, et si assenti li empereres Henris et l'en donna le don; de laquelle cose il olt moult grant joie à Cambray. Dont vint li quens à Cambray par maintes fois, et prist grant vengance de ses anemis, et les tint en grant pais. Ce fu l'an de grace 1122. [(WATERL.) Après un poi de tamps avint à [Col. 0235D] Cambray grans encombriers; car li quens Charles par cui si grans pais estoit al pays, fu occis à Bruges en l'église S. Donasse el tamps de quaresme, le sexte None de March, et deux de ses princes o lui.] Si l'ochirent si homme meismes, si qu'il oroit devant l'autel et ooit messe et avoit fait offrande à le main du prestre, et fu l'an 1127. (Abbr. Cam. 13.) Quand certaine nouvelle vint de la mort le comte, si vint le castellain Hues deseure dis à l'evesque Bouchard, et recognut qu'il estoit ses sires lieges, et rechup de lui le castellerie de Cambray, si que drois estoit, et li fist hommage et feuté, et li jura boine pais, et en donna hostaiges.

[39. (WATERL.) Après ce vesqui li evesques Bourchars par long tamps, et se exercita moult en [Col. 0236A] bonnes oeuvres, et trespassa de cest siecle le tierche Nonne de Jenvier l'an de grace 1130.—En cel tamps la maladie du fu qui vient de Dieu, fu moult griefs à Chartres, à Paris, à Soissons, à Cambray, à Arras et par moult d'aultres lieux. Mais par la vertu de la glorieuse vierge Marie et sa douce priere il fu merveilleusement estains.—Li empereres Henris morut, puis fu eslis Lothaire dux des Saines, qui fu saiges homs.—En le ville d'Alost fu occis li quens Guillaumes, homs preux as armes, et ne mie preux de bonnes meurs. Si fu quens après lui Thieris fiulx le dux d'Ausai, cousins au comte Robert.—Philippes fiulx le roi de France Loeis fu sacrés à Rains el jour de pasques en la presence son pere et sa mere.—La cité de Cambray fu arse le 11. Kal. d'Aoust, [Col. 0236B] et la cité d'Arras fu aussi arse le 18. Kal. d'Ottembre. En cel an fu grans mortoilles de biestes.—Li papes Innocens vint à Cambray, canta messe en l'eglise S. Aubert le lundi après le seconde domée de quaresme. Foulkes li quens d'Ango fu rois de Iherusalem.—L'eglise de S. Richier en Pontieu fu arse, et tous li castiaux et plusieurs gens aveuc.]

40. (Cf. Abbr. Cam. 14.) Après la mort l'evesque Bouchard vint li pape Innocens à Cambray, o lui moult de cardinaulx et moult d'evesques de France. Puis ala à l'empereur d'Alemaigne Lothaire, qui fu moult gentiulx homs et preux en armes, et moult Dieu honnera. Lors fist assembler li pape un concile à Liége en la presence l'empereur ( an. 1131, Mart. ), et li empereres rechupt le pape à très grant reverence. [Col. 0236C] Huec fu faite pais et concorde entre sainte Eglise et l'Empire, et moult d'aultres saintes besoignes furent iluec ordennées. Puis noncha li empereres au pape qu'il n'avoit point d'evesque à Cambray, et li pria qu'il volsist donner l'evesquié à un sien clerch qui ot nom Liethars. Quand ce oy li papes, si se cremi du faire; car pas ne sçavoit s'il estoit dignes de tel honneur. Nequedent il s'assenti à la priere l'empereur, et ainsi fu Liethars eslis de Cambray, et le sacra l'archevesque de Rains le sixte Kal. de Mai l'an de grace 1131. Si comme il fu fais evesques, si ne se maintint pas si saintement ne si honnestement qu'il afferist à evesque. Car il n'amoit pas ses subgis si qu'il deuist, ne les atraioit [Col. 0236D] par douce amour; ains les cachoit en sus de lui par dures parolles. Si estoit avarisse si plantée en son cuer, qu'il ne povoit souffrir compagnie ne belle maisnie entour lui. Après fu si souspris d'avarice, qu'il laissa l'ostel d'evesque et ala à S. Gery, et demoura iluec en l'ostel d'un petit canonne, et ne demandoit nul service de sa maisnie. Quand ce vit li clergiés et li peules, si se dolut moult que li evesques vivoit si deshonnestement, et fisent ainsi que par force que li evesque revint à son propre hostel. Après un poi de tamps par sa grant ire guerpi son palais et vint manoir à S. Aubert, et commanda que nulz de sa maisnie n'alast o lui, et pour ces coses estoit-il forment hait.

41. (Cf. Abbr. Cam. 14.) A icel tamps estoit uns [Col. 0237A] homs moult puissans en Cambresis, qui ot nom Gerars Maufillastres. Si fist à l'evesque moult de maulx et rebella contre lui, et prendoit ses hommes et les mettoit en prison, et toloit leur possessions. Quand ce vit li evesques, s'en fu moult iriés, et requist à celui Gerard qu'il li rendist ses hommes. Mais chilz riens n'en fist, ains demanda triuwes à l'evesques tant qu'il peust parler bouche à bouche à lui. Et li evesques par mauvais consel li refusa. Dont fu chilz Gerars trop foursenés, et isnellement assembla moult de chevaliers, grans gens d'armes et gens de piet, et assailli le castiel en Cambresis, et le prist par fu et forche, et furent iluec ars que hommes que femmes plus de cent, et la ville fut arse et 5 eglises aussi, et reliques d'aucuns sains, et en une [Col. 0237B] eglise fu ars un prestres. Puis prirent et roberent chil de l'ost toute la ville, d'argent, de vestures et de chou qu'il peurent. Après ce tint chieux Gerars le castiel en sa main par longtamps, les appendises et tous les pays entour. De ces coses estoient moult tourblé chil de l'evesquiet, et disoient que tout chil mal estoient avenu par l'evesque, pour ce qu'il ne vault donner triuwes à Gerard.

42. (Cf. ib.) A icel tamps estoit uns puissans homs qui ot noms Symons, fiulx Huon castellain d'Oisi. Si li prist grans pitiés de chou que chilz Gerard faisoit tant de maulx à l'evesque Liethard, et que nulz n'en prendoit vengance. Lors assembla grant ost, et prist o lui chiaulx de Cambray, et ala contre celui Gerard, et gasta sa terre, et mist tout [Col. 0237C] à fu et à flame, dont fu chilz Gerard si povres et si mis au desoubz, qu'il requist pais et amour à celui Symon. Adont ot consel li castellain Hues et la commugne de Cambrai ensamble, et li ottryerent pais. Quand ce sot li evesques si le contredit durement, et dist que ja n'assauroit Gerard ne tous les siens de l'escumeniement dessi à tant qu'il restablieche les eglises qu'il ot arses, et qu'il aroit rendu dix mille mars, et li aroit fait satisfaction des cent personnes et du prestre qui avoient estet peri ou fu, et viegne à mercy humblement, et rechoivent leur penitence. Quand ce oïrent li bourgois, si le despiterent et ne vaulrent riens faire. E li evesques respondi que pourtant se lairoit-il cachier à tousjours hors de son [Col. 0237D] evesquiet, qu'il ne fust amendé à l'onneur de Dieu et de sainte Eglise. Quand il oïrent ce, si li promisent grant pecunne par fraude et par boisdie, si que puis apparut; car ains denier n'en ot. Les convenences à tener jura li quens de Haynau et tout li sien qui orent estet à ardoir le castiel. Puis absolst li evesques le comte et tous les siens par telle condition que li chevaliers donroient 5 sols et li hommes de piet 2 sols; puis leur enjoinst li evesques grant penitence, mais pas ne le fisent, ne ne donnerent pecunne, ainsi furent-il tout parjuret. Puis fu li evesques moult haïs de ses citoyens et de chiaulx dehors. Puis fu assali de toutes pars, et orent si [Col. 0238A] anemi grant volenté qu'il ne fust pas longhement evesques.

43. (Cf. ib. 15.) A icel tamps fu-il semons à Rains. Si ala après lui li proûvos de la court et pluisieurs des cannones. Si le diffamerent griefment à l'archevesque de chou qu'il vendoit les prouvendes et prendoit deniers de beneir eglises. Si le accuserent aussi d'avarise et d'aultres visces, et dirent tout le mal qu'il porent de lui. Quand ce oy li archevesques, si traist d'une part l'evesque Liethard, et parla à lui en secret en la presence et el tesmoignage de cinq evesques, et li dit moult admiablement: Or oés, bieaux doulx peres, com grans maux et quelles deffaultes vostre adversaire dient contre vous tout en apert, et reprendent vostre vie. Pour lequel cose [Col. 0238B] je vous prie pour Dieu que vous recognissiés vostre coulpe, car vous ne poés longhement vivre en pais avec tel gent. Dont recoignut li evesques sa coulpe devant l'archevesque, et convint qu'il lairoit l'evesquiet, et pria moult humblement à l'archevesque qu'il li volsist ottryer que il recheust les pourfis de l'evesquiet tressi à la Tiéphane, et li archevesques li ottria volentiers, par itel convent qu'il ne demourast pas en l'evesquiet puis le jour devant dit. Ceste cose fu si celée, que nulz ne le sot fors le 5 evesques. Après si repaira en son païs, et alla isnellement à l'empereur, en esperance d'estre restablis en son evesquiet par lui. Lors ala après lui li prouvos et aucun bourgois de la cité, et l'accuserent de moult de coses devant l'empereur, et qu'il voloit ses [Col. 0238C] hommes deshireter; et li evesques respondi moult vigheureusement et fist sa complainte à l'empereur comment chil de Cambray l'avaient villement traitiet et tolu ses rentes. Quand ce oirent li prince de la court, si se cremirent que leur subgit ne les traitassent ainsi, et enorterent à l'empereur qu'il confremast par privilege que nulz n'euist service en la court son seignour contre la volenté son seignour meismes, et il le fist volentiers. Dont fut trop durement tourblés li prouvos de Cambray; car il voloit son seignour servir contre sa volenté. Puis repairierent chil de Cambray en leur païs moult triste pour ce privilege, et se celerent tant qu'il porent. Or avint si qu'il chevauchoient entre Haspré et [Col. 0238D] Cambray, pour leur pechiés, par aventure que chilz Gerard Maufillastres les prist et tint en grief prison, et prist d'iaulx 11 vingt mars d'argent ains qu'il les laissast hors. De ce furent forment iriet chil de Cambray, et disent que cel encombrier avoient-il par l'occoison leur evesque. Puis revint li evesques à Cambray moult joyeux pour son privilege de la prouvosté, qui estoit mise en son plaisir. Après ce excumenia li evesques tous ceux qui orent pris ses bourgois, et qui concel y orent mis. Puis chanta messe, et maudi ceulx qui iroient contre le privilege de la prouvosté, en l'an *** (1135).

[Col. 0239A] Post istum Gerardum, qui in ista ecclesia ⁜ (485) , ut fuerunt prius, monachos restituit, fratremque suum Eilbertum abbatem prefecit, domnus Lietbertus, vir omnino sanctitate conspicuus, in episcopatu successit; post hunc alter Gerardus; post hunc Manasses, Suessionensis ecclesie clericus; post hunc Galcherus, Tornacensis ecclesie canonicus; post hunc Odo; post hunc Burgardus; post hunc Lietardus,; post hunc domnus Nicholaus Gosvini de Montibus frater, qui anno Domini 1167 apud Valcellas obiit, sed ad Cameracum tumulandus honorande translatus, sepultus est in vestibulo ecclesie beate Marie, ante altare sancti Johannis baptiste. Domno Nicholao successit Petrus, filius Theodirici comitis Flandrie, et rexit ecclesiam annis 4; sed [Col. 0239B] postea, ut erat juvenis, clericatum deposuit et electionem episcopi dimisit, et uxore accepta comitissa. [Col. 0240A] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ⁜ 360 . Cui in episcopio Cameracensis ecclesie Robertus, qui dicebatur prepositus Arie, successit, et rexit in electione ecclesiam Cameracensem per 5 menses, et a complicibus Jacobi, ut fertur, apud Condatum inter duos pontes interfectus est, et apud Ariam tumulandus translatus. Roberto Alardus archidiaconus ejusdem ecclesie successit, et rexit ecclesiam anno et dimidio, et mortuus est plenus dierum. Huic successit Rogerus frater Hellini de Wanrigavo, vir totius bonitatis et honestatis moribus adornatus. Hic, anno Domini 1179, concilio Romano ab Alexandro papa celebrato interfuit, et ibidem in episcopum consecratus est a Willermo Remensi archiepiscopo et apostolice sedis legato, in ecclesia sancte [Col. 0240B] Savine.

Auctor sequentis Chronici monachus fuit S. Andreae in Castro Cameracesii, Walcheri episcopi ad concilium Claromontanum a. 1095 comes atque consiliarius ⁜ (486) . Scripsit apud S. Andream a. 1133 ⁜ (487) historiam sui monasterii atque regionis potissimum Cameracensis, tribus libris, e quibus primum atque secundum ad verbum fere desumpsit ex Gestis Lietberti, e Rodulfi Vita ejusdem, atque ex Annalibus non jam notis ⁜ (488) ; de suo pauca tantum addit, sed inter haec scitu quaedam dignissima ⁜ (489) . Tertius liber inde a. 1076 ea narrat quae nostra aetate partim vidimus et audivimus ⁜ (490) , in eo auctor, perpaucis exceptis, suis vestigiis incedit.

Liber magnae utilitatis ad novissima usque tempora plane incognitus remansit. Codicem unicum et procul dubio autographum, qui olim S. Andreae fuerat, a. 1787 in archivio Maricolensi repperit dom Bevenot, tunc temporis monachus S. Andreae, post decanus Melbodiensis, qui fragmenta inde proposuit in Actis SS. Belgii V, 193. Codex ille postea evanuit, neque quo devenerit, hucusque potuit extricari. Sed dom Bevenot eum a. 1787 accurate transcripserat, quod exemplar medico doctissimo Le Glay iterum describendum communicavit. Hic primus a. 1834 post Baldericum, p. 353, sed tertium tantum librum edidit; duos priores vir aestumatissimus nobis a. 1841 ipsum Insulis visentibus, ea qua excellit humanitate, edendos concessit, imo gratiose ipse obtulit, ita ut nunc prima vice integrum prodeat opus, quod ad historiam utile fore speramus, Le Glayo vero grati semper animi nostri monimentum esse volumus.

L. C. BETHMANN.

[Col. 0241A] 1. De statu ecclesiae et imperio urbis Romae. Sanctae et apostolicae sedi Romanae ecclesiae Gregorio V, et 74 ^o a beato Gregorio Theologo, anno Dei Christi 1001 laudabiliter presidente, [ (V. Lietb. 1) Ottho junior Romani principatus imperiale solium militari brachio strenuissime gubernabat. Qui cum donis ac beneficiis ingluviem Romanorum, quae semper insatiabilis est et fuit, saturare ⁜ 361 nequiret: adeo vesania eorum inferbuit, ut imperator non sine morte suorum ab urbe Roma pelleretur. Ille repulsam sui graviter ferens, dum ad injurias suas vindicandas imperiales militum cogit copias, defungitur, atque cum luctu et moerore suorum honore regio in ecclesia Aquisgrani sepelitur. Post haec Henricus, Bavariorum ducis Henrici filius, nutu et providentia Dei ex [Col. 0241B] consilio Lothariensium purpura vestitus regia, armis insignitur imperialibus. Qui quam prudenter, quam fortiter, quam pacifice, quam catholice suum rexit imperium, monstrat nominis ipsius intitulatio, per quam non modo augustus et imperator, sed insuper orthodoxus atque pacificus attitulatur.]

2. De Remensi archiepiscopo et Cameracensi episcopo. (Cf. Gesta ep. Cam. I, 112.) His fere diebus, post Alberonem vitae venerabilis virum, Arnulfus a beato Remigio 21 ^{u s} Remensem archiepiscopatum tenebat; Cameracensem vero ecclesiam Erluinus 29 ^{u s} a beato Vedasto, qui a beato Remigio Atrebatum civitatis et Cameracensis episcopus extitit. Hic itaque cum ex diversis crebro ad se clamantium querelis [Col. 0241C] cognosceret totam Cameracensem et maxime hanc finitimam regionem quorumdam raptorum ex hac proxima silva, quae est Arida Gamantia, et ex vicinis castellis frequenter erumpentium gravi perturbari infestatione—nam et die ac nocte villas et domos invadentes cunctaque deripientes, ipsos quoque viros vinctos rapiebant—tunc virtutem egregiam virilis animi concepit industriae, aliquod scilicet parare eis obstaculum, quod incolis tuitio certumque refugium et ad repellendas hostium insidias invincibile fieret munimentum.

3. Quis, cur vel quando hoc Novum Castellum exstructum. Igitur ad id peragendum aptum diu perquirens locum, tandem in hac quae tunc temporis circa ecclesiam beati Quintini martiris villula erat et [Col. 0241D] Perona nomen antiquitus habebat, et ubi fluvius ⁜ (491) subterfluens quasi limes quidam Cameracensem et Haynoensem patriam dirimit, accita non parva manu prope sive longe manentium, fortem quamvis ligneam munitionem extruxit firmoque vallo circumdedit. Inde paratis militibus qui necessarii [Col. 0242A] erant, equitum ac peditum praesidia, prout opportunum erat, inibi collocans, sopito prisco nomine, Novum Castrum vocavit. Sic et tunc et deinceps quoad vixit sedatis raptoribus, omni coloniae Cameracensi pax firma provenit.

4. De ordinatione Erluini episcopi. Multa et praeclara de hujus episcopi gestis poterant commemorari, sed quia ad aliud propositum tendens coepta festinat oratio, in hoc diutius non vacat immorari. Hoc tamen solummodo breviter inserendum, quod [ (ib. I, 110) tam ecclesiasticis quam saecularibus negotiis eruditus, primo Leodicensis archidiaconus extiterit; dein vero dono Cameracensis episcopi sublimatus, Romae una cum Othone imperatore a praedicto papa Gregorio episcopus ordinatus fuerit; [Col. 0242B] ea scilicet de causa, quia tunc temporis Remensem ecclesiam gravis agitabat contentio. Arnulfo siquidem pro quibusdam malis infamationibus ab episcopali sede dejecto, et quodam Gerberto scolastico in loco ejus injuste substituto, sed episcopis Remensis subjectionis hoc negotium diu inter se ventilantibus, tandem ad hoc ventum est, ut quia saepefatus Arnulphus sine notitia et auctoritate domni papae degradatus fuerat, rursus in sede episcopali judiciali sententia restitueretur. Quod et factum est.]

5. De successione apostolicorum. Postquam praedictus papa Gregorius anno 1, mensibus 5, ecclesiam rexit, diem clausit extremum, et Johannes succedit. Qui etiam postquam 10 mensibus sedit vitam turpiter finivit. Inde Gerbertus, qui et Silvester, quem [Col. 0242C] supra memoravimus, substituitur. Hic cum imperatore Othone Roma expulso egressus, comitando cum eo Ravennam venit; vir liberalium artium disciplinis satis superque eruditus, geometriae quoque adeo peritus, ut spatia locorum vel in terra vel in aere solo intuitu facile metiretur. Quod liquido patet ex quibusdam ejus opusculis et epistolis, quarum una super commentum Macrobii ad Alcuinum magistrum extat, in qua de ratione et quantitate cujuscumque sphaerae et de diametro ejus, de cubis, de soliditate, de area, de arithmeticis argumentis, probabiliter disputavit. Rexit igitur ecclesiam annis 4, mense 1, diebus 19, et mortem sibi vicinam sentiens, hoc versu se ipsum compellasse fertur: Nil abacus mathesisque [Col. 0242D] tibi, Gerberte, juvabunt. De hoc sat dictum.

6. De obitu Herluini episcopi. Anno vero Dei Christi 1002 ^o obeunte Otthone, sicut primo capite plenius descripsimus, Henricus imperii culmen sortitur. Et post Silvestrem Johannes Sicco ecclesiam suscepit. Qui etiam post menses 5 et dies 25 diem obiit. [Col. 0243A] Item Johannes Fanassus sedit anno 1 et vitam finivit. Monasterium sancti Gengulfi consecratur. Post Johannem Sergius, qui vocatur Osporci, sedit annis 3. Inde Benedictus sedit annis 11, mensibus 10, diebus 21. Hujus anno 6 ^o [ (ib. I, 118) domnus Erluinus episcopus post multos labores, post et creberrimas quas a Waltero Deo odibili castellano, Walteri vipereae radicis filio, perpessus fuerat tribulationes, tandem morbo correptus lectoque decubans, instantis resolutionis suae tempus et horam migrandi attentius prestolabatur. Sed interim predictus tirannus a malignitatis suae rabie minime vacabat. Audiens enim episcopum ad mortem infirmari, laetus et solito efferatior effectus, domos clericorum infringens irrupit, et quaeque sibi placita diripuit. [Col. 0243B] Quin etiam stabula irruens, equos episcopi rapiens abduxit. Addidit preterea magis execrabile facinus; quia cum deportato defuncti corpore episcopi in ecclesiam sanctae Mariae clerici et capellani ex more exequias debiti funeris exequerentur, ille novo furendi genere stimulatus, nudatis gladiis eos appetens, usque ad altare fugatos insequitur. Sicque corpus inhumatum mansit, donec Richardus abbas Attrebato adveniens, in ecclesia sancti Autberti ad aquilonarem plagam tumulavit. O quae lingua tam diserta cujusvis oratoris effari, cujusve calamus scribae tam velociter scribentis enumerare possit, hic Walterus et pater ejus ⁜ 362 Walterus et nepos ejus Hugo quanta mala fecerint quattuor sibi succedentibus episcopis, scilicet Erluino, Gerardo, Lietberto atque [Col. 0243C] Gerardo. Sed de his dicta sufficiant; qui plenius nosse cupit, in gestis eorum reperire quibit: nos, brevitati studentes, alia promere curamus.

7. [ (V. Lietb. 2.) De domno Gerardo episcopo. Igitur imperator Henricus, quem Othoni successisse supra diximus, audiens obiisse Herluinum episcopum, suorum usus consilio, Gerardo suo capellano, Lothariensium atque Carlensium parentibus edito, se facilem libenter praebuit super electione de eo facta Cameracensis episcopii Qui et episcopalem benedictionem 5 Kalendas Maii adeptus est. Factus itaque pontifex, quam sancte vixerit, quam canonice ecclesiam sibi commissam rexerit, testes sunt sacrae religionis homines ⁜ (492) , testes instauratio et restauratio [Col. 0243D] domorum sanctae matris ecclesiae. Ecce videas lucernam super candelabrum positam in domo Domini splendere, et radio ejus omnem episcopii plebem illustratam gaudere. (G. ep. Cam. III, 1.) Sciendum autem de eo, quod Albero ⁜ 363 Remensium archiepiscopus puerum pro consanguinitate secum permissione parentum abduxit, et sub regula canonica degentem familiariter educavit.]

8. De ecclesia sanctae Mariae. Benedictus papa, ut [Col. 0244A] supra dictum est, annis 11, mensibus 10, diebus 21 sacerdotio functus, vita excessit, et Johannes successit. Remensem vero ecclesiam, defuncto Arnulpho, domnus Ebalus suscepit. Domnus vero Gerardus anno 1021, pontificatus vero sui 10, ad initium bonorum omnium, caput monasterii sanctae Dei genitricis Mariae Cameraci 8 Kalendas Aprilis ingenti et mira apparatione construere cepit ⁜ (493) , et sicut hactenus et perpetuo cernitur venustissime decoratum implevit.

[9. (Ib.) De saevitia Walteri castellani. Verum interim Walteri malitia, quam in diebus Erluini episcopi exercuerat, nequaquam minuebatur, sed majoribus atque gravioribus flagitiis insistens, rabies ejus in dies augebatur. De quo quamvis taedeat nos [Col. 0244B] aliquam iterum mentionem facere, quia tot et tanta ⁜ 364 ejus existunt scelera, ut si scribantur, proprio egeant codice; tamen quin de eo aliquid vel breviter dicatur, nolumus praeterire, quo scilicet domno episcopo in vexatione tanta a maligno hoste pateat animum non defuisse (ib. 39) , et probata virtus ejus patientiae aequanimiter cuncta ferens admirationi omnibus et exemplo possit haberi. Nam post civiles seditiones, post incendia, post rapinas, post incarcerationes civium et pauperum, quae vel absente vel praesente episcopo tirannus ille patrarat, cum a domesticis et paribus, aliquando vero ab extraneis potentibus, quin etiam ab imperatoris ⁜ 365 legatis, quos conquerentibus petente episcopo imperator ad compescendam ejus vesaniam illuc direxerat frequenter [Col. 0244C] pro nephandis ausibus argueretur (ib. 2) : ille subito quandam simulationem assumens, speciem fictae correctionis praetendebat; sicque gratiam episcopi exorans, obsidibus datis, juramentis factis de conservanda pace, veniam impetrabat. Sed mox ut exercendi soliti furoris occasio oblata fuisset, omnia promissa citius adnullata dissipabantur, et in deteriora facta erumpebat (ib. 3) .]

10. De ecclesiis a domno Gerardo constructis. Sed inter haec adversa mens episcopi bene conscia a statu rectitudinis et ab intentione verae religionis nullo modo dejici poterat; imo in construendis coenobiis et reparandis sanctorum ecclesiis continuo affectu insistebat. [ (V. Lietb. 2.) Quod quidem monstrat [Col. 0244D] Cameracensis sedes ope studioque ipsius nobiliter decorata, nec non in capite sedis ejusdem pontificaliter exaltata; testatur Attrebatensis ecclesia, post conflagrationem caelestis incendii per eumdem pontificem melius pulchriusque quam fuerat restaurata. Patet etiam hoc ex Florenorum illustri coenobio, quod ipse utpote claro genere inde oriundus erat, in honorem Dei et memoriam sancti Johannis baptistae sumptibus suis construxit paternisque haereditatibus [Col. 0245A] ditavit.] Quid de aliis coenobiis, quid de Maricolis, quid de cella sancti Gisleni, quid de Alto Monte referendum, ubi jam lapsum et ad lubricos clericorum usus devolutum monachalem ordinem in pristinae religionis normam studiose reparavit, et sectatores bonorum operum abbates regulari tramite inibi instituit? Sed horum narratio suum teneat locum; nos autem, sicut in prima fronte hujus operis proposuimus, ad enarranda quolibet modo ecclesiae nostrae primordia deinceps verba vertamus.

11. Quod domnus Gerardus turrim hujus villae construxit. Diximus in primis, episcopum Erluinum ad repellendas raptorum infestationes in hac, quae tunc aut nulla aut parva villula erat, locum munitum, id est Novum Castrum, primo condidisse, ac [Col. 0245B] per hoc incolis totius provinciae pacem et quietem non modicam acquisivisse. Postea vero domnus Gerardus successor ejus, considerans hoc ipsum probabili et necessaria factum esse industria, ipse quoque diligenter custodire et in majorem statum episcopali providentia studuit augere. Nam post aliquot annos predicta lignea domo depulsa, turrim excelsam lapide quadrato, usque hodie sicut cernitur permanentem, non sine majoribus expensis ibidem aedificavit. Insuper et causam intentionis suae tantique laboris in una grandi lapide muri ipsius formatis litteris insculpi precepit hoc modo: « Sanctae Dei genitrici ⁜ 366 Mariae Gerardus episcopus domum hanc ad tuitionem et refugium pauperum. Quam qui ad hoc servaverit, [Col. 0245C] benedictionem, qui autem aliter fecerit, aeternam accipiat maledictionem.

12. Quod ecclesiam hanc aedificare cogitaverit. Post haec meditatio cordis ejus a conspectu divinae pietatis ad hoc inspirata est, ut quia contra visibiles hostes domus refugii temporalis constructa esset, etiam contra invisibilium nequitias spirituum et principes tenebrarum altera domus spiritualis eximiis quidem lapidibus prope aedificari deberet; in qua custodes ac vigiles tales habitarent, qui utroque tempore diei et noctis Deum in saecula laudarent; et sicut illa protectio corporum et rerum periturarum, ita ista praesidium fieret animarum nunquam moriturarum. Hoc autem eo cogitante, Deus, qui dives est in misericordia, quo inspirante quae recta [Col. 0245D] sunt cogitantur, et quo operante eadem peraguntur ⁜ 367 , qui ei velle dedit, etiam et posse contulit, preparans ei opportunitatem hujusmodi optata patrandi.

13. Quomodo hoc monasterium construxerit. Erat tunc temporis miles quidam Heriwardus, genere nobilis, qui ob insolitae ⁜ 368 robur virtutis Ferreum [Col. 0246A] brachium cognominabatur; a quo etiam Heriwardi Vallis nuncupatur. Cujus mansio apud Basuellum ⁜ (494) quam fuerit fortis, ex ipsius situ loci adhuc facile potest agnosci. Qui cum multis circa se diffusis ex paterno jure polleret alodiis, interpellatus a domno episcopo, partim pro aliqua facta commutatione, maxime autem pro anima sua et parentum suorum necnon et filii sui Hervardi et nepotis sui Fulchonis, alodium de Theoderici monte, de Wateneiis ⁜ 369 , quin etiam terram hanc et locum nostrae habitationis et culturas de foris contradidit. Tunc domnus episcopus voti compos effectus, sicut prius animo conceperat, oratorium in honorem sancti Andreae apostoli et amici Dei, cui se prae caeteris sanctis commendabat attentius, efficaci studio construxit, [Col. 0246B] et viginti quatuor monachos ibidem sub sacra religione et regulari norma servituros delegavit, fratremque suum domnum Elbertum, vitae venerabilis virum, abbatem eis prefecit ⁜ (495) .

14. De nephandis factionibus Walteri castellani. Cogor per singulas pene hujus operis sententias Walteri mentionem repetere, quia ita quodammodo narrationis ordo videtur exigere. Donec enim domnus episcopus supradictis et aliis bonorum operum exercitiis insudabat, ille vesano spiritu agitatus nec parumper a malignitatis suae debachationibus vacabat.

[ (Gesta ep. Cam. III, 2.) Quapropter saepius ab episcopo et ab imperialibus legatis admonitus imperatoris curiam adire, ille cujusvis praetendens casum [Col. 0246C] excusationis, promittendo verbis formam resumebat simulatae correctionis, sed non multo post in deteriora labens, amplius iterabat culpas consuetae pravitatis (ib. 39) , adeo ut quemdam Robertum militem episcopi tam nobilitate generis quam virtute juventutis strenuum, quem suae tyrannidi obstiturum suspicabatur, quamvis sub interpellatione domni presulis, qui eos federare cupiebat, in travia ⁜ (496) positum Dominica die interficeret; (ib. 44) ipsum quoque episcopum intra domum suam tribus diebus armis ita includeret, ut nec ipse nec quisquam suorum egredi pre timore mortis auderet ⁜ 370 . Sed jam de hoc magis libet reticere, quam plura tam perversi hominis malefacta referre, quippe [Col. 0246D] quantum de eo dicimus acsi de torrente vas aquae hauriamus, tot et tantae ejus existunt malitiae, quas adversus sanctum virum et civitatem non est veritus exercere.

15. De profectione domni episcopi ad curiam imperatoris. (Ib. 35.) Interea pro hoc et pro aliis negociis causa extitit, qua domnus episcopus, assumptis [Col. 0247A] secum illustribus viris, comite quoque Haynoensi, Heinricum imperatorem adiit, qui diebus illis Aquisgrani forte morabatur. Ubi archiepiscopo Coloniensi et ceteris venerabilibus sancti ordinis ministris provincialis sinodus celebrabatur, in qua ab ipso imperatore et a supradictis personis tam de ecclesiasticis quam de secularibus, de statu et pace sanctae Ecclesiae legaliter ac sufficienter tractatum est. Ibi etiam domnus episcopus gravissimam litem, quae inter prefatum archiepiscopum Pilegrinum et Leodicensem praesulem Durandum diu versabatur, pro quadam scilicet villa quae est Burcii, quam uterque parrochiae suae contendebat adscribere, probabili atque sinodali judicio diremit. Jam vero imperator quanta et quam preclara dona omnibus qui innumerabiles [Col. 0247B] ibi confluxerant episcopis, abbatibus, clericis pauperibus et cunctis boni testimonii viris distribuerit, nec scripto nec verbis facile potest numerari; quippe cujus tanta in erogando diversa munera liberalitas extitit, ut nulla antiquorum sive exterorum regum munificentia potuerit comparari. Sed nos ista breviter perstringendo ad alia properamus.

16. De largitate imperatoris. (Ib. 37, 38.) Soluto denique supradicto conventu, imperator cum primoribus suis rursum contendit villam sancti Gaugerici nativitate illustratam, instantem predicti confessoris festivitatem celebraturus, quae est 3 Idus Augusti. Inde digrediens Virdunum petiit, ibique sanctae Dei genitricis Mariae nativitatem devotissime celebravit. Ipsa die imperatrix, quia eam domnus [Col. 0247C] episcopus in processione addextravit, ei fercula auro gemmisque contulit insignita. Inde ⁜ 371 vero Mettis perveniens, per singula monasteria multas opes distribuit, nullumque bonum aut clericum aut monachum praeteriit non donatum, veluti quodam praesagio imminentem diem qui nimium vicinus erat sui obitus praevidebat.]

17. Quod preclara ei dona imperator dederit. (An. 1023.) Et vero domnus Gerardus pre ceteris episcopis ejus obsequiis adhaerens, cum inter cetera se novam congregationem monachorum in honorem sancti Andreae construxisse amica ei collocutione suggessisset: ille velut sanctae religionis amicus benigno favore piis ejus studiis adgaudens, [ (ib. 39) prolata de thesauro suo duo non parvi pretii pallia sanctae [Col. 0247D] virgini Mariae], tria vero pretiosa munera nostrae per eum transmisit ecclesiae, duas scilicet parvas cruces aureas, pallium quoddam rubei coloris, et, quod iis pretiosius atque super aurum et topazion desiderabilius, reliquias sancti Andreae, apertis capellae suae scriniis os proferens de corpore sancti ipsius apostoli, quod sibi Constantinopolitanum imperatorem [Col. 0248A] protestatus est olim contulisse. Novissime plurimum auri illi tribuens, commeatum ut ad sua rediret accommodat, observans ut in hoc loco dies obitus ejus, qui est 3 Nonas Julii, in memoria aeterna haberetur.

18. De obitu Henrici imperatoris. His igitur regiis donatus muneribus domnus episcopus ad propria cum pace et laetitia cum suis rediit. Sed non multo post gravis ei tristitia successit. Nam saepedictus imperator Henricus orthodoxus atque pacificus, viginti annis imperio feliciter administrato, pontificatus domni Gerardi anno 12 [ (ib. III, 50) diem clausit extremum ( an. 1024). Cujus mors qualem sanctae ecclesiae desolationem non dictu facile est quantumque Romanae reipublicae plebique intulerit detrinentum. [Col. 0248B] Tandem collecti principes Saxones apud Maguntiam Conradum sibi praefecerunt in regem,] et eodem anno ibidem benedictus est in nativitate sanctae Mariae.

19. De dedicatione hujus ecclesiae. Domnus interim episcopus munera, quae, ut dictum est, acceperat a rege, retentis duabus crucibus, quae usque hodie preferuntur ad processionem sanctae Mariae, data pro eis una aurea ⁜ 372 et pretiosis lapidibus fabrefacta, quae apud nos hactenus servatur, corpus etiam sanctae virginis et martiris Maxelendis partemque corporis sancti Sarii, magna cum veneratione et cleri et populi multitudine in ecclesiam hanc honorifice adportavit ( an. 1025). Et multa corpora sanctorum, constituta dedicationis die, id [Col. 0248C] est 10 Kalendas Octobris, anno Dei Christi 1025, cum clericis et monachis convenerunt, videlicet sanctus Gaugericus, sanctus Aubertus, preciosus quoque martyr Salvius, sanctus Aycadrius, sanctus Gislenus atque sanctus Wasnulfus; cum quibus etiam beata virgo Maxelendis ⁜ 373 ; quos ad salutem habitantium et loci ipsius munimentum provida episcopi industria fecit convenire.

20. De robus huic monasterio collatis. Igitur constituto et consecrato abbate fratre suo quem supra nominavimus Elberto, villas alodia sufficienter huic contulit monasterio, [ (G. ep. Cam. III, 49.) scilicet tertiam partem quartae partis fisci Peronensis quem a quattuor generosis viris adquisivit, Roberto scilicet atque Hubaldo, Ascelino atque Sueno. Reliquas [Col. 0248D] partes ipsius fisci mensae ⁜ 374 episcopi ad castellum sanctae Mariae cui circumjacet destinavit.] Contulit etiam inter cetera allodium sibi hereditarium in villa Haynau, quae est Bussud ⁜ (497) cum appendente familia sancti Philiberti. Sane quia haec et alia ejus beneficia huic ecclesiae collata ⁜ 375 in privilegiis nostris ⁜ (498) descripta habentur, de his plura loqui [Col. 0249A] superfluum esse duximus, ne sint onerosa legenti. In ipso vero tempore miles quidam ingenuus, Tigerus nomine, cum multa predia circa Basuellum ubi degebat possideret, et herede careret, consilio et obtentu domni episcopi cunctis possessionibus suis et ea quae dicitur Tigeri silva, ecclesiam hanc adhereditavit, ut Deus et sanctus Andreas hereditatem ejus in terra viventium restituant ei.

21. De consecratione Cameracensis ecclesiae. Johannes papa, quem supra capitulo octavo Benedicto successisse retulimus, rexit Ecclesiam annis 9, mensibus 9. Cui successit Benedictus Theophilactus. Monasterium Florinacense dedicatur a domno Gerardo, consentiente Rainardo episcopo Leodicensi ( an. 1026). Anno autem sequente, qui est Dominicae [Col. 0249B] nativitatis 1027 ⁜ (499) , dedicatur monasterium sanctae Mariae honorifice constructum a domno Gerardo, 15 Kalendas Novembris, uti multa corpora sanctorum interfuerunt. [ (Ib. III, 50.) His rite peractis, accepto salubri consilio domnus episcopus dignum duxit, secundum morem antiquitatis, curiam invisere novi imperatoris, Conradi scilicet, quem supra diximus regalia insignia sumpsisse post obitum Henrici. Nam ab ejus presentia jam aliquanto tempore suum suspenderat gradum, ea videlicet de causa, ne Lothariensibus scandalum fieret offensionis. Quia [Col. 0250A] dux Gothilo, episcopus Coloniae, Noviomaci, Virduni, Trajecti, Leodii et dux Theodoricus comesque Haynoensium Raginerus, ejus, id est Conradi, ordinationi restiterant, et sacramento facto condixerant non ei manus se daturos nec ad eum ituros, quia nolebant eum regnare super se. Ducibus tamen supradictis et episcopis post annum et dimidium ad pacem flexis cum eis domnus episcopus ad Aquisgrani palatium ivit, seque deditioni regis libens obtulit.

22. De concilio Triburiae habito. (Ib. 51.) Triburiae secus Maguntiam imperator Conradus de diversis partibus episcopos convocavit, ut quae utilitatis et religionis sunt ad invicem conferrent. Ubi cum inter cetera dictorum suorum decreta de renovanda pace, [Col. 0250B] de jejuniis, de neganda excommunicatis communione, de non sepeliendis quibusdam, multa et importabilia dedissent mandata, quae viderentur oneri replicare: moderatissimus pater Gerardus eorum minus sanas studuit reprimere sententias, et oratione habita ad eos, post aliqua sic ait: Jejunium in sexta vel septima feria generaliter non est omnibus imponendum, quibus nec una sanitas corporis nec aequaliter remordet accusatio peccati. Multa sunt praeterea quae peroravit; et finito concilio, permissione accepta, remeavit ad propria.

[Col. 0249] PRIMI LIBRI FINIS.

1. De conflagratione Attrebatensis monasterii sanctae Mariae. Anno nativitatis Dominicae 1029 ⁜ (500) , [Col. 0250C] presulatus domni Gerardi 19, in civitate Attrebati monasterium sanctae Mariae miro sed vero Dei judicio, 3 Kalendas Augusti fulmine concrematum est. Unde domnus episcopus, gravi moerore affectus, Leduino abbati Sancti Vedasti admirandae sanctitatis viro epistolam transmittit, in qua tristitiam cordis sui aperit, ita inquiens post aliqua: [ (G. ep. Cam. III, 32.) «Subrepit mihi plus solito timor et dolor, qui licet sit mihi per usum vetus, fit tamen semper novus per augmentum. Nam si aliquando me ipsum secundum qualitatem vitae aspicio, in amaritudine versor, quia in bonis deficio, in malis perduro. Si quando vero ad ea quae in mundo sunt perspicienda mentis oculum attollo, cuncta quae in maligno sunt posita video; quanto mundus seviatur gladio, quibus [Col. 0250D] populus intereat percussionibus, manifeste considero, ac per hoc adhuc pejora ⁜ 376 venire timeo, quia nostro sacerdotali peccato haec fieri confiteor, sicut scriptum est, testante beato Petro apostolo: «Quoniam tempus est ut incipiat judicium de domo Dei.» Et in Ezechiele: «A sanctuario meo incipite ⁜ 377 .»

2. De velleribus albis Attrebati de coelo lapsis. «Verbi gratia veluti in presenti sanctae Mariae. Attrebatensium manifestum est ecclesia, quam 3 Kalendas Augusti [Col. 0251A] ignis adveniens de celo totam combussit videntibus cunctis. Unde timeo nimium, divinae Domini adversionis hoc fuisse indicium, venientis super filios hominum; ut sicut olim ante adventum Domini ob signum misericordiae eo in loco alba vellera duo leguntur cecidisse, ita ob significationem ultionis divinae, quae ventura est super diffidentiae filios, ignis veniret cum sulphure, qui serrendo moneret electos, ut a facie arcus possint fugere, et exureret impios et peccatores, qui Christo semper detrahunt et filiis Ecclesiae. Solent etiam ministris Ecclesiae de nobis dicere: «Hi sunt pastores populi, qui non vere pastores sunt, sed lupi. Comedunt enim peccata populi qui fructus ecclesiae in stipendio percipiunt quotidiano; sed nec orationis studio nec praedicationis [Col. 0251B] verbo nihil penitus insudant.» Ac per hoc quicquid adversitatis fit in saeculo, videlicet mortalitatis, pestilentiae, famis, dicunt promereri et incipere a sanctuario,» etc.] Haec et alia verba sunt domni episcopi querimoniam agentis et super tam insolito casu praedicti incendii graviter dolentis. Sed postea quo studio, quo labore, quantisque expensis ecclesiam ipsam reaedificaverit, magis ex ipsa structura quam verbo vel scripto alicujus potest agnosci. Sed, his omissis, ad nostra redeamus.

3. De chartarum instrumentis a domno episcopo hic collatis. Eodem vero anno (1030 Febr. ), Conradus imperator cum exercitu magno in Hungriam ivit. Domnus autem episcopus coeptum opus cupiens ad perfectum deducere, ne quid huic nostrae ecclesiae [Col. 0251C] deesset quod utilitati nostrae religionis commodum foret; providens etiam ut contra infestationes, si quae aliquando futurae essent, regio tueretur munimine: imperatorem pro quibusdam negotiis adiit, qui tunc Triburiae concilium habuit cum episcopis ( an. 1036, Mai. ); cui domnus Gerardus honorifice ab eo susceptus interfuit. Ibique cunctas res, quas huic loco contulerat, ut privilegii sui authoritate corroboraret petiit et impetravit. Quod quidem privilegium sigillo regio signatum, et huc delatum, hactenus apud nos servatur. Addidit etiam ipsa beneficia suo confirmare privilegio; quod cui cura legendi inciderit, quanto affectu locum hunc dilexerit et auxerit, quantam monachis benignitatem exhibuerit, satis compertum habebit. Quin et praefatum [Col. 0251D] abbatem domnum Elbertum et successorem ejus concelebrantes sibi et intimos capellanos semper fore constituit ⁜ 378 .

4. De obitu Conradi imperatoris. Postquam saepefatus imperator Conradus imperii gubernacula sedecim annis tam scientia quam armis strenuissime sustemptavit, [ (G. ep. Cam. III, 55.) iter convertit cis Alpes. Nec multo post langore adflictus et vita [Col. 0252A] apud Trajectum privatus ( an. 1039), Heinricum filium suum regni et laboris dimisit heredem. Ad quem saepedictus pontifex iens, se manibus illius commisit, pariterque dux Gothilo, qui aliquantulum denegare disposuerat. Cujus Conradi mortem multa praecesserunt signa, quae, quamvis digna relatu, brevitatis causa praeterimus.

5. De obitu Lietduini abbatis. (Ib. 59.) Contigit post hoc biennium, Lietduinum ex laico monachum factum et abbatem Attrebatensis cenobii postea, scilicet domni Richardi successorem, ab hoc saeculo abiisse et laudabiliter ad aliud pervenisse, ut speramus feliciter, et tristes reddidisse quos ad omne bonum instruxit. Hic abbatem Richardum religiosum admodum virum introduxit, per quem locus ille in sancta [Col. 0252B] religione et mundi facultate cepit pollere. Sed quum de domno Richardo admirandae religionis abbate occasio se obtulit mentionem faciendi, justum arbitramur de tam venerabilis monachi memoria aliquid altius referre.]

6. De domno abbate Richardo. Hic itaque Virduno oriundus, dein vocabulo et re abbas factus in aula imperatoris Henrici, Conradi de quo supra diximus patris ⁜ (501) , nominatissimus, ipsi quoque imperatori admodum familiaris extitit, adeo ut (ib. III, 1) quando domno Gerardo episcopalia insignia supradictus imperator apud Arntiam villam Saxoniae Kalendis Februarii contulit et secum detentum in purificationis sanctae Mariae tertia die licentiam accomodans abire permisit, duobus abbatibus, scilicet domno Richardo [Col. 0252C] et Berthaldo Endensi, sed et Hermanno comiti, mandaret, ut eum comitantes usque civitatem Cameracum perducerent.

7. De coenobiis sibi commissis. (Capp. 6, 15, 16.) Procedente vero tempore, abbatiam Altimontis, quae, diversis causis existentibus quas enumerare piget, omni monachali religione destituta erat, petentibus domno Gerardo et fratre ejus Arnulpho ipsius loci advocato, regendam suscepit. Dein vero Laubiense cenobium interpellantibus domno episcopo Geraldo et Leodicense episcopo Walpodo itidem regendum suscepit; quod scilicet Engbrandus monachus, qui eidem ecclesiae praeerat, seculariter vivens nihil interius religionis doctrinabat et exterius bona ecclesiae turpiter dissipabat. Attrebatensem quoque ecclesiam [Col. 0252D] ante annos aliquot regebat. Sed postea, ut liberius Deo servire posset et pro celesti potius quam pro humana assectatione se onus sumpsisse cunctis notificaret, a regimine Attrebatensis ecclesiae se relaxare disposuit; consilioque Gerardi episcopi in sua vice praedictum Leduinum, Alto vero monti Fulcuinum venerabilem virum substituit.] Hic autem abbas Richardus, sanctae religionis ferventissimus, monastico [Col. 0253A] ordini jam pene lapso et ut ita dicam adnullato, velut lampas et lucerna quaedam repente emicuit; et non tantum commissa, sed etiam circumquaque provinciarum cenobia usu regulari secundum regulam sancti Benedicti illustravit. Haec breviter de tanto viro perstrinximus, de quo plura digna laude dici poterant. Sed quia id non est nostri propositi ⁜ 379 , ad alia transeamus.

8. De interfectione Walteri castellani. Igitur Romanam ecclesiam Benedictus Teophilactus rexit annis 13, post quem Silvester Sabinensis episcopus sedit diebus 56; cui successit Gregorius, qui et Johannes et Gratianus, annis 2 mensibus 6. Sub iisdem fere diebus Cameraci Walterus castellanus reprobis actibus circumquaque famosus ad ostium monasterii [Col. 0253B] sanctae Mariae dum oraret, ut aiunt—nos id parum compertum habemus—a quattuor viris ad hoc ipsum conventione facta paratis interficitur ( an. 1041). De cujus morte civitati et omni patriae sive episcopali curiae requies aliqua sed non diu provenit. [ (Gesta Lietb. 2.) Uxor quippe ejus Ermentrudis cum unico filio parvulo relicta, Hiezabel maleficae non impar, ab insania viri sui non cessavit, sed nequitias ejus superexcellens tyrannum quemdam Joannem advocatum Attrebatensem maritum duxit, ut ejus fulta praesidio castellaturam recipere posset. Sed mox ejus filio obeunte nihil profecit.]

9. De domno abbate Waldrico. Post Gratianum Romanam sedem Suigerus, qui vocatur Clemens, tenuit mensibus 9, diebus 7; post quem Popo, qui et Damasius, [Col. 0253C] sedit diebus 23. Cui successit Bruno, qui et Leo nonus, annis 5, mensibus 2, diebus 7. Hic de Roma veniens, Remis habito magno concilio, monasterium sancti Remigii dedicavit, domno Widone archiepiscopo Ebali successore. Eodem tempore Henricus Conradi filius Romae imperatoria dignitate intronizatur. [Cameraci donno episcopo Gerardo annis ad occasum vergentibus senectus obrepsit, pro qua debilior jam fiebat a priori statu.] Hic autem donnus abbas Elbertus anno Dei Christi 1047 ( Mai. 11) cursu vitae feliciter peracto diem clausit extremum. Post quem domnus Waldricus, ex vico Bracbatensi qui dicitur Lutosa oriundus, et clericus illustris factus, dein Castrilocensis comitis Rainneri capellanus, postea vero Florinis monachus effectus, tandem [Col. 0253D] a domno episcopo Gerardo abbas hujus ecclesiae ordinatur. Qui quanta religione locum hunc rexerit, quantis commodis auxerit, quantave cura subditos foverit, testatur usque nunc egregia fama nominis ejus, testantur res adquisitae procuratione ipsius.

10. De villa Lutosa. (G. ep. Cam. II, 43.) Quoniam [Col. 0254A] autem de villa, quae est Lutosa vel ut quidam volunt Laudosa, mentio incidit, hoc sciendum, quod in ea est monasterium canonicorum in honore apostolorum Petri et Pauli, quod construxit beatus Amandus, et est dives abbatia; ubi vir Dei venerabilis Baidilo requiescit, qui corpus sanctae Magdalenae de Hierusalem in Burgundiam in loco Vercelliaco attulisse fertur.]

11. De quibusdam monachis hujus loci. Sed et hoc non supervacue advertendum, quod predictus abbas domnus Waldricus quosdam generis sui de patria sua, tres equidem nepotes suos, Deo militaturos huc miserit: Balduinum scilicet monachum, quem hujus ecclesiae vidimus edituum mira caritate praeditum, cujus obitus dies 7 Kal. Januarii; Stephanum quoque, [Col. 0254B] hujus loci prepositum, tam litteris quam secularibus negotiis eruditum, cujus obitus dies est 15 Kal. Aprilis; et ejus fratrem Wilelmum, innocuae vitae laicum, qui omni equestri obsequio monachis in vita sua deservivit; ex cujus semine multi manent usque adhuc. Domnus item episcopus Gerardus quendam generis sui Socleramum ⁜ 380 , innocentis et simplicis vitae monachum, huc adduci fecit; qui inter cetera omni vilitate contentus corporisque sui curam omnino postponens, nunciandis horis operis Dei solerter vacabat. Quem jam senio curvum artusque baculo sustentantem vidimus, nec tamen a proposito sancto vel psalmodia continua cessantem. Talibus aliisque ministris, tali quoque sustentata abbate sub tanti suffragio pontificis ecclesia haec [Col. 0254C] beatissima tunc predicabatur ab omnibus. Plura de his referre vitamus, ne forte legenti fastidium ingeramus.

12. De obitu domni Gerardi episcopi. Quinto igitur ordinationis saepefati abbatis anno, domnus episcopus Gerardus, superveniente vocationis suae die, anno praesulatus sui 40, felici ut credimus morte resolutus, ejus ad quam tot ac tantis laboribus exercitatus totis viribus anhelabat largiente Deo adeptus est consortia vitae. Obiit autem 2 Idus Martii anno Dei Christi 1050 ⁜ (502) et in media ecclesia sanctae Mariae ipsius est corpus digna veneratione sepultum. Qui quantum suis dilectus extiterit, designat ejus sepulchrum diversis lapidibus aureisque litteris insignitum. Eo autem tempore Balduinus, filius [Col. 0254D] comitis Flandrensis, Richildem comitissam, quae antea Hermanno nepoti ipsius comitis nupserat, uxorem duxit.

13. [ De electione domni Lietberti et profectione ad regem. (V. Lietb. 10, 3, 11, 13.) Igitur domno episcopo Gerardo cum reverentia et honore decente sepulto, Cameracensis cleri plebisque curia tanti [Col. 0255A] patris amissione perturbata convenit, et domnum Lietbertum, quem ex Brachatensi provincia nobili prosapia editum domnus Gerardus diligenter ac religiose, utpote generis sui propinquum, educaverat, quem etiam per singulos gradus ecclesiastici ordinis ad archidiaconatus et prepositurae Cameracensis ecclesiae honorem provexerat, quique ei semper maximeque in diebus senectutis suae, vices ejus supportando, adjutor et cooperator extiterat, pari consensu eligunt; et facto grandi apparatu, illustres viri tam milites quam clerici electum presentari ad imperatorem Henricum cum exultatione deducunt, qui tunc forte apud Agrippinensem Coloniam observationi sanctae quadragesimae vacans morabatur. Quo postquam perveniunt, presentiam [Col. 0255B] regis adeuntes, destitutionem urbis suae et totius provinciae morte tanti patroni ei notificant, baculumque pastoralem quem secum detulerant, lacrymando presentantes, de electione domni Lietberti paucis ei reverenter suggesserunt. Audito imperator memorati pontificis decessu, quem in magna veneratione et delectione semper habuerat, pie condoluit. Tamen quia dies sanctae parasceves aderat, qua Dominicae passioni et peccatorum recordationi vacandum erat, de hoc negotio per triduum omnino siluit. Verum ne diutius verba protraham, in die sanctae resurrectionis domno Lietberto jamdudum fideli sibi notissimo, coram tanta multitudine assistentium archiepiscoporum et reliqui ordinis sancti, nec non et optimatum palatinorum procerum, donum [Col. 0255C] episcopii largitus est; et ad ostendendum quanta mentis devotione id ageret, hymnum Te Deum laudamus ipse incepit, et a palatio imperiali usque in ecclesiam beati Petri omnis curia prosequitur cum hymnis et jubilatione. His rite peractis et legatis nostris miro gaudio repletis, accepta missione et omnibus competenter adimpletis, properabat domnus Lietbertus comitesque ejus ad civitatem suam reverti.

14. De expulsione Johannis a Cameraco. (Ib. 14, 15.) Post haec, fama precurrente Johanni, quem supra capite octavo diximus Ermentrudem Walteri castellani uxorem in matrimonium duxisse, nullum tamen castellaturae donum a domno Gerardo potuisse impetrare, et ideo domno Lietberto in hac re sibi obsistenti insidias mortis saepius molitum fuisse, [Col. 0255D] nunciatur quod factum fuerat. Qua de causa nimium perterritus, clam diuque reputat quid facto opus sit. Consilio itaque cum suis accepto, nullum civitatis introitum venienti episcopo deliberat, nisi sibi castellaturam concederet, quam anxius ambiebat. Matrem ergo ecclesiam dominae nostrae sanctae Mariae violenter invasit, et ejectis clericis thesauros ecclesiae et quodcumque intro repperit, ditioni suae mancipavit, militesque suos armatos inibi posuit. Aulam pontificalem superbus intravit; uxorem suam in cameram pontificis introducens, stratum suum in [Col. 0256A] lecto pontificali fecit parari, sibique atque satellitibus suis de sumptibus episcopii praecepit ministrari. Dum haec agerentur, domnus Lietbertus appropinquat civitati; cui Johannes cum parato occurrens exercitu, portas clausit et longe reppulit ab introitu. Divertens itaque ad hanc villam receptusque a suis honorifice, hic aliquandiu mansit, donec comes Flandriae Balduinus, rediens a rege Francorum, inventum eum secum Cameraci deduxit. Quod cum nunciaretur Johanni, fuga lapsus liberum introitum domino venienti consensit; et sic domnus Lietbertus civitatem in pace possedit.

15. De ordinatione domni Lietberti. Leoni papae, ut supra capite 9 retulimus, post annos quinque et menses duos Giehardus succedit, qui et Victor, [Col. 0256B] seditque annis 2, mensibus 3, diebus 13. Remensi metropoli Wido antistes vitae laudibilis praesidebat. (Ib. 16, 17.) Ad quem domnus Lietbertus levita, qui quidem sacerdotii gradum nondum attigerat, cum honesto suorum tam laicorum quam clericorum comitatu profectus, et gratanter susceptus, ab eo Catalaunum a domno Rogero episcopo ordinandus dirigitur. Indeque regressus, postera die episcopali consecratione decenter insignitur. Ubi quanta laetitia quantusque congratulantis cleri plebisque concursus extiterit, cum dictu facile non est, silendum nobis esse censemus, maxime qui destinatum opus exequi contendimus.

16. De adventu imperatoris in hanc terram. Victoris supradicti papae successor Fredericus, qui et Stephanus, [Col. 0256C] sedit menses 7, dies 29. Post quem Benedictus Beliternensis episcopus sedit menses 11, dies 20; cui succedens Gerardus, qui et Nicolaus, sedit annos 2, menses 5, dies 25. Imperator Henricus comiti Flandrensi Balduino, quem jam olim terram ejus depopulando sibi subjugaverat, iterum rebelli eo tempore graviter iratus erat. (Gesta Lietb. 9.) Domnus Lietbertus in sede sua prospere locatus, exclusum ut diximus Johannem ut ab omni spe castellaturae dejiceret, adolescentulum quendem Hugonem castellani Walteri nepotem ea investivit, et eum cuidam Anselmo propinquo ejus moribus et armis egregie commisit educandum. Quem tamen postea sevum expertus est et perpessus inimicum. Hoc Johannes comperto, mox ira fervens ceu ⁜ 381 saucia [Col. 0256D] tigris, vel ut serpens accepto ictu flexuosis orbibus toto corpore involvitur, sic effera mente concepit dolorem et diversa molimina fraudis anhelo pectore versans tandem peperit iniquitatem. Quid plura? ad imperatorem se contulit; ut super comitem Balduinum veniat audacter, hortatur. Ducem exercitus ejus strenuum utpote locorum patriaeque gnarum se fore pollicetur, si donum castellaturae Cameracensis ab episcopo Lietberto sibi faciat conferri. (Ib. 10.) Ad haec gavisus imperator, qui jam secundam in terram comitis parabat facile fieri reputans, [Col. 0257A] quod Johannes petebat spopondit. Denique multiplici secundum regiam potentiam in ea expeditione apparatu anno Dei Christi 1054 ^o , regni vero sui 15 ^o , paratis exercitibus, ad proficiscendum castra movit, pertransiensque interjacentia loca per regiones ad villam quae est Maen, duobus fere milibus a Valentianis distans, super Scaldam fluvium castra metatus consedit.

17. Quod comes imperatori resistere conatus sit. Cumque ad transeundum pontes fieri imperasset, ecce ex alia parte fluminis comes Balduinus cum multa militia obvius adfuit. Sicque uterque hic unam, ille alteram tenuit ripam, donec clam ab imperatore missis per Cameracum exercitibus, territus comes loco cessit; et sic imperator libere transiit, [Col. 0257B] et dextra laevaque incendio cuncta devastans, transito ponte de Cheri prope locum qui Bulliens Rivus dicitur, suis tentoriis resedit.]

18. De imperatoris transitu in Melentosum. (An. 1054.) Quem locum, tam clausula angustae viae quam rivis aquarum seu profonditate fossarum munitissimum, cum paucis armatis Johannes noctu adiit, et se quempiam fuga lapsum simulans atque dolosis precibus aperiri sibi inclamitans, tandem sermone blando deceptis custodibus, aperta janua introiit; et interfectis janitoribus multisque aliis, in aurora diei dans signum in sono tubae exercitum advocavit. Et sic turmatim transeuntes, Melentosii terram ingrediuntur, ac circumjacentia cuncta depopulando igni tradentes, in villa quae est Falempin ⁜ (503) castra [Col. 0257C] metantes resederunt.

19. De quodam clerico a comite misso. Multa et praeclara in hac expeditione imperatoris gesta describi digna forent; sed quia id non est debiti nostri nec propositi, saltem ad ostendendam ejus miram clementiam pauca de multis perstringendo memoramus. Nam cum clericum quemdam Radulfum ad imperatoris castra explorandi gratia et auscultandi consilia comes ut. . . . . . . . ⁜ 382 misisset, illeque se contractum fingendo scabellis repens ad imperatoris elemosinam in tentorio inter pauperes consedisset: intuitus Johannes agnovit eum sicuti virum sibi antea notum. Siluit tamen, sed post aliquam deambulationem coram imperatore et optimatibus [Col. 0257D] ejus ad jacentem accessit, dansque ei manum erexit, et in conspectu omnium jubet adsistere rectum et currere sanum. Stupor apprehendit intuentes; fit murmur admirantium quasi facto miraculo, et ultra quam credi potest admirans imperator, quid lateat percunctatur. Postquam manifestata res est, suspendii reus et mortis judicatur. Virgas allatas ad se suspendendum ipse sibi torquere jubetur. Sed prius, ait imperator, comedamus; postquam comederit, laetior suspendetur. Apponuntur cibi regii; [Col. 0258A] sed quis vel parum gustaret, qui sibi vicinam mortem imminere videret? Tandem vocato eo ante mensam suam, imperator multa super comite rogitans, cochlear argenteum quod tenebat ei porrigit, novisque vestibus eum indui et equo precepit imponi, ut qui nos, inquit, speculari venit pronus in scabellis, sublimus in equo redeat a nobis. Ita regressus quanto gaudio ut ereptus a morte tripudiaverit, quanta laude magnificentiam imperatoris etiam apud hostes extulerit, ipse longo post tempore jam senio curvus nobis narrare solebat.

20. De obsidione Tornaci ab imperatore. Sed et jam ad propositum revertamur. Apud Islense castellum comite Balduino commorante et regionem suam coram se in igne et praeda devorari cominus aspiciente, [Col. 0258B] maxima pars exercitus ejus et multi nobiles ad perturbanda castra imperatoris egressi sunt. [ (Gesta Lietb. 13.) Sed mox Lambertus comes Lensensis interfectus occubuit], ceteri vero fugae praesidio sibi consulentes, caedentibus terga hostibus villam ipsam intrare non valentes ac velut trepidae volucres ante faciem accipitris diffugientes, fugam suam versus Tornacum dirigunt, et ab insequentibus oppressi, in quodam municipio includuntur. Quo perveniens imperator, posita apud Sanctum Brixium mansione sua [eos gravi obsidione et fame constrictos ad deditionem compulit, et acceptos per ergastula militum suorum in custodia reclusit] Sicque victor oratorium suum ingressus, hymnum Te Deum laudamus concinentibus sibi sacri ordinis ministris [Col. 0258C] devotissime decantans, grates Domino exsolvit.

21. Quod vas aureum nuncio cuidam dederit. Ferunt et aliud memorabile eum ibi fecisse, quod cum quidam legatus de regno ejus veniens nuntiaret, nuper natum ei filium, illum videlicet Henricum qui post quinquaginta annos in hanc terram venit et castella Bulcen, Sclusam, Incy, aliasque munitiones imperiali virtute diruit—cum hoc inquam nunciaret, auream cuppam, quam ab bibendum manu forte tenebat, ei dono porrexit. [ (Gesta Lietb. 14) Et peractis omnibus cum gloria ad civitates regni sui remeavit. Domnus vero episcopus Lietbertus accepta missione urbem suam cum suis repetivit.

22. De profectione domni episcopi Lietberti in Jerusalem. [Col. 0258D] (Ib. 13, 12, 29, 30, 31.) Sed ecce dum ex occasione Joannis castellaturam reclamantis adventum imperatoris vias ejus et aliqua gesta ejus describere curavimus, a textu coeptae narrationis et a gestis domni Lietberti longius evagati sumus. De qua castellatura hoc solummodo inserendum, quod eam episcopus licet invitus et reluctans, sed cogente imperatore Joanni reddiderit; quam tamen ille diu non tenuit, quia Hugo, de quo supra diximus, a custode suo Anselmo jam adolescens eam recepit; [Col. 0259A] et Joannes tam donis quam minis ab imperatore coactus exinde de ea siluit. His ita peractis, cum civitas et patria Cameracensis sub tali rectore abundantia pacis et prosperis floreret augmentis, episcopus sanctae intentionis ardore Hierosolimam intendit adire. Cui ejus devotioni cum resistere conata ⁜ (504) nequiret, paratis sumptibus, assumptis comitibus, domno scilicet Walchero archidiacono et curiae preposito, Hugone quoque capellano postea sanctae Mariae decano, cujus sanctitatem monstrant claustra canonicorum et Aquicinense coenobium, Erlebaldo judice et civitatis procuratore, Erlebaldo etiam Rubeo ecclesiae Sanctae Crucis instauratore, nec non et Fulchero archicapellano et Attrebatensis ecclesiae vicedomino, aliisque multis profectus ⁜ (505) , preterlegens [Col. 0259B] civitates et oppida, itinerum discrimina, barbaram quam colunt Huni transmeat patriam. Transito itaque Danubio, ad regem Pannoniarum pervenit; et pretergressus ejus patriam, vastas ingreditur solitudines, quas deserta Bulgariae vocant, quasque latrunculi Scythicae gentis inhabitant. Hi, degentes more ferarum, nullis coercentur legibus, nullis continentur urbibus; sub dio manent, quas nox coegerit sedes habent, praetereuntes obsident, obvios interficiunt, ceteros depredantur ⁜ (506) .

23. Quod domnus episcopus Corynthum devenerit. (Ib. 34, 35.) Cum igitur inter tot mortiferas feralium hostium insidias domnus episcopus sub periculo mortis sociique ejus trepidi pendulo corde transirent, septima die inter condensa silvarum [Col. 0259C] vident cristatis vittatisque capitibus ac seminudo corpore pallia trahentes et latas caligas; pendebant ex humeris pharetrae et laxos arcus et hastilia longa ferebant. Quibus visis terrentur ceteri; sed quia justus ut leo confidit, episcopus se hilarem magis exhibuit. Cerneres itaque Dei nutu omnem illorum furorem viso episcopo adeo mitigatum esse, ut, quod dictu mirum est, loco cederent, viam transeuntibus quodammodo demonstrarent. Sic domnus episcopus sociique ejus lethiferam regionem latronumque domicilia pertransivit incolumis. Ingressus Dalmatiam locisque peragratis in quibus olim Diocletianus thermas aedificando diversa mortis intulerat supplicia Christi martiribus, cursum flectit Isauriam versus. Quam preteriens, devenit Corynthum [Col. 0259D] ⁜ 383 ; illicque audiens Demetrii sancti inter martires preclari corpus quiescere, sepulchrum expetiit.

24. De Fulchero aegrotante usque ad mortem. Inde progressus ubi ad Laoditiam Syriae pervenit, comperiens [Col. 0260A] ecclesiam Dominici sepulchri, Christianis ejectis, a rege Babiloniorum violenter obseratam, viamque paganorum metu per terram penitus interclusam, per tres menses in eadem civitate moratus est. Cum autem eundi per terram omnis spes ablata esset, marino itinere domnus episcopus Hierusalem disposuit adire. Ad quod peragendum magistris inquisitis, dum armamenta navalia disponuntur, dum victualia necessaria praeparantur, domnus Fulcherus aegritudinem maximam incurrit, quae ipsum episcopum omnesque comites gravi merore concussit. Cumque per dies languor usque ad mortem ingravesceret, et jam aptum navigationi tempus adesset, mentem pontificis metus cum desiderio torquebat, comitemne fidelissimum desereret an [Col. 0260B] tempus navigationis differret

25. Quomodo jam morti proximus sanctum Andream invocaverit Fulcherus. (Ib. 36.) Cum autem de vita jacentis jam omnino desperaretur, et a nautis advolantibus ad portum proficisci episcopus cogeretur; revisit tamen aegrotum et velut in mortuo corpore ultimum quodammodo trahentem spiritum. Quem modo voce modo nutibus compellans quomodocumque poterat, missionem petebat. Sed aeger quamvis jam seculo traderetur alteri, voces atque singultus recognoscens pontificis, resumpto spiritu, oculos aperuit; cumque ⁜ 384 gravi difficultate verba loquentis intelligens similiter petit et ipse missionem tanquam qui recederet a saeculo. Quem venerabilis pontifex cum maximis lamentis totoque mentis affectu [Col. 0260C] Deo commendans, sancto commisit Andreae apostolo atque gloriosae reginae Mariae genitricis Dei meritis et precibus. Nec mirum, quod eum quem diligebat, illis familiarius deposuerit quos prae ceteris omnibus attentius excolebat. Post haec velut ultimum valedicentes et osculum pacis dantes ad invicem, domnus episcopus abscessit.

26. De lacrimis et prece Fulcheri. Hinc aeger a medicis desperatus, a comitibus derelictus, sed benedictione episcopi refocillatus, quantulumcumque respiravit. Dehinc apud se recolens verba, quibus eum pontifex sancto commiserat Andreae quibusque imploraverat sanctam Dei genitricem pro se, intima cordis trahens suspiria, lacrimis obortis ait, ut ipse postmodum testabatur: «O sancte Andrea, [Col. 0260D] cujus me tutelae dominus meus Lietbertus episcopus commisit, cujusque memoriam in cenobio quod est apud Novum Castellum situm excolit; si tu vere es ille Andreas decorus, virilis apostolus Christi, amicus Dei, quem Dominus dilexit in odorem suavitatis, [Col. 0261A] succurre, festina, miserere, digitumque tuum intergens in oleo misericordiae, genitricis Dei dominae nostrae sanctae Mariae precibus tuis animam deficientem sustenta, laborantem adjuva, succurre, amice Dei per secretum Christi magistri tui. Jam morior. Quod non possum per me, matrem posce pietatis, quatinus mihi subsidietur, non meis meritis, quibus poena mortis debetur, sed ejus qui me vobis commisit lacrimis et precibus.» Noctem illam pontifex duxit insomnem, se suosque Deo commendans gemitibus solitis, votisque supplicibus morientis amici protelabat vitam.

27. De apparitione sanctae Mariae et sancti Andreae. (Gesta Lietb. 37.) Jamque propinquabat noctis quarta vigilia, cum ceteris qui in domo erant, in qua decumbebat [Col. 0261B] languidus, soporatis, visus est sibimet quasi semivigilans obdormiisse. Et ecce videt binos daemonum spiritus coram se stare, ferreum tridentem flammivomamque velut de fornace erutam ferentes, quam, sicut idem retulit, mortis aculeum nominabant. Dicebant enim se ad hoc detulisse, ut eam cordi ejus affigerent et sic animam ejicerent. Quis timor ille, Deus! quis dolor, quae angustiae! laborabat aeger, laborabat et deficiebat; aspiciebat ictus ferire minantium, penitusque dissolvebatur, singultiens; dissolvebatur, et inter singultus tantum sonabat: «Sancta Virgo virginum, Mater Jesu, sancte Andrea.» In hoc tanto tamque terribili tribulationis articulo, inter caligines et umbras mortis, celitus effulgurans irradiat locum sua sanctissima [Col. 0261C] presentia stella maris, mater pietatis, cujus precatu pietas Dei parcit peccantium culpis. Adest, inquam, spes miserorum, salus debilium, daemonum forte lamentum; ferens dextra qua Christum pannis involvens reclinavit in praesepio, vivificae crucis signum, sinistrorsum acclinis super sanctum Andream apostolum. «Quis, inquit, nequissimi spiritus tantus terror vestri furoris tantaque vos generis tenuit Fiducia vestri, ut eos qui nobis commissi sunt, vobis vindicare velitis? Quid vobis et aegro, quem filius meus reddit sospitati hujus sancti Andreae precibus? Abite hinc quantocius, abite!» Cujus ad imperium dicto citius evanescunt illi daemonum spiritus.

[Col. 0261D] 28. De sospitate per sanctam Mariam et sanctum Andream Fulchero reddita. (Ib. 38.) Tunc mater pietatis aegrum respexit vultu serenitatis, vultu quo inter convivantes suggerebat deficere vinum, illo, inquam, vultu, quo dolentem respexit Theophilum, vultu dulcedinis et gratiae, eo inquam vultu languidum jam paene mortuum daemonum manibus erutum respexit, et ut surgeret pontificemque suum sequeretur imperando significavit; sicque recessit. Recedente visione, qui sibi dormire videbatur aeger oculos aperuit, et ita se sanum sospitemque repperit, acsi nil mali pertulisset. Mox acclamato puero, qui sibi ad hoc remanserat, si moreretur ne insepultus [Col. 0262A] maneret, precepit ut quantocius vestimenta sibi deferret, viaeque pontificem sequuturae necessaria cuncta pararet. Illo eum amentem putante, protinus surrexit ipse, dominum domus vocavit, quantum pro impendiis sibi collatis debeatur quaesivit, computatis et redditis, equos suos quam celeriter parari jubet, puerumque suppellectilis suae nihil oblivisci monet. Quem non solum paterfamilias, in cujus hospitio manserat, miratur incolumem, sed omnis vicinia gaudet ipsius sospitate. Gaudet et cuncta civitas et applaudit, quoniam quem precepto evangelico statuerant morientem sero sepelire, cernebant mane velocibus equum suum passibus emittere. Ipse vero cunctis quaerentibus laetus referebat, quanta sibi per suam gloriosam genitricem [Col. 0262B] sanctumque Andream apostolum fecisset Dominus. Inde gradu citissimo, suo comitatus cliente, festinat consequi pontificem, quem pietas et providentia Dei adhuc detinebat in littore.

29. (Ib. 39.) Dum per littus episcopus deambulat, Fulcherus sospes advenit. Sol etiam exoriens crinitis radiis futuram signabat tempestatem; quod providi nautae caventes differebant navigationem. Inter haec hora diei tertia, dum pontifex in littore deambulans secum defleret casum derelicti fidelis, nunciatur ei a prospicientibus, domnum Fulcherum venire. Primo stupefactus, dein mentem recolligens, inquirit qualiter id scirent? Illis referentibus, equos quos ille equitare solebat et vestimenta ejus se veraciter [Col. 0262C] vidisse, suspirans ait: «Potest esse; non est Fulcherus sed fortasse puer ipsius, qui, sepulto domino, nos prosequitur. Nam Fulcherum nisi sola Dei clementia jam non spero videre. Attamen non diffido de Christi misericordia, quae sororibus reddidit Lazarum, viduae unicum filium.» Dum haec secum loquerentur, et intenti venientes illos prospicerent, adest Fulcherus. O quantum fuerit gaudium, quanta laetitia noverit mens humana! Quid qualiterve contigisset, sibi non erat referre licitum; tantus erat tumultus atque tanta frequentia sese complexibus ejus ingerentium. (Ib. 40.) Recepto comite jussu nautarum domnus pontifex navem conscendit cum suis. Nautae remis insurgunt totis viribus,

30. De ecclesia sancti Sepulchri. Post Nicolaum papam, ut supra cap. 16 retulimus, Romanam sedem Anselmus qui et Alexander rexit annis 9, menses 6. (Ib. 47.) Domnus Lietbertus episcopus regressus ab infecto itinere, quo Hierosolimam ut dictum est cupiebat adire, sed obstantibus diversis periculis terris jactatus et undis, compulsus est retrorsum abire, alias intendit animum, ecclesiam scilicet in honore sancti Sepulchri, sicut hactenus cernitur, extra murum Cameraci aedificare ⁜ (509) . (Ib. 49.) Et quod egregia mente concepit, devotissime [Col. 0263B] ad finem usque complevit. Nam decenter constructam, accitis multorum corporibus sanctorum, ministrante sibi domno abbate Waldrico, anno Dei Christi 1064 solemniter dedicavit; et monachos inibi Deo servientes velut mulieres ad Christi sepulchrum excubantes instituit ⁜ (510) ; nec non et sepulchrum in eadem ecclesia, in quo et conditus est, sibi parari fecit ⁜ (511) .

31. De donis Fulcheri sancto Andreae oblatis. (Vita Lietb. c. 43.) Nec praetermittendum est, quod episcopus a via de qua supra diximus noluerit intrare Cameracum, ni prius reviseret Novum Castellum, sui principatus fidele municipium, quod ob sancti Andreae memoriam diligentius excolebat. Quo perveniens domino comitatus Fulchero cumque ceteris suae familiae comitibus, officiosissime suscipitur [Col. 0264A] ab omnibus, susceptusque in templo sancti Andreae ducitur ad orationem. Prostratus solo non quaesivit in oratione lacrimas, quas semper familiarissimas habebat. Deinde surgens dedit benedictionem. Quos in tempore potuit exosculatis, processit palam, cunctisque refert quantos viae pertulerit casus. Tunc dominus Fulcherus eo praesente procedit ad altare, narrans quae quantave per suam gloriosam genitricem sibi fecisset Dominus sancti Andreae meritis et precibus. Post capitis deditione videntibus cunctis sese sancto tradidit Andreae offerens super sanctum ejus altare duas uncias auri purissimi. Utque in eodem loco ad honorem Dei et memoriam sancti Andreae pro se perpes servitus esset, filium suum nominatum Fulconem tradidit [Col. 0264B] ibidem. Quo monacho facto, victualibus fratrum magna donaria contulit, quae privilegiorum jure pontificis auctoritate firmavit,] altare scilicet de Lelycis, et in emendo allodio de Maretz ipse domnus episcopus decem uncias auri dedit. Alium quoque filium Fulcherus Attrebati monachum effecit, quem postea venerabilem Hunocurti abbatem vidimus.

32. De bello in Anglia facto. Anno autem Dei Christi 1066 ad occidentalem plagam unus ex cometis admodum visu terribilis crinitos radios velut flammigeras hastas emittens, vespere solem sequens per octodecim dies apparuit. Quod genus syderis, quod erunt bella, aut famem aut pestilentiam portendere solet; hoc regni etiam mutationem ipsa sua apparitione praesignavit. Nam Wilelmus Normannorum [Col. 0265A] comes, parata non parva classe, assumpta magna militia, mare pertransiit. Qui terrae applicans, naves omnes penitus concedi fecit, scilicet ne suis superesset ulla spes refugii. Itaque rex Anglorum Heroldus, olim contra predictum comitem Wilelmum perjurus—nam filiam ⁜ 385 ejus se accepturum juraverat, tunc forte regressus a nece fratris sui Tostini, qui captando partem regni ejus contra eum arma commoverat—tunc inquam sinistris excitus nunciis, collecta ingenti copia Anglorum Norwicorum ad prelium paratus contra Normannos, qui jam sibi tres munitiones prope littus maris extruxerant, progreditur. Quid multa? inito certamine Normanni victores existunt, Angli terga vertunt, maxima pars utrobique interit; rex quoque Heroldus interfectus [Col. 0265B] occubuit; sicque comes Wilelmus regnum obtinens, die nativitatis Domini in Londonia ungitur in regem.

33. De prelio apud Cassellum facto. (An. 1071.) Bellum quoque in Flandria gestum apud villam quae est Cassellum, ex quo cetera bella circumquaque per terras et multa mala pullularunt, hic dignum duximus inserendum. Rotbertus namque, qui et Friso dictus, pro eo quod in Frisia est nutritus, audiens comitem Balduinum fratrem suum obiisse et duos filios Balduinum et Arnulfum heredes post se reliquisse, dolensque nimis se jamdudum omni honore Flandriae a patre suo et fratre exclusum penitus esse, quia videlicet eum non legitime conceptum fuisse suspicabatur: non tulit ulterius, sed clam Flandrenses oras ingressus, quorumdam nequam hominum [Col. 0265C] dolis aliquas munitiones et castella occupare [Col. 0266A] cepit, et usque ad Cassellum terram sibi vindicavit. Iis auditis, vidua comitissa Richildis quam defuncto Hermanno priori marito supra diximus (c. 12) nupsisse comiti Balduino, collectis multis ⁜ 386 exercitibus cum duobus supradictis filiis Balduino et Arnulfo, parato quoque rege Franciae in ejus auxilium Philippo, eo procedit ⁜ (512) . Quid plura? commisso praelio ( Feb. 22), Friso validus animo et armis seu ferocibus sociis primam aciem adversariorum audacter irrumpens contrivit, ceteros vero, interfecto nepote suo Arnulfo in prima flore adolescentiae posito et necdum militiae usibus apto, multaque strage peracta, in fugam compulit. Ipse etiam rex frena vertit et abiit. Tandem ipse Friso captus a comite Eustachio, apud Sanctum Audomarum in custodia [Col. 0266B] servatur; sed non multo post Flandrensibus vi magna liberatus, comitatum totius Flandriae potenter obtinuit.

34. De donariis domni Lietberti ad ecclesiam sancti Andreae. Ecce dum gesta imperatorum seu productiori sermone prosequimur, a proposito coeptae narrationis longius evagati sumus. His ergo omissis, ad domni Lietberti quam erga ecclesiam hanc tenuit liberalitatem commemorandam paulisper animum intendamus. Nam ea altaria allodia et cetera beneficia quae contulit, nonne haec scripta sunt in privilegio quod ante quinque annos obitus sui in capitulo nostro veniens corroborari fecit? Altare vero de Lambris quomodo nobis provenerit, libet paucis aperire. Cum apud Hainoensem comitissam Richildem, matrem Arnulphi [Col. 0266C] quem in praelio Cassellensi a patruo suo Frisone [Col. 0267A] diximus interemptum, domnus abbas Waldricus non parvam gratiam et locum intimae familiaritatis obtineret: illa se ab eo saepius visitari congaudens, salubri ejus consilio frequenter utebatur, et prout secularis cura permittebat, monitis ejus parere nitebatur. Interea quidam Rogerus, famosae nobilitatis clericus, quippe Sancti Audomari et Sancti Amati Duacensis prepositus, ipsius comitissae obsequiis fideliter inserviebat, et cuncta ejus negotia, utpote totius procurator curiae, disponebat. Qui domni abbatis paulatim et silenter considerans continentiam et per omnia religiosam perpendens ejus esse vitam, majori affectu ei adhaerere coepit, adeo ut multa donaria et tapetia, quae in presbiterio pendere solebant, quin etiam altare de Lambris, [Col. 0267B] domno episcopo Lietberto gaudenter annuente, ecclesiae nostrae conferret, et in capitulo veniens, societatem fratrum et ut anniversarius obitus ejus dies, quem agimus 13 Kal. Junii, semper celebri memoria ageretur impetravit.

35. De villa Lambris. (G. ep. Cam. II, 21.) Quia vero praedictae villae, id est Lambris, mentio facta est, hoc sciendum quod fiscus regalis fuerit, sed tempore Stephani episcopi a Carolo rege Francorum sanctae Mariae donatus sit. In ipsa autem villa rex Childebertus forte sepultus est. Qui cum ad obsidendum fratrem suum, qui tunc temporis Tornaci morabatur, ire pararet, beatus Germanus Parisiensis episcopus presago spiritu predixerat, non posse se consummatum ire illiusmodi negotium, si germanae [Col. 0267C] neci eo spiritu intenderet. Hic autem verbis surdescens, exequi parat dispositum. Sed ne beati pontificis irritum habeatur presagium, in ipso itinere morte preventus, in predicta villa Lambris subterratur.]

36. De Hildebrando venerabili papa. Post Alexandrum [Col. 0268A] papam Hildebrandus, qui et Gregorius VII, Romanam sedem suscepit ( an. 1073). Hic, zelo domus Domini ferventissimus, multa decreta dedit. Super incontinentiam presbiterorum sententias promulgavit, ne quis scilicet missas eorum audiret; filii eorum sacros ordines nullo modo perciperent; investituras ecclesiasticarum dignitatum de manu laici nullus omnino perciperet; qui transgredi presumeret, sacris ordinibus omnino privaretur. Qua de re non solum inter eum et imperatorem grandis exorta est contentio, verum etiam per orbem exinde grave scandalum sancta pertulit Ecclesia. Quae controversia usque ad tempora Calixti papae post eum quarti permansit.

37. De obitu domni Lietberti. Remensi metropoli [Col. 0268B] post Widonem Gervasius preficitur, vir sane utraque scientia preditus, qui rebus bellicis operam dans, militari manu maxime patriam suaque tuebatur. Hic inter cetera ingentis corporis cervum conflatilem cuprinum, qui hactenus in curia archiepiscopi stans cernitur, opere fusili fieri sua arte excogitavit. In pectore hujus cervi hactenus hi versus leguntur:

[Col. 0267] FINIS SECUNDI LIBRI.

1. De domno Gerardo episcopo secundo. Defuncto Lietberto episcopo ( an. 1076) et in ecclesia Sancti Sepulchri, quam ipse a fundo aedificaverat, cum maxima cleri plebisque lamentatione decenter sepulto, [Col. 0268D] convenit universa civitas, et domnum Gerardum, Bracbatensem archidiaconum, supradicti episcopi Lietberti genere propinquum, totius plebis assensu electum, ad imperatorem dirigunt. Qui acceptis ab eo episcopalibus insigniis, glorianter rediit. Deinde Romam benedictionis gratia expetiit; quem papa Hildebrandus, cognito adventus ejus negotio, nec videre voluit, protestans eum excommunicatum, quia contra apostolica sanctorumque canonum et sua decreta, de manu laici et excommunicati, utpote male diffamati imperatoris—qui etiam, quod detestabilius esse probatur, Romanae Ecclesiae subditus [Col. 0269A] non erat—baculum pastoralem et annulum accepisset. Quum ergo domnus Gerardus hac objectione constrictus insignia episcopalia ipsi papae reddidisset, et pro hac comites ejus maximeque Alardus archidiaconus et prepositus, quem postea conversum Martianis ⁜ (513) vidimus abbatem, nimio merore afficerentur; tandem papa miseratus precatu suorum et cardinalium, gratiam suam ei contulit, et consecrandum ad Hugonem de Diis ⁜ (514) , venerabilem Lugduni archiepiscopum et totius Galliae legatione functum, transmisit. A quo de more ecclesiastico decenter consecratus, prospere cum suis gaudentibus repatriavit.

2. De vastatione Cameraci. Nec multo post causa extitit, qua curiam imperatoris adire eum oportuit. [Col. 0269B] A qua rediens, cum ad oppidum quod est Laubias devenisset, nunciatur ei cives Cameracenses conjuratione facta statuisse quod nullus ei intrandi civitatem daretur locus. Iis auditis perturbatus episcopus, quid facto opus sit, animo tractare coepit. Deinde accita non parva amicorum copia, comite quoque Balduino ⁜ (515) , versus Cameracum vias dirigunt. Quid plura? Appropinquantes portis et illis ad resistendum paratis, dolo simulant jurantes se cum pace venire; et sic permissi intrare, citius fidem rumpunt, domos invadunt, cellaria diripiunt, scrinia confringunt, et omnia direptioni tradentes, aurum, argentum, vasa, vestes, et quicquid delectabile erat auferentes, certatim multimodis onerati spoliis, multisque hominibus captis, ad sua quisque [Col. 0269C] repedarunt. Et sic domnus Gerardus in sua relocatur sede.

3. De quodam homine Ramihrdo. Contigit post haec episcopum ad villam Lambras, quae tunc sui juris erat, devenisse, et ibi aliquantulum demoratum esse. Ubi cum ei a narrantibus intimatum esset, hominem quemdam nomine Ramihrdum, apud proximam villam quae est Scherem manentem, multa preter fidem dogmatisare, et jam sub doctrina sua multos discipulos maximamque utriusque sexus plebem sibi consentaneam adquisivisse: tunc sine mora adductum de vita et de doctrina ejus sciscitans, cum eum ad objecta respondere videret, ad sedem Cameracensem pertrahi eum jubet, ut ibi [Col. 0269D] super his plenius discuteretur. Certo itaque die accitis abbatibus et clericis sapientibus, productus in medio de fide catholica exquiritur. Sed ille verae [Col. 0270A] credulitatis sanctionem per omnia profitetur. Cumque ad confirmandum Dominici sacramenti particeps fieri ab episcopo moneretur, refugit, dicens a nullo abbatum nec sacerdotum nec etiam ab ipso episcopo hoc se percepturum, quod aut Simoniae aut alicujus avaritiae noxa adstricti tenerentur. Hiis verbis omnes in ira commoti, pro heresiarcha eum indicant haberi; et ita discessum est. Quidam vero de ministris episcopi et alii multi deducentes eum in quoddam tugurium inducunt, et non reluctantem, sed intrepidum et, ut aiunt, in oratione prostratum, admoto igne cum tugurio combusserunt. Qui multa fecerat et docuerat, hic finis ejus. Plurimi tamen, qui ei adhaeserant, de ossibus et pulvere ejus aliquid sibi rapiebant. De cujus secta per quaedam oppida [Col. 0270B] multi manent usque adhuc. Et ejus nomine censentur textrini operis lucrum exercentes ⁜ (516) .

4. De Aquicinensi coenobio. Sub iisdem fere temporibus ( an. 1079) duo viri genere nobiles, Sigerus de Lohes, Walterus filius Ursionis, cum sociis multis, relicta saeculari militia Deo, militare disposuerunt; et locum quendam secretum religioni aptum super Ischarb ⁜ (517) fluvium, aqua cinctum, ad habitandum delegerunt. Inde domnum episcopum Gerardum Cameraci, quia locus ille ejus erat parrochiae, expetunt, et habitandi licentiam et construendi ecclesiam ab eo deposcunt. Ille autem non tantum quae petebant annuit, sed etiam adjutor eorum et cooperator aedificationum, quae monachis essent habiles, esse coepit. Hugo quoque decanus Sanctae [Col. 0270C] Mariae omni cura totoque animo eo coepit intendere, pecuniam, altaria ceteraque necessaria largiendo toto affectu ministrare, adeo ut in brevi locus ille a Deo sublimatus, ecclesia clericis probisque viris repleretur, et studiose ac religiose servitus Dei ibi ageretur. Quae congregatio in tantum Dei nutu excrevit, ut etiam domnus Alardus Hasnoniensis monachus abbas ibi preficeretur, et nobiles quique pagenses vel ex aliis provinciis saeculo renunciantes, ibi sub norma sanctae religionis confluerent. Hoc itaque coenobium usque hodie rebus saeculi dilatatum, omni floret religione, et circumquaque monasteria multa sanctitatis illustrat odore.

5. De obitu domni Waldrici abbatis. Rexerat [Col. 0270D] domnus abbas Waldricus ecclesiam hanc ⁜ (518) annis 36, seque boni operis exemplum subditis per omnia prebuerat, multasque possessiones, altaria, [Col. 0271A] allodia, suo studio adquisierat. Superveniente igitur die, quo divina pietas eum ab aerumnis saeculi disponebat eripere, subita corripitur aegritudine; et de cidens in lectum, convocatis fratribus post salutaris monita exhortationis ultimum valedicens, plenus dierum anno Dei Christi 1083, Idibus Junii, diem clausit extremum, et in medio ecclesiae sepelitur cum maxima lamentatione fratrum et aliorum.

6. De electione abbatis Guiffridi. Convenientes fratres ad eligendum abbatem, quattuor de suis eligunt, et eos cum baculo pastorali ad episcopum dirigunt, ut cuicumque eorum abbatiam daret, ceteri laudarent. At ille ejusmodi electionem perpendens non esse probabilem, distulit, et acceptis induciis eos redire precepit. Interim domnus Petrus abbas Belvacensis [Col. 0271B] pro fratre suo domno Guiffrido, et ejus petitione episcopus Laudunensis, precatorias litteras domno Gerardo episcopo transmiserunt. Hugo quoque castellanus ⁜ (519) cum aliis multis pro hoc ipso precator accessit; et hiis animatus precibus episcopus Geraldus abbatiali dignitate sublimavit. Quam ille susceptam per aliquot annos strennue rexit, sed postea continuis imminentibus guerris et maxime fame magna, ecclesia haec devoluta est paupertati.

7. De bello apud villam Castenerias facto. In illo tempore apud Cameracum inter Oilardum preclarum militem et Johannem Ottonis filium, pro quadam villa Vinciaco ⁜ (520) , gravissima exorta est contentio, adeo ut ab invicem separati, alter eorum, id est Johannes, cum Fulchone nepote suo Cameraci [Col. 0271C] manens, bella pararet; alter vero, id est Odardus, in hanc villam ⁜ (521) veniens, conductorum militum sibi copiam adsumeret. Quadam autem die tempore messis, cum hinc atque illinc egressi ad villam Castenerias ⁜ (522) venientes sibi obviassent, armati congrediuntur; et, commisso gravi prelio, pauci ex parte Oilardi, sed multi ex Cameracensi exercitu corruerunt. Ibertus quoque nepos episcopi, et Ado de Belen ⁜ (523) , egregii viri, interfecti sunt; Fulcho quoque cum multis famosis viris captus est. Et sic Oilardus victoriam adeptus, gaudens recessit, et spolia equos et captivos militibus suis largissime divisit. Et predictum Fulchonem, sororium suum, in captione anno uno detinuit; sed postea per episcopum et Theodericum de Avesnis concordati, amici permanserunt.

[Col. 0271D] 8. De muliere a demonio vexata. Quod autem sub occasione predicti Oilardi hic vidimus contigisse, nemini sit onerosum vel legere vel audire. Hic siquidem cum virtute militiae circumquaque famosus viribus et armis Cameracensem tueretur patriam, contigit eum aliquando more suo in pago Viromandensi [Col. 0272A] predationem multam fecisse, et capta preda plurimisque captis hominibus, prospero successu citius remeare. Forte mulier quaedam, conjugis sui captionem graviter plus aequo dolens et acuti doloris impatiens, quam concito cursu poterat sola sequebatur. Sed non erat facile ut consequeretur. Igitur inclinata jam die, imminente vespera, nox facta erat, cum illa proximam silvam deveniens, nusquam progredi valens, oppressa scilicet noctis tenebris, merore et lassitudine corporis, se sub reperta arbore lassata volens requiescere membra . . . ⁜ 387 .

9. De apparitione maligni spiritus. Haec diu semivigilans jacuerat, cum repente malignus spiritus sub aliqua visibili specie coram ea adstans, et ut [Col. 0272B] ipsa nobis postea retulit, quasi cappam unam in manu deferens, induit eam, et sic eam ex toto possedit. Illa mox effera et sui omnino nescia prosilit, et quod reliquum erat noctis, silvam peragrans, tandem mane facto e silva progreditur. Diuque vaga per agros discurrens, ab incolis comprehensa ligatur, et magis ferinis quam humanis vocibus inclamitans, ad hoc monasterium verberibus agitata perducitur.

10. De liberatione mulieris daemoniacae. Quae dum liminibus ecclesiae propinquaret, velut immane precipitium precavens, retrocedere, et ne intraret toto annisu reluctari; sed a presentibus impulsa, immo illata, in medio templi sparso stramine collocatur. Ibique quamvis stricte ligata, miserabiliter [Col. 0272C] huc illucque volutabatur. Horrida facies, flammantes oculi, horrorem quodammodo intuentibus ingerebant. Nam et ore spumans linguamque dentibus masticans sanguineam salivam in aspicientes expuebat, ut aperte daretur agnosci exterius quo habitatore vexaretur interius. Nos vero diris ejus clamoribus et strepitu vulgi concurrentis permoti, post aliquot horas accessimus; et maligni hostis in ea habitationem perpendentes, simulque ejus calamitati compatientes, prolatam aquam reliquiis sancti Andreae reverenter signavimus, et sumendam ori ejus obtulimus. Illa vero, ac si mortiferum quid abhorrens, quantum potuit a se indignanter repulit. Sed adstantes supinatae eique dentes stringenti instanter ori ejus infundere coeperunt, donec ipsa [Col. 0272D] anhelitum retrahens, aliquantulum ex ipsa aqua perciperet in gutture ac deglutiret. Quo facto cerneres in momento sicut ignem extingui aqua, totum furorem ejus omnino mitigatum deferbuisse, et ipsam velut alteram affectam, et jam immutatam, leni vultu, blandis oculis nos respicientem, et lenta voce loquentem. Porro nos, cum circumstante plebe [Col. 0273A] voces laudis emittente, nec a laudibus nec a lacrimis cessare poteramus, quippe qui divinam gratiam presentem ibi meritis sancti apostoli operatam esse videbamus. Protinus illa, soluta a vinculis, erigit se, et quassata membra sustentans, pedetentim gressus movere coepit, admirans unde huc venerit, vel quis eam desub arbore tulerit, aut quomodo cappa, de qua supra diximus, exuta fuerit. Sed ab hiis qui aderant quae circa se gesta erant certius agnocens, et ad se plenissime reversa, ante altare cum lacrimis prosternitur, et se ancillam sancti in aeternum esse devovit. Ac postea refecta cibo—nam in triduo nihil victus sumpserat—recepto quoque marito, gaudens et sana remeavit ad propria.

11. De discordia regni et sacerdotii. Hildebrandus [Col. 0273B] papa Romanae sedi cum omni religione presidebat. Sed imperator Henricus Romanae Ecclesiae et decretis apostolicis concordare nolebat; immo excommunicatus omnes subditos papae episcopos graviter insequebatur. Nam et antecessores suos talibus decretis numquam consensisse dicebat, quia et episcopalia insignia omni tempore dedissent. Preterea elatum eum faciebat victoria, qua Rodulfum quendam, quem Saxones sibi contra eum regem prefecerant, ante annos quamplures in bello interfecerat. Filius quoque ejus Henricus juvenis et marchisa Mathildis frequenter ei quamplurima bella parabant. Igitur post prefatum Hildebrandum Odo, qui et Urbanus in Romana sede successit, vir sapientissimus, prius Remensis canonicus, postea Cluniacensis monachus, [Col. 0273C] dein papa est effectus. Hic per omnia predecessoris sui in ecclesiacticis sanctionibus secutus est vestigia. Remensem vero ecclesiam post Gervasium Rainoldus, Turonensis ecclesiae custos, regebat. Domnus vero Gerardus Cameracensi bene presidebat. Patriam autem ejus miles Oilardus, quem supra memoravimus, virtute sua et prudentia pacatam undique et opulentam faciebat. Sed quomodo vel quo infortunio tantum defensorem plebs amiserit, paucis intimandum.

12. De morte Oilardi. Hic itaque cum quadam die de curia Flandrensi reverteretur, et terram Hugonis castellani, postea monachi ⁜ (524) , pertransire vellet, Symon filius ipsius Hugonis cum militari manu eum prosecutus, in ecclesiola villae quae est Chaun, cum uno tantum comite—nam ceteri, relicto [Col. 0273D] eo, dispersi fugerant—inclusit, et mira virtute gladio pugnantem, clypeo se protegentem donec ferientium ictibus concisus e manibus laberetur, multis confossum vulneribus interfecit. Sicque mortuus delatus ad nos, in claustro nostro sepultus, sub marmore clauditur uno. Hic finis ejus, omni patriae dolendus. Ab ipso etiam habemus allodia multa, quae hereditarie possidebat, de Mediolanis ⁜ (525) , de Beccheniis, de Buhen ⁜ (526) , de Formeiis, de Fontanis.

[Col. 0274A] 13. De plaga ardentium. Anno Dei Christi 1089, celebri memoria ubique terrarum innotuit, et libris annalibus traditum describitur, cum justo Dei et aperto judicio, peccatis superbae plebis exigentibus, sicut ignis ira Dei exardesceret in his regionibus, maxime Bracbatensi: miserabilis plaga facta est ardentium, in quibus restinguendis, in plerisque sanctae Dei genitricis ecclesiis, et maxime Tornaci, piis ejus meritis et gloriosa intercessione facta sunt praeclara miracula. Tunc ex diversis terrae partibus, non solum vicinis sed et longe positis et etiam transmarinis, plebs innumerabilis utriusque sexus ad ecclesiam Tornacensem confluebat pavida. Nam quod de aliena carne videbat, hoc unusquisque in se fieri pendulo corde verebatur. Intrantibus vero [Col. 0274B] ipsam ecclesiam plenam utique languentibus, stupor ingens et lacrimabile fiebat spectaculum, cernere scilicet alios miserando gemitu rugientes adhuc plaga ignis graviter cruciari, aliorum vero pedum, quorumdam autem tibiarum, usque ad genua vel usque ad coxas consumptis carnibus, ossa arida pendere; quosdam autem jam extinctos velut truncos, huc illucque jacere, et nusquam nisi portatos progredi valere. Sed de his pro tempore jam satis dictum, quamvis pro hac vel alia peste semper et ubique metuendum, et divina judicia nobis jugiter imminere sit credendum.

14. De quadam muliere hic sanata ab igne. Eodem tempore mulier quaedam, predicto igne in summitate pedum accensa, ad ostium nostri monasterii [Col. 0274C] curru subvecta deponitur; et lacrimosa suspiria diris permixta clamoribus emittens, suorum manibus, comitante turba multa,—nam de simili poena sibi quisque timebat,—prope altare sancti Andreae collocatur. O cui tam saxeum pectus tamque ferrea mens tunc inesse posset, quem illi fletus, illi dolores miserae mulieris sanctum apostolum jugiter invocantis, vel usque ad lacrimas non emollirent? Nam cui humana presidia nullo modo poterant subvenire, hoc solum restabat solatium, pro ea respectum divinae pietatis implorare. Tunc antiquiores seniorum nostrorum cum reverentia reliquias sancti Andreae accipiunt, et locum diri vulneris ex eis signantes, ter pedibus ejus modum crucis circumtulerunt. Quod ut factum est, illa paulatim a clamoribus quiescens, summatim [Col. 0274D] visa est dormire; viditque virum canis crinibus decorum, hilari et reverenda facie, veste quoque candida sibi adsistere, et sicut antea reliquiis, similiter eodem modo locum doloris manu sua signare, et sic omnem ardorem extinctum esse. Mox illa excitata, abeuntem sequi conata, exclamat voce magna sanctum Andream adesse, et non fallitur integre restituta. Ad hanc concurrimus omnes, et ultra quam credi possit, gaudentem et quasi resumpto spiritu suscitatam intuemur, et quid sibi acciderit, attentius [Col. 0275A] perscrutamur. At illa visionem gratanter commemorans, Deo et sancto apostolo sanctaeque Maxellendi laudes et gratias agebat. Sed plebs occurrens quantas pre gaudio lacrimas fuderit, et quanto jubilo ymnum Te Deum laudamus cecinerit, magis credendum quam sermone pandendum.

15. De quodam fratre Alberto. Hujus rei spectaculo intererat et ministrabat quidam frater noster Albertus, utpote sacrorum vasorum custos et ecclesiae minister; qui quod monachali pretendebat habitu, vitae et morum probitate complebat, prout humano judicio vel experientia potest comprobari. De cujus conversatione pauca et non cuncta quae vidimus, nemini sit onerosum si hic breviter inseramus. Hic siquidem sub domno abbate Waldrico habitum [Col. 0275B] nostri ordinis suscepit. Dein psalmos aliquos addiscens, et in dies ad meliora proficiens, tandem vasa altaris tractare et hujusmodi obsequiis jussus est deservire. Hic custos oris sui et contemptor corporis sui, veste cilicina usque ad talos subtus utebatur; a vino omnino et cibis lautioribus abstinens, pane contentus servitorum, portionem suam vini et reliquarum escarum languidis et infirmis exportabat. Certum ejus lectum aut vix aut nullatenus quisquam noscere quibat; sed ante altaria, ubicumque somnus vel lassitudo corporis coegisset, prostratus humi quiescebat. Ubi etiam sanctos apostolos Petrum et Andream sibi apparuisse et quaedam sibi dixisse, de quibus non est dicendum, per singula [Col. 0275C] uni ex fratribus nostris confessus est, domno scilicet Dodoni, compatriotae et familiarisimo sibi, quem postea abbatem et construendi operis hujus templi procuratorem habuimus. Quid referam, prefatum Albertum saepius fasciculos lignorum noctu ostiis pauperum apposuisse, et in via lupos eum multoties comitatos fuisse? Audivimus eum etiam fuisse confessum, quia dum quadam nocte de Waldoniscuria quendam solus in humeris crucifixum afferret, omnes arbores secus viam se ei inclinasse; nimirum quia congruum erat Creatoris imagini creaturam prosterni. Sed ne plus verba protraham, tandem impetrata a domno episcopo Gerardo et capitulo nostro licentia, Iherosolimam pia intentione et Dominici [Col. 0275D] sepulchri desiderio cum uno tantum socio intendit. Nobis tamen incognitum quid de eo acciderit.

16. De obitu domni Gerardi episcopi. Domnus episcopus Gerardus, anno pontificatus sui 16, in hac villa morbo correptus, in domo sua superveniente vocationis suae hora defungitur ⁜ (527) , et Cameraci delatus, in medio ecclesiae anno 1092 tumulatur. Post cujus mortem undecumque pessimi quique coeperunt emergere, et multiplicata sunt mala in terra [Col. 0276A] Cameracensi, omni defensore viduata, quae enumerare nec haec nec aliqua sufficit pagina. Multoties igitur Cameracensis cleri plebisque concio ad eligendum pontificem conveniebat. Sed dum quisque pro velle suo loqui presumebat, omnes in commune nihil proficientes, discedebant. Denique post multas perturbationes clericum quendam Manassem canonicum, Suessionensis comitis ⁜ (528) fratrem, eligunt et cum magno apparatu ad imperatorem transmittunt. Sed furtivis litteris post eum missis accusatus, inanis rediit, et a spe fraudatus remansit.

17. De Atrebatensi ecclesia. Interim ( an. 1093) Atrebatenses clerici, tempus opportunum sibi post maximam disceptationem Cameracensium habentes, [Col. 0276B] quo de jugo Cameracensis episcopi subjectionis colla excuterent, Romam adeunt, Urbano papae causam suam suggerunt; ut Atrebatensem ecclesiam tanto tempore ancillatam jam miserando liberam efficiat, lacrimabiliter implorant. At ille crebris multorum maximeque regis Francorum precibus exoratus, predictam ecclesiam amodo et usque in saeculum cardinalem habere dato privilegio constituit; et ad hoc corroborandum, clericum quendam religiosae vitae, Lambertum Islensem, episcopum ibi ordinari praecepit; sicque ecclesiam Atrebatensem a Cameracensi divisit ⁜ (529) .

18. De electione Walcheri. Manasses itaque repulsam suam graviter ferens, ad archiepiscopum Remensem se contulit, et ut opem ei conferat, per amicos [Col. 0276C] suos obnixe precatur. Ille vero recitatam secundum compertam veritatem veracium testium tam Cameracensium quam aliorum ejus electionem, in conventu Remensis capituli confirmavit. Preterea Cameracenses Walcherum, Bracbatensem archidiaconum et Tornacensis seu Noviomensis ecclesiae custodem, in episcopum eligunt. Qui missus ad imperatorem, in die sancti Andreae donum episcopatus ab eo suscepit, et auctoritate Romani pontificis Urbani ab archiepiscopo Remensi consecratus, civitatis Cameracensis regimen obtinuit. Hic multa praeclara gessit; castella atque municipia multa Cambrisiacum et civitatem opprimentia viriliter diruit; justitiam quaerentibus faciens, omnem provinciam [Col. 0276D] subactis hostibus pacificavit.

19. De concilio Arvernensi. Urbanus papa a Roma in Gallias deveniens, anno Dei Christi 1095 apud Arvernensem urbem, quae est Clarusmons, concilium innumerae multitudinis aggregavit, ubi multa decreta relatu digna dedit, viam Ierusalem instituit, de statu sanctae ecclesiae satis et sufficienter tractavit. Tunc Manasses stans in medio clamorem fecit de domno Walchero, electioni suae injuste subintroducto, episcopatum videlicet Cameracensem sibi invasione [Col. 0277A] detestanda usurpante, et ut uno verbo ejus utar, intrusit se in, inquit, meam electionem. Finito clamore et Walcheri dicta responsione, admirati judices tandem simul in hoc concordantes protulere sententiam: primam scilicet electionem ratam, secundam vero, id est Walcheri, irritam esse debere. Porro Walcherus jam de concilio recesserat, quia nos qui cum eo ieramus, hac et illac auriculantes, tale ei judicium fore predixeramus. Data sententia, Manasses in ipsa sede Walcheri ut episcopus substituitur; Walcherus si se deinceps de episcopatu intermittat, excommunicatur. Multa de ipso concilio, plura quae de ipsis postea contigerunt, et quomodo eorum ⁜ 388 Cameracensis patria omnino devastata et civitas pene fuerit desolata, quamvis sint stupenda, preterimus, [Col. 0277B] qui jam amplius haec rememorari superfluum esse et inutile ducimus.

20. De ordinatione Manassae episcopi. Rumoldo Remensi archiepiscopo obeunte ( an. 1096), Manasses prepositus succedit, parum quidem litteratus, sed elemosinis et curae pauperum studiose deditus; a quo supradictus Manasses in episcopum est ordinatus.

21. De via Hierusalem. Anno 1096, per admonitionem saepefati papae Urbani, habitantes terram viam Jerusalem aggredi coeperunt, et usque in fines orbis terrae sonus et amor eundi percrebuit. Comites, principes, nobiles, vulgusque promiscui sexus ire certabant, portenta et signa in coelo se videre multi asserebant. In qua via quanta pericula, quot [Col. 0277C] corporum incommoda, quantas fames, quanta prelia, maxime in Antiochia pertulerint, quo labore, quibus pressuris ad Hierusalem pervenerint, qua arte, qua industria quadragesimo obsidionis die, interfectis multis militibus Sarracenorum, eam ceperint, quanto studio sepulcrum Domini et loca sancta mundaverint, non est nostrum describere; quae magis proprii et lati codicis indigent inscriptione, presertim cum de eis et cantica ubique diffusa et carmina quaedam descripta habeantur

22. De domno Odone episcopo. Postquam episcopi duo, Manasses et Walcherus, diutina dissensione per longa tempora defecerunt, Odo Aurelianensis scolasticus, Tornaci monachus effectus—nam ipsum [Col. 0277D] coenobium ejus predicatione coepit aedificari,—postea vero abbas ipsius loci, ad episcopatum Cameracensem eligitur et consecratur ( an. 1105). Sed quia donum ab imperatore propter excommunicationem quaerere nolebat, intrare in civitatem minime licebat.

23. Quod imperator in hanc terram venerit. Henricus imperator, crebra et importuna Cameracensium pulsatus flebili querela, quod scilicet Robertus [Col. 0278A] comes Flandrensis, dominatum Cambrisiaci usurpare sibi volens, multas irruptiones in hanc provinciam hostili manu fecerat, ipsam demum civitatem exercitu nimio circumdans, per septem dies obsederat, paratis septem, ut fertur, milibus armatorum, anno 1102 in hanc terram venit, multa viriliter et prospere gessit, castella Bulcen, Incy, Sclusam aliasque munitiones comburens igni, solotenus precipitavit, pavorem sui hostibus circumquaque incussit; sed opprimente hieme citius repatriavit. Nec tamen comes ab infestatione Cambrisiaci. . . .

24. De cometis. Anno 1106, unus ex cometis regni mutationem presagientibus mense Martio per octo dies apparuit; vespere post solis occasum radios terribiles emittens, multis prudentibus terrorem ingessit. [Col. 0278B] Imperator Henricus, quem filius suus sub occasione apostolicae sententiae regno ejectum usque in exteros fines expulerat, apud Leodium defungitur; sed propter praedictam excommunicationem in atrio non sepelitur. Filius vero ejus Henricus imperium, quod sibi pater vivens concesserat et benedici jusserat, obtinuit.

25. De concilio apud Trecas habito. Post Urbanum Romanam sedem suscepit Rainerus ( an. 1099), qui et Paschalis, vir per cuncta laudabilis antecessorum suorum firmiter decreta tenens, sed avaritiae minus intendens. Hic in Gallias veniens ( an. 1107), apud Trechas concilium magnum celebravit, et postea Romam rediit.

26. De adventu Henrici tertii imperatoris. Tertius [Col. 0278C] ⁜ (530) Henricus imperator, in hanc terram veniens ( an. 1107, Oct. ) adversus comitem Robertum, qui sibi Cameracensem patriam vindicaverat, Duacum obsedit; sed illis deintus viriliter pro se et pro patria pugnantibus et comitis presentia roboratis, nihil profecit. Tandem ergo compacta concordia—nam se alterutrum metuebant—imperator concessit quaecunque pater suus dederat ei tenere, scilicet hanc villam ⁜ (531) et alia quaedam. Dein per Cameracum iter faciens remeando ( Dec. ), duodecim de filiis potentium civitatis, obsides videlicet ne quando cives ipsi ab ejus fidelitate defluerent, abduxit secum, sicque repatriavit.

27. Quod imperator Romam perrexit. Qui non [Col. 0278D] multo post Romam perveniens ( an. 1111), obviis sibi civibus Romanis, simulata pace sub jurejurando nulli eorum aliquam injuriam se facturum spopondit, et in introitu templi sancti Petri hoc ipsum apostolico juravit. ( Febr. 12.) Sed citius ingressus templum, cuncta promissa rupit. Nam ipsum apostolicum, ad eum benedicendum et divina peragenda paratum jamque procedentem, injectis manibus nihil tale suspicantem accepit, et captum extra civitatem [Col. 0279A] ad castra exercitus sui, quem ibi reliquerat, transduci fecit. Quid seditionis, quid perturbationis, quae divisio regni ac sacerdotii tunc fuerit Romae, quod nemo potest, non est nostrum explicare. Tandem coactus papa, quicquid rex precepit sacramento firmavit. Et sic conficte et dolose concordatis, discessum est. Postea tamen rogabatur papa a Romanis perjurum regem excommunicare, sed ille rennuit, et numquam eum amplius videre voluit.—Verum nos intermittentes ea quae tunc Romae gerebantur, ad nostra redeamus. Igitur comes Robertus, ut dictum est, hanc villam adeptus, frequenter hanc invisere, venationem agere, circumjacentium locorum coepit delectari opportunitate. Denique maximam partem turris quae ceciderat, et murum in circuitu, [Col. 0279B] sicut hactenus cernitur, reparavit, excepta aula cum ecclesia, quam domnus Gerardus II aedificavit. Nam et ipse amplas et honestas domos, quae hodieque manent, unam scilicet juxta ecclesiam Atrebatensem Sanctae Mariae, alteram vero in Bracbant apud villam quae est Melun, lapideo opere construxit. Comes itaque, quoad vixit, sicut dictum est, hanc villam tenuit et possedit.

28. De obitu domni Odonis episcopi. Manasse Remensi metropolitano carne exempto ( an. 1106), Rodulphus preclarae scientiae clericus et prepositus, in sede substituitur. Sed quidam clericus Gervasius, vi regia fretus, ipsam sedem sibi usurpans, introitum ejus primo satis impedivit; sed postea morte preventus quievit ( an. 1113). Domnus autem Odo [Col. 0279C] Cameracensis episcopus, aegritudine gravi preventus, ad monasterium Aquicinense se deferri fecit; ibique defunctus ( Jun. 19), in medio ecclesiae sepelitur. Cujus sepulchrum inciso lapide decoratum usque in hanc diem demonstratur ⁜ (532) .

29. De adventu domni Burchardi. Hoc ita finito, cum in Cameracensi ecclesia nulla pro dissensione obloquentium fieri posset rata electio, aditur imperator, qui, reperto consilio, clericum unum sibi fideliter obsequentem Aquisgrani, Burchardum nomine, cum legatis suis ad episcopatum Cameracensem transmisit. Qui susceptus et electus, fere per biennium propter excommunicationem imperatoris inconsecratus mansit; sed tandem miserante apostolico, [Col. 0279D] quia donum episcopatus de manu regis non acceperat, adeptus est benedictionem. Hic a comite Balduino juvene, dum aegritudine diutina, quam ex vulnere insanabili contraxerat, laboraret, non sine pretio magno consiliariis ejus collato, hanc villam cum turri recepit, et deinceps liberam Cameracensi ditioni restituit. De hoc comite Balduino paucis dicendum, [Col. 0280A] quod juvenis optimae indolis, cultor fuerit justitiae et pacis, adeo ut pro conservanda quiete patriae juvenem unum furti reum inaudita et miserabili morte apud Brugias in chaldaria fecerit bullire; cum admirantibus turbis et flentibus, nec ipse a lacrimis posset temperare; unde et terror ejus per omnes provincias malefactores fecit omnino quiescere. Sed cum in Normanniam, quam crebris exercitibus opprimebat, profectus esset, accepto letali vulnere reversus, per annum fere unum aegrotavit, et sic demum apud Sanctum Bertinum effectus monachus et paulo post defunctus ( an. 1119), ibi requiescit.

30. De domno Gerlando abbate. Interea ( an. 1117) domnus abbas Guiffridus, tum hostili furore qui totam [Col. 0280B] patriam depopulabatur, tum fame quae vehementer omnem terram premebat fatigatus, velut magna tempestate quassatus amisso clavo navim vagantem mediis fluctibus, ecclesiam hanc detinebat; sed tandem in se reversus portum quietis adiit, et prelationis onus deposuit. Nos statim habito concilio, Aquicinensem monachum, magnae religionis et humilitatis virum domnum Gerlandum, eligimus, et a domno episcopo Burchardo Cameraci benedictum, anno Dei Christi 1117 abbatem suscepimus. Qui quam strennue, quam prudenter susceptam ecclesiam rexerit, si ei diu vivere datum fuisset, et ipsis quotidianis nostrarum rerum argumentis patuisset.

31. De successione apostolicorum. Paschalis Raineri, de quo supra retulimus, in sede Romana [successor [Col. 0280C] ⁜ 389 ] Joannes Gaitanus ( an. 1118), qui et Gelasius, sedit vix anno, uno et veniens in Gallias, apud Cluniacum defunctus sepelitur ( an. 1119). Huic Wido, qui et Calixtus, Viennensis archiepiscopus, ad sedem apostolicam provehitur ( Febr. 1), vir tam probitate morum laudabilis quam etiam illustris dignitate generis; frater scilicet Clementiae Flandrensis comitissae, matris utique comitis junioris Balduini, de quo aliqua supra diximus. Hic papa famosissimum concilium Remis anno Dei Christi 1119 ⁜ 390 celebravit ( Oct. ), in quo non tantum de tota Gallia, sed etiam de Lotharingensibus, archiepiscopi episcopi abbates et clerici catervatim confluxere. Tunc quidam Fredericus, frater comitis de Namu, [Col. 0280D] post multas contentiones de episcopatu ⁜ (533) inter eum et quendam Alexandrum, ab apostolico ibi consecratur. Ad cujus post biennium defuncti sepulchrum multa signa facta feruntur; quae assertores ejus, viri quoque legales, vera, detractores vero falsa esse contendunt. Sed soli cognitori omnium utrum vera an falsa fuerint innotescit.

[Col. 0281A] 32. De obitu Gerlandi abbatis. Domnus abbas Gerlandus cum fere per quinquennium decenter gregem sibi commissum in hac ecclesia rexisset, aderat dies vocationis suae; et gravi ⁜ 391 febre correptus, 14 Kal. Maii, feria 3 paschae (1123) defungitur, et ante altare sanctae Mariae sepelitur. Hujus tempore Gerardus infans ⁜ (534) allodium de Fontanis, pro sua et patris sui anima, ad altare sancti Andreae tradidit; cujus partem araturae Gerulfus quidam, monachus noster effectus, a canonicis sanctae Mariae nobis redemit. Sepulto itaque domno Gerlando, domnus Dodo, vir honestae vitae monachus, Flandrensis natione, in loco ejus substituitur. Hic caput monasterii nostri jam aedificare ceperat.

[Col. 0281B] 33. De obitu Henrici tertii imperatoris. Imperator Henricus, post multa prelia, post plures per quas sibi rebelles multos fecerat expeditiones, tandem domno papae Calixto concordatus, diem clausit extremum ( an. 1125), et apud Spiram cum patribus suis sepelitur. Cumque cognati ejus Conradus et Fredericus hereditarie regnum sibi vellent usurpare, congregati principes terrae, relictis illis, quendam ducem Saxoniae Lutharium nomine ad imperii dignitatem promovere. Hic vir tam religiosae quam virtutis militaris pollens efficacia, non minus religiosam uxorem et elemosinariam habebat,

34. De obitu comitis Flandrensis. Supradicti Henrici tempore contigit, Calixtum papam Romae generale [Col. 0281C] concilium anno Dei Christi 1123 ⁜ 392 , mense Martio, in Lateranis celebrasse, ipsumque et imperatorem post diutinam regni sacerdotiique, ut supra diximus, dissensionem firma pace concordasse. Tunc etiam domnus Burchardus apud papam super diremptione Atrebatensis ecclesiae a Cameracensi gravem querimoniam intulit. Cujus clamorem [Col. 0282A] ille benigne suscipiens, tempus tractandi de hoc negotio illi constituit. Sed morte occupatus ( an. 1124, Dec. ), quendam episcopum Offensem ⁜ (535) Lambertum quem et Honorium, successorem accepit. Qui nihilominus clamorem episcopi libenter attendens, se determinaturum causam ejus spopondit; sed regis Francorum multorumque intervenientibus epistolis, parum profecit.—Domno Rodulfo Remensi metropolitano carne exempto ( an. 1124), Rainoldus Andegavensis episcopus in loco ejus substituitur.—Iisdem fere temporibus comes Flandriae Carolus, cum apud Brugias in templo prostratus oraret ( an. 1127, Mart. 2), a quibusdam militibus suis, ad hoc ipsum antea conjuratis, multis confossus vulneribus perimitur; necnon et quidam [Col. 0282B] castellanus ejus, dum se se ferientibus ictibus pro liberando domino medium objiceret, similiter gladiis eorum super ipsum interemptus occubuit. Protinus fama tanti sceleris percurrente, moeror ac timor universam terram perculit. Et mox ad ulciscendam tanti principis injustam necem, potentes quique, maximeque quidam nobilis Daniel ira frendens, unanimiter insurgunt; nec prius quievere quam homicidos illos omnesque complices eorum diversis ac turpissimis mortibus deditos, omnino de terra delerent. Porro quis luctus, quis dolor Flandrensem populum attriverit, quae prelia, quae seditiones, quae incendia totam patriam devastaverint, non nobis vacat, quia impossibile est verbis vel scriptis commemorare. Super hujus comitis morte [Col. 0282C] multi multa carmina flebili voce finxere. De quibus monachus unus lugubre carmen, sed memoria dignum, metricis versibus composuit, quod nos ob auctoris laudem et lectoris admirationem hic etiam inserere curavimus:

[Col. 0283A] 35. De comitibus Flandriae. Hoc ita finito, post multimodas patriae perturbationes, rex Francorum Atrebati veniens ( an. 1127, Mart. 20), juvenem quendam nobilissimae indolis, Willelmum Normannum, Roberti comitis Normannorum fratrisque regis Anglorum filium, comitem Flandriae constituit. Qui non multo post, cum viriliter contra resistentes ageret et castellum quoddam ⁜ (536) sibi repugnans obsidione gravi opprimeret, subito lethali vulnere in manu accepto, vita privatur ( an. 1128), et apud Sanctum Bertinum non sine magno dolore suorum, cum planctu etiam hostium sepelitur. Post hunc Theodoricus quidam de Alsait, de genere Flandrensium comitum, qui jam aliquas partes Flandriae sibi vindicaverat, eo mortuo, totam terram possedit, ac sic demum Flandria quievit.

36. De obitu domni Burchardi episcopi. Domnus [Col. 0284A] episcopus Burchardus, posteaquam sedecim annis Cameracensem ecclesiam rexit, anno Dei Christi 1129, pridie Nonas Januarii vita excedens, in monasterio sanctae Mariae sepelitur. Et post eum ecclesia ipsa mensibus quindecim episcopali caruit administratione.

37. De adventu Gregorii in hanc terrum. Ipso quoque tempore Honorium papam, Romae noctu defunctum ( an. 1130, Febr. 14), pars quaedam cardinalium mox in ipso crepusculo lucis quasi furtive sepelierunt, et unum ex suis, Gregorium, quem et Innocentium vocaverunt, in cathedra Romana constituunt ( Febr. 15). Quod ubi cardinales ceteri parsque civium compererunt, raptim convenientes, sepultum corpus effodiunt, ac debita funeris officia complentes apostolico more denuo sepeliunt; ac deinde unum ex suis scilicet Petrum Leonis, quem et Anacletum [Col. 0285A] dicunt, papam constituunt. Et sic uterque, ille scilicet et predictus Gregorius, ausu nefario sedem sanctam sibi non est reveritus usurpare. Commota plebs Romana dum duorum contentioni turpiter adulando bipertita seditione tumultuatur, multae fiunt caedes hominum, et pro pontificali sede adipiscenda in ipso templi aditu execranda perpetrantur homicidia. O dolenda ecclesiastici ordinis miseria! o miserabilis et caeca litteratorum vecordia, dum periti divinae legis violenter nec sine effusione sanguinis rectores ecclesiae affectant esse, et, quod gravius est, apostolici! His ita sacrilego spiritu concertantibus, alter eorum, id est Petrus, fortiori Romanorum genere prevalens, sedem obtinuit; alter vero, id est Gregorius, a Roma diffugiens in Gallias devenit, et [Col. 0285B] a Remensi metropolitano maximeque abbate Claraevallis ⁜ (537) ut papa susceptus, in has provincias pervenit. Et per Cameracum iter habens, atque ad colloquium imperatoris Leodium tendens, sumptibus suis ecclesias, nostram quoque, admodum gravavit. In ipso conventu Leodii, domnus Liettardus Trajectensis prepositus, episcopus electus ( an. 1131, Mart. ), urbi Cameracensi dirigitur; et Remis 6 Kal. Maii a domno metropolitano honorifice consecratus, in episcopali sede locatur.

38. De discessione domni Petri abbatis. Sub iisdem fere diebus ( an. 1131, vel 1132), domnus abbas noster Petrus episcopum Liettardum adiit, et abbatiali dignitate deposita, absolutus discessit. Cui post menses sex, domnus Adam, Sancti Vincentii Laudunensis [Col. 0285C] monachus, anno Dei Christi 1132 successit, et 13 Kal. Julii in ecclesia beati Aichadri, quae est Hasprae, a domno episcopo Liettardo honorifice sacratus, eodem die a nobis honore debito est susceptus septimus abbas hujus loci.

39. De vastatione hujus villae, et conflagratione ecclesiarum nostrarum. Sequenti vero anno (1133), cum in pace et religionis quiete, omni quoque rerum opulentia nostra floreret ecclesia, ipsa quoque villa domibus amplis opibusque largis dilatata in pace habitaretur et laetitia: Gerardus Malusfiliaster cognominatus, jam olim ab ipso pueritiae suae tempore hostis pessimus hujus villae, et adhuc in eam spirans nequitiae suae, 5 Kal. Maii, collecta peditum [Col. 0285D] militumque innumera multitudine, accersito etiam Haynoensi comite, villam invadit, tuguriisque extra positis ignem admoveri fecit. Cui etiam ad supplementum malitiae suae, divino tamen, ut credimus, judicio, ventus vehemens ab austri partibus repente in adventu ejus exurgens, famulando ut ita dicam voluntati ejus, adeo videbatur desaevire, ut arreptum ignem flando et vires ei addendo per totam villam diffunderet. Quo graviter exardescente et circumquaque solotenus debachante, celerius quam [Col. 0286A] credi possit, domus omnes funditus consumptae sunt. Ecclesia autem nostra cum omnibus aedificiis, sancti Martini, sancti Andreae cum domo episcopali flammis furentibus exusta, deforme sui spectaculum prebuere. Interea viri cum mulieribus, juvenes cum pueris, pressura flammarum circumsepti, huc illucque a facie saevientis ignis diffugiunt; donec in castello tutum sibi fore refugium frustra sperantes, gregatim irrumpunt, nec tamen mortis discrimen evadunt. Nam cum ignis pervolans domum episcopi ceterasque aedes occupasset, infra ambitum castelli omnes qui confugerant, furentibus flammis angustiati, nullum effugii aditum habentes, fortiores quique utriusque sexus, alli per murum exilientes saltibus evadebant; alios vero videas de muro precipites, quassatis [Col. 0286B] membris, vix posse resurgere; alii autem, id est pueri, nusquam progredi valentes, sed se mutuo complectentes—o miserabile visu!—usque ad duodecim uno in loco ita sunt igne devorati, ut, cum postea requirerentur, vix tantum capita et grossiora eorum ossa reperirentur; ac in vase uno delata, in atrio nostro sepeliuntur.

40. De ejectione prepositi Adam de Turri. Adam itaque, quem prepositum et custodem turris prepositus socer ejus, Hierusalem adiens, prefecerat, tanto discrimine presentis incendii et hostilis gentis—nam et armata manus hostium circumiens urgebat—videns nihil sibi jam superesse, quo scilicet Gerardi viribus vel artibus valeret resistere, facto [Col. 0286C] pacto libere egrediendi, turrim reddidit. Sicque Gerardus, quod semper male affectaverat, pessime possedit. Qui voti compos, non tantum in circumjacentem regionem malignitatis suae vires ⁜ 394 effudit, sed et ipsam Cameracensem vexando saepius urbem, viciniam omnem depopulans, villas incendit, rapinis crebris et taxationibus plebem oppressit. Et ne plura loquar, in omni patria per manum ejus multiplicata fiunt gravia mala et homicidia. De his jam taedet plura referre.

41. De admirandis interdiu ortis tenebris. Post haec, mensibus tribus emensis, 4. Non. sequentis Augusti, feria 4, hora 6. diei, subito, visibiliter obscurato sole, in omnem terram factae sunt tenebrae, et nobis divina agentibus, fere dimidiae horae spatio permansere. [Col. 0286D] Quae res cum omnium mentes admiratione simul ac stupore concuteret, quidam quasi prudentiores eclipsim solis ex oppositate lunae dicebant accidisse. Quod nequaquam fieri posse ratio patet ⁜ (538) —solem scilicet eclipsim a luna, nisi in interlunio, pati posse—; cum constet, ea die lunam 24 ^{a m} fuisse. Quidam vero probabilius asserebant, hoc signum tenebrarum aliquid novi prodigii presignare. Dictum est multo post a redeuntibus de Hierusalem, ipsa die, ea hora tenebrarum, quadringentos quinque [Col. 0287A] minus milites de templo a Sarracenis trans flumen esse peremptos. Nec mirum, si in suorum membrorum occisione placuerit Deo tenebras mundo inducere, in cujus morte solem et totum mundum constat obtenebratum fuisse.

42. Operis peroratio. Fiunt itaque ab exordio mundi usque in presentem annum, qui est ab incarnatione Domini 1133 ^{u s} annus decennovennalis cycli, Romani imperii sceptrum tenente Luthario, in sede apostolica dissidentibus Gregorio dicto Innocentio, et Petro Leonis, Francorum rege Ludovico, Rainoldo Remensi archiepiscopo, domno Liettardo Cameracensi episcopo—fiunt induam anni 6227. Residuum [Col. 0288A] seculi tempus humanae investigationi incertum est. Omnem enim de hac re inquisitionem dominus Jesus abstulit dicens: «Non est vestrum nosse tempora vel momenta quae Pater posuit in sua potestate (Act. 1, 7) .» Et alibi: «De die autem illa et hora nemo scit, neque angeli coelorum, nisi solus pater (Matth. 24, 36) .» Unusquisque ergo de suo cogitet transitu, sicut sacra Scriptura dicit: «In omnibus operibus tuis memorare novissima tua, et in aeternum non peccabis (Eccl. VII, 40) .» Quando enim unusquisque de saeculo migrat, tunc illi consummatio saeculi est.

[Col. 0287B] Fratribus Ecclesiarum Dei, quae sunt in orbe Romano, fratres Stabulenses, salutem et pacem bonam ex animo.

Regnante Henrico IV, postea Romanorum Augusto, anno Domini 1071, regni autem ipsius anno XV, de his quae erga Dei confessorem almifluum Remaclum, nosque ejus famulos et locum nostrum acta sunt scribimus vobis, exsultantibus animis in Domino, cum antehac quidem utrobique intus et extra vehemens incubuerit nobis dolor et tribulatio. Sed de his omnibus a Deo magnifice liberati, tam vestris qui compatiebamini orationibus, quam meritis [Col. 0288B] ejusdem patroni nostri Remacli intervenientibus, gratias ipsi plenissime agimus, ut pote qui tali domino fideles, malis semper obnoxii, usque in finem perseveremus.

Acturi igitur, septenis Idibus Maiarum, omnibus aetatum successionibus, commemorandam celebritatem hujus divinae operationis, quae manifeste fieri visa est ad honorem tanti et incomparandi Christi confessoris, dignum duximus vobis significare ut et vos quoque, si placet, agatis diem glorificationis habitae, in quo beneplacitum fuit Deo in populo suo notam facere suam virtutem (Psal. LXXVI) , ut [Col. 0289A] sua gratia exaltaret mansuetos in salutem (Psal. CXLIX) .

Itaque et nunc et semper magnificate Deum nobiscum, et exaltemus nomen ejus in idipsum (Psal. XXXIII) , qui in sanctis suis jure mirabilis (Psal. LXVII) praedicatur in saeculum. Vellem siquidem nostris eum utcunque laudibus efferre super his mirabilem, sed excellenti ipsius magnificentia, qua fecit hunc sanctum omni virtute commendabilem, nostrum exile succumbit ingenium. Unde efflagitandum est erigi nos ab ipsius cooperatoris Spiritus sancti gratia, ut, et aspirante astipulatione veritatis, et ex simplicitate verborum, libere currat purae narrationis historia. Neque enim adnitentum est ut ipsa, cujuslibet artis fucata mendacio, quasi quaedam meretricula, [Col. 0289B] procedat in publicum sermone pompatico, quaesitura tantum favorabilis aurae plausum a populo, et non potius quae et quanta fecerit nobiscum [Col. 0290A] Deus praedicatura humili simplicique colloquio.

Ergo, ut dictum est, glorificans mirabilis Deus suum antistitem, dicemus suis in locis qualiter fecerit per se divinis aeque beneficiis admirabilem. Sed nunc interim, ne diutius immorando prooemii velut simile quiddam protrahamus, ut quaeque digna memoria gesta sunt, hoc primo in opere, ab incoepto singula percurramus.

• [Col. 0289B] CAP. I. De dissidio coenobiorum saepius elaborato, et episcoporum Coloniensium adnisu super id per tempora multa frustrato.
• CAP. II. De pactione Malmundariensium cum Annone episcopo, et de corpore sancti Ailulphi Coloniae translato.
• CAP. III. Conspiratio Coloniensis et Pregmensis simul habita, et abbatiarum Corbeiae, Laurisamni Stabulaus; et inde traditio ipsis a rege injuste facta.
• CAP. IV. Curia apud Treviros habetur, et ibi, abbate nescio, traditio confirmatur.
• CAP. V. Abbas Theodericus et dux Fredericus simul consulunt; munitio fit super Malmundarium; ad curiam simul evocantur; dux vero respuens de injustitia conqueritur apud regem per internuntium.
• CAP. VI. Conradum nepotem dux redarguit pro advocatione Malmundarii, et cum abbate ad [Col. 0289C] curiam coacto Roricum procuratorem dirigit, a quo relictus a rege diu est detentus.
• CAP. VII. Ducis obitus, et luctus, et miseria subsequitur, et ut jusserat Stabulaus sepelitur.
• CAP. VIII. Archipraesul ad Malmundarium sibi vindicandum et abbatem eligendum Conradum dirigit, et abbas Theodericus monachos de promissione sibi facta requirit.
• CAP. IX. Sacramentis Malmundarienses episcopo confirmantur; persecutio gravis super nostros agitur; corpus S. nostri in medium exponitur.
• CAP. X. Tegeno abbas Malmundario praeficitur; abbas vero noster ad marchionem Longobardiae Godefridum se pro auxilio confert.
• CAP. XI. Narratio super natura et moribus et distantia horum duorum Frederici et Godefridi ducum.
• CAP. XII. Abbas noster sancti corpus loco suo restituit; abbatem super se statutum obtestatur sub [Col. 0289D] interminatione divina ut discedat et injuste possessa relinquat.
• [Col. 0290B] CAP. XIII. Dux Godefridus effectus recte judicat sancto bonum suum debere restitui; quod episcopus protelando facere non acquievit, et, templo et aerario nostro spoliato, res nostra irrita mansit.
• CAP. XIV. Corpus sancti apud curiam Aquis defertur, ubi jussu episcopi nullo honore excipitur.
• CAP. XV. Nobis lugentibus et cum populo proclamantibus proterve Spirensis episcopus glebam nostram efferri jubet, et ad ultimum cum gravi moerore, simul etiam cum sancti corpore, a nobis illinc discessum est.
• CAP. XVI. Rex gravi infirmitate apprehensus sancto redditurum cuncta pollicetur, itidem dolore gravatus episcopus facit, sed post parum procedit.
• CAP. XVII. Archiepiscopo Trevirorum defuncto, inventus cum illo quem invitus substituerat Anno etiam ille protervus Spirensis episcopus, velut canis immundus, colaphizatus cum dedecore propellitur.
• [Col. 0290C] CAP. XVIII. Iterum abbas licere sibi revindicare locum a rege impetrat; Malmundarium repedat, et, delato secum sancti corpore, omnes, et monachos et laicos, sub sacramento praelato refraenat.
• CAP. XIX. Abbas Romam veniens apud Alexandrum papam suas prosequitur causas, qui etiam pro eo suas Coloniae mittit epistolas, sed totum id fuit frustra.
• CAP. XX. Gerlasius procurator episcopi, ex ipsius nomine, iterum invadit Malmundarium, sed audito rumore incerto, citius festinat reditum.
• CAP. XXI. Abbas a Roma revertitur, parum epistolis apostolicis adjutus; imo per Fredelonem quemdam acrem virum persecutio ipsi et nobis innovatur, et per Gerardum, qui, Deo judice, postea est pessundatus.
• CAP. XXII. Episcopus Romam proficiscitur, abbas eum insequitur, ante papam et senatum discutiuntur, [Col. 0290D] ad ultimum sine aliquo nostro profectu dirimuntur.

• [Col. 0289D] CAP. I. Quod in progressu versus Legiam bajuli corporis S. Remacli conquerebantur posteriores se trahi a praecedentibus, et praecedentes se impelli a posterioribus.
• CAP. II. De reliquiis S. Simetrii, et quod per noctem in aere via ostensa sit ab oratorio Stabulensi usque ad domum S. Lamberti.
• CAP. III. Leodiensis episcopus corpori sancto obvius procedit, et cum clero omnique populo honorifice suscipit.
• [Col. 0290D] CAP. IV. Regem de injustitia poenitet; episcopus Vercellensis super hoc archipraesulem monet; ille negat constanter.
• CAP. V. Fratres pedibus suis prostratos ad S. Joannem in insula archipraesul dimittit sub responsione incerta.
• CAP. VI. Ad Deum intenta supplicatio, et clericorum ac laicorum intuentium pia compassio.
• CAP. VII. Scrinium sancti ab altari cum sonitu [Col. 0291A] sublevatur, et inde consolatio plurima cernentibus datur.
• CAP. VIII. Regem super prandium fratres circumveniunt; Bavebergensis episcopus justitiam protelat in crastinum.
• CAP. IX. Corpus sancti in praesentiarum afferunt super mensam, et de induciis conquerentes petunt justitiam.
• CAP. X. Regem et episcopum a mensa exsilientes insecuti fratres a palatio sunt prohibiti, et relato corpore super mensam, fabrica ipsa solo decidit.
• CAP. XI. Tibia Gonteruli oppressa et contrita resolidatur; et usque ad fores regias perducitur.
• CAP. XII. Caeca mulier ibidem illuminatur.
• CAP. XIII. Regem perturbatum episcopus objurgat, referri corpus ad sanctuarium imperat, et tandem missis cubiculariis id fuit frustra, quoniam velut saxum immobile perdurat.
• CAP. XIV. Episcopus, haec omnia phantastice accipiens, corpus sancti e medio auferri jubet, sed [Col. 0291B] missi revertuntur inanes, pecuniam pro hoc ipso offerentes.
• CAP. XV. Rex episcopum Leodiensem et cancellarium suum ad fratres misit et parum profecit.
• CAP. XVI. Abbas ipse ad satisfaciendum regi cum ultrajectensi episcopo venit ad vesperum, quo descendente, in vacuum nocturnas excubias fratres ibidem peragunt.
• CAP. XVII. De duobus caecis assidentibus, unus est ibi insperato illuminatus.
• CAP. XVIII. De columba de scrinio progredi a quibusdam visa.
• CAP. XIX. De joculario inter excubias de casibus ipsis cantilenas protrahente, et de rege auscultante et in laneis et nudis pedibus pernoctante.
• CAP. XX. Mane facto sacrum corpus communi consilio ad sanctuarium revehitur.
• CAP. XXI. A rege fratribus cruciatus et poenae parantur, et Bavebergensi episcopo corpus sancti destinatur.
• [Col. 0291C] CAP. XXII. Concussione non modica in templo facta, scrinium sancti cubito sublevatur in aera, et episcopus Cameracensis orans in crypta, divina et sanctorum perlustratur praesentia.
• [Col. 0292A] CAP. XXIII. Ad exemplum commemorantur dicta sanctorum.
• CAP. XXIV. Mulier nimium contracta ad sanctum deportata statim est sanata, et ad hoc confluente populo impletur ecclesia.
• CAP. XXV. Campana maxima sonitum dat nullo impellente; multitudo languentium dicto citius restituuntur sanitati pristinae.
• CAP. XXVI. Contractus quidam in crypta, episcopo Cameracensi praesente, erigitur, et alter debilior caetero, a cubiculariis duobus delatus coram omni populo sospitati redditur.
• CAP. XXVII. Dum pro his in dubio pendet animus regis et archiepiscopi, quidam in praesentia ipsorum defert baculum paralytici curati, sub attestatione capitis sui.
• CAP. XXVIII. Cameracensis episcopus utrisque visa denuntiat, et regi exterrito archiepiscopus bonum restituit per baculum quem manu tenebat.
• CAP. XXIX. Rex, vi suorum irrumpens in ecclesiam, [Col. 0292B] accepto baculo sancti, bonum reddit, satisfactione humiliter facta; contractus quidam erigitur eadem hora.
• CAP. XXX. Relatio quare Aquisgrani quondam deportatus nil simile fecerit, sed hic, in sua sede pontificali.
• CAP. XXXI. De matrona quadam ipsius urbis orbata, et lumini pristino restaurata.
• CAP. XXXII. De coeca nata et visui condonata.
• CAP. XXXIII. De misero strumam habente in capite et sanato.
• CAP. XXXIV. De puella septenni paralytisa et sanata.
• CAP. XXXV. De clerico distortis pedibus ab ortu, et sanato.
• CAP. XXXVI. Altero mane facto, consilium agitur, ut glorificatum corpus ad locum suum referatur.
• CAP. XXXVII. De statione eis Mosam facta, et de puerorum scholarium laude nominatissima, et de ipsius loci traditione a possessoribus sancto firmata.
• [Col. 0292C] CAP. XXXVIII. Ad propria laeta regressio, Malmundarii revindicatio; et postero mane Stabulaus tendentibus aviculae ignotae super scrinium sancti sessio, et ossium sanctorum suo loco repositio.

Finis libri primi.

[Col. 0333] FINIS.

[Col. 0335A] Reverendissimo in Christo P. F. HUGONI, magistro ordinis Praedicatorum dignissimo, ac sacrosanctae paginae professori, ejus subditus frater Alphonsus BONIHOMINIS, Hispanus, promissam obedientiam promptam in omnibus ac devotam.

Cum ego propter parvitatem meam et insufficientiam non sim talis qui vobis et pro vobis sciam vel possim aliquid magni facere, vel saltem assistere tantum in laboribus et curis vestris, quas pro nostra omnium quiete et totius ordinis pace in curia sustinetis; ad solatium vestrum et aliquale sublevamen laboris, habens libellum antiquissimum, qui nuper casu fortuito devenit in manus nostras, et fuit antea tot temporibus occultatus, nova translatione de Arabico in Latinum per me interpretatum [Col. 0335B] vobis transmitto. Sciendum autem quod inter Judaeos multum gloriantur illi qui Arabicarum obtinent peritiam litterarum, tum quod illae litterae sunt in antiquorum philosophorum archivis scientiis copiosae, tum quod in eis, utpote paucis Judaeis et paucioribus Christianis notis, scribunt confidentibus secreta sua quae volunt aliis occultare. Qua etiam de causa, ut existimo, Judaeus iste scilicet catechumenus auctor hujus libri, non ipsum in Hebraeo sermone, sed in Arabico adnotavit. Sed oportet quod vel tarde vel cito occulta omnia revelentur juxta [Col. 0336A] sententiam Salvatoris. Ego vero in transferendo ipsum auctoritates Bibliae ab isto Judaeo inductas scripsi in locis suis in Arabico pariter et in Latino, non prout in nostra habentur translatione secundum beatum Hieronymum, sed prout iste Judaeus scripsit quando composuit istud opus. Et hoc feci ne aliquis posset mihi imponere, quod ego in textu praesumpserim aliquid addere, vel diminuere, vel immutare; et super hoc erunt omnes qui sciunt Arabicum testes mihi. Et hoc dico quia Judaeus iste nostram translationem non sequitur, ut audietis in processu. Me autem, ut credo, oportuit ipsum exponere in Latino prout ipse loquitur in Arabico, ejus modum loquendi quantum est possibile et ordinem observando; alias non interpres ejus, sed corruptor [Col. 0336B] libri sui, merito possem dici; nec Judaei, si viderent ipsum librum in utraque lingua descriptum, tantum convincerentur per eum, si videant quod auctoritates in Latino ab hoc descriptae Arabico discordarent. Sed cum solatio vestro, Pater et domine mi magister, hic est finis alius quem intendo. Conservet vos ordini nostro Dominus Jesus Christus per multa tempora in sua gratia et amore. Scriptum Parisiis per manum modici servi vestri Alphonsi in nomine Domini nostri misericordissimi, in quo speramus.

[Col. 0337A] SAMUEL Christianus ⁜ (2) , ISAAC Israelitae S.

Conservet te Deus, o frater, et permanere te faciat usquequo terminetur ista nostra captivitas, et congregetur ista nostra dispersio, et appropinquet spes nostra, et signet Deus beneplacitum suum super vitam nostram. Amen. Novi et expertus sum quod plenitudo scientiae nostri temporis est in te, et tu es spes nostrae certificationis in dubiis Legis et [Col. 0338A] Prophetarum, cum tuis expositionibus gloriosis. Unde ego particeps tuae doctrinae fieri desiderans, tibi expono exitus [aestus] cordis mei super illis quae Legis sunt et Prophetarum, super quibus anxior cum timore. Quapropter recurro ad abundantem scientiam tuam et sapientiam, et mitto tibi libellum istum, sperans per te, Deo volente, in veritate confirmari ac in dubiis declarari.